Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 18/24

ԳԼՈՒԽ ՃԼԶ-ՃԽ

Նորին քարոզ Խաչին Մեծի. ի բանն՝ (Փայտ կենաց է ամենեցուն. որք պատսպարին ի նա՝ եւ որք յենուն ի նա՝ իբրեւ ի Տէր հստատութեամբ։) Առակ. 3. 18։ (Գլուխ. ՃԼԶ)

Աստուածային եւ նախնին մեծն ի մարգարէս աշխարապատումն Մովսէս՝ տնկեալ ասէ ի սկզբանն զդրախտն եդեմ ընդ արեւելս։ Եւ ի մէջ նորա զփայտն կենաց. զորեւ յետ ըստունգանելոյ պատուիրանին՝ հրաժարացոյց ի նմանէ աստուածային հրամանն. (գուցէ ձգիցէ զձեռն իւր ի փայտն կենաց. եւ կեցցէ յաւիտեան։) Այլ ի վերջին ժամանակիս՝ տնկեաց զփայտ կենաց ի յերկրի, ունելով կախեալ ի նմանէէ զպտուղն կենաց։ Զորեւ նոյն Մովսէս վկայէ. (տեսանիցէք զկենս ձեր կախեալ զփայտէ. ) որ է ՏԷր մեր Յիսուս Քրիստոս պտուղ անմահութեան կախեալ զփայտէ խաչին. որ է փայտ կենաց եւ անմահութեան։ Զի որ ունիցի զպտուղն կենաց, եղիցի եւ ինքն փայտ կենաց. ուստի (ամենայն ծառ՝ ի պտղոյ իւրմէ ճանաչի։) Արդ՝ որ ոք հաւատոյն իմացմամբ տեսանէ զնա եւ իմանայ պտուղ անմահութեան զՏէր մեր, եւ զխաչն նորին գործի կենաց, ճաշակէ հաւատով զպտուղն կենաց եւ անմահանայ. եւ իմաստութեամբ նորին զօրանայ։ Իսկ որ ոչ տեսանէ հաւատով, մահանայ հոգւով. յիմարի մտօք. եւ տկարանայ։ (Զի ճառ խաչին ասէ առաքեալն՝ (կորուսելոցն յիմարութիւն է. այլ փրկելոցս մեզ զօրութիւն Աստուծոյ։) Եւ այսմ համարձայնեալ ասէ իմաստուն առակախօսն. (փայտ կենաց է ամենեցուն. որք պատսպարին ի նա՝ եւ որք յենուն ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ։) *Պատսպարելն՝ է թիկամբ ամրանալ որպէս ի պարիսպ. եւ յենուլն՝ սրտիւ հաստատիլ որպէս ի գաւազանի։ Եւ յայսմանէ լինի մեզ երեք տեսակ բարութեան. այսինքն, իմաստութիւն, զօրութիւն, եւ անմահութիւն. որպէս ասի ի յերեք սրբեանն. սուրբ Աստուած. սուրբ եւ հզօր. սուրբ եւ անմահ։ Այսինքն է, զի թէպէտ որպէս մարդ խաչեցաւ, Աստուած է բնութեամբ. եւ թէպէտ որպէս զտկար խաչեցին հրէայքն, հզօր է զօրութեամբ. եւ թէպէտ մեռաւ վասն մեր, անմահ է կենդանութեամբ։ Արդ՝ զայս երեքեան բարութիւնս՝ յորժամ պատսպարիմք ի նա իմացմամբ եւ հաւատով, իմաստնանամք ի նմանէ թէ՝ որ խաչեալն է ի վերայ նորա՝ Աստուած է եւ անմեղ. այլ վասն մերոյ փրկութեան մեռանի. զի զպարտս մեր վճարեսցէ. եւ զմեզ ազատեսցէ ի մահու։ Իսկ յուսով եւ սրտիւ յենումք ի նա. զի որ հզօր զօրութեամբ յաղթեաց թշնամւոյն մերոյ՝ եւ զմեզ զօրացուցանէ ի վերայ նորա, կոխել զզօրութիւն նորա։ Իսկ սիրով եւ հաւատով միանամք ի նա. զի անմահութեան իւրոյ տնկակից արասցէ մեզ կենացն յաւիտենից։ Այսպէս իմաստնանամք մտօք. զօրանամք մարմնով. անմահանամք հոգւով ի ձեռն հաւատոյ յուսոյ եւ սիրոյ, զոր ունիմք առ նա։ Եւ այս յայնմանէ է որ ասէ. (պատսպարիմք ի նա. ) այսինքն, հաւատով յուսով եւ սիրով։ Իսկ ասելն։ (Որք յենուն ի նա՝ իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ։) Իբր ասելն այն է՝ զոր առաքեալն ցուցանէ. (որ ի կերպարանաս Աստուծոյ էր՝ ըստ նմանութեան մարդկան եղեւ. եւ կերպարնօք գտաւ իբրեւ զմարդ. ) որպէս անդ նման ասէ մարդկան. աստ իբրեւ ասէ ի Տէր։ Եւ նմանն եւ իբրն՝ նախ զայն նշանակէ. զի ոչ սոսկ մարդ էր, այլեւ Տէր. եւ ոչ միայն Տէր, այլեւ մարդացեալ Աստուած։ Երկրորդ զայն յայտնէ՝ յորժամ տեսանես զնա ծառայական մարմնովն ի ծառայի պաշտօն, մի թերահաւատիր. այլ հաստատեաց ի նա իբրեւ ի ստոյգ տէր եւ թագաւոր անխարդախ մտօք. եւ ապա զօրանաս եւ յաղթես դրանց դժոխոց հերձուածողացն բանից։ Զորեւ առաքեալն ասէր. (թէ էին ծանուցեալ՝ ոչ արդեօք զՏէրն փառաց ի խաչ հանէին։) Որ նա Տէր փառաց կոչէ զխաչեալն Քրիստոս նոյն եւ իմաստունն ասէ. (հաստատեաց ի նա հաւատովդ ստոյգ Տէր եւ Աստուած խաչեալ։) Որպէս աստուածաբանն վկայէ. Աստուած խաչեալ՝ վասն որոյ արեգակն խաւարեալ։ Եւ զի՝ Աստուած է խաչեալն եւ Տէր. յիրաւի խաչեցօղքն տիրասպան եւ աստուածանենգ կոչեցան. ապա ուրեմն Աստուած է խաչեալն, եւ Աստուծոյ է խաչն ե կենաց. վասն որոյ աստուածընկալ եւ կենսաբեր կոչի սուրբ փայտ կենաց. որպէս ասէ աստ. (փայտ կենաց է ամենեցուն։) Դարձեալ՝ ոմանք ամօթ համարին զԱստուած խաչեալ ասելն՝ եւ զմեռեալն Աստուած. որպէս հրէայք անհաւատք յորժամ լսեն՝ գայթակղին. եւ հեթանոսք յիմարին եւ ծիծաղին։ Վասն որոյ գրէ առաքեալն աշակերտին. (մի ամօթ համարիր զվկայութիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. եւ մի զիս զկապեալս վասն նորա։) Զի ոչ է ամօթ խաչն Քրիստոսի. այլ պարծանք է քրիստոնէից. ըստ այնմ, (ինձ քաւ լիցի պարծիլ. բայց միայն ի խաչ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիտսոսի։) Նոյնպէս եւ իմաստունն ասէ. մի ամօթ համարիր. այլ հաստատեաց հաւատովդ ի նա. եւ քարոզեա զխաչեալն ստոյգ տէր եւ թագաւոր, եւ զօրութիւն հաւատացելոց։ Զայս եւ Պօղոս ասէ. (թէ հրէայք նշան հայցեն, եւ հեթանոսք զիմաստութիւն խնդրեն եւ ոչ հաւատս, մեք քարոզեսցուք զխաչելեալն Քրիստոս. անհաւատ հրէից գայթակղութիւն. եւ հեթանոսաց յիմարութիւն։) Այլ նոցին իմաստուն եղելոցն յայս խորհուրդս, եւ կոչեցելոցն ի հաւատս, (զՔրիստոս Աստուծոյ զօրութիւն եւ Աստուծոյ իմաստութիւն։) Զի նոյն ինքն Քրիստոս իմաստութիւն է հօր. զի նովաւ գոյացան ամենայն երեւելի եւ աներեւոյթ արարածք. եւ զօրութիւն է հօր՝ (որով կրէ եւ նախախնամէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ։) Եւ նոյն ինքն Որդին Աստուծոյ Բանն Միածին՝ որ երեւեցաւ մարմնով ի վերայ երկրի՝ (եղեւ մեզ իմաստութիւն եւ արդարութիւն եւ փրկութիւն եւ սրբութիւն, ի ձեռն փրկական խաչին կենաց որպէս գրէ առաքեալն։) *Արլ արդ գիտելի է՝ զի չորեքին բառիւք այսոքիւք զչորից փրկական ներգործութիւնն նշանակէ. որ եղեւ Քրիստոսիւ ի ձեռն խաչին։ Նախ՝ ասէ իմաստութիւն. զի ինքն Քրիստոս եղեւ մեզ իմաստութիւն փոխանակ տգիտութեանն Ադամայ, որ յանցեալ զպատուիրանաւն։ Իսկ արդարութիւն եղեւ. զի ազատեաց ի դատապարտութենէ վճռի անիծիցն նախնեաց։ Իսկ փրկութիւն եղեւ ի մեհուն եւ յապականութեանցն. որ հոգին գերեցաւ ի դժոխս. եւ մարմինն ի գերեզմնանի։ Իսկ սրբութիւն եղեւ մեղացն եւ քաւեաց՝ որ ամենայնին էր պատճառ. ըստ այնմ, (սրբութիւն մեղաց մերոց արարեալ, նստաւ ընդ աջմէ մեծութեանն ի բարձունս։) Այսպէս իմաստութիւն արդարութիւն եւ փրկութիւն եւ սրբութիւն ետ մեզ Քրիստոս։ Եւ զի խաչիւն ներգործեաց ի մեզ զայսպիսի փրկութիւնս. նոյն ինքն խաչն եղեւ եւ կոչի իիմաստութիւն արդարութիւն եւ փրկութիւն եւ սրբութիւն։ Եւ զայս յայնմ պատճառէ՝ զի ունի խաչն յինքեան զչորեսինս զայսոսիկ. այսինքն, զզօրութիւն, զնիւթ, զձեւ, եւ զգործի։ Զօրութիւն խաչին՝ Քրիստոս է ի նմա միացեալ եւ բեւեռեալ։ Իսկ նիւթն՝ փայտէ։ Իսկ ձեւն՝ քառակուսի։ Եւ գործին՝ կենաց։ Արդ՝ առաջին՝ իմաստութիւն է մեզ խաչն։ Նախ զի՝ տեսեալ զխաչն, իմանամք զխաչելեալն ի նմա անբաժանելի. ըստ այնմ, (այս է հանգիստ իմ յաւիտեանս յաւիտենից. ի սմա բնակեցայց. զի հաճեցայ ընդ սա։) Եւ փիլիսոփայն Դաւիթ ասէ. ի սմա, եւ էասցի ի սմա յաւիտեանս յաւիտեանից։ Երկրորդ՝ իմանամք զի խաչեալն ի նմա է անմեղ մարմնովն. ոչ վասն իւր պարտեաց, այլ վասն մեր. զի զպարտս մեր վճարեսցէ. եւ ի մահու ի կեանս փոխեսցէ։ Երրորդ՝ ի մանամք զզենեալն ի վերայ նորա անմահ. եւ մեռեալ՝ այսինքն, մարմնովն մեռեալ, եւ աստուածութեամբ կենդանի. ոչ այլեւ այլ, այլլ նոյնն որ մեռեալ՝ նոյնն երւ անմահ նմացեալ. եւ նոյն անմահն վասն մեր մեռեալ։ Եւ զայս յայտնեն կրկին վտակք արեան եւ ջրոյն. արիւնն՝ զի Աստուած էր խաչեալն եւ կենդանի. եւ ջուրն՝ զի մեռեալ էր մամնով վասն մեր։ Չորրորդ՝ իմանամք, զի եւ մեք հաւատացեալքս կրեմք ի մեզ զմահ նորա եւ զանմահութիւն. այսինքն հաւատով պատւաստեալք ի նա, եւ ընդ նմին խաչեալք, մեռանիմք մարմնով. եւ կենդանանամք հոգւով. այսինքն, մեռանին ի մեզ մեղքն. եւ կենդանանայ արդարութիւնն։ Այսպէս չորիւք եղանակօք՝ զօրութիւն խաչին իմաստութիւն է մեզ հաւատացելոցս։ *Երկրորդ գլուխն՝ արդարութիւն է մեզ խաչն վասն նիւթոյն. եւ այս չորիւք։ Նախզի՝ ի կենաց փայտէն խոստացաւ մարդոյն ուտել եւ անմահանալ. յորժամ ոչ եկել, արդարապէս վերստին կենաց փայտիւն խաչի՝ անմահացոյց զմարդիկ։ Երկրորդ՝ զի սատանայ փայտիւն յաղթեաց մարդոյն. իրաւապէս դարձեալ նոյն փայտիւն յաղթեաց յաղթողին մեզ։ Երրորդ՝ զի փայտիւն եւ պտղովն անկա մարդն եւ մեռաւ. արդարութիւն էր փայտիւն կանգնել եւ կենդանացուցանել։ Չորրորդ՝ զի ինքն արտաքսեաց ի ծառոյն կենաց. զի մի կերիցէ եւ անմահ մնասցէ. յիրաւի նոյն ինքն մեր ձեցոյց ի ծառն կենաց. զի ուտելով ի պտղոյ նորա՝ անմահ մնասցուք յաւիտեան։ Այսպէս չորեքկին արդարութեամբս՝ փայտ ընդ փայտի. յաղթութիւն ընդ յաղթութեան. կեանք ընդ մահու եւ պարգեւք ընդ խոստման արդարապէս կատարելոյ։ Այսպէս է արդարութիւն մեզ փայտն կենաց եւ անմահութեան։ *Երրորդ գլուխն՝ փրկութիւն է մեզ խաչն ըստ ձեւոյն. զի քառաթեւ է ձեւ խաչին։ Նախ՝ նշանակէ զչորս բարերարութիւնս Քրիստոսի։ Զի վերին մասն՝ ցուցանէ զբացումն արքայութեանն երկնից։ Ներքինն զաւերումն դժոխոց։ Աջն՝ զբաշխումն շնորհաց։ Ահեակն՝ զթողութիւն մեղաց։ Երկրորդ՝ նշանակէ զչորս առաքինութիւնս. առ որս պարտի տարածիլ ներքին մարդս մեր, այսինքն, վերին մասն՝ նշանակէ զսէրն. ներքինն՝ զխոնարհութիւնն. աջն՝ զհնազանդութիւնն. ահեակն՝ զհամբերութիւնն։ Երրորդ՝ գլուխն եւ պատուանդանն նշանակէ զաստուածութիւնն եւ զմարդկութիւնն Քրիստոսի. որ խաչեալն է ի նմա. աջն զշնորհս արդարոց հաւատացելոց. ահեակն զպատուհաս մեղաւորաց եւ անհաւատից։ Կամ աջն զփրկութիւն մարդկան աջովն Աստուծոյ. ահեակն զսաստ սատանայի ի ձեռն խաչին։ Չորրորդ՝ նշանակէ զչորեսին խորհուրդս մեր։ Վերին մասն՝ (միշտ զվերինն խորհիլ ուր Քրիստոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ։) Եւ ներքինն՝ զկատարած ելից կենցաղոյս։ Աջ եւ ահեակ՝ զընտրութիւն դատաստանին. զփառս աջակողմեանց. եւ զպատիժ ջախակողմեանց։ Այլերրւ նշանակէ զանկումն մեր ի բարձրութենէ դրախտին ի յերկիր. եւ զի աջ էաք, եւ աէեակ դարձաք. Քրիստոսիւ վերստին ի նոյն դարձաք աջակողմեան հաւատով։ Եւ այլ պէստէս եղանակաւ՝ նշանակէ զփրկութիւն մեր քառաթեւ ձեւ խաչին. վասն որոյ կոչի խաչն փրկութիւն։ *Չորրորդն՝ սրբութիւն է մեզ խաչն ըստ այնմ, որ է գործի։ Նախզի՝ փայտ խաչին յառաջն էր գործի մահու եւ անիծից. ըստ այնմ, (անիծեալ ամենայն որ կախեալ կայցէ զփայտէ։) Իսկ Քրիստոսի էառ զփայտն անիծից եւ մահու. եւ արար մեզ գործի կենաց եւ օրհնութեան. ըստ ա յնմ, (Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծից օրինացն՝ եղեալ վասն մեր անէծք։)տ Երկրորդ՝ սրբութիւն արարեալ մեղաց մերոց, արդարացոյց իւրով անմեղ պատարագաւն ի վերայ քառաթեւ խաչին. որպէս գառն օրինակին ի վեր սեղանոյ. ըստ այնմ, (սրբութիւն մեղաց մերոց արարեալ, նստաւ ընդաջմէ մեծութեանն ի բարձունս։) Երրորդ՝ սրբութիւնն Քրիստոս է. (զոր հայր սրբեաց եւ առաքեաց։) Արդ՝ սուրբ եւ անարատ մարմնովն միացաւ ի փայտ խաչին՝ եւ սրբեաց զնա։ Եւ ետ մեզ գործի սրբութեան. ի դիւաց, ի մեղաց, եւ ի հիւանդութեանց, եւ յայլ ինչ պղծութեանց. զի որք հաւատով մերծենամք ի խաչն սուրբ՝ սրբիմք նովաւ յայսցանէ ամենեցունցն։ Չորրորդ՝ սրբութիւն է մեզ. զի ի ձեռն խաչին սրբութեան՝ հոգին պարգեւեցաւ մեզ. (զի չեւ էր հոգի ասէ. զի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ։) Զայն սրբութեան հոգին զոր նախ փչեաց յերեսս մարդոյն եւ կենդանացաւ շնորհօք. եւ վասն մեղաց եբարձ ի մարդկանէ մարմին եղելոցն. եւ ի ձեռն ի մարդկանէ մարմին եղելոցն. եւ ի ձեռն խաչին յետ յարութեանն՝ վերստին փչեաց ի նոսա եւ ասէ. (առէք հոգի սուրբ։) Եւ այժմ վերացաւ առ հայր՝ եւ հաշտեցոյց ընդ մարդկան։ Եւ պարգեւ մահուան իւրոյ եւ չարչարանացն՝ առաքեաց զհոգին սուրբ ի դասս առաքելոցն. որ խաչանման եւ հրեղէն լելւօք հանգեաւ ի նոսա։ Վասն որոյ յորժամ յիշատակեմք զհոգին սուրբ, զնշան սրբութեան խաչին յերեսս դրոշմեմք։ Իբր պատճառ եւ նշան առ մեզ սրբութեան հոգւոյն։ Յաղագս այսորիկ՝ կոչի խաչն (սրբութիւն, փրկութիւն, արդարութիւն, եւ իմաստութիւն մեզ որպէս ասէ առաքեալն։) *Եւ վասն խաչի սրբոյ տօնիս գիտելի է՝ զի մերոյ, եւ վերանալոյն յերկիս, փայտն փրկութեան սուրբ խաչն՝ անխնամ թաղեալ կայր ի գողգոթայ իբր զգործի մահապարտի։ Եւ ի ժամանակս գարնան՝ որք սովոր են մանկունք զբօսնուլ. մանուկ մի կաղ սողուն ի ծնէ՝ խաղացեալ ընդ ընկերացն, եւ յարեցեալ ի խաչն աստուածամուխ, առ ժամայն յարուցեալ վազէր եւ օրհնէր զԱստուած, եւ գոհանայր զսուրբ խաչէն։ Եւ տեսեալ հաւատացելոցն՝ բերէին զամենայն կաղս եւ կոյրս եւ բորոտս. եւ առ հասարակ ողջանային։ Իսկ կոյր եւ խուլ ժողովուրդն հրէից՝ ըստ Եսայեայ եթէ՝ (ո՞վ է կոյր եւ խուլ, եթէ ոչ որդիքն Յակօբայ. ) յափշտակեալ զսուրբ խաչն՝ եւ տարեալ դնեն ի դրան տաճարին որ կոչիւր գեղեցիկ, եւ անդամալոյծ մի նստէր անդ վասն ողոմութեան. նիրհեաց քնով. եւ յարեցաւ ի խաչն. եւ յանկարծակի հաստատեալ անդամօք յարուցեալ գնայր եւ փառաւորէր զՔրիստոս։ Եւ ապա ուրուկ մի մերծեցեալ, թափեաց զապականեալ մորթն եւ յաճախէր գոհութիւն աստուածային խաչին։ Եւ տեսեալ հրէիցն, տարեալ եդին ի գերեզմանն. եւ զվէմն կափարիչ ի վերայ. եւ լոյս ելանէր ի ծերպս վիմին. եւ սկսան գնալ նեղեալք եւ ողջանալ։ Եւ հրէայքն կանգնեցին անդ զպատկերն Ափրոդիտեայ. զի անտի կարծեսցին սքանչելիքն։ Յաւուրս յայս՝ կինն կղօդիայ կոյսեր՝ որում անունն էր պատրոնիկէ՝ բանիւ առաքելոյն Պետրոսի հաւատաց ի Քրիստոս. եւ մեծ յուսով գայ ի Հռօմայ յԵրուսաղէմ ուստերօք եւ դստերօք. եւ գտանէ ի գերեզմանն զփայտ խաչին ընդ աւազակացն. զի իբրեւ զմի ի նոցանէ կարծեսցի. որով մտօք եւ զՏեառն ընդ աւազակսն դատեցին։ Եւ ի ընդացեալ սուրբ տիկինն. եւ մտանէ ի տեղի յարութեանն. եւ մեռանի դուստրն. եւ յարութեամբ դստերն՝ յայտնի սուրբ խաչն Քրիստոսի. աւ ամաչէ սատանայ։ Եւ խնդրէ մասն ինչ յառաքելոյն Յակօբայ ի կենդանարար խաչէն. եւ առեալ գնայ ի Հռօմ։ Զոր յետոյ սուրբն Հռիփսիմէ եւ Գայիանէ՝ որք էին երկոքեանն յազգէ պատրոնկեայ՝ ժառանգեն զմասն սուրբ։ Եւ էին ի վանս կուսանաց սուրբ առաքելոյն Պետրոսի երեք հարիւր կուսանք. եւ սուրբն Գայիանէ մայր կուսանաց վանիցն՝ սնուցանէ զսուրբն Հռիփսիմէ անդր, արկեալ ի պարանոց նորա զմասն պատրոնիկեայ մեծեալ արեամբ։ Եւ ի հասանիլ նեղութեանն, առնու եւ փախչի յԵգիպտոս եւ Յաղէքսանդրիա. եւ գայ Երուսաղէմ. եւ հրաման առնու թէ՝ գնացէք ի վիճակն Թադէոսի առաքելոյն. եւ գան յԵգեսիա. եւ յոլովք մնան ի տեղւոջն ուր պատկերն էր փրկչին. եւ այլքն գան Յայրարատ։ Եւ որք ի տեղին մնացին քոյրն Գայիանեայ զոյի անուն եւ այլքն՝ կոտորեցան ի Դիոկղէտիանոսէ։ Եւ այն է խաչն վարագայ. զոր ի գալն՝ թողին ի Տոսբ գաւառն պարգեւ մեծ Հայաստան աշխարհիս եւ ինքեանք նահատակեալք ի Տրդատայ, ծնան սրբութեամբ զազգն օտարացեղ յորդիս Աստուծոյ. որպէս յայտ է ի պատմութիւնս նոցա։ Իսկ ի վախճանիլն ի կղօդիայ՝ առնու զթագաւորութիւնն Ներոն. եւ հրէայքն վստահացեալ սպանին զՅակօբոս. եւ յետ սպանման նորա՝ առեալ զխաչն տարան թաղեցին ի Խորափտի ի գագաթան տեղւոջն մինչ ի ժամանակս Կոստանդիանոսի բարեպաշտ թագաւորի. որ կոչին նա ամ խաղաղութեան եկեղեցւոյ։ Եւ մայր նորա Հեղինէ Քրիստոսասէր դշխոյն՝ ել յԵրուսաղէմ ի խնդիր իր աստուածային նշանին. եւր կշտամբեալ զհրէայսն, գտեալ բազում խուզիւ ի ձեռն Յուդայ որ կոչի Կիւրեղ։ Այն որ նա հատակեցաւ ի յուլիանոսէ սուրբն Կիւրեղ եւ մայրն իւր։ Եւ ապա աստուածասէր դշխոյն՝ պրամանաւ որդւոյն իւրոյ Կոստանդիանոսի, մեծափառ տենչանօք շինէ ի սուրբ տեղիսն հրաշազան եկեղեցիս. եւ կարգէ տօն նաւակատեաց խաչի եւ եկեղեցւոյ ի միասին ի սեպտեմբերի տասն եւ Դ. զոր եւ տօնեմք. զորեւ խաչվերաց անւանեմք։ Քանզի վերացուցանէր քահանայապետն ի տես եւ ի պահպանութիւն հաւատացելոց. եւ դնէր ի Գողգոթայ. եւ մինչեւ յօր գալստեան Տեառն՝ այլ ոչ շարժ էր։ Զորեւ մեք առնեմք ըստ սովորութեան. որ յամենայն կիրակէի ելեալ խաչիւ պահպանեմք. եւ մինչ յողորգոմեանն այլ ոչ ելանեմք։ Կամ թէ մինչ ի յայս՝ զկնի արձակման պատարագին, խաչին ելանէ պատարագօղն. եւ յայսմ օրէ վեացուցանէ։ Բայց ասեն թէ՝ այս պատրոնիկեայ գիւտն է եւ ոչ Հեղինեայն. վասն որոյ ի կիրակէ տօնեմք. զի նա ի կիրակէ եգիտ. իսկ Հեղինեայն այն է՝ որ յետոյ տօնեմք։ Սակայն տօնս հանդիսաւոր եւ երեւելի կարգեցաւ ի սեպտեմբերի տասն եւ չորս։ Այլեւ Դաւիթ մեծացուցանէ զպատիւ աւուրս. (նշանեցաւ առ մեզ լոյս երեսաց քոց։) Երես՝ հօր որդի. եւ լոյս երեսաց՝ հոգին սուրբ. որ նշանաւ խաչին եկն՝ ի դասս առաքելոցն. եւ նշանելով ի մեզ զխաչն՝ հաղորդիմք հոգւոյն։ Եւ դարձեալ՝ անամօթ եւ լուսաւոր երեսօք յանձն կալաւ զխաչիլն. եւ ուրախ էր սրտիւ, եւ ուրախարար սրտից մերոց. ի փառս Քրիոտոսի Աստուծոյ մերոյ. Որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։

Նորին դարձեալ քարոզ վասն Խաչին. ի Բանն որ ասէ։ (Որպէս Մովսէս բարձրացոյց զօծն յանապատին. նոյնպէս պարտ է բարձրանալ որդւոյ մարդոյ եւ այլն։) Յօհան. 3. 14։ (Գլուխ. ՃԼԷ)

Մեծն ի մարգարէս աստուծայինն Մովսէս՝ զխորհուրդ փրկական խաչին՝ նշանակաւ օձի կրկին անգամ օրինակեաց ի յանապատին։ Առաջին ի լերինն սուրբ վասն նշանացն. որ հրամայեաց Աստուած ընկենուլ զգաւազանն յերկիր. եւ եղեւ օձ. եւ ըմբռնեալ զտուտն, եղեւ գաւազան։ Նախ՝ նշանակէ զնոյն ինքն սկզբնաչարն սատանայ. որ էր յրեկինս գաւազան ուղղութեան. եւ ընկեցեալ եղեւ օձն. (հրեղէն վիշապն ասէ քարշեաց զերրորդ մասն աստեղաց։) Երկրորդ դարձեալ՝ նոյն ինքն սատանայ է օձն. որ փոխեցաւ ի բարեկամի ձեւ. եւ պատրեաց զնախաստեղծն։ Երրորդ՝ թագաւորական գաւազան էր Ադամ ի դրախտին. յորժամ մեղաւ, անկաւ երկիր. եւ եղեւ օձ մեղաւոր։ Եւ դարձեալ Բանն Աստուած (բուռն եհար զզաւակէն Աբրահամու. ) եւ եղեւ անօէ թագաւորական։ Չորրորդ՝ ի ձեռն Յովսէփայ ժողովուրդն էջ յԵգիպտոս. եւ եղեւ չարութիւն. եւ ի ձեռն Մովսէսի՝ դարձեալ եղեւ գաւազան թագաւորութեան եւ քահանայութեան։ Հինգերորդ՝ նշանակէ զփարաւօն վիշապն դառնաշունչ. ըստ այնմ, (դու փշրեցեր զգլուխ վիշապին ի վերայ ջուրց։) Ըմբռնելն՝ յուսադրեաց Մովսէսի՝ յաղթել փարաւօնի եւ հանդարտիլ։ Վացերորդ՝ նշանակէ զԲանն Աստուծոյ գաւազան ուղղութեան եւ թագաւորութեան առ հայր. եկն յերկիր. եւ էառ զօձաձեւ բնութիւնս մեր. եւ դարձեալ ըմբռնեալ մարմնովն, ել յերկինս. եւ նստաւ ընդաջմէ հօր։ Եօթներորդ՝ գաւազանն նշանակ է խրատու եւ արդարութեան. զոր թէ ընկենու ոք՝ լինի եկրաքարշ մարդ եւ մեղաւոր։ Եւ զղջացեալ՝ դարձեալ ըմբռնէ յետոյ. եւ լինի պատճառ կանգնիլոյ եւ փրկութեան։ Ութներորդ՝ գաւազանն նշանակէ հեշտութեան եւ հանգստեան. զի որ ընկենու եւ իմանայ մտօք, օձ է մահացուցիչ հոգւոյ. իսկ օձն՝ զմահ եւ զչարչարանս նշանակէ. զի որ վասն Քրիստոսի զչարչարանս եւ զմահ կամաւ յանձն առնու՝ հանգչի եւ հաստատի ի կեանս յաւիտենից. որպէս ասէ Տէրն. (թէ որ զամենայն ուրանայ զմարմնաւոր հանգիստ՝ եւ առնու զխաչն. այսինքն, զչարչարանս, նա է ինձ արժանի. ) եւ առաքեալն, (թէ չարչարարանացն կցորդ եմք, եւ փառացն հողորդ լինելոց եմք։) Իններորդ՝ Մովսէս նշանակէ զվարդապետս եկեղեցւոյ. եւ գաւազանն ի ձեռին զխրատն ի վերայ անբանացեալ ժողովրդեանն. զոր պարտ է վարդապետաց հանապազ զսաստ խրատու պահել ի վերայ ժողովրդոց եւ զգաստ ցուցանել զնոսա. եւ զաւելորդ փոշի մեղացն թօթափել ի նոցանէ. իսկ որ ընկենու ծուլութեամբ զխրատ եւ ոչ սաստէ, լինի գաւազանն եւ իշխանութիւնն ինքեան օձ խածանօղ մահացուցիչ. եւ դարձեալ ընբռնեալ՝ հանգչի հոգւով եւ անդատապարտ մնայ։ Տասներորդ՝ խաչն փրկական՝ նախ էր մահու գործի. զոր առեալ ի ձեռն Քրիստոսի, եղեւ կենաց պատձառ։ Եւ ի ձեռն խաչին ներգործին ամենայն սքանչելիք. որպէս ի ձեռն գաւազանին Մովսէսի։ Այս առաջին օրինկան։ *Իսկ երկրորդն՝ զի հրամանաւս Աստուծոյ Մովսէս արար պղնձի օձ. եւ բարձրացոյց ի դուռն խորանին. եւ որ հայէր ի նա՝ ապրէր ի թունից օձիցն։ Զայս խորհուրդ յինքն ձգեաց Տէրն ասելով։ (Զի որպէս Մովսէս բարձրացոյց զօձն յանապատին. նոյնպէս բարձրանալ պարտ է որդւոյ մարդոյ։) Նախ՝ որպէս բարձրացաւ օձն ի ձողին. նոյնպէս Տէրն ի խաչին։ Երկրորդ՝ որ հայէր յօձն՝ բժշկի ի թունից մահաբեր օձին։ Երրորդ՝ հակառակատիպ տեսանի. զի անդ օձն պղնձի զմարդիկ թշնամիս իւր կեցուցանէր. եւ զօձն սատակէր. եւ Տէրն զմարդիկ ազգակից իւր կեցուցանէ. եւ զսատանայ հալածէ։ Չորրորդ՝ պղինձն ոսկետեսակ. եւ Տեառն մարմինն աստուածատեսակ փառօք եւ կարօղ ներգործութեամբ։ Հինգերորդ՝ անփուտ է պղինձն. եւ անապական մարմինն Քիստոսի։ Վեցերորդ՝ առանց դառնութեան եւ թունից էր օձն. եւ Տէր մեր ա ռանց դառնութեան մեղաց։ Եօթներորդ՝ օձն մեռեալ սպանանէր զօձս. եւ զհարեալսն կեցուցանէր։ Եւ Տէր մեր՝ մեռեալ մարմնով, զմեղս մեռուցանէր. եւ կենդանի աստուածութեամբն զմարդիկ կենդանագործէր։ Ութներորդ՝ եպատ առնուլ օձին՝ զհինգ զգայութիւնս մեր նշանակէ. զոր էառ Տէրն եւ սրբեաց զմեզ։ Իններորդ՝ գլուխ եւ տուտն՝ ցասումն է՝ եւ տրտմութիւն զկնի. եւ ամենայն մեղաց՝ յետոյ տրտմութիւն հետեւի. որեւ տրտմեցաւ Տէրն մինչեւ ի մահ. զի զտրտմութիւնս մեր եբարձ. եւ զայրացաւ իգերեզմանն Ղազարու ի վերայ մահուն։ Տասներորդ՝ որպէս ասէ Փիլոն. նշանակ հեշտ ցանկութեան՝ է օձն. որեւ զցանկացօղ ժողովուրդն սատակէր. ըստ ախտին իւրեանց նմանեցոյց եւ զպատուհասն։ Եւ Տէրն արդար դատաստանաւ՝ ըստ նմանութեան մեղաց պատժէ զմեղապարտս։ Վասն որոյ ասէ. (Մովսէս բարձրացոյց զօձն յանապատին. նոյնպէս բարձրանալ պարտ է։) *Եւ արդ՝ վասն սրբոյ խաչին՝ տասն ինչ հարցանելի է։ Առաջին՝ զի թէ այսպէս խորհրդաւոր է փայտ խաչին որպէս ցուցաւ ի գաւազանեն Մովսէսի եւ ի ձողին յանապատին, վասն է՞ր այժմ փոխեմք եւ յայլ նիւթոյ կազմեմք։ Պատասխանեմք եթէ Քրիստոս զփայտ խաչին ետ մեզ փոխանակ փայտին կենաց. եւ զձեւ սորա՝ փոխանակ ձեւոյ իւրոյ։ Արդ՝ յորժամ նա փոխանակ ձեւոյ իւրոյ։ Արդ՝ յորժամ նա փոխեաց զնիւթն փոխանակ նիւթոյ. եւ զձեւն փոխանակ ձեւոյ. եւ պահեաց զտեսակն։ Նոյնպէս եւ մեք կարեմք փսխել զնիւթ փոխանակ նիւթոյ. եւ պահել զտեսակ խաչին։ Դարձեալ ասեմք. նիւթ խաչին ոչ էր մի փայտ, այլ զանազան փայտ. զի այլ էր բունն կիպարի. եւ խոտորակն նոճի. պատուանդանն արմաւենի. եւ տախտակ գլխոյն ձիթենի։ Այլ թէ յայնժամ ի զանազան նիւթոց եղեւ խաչն, կարէ եւ այժմ ի զանազան նիւթոց կազմիլ խաչ։ *Երկրորդ հարցումն է թէ՝ ամենայն օրինակքն՝ պարտին համաձայնիլ առ ճշմարտութիւնն։ Արդ՝ խաչին օրինակքն՝ յառաջագոյն փայտ տպաւորեցան. որպէս ծառն Սաբեկայ. Սանտուխքն Յակօբայ. եւ գաւազանն Մովսէսի. եւ նիզակն Յեսուայ. եւ այլ բազումք։ Ապա պարտ է զի եւ ճշմարիտ խաչն փայտ լիցի։ Ասեմք թէ՝ սոքա ամենեքեան օրինակք են խաչին. ոչ ըստ նիւթոյն, այլ ըստ ներգործական զօրութեանն։ Զի որպէս ի ծառոյն Սաբեկայ՝ կախեցաւ խոյն եւ ազատեցաւ Իսահակ. այսպէս ի ծառոյ խաչին կախեցաւ Տէր մեր. եւ ազատեցաւր մարդկայինս բնութիւն։ Այսպէս եւ սանտխօք խաչին՝ մարդիկ ի յերրկինս ելին. եւ հրեշտակք յերկիր իջին։ Եւ գաւազանաւ խաչին պատառեաց զծով մեղաց աշխարհի. եւ անցոյց զժողովուրդ իւր յանապատ յերկինս։ Եւ որպէս նիզակաւն յԵսուայ՝ եսպան զթշնամին սատանայ. եւ խաւարեցոյց զլուսաւորս ի յերկինս. այսպէս եւ այլքն ամենայն։ Ապա յայտ է՝ զի խորհուրդք էին խաչին. ոչ ըստ նիւթոյն, այլ ըստ սքանչելի ներգործութեանն։ Ապա թէ ոչ՝ նոյն վէմն զոր էօծ Յակօբ ի խորհուրդ խաչին, եւ ակն շափիւղայ ի ներքոյ ոտիցն Աստուծոյ, այլեւ վէմն ի ներքոյ ձեռացն Մովսէսի, այլեւ արձանն զոր կանգնեաց յեսու ի վիմաց գոլով, խորհուրդք էին խաչին Քրիստոսի։ Դարձեալ ասեմք եթէ՝ որպէս զգառն օրինակին ինքն կատարեաց. եւ մեզ նոր ուխտ հաստատեաց մարմնով իւրով. նոյնպէս եւ զփայտ խաչին ինքն կատերաց ըստ հնոյ օրինակին. եւ մեզ նոր նիւթ հաստատեաց կանգնել զխաչ նմին։ Եւ որպէս ինքն կատարեաց զթլփատութինն մամնոյ. եւ մեզ նոր ուխտեաց զմկրտութիւնն սրտի թլփատութիւն։ Նոյնպէս եւ այս։ Դարձեալ զի կռապաշտքն՝ զամենայն նիւթս պաշտեցին եւ երկրպագեցին։ Առաքեալք եւ հայրապետք հրամայեցին յամենայն նիւթոյ խաչ կազմել. զի պաշտօն եւ երկրպագութիւն կռոցն փոխեսցի յերկրպագութիւն եւ ի պաշտօն խաչին. եւ խափանեսի կուռքն։ Այլեւ սրբեսցին նիւթք պղծեալք ի ձեռն խաչին. որպէս ինքն Տէրն անշնչացաւ ի խաչին. զի զպաշտօն անշունչ պատկերացն յինքն ձգեսցէ։ *Երրորդ հարցումն. վասն է՞ր զտեսակ հացին եւ գինւոյն պահեմք ի պատարագն, եւ զտեսակ փայտին փոխեմք ի յայլ նիւթ։ Ասեմք եթէ՝ Քրիստոս զմարմինն իւր ետ մեզ կերակուր ի հացն եւ ի գինին եւ ասաց. (զայս արարէք առ իմոյ յիշատակի։) Իսկ նշան փրկութեան ոչ ետ մեզ զփայտն, այլ զխաչն. վասն այն յայլ եւ յայլ նիւթոյ կազմեմք խաչ։ Ուստի յայտ է՝ զի եւ առանց նիւթոյ զնշան խաչին յերեսս դրոշմեմք եւ ի սիրտ՝ յեկեղեցիս եւ յամենայն տեղիս ուր պիտոյանայ։ Դարձեալ ասեմք եթէ՝ ի պատարագն Քրիստոսի գոյացութեամբ հացին եւր գինւոյն միացեալ է ի պատահական որակս նոցին. զի գոյացութիւնն է փոխարկեալ եւ եղեալ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։ Իսկ ի խաչն՝ ընդդէմ նմին. ի նշան եւ ի ձեւ խաչին է միացեալ Քրիստոս. եւ նովաւ ի նիւթն։ Եւ զի ձեւն առանց նիւթոյ ոչ կայանայ. վասն այն յամենայն նիւթոց որ ամուր պահէ զձեւն՝ կազմեմք զնշան խաչին։ *Չորրորդ հարցումն. նիւթն է պաշտելի խաչին, թէ ձեւն, եւ թէ գո՞րծն։ Ասեմք եթէ՝ որոշաբար ի սոցանէ ոչ ոքն. զի բազումք են ի նկարս եւ ի կենդանիս խաչին ձեւ. եւ ոչ է պաշտելի։ Այլեւ նիւթն առանձին փայտ եւ քար՝ եւ գործն մահարար՝ ոչ է պաշտելի։ Այլ միաւորաբար պաշտելի է խաչն. զի զօրութիւն Քրիստոս է ի նմա միացեալ. յաղագս որոյ՝ նախ օրհնեմք եւ օծանեմք զխաչն. եւ ապա երկրպագեմք. զի օրհնութեամբ միացեալ Քրիստոս ի նմա, անորոշելի է ի ձեւոյն, ի նիւթէն, եւ ի գործոյն։ Դարձեալ ասեն ոմանք եթէ՝ պաշտեմք զխաչն՝ եւ երկիրպագանեմք նիւթոյն։ Ասեմք թէ՝ պաշտօնն է գերագոյն պատիւ Քրիստոսի ի նմա բեւեռեալ. իսկ երկրպագութիւն նիւթոյն՝ ենթակայ խաչին կայացեալ. յաղագաս որոյ զնիւթն խաչին ելեալ ի ձեւոյն, ոչ անպատուեմք. եւ յորժամ ձեւանայ դարձեալ խաչ նոյն նիւթն, վերստին ոչ օծանեմք զնա. զի օծումն եւ օրհնութիւնն անբաժանելի էր ի նմանէ յաւիտեան։ *Հինգերորդ հարցումն թէ՝ վասն է՞ր օրհնեմք եւ օծանեմք զխաչն. զի օրհնութիւն եւ օծումն Քրիստոս է ի նմա միացեալ, յորժամ յանուն նորա կանգնեմք խաչ։ Ասեմք եթէ՝ զխաչն եւ զպատկերս եւ զեկեղեցիս վասն այն օրհնեմք եւ օծանեմք սուրբ իւղովն՝ զի որոշեսցի նիւթն այն յայլ նիւթոց եւ յայլ պատկերաց. եւ օրհնութեամբ եւ օծմամբն այնու՝ լինի բնակարան Քրիստոսի, եւ երկրպագելի մեզ։ Դարձեալ՝ զի որպէս մարդն պատկեր է Աստուծոյ, եւօրհնեմք եւ ապա լինի քահանայ. եւ զտղայն մկրտեմք եւ ապա լինի քրիտստոնեայ. եւ զհացն եւ զգինին օրհնեմք, եւ ապա լինի մարմին եւ արիւն Քրիստոսի։ Նոյնպէս եւ զխաչն եւ զպատկերս եւ եկեղեցիս օրհնեմք նոյն ինքն իւր բանիւն. երւ ապա լինի խաչ Քրիստոսի. կամ պատկեր. կամ տաճար։ *Վեցերորդ հարցումն. ապա ո՞ր է օրհնութիւն եւ օծումն խաչիս այս՝ յորում հանապազ յերեսս դրոշմեմք, եւ ի կերակուրս եւ յայլ նիւթս։ Ասեմք եթէ՝ անմարմին նշանիս այսմ, բաւական է անմարմին դիտաւորութիւն մտացն որ յանուն Քրիստոսի դրոշմեմք։ Այս է օրհնութիւն դրոշմի նշանինս։ Դարձեալ ասեմք եթէ, ամենայն օրհնութիւն՝ բանիւ եւ սուրբ կոչմամբ եւ սուրբ օծմամբ կատարի. նոյնպէս եւ աստ բանիւ կոչամք զանուն սուրբ երրորդութեանն. եւ օծեալ մատամբ դրոշմեմք զնշանն սուրբ՝ որով սրբին նմենայն նիւթք օրհնութեան բանիւն եւ սուրբ նշանաւն։ *Եօթներորդ հարցումն. թէ ամենայն խաչ օրհնութեամբ եւ օծմամբն սրբի, ո՞րն է օրհնութիւն եւ օծումն խաչափայտին Քրիստոսի։ Ասեմք եթէ՝ այս է օրհնութիւն խաչիս՝ որ բանիւն Քրիստոսի եւ սուրբ օծմամբն՝ միասցի Քրիստոս ի նա եւ լինի խաչ Քրիստոսի։ Իսկ անդ՝ Բանն Աստուած բոլորովին օծեալ մարմնով իւրով, բեւեռեալ եւ միացեալ էր ի նմա. եւ այնու եղեւ խաչ Քրիստոսի եւ երկրպագելի մեզ։ Դարձեալ՝ օրհնութիւն խաչիս՝ են բանք սուրբ հին եւ նոր կտակարանաց զոր ընթեռնումք ի վերայ. եւ լուանամք ջրով եւ գինւով. եւ օծանեմք խաչ։ Նոյնպէս եւ անդ Է բանքն զորս խօսեցաւ ի վերայ խաչին. եւ կրկնավտակ աղբերաւն եւ էօծ զնա արեամբ եւ ջրով։ Որով այսու զփայտն մահու եւ գործի անիծից՝ ետ մեզ փայտ կենաց, եւ գործի օրհնութեան ըստ այնմ, (Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծից օրինաց եղեալ վասն մեր անէծք. եւ օրհնեաց զմեզ ամենայն հոգեւոր օրհնութեամբ յերկնաւորս ի Քրիստոս։) *Ութներորդ հարցումն. վասն է՞ր միայն զխաչափայտին նիւթն պաշտեմք. եւ ոչ զամենայն նիւթ խաչի։ Ասեմք եթէ՝ Բանն Աստուած նիւթական մարմնովն բեւեռեցաւ ի նիւթ խաչափայտին անընդմիջապէս. վասն որոյ նիւթ աչին բոլորն եւ մասունքն՝ երկրպագելի եւ պաշտելի են մեզ։ Իսկ ի բազում խաչս՝ միջնորդութեամբ ձեւոյն բեւեռի ի նիւթն. վասն որոյ նշան սուրբ խաչին պաշտելի է մեզ, եւ ոչ նիւթն։ Դարձեալ՝ ասեմք եթէ զգալապէս կաթուած արեանն Քրիստոսի՝ կայացաւ ի խաչն ըստ որակի գունոյն. եւ է մինչ ի կատարած աշխարհի որակի արեանն Քրիստոսի ի գործիս չարչարանաց նորին անբաժանելի։ Զի որպէս արիւնն Աբելի ոչ ծածկեցաւ յերկրի մինչեւ ջրհեղեցն սրբեաց. այսպէս եւ արիւնն Քրիստոսի ոչ ծածկի յերկրի, մինչեւ հուրն սրբեսցէ։ Եւ որպէս վէրք խոցւածոյ նշանացն մնան ի մարմինն Քրիստոսի մինչ ի կատարած. (զի հայեսցին ի նա յորխոցեցինն։) Նոյնպէս եւ որակ արեանն մնայ ի խաչ եւ ի բեւեռս եւ յայլ գործիս չարչարանացն Քրիստոսի. մինչեւ երեւեսցի յաւուր գալստեանն մեծի։ Վասն այն երկրպագանեմք նիւթոյ խաչին՝ եւ ամենայն մասանց նորա եւ բեւեռացն։ *Իններորդ հարցումն եթէ՝ քանի՞ էր փայտ խաչին։ Ասեմք եթէ՝ չորս էր որպէս ասացաւ ի վերոյ. այսինքն, բունն, կիպարի. պատուանդանն նոճի. խոտորնակն արմաւենի. իսկ տախտակ վերնագրին՝ ձիթենի։ Եւ յայսցանէ կազմեցաւ փայտ խաչին։ Դարձեալ ասեմք եթէ՝ նոճն նշանակէ զբարձրութիւն խոկմանն։ Իսկ կրպարին զանուշահոտ բարեհամբաւութիւնն։ Ձիթենին զկակղութիւն ողորմութեանն։ *Տասներորդ հարցումն թէ՝ ի միւսանգամ գալստեանն՝ փայտ խաչի՞ն եկեսցէ թէ ձեւ խաչի՞ն։ Ասեմք եթէ ոմանք ասեն եթէ՝ լոյսն երեւի ի ձեւ խաչին։ Եւ ոմանք եթէ՝ խաչն լուսաւորեալ ճառագայթէ. որպէս բեւեռքն եւ գեղարդն։ Եւ այս է տարաձայնութիւն սոցա։ Զի ոմանք ապականացու ասեն զխաչն տէրունական, առարկելով կրկին կերպիւ։ Նախզի՝ ամենայն որ ի չորից տարերաց է, կրէ զապականութիւն. արդ՝ խաչն փայտ է եւ ի չորից տարերց. ապա ուրեմն ապականի եւ նա։ Երկրորդ՝ զի մարդոյ մարմին որ է բանական եւ կենդանի ապականի մահուամբ. ապա ուրեմն եւ խաչն եւս ապականի. զի ոչ կենդանի է, եւ ոչ բանական. այլեւ կենդանութեան քակտիչ է. զի գործի է մահու։ Որոց պատասխանեցուք այսպէս դիմակայութեամբ եթէ՝ ոչ է ըստ օրինի բնութեան անապական մնալ նմա. այլ սքանչելիք աստուածային։ Զոր օրինակ՝ ոչ էր բնութեանս անսերմն յղանալ եւ կուսութեամբ ծնանիլ, զոր Բանն Աստուած սքանչելապէս ներգործեաց. այսպէս եւ այս ոչ է ըստ բնութեան կարգի. զի նոյն Բանն ի սա է միաւորեալ անբաժանապէս։ Իսկ երկրորդին, այսպէս պատասխանեսցուք ընդդիմայարակայութեամբ։ Զի մարդոյ մարմինն ապականի. վասն զի քակտի ի նմանէ կենդանացուցիչ նորին. այսինքն հոգին. ըստ այնմ, (մարմինն դառնայ ի հող ուստի առաւ. եւ հոգին երթայ առ Աստուած։) Իսկ խաչին կենդանութիւն Քրիստոս է. եւ ոչ քակտի ի նմանէ. ըստ այնմ, (ի սմա բնակեցայց՝ զի հաճեցայ ընդ սա։) *Արդ ցուցցուք՝ զի ճշմարիտ անապական է խաչն բնական քննութեամբ եւ սուրբ գրոց վկայութեամբ։ Նախ բնականաբար քննութեամբ. զի արարածք ամենայն գործք ձեռին Աստուծոյ են. ըստ այնմ, (ո՞չ ձեռն իմ արար զայս ամենայն։) Արդ՝ որպէս հրեշտակք յոչ գոյից գոյացան՝ եւ են անապականք եւ անմահք ի կամսն Աստուծոյ. այսպէս եւ չորս տարերք ըստ ինքեան անապականք են. զի մասնաւորքն ի նոցանէ ապականին եւ դարձեալ ի նոսա խառնին. եւ այսոքիկ ըստ կամացն Աստուծոյ են անապական մշտապէս։ Նմանապէս եւ խաչն Աստուծոյ ի կամացն Աստուծոյ եւ ի նորին ներգործութենէն անապական կամեցեալ է. զի նովաւ արար փրկութիւն ազգի մարդկան։ Երկրորդ՝ զի Աստուած զամենայն արարածս (կրէ բանիւ զօրութեան իւրոյ ասէ առաքեալն) եւ ի նոյնութեան պահէ։ Եւ սոքա պահին առանց միաւորութեան էութեան նորա. ապա ուրեմն եւս առաւել խաչն մնայ անապական՝ զի էութիւնն Աստուծոյ է ի նմա. այսինքն, Բանն Աստուած որ է մարմնով սեւեռեալ ի նմա։ Երրորդ՝ զի խաչն այն մեծեալ է արեամբն աստուածային. ըստ որում բեւեռեցաւ ի նմա։ Արդ՝ եթէ խաչն ապականի, ապա եւ արիւնն որ ի նմա. ուստի յայտ է թէ՝ զմարմինն բանին ապականացու խոստովանին նոքա՝ որք զխաչն ապականացու ասեն՝ եւ են նեստորականք. իսկ որք զբանն մարմնով անապական խոտովանին՝ պարտին զխաչն աստուածընկալ անապական խոտովանիլ։ Չորրորդ՝ յայտ է յօրինակաց. զի գաւազանն Ահարօնի որ ծաղկեցաւ՝ օրինակ էր խաչին. եւ տախտակք բանին. եւ ծառն կենաց ի մէջ դրախին։ Արդ՝ սոքա անապականք են յայսմ հետէ եւ առ յապայ որ օրինակք են. ապա ուրեմն եւ ճշմարտութիւնն անապական է խաչն Աստուած ընկալ։ Հինգերորդ՝ զի ոչ ոք ապականացու զայլ ոք անբողջ կարէ պահել. որպէս յայտ է ի նիւթական իրս ամենայն. արդ՝ նո որ զամենայն գերեզման կնքեալ պահէ, զեկեղեցիս օրհնէ եւ հաստատէ, եւ ամենեցուն զօրաւիգն է ի փրկութիւնս, կարօղ է անապական լինիլ. զի աստուածային է նշան։ Վեցերորդ՝ զի գործ է Աստուծոյ ի նւաստ եւ ի փոքր ինչ իրս զմեծամեծս ներգործել. որրպէս կաւովն զկուրին աչս եբաց. եւ ի վիմէն ջուր բղխեցոյց եկոտասան. եւ այլ բազումս։ Այսպէս եւ զչնչին փայտ առաւել արար փրկութիւն տիեզերաց. եւ արար անապական։ Եօթներորդ՝ զի Սողոմօն ասէ. (օրհնեալ է փայտն՝ որով լինի արդարութիւն. ) որ է խաչն փրկական։ Արդ՝ յայտնեալ է նա եւ որոշեալ ի մէջ ամենայն փայտից գոլ արմատ արդարութեան. որով փրկեցաք ի բանսարկութենէն։ Արդ՝ որոյ գործն յաւիտենական է, եւ նոյն ինքն անապական է ասէ փիլիսոփայն. ապա ուրեմն անապական է սուրբ խաչն։ Ութներորդ՝ զի որ գործարան է մահու նա է ապականացու. իսկ վասն խաչին ասէ. (փայտ կենաց է ամենեցուն։) Եւ զոր օրինակ՝ փայտն գիտութեան պատճառ մահու եղեւ. այսպէս եւ սա պատճառ կենաց եղեւ. պատասխանեալ դեղն ցաւոց. արդ որ մայրն է կենդանութեան՝ նա անապական է. այսինքն, սուրբ խաչն։ Իններորդ՝ զի դեւք հալածական լինին ի զօրութենէ աստուածային նշանին. եւ հրեշտակք սպասաւորեն նմա. որպէս յայտ է ի սերովբեսն որք ի ներքոյ փառաց աթոռոյն. այսինքն խաչին թեւասքօղեալ զերեք սրբեանն վերաձայնէնին։ Արդ՝ եթէ ապականացու էր սա՝ երկնչէին ի սմանէ դեւք. որպէս եւ ոչ յանասնոց եւ յանշնչից. ապա ուրեմն անապական է խաչն։ Տասներորդ՝ զի զսա ետ մեզ նշան Տէրն իւրոյ գալստեանն. ըստ այնմ, (ապա երեւեցի նշան որդւոյ մարդոյ յերկրինս։) Եւ այսու ոչ թէ լոյս միայն է. զի զլոյս ոչ ետ նշան. այլ զխաչն փայտեղէն՝ յորոյ վերայ զձեռն իւր տարածեաց միածին Բանն, իսկ լոյսն՝ ի փառս խաչին այնորիկ երեւի։ Զի որպէս խաչեալն ի ժամ խաչելութեանն տգեղ երեւէր. եւ ի միւսանգամ գալստեանն՝ փառօք հօր եւ ընդ ամպս։ Այսպէս եւ խաչն իւր՝ աստ տգեղ երեւի. եւ ի կարապետութեանն իւրում, արեգակնափայլ ճառագայթիւք. ապաուրեմն անապական է սուրբ խաչն։ Որով զմեզ զամենայն զհաւատացեալս իւր՝ արժանի արասցէ Քրիստոս Աստուած պայծառ երեսօք՝ եւ զուարթ սրտիւ եւ լուսով խաչին՝ տեսանել զփառս սուրբ Երրորդութեանն. որում փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին դարձեալ քարոզ Խաչի. ի Բանն՝ (Զի ճառ խաչին՝ կորուսելոցն յիմարութիւն է. այլ փրկելոցս մեզ զօրութիւն Աստուծոյ։) Կորն. 1. 18։ (Գլուխ. ՃԼԸ)

Փողն բարձրաբարբառ եւ ազդարար՝ յերրորդ երկինս ելօղ՝ անհասիցն տեսօղ եւ անճաշնցն պատմօղ՝ աստուածային խորհրդոցն հազարապետ խորին՝ եւ գանձուցն իմաստից տնտեսն հաւատաիրիմ՝ անօթն ընտրութեան՝ քարոզն ճշմարտութեան առաքեալն Պօղոս՝ ձայն է ի մէջ եկեղեցւոյ եթէ։ (Ճառ խաչին կորուսելոցն՝ յիմարութիւն է. այլ փարկելոցս մեզ զօրութիւն Աստուծոյ։) Այսինքն, չարչարանք եւ մահ խաչին Քրիստոիս՝ անհաւատիցն յիմարութիւն թուի. այլ մեզ հաւատացելոցս որք չարչարանօք խաչին փրկեցաք, Աստուծոյ զօրութիւն է եւ իմաստութիւն։ Զի որպէս առողջարար կերակուրն հիւանդին տաղտկալի է եւ վնաս. նոյնպէս եւ կամակորացն անհաւատութեամբ՝ բան խաչին։ Եւ որպէս խելագարեալն զերախտաւոր բժիշկն իւր անարգէ եւ ի բաց մղէ. նոյնպէս եւ նոքա զխաէն ասեն. թէ կարողութիւն ունէր՝ ընդէ՞ր եւ ինքն ըմբռնեցաւ ի չարչարանսն. մեռաւ եւ թաղեցաւ. եւ զոր ինքն ոչ ունի՝ քեզ զի ա՞րդ շնորհէ ասեն։ Զայս հեթանոսք։ Նոյնպէս եւ հրէայք. (թէ որդի Աստուծոյ է, իջցէ ի խաչէն եւ հաւատասցուք. ) որպէս եւ կորուսեալ աւազակն։ Առ որս ասասցուք թէ՝ առաւել յայնժամ զօրաւորէ ոք՝ յորժամ ի դժնդակ փորձութիւն մտեալ իցէ եւ ելեալ, քան ոչ մերձեցեալ. իբր թէ ի յորդահոսան յորձանաց գետոց, կամ յալեաց ծովու։ Եւ քաջամարտիկն ի պատերազմի, այլ ոչ թէ արտաքոյ կացեալն առնէ զյաղթանակն։ Նմանապէս եւ երեք մանկունքն ի մէջ հնոցի հրոյն եղեն սքանչելիք՝ զի ոչ այրեցան. եւ ոչ թէ ոչ էին իսկ մերձեցեալ։ Եւ մարգարէն Յովնան ի փոր կիտին մտեալ եւ ելեալ ամբողջ, եղեւ հռչակեցեալ, քան թէ չէր ի նաւ ելեալ։ Այսպէս եւ Տեառն մերոյ եւ փրկչին այն էր առաւել յաղթութիւն՝ զի բեւեռեալ ի խաչին, եւ զկապեալսն արձակէր. մեռեալ, եւ զմեռեալսն յարուցանէր. մահւամբ զմահ խափանէր. ի գերեզման իջեալ, եւ զմեզ ի յերկինս էհան։ Նոյնպէս եւ քրտամբքն եւ փշօքն եւ թքօքն, եւ ոտիւքն եւ ձեռօքն, եւ ճաշակմամբ լեղւոյն եւ խոնար հիլով գլխոյն, բացմամբ կողին եւ այլովն ամենայն, զնախաստեղծիցն բուժէր զախտսն։ Եւ թէպէտ տկար ասի խաչն. տես զի յամենայն ուրեք հակառակաւն զառաւելութիւն ներգործեաց։ Որպէս ի սկզբանն իսկ ի հակառակ տարերց գոյացոյց զաշխարհս։ Եւ զծով չնչին աւազաւն սանձեաց։ Եւ զծանրութիւն երկրի թեթեւութեամբ ջրոյն բառնայ։ Եւ յայլ հակառակ է՝ փոշով զաչս կուրին լուսաւորէ. շարաւոտ թաշ կինակաւն Պօղոսի՝ զամենայն ախտսն բուժէր. եւ հովանիք նոցա զհիւանդս բժշկէին։ Եւ հանդարձք նոցա զմեռեալս յարուցանէին. զի ծանիցես զզօրութիւնն Աստուծոյ ի տկարութեան ներգործեալ։ Այսպէս եւ խաչն մեզ փրրկելոցս զօրութիւն Աստուծոյ։ Զի խաչն է նշան հակառակութեան. ըստ այնմ, (սա կայ ի կանգնումն եւ ի գլորում բազմաց, եւ ի նշան հակառակութեան. ) այսինքն, ըստ զօրութեան, ըստ ներգործութեան, ըստ տեսոյն, եւ ըստ ձեւոյն։ Նախ՝ ըստ զօրութեան. զի մի եւ նոյն զօրութիւն խաչին՝ հաւատացելոցն կանգնումն է եւ արդարութիւն. իսկ անհաւատիցն՝ գլորումն եւ գայթակղութիւն. ըստ այնմ, (ճառ խաչին կորուսելոցն՝ յիմարութիւն է. այլ փրկելոցս մեզ զօրութիւն Աստուծոյ։) Երկրորդ՝ ըստ ներգործութեանն. զի խաչն մարդկան ազգի փրկութիւն գործեաց. եւ դիւացն գնդից զկորուստ. ըստ այնմ, (մերկեաց զիշխանութիւնս եւ զպետութիւնս։) Երրրորդ՝ ըստ տեսոյն. զի խաչն գործի է չարչարանաց եւ մահու. եւ կեանք եւ անմահութիւն ծածկեալ ի ներքոյ. ըստ այնմ, (այսպէս պարտ էր չարչարարիլ Քրիտոսի եւ մտանել ի փառս իւր։) Եւ թէ ոք (չարչարանացն կցորդ լիցի, եւ փառացն հաղորդ լինելոց է։) Չորրորդ՝ ըստ ձեւոյն. զի քառաթեւ ձեւ խաչին՝ ընդդէմ միմեանց ներգործեն. այսինքն, ներքին պատուանդան խաչին՝ աւերէ զդժոխս. վերին գլուխն՝ բանայ զդուռն դրախտին. աջ թեւն՝ բաշխէ զշնորհս մարդկան ազգի. ահեկն՝ զսաստ եւ զպատուհաս դիւաց։ *Եւ զայլ փրկութիւն մարդկան որ եղեւ խաչիւն Քրիստոսի՝ յայլ ուր գրէ առաքեալն։ (Զի որ անհնարինն էր օրինացն, որով տկարանայր մարմնով. Աստուած զորդին իւր առաքեաց ի նմանութիւն մարմնոյ մեղաց. եւ վասն մեղաց. եւ դատապարտեաց զմեղս ի մարմնի իւրում։) Արդ՝ զԱստուծոյ մարդանալոյն պատճառէս՝ ասեն վարդապետք թէ՝ սատանայ չարախօսէր առ Աստուած. ես ոչ պատրեմ զմարդիկ. այլ իւրեանց բնութեամբն եւ կամօքն մեղանչեն։ Եւ այս մեղադրութիւնս նախ ի յարարիչն բնութեանց ակնարկէ. եւ ապա ի մեզ։ Եւ ոչ ոք կայր անմեղ որ սուտ առնէր զսատանայ։ Վասն որոյ Աստուած հայր առաքեաց զմիածինն՝ որ էառ մամին եւ հոգի. եւ եղեւ մարդ ի կուսէն. եւ մարմնովն կրեաց զմամնոյ կիրս առանց մեղաց. եւ հոգւովն զհոգւոյս։ Եւ այսպէս զբնութիւնս մեր առանց մեղաց պահելով, փրկեաց զմարդիկ ի մեղաց. եւ ջատագով եղեւ Աստուծոյ՝ որ զբնութիւնս անմեղ ստեղծ. այլ սատանայ է պատճառ մեղաց որ պատրէ զմարդիկ։ Եւ այսպէս արդարացոյց զմարդն. եւ դատապարտեաց զթշնամին։ Յետ այսորիկ որ զբնութիւնս անմեղ երեւեցոյց՝ եկն ի չարչարանս խաչի։ Նախզի՝ կամաւ պատարագ մատոյց զանմեղ մարմինն իւր հօր Աստուծոյ ի հաշտութիւն մարդկան։ Երկրորդ՝ զի մեք էաք մահու եւ անիծից պարտական. զի մեղանչական էաք այլ նա անպարտականն՝ փոխանակ մեր զմահ եւ զանէծս ընկալաւ եւ ազատեաց զմեզ։ Երրորդ՝ երկնչէր մերդս ի մահւանէ մինչ որ ունէրն յոյս յարութեան. եւ մեղադրէին հրամանացն մահավճռին։ Եկն ինքն. եւ զեդեալ մեհն իւր կրեաց. մեռաւ եւ յարեաւ. եւ յորրդորեաց զմեզ ոչ երկնչիլ ի մեհունանէ, որ զկնի յարութիւնն հետեւի։ Չորրորդ՝ խաչիւն պարտաւորեաց թէ՝ դու ես պատճառ մեղաց եւ մահու մարդկան. որպէս ես որ անմեղ էի. դու խաչել ետուր։ Եւ յայսպիսի դաւ եմու ընդ թշնամւոյն. եւ առաջի հօր դատապարտեաց զսատանայ ի մեղս։ Եւ գրեաց զմարդս ի յարդարութիւն եւ ի կեանս։ Վասն որոյ ասէ առաքեալն. (դատապարտեաց զմեղս ի մարմնի իւրում։) Եւ այս բազում կերպիւ։ Նախ՝ այնու դատապարտեաց. (զի ոչ արար մեղս. եւ ոչ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա։) Երկրորդ՝ դատապարտեաց զմեղս. այսինքն, զպատիժ մեղաց նախահօրն այսպէս. քրտամբ զքիրտն. եւ փուշն. եւ զանէծսն, եւ զայլն։ Զի զայսպիսիս կրէր. եւ որպէս հուր զմոմս ծախէր ի յինքեան։ Երրորդ՝ դատապարտեաց զմեղս. այսինքն, զմեղասասէրն սատանայ. ըստ այնմ, (այսուհետեւ իշխան աշխարհիս դատապարտեալ է։) Եւ Պօղոս (մերկեաց զիշխանութիւնս եւ զպետութիւնս. յայտ յանդիման խայտառակեալ նշաւակեաց։) Չորրորդ՝ դատապարտեաց զմեղս, այսինքն, զդժոխս աւերելով. ըստ այնմ, (որ նախ կապեաց զհզօրն՝ եւ զտուն նորա աւերեաց. ) որ է դժոխքն. զի այլ ոչ ի նոյն ընթանան հոգիք մինչեւ ի հասարակաց յարութիւնն. եւ ապա (դարձցին մեղաւորք անդրէն իդժոխս։) Հինգերորդ՝ դատապարտեաց զմեղս. այսինքն, զմահ յարութեամբ մամնոյ իւրոյ. (որ եղեւ պտուղ ննջեցելոց. եւ անդրանիկ մեռելոց ըստ Պօղոսի. ) ըստ այնմ, (ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո. ո՞ւր է դժոխք խայթոց քո։) Զի զոր հարկիւ պարտէաք մեռանիլ, եբարձ զայն սքանչելի յարութեամբն իւրով։ Եւ այս երկակի է։ Նախ՝ յարութիւն հոգւոյ. եւ ապա յարութիւն մամնոյ. զյարութիւնն մամնոյ ունիմք զօրութեամբ ի մեզ. եւ յուսով ի հասարակ յարութեանն ըստ նմանութեան մարմնոյ Քրիստոսի։ Իսկ զյարութիւն հոգւոց՝ ընկալեալք այժմ ներգործապէս. ըստ այնմ որ ասէ եբրայեցւոց։ (Եւ դուք որք երբեմն մեռեալ էիք ի մեղս ձեր եւ յանցանս՝ կենդանի արար ի Քրիստոս։) Վասն որոյ ասէ։ (Աստուած զորդին իւր առաքեաց ի նմանութիւն մարմնոյ մեղաց։) Եւ նմանն այն է՝ որ ունի զնոյնութիւնն եւ ունի զայլայլութիւնն։ Արդ՝ վասն Քրիստոսի ասի լինիլ մամին ըստ նմանութեան մարմնոյ մեղաց։ Նախզի՝ ունի զնոյն մարմինս մեր հոգւով մտաւոր. եւ այլ էր՝ զի Աստուած էր մարմնացեալ. եւ մարդ է եւ ո՞ ծանիցէ զնա. (զնա հայր կնքեաց Աստուած. ) այսինքն, վկայեաց։ Երկրորդ՝ նոյն էր ըստ մարմնոյ մեղաց յղացմամբն յարգանդի. եւ ժուժկալութեամբն ինն ամսեայ. եւ ծննդեամբն յերկրի։ Եւ այլ էր՝ զի անսերմն էր յղութիւն նորա. եւ անապական ծնունդն. (զի որ ի նմայն ծնեալ է՝ ի հոգւոյն սրբոյ է։) Երրորդ՝ զի նոյն մարմինս էր ի զանկւածոյն Ադամայ. որդի Աբրահամու՝ որդի Դաւթի. այլ անապական էր մարմինն նորա. զի սկիզբն գոլոյն մարդ՝ ոչ էր յապականացու սերմանէ. այլ ի մաքրեալ յարենէ կուսին. յաղագս որոյ (մարմին նորա ոչ ետես զապակաանութիւն ասէ մարգարէն։) Չորրորդ՝ զի անապական նոյն էր ըստ մարմնոյ մեղաց. եւ այլ էր՝ (զի ոչ արար մեղս եւ ոչ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա։) Հինգերորդ՝ զի նոյն էր ըստ կրիցն անանգոսնելի. այսինքն, քաղցի, եւ ծարաւի, եւ վաստակելոյ. եւ այլ էր՝ զի կամաւ կրէր եւ ոչ ի հարկէ բնութեանն. ըստ այնմ, որ յետ քառասուն աւուրն՝ ապա քաղցրեաւ։ Վեցերորդ՝ զի նոյն էր մարմին մեղաց. որպէս յայլ ուր ասէ առաքեալն. (անմեղն վասսն մեր մեղս արար. ) այսինքն, զի զպատիժ մեղաց ընկալաւ. եւ վասն մեր անէծք եղեւ. այլ այսու այլ էր՝ զի ոչ վասն իւր յանցանացն, այլ վասն մեր կերաց. ըստ Եսայեայ. (վասն անօրէնութեան մերոյ ի մահ մատնեցաւ։) Եօթներոդ՝ զի կրեաց զկսկիծ չարչարանացն եւ զմահն ճշմարտապէս ըստ մեզ. եւ այլ էր՝ զի ի չարչարանսն անչարչարելի էր աստուածութեամբն. երւ ի մահն անմահ էր եւ կենդանի նոյն ինքն մարմնովն. եւ յայտ է ի կողիցն՝ յորում ջուր եւ արիւն բղխեաց։ Ութներորդ՝ զի նոյն էր ընդ մեզ տեսութեամբն ի վերայ խաչին պրկեալ. ըստ Եսայեայ. (տեսաք մեք զնա՝ եւ ոչ գոյր նորա տեսիլ. այլ անարգ նւազեալ քան զամենայն որդւոց մարդկան։) Եւ այլ էր այնու՝ զի ամենայն մարդոյ մահ՝ իւրն միայն է փրկութիւն. իսկ նորայն մահ՝ բոլոր աշխարհի եղեւ փրկութիւն եւ գին. ըստ Պետրոսի. (ոչ ապականացու արծաթեղինօք, այ լ անապական արեամբն Քրիստոսի գնեցայք։) Իններորդ՝ նոյն էր ըստ հոգւոյ իջանելոյն ի դժոխս. ըստ այնմ որք յԱդամայ հետէ մեռանէին. որպէս ասէ՝ (թագաւորաց մահ յԱդամայ մինչ ի Մովսէս. եւ ի վերայ չյանցուցելոցն առ հասարակ։) Եւ այլ էր՝ զի ոգի նորա՝ ոչ թողաւ ի դժոխս ըստ մարգարէին. (այլ աւերեաց զդժոխս. գեցեաց զգերութիւն ասէ Պօղոս։) Տասներորդ՝ նոյն է թաղիլովն ի գերեզմանի ըստ հասարակաց մարմնոց. եւ այլ էր՝ զի ինքնիշխան զօրութեամբ փութով յարեաւ. ըստ այնմ, (իշխանութիւն ունիմ դնել զանձն իմ. եւ իշխանութիւն ունիմ միւսանգամ առնուլ զսա։) *Իսկ թէ ո՞րքան փրկութիւն է խաչիւն Քիստոսի՝ որ եղեւ մարդկան ազգի։ Ասեն վարդապետք. վեց իմն գլխաւորօէն փրկութիւն գործեաց։ Նախ՝ փրկեաց ի մեղաց. եւ կոչեցաւ փրկիչ. (զի նա փրկեսցէ զժողովուրդ իւր։) Երկրորդ՝ փրկեաց յօրինակցն ծառայութենէ եւ յանիծից. (իբրեւ եկն լրումն ժամանակին, առաքեաց Աստուած զորդի իւր. որ եղեւ ի կնոջէ. եւ եմուտ ընդ օրինաօք. զի զորս ընդ օրինօքն իցեն՝ գնեսցէ։) Եւ թէ՝ (Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծիցն օրինացն եղեալ վասն մեր անէծք։) Երրորդ՝ փրկեաց ի բուռն ծառայութենէ սատանայի. ըստ այնմ, (փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի. եւ փոխեաց յարքայութիւն որդւոյ իւրոյ։) Չորրորդ՝ փրկեաց ի մահուանէ. ըստ այնմ, (եղեւ առաջին պտուղ ննջեցելոց՝ եւ անդրանիկ մեռելոց։) Եւ դարձեալ՝ (փրկիչ ակն ունիմք. զի նորոգեսցէ զմարմին խոնարհուեան մերոյ ըստ նմանութեան մարմնոյ փառաց իւրոց։) Հինգերորդ՝ փրկեաց զհոգին ի բանտէ դժոխոցն. զի ասէ առաքեալն. (ել ի բարձունս եւ գերեաց զգերութիւն. էառ աւար։) Նախ՝ (կապեսցէ զհզօրն՝ եւ զտուն նորա աւար հարկանիցէ։) Վեցերորդ՝ փրկեաց ի կռամոլ դիւապաշտութեանցն. եւ էած յաստուածապաշտութիւն հաւատոցն. որպէս ասէր յարութեանն. (գնացէք՝ աշակերտեցէք զամենայն հեթանոսս. մկրտեցէք զնոսա յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ։) Այսպէս եղեւ մեզ հաւատացելոցս զօրութիւն եւ փրկութիւն խաչն Քրիստոսի. որպէս ասէ առաքեալն։ (Զի ճառ խաչին՝ կորուսելոցն յիմարութիւն է. այլ փրկելոցս մեզ՝ զօրութիւն Աստուծոյ։) *Այժմ տեսցուք թէ զի՞նչ է անունն որ կոչի խաչ։ Գիտելի է՝ զի կոչի խաչ չարչարանք մարմնոյ. ըստ այնմ, (որ ոչ առնու զխաչ իւր եւ գայ զկնի իմ, չէ ինձ արժանի։) Դարձեալ՝ կոչի խաչ նշանակ մահու. ըստ այնմ, (աշխարհ ինձ ի խաչ ելեալ է. եւ ես աշխարհի։) Դարձեալ՝ կոչի խաչ դատապարտութեան գործի քառաթեւ. որ նշանակ է անարգ եւ նախատելի մահու. ըստ այնմ, (համբերեաց մահու չափ եւ մահու խաչի։) Եւ թէ վասն է՞ր քառաթեւ։ Ասեմք բազում պատճառ։ Նախզի՝ փրկութիւն է չորից ծագաց տիեզերաց։ Երկրորդ՝ զի սրբութիւն է չորից առաքինութեանց հոգւոյս։ Երրորդ՝ զի մաքրութիւն է մեղաց ըստ չորից տարերաց մարմնոյս։ Չորրորդ՝ զի ետես Էզէկիէլ աթոռ չորեք դիմի. եւ որդի մարդոյ ի վերայ. որ նշանակէ զխաչն, եւ զՔրիտսոս ի նմա։ Հինգերորդ՝ զի չորիւք յատկութեամբ տարբերին փրկեալքս նովաւ. այսինքն, երկնաւորք եւ երկրաւորք. կենդանիք եւ մեռեալք։ Վեցերորդ՝ զի պահապան է չորից զգայութեանց ըստ չորից տարերացն եւ ակն խաչին. որ խառնուած է չորս թեւոցն խառնեալ ի զգայութեանց։ Եօթներորդ՝ զի նշանակէ զանկանիլն մեր ի դրախտէն յերկիր. զի աջ էաք եւ ահեակ դարձաք։ Ութներորդ՝ զի ունի զչորս կարգ օրինացս։ Բնականն՝ որ Ադամայ տուաւ։ Բանականն՝ Աբրահամու։ Գրաւորականն՝ Մովսէսի։ Իսկ աւետարանն որ չորս է՝ ի ձեռն խաչին։ Իններորդ՝ զի նշանակ է երկիւղի ի չորս հասակի մարդկան ազգի. ի մանկութեան. երիտասարդութեան. յալեւորութեան. եւ ի ծերութեան։ Տասներորդ՝ գլուխ եւ պատուանդանն՝ նշանակէ միաւորեալ զասուուածութիւնն եւ զմարդկութիւնն Քրիստոսի որ խաչեալն է՝ ի նմա։ Աջն զշնորհաբաշխութիւն արդարոց. եւ ահեակն զսաստ դիւաց որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ *Եւ թէ վասն է՞ր խաչին ձեւն միայն է պաշտելի. զի բեւեռեցաւ. եւ փուշ պսակ եդաւ ի գլուխն. եւ գեղարդեամբ խոցեցաւ, եւ այլն։ Իսկ ձեւ նոցա՝ ոչ է պաշտելի. այլ միայն խաչն՝ զի զձեւն Քրիստոսի ունի։ Վասն որոյ Քրիստոս յամենայն ժամ է ի նմա. եւ էասցի՝ եւ եղիցի ի նմա. եւ ոչ երբեք հեռասցի ասէ Դաւիթ։ Իսկ խաչս որ էր նախ դատապարտութեան գործի. այժմ է փրկութեան պատճառ. զի փրկիչն մեր ի նմա միացեալ բեւեռեցաւ։ *Խաչն՝ բեւեռք երկնի. եւ հաստատութիւն երկրի։ Խաչն՝ նախապետացն ցանկութիւն. եւ մարգարէիցն նախաձայնութիւն։ Խաչն՝ առաքելոցն քարոզութիւն. եւ հայրապետացն դաւանութիւն։ Խաչն՝ մարտիրոսացն պսակ. եւ նահատակացն յաղթանակ։ Խաչն՝ թագ թագաւորաց. եւ իշխանութիւն իշխանաց։ Խաչն՝ կուսանաց սրբութիւն. եւ ողջախոհութիւն ամուսնացելոց։ Խաչն շնորհք արանց. եւ բարեզարդութիւն կանանց։ Խաչն՝ ծերոց ցուպ հաստատութեան. եւ տղայոց գաւազան միաստութեան։ Խաչն՝ փայտ կենաց. եւ պտուղ անմահութեան։ Խաչն՝ խրատ անմեղաց. եւ քաւիչ մեղաւորաց։ Խաչն՝ ճանապարհ մոլորելոց. եւ ճառագայթ խաւարելոց։ Խաչն՝ նաւահանգիստ նաւելոց. եւ օթեւան ճանապարհորդելոց։ Խաչն՝ ցնծութիւն երկնաւորաց. եւ զուարճութիւն երկրրաւորաց։ Խաչն՝ երկիւղ սանդարամետակաց. եւ սասատ օդականաց։ Խաչն՝ փառք Քրիստոսի. եւ պարծանք քրիստոնէից։ Խաչն՝ զէն հոգեւոր. եւ սուսեր անբթելի։ Խաչն՝ աւերիչ դժոխոց. եւ գերիչ գերելոց։ Խաչն՝ դրախտին բացօղ. եւ զարքայութիւն ժառանգեցուցանօղ։ Խաչն՝ կարապետ Քրիտոսի. եւ հրաւէր յարութեան։ Խաչն՝ կնիք գերեզմանաց. եւ յարութիւն կենաց։ Խաչն՝ դրախտին բացօղ. եւ զարքայութիւն ժառանգեցուցանօղ։ Խաչն՝ կարպետ Քրիստոսի. եւ հրաւէր յարութեան։ Խաչն՝ կուրութիւն անհաւատից. իսկ հաւատացելոց զօրութիւն։ Որեւ պայծառացուցեալ զերկրպագուս իւր ընդաջմէկացուսցէ Քրիստոս Աստուած մերոյ. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ ի դէմս եկեղեցւոյ. ի Բանն Զաքարիայի։ (Ահա ես ածէմ զծառայ իմ զծագումն, զվէմն զոր ետու առաջի երեսացն յԵսուայ. ի վերայ վիմին եօթն աչք են։) Զաք. 3. 9։ (Գլուխ. ՃԼԹ)

ԶԲանս զայս՝ ոմանք ի Զօրաբաբել մեկնեն։ Ծագումն անուանէ զնա վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ ոչ իւր զօրութեամբն, այլ ի կամացն Աստուծոյ եղեւ թագաւոր, արտաքս եկեալ ի Բաբելօնէ յԵրուսաղէմ. որպէս յայտ է ի գիրս եզրի վասն դարեհի։ Երկրորդ՝ զի թագաւորն ի լոյս եւ յուրախութեան կեանս է։ Երրորդ՝ զի զնա եդ փրկիչ ժողովրդեանն. եւ ազատեաց ի խաւարէ գերութեանն։ Չորրորդ՝ զի յաղթօղ եղեւ ի վերայ ամենայն հակառակորդաց եւ հեթանոսաց։ Այլեւ զնա կոչէ վէմ վասն հաստատ եւ անշարժ թագաւորութեանն։ (Եւ առաջի երեսացն յԵսուայ։) Զի իշխանութիւն թագաւորութեանն հնազանդ է ի ներքոյ խնամոց քահանայից իշխանութեանն. որպէս յԵսու առաջի Մովսէսի. եւ Դաւիթ առաջի Սամուէլի։ Նոյնպէս Զօրաբաբէլ առաջի յԵսւայ քահանայի մեծի։ (Ի վեր վիմին եօթն աչք են։) Զայն ասէ՝ որ եօթն աչք հայ էին ի վերայ Զօրաբաբէլի. զեօթն քահանայսն եւ զմեծամեծ արսն օգնական եւ լուսատու ետ նմա. այսինքն, յԵսու. Զաքարիայ. Խոդիա. Տուբիա. Յեդոյա. Յեշովիա. եզր դպիր։ Այսպէս օրինակն ի Զօրաբաբէլ՝ եւ ճշմարտութիւնն ի Քրիստոս տեսանի։ Զի Քրիստոս է ծագումն եւ լոյս. որ նախ ի հօրէ ծագեցաւ լոյս. եւ յետոյ ի մօրէ ծագեցաւ եւ լուսաւորեաց մոգ՝ կոչեաց աստղ ի Յակօբայ։ Եւ Մաղաքիա կոչէ զնա արեգակն արդարութեան։ Եւ աստ Զաքարիայ ծագումն։ Եւ ինքն յաւետարանին ասէ. (ես լոյս յաշխարհ եկի։) Եւ զի ոչ է բանս ի Զօրաբաբէլ։ Նախզի՝ ասէ. (ես ածեմ։) Եւ ահա Զօրաբաբէլ թագաւոր էր ածեալ։ Երկրորդ՝ զի չէր յայլ ուրեք. այլ ի մէջ նոցա թագաւորէր։ Եւ թէ ոք շեղէ զբանս վասն այլ թագաւորի ասացեալ, ոչ է ճշմարիտ։ Նախզի՝ այլ թագաւոր ոչ եղեւ յետ Զօրաբաբէլի։ Երկրորդ՝ զի ոչ անարգէէր մարգարէն զԶօրաբաբէլ, եւ յայլ թագաւորի գէմս խօսէր։ Ապա ճշմարտութեամբ մարգարէիս Բանն ի Քրիտսոս կատարի. զի նա եղեւ լոյս աշխարհի. եւ զնա ծառայ կոչէ։ Նախզի՝ ծառայական էր մարմին նորա։ Երկրորդ՝ զի ծառայեաց բազմաց։ Եւ այն զի կրկին անգամ կոչէ զծագումն մարգարէն ի գիրս իւր։ Զայն ցուցանէ՝ որ նախ ծագեցաւ բանն անմարմին ի հօրէ. զի ծագումն այն լոյս կոչի՝ որ ճառագայթ է եւ փայլումն ի պատճառէն լուսոյ։ Վասն որոյ առաքեալն ասէ. (որ է լոյս փառաց. եւ ճառագայթ էութեանն հօր։) Երկրորդ՝ զի ծագեցաւ մարմնով ի կուսէն, եւ լուսաւորեաց զմեզ. վասն այն կրկնէ զծագումն անուն։ Նախ՝ ի տեսիլն. եւ ապա ի բան մարգարէութեանն առ ամենայն ժողովուրդն։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի ծագումն փրկչին մերոյ ըստ տասն եղանակի առեալ լինի։ Նախզի՝ ծագեցաւ ի հօրէ։ Երկրորդ՝ ծագեցաւ ի յորդանան մկրտութեամբն. որում հայր վկայեաց. եւ հոգին աղաւնակերպ էջ։ Չորրորդ՝ ծագեաց քարոզութեամբն. եւ լուսաւորեաց զհաւատացեալս։ Հինգերորդ՝ փայլեաց առաքինութեամբ գործոցն. եւ պայծառացոյց զքարոզութիւնն։ Վեցերորդ՝ ծագեաց առ կոյրսն մարմնով. եւ լուսաւորեաց զնոսա. եւ զամենայն հիւանդութիւնս բժշկեաց։ Եօթներորդ՝ ծագեաց հոգւովն ի դժոխս, եւ լուսաւորեաց զնոսա. ըստ Եսայեայ. (որք նստէին ի խաւարի՝ լոյս ծագեաց նոցա եւ ազատեաց։) Ութներորդ ծագեաց առ մեզ յարութեամբն. եւ զյոյսն անմահութեան պարգեւեաց մեզ։ Իններորդ՝ համբարձեալ առ հայր, եւ լուսաւորեաց զդասս երկնայնոցն։ Տասներորդ՝ ծագելոց է միւսանգամ գալստեամբն յերկնից. ըստ որում, (Աստուած մեր յայտնապէս եկեսցէ. եւ հուր առաջի նորա բորբոքեսցի։) *Իսկ ասելն (զվէմն զոր ետու առաջի երեսացն յԵսուայ։) Ոչ յԵսուայ որ ի յՈվսեդեկեայ. այլ Յիսուս որ ի Մարիամայ։ Հայր Աստուած ետ զվէմն որ է եկեղեցի սուրբ՝ հաստատեալ ի վերայ դաւանութեանն Պետրոսի. (եւ դրունք դժոխոց զնա մի յաղթահարեսցեն։) (Ի վերայ վիմին եօթն աչք են։) Արդ՝ եռակի ասի վէմ։ Նախ՝ վէմ կոչի Քրիստոսի. եւ եօթն աչք ի վերայ՝ եօթն զօրութիւնք հոգւոյն սրբոյ՝ որ ի գլխոյն մերմէ Քրիստոս է էջ առ մեզ։ Այս է, (հոգի Աստուծոյ. զօրութեան. երկիւղի. գիտութեան. իմաստուաթեան. հանճարոյ. եւ աստուածապաշտութեան։) Երկրորդ՝ վէմ կոչի շինեալս եկեղեցի. եւ ի սմա Է աչք են եօթն խորհուրդք եկեղեցւոյ. որովք լուսաւորէ զմեզ. այսինքն է, մկրտութիւնն. դրոշմն օծումնն. պատարագն. ապաշխարութիւնն. կարգ քահանայութեանն. եւ պսակն։ Երրորդ՝ վէմ կոչի եւ եկեղեցի հաւատացելոց. եւ ի սմա եօթն աչք են. այսինքն է, եօթն աստիճանք հաւատոյն զորս ունի ի մարդեղութիւն բանին. եւ եօթն աստիճանք յաստուածութիւն նորին։ Եւ դարձեալ՝ ի նոյն խորհուրդս նորին։ Եւ դարձեալ՝ ի նոյն խորհուրդս տեսանի աշտանակ ձոյլ ոսկի. եւ գունդ ջահ ի վերայ նորա. եւ եօթն ճրագ. եւ եօթն բերան ճրագաց. եւ երկու ձիթենիք։ Աշտանակն ոսկի՝ նշանակէ զսուրբ եկեղեցի. եւ անապական է ոսկին եւ պինտ եւ կարմիր. այսինքն, է անապական հաւատն. եւ հաստատուն յոյսն. եւ ջերմ սէրն առ Քրիստոս. եւ ջահն վառեալ՝ է Քրիստոս։ Եւ երկու ձիթենին՝ երկու ժողովուրդք որք մկրտութեամբ օծան. այսինքն, հրէայք եւ հեթանոսք։ Եւ եօթն ճրագն եւ եօթն բերան ճրագացն՝ են չորեքտասան աստիճանք հաւատոյն. եօթն յանմարմնութիւնն Աստուծոյ. եւ եօթն ի մարդեղութիւնն Քրիստոսի։ Եւ յանմարմին էութիւնն Աստուծոյ առաջինն է՝ հաւատալ զմիութիւն աստուածային բնութեանն։ Երկրորդ՝ հաւատալ զանձն հօր. այն որ ասէ. (հաւատամք ի մի Աստուած։) Երրորդ՝ զորդին գոլ Աստուած որ ա սէ. (ի մի Տէր Յիսուս Քրիստոս։) Չորրորդ՝ զհոգին սուրբ Աստուած որ ասէ. (հաւատամք ի հոգին սուրբ։) Հինգերորդ՝ պաւատալ ի յեկեղեցի զքաւութիւն մեղաց։ Վեցերորդ՝ ի յարութիւն մեռելոց։ Եօթներորդ՝ հատուցումն բարեաց։ Իսկ Է առ մարդեղութիւնն Քրիստոսի են այսք։ Առաջին՝ հաւատալ զորդին յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Երկրորդ՝ ծնեալ ի կուսէն Մարիամայ։ Երրորդ՝ որդին Աստուծոյ վասն մեր չարչարեալ եւ խաչեալ եւ մեռեալ։ Չորրորդ՝ որդի Աստուծոյ իջեալ ի դժոխս ըստ հոգւոյն։ Հինգերորդ՝ յարուցեալ յերրորդ աւուր։ Վեցերորդ՝ ելեալ ի յերկինս եւ նստեալ ընդ աջմէ հօր։ Եօթներորդ՝ դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս. այսինքն, զբարիս եւ զչարս։ *Դարձեալ ի Զաքարիայ։ (Եւ ասէ Տէր ցսատանայ. սաստեսցէ Տէր ի քեզ. եւ սաստեսցէ Տէր ի քեզ՝ որ ընդրեացն զԵրուսաղէմ։) Երեք Տէրն՝ զերիս անձինս նշանակէ. թէպէտ եւ ոմանք զհրեշտակապետն Միյալէլ ասեն։ Աստղ յառաջագոյն մարգարէն Զաքարիայ թէ՝ (տեսի զՅեսու քահանայ մեծ. զի կայր առաջի հրեշտակին. եւ սատանայ կայր ընդաջմէ նորա հակառակիլ ընդ նմա։) Յեսու քահանայ մեծ կոչի վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ քահանայապետ եւ եպիսկոպոս էր ի վերայ քահանայիցն փոքունց։ Երկրորդ՝ զի առաջին էր քահանայապետ ի դարձի գերութեանն։ Երրորդ՝ զի ի հրեշտակէն էառ զպատիւ եւ զզգեստ քահանայութեանն որպէս Ահարօն ի Մովսիսէ։ Չորրորդ՝ զի օրինակ էր մեծի քահանայապետին մերոյ Քրիտստոսի։ (Եւ սատանայ կայր ի յաջմէ նորա։) Նախ զայն իմանամք՝ որ Սադայէլ աջ Աստուծոյ թարգմանի. եւ ընդվզել նմա, կոչեցաւ սատանայ որ է հակառակ։ Երկրորդ՝ սատանայ կոչի եւ հակառակ ազգն հեթանոսաց. որք յետդարձին հակառակէին Զօրաբաբէլի վասն շինելոց զտաճարն. որպէս Սիսին իշխան. եւ Սաթրաբուղան։ Եւ զնոսա աջ կոչէ՝ զի աջակողմն մեր՝ առաւել զօրաւոր է։ Եւ նոքա յաղթող բռնաւորք էին ի հակառակիլն. եւ խափանեցին զշինուած տաճարին քառասուն եւ վեց ամ. որպէս վկայէ աւետարանն. (զքառասուն եւ զվեց ամ շինեցաւ տաճարս այս։) Երրորդ՝ աջն զայն ցուցանէ, որ սատանայ ընդ առաջնորդս եկեղեցւոյ յաջմէ պատերազմի. որպէս հպարտութեամբ, նախանձու, եւ այլն։ Յաղագս որոյ ասէ հրեշտակն. (սաստեսցէ ի քեզ Տէր։) Եւ այս երեք մտօք իմանի։ Նախ զի՝ սաստեաց Տէր ի սատանայ եւ ընկեաց յերկիր։ Երկրորդ՝ սաստեաց ի ժողովրդենէ հրէից։ Երրորդ՝ սաստէ այժմ եւ արտաքսէ յեկեղեցւոյս քրիստոնէից։ Եւ այն զի կրկին ասէ զսաստելն։ Առաջին տեսութիւնն՝ երեք կերպիւ է։ Նախզի՝ զառաջինն սաստեաց յերկնից եւ կործանեցաւ յերկիր. ի կատարածի՝ սաստէ դարձեալ եւ կործանի՝ սաստէ դարձեալ եւ կործանէ ի հուր գեհենին։ Երկրորդ՝ սաստեաց ի լեառն փորձութեան եւ յաղթեաց նմա. եւ ապա սաստեաց խաչիւն եւ կորոյս զսատանայ։ Երրորդ՝ զի սաստեաց եւ հեռացոյց յայնժամ ի հինն Իսրայէլէ. այլ ոչ ի հեթանոսաց. ոչ յայնժամ եւ ոչ այժմ. զայս յայտնէ կրկին սաստելն։ Իսկ երկրորդ տեսութիւնն՝ յազգն Իսրայէլի է բանս։ Նախ սաստեաց յԵգիպտոս եւ ազատեաց զժողովուրդն։ Եւ դարձեալ՝ սաստեաց ի Բաբիլօն. եւ արձակեաց զգերին։ Երկրորդ՝ սաստեաց ի սատանայ. եւ դարձեալ սաստեաց յիշխանս որք հակառակ կային նմա։ Երրորդ՝ սաստեաց ի կրկին հակառակսն տաճարին։ Նախ ի գօգ եւ մագօք. եւ ապա յանտիոքացին։ Այսպէս առ հրէայսն։ Իսկ երրորդ տեսութիւնն է ի սուրբ եկեղեցիս։ Նախզի՝ յաջ եւ յահեակ պատերազմի ընդ մեզ. վասն այն երկու կողմանցն հրամայեաց սաստել։ Երկրոդ՝ զի պատերազմի այժմ ի կեանս. եւ յետ մահու ընդ հոգիսն ընդ առաքելոյն. (ոչ է մեզ մարտ ընդ մարմնոյ եւ ընդ արեան, այլ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս՝ ընդ այսս չարութեան։) Երրորդ՝ զի կրկին է ձեռն սատանայի. այսինքն, աջն բռնութեան. եւ ձախն խաբէութեան. այժմ զբռնութիւնն սատանայի խորտակեաց Քրիստոս առաջին գալստեամբն. այլ կայ դեռեւս խաբէութիւնն. զոր խորտակեսցէ ի միւսանգամ գալստեանն իւրոյ Քրիստոսի։ Որում փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս յաւիտեանից։

Նորին դարձեալ վասն Խաչի. ի Բանն՝ (Ետես Յակօբ սանդուխք մի յերկրէ յերկինս. եւ Տէր հաստատեալ ի նմա։) Ծննդ. 28. 12։ (Գլուխ. ՃԽ)

Այլ եւ վասն խաչի խորհրդոյս գիտելի է. որպէս գրեալ է ի գիրս արարածոց եթէ՝ նահապետն Յակօբ յորժամ իջանէր յասորիս, եկն ի տեղի մի որ կոչեցաւ Բեթէլ. եւ եդ վէմ մի ի սնարս եւ ննջեաց. եւ ետես տեսիլ (սանտուխ մի յերկրէ մինչեւ յերկինս. եւ Տէր ի նմա հաստատեալ. եւ հրեշտակք ելանէին եւ իջանէին ընդ սանտուխն. զարթեաւ եւ ասէ. (ահեղ իմն է տեսիլս այս. եւ այս է տուն Աստուծոյ. եւ դուռն երկնից։) Եւ կանգնեաց զվէմն արձան. եւ էօծ իւղովն զոր ունէր։ *Արդ՝ մեծ է խորհուրդ վիմիս այս. զոր ցուցցուք փոքր ի շատէ։ Վէմս այս էր որ հատաւ ի լեռնէն առանց ձեռին. եւ եհար զպատկերն եւ փշրեաց ի տեսիլ Նաբուգոդոնոսորայ։ Եւ վէմն էր ինքն Քրիստոս որ ծնաւ ի կուսէն առանց սերման. եւ փշրեաց զթագաւորութիւնս մեղաց եւ կռամոլութեան. եւ ինքն թագաւորեաց յաւիտենից։ Դարձեալ՝ վէմս այս էր ի յանապատին. որ արբոյց զժողովուրդն քառասուն ամ. (եւ վէմն էր ինքն Քրիստոս ասէ առաքեալն. ) որ ի վերայ խաչին եբաց զկողն. եւ բղխեաց կրկին աղբերս արեան եւ ջրոյ. արիւնն ի յարբուցումն մեզ. եւ ջուրն ի սրբութիւն աւազանին։ Դարձեալ՝ վէմս այս էր առ Մովսիսիւ. որով պարտեցաւ Ամաղէկ որ էր գլուխ հեթանոսաց։ Նոյնպէս տարածմամբ ձեռացն Քրիստոսի ի վերայ խաչին՝ պարտեցաւ ի մանալին Ամաղէկ. որ էր գլուխ չարութեան եւ մեղաց. Դարձեալ՝ վէմս այս՝ էր առ Յեսու որդի Նաւեայ. ուր էին տախտակք կտակարանացն. եւ շրջելով զեօթն անգամ, կործանեաց զպարիսպն երիքովի։ Եւ վիմովս այս դարձոյց զգետն Յորդանան յետս. եւ արար զամենայն յաղթութիւնս։ Յօրինակ փրկչին Յիսուսի. որ եօթն անգամ աղաղակեաց ի վերայ խաչին. եւ կործանեաց զդժոխս. եւ նզովեաց զշինօղս նորա. եւ ապրեցոյց զհաւատացեալս նշանաւ խաչին. եւ դարձոյց զհեղեղ մեղաց յետս փոխանակ Յորդանանու։ Եւ զամենայն զօրութիւնս խաչիւն ներգործեաց Քրիստոսի. (զի ճառ խաչին կորուսելոցն յիմարութիւն է. այլ մեզ փրկելոց՝ զօրութիւն Աստուծոյ ասէ առաքեալն։) Դարձեալ՝ վէմս այս է հիմն երկրի եւ բարձրութիւն երկնից. զի որպէս զգալի վէմն է հաստատութիւն երկրի. նոյնպէս վէմն իմանալի՝ Քրիստոս է։ (Նա կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ. եւ ի ձեռս նորա են ամենայն տիեզերք երկրի։) Դարձեալ՝ վէմս այս է հիմն եկեղցւոյ. ըստ այնմ, (ահաւասիկ ես դնեմ ի հիմունս Սիօնի վէմ ընտիր զգլուխն անկեան պատուական. ) եւ շինուածք հաւատացեալքն են. որ ի վերայ հաստատուն վիմիս այս շինեցին զտունս իւրեանց, որ յիջանել անձրեւաց փորձութեանց իշխանաց, եւ յառնել հեղեղաց մարմնոյ ցանկութեանց, եւ ի շնչել հողմոց բանսարկւին գայթակղութեանց, ոչ կարեն կործանել զշինուածն ի վերայ հաստատուն վիմին Քրիստոսի։ Որպէս յայլ ուր ասէր. (եթէ անցանիցես ընդ հուր փորձութեան՝ զքեզ մի այրեսցէ. եւ ջուր ցանկութեան զքեզ մի ողողեսցէ. եւ շարժումն երկրի զքեզ մի խռովեսցէ. զի ընդ քեզ եմ։) Դարձեալ՝ վէմս այս է հիմն հաւատոյն. որպէս ասէ առաքեալն. (զհիմն այլ ոչ ոք կարէ դնել՝ քան զեդեալն որ է Յիսուս Քրիստոս. եթէ ոք շինէ ի վերայ հիմանս այսորիկ ոսկի, արծաթ, ակունս պատւականս, վարձս առցէ. ) այս է՝ զսրբութեան գործս։ Ոսկի որ է սէրն անապական՝ եւ գլուխ ամենայն պատուիրանաց։ Եւ արծաթ զբան խրատու եւ քարոզութեան. ակունս պատուականս զայլ առաքինութիւնս. խոհեմութիւն. արիութիւն. ողջախոհութիւն. եւ արդարութիւն։ Նոյնպէս եւ մարգարիտ՝ պահք. աղօթք. ողորմութիւն, եւ այլն։ Այնպիսիքն առցեն վարձս զհարիւրապատիկն աստ. եւ զկեանս յաւիտենից ի հանդերձեալն։ Եւ ո՞ր իցէ արդեօք հարիւրապատիկն սրբոց. զի ի կեանս յայս ի մէջ նեղութեան եւ աղքատութեան չարչարին։ Այս է նախ եւ առաջին. զի միտք առաքնւոյն հանապազ ի յուրախութեան կայ. եւ ոչ տեսանէ յինքն պատճառ տրտմութեան. որպէս մեղաւորն հանապազ տանջի ի խիղճէ մտացն իւրոց. որպէս ասէ մարգարէն. (ոչ գոյ ուրախութիւն անպարշտաց ասէ Տէր։) Երկրորդ այն է՝ զի յետ մահու տօնախմբեմք զյիշատակս նոցա ի բարեխօսութիւն մեզ սուրբ ընծայիւք՝ պատարագօք, եւ այլն։ Երրորդն է՝ զի ի հոգիս իւրեանց յուսով ուրախ են անճառ խնդութեամբն, եւ մերձ ի յինքեանս տեսանեն զփառս անպատումս. եւ գրեալեն յերանութիւնն. եւ ոչ հասանին ի նոսա չարք. զի ի ձեռին Աստուծոյ են։ Այս ամենայն կատարեալ խնդութիւնս՝ է վարձ սրբոցն հարիւրաւոր. եւ յետ սակաւ միոյ ի կատարածի՝ առցեն զբիւրապատիկն ի կեանսն յաւիտենից հոգւով եւ մարմնով. ըստ այնմ, (քեզ ըպասեն արդարքն մինչեւ հատուսցես։) Իսկ որ շինէ ի վերայ հիման հաւատոյն փայտ, խոտ, եղէգն, որ է մեծամեծ եւ միջակ եւ մանր մեղք, զոր աստ ոչ խոստովանիմք եւ ապաշխարեմք, անդ ի հուրն յաւիտեանական տանջիմք անվճար յաւիտենիւ։ Արդ՝ այսոքիկ եւ առաւել քան զայսոսիկ՝ է խորհուրդ վիմին. զոր եդ Յակօբ ի սնարս իւր։ Եւ էր վէմս այս խարիսխ ի ներքոյ սանտխոյն. եւ ի վերոյ Տէր հաստատեալ ի նմա. այսինքն, նախ ի հիմն հաւատոյ գամք. եւ ապա ի սանտուխ բարեգործութեան ելանեմք. եւ նովաւ հասանիմք առ Աստուած։ Զի ոմանք սանտուխք իմանան զբարոյական եւ զստացական առաքինութինս. որ է խոհեմութիւն, արիութիւն, ողջախոհութիւն, արդարութիւն, եւ այլն։ Իսկ մատն սանտխոցն՝ հաւատն յոյսն եւ սէրն. որով ելանէ մարդ յերկրինս առ Աստուած։ Դարձեալ՝ սանտուխք իմանան զչորս տարերս եւ զերկնային գունդս մի քան զմի բարձրացեալ. զերկիր ի ներքոյ. եւ ի վերոյ երկնիցն զԱսոտուած հաստատեալ։ Եւ ի ներքոյ դարձեալ (նա կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան իւրոյ։) Իսկ հրեշտակացն ելանել եւ իջանել՝ յոյս տայ եւ աւետիս մարդկան ազգի դարձեալ ելանել յերկինս. եւ ի ջանել հրեշտակացն՝ ի պահպանութիւն եւ յօգնութիւն մարդկան։ *Այլեւ ստուգապէս սանտուխն այն՝ նշանակէ զսուրբ խաչն փրկական. որ ի յերկրէ ի յերկինս բարձրացեալ. եւ Տէր հաստատեալ ի նմա. ի վերոյ եւր ի ներքոյ. այսինքն, Քրիստոս խաչեալն ի նմա անբաժանելի է ի նմանէ յաւիտեանս ժամանակաց։ Այլեւ հաւատով մերձենամք ի նա. զոր նշանակէ վէմն ի ներքոյ եդեալ։ Եւ որպէս ի սանտուխն է առաջին. միջին. եւ վերջին աստիճան. նոյնպէս եւ խաչն ունի պատւանդան, եւ թեւ ի մէջն, եւ գլուխ ի վերոյ։ Եւ որպէս սանտխովն՝ նոյնպէս եւ խաչիւն վերացեալ բարձրանամք յերրկինս. որպէս ինքն Տէրն ասէր. (ես յորժամ բարձրացայց յերկրէ, զամենեսեան ձգեցից առիս. ) այսինքն, զամենայն հաւատացեալս խաչին եւ երկրպագուս։

Եւ այսպէս խաչիւն բարձրացան բոլոր տիեզերք յերկինս։ Առաջին սուրբքն եւ նահապետքն՝ խորհրդով խաչին. եւ վերջինքն ի ձեռն հաւատոց. որք հաւատացին եւ եղեն երկրպագուք խաչին։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ եթէ յորժամ սանտուխն խաչն էր, վասն է՞ր ոչ բարձրացան մարդիկ եւ ելին յերկր՞նս։ Ասեմք եթէ՝ որպէս նախ է առակն. այսինքն, օրինակն. եւ ապա մեկնութիւնն եւ ճշմարտութիւնն. պարտ էր նախ լինիլ օրինակին, եւ ապա ճշմարտութեանն։ Եւ էր օրինկան երեքկին, այսինքն, նախ իջանելն Յակօբու ի յասորիս. եւ ապա ելանելն։ Եւ ապա որդւոցն նորա իջանելն յԵգիպտոս եւ ելանելն։ Եւ երրորդ՝ իջանելն ի Բաբիլօն եւ դառնալն անտի։ Արդ՝ սոքա են օրինակքն։ Իսկ ճշմարտութիւնն այս է։ Յակօբու միայն իջանելն ի յասորիս՝ եւ ստանալն անդ որդիս եւ բազում մեծութիւնս եւ երկու բանակօք ելաելն նշանակէ զմիածնին միայն իջանելն յերրկնից. եւ մարմնանալ ի սուրբ կուսէն. եւ ծնանիլ զհաւատացեալսս։ Եւ բազում մեծութիւն եւ երկու բանակքն՝ այսինքն, հրէայք եւ հեթանոսք եղեն եկեղեցի Քրիստոսի եւ ելին յերկինս։ Իսկ ի ջանելն Յակօբու եւ ոորդւոցն յԵգիպտոս՝ նշանակէ զիջումն բանին ի գերեզման եւ ի դժոխս. եւ յարեաւ երեքօրեայ հարեալ բազում հարուածովք զԵգիպտոս. այսինքն, զդժոխս եւ զիմանալին փարաւօն. եւ զժողովուրդս իւր զազգս մարդկան հանեալ յանապատ յերկինս։ Իսկ երրորդ իջումն ի Բաբիլօն օրինօք եւ մարգարէիւք՝ եւ որք դարձան ուրախութեամբ՝ նշանակէ զիջումն աւետարանին յազգս հեթանոսաց ի ձեռն առաքելոցն քարոզութեան։ Եւ ելանելն նոքօք ի ձեռն հրեշտակաց՝ յարքայութիւնն երկնից. այսինքն, ի կատարածի ազատիլ ի ծառայութենէ ապակնութեան իբրեւ ի Բաբիլօնէ. եւ դառնալ ցնծութեամբ յարքայութիւնն երկնից։ Զայս նշանակէր սանտուխն մինչեւ յերկինս՝ որք ելանէին եւ իջանէին հրեշտակք եւ մարդիկ։ Վասն որոյ զարթեաւ Յակօբ եւ ասէ. (ահեղիմն է տեղիս այս. եւ տուն Աստուծոյ է սա. եւ դուռն երկնից։) Նախ՝ տուն Աստուծոյ եղեւ տեղին եւ դուռն երկնից՝ որ կոչեցաւ բեթէլ։ Եւ անդ՝ շինեցան Սիօնն եւ տաճարն եւ գողգոթայն եւ սուրբ յարութիւնն եւ այլ տնօրինականք փրկչին։ Երկրորդ՝ զխաչն կոչէ տուն Աստուծոյ եւ դուռն երկնից. զի տուն եւ տեղի է Բանին Աստուծոյ անմեկնելի գոլ ի նմանէ միշտ. զի ուր խաչն է՝ անդ է եւ խաչեալն. անդ երւ խաչելութիւնն։ Եւ դուռն երկնից՝ զի նա եբաց զճանապարհ ծառոյն կենաց. զոր շուրջանակի սերովբէիւք փակեալ պահիւր։ Երրորդ՝ տուն Աստուծոյ եւ դուռն երկնից՝ է նոյն ինքն նահապետն Յակօբ. զի զԱստուած ետես յինքեան. եւ ճանապարհորդեաց յերկինս։ Չորրորդ՝ ամենայն որ ըստ կամաց Աստուծոյ գործ գործէ՝ յորում տեղւոջ եւ գործէ՝ անդ բացեալ լինի եւ դուռն եկնից նմա. եւ լինի ինքն տուն Աստուծոյ, զկամսն Աստուծոյ հանգուցեալ յինքեան։ Վասն որոյ կանգնէ զվէմն անձան. եւ իւղով օծանէ զնա. եւ եղեւ յետոյ վէմն այն կափարիչ գերեզմանին Քրիստոսի. յօրինակ իմանալի վիմին՝ որ կոչեցաւ վէմ. ըստ այնմ, (եթէ որ հարցի ընդ վէմս այս, գայթակղեսցի եւ փշրեսցի։) Ոչ եթէ բնութեամբ եղեւ վէմ, այլ յատկութեամբ, ունելով զբնութիւնս Ադամայ։ Այլ որպէս Ադամ ապականացու գոլով հող կոչեցաւ։ Իսկ Տէրն մեր՝ անապական մարմնով ծնեալ ի կուսէն, վէմ անուանեցաւ. եւ նա օծաւ իւղով. այսինքն, աստուածութեամբ իւրով էօծ զմարդկութիւնն իւր յօծումն եւ ի լոյս հաւատացելոց. ըստ այնմ, (էօծ զքեզ Աստուած Աստուած քո իւղով ուրախութեան։) Եւ առաքեալն ասէ. (զնա Տէր եւ օծեալ Աստուած արար։) Որով ընդ օծողին Հօր՝ եւ օծելոյն Միածին Որդւոյն, եւ օծման սուրբ հոգւոյն, փառք պատիւ եւ երկրպագութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

ԳԼՈՒԽ ՃԽԱ-ՃԽԵ

Նորին քարոզ Մարտիրոսաց. եւ սրբոյնԳէորգայ. ի Բանն՝ (Երանի որք հալածեալք իցեն վասն արդարութեան՝ զի նոցա է արքայութիւն երկնից։) Մատ. 5. 10։ (Գլուխ. ՃԽԱ)

Զհանդէս գերամեծար եւ փառաւորեալ վկայից՝ Տէրն մեր եւ հանդիսագիրն մարտիրոսաց կրկին պատւով փառաւորեաց։ Նախ բանիւ. եւ ապա գործով։ Բանիւ յորժամ ասաց. (երանի որք հալածեալք իցեն վասն արդարութեան՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։) Եւ գործով՝ յորժամ ինքն հալածեցաւ. եւ չարչարանօք խաչին նահատակեցաւ. (եւ վկայեաց առաջի պոնտացւոց Պիղատոսի զբարւոք դաւանութիւնն։) Եւ գիտելի է՝ զի երեք կերպիւ է վկայութիւնն։ Նախ վկայութիւն սրտի։ Երկրորդ՝ վկայութիւն լեզուի։ Երրորդ՝ վկայութիւն արեամբ։ Սրտի վկայութիւնն հաւատն է՝ զոր ունիմք ի հոգիս մեր հաստատեալ. ըստ այնմ, (սրտիւ հաւատալն արդարութիւն է. ) եւ լեզուի վկայութիւն՝ բանիւ խոստովանութիւնն է առաջի մարդկան. ըստ այնմ, (որ խոստովանեսցի յիս առաջի մարդկան, խոստովանեցայց եւ ես զնմանէ առաջի հօր իմոյ որ յերկինս է։) Եւ արեան վկայութիւն՝ մարտիրոսութիւնն է եւ չարչարանքն. ըստ այնմ, (որ կամեսցի գալ զհետ իմ, առցէ զխաչ իւր եւ եկեսցէ. զի որ կորուսանէ զանձն իւր վասն իմ, գտցէ զնա։) Առաջինն՝ բարի է հասարակաց հաւատացելոց։ Երկրորդն՝ առաւել բարի՝ որ բանիւ զծածուկ հաւատն յայտնի ցուցանէ. ըստ այնմ, (խօսէի զվկայութիւնս քո առաջի թագաւորաց եւ ոչ ամաչէի։) Երրորդն՝ եւս առաւել բարեգոյն եւ կատարեալ. որպէս մարտիրոսացն։ Նախ զոր բանիւ վկայեաց՝ գործով կատարեաց։ Երկրորդ՝ զարիւնն իւր ընդ արեան Տեառն փոխանակեաց. ըստ այնմ, (չարչարեցաւ եւ նորին փառացն կցորդեցաւ։) Վասն որոյ երանէ զնոսա ասելով։ (Երանի որք հալածեալք իցեն վասն արդարութեան՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։) *Այլ արդ՝ ի վերայ այսր բանի չորս ինչ հարցաքննելի է։ Նախ՝ յաղագս երանութեան։ Երկրորդ՝ վասն է՞ր աղքատաց հոգւով, եւ աղքատասիրաց, եւ հալածելոց միապէս զարքայութիւնն երկնից խոստանայ։ Երրորդ՝ թէ զի՞նչ երանութիւն գոյ որ վասն Տեառն հալածի եւ չարչարի։ Չորրորդ՝ թէ վասն է՞ր վկայիցն դասք այնքան ուրախութեամբ կրէին զչարչարանս վասն Քրիստոսի։ * Տեսցուք զառաջին գլուխն յաղագս երանութեան։ Եւ գիտելի է՝ զի արտաքին փիլիսոփայքն՝ երեք կրեպիւ ասեն զերանութիւնն. սակայն թիւր։ Նախ՝ ստոյի կեանքն ասեն թէ՝ երանութիւնն կայանայ ի յառաքինութիւն հոգւոյն։ Երկրորդ՝ ճեմականքն ասեն թէ՝ երանութիւնն կայանայ ի ճանաչումն ճշմարտութեան։ Երրորդ՝ եպիկուրեանքն ասեն թէ՝ երանութիւնն կայացեալ է ի բարի հեշտութիւնս մարմնականս։ Առաջին երկուքն՝ հոգեպէս իմանան. այլ անցաւոր. այլ վերջինն՝ ամենեւին սուտ եւ մարմնաւոր։ Նախզի՝կեանս այս թշւառական է եւ անցաւոր։ Երկրորդ՝ զի ոչ է պարտ երանել զմարրդ մինչեւ ցօր մահուն ասէ իմաստասէրն։ Իսկ աշակերտքս ճշմարտութեան կրկին ասեմք զերանութիւն։ Մին արտաքին. եւ միւսն ներքին։ Արտաքին երանութիւն է ստեղծեալ. որ երանելի առնէ զմեզ տեսակաբար ի վերինն գաւառի յետ փոխելոյ աստի կեանցս։ Եւ միւսն ներքին. որ է անստեղծ երանութիւնն. որ երանելի առնէ զմեզ ներգործաբար որ ինքն Աստուած։ Այլ առաջին երանութիւնն որ է ստեղծեալ՝ երանելի առնէ զմեզ՝ որով պսակեալ եւ որով հանգուցեալ լինիմք։ Երկրորդ երանութիւնն որ է անստեղծ՝ երանել առնէ՝ առ որ պսակեալ, եւ ի յոր հանգուցեալ լինիմք։ Առաջինն է պսակն եւ հանգիստն սրբոցն։ Եւ երկրորդն՝ պսակիչն եւ հանգուցիչն Քրիստոսի։ Զորմէ ասէ առաքեալն։ (Կայ եւ մնայ ինձ արդարութեան պսակն՝ զոր հատուսցէ ինձ Տէր յաւուր յայնմիկ արդար դատաւորն։) Եւ զայս խոստանայ Տէրն։ (Երանի որք հալածեալք իցեն վասն արքայութեանն երկնից։) Իսկ այս երանութեանս՝ սահման դնեն այսպէս եթէ, երանութիւն է պարառութիւնն ամենայն բարեաց. արպէս եւ թշւառութիւնն պարառութիւն է ամենայն չարեաց։ Զի այն է երանութիւնն՝ որ զինչ բարի իմանայ միտքն եւ ցանկայ հոգին, զամենայն լիով պարունակեալ ունիցի առանց կարօտութեան։ Այսպէս եւ թշուառութիւնն՝ պարունակէ յինքեան զամենայն չարութիւն եւ զցաւս։ Եւ հետեւի երանութեանն խնդութիւն եւ ուրախութիւն։ Եւ թշուառութեանն՝ վիշտ եւ ցաւ։ Վասն այսոսիկ աստի կեանքս՝ ոչ է երանելի. այլ թշուառական եւ ցաւօք լցեալ։ Իսկ անտի կեանքն՝ է երանելի. ուստի մերժեալ են ցաւք եւ տրտմութիւնք եւ հեծութիւնք։ Զոր աւետեաց Քրիստոսի. (երանի որք հալածեալք իցեն վասն արդարութեան՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։) Իսկ թէ ո՞յք են երանելիք. ասեն վարդապետք եթէ՝ երեք էութիւնք են երարնելիք ի մէջ ամենայն գոյից։ Արդ՝ առաջին եւ ճշմարտապէս երանելի է նոյն ինքն աստուածութիւնն. որ զամենայն բարեաց լիութիւն բնութեամբ յինքեան պարունակեալ ունի. զկեանս, զանմահութիւն, զթագաւորութիւն, զլոյս, զուրախութիւն, եւ զայլս. որպէս ասէ առաքեալն. (երանելին եւ միայն հզօրն՝ թագաւորն թագաւորաց՝ եւ Տէրն տէրանց. որ միայն ունի զանմահութիւն բնակեալ ի լոյս անմատոյց։) Երկրորդ՝ երանելիք են իմանալի էութիւնք ինն դասք հրեշտակաց յերկինս. որ մինն ի նոցանէ թշուառացեալ է եւ անկեալ յերկիր. եւ այլք մնացին եւ երանեցան յանճառ փառս եւ յանմահ կեանս։ Իսկ երրորդ՝ երանելի էր մարդկայինս բնութիւն ի պատկեր արաչին ստեղծեալ. ի դրախտին փափկութեան վայելչացեալ. եւ անմահ կենօք զարդարեալ, եւ այլն ամենայն։ Եւ պատրանօք չարին անկեալ յայնպիսի երանութենէն՝ ի թշուառական կեանս մեղաց եւ մահու եւ ապականութեան ծառայեալ. եկն ինքն որդին Աստուծոյ. եւ սրբութեամբ աւազանին եւ զանազան չարչարանօք մարմնոյն՝ զառաջին երանութիւնն եւ զարքայութիւնն երկնից պարգեւեաց մեզ ասելով։ (Երանի որք հալածեալք իցեն վասն արդարութեան՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։) *Տեսցուք զերկրորդն թէ՝ վասն է՞ր աղքատաց հոգւով, եւ աղքատասիրաց եւ հալածելոց միապէս զարքայութիւնն երկնից խոստանայ։ Վասն զի որոց հանդէս գործոցն մի է, նոցա եւ մրցանակն մի է. ըստ այնմ, (երանի հեզոց՝ զի նոքա ժառանգեսցեն զերկիր։ Եւ երանի սգաւորաց՝ զի նոքա մխիթարեսցին. ) եւ այլն նմանապէս։ Իսկ սոցա երեք առաքինեացս՝ միապէս խոստանայ զարքայութիւնն երկնից։ Զի ասաց՝ (երանի աղքատաց հոգւով՝ զի նոցա է արքայութինն երկնից. ) եւ աղքատասէրք եւ ողորմածք՝ զողորմութիւն գտցեն. զայն՝ զոր ասէ. (եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէք զպատրաստեալ ձեզ զարքայութիւնն երկինց։) Եւ աստ ասէ. (երանելիք ենե հալածեալք՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։) Արդ՝ այս է տրակոյս՝ զի երեւի թէ, աղքատն եւ աղքատասէրն եւ հալածեալն՝ չեն նման միմեանց յառաքինութիւնն։ Նախզի՝ աղքատասէրն տայ զինչսն. եւ աղքատն առնու. արդ՝ տալն եւ առնուլն՝ չեն մի գործ։ Երկրորդ՝ զի հալածեալն փախչի. եւ աղքատասէրն ի յարկն իւր ընդունի։ Երրորդ՝ զի աղքատն եւ հալածեալն՝ կարօտ են բժշկի. եւ ողորմածն զնոցա կարօտութիւնն լնու։ Ապա ուրեմն երեւի թէ՝ ոչ են միապէս առաքինւթիւնք. վասն է՞ր միապէս զվարձն առնուն սոքա երեքեան։ Ասեմք առ այս եթէ՝ յարմար են սոքա եւ նման երեք իրօք. այսինքն, գործով, եւ յաղթութեամբ, եւ դիտմամբ։ Նախ գործով. զի որ աղքատսէր է՝ աղքատանայ. եւ աղքատն հոգւով՝ աղքատասէր է, վասն այն աղքատանայ. եւ աղքատն հալածեալ է ի մարդկանէ յամենայն ուրեք. եւ հալածեալն ի տանէ եւ յնչից՝ աղքատանայ։ Ահա որ միապէս են գործով՝ յիրաւի միապէս զարքայութիւնն երկնից ժառանգեն։ Երկրորդ յաղթութեամբ. զի հալածեալն հակառակ ունի զբռնաւորն եւ զհալածիչն. եւ աղքատասէրն եւ աղքատն՝ զինչ ունի հակառակ յերկնիս ընթանալոյ. զի բռնաւորն ընդդէմ կայ հաւատոյն. եւ զբարի գործն խափանէ. եւ ինչք աշխարհիս՝ ընդդէմ կան բարի գործոյն եւ զհաւատն խափանեն։ Այլ արդ՝ որ հալածեալն է վասն հաւատոց՝ զհալածիչն ի թիկունս թաղու եւ երթայ յերկինս. ապա ուրեմն երեքեանն միապէս զթշնամիսն յաղթեցին, յիրաւի միապէս զարքայութիւնն երկնից ժառանգեն։ Երրորդ՝ վասն մի դիտաւորութեան նոցա եւ յուսոյն. զի որ աղքատանայ հոգւով՝ վասն սիրոյն Քրիստոսի աղքատանայ. զի նա աղքատացաւ վասն մեր։ Եւ որ զաղքատն սիրէ ողորմութեամբ՝ զՔրիստոս սիրէ. եւ յուսով արքայութեանն բաշխէ զինչս իւր. նոյնպէս որ հալածի ի բռնաւորաց՝ եւ զանազան չարչարանս կրէ՝ վասն սիրոյն Քրիստոսի համբերէ. (զի չարչարանացն լիցի կցորդ. եւ փառացն հաղորդ։) Որպէս մեծ վկայն Քրիստոսի սուրբն Գէորգէոս՝ զայնքան սարսռելի եւ անտանելի տանջանս կրեաց. որպէս յայտ է ի պատմութեանն։ Սրալից անիւն. երկաթի կօշիկն բեւեռեալ. ի մէջ եռացեալ կրոյն համբերելով երեքօրեայ. բազում անգամ մեռեալ եւ կենդանացեալ։ Զայս ամենայն կրեաց ի սէրն Քրիստոսի. յիրաւի զարքայութիւնն երկնից ժառանգեաց։ Աստ զհարիւրւորն ընկալաւ. եթէ որ քան անւանի է ընդ ամենայն աշխարհս. եւ նշխարք նորին ոսկերացն՝ զանազան բժշկութիւնս ախտաժետաց կատարեն. եւ անդ հոգւովն զկեանսն յաւիտենից ընդ Քրիստոսի ժառանգէ։ Ապա ուրեմն յայտ է՝ զի երեքեան սոքա նման են գործովք եւ յաղթութեամբ եւ դիտաւորութեամբ յուսովն. յիրաւի նմանապէս զարքայութիւնն երկնից ժառանգեն։ Այս երկրորդ գլուխն։ *Երրորդ հարցումն թէ՝ զի՞նչ երանութիւնն՝ որ վասն Տեառն հալածի եւ չարչարի. որպէս ասէ. (երանի որք հալածեալք իցեն վասն արդարութեան։) Ասեմք թէ՝ հալածումն որ յաղագս Քրիստոսի՝ բազում բարութիւն եւ երանութիւնս ցուցանէ։ Նախզի՝ հալածումն զփախուստն եւ զհեռանալն ի չարէն նշանակէ. որ է մեծ երանութիւն. զի որպէս որ հեռանայ ի հրոյն՝ զերծանի յայրիլոյն. նոյնպէս որ հեռանայ ի չարէն՝ փրկի ի տանջանաց նորա։ Երկրորդ՝ երանութիւն է. զի որքան հեռանամք ի չարէն՝ մերձենամք ի բարին. զի վախճան չարին՝ սկիզբն է բարւոյն. եւ որքան հալածիմք ի չարէն, նոյնքան հաստատիմք ի բարին։ Վասն զի կեանք մարդոյս՝ ի մէջ բարւոյ եւ ի մէջ չարին է սահմանեալ. թէ ի բարւոյն հեռանամք՝ ի չարն անկանիմք. եւ եթէ ի չարէն օտարանամք, ի բարին լինիմք. եւ առաւել բարի է Քրիստոս՝ որ հալածիլովն ի նա հաստատիմք։ Երրորդ՝ զի հալածումն՝ զքաջապնտութիւն ցուցանէ մարմնոյն. այսպէս որ հալածցեալն է վասն Քրիստոսի՝ քաջապնտի ի հաւատս եւ ի յոյս եւ ի սէր նորին։ Չորրորդ՝ որպէս հալածեալն ըստ մամնոյ՝ երագ եւ փութապէս ընթանայ. այսպէս որ հալածի վասն Քրիտսոսի՝ փոյթ եւ երագ ընթանայ առ Քրիստոս. ըստ այնմ որ ասէ առաքեալն. (ցանկամ ելանել ի մարմնոյ եւ մտանել առ Աստուած։)

Հինգերորդ՝ հալածեալն որ յառաջ ընթանայ քան զհալածօղն՝ զյաղթութիւն նշանակէ. զի նա յետոյ ընթանայ եւ ոչ կարէ ըմբռնել զնա։ Վեցերորդ՝ որպէս հալածեալն թեթեւացեալ ի հանդերձէ եւ ի բեռանց փութապէս փախչի. այսպէս սուրբքն թեթեւացեալք ի ստացուածոց եւ ի հայրենեաց եւ ի ծանրութենէ մեղաց, փութով փախչին եւ զերծանին ի կենցաղոյս. վասն այն երանէ զհալածեալսն։ Եօթներորդ՝ զի հալածեալն ոչ տեսանէ զոր թողու. այլ միշտ յառաջիկայն հայի. նոյնպէս եւ նա (զյետոյսն մոռացեալ է. եւ յառաջիկայն նկրտի ըստ Պօղոսի. յոյս եդեալ ընթանայ ի կէտ կոչման Քրիստոսի։) Եւ այս է յոյս յաղթանակին զոր ասէ Տէրն. (երանի որք հալածեալք իցեն վասն արդարութեան՝ զի նոցա է արքայութիւնն երկնից։) Ութներորդ՝ որ հալածի՝զտեղին թողու եւ հեռանայ. այսպէս որ հալածի յերկրէ ի մարդկանէ՝ յերկինս ելանէ եւ առ հրշտակս հասանի. քանզի երկինք եւ երկիր՝ հրեշտակաց եւ մարդկան կրթութեան եւ ընտրութեան են տեղիք. որպէս յերկնից յորժամ ի հրեշտակաց կրթեցան, անկան յերկիր եւ եղեն դեւք։ Այսպէս մարդիկ կրթեալք եւ ընտրեալք ի յերկրի, ելանեն ի յերկինս ի դասս հրեշտակաց։ Եւ դարձեալ անմարմին ոգիք նախ անկան ի յերկնից. եւ ապա մարմնով մարդն ի դրախտէն։ Այսպէս նախ հոգիք ընտելոց ելանեն յերկինս. եւ ապա մարմնով ի կատարածի մտանեն առ Աստուած։ Ապա ուրեմն թէ հալածիմք յերկրէ, ելանեմք յերկինս. եւ թէ ոչ հալածիմք, մնամք յերկրի։ Իններորդ՝ զի չարչարանքն որ վասն Քրիստոսի պսակ է եւ փառք ինքն ըստ ինքեան. ըստ այնմ, (չեւ էր հոգի. զի Յիսուս չեւ էր փառաւորաեալ. ) այսինքն, չարչարեալ։ Եւ Պօղոս ասէր. (պարծիմք եւս ի նեղութիւնս մեր. զի որ չարչարի մարմնով՝ դադարի ի մեղաց. ) յաղագս որոյ երանելի է։ Տասներորդ՝ երանելի է հալածումն վասն Տեառն. զի Տէրն հանդիսադիր է եւ չարչարակից. եւ այս երեք եղանակաւ։ Նախ՝ հանդիսադիր է յառաջ ընտրութեամբ. որպէս առաքեալն. (նախ քան զլինիլն աշխարհի ընտերեաց զմեզ. զի զորս յառաջ ճանաչեաց՝ զնոսին ե կոչեաց. եւ արդարացոյց եւ փառաւոր արար։) Երկրորդ՝ զի նախ ինքն եդ զհանդէս նահատակութեան եւ չարչարեցաւ. եւ ապա զհետեւեալսն իւր առ ինքն կոչեաց։ Երրորդ՝ զի այժմ զհանդէս վկայիցն ինքն Տէրն դնէ՝ եւ ընդ նոսա չարչարակից լինի եւ օգնական. եւ պատերազմի ընդ թշնամիսն եւ յաղթէ զնոսա. եւ ինքն պսակէ զսուրբս իւր. որպէս ասաց. (ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս մինչեւ ի կատարծ աշխարհի։) Յաղագս այս քան եւ աւելի քան զայս պատճառաց՝ երանելիք են որք հալածին վասն անւանն Քրիստոսի։ Այս երրորդ գլուխն։ *Չորրորդ գլուխն տեսանելի է թէ՝ վասն է՞ր սուրբքն եւ վկայքն՝ ուրախութեամբ կրէին զտանջանս. եւ զչարչարանս մարմնոյ ոչ ինչ համարէին։ Ասեմք թէ վասն երկոտասան պատճառի։ Նախզի՝ զքրիստոս մարտակից եւ օգնական տեսանէին. որպէս սուրբն Ստեփաննոս ասէր. (տեսանեմք զերկինս բացեալ. եւ զՅիսուս զի կայ ընդ աջմէ Աստուծոյ. ) զի նա է հանդիսադիրն. եւ նա է գործակից. ի կատարումն հանօղ. ըստ այնմ, (առանց իմ ոչ ինչ կարէք առնել։) Երկրորդ՝ զխոստումն բարեացն առաջի աչացն ոււնէին. որպէս ասաց. (երանի որք հալածեալք իցեն յաղագս արդարութեան։) Եւ թէ՝ (ցնծացէք եւ ուրախ լերուք. զի վարձք ձեր բազում են յերկինս։) Երրորդ՝ զերկիւղ յաւիտենից տանջանացն ի մտի ունէին. զլալ աչացն, եւ զկրճտել ատամանցն. վասն այն զյանցաւորս ոչ ինչ համարէին, ըստ այնմ, (երկիւղիւ տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ։) Չորրորդ՝ զչարչարանսն Քրիստոսի որ Աստուած էր եւ վասն մեր կրեաց՝ միշտ խոկային. զխաչն. զբեւեռն. զգեղարդն. զփուշն. զծարաւն, եւ զայլն. մանաւանդ թէ զյարութիւն փառացն։ Վասն այն յօժարութեամբ չարչարէին. ըստ այնմ, (Քրիստոս չարչարիլն վասն մեր. եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարուք։) Հինգերորդ՝ զխրատ աւետարանին անմոռաց ունէին թէ՝ (մի երկընչիք որք զմարմին սպանանեն. այլ ի նմանէ՝ որ զհոգի եւ զմարմին արկանէ ի հուրն։) Եւ դարձեալ՝ (ջանացարուք մտանել ընդ դուռն նեղ եւ անձուկ. եւ որ ոչ թողու զհայր եւ զմայր եւ առնու զխաչ իւր եւ գայ զհետ իմ, չէ ինձ արժանի։)

Վեցերորդ՝ ծանրութիւն մարմոյս վայրաքարշ է եւ դժւարաշարժ. եւ դիւարաւ ըմբռնելի առնէ թշնամեաց. որպէս կրիայն եւ այլ խեցէ մորթք ծանրացեալք են. եւ դժուար շարժին. եւ դիւրաւ ըմբռնին. վասն այն ուրախութեամբ ի մարմնոյս ելանէին. եւ յերկինս մտանէին։ Եօթներորդ՝ զտանջանսն բժշկութիւն եւ մաքրութիւն մեղաց գտանէին. զի ամենայն մեղք՝ հեշտութեամբ մտանէ ի մեզ. եւ չարչարանօք վարի. որրպէս հիւանդութիւն մարմնոյն դառն դեղով. վասն այն գործիք տանջանացն հուրն եւ սուրն՝ ցանկալի էին նոցա. եւ ի վերայ տանջողացն աղօթէին որպէս բարերարի։ Ութներորդ՝ զի տանջանք մարմնոյս կրկին գործ ունի. մին՝ զմեղսն ի հոգւոյն վարէ. եւ ի տանջանաց ազատէ. եւ միւսն՝ որ զարդարութիւն եւ զպսակն պատրաստէ. յաղագս որոյ սիրելի է սուրբցն։ Իններորդ՝ որպէս ամենայն ծառ նախ ծաղկի եւ ապա պտղաբերի. զի ծաղիկն նշանակէ զպտուղն. նոյնպէս պտղոյ հանգստեան ծաղիկք են տանջանք եւ չարչարանք մարմնոյս. վասն այնորիկ սուրբքա զանազան կրէին զծաղիկն. զի զանազան կրեսցեն զպտուղն. ըստ այնմ, (յորժամ նախատեսցեն եւ հալածեսցեն, ցնծացէք եւ ուրախ լերուք. զի վարձք ձեր բազումք են երկինս։) Տասներորդ՝ որպէս մեծամեծ զպատուական ստացուածն սիրելեացն տան. եւ զանապաիւն ատելեացն. այսպէս եւ առ Աստուած տաջանք մարմնոյ պատուական է զոր տայ սիրելեացն, քան զհեշտութիւն մարմնոյ որ աշխարհասիրացն. ըստ այնմ, (զոր սիրէ Տէր՝ խրատէ. եւ տանջէ զամենայն որդի զոր ընդունի։) Վասն այն նոքա յօժարութեամբ ընդունէին զտանջանս մարմնոյ որ հաճոյ է Աստուծոյ։ Մետասաներորդ՝ տանջանք մարմնոյ ուրախութիւն է հրեշտակաց՝ եւ տրտմութիւն դիւաց. որպէս հշտութիւն մարմնոյ ուրախութիւն է դիւաց. եւ տրտմութիւն հրեշտակաց. վասն սուրբքն տանջին եւ չարչարեն զմարմինս. զի նոյնպէս յաղթեսցեն զհակառակ թշնամին. եւ առցեն զպսակն յաղթութեան։ Երկոտասաներորդ՝ սիրովն Աստուծոյ արբեալք եւ թմրեալք էին որպէս գինւով. վասն այն զտանջանսն ոչ զգային. զի այնպիսի է սէրն Աստուծոյ։ Իյորս բնակի՝ մոռանայ զինքն. եւ վասն սիրոյ նորա ոչ ինչ համարի զտանջանս մարմնոյ. որպէս Պօղոս կրէր զզանազան չարչարանս. եւ Յակօբոս զգլխատումն. սուրբն Ստեփաննոս զքարկոծումն որպէս զցօղ համարէր. Պետրոս զգլուխ ի վայր խաչումն. որ ասէր՝ չեմ արժանի թէ նման Տեառն իմոյ խաչեցայց. այլեւ զառաջին անկումն Ադամայ բերեմ յիս. նոյնպէս եւ զելանելն յերկինս։ Այսպէս եւ ամենայն սուրբք՝ զհուր եւ զջուր. զվիհ եւ զգազանս. զցրտութիւն սառնամանեաց. զսով եւ զծարաւ. զքերումն մարմնոյ. զսողոցումն. զբեւեռս. զծայրատութիւն մատանց, եւ զայլ բոլոր չարչարանս մարմնոյ ոչ ինչ համարէին վասն սիրոյն Քրիստոսի. վասն այն ասէ։ (Երանի որք հալածեալք իցեն վասն արդարութեան։) *Եւ արդարութիւնն Քրիստոս է. (որ եղեւ մեզ արդարութիւն եւ սրբութիւն եւ սրկութիւն եւ փրկութիւն որպէս ասէ առաքեալն։) Ապաուրեմն ճշմաարտապէս երանելի է որ վասն ճշմարիտ եւ ուղղափառ հաւատոյ հալածի իբռնաւորաց։ Երանելի է որ վասն Քրիստոսի ի գործոց զրպարտի եւ հալածի։ Երանի որ բամբասեալ իցէ եւ չարախօսեալ։ Երանի որ նախատեալ իցէ եւ չարախօսեալ։ Երանի որ նախատեալ իցէ եւ անարգեալ վասն անուանն Քրիստոսի։ Այլ վայ է եւեղուկ բռնաւորաց եւ հալածողաց։ Վայ է հերձւածողաց եւ հակառակաց։ Վայ է զրպարտողաց եւ չարախօսաց։ Վայ է նախատողաց եւ անարգողաց։ Դարձեալ՝ յայսմ կարգ է երանութեանս են որք զխրատ պատուհասին Աստուծոյ ընդունին եւ դառնան ի մեղաց. ըստ այնմ. (երանի մարդոյ զորխրատես դու Տէր. ) եւ որք ոչ դառնան՝ վայ է նոցա. զի անզեղջ սրտիւ կորուսին զինքեանս։ Երանի է նոցա հետեւողաց՝ որք զխրատ առաջնորդաց ընդ ունին. զի ամենայն խրատու արմատն դառն է. եւ պտուղն քաղցր. ըստ այնմ որ ասէ առաքեալն. (ամենայն խրատ առժամայն ոչ ուրախութեան թուի. այլ տրտմութեան. բայց յետոյ պտուղ խաղաղութեան հատուցանէ նովաւ կրթեցելոցն։) Եւ վայ է անհնազանդիցն. (զի զխրատս անպարիշտք անգոսնեն ասէ իմաստունն։) Եւ զի՞նչ է արքայութիւնն զոր խոստանայ հալածելոցն։ Ասեմք եթէ՝ ոչ թագաւորութիւն երկրի խոստանայ որ անցաւոր է եւ փոփոխական. զի ոչ թագաւորք երկրի, եւ ոչ թագաւորութեան իշխանութիւնք մնան. այլ երկոքեանն փոփոխին եւ կորնչին. այլ երկնից թագաւորութիւնն ՝ անփոփոխ է եւ մնացական։ Եւ զի՞նչ է երկնից թագաւորութիւնն։ Ասեմք եթէ՝ թագաւորութիւն երկնից կրկին իմանի. նախ ի վերայ երկրի. եւ ապա ի վերայ երկնից։ Եւ առաջինն այսպէս իմանի որ ասէ Տէրն. (ամենայն որ առնէ զմեղս՝ ծառայէ մեղաց. ) այսինքն, ծառայ լինի գործոյ մեղացն եւ ուխտին եւ գործակցին, եւ պատճառի մեղացն։ Եւ ծառայն անպատիւ է եւ հնազանդ կամաց Տեառն. ապա ուրեմն որ ի բաց եկաց ի մեղաց, ոչ է ծառայ մեղաց. այլ ազատ. եւ զպատիւ ազատի ունի։ Եւ այն է ազատութիւնն՝ որ ինքնիշխան լինի. ապա ուրեմն մարդիկ թէպէտ թագաւորք եւ իշխանք կոչին ի վերայ երկրի. այլ յորժամ մեղաց ծառայք են, եւ ախտից գերիք անկեալք, ոչ են ազատք. զի ոչ են անձնիշխանք. այլ ընդ իշխանութեամբ մեղաց։ Այլ արդ՝ թագաւորութեան պատիւն այն է՝ որ անտէր լինի. եւ ինքնիշխան այլոց։ Այսպէս նա որ ազատ է ի մեղաց՝ անտէր է. զի ոչ է ընդ իշխանութեամբ մեղաց. այլեւ ինքնշխան է ի վերայ մեղաց։ Ապա ուրեմն առաջին թագաւորութիւնն երկնից այս է՝ զոր խոստացաւ Քրիստոս սիրելեաց իւրոց. զոր ոչ ունին ամենայն թագաւորք երկրի. այս է (հարիւրապատիկն զոր ասաց առնուլ աստ. եւ յետոյ զկեանսն յաւիտենից։) Իսկ երկրորդ արքայութիւնն՝ է թագաւորութիւնն երկնից. որպէս ասէ առաքեալն. (եթէ համբերեմք, ընդ նմին եւ թագաւորեմք։) Իսկ յերկինս ասելն՝ նախ ցուցանէ թէ՝ ոչ է երկրաւոր ինչ. այլ (զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ, եւ ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ, պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց։) Երկրորդ՝ ցուցանէ թէ մշտնջենաւորք են եւ անանց. զի թագաւորութեանն երկնից վախճան ոչ գոյ։ Երրորդ՝ ցուցանէ թէ՝ դասակից հրեշտակաց լինելոց են. զի զտեղի անկելոց հրեշտակաց լնուն։ Չորրորդ՝ ցուցանէ թէ՝ ի լուսաւորութեան են միշտ. զի թէ արտաքին սրահն երկնից այսպէս լուսաւոր է, քանի՞ առաւել ներքին արքայութիւնն պայծառ եւ լուսաւոր լիցի։ Հինգերորդ՝ ցուցանէ թէ՝ մերձ են առ Աստուած. եւ ի նա հային. եւ զնա տեսանեն միշտ. (զի այժմ տեսանեմք ընդ հայելի օրինակաւ. այլ յայնժամ դէմ յանդիման։) Վեցերորդ՝ զի ընդ հրեշտակաց զնոր իմաստ եւ զնոր գիտութիււն առնուն։ Զայս եւ առաւել քան զայս՝ նշանակէ խոստումն արքայութեանն երկնից։ Եւ այսմ պատճառ՝ հալածանքն լինին եւ չարչարանք մարմնոյն. ապա ուրեմն սիրելի են մեզ չարչարանքն՝ որք զայսպիսի հանգիստ եւ զփառս բերեն, քան զհեշտութիւն եւ զփափկութիւն մարմնոյ՝ որք զտանջանս յաւիտենից պատրաստեն։ Վասն այն ասէ առաքեալն. (որք կամիցին աստուածապաշտութեամբ կալ ի Քրիստոս Յիսուս՝ ի հալածանս կացցեն։) Եւ այսպէս բարի են հալածանքն մեր. եթէ ի չարէն սատանայ է, եթէ ի բռնաւորաց եւ յիշխանաց, եթէ ընչից տուգանք, եւ եթէ մարմնոյ չարչարանք, եւ եթէ յերեսս նախատինք, եւ եթէ անէծս եւ այլ ինչ, մի դժւարասցուք եղբարք հայելով ի մեր ձակայ պակասութիւնն. այլ ակն կալցուք յուսով ի փոխարէնսն որ հեռաւոր է. զի որքան յամէ փոխն, այնքան յաւելու շահն։ Վասն այն ասէ. (ցնծացէք եւ ուրախ լերուք. զի վարձք ձեր բազումք են երկինս։) Այսինքն է բազում օթեւանք. որպէս ասաց. (ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են։) Զի իւրաքանչիւր գործ բարի՝ գործողին իւրոյ օթեւան է եւ հանգիստ. եւ նոյնն պսակ եւ վարձ. որպէս թէ, արդարն արդարութեամբն պսակի. եւ ողորմածն ողորմութեամբն. սուրբն սրբութեամբ, եւ այլն նմանապէս։ Զի ըստ գործոյն՝ եւ ի գործոյն առնուն զվարձս աշխատութեան. զոր յայլ ուրեք յերիս բաժանէ. ի յերեսնաւոր, ի վաթսնաւոր, եւ ի հարիւրաւոր. ըստ չափոյ առաքինութեանցն զպսակն եւ զպարգեւս խոստանայ։ Եւ բազում պարգեւքն որք լինին բազմաց՝ ի միոյ Տեառն երեսաց բազմանան ի բազումս. եւ յիւր միութենէն ոչ որոշի. այլ զամենայն սուրբս պսակաւն ընդ ինքեն կապէ եւ բոլորէ։ Զի ինքն Տէրն է որ բաժանէ զժառանգութիւն արքայութեանն. եւ ինքն է բարի ժառանգութիւն. որպէս ասէ մարգարէն. (Տէր բաժին ժառանգութեան իմոյ եւ բաժակի իմոյ դու ես՝ որ այսրէն դարձուցանես զժառանգութիւն իմ յիս։) Վասն զի ինքն ամենեցուն բաւական է. եւ արտաքոյ նմա այլ բարի ոչ է. այլ ամենայն բարի ի նմա ժողովեալ եւ կատարեալ։ Ինքն է որ ճոխացուցանէ. եւ ինքն է ճոխութիւն մեր եւ գանձ ծածկեալ յագարակի։ Ինքն է պատուական մարգարիտն. եւ ինքն է որ տայ զվայելչութիւն մարգարիտին յաւիտենականի։ Այլ պարտ է վաճառել զամենայն ինչ զոր ունիմք՝ եւ գնել զմարգարիտն զայն։ Եւ վաճառն երեք յատկութիւնն ունի։ Նախ՝ զոր ունի՝ տայ. եւ զոր ոչն ունի՝ առնու։ Երկրորդ՝ զանպիտանն տայ, եւ զպիտանին առնու։ Երրորդ՝ արժանապէս առնու՝ որ որչափ տայ, նոյնչափ եւ առնու։ Ապա պարտ է զմարմնաւորս զոր ունիմք տամք. եւ զհոգեւորն զոր ոչ ունիմք առնումք. թէ ոչ տամք՝ ոչ առնումք։ Եւ դարձեալ՝ զանպիտանս եւ զապականացուս տամք. եւ զանապականն ստանամք։ (Եւ որով չափով չափէք՝ չափեսցի ձեզ ասէ Տէրն. չափ զեղուն թաթաղուն շարժուն տացի ի գիրկս ձեր) ի բարերար Տեառն է մերմէ Յիսուսէ Քրիստոսէ։ Որեւ զմեզ զամենեսեան արժանի արասցէ երանաւէտ խոստման արքայութեանն երկնից՝ եւ անթառամ պսակացն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որով ընդ որում Հօր միանգամայն եւ հոգւոյն սրբոյ՝ փառք եւ պատիւ եւ զօրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին քարոզ վասն մարտիրոսաց. ի Բանն որ ասէ։ (Ամենայն տուրք եւ ամենայն պարգեւ կատարեալք՝ ի վերուստ են իջեալք առ ի Հօրէն լուսոյ։) Յակ. 1. 17։ (Գլուխ. ՃԽԲ)

Ասէ առակն. (Շնորհք եւ բարեկամութիւնք ազատք են։) Գիտելի է՝ զի շնորհքն եւ տուրքն՝ նախ զանազանին. զի տուրքն փոխարինաց է. կամ նախ կամ յետոյ. եւ շնորհքն անփոխարէնք։ Երկրորդ՝ զի տուրքն ծառայական է ի հատուցանելն, կամ ի պակաս մնալն. եւ շնորհքն ազատ։ Եւ բացայայտութիւն սոցա գիտելի է՝ զի ձիրն սեռ է. եւ շնորհքն եւ պարգեւքն տեսակք նմին։ Եւ այսպէս յայտ է՝ զի շնորհքն ձիր է. աւ պարգեւքն ձիր. եւ ոչ անդարդարձեալ. որպէս մարդն կենդանի է. եւ ձին կենդանի է. եւ ոչ անդրադարձեալ։ Իսկ շնորհն եւ պարգեւն զանազանին. զի շնորհն նախկին է. եւ պարգեւն վերջին։ Զոր օրինակաւ ցուցից. ձիր է եւ մկրտութիւնն. ձիր եւ խոստովանութիւնն. արդ նախ ի մկրտութիւնն մեղքն թողանի որ է շնորհ. եւ արդարանայ որ է պարգեւ։ Նոյնպէս եւ ի խոստովանութիւնն նախ է շնորհ թողութեան. եւ ապա պարգեւ արդարութեան։ Եւ այլ ընդարձակ իմա. շնորհն է ի կեանս յայս. եւ պարգեւն ի հանդերձեալն փառք. շնորհն է մարտիրոսաց աստ նահատակութիւնն եւ համբերութիւնն. եւ պարգեւն է անտի պսակն եւ փառքն։ Եւ թէ որք ասիցէ՝ յորժամ մկրտութիւնն եւ խոստովանութիւնն ձիր է եւ շնորհ, վասն է՞ր յետ մկրտութեանն զբարիս գործեմք. եւ յետ խոստովանութեանն ապաշխարե՞մք։ Ասեմք եթէ՝ ճշմարտութեամբ ձիր է շնորհ մկրտութեանն. զի հաւատ միայն պահանջի եւ ոչ այլ ինչ գործ. եւ արդարանայ մարդ։ Նոյնպէս եւ ի խոստովանութիւնն՝ զղջումն միայն պահանջի. եւ զամենայն մեղսն թողու Աստուած. ապա յայտ է՝ զի ձիր եւ շնորհ են երկոքինն ի շնորհացն Աստուծոյ։ Իսկ զի յետոյ զբարիս գործեմք կամ ապաշխարեմք՝ կրկին է իմացումն։ Նախզի՝ պարտ է յետ մկրտութեանն եւ խոստովանութենն՝ նոյնպէս միշտ սուրբ կալ. այլ այս ի ձեռն բարի գործոց եւ ապաշխարութեանն լինի։ Երկրորդ՝ վասն ողորմութեանն եւ արդարութեանն Աստուծոյ. զի կամի Աստուած ողորմութեամբ զձիրն շնորհել. եւ արդարութեամբ տալ զպսակն փառաց։ Արդ՝ որպէս ձիրն եւ շնորհն է ի հաւատն եւ ի զղջումն որպէս ցուցաւ. նոյնպէս տուրք արդարութեանն՝ է ի բարի գործն յետ մկրտութեանն. եւ ապաշխարութիւնն յետ խոստովանութեանն։ Եւ այս ի մին կողմանէ՝ էր ձիր շնորհ եւ պարգեւ որ զանազանեցաւ։ Նոյնպէս ի միւս կողմանէ՝ տուրք՝ փոխ՝ եւ վարձ. եւ երեքին սոքա՝ փոխարինաց են եւ ծառայականք։ Եւ այսպէս զանազանին։ Տուրքն սեռ է. եւ փոխ եւ վարձն՝ տեսակ. եւ ոչ անդրադարձեալ։ Արդ՝ փոխն նախ է քան զհատուցումն եւ զգործն. եւ վարձն զհետ գործոյն։ Արդ՝ փոխն երեւի առ ծառայսն. որք նախ զգինն տամք. եւ ապա նա հատուցանէ վաստակով։ Իսկ վարձն՝ երեւի առ մշակս. զի ի ցերեկի վաստակի. եւ յերեկոյին վարձաւորի։ Եւ որպէս այս՝ նոյնպէս ի հոգեւորն իմացիր։ Զի տուրք փոխոյն Աստուծոյ է այժմ. եւ տուրք վարձուցն ի հանդերձեալն։ Արդ՝ այժմ տուրք են օրէնքն Աստուծոյ եւ պատուիրանքն. զի պահանջէ զգործն։ Տուրք են եւ փոխ մարդեղութիւնն Աստուծոյ եւ չարչարանքն՝ որ պահանջէ զփոխարէնն։ Նոյնպէս քարոզութիւնն տուրք է. զի պահանջէ զլսելն եւ զկարտարելն։ Զի սոքա են քանքար յաւետանին զոր ետ մարդկան. եւ պահանջէ զշահիլն։ Իսկ վարձն է զկնի գործոց, եւ զկնի աստի կենացս ի հանդերձեալն։ Այսպէս բացայայտին շնորհք եւ տուրք։ Նոյնպէս քննութիւնս է եւ վասն բարեկամին որ ասէ. (բարեկամք ազատք են։) Զի այն որ ճշմարիտ բարեկամն է՝ ոչ ի տալն սիրէ, եւ ոչ յառնուլն ատէ. ոչ ի նախատիլն տրտմի, եւ ոչ ի գորվելն ուրախանայ։ Այլ որ օտար է եւ ծառայ եւ մշակ՝ ի տալն սիրէ. եւ յոչ տալն ատէ. ի գովելն գովէ. եւ ի նախատիլն նախատէ։ Եւ այսպէս ճշմարիտ բարեկամ աշխարհի Քրիստոս է եւ առաքեալքն իւր. զի թէպէտ նախատեցին եւ ատեցին եւ չարչարեցին զՔրիստոս, զիւր բարերարութիւնն ոչ պակասեցոյց. ոչ ատեաց եւ ոչ նախատեաց զմեզ. այլ չարչարանօքն իւր փրկութիւն գործեաց աշխարհի։ Նոյնպէս եւ առաքեալքն ճշմարիտ բարեկամք էին մարդկան. թէպէտ չարչարեցին եւ նախատեցին, նոքա ի քարոզելոյ եւ ի խրատելոյ ոչ դադարէին. որպէս գրէ առաքեալն. (հալածէին զմեզ յանձն առնուաք. նախատէին համբէրէաք. անիծէին օրհնէաք։) Քարշէին արտաքս ի քաղաքէն՝ դարձեալ ի ներս մտանէր. եւ քարոզելով մխիթարէր զանձն իւր եւ զժողղղղովուրդն ասելով։ (Բազում նեղութեամբ պարտ է մտանել մեզ ի հանգիստն։) Նոյնպէս եւ ամենայն ոք՝ թէ առաջնորդ՝ թէ վարդապետ, քահանայ եւ այլն, եթէ ի գովելն եւ ի սիրելն ուրախանայ եւ ժրանայ, եւ ի նախատելն եւ ի չարչարելն տրտմի եւ թուլանայ, ոչ է ճշմարիտ բարեկամ ժողովրդեանն. եւ ոչ քահանայ, այլ օտար եւ վարձկան եւ ծառայ։ Այլ նա է ճշմարիտ բարեկամ Քրիստոսի՝ որ նմանի Քրիստոսի եւ առաքելոցն. թէպէտ նախատեն, թէպէ չարչարեն, յանձն առնու. եւ զբարութիւնն իւր ոչ պակասէ ի նոցանէ որքան կարէ։ Վասն նոցա ասէ Քրիստոս. (ոչ կոչեմ զձեզ ծառայս. զի ծառայն ոչ գիտէ զինչ գործէ Տէրն իւր. այլ զձեզ կոչեցից բարեկամս. զի զամենայն զոր լուայ ի հօրէ իմմէ՝ ծանուցի ձեզ։) *Եւ թէ վասն է՞ր զսուրբս իւր եւ զբարեկամս տայ Աստուած ի չարչարանս եւ ի փորձանս մարմնոյ։ Ասեն վարդապետք վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ աստ պանտխտութիւն եւ օտարութիւն տայ. զի երկնաւոր գաւառին ցանկասցին. եւ զայն խնդրեսցեն. որպէս ասէ առաքեալն. (եթէ նահապետքն օտարք եւ պանհուխտք եղեն. զի ազնւական գաւառին ցանկասցին։) Երկրորդ՝ տայ զսիրելիսն իւր ի փորձանս. զի Աստուծոյ սէրն ի նոսա երեւեսցի, եւ նոցայն առ Աստուած. (զի զոր սիրէ Տէր՝ խրատէ Սողոմօն. ) եւ նոքա որքան համբերեն փորձանաց՝ այնքան սիրեն զԱստուած։ Երրորդ՝ զի յորժամ արիութեամբ տանին, Աստուած փառաւորեսցի. որպէս ասէր ի ծնէ կուրին. (ոչ դորա եւ ոչ հօրն եւ մօրն է վնաս. այլ զի Աստուած փառաւորեսցի ի դմա։) Չորրորդ՝ զի սատանայ պատկառեսցի եւ յամօթ լիցի ի նահատակութիւն սրբոցն. որք հողեղէն եւ տկար մարմնով յաղթեցին թշնամւոյն։ Եւ այս դիտելի է՝ որ Աստուած ըստ ժամանակի կարգաւ ածէ զփորձանս ի վերայ մարդոյն։ Զառաջինն որ դեռեւս նոր էին եկեալ ի հաւատս՝ եւ նուազ էր աստուածապաշտութիւնն՝ միայն օտարութեամբ եւ պանտխտութեամբ փորձեաց։ Որպէս զնահապետսն՝ զԱբրահամ, զի Սահակ, զՅակօբ. որք ասէին եթէ՝ օտար եւ պանտուխտք եմք յերկրի. եւ յորժամ ընդ արձակեցաւ աստուածապաշտութիւնն, ծանրացոյց զմարմնական փորձանս. որպէս ի վերայ Յոբայ. որ համբերութեան սկիզբն եղեւ եւ օրինակ. եւ յորժամ այլեւ հաստատեցան հաւատաքն եւ օրէնքն յաւուրս մարգարէիցն, այլեւս ծանրացաւ նեղութիւնն։ (Որք քարկոծեցան՝ սղոցեցան՝ սպանմամբ սրոյ մեռան. նեղեալք, կարօտեալք, զորս ոչ արժէ աշխարհս ասէ առաքեալն։) Եւ այս ոմանց ոմանց. զի զարկոծեցաւ Երեմիա. սղոցեցաւ Եսայի. սրով սպանաւ Զաքարիա. նեղեալք կարօտեալք՝ որպէս Եղիա եւ Եղիսէոս, եւ այլք։ Իսկ յետոյ յորժամ Բանն Աստուած վասն մեր մարդ եղեւ եւ չարչարեցաւ եւ ասաց. (եթէ ոք գայ զհետ իմ, առցէ զխաչ իւր եւ եկեսցէ, ) ամենայն հաւատացեալք նմին հետոցն հետեւեցան. արհամարհեցին զանցաւոր կեանս. եւ առին զանանցն եւ զյաւիտենականն, եւ ոչ մերժեցան. որպէս ասէ. (ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրորյ Քրիստոսի. նեղութիւն, թէ անձկութիւն, եւ այլն։) Արդ՝ սքանչելի պատարագիլ մարտիրոսացն սրբոց՝ է եռակի։ Նախ՝ ի պատարագէն։ Երկրորդ՝ ի մատուցողէն։ Երրորդ ի յընդունողէն։ Նախ ի պատարագէն այսպէս. զի որ իւրովի սպանանէ զինքն, մահապարտ է յօրէնս. իսկ նոքա կամաւ իւրեանց ետուն զինքեանս ի մահ փոխանակ մահուն Քրիստոսի. եւ կենդանացան ընդ նմա յաւիտեան։ Երկրորդ՝ իմատուցողէն. զի անարժանն եթէ մատուցանէ պատարագ՝ ոչ է ընդունելի. որպէս Կայէնին զի ոչ հաճեցաւ Աստուած։ Եւ Եսայի ասէ. (թէ անօրէնն մատուցանիցէ պատարագ. որպէս թէ հեղու զարիւն խոզի։) Իսկ մարիրոսքն սուրբք՝ անպարշտաց եւ անսրբոց մատուցան ձեռօք պատարագ ընդ ունելի Աստուծոյ։ Երրորդ՝ ի յընդունողէն. զի յառաջագոյն ոչ կամէր Աստուած զհեղումն արեան մարդոյ. զոր դիւաց զոհէն զուստերս եւ զդսհերս. այլ զողջակէզս խոյաց եւ զուարակաց օրինադրեաց ի ձեռն Մովսէսի։ Իսկ այժմ ընդունի զհեղումն արեան սրբոց՝ որք վասն անուան նորա նահատակեալ չարչարին։ Եւ զայս երեքին սքանչելի պատարագս ուսանանք ի Քրիստոսէ՝ որ նախընծայ եղեւ այսմ պատարագի. եւ կամաւ իւրով ետ՝ ի մահ զանձն իւր. եւ ի ձեռս անօրէն հրէիցն խաչեցաւ. եւ եհեղ զարիւն իւր վասն փրկութեան մարդկան. յորմէ ուսան վկայքն սուրբք. եւ վկայեցին արեամբն իւրեանց փոխանակ արեանն Քրիստոսի։ Եւ սոքա մարտիրոսաց դասք՝ առաջին պտուղ առաքելական վերընծայեցան Աստուծոյ. զի յորժամ քարոզութիւնն ընդ արձակեցաւ, վարդապետք եւ մարտիրոսք բազմացան ի յերկնի եւ կվայքն զենմամբք ի վերին սեղան սրբութեանն նուիրեցան. եւ սիրովն Քրիստոսի վառեալ բորբոքեցան իբր զբոլորապտուղ պատարագ եւ ողջակէզ Աստուծոյ ի հոտ անուշից։ Եւ զի՞նչ էր պատճառ որ այսչափ յերկար համբերէին սուրբքն ի չարչարանս վասն Քրիստոսի։ Վարդապետք ասեն երեք պատճառս։ Նախզի՝ այնպէս միացեալ են ի սէրն Քրիստոսի՝ զի ոչ կամին անգամ բաժանիլ ի նմանէ. որպէս ասէ առաքեալն. (ո՞ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւն, թէ անձկութիւն, թէ այլն։) Եւ վասն առաւել սիրոյն՝ կամին ոչ մի անգամ մեռանիլ վասն Քրիստոսի, այլ թէ հնար գոյր, բիւր անգամ մեռանէին եւ զօրհանապազ. ըստ մարգարէին. (զօր հանապազ մեռանիմք վասն քոյ։) Արդ տեսանէ Քրիստոս զառաւել սէրն նոցա, եւ ճանաչէ զպատրաստութիւն սրտից նոցա որք կամին յերկարիլ ի տանջանս, վասն որոյ տայ նոցա համբերութիւն տոկալ եւ յերկարիլ ի տանջանս։ Որպէս լուսաւորիչն մեր ի կախաղանին ասէր. կամիմ զի յերկարեսցին տանջանք հոգւոյս։ Երկրորդ պատճառաւ՝ տայ սրբոցն համբերել երկար եւ խիստ տանջանացն. զի եւ այլք ի մարդկանէ տեսեալ նախանձեսցին տանջանաց նոցա եւ նմանեսցին. որպէս Ադրիանոս եհարց զչարչարեալսն թէ՝ վասն է՞ր այդպէս յերկար եւ դառն տանջանաց համբերէ՞ք. եւ նոքա ասեն. վասն սիրոյն Քրիստոսի եւ արքայութեանն երկնից՝ ոչ ինչ համարիմք զտանջանս. վասն որոյ եւ նա հաւատաց ի Քրիստոս եւ նահատակեցաւ։ Այսպէս եւ այլք բազումք ի տեսանել զչարչարանս սրբոցն, հաւատացին ի Քրիստոս։ Երրորդ պատճառաւ՝ տայ նոցա համբերութիւն. զի գիտասցեն թէ ոչ յինքեանց, այլ ի Քրիստոսէ ունին զկենդանութիւնն եւ զզօրութիւնն. զի որպէս ի մեռելոց կենդանացուցանէր զնոսա. նոյնպէս ի չարչարանսն զօրացուցանէր եւ տայր համբերութիւն. որպէս զսուրբն Գէորգէոս երեք անգամ կենդացոյց. եւ զայլս բազումս. զի գիտասցուք թէ՝ Քրիստոսի զօրութեամբ համբերէին եւ ոչ մարմնով. (զի զօրութիւն տայ Տէր երկիւղած իւրոց ասէ մարգարէն. ) Եւ ինքն Տէրն ասէ. (առանց իմ ոչ ինչ կարէք առնել։) *Եւ այս գիտելի է՝ թէպէտ դասք մարտիրոսացն եւ առաքելոցն զանազանապէս չարչարանս կրեցին, ոչ հաւասարէր փոխարէն լինիլ մահուն Քրիստոսի. այլ գերազանց էին չարչարանքն Քրիստոսի. եւ նոցայն նուազ։ Եւ յայտնապէս ուսուցանէ զքեզ չորեքին սոքա. այսինք, բնութիւնն. կարիքն. կարգն. եւ պատճառն։ Նախ բնութիւնն. զի նոքա մահկանացուք էին բնութեամբ. եւ մեռան. եւ Տէր մեր անմահ էր բնութեամբ, եւ մեռաւ մարմնով։ Երկրորդ կարիքն. զի նոքա վասն անմահութեան կամ արքայութեան կամ փառաց կամ թողութեան մեղաց մեռան. այլ Տէրն անկարօտ է ամենայնի սոցա։ Երրորդ կարգն. զի նախ Քրիստոս մեռաւ. եւ ապա սուրբքն ուսեալ ի նմանէ. որպէս Պետրոս նախ ուրացաւ առ խաչին եւ յետոյ տեսեալ զՏէրն՝ խաչակից եղեւ. նոյնպէս եւ այլքն։ Չորրորդ պատճառն. զի սուրբքն վասն Քրիստոսի մեռան՝ որ Աստուած էր եւ բարի բնութեամբ. իսկ Քրիստոս վասն մարդկան մեռաւ. եւ ոչ վասն բարեաց, այլ վասն չարաց եւ մեղաւորաց. վասն որոյ հրամայեաց. (զայգ ամենայն արարեալ՝ ասացէք ծառայք անպիտանք եմք. զոր պարտ էաք առնել արարաք։) Նախզի՝ զոր ինչ չարչարիմք՝ պարտք է Քրիստոսի առ մեզ. թէ պահք, թէ աղօթք, թէ ողորմութիւն, գետնախշտութիւն, խոնարութիւն, ողորմութիւն, չարչարանք, ապտակ, գան, նախատինք, թուք, եւ այլն ամենայն պարտք է Քրիստոս առ մեզ զորս հատուցանեմք։ Եւ անպիտան եմք՝ զի ոչ հաւասարի մերս մնայն որպէս ասացաւ։ Երկրորդ՝ զի գովութիւնն մեր ի նմանէ լինիցի եւ ոչ ի մէնջ. զի նա զօրացոյց զմեզ. եւ նա ուսոյց. եւ նա փառաւորեաց։ Եւ զի՞նչ է պատճառն որ ժողովիմք ի տօնախմբութիւն սրբոցն։ Ասէ իմաստունն Սողոմօն։ (Յիշխանութիւնս անպարշտաց հեծեն արդարք։) Նախզի՝ յորժամ յիշեմք զանգութ եւ զանողորմ բարս չարչարողաց սրբոց, հեծեմք եւ ողբամք զանմտութիւնս նոցա. որպէս յորժամ թէ, եղբարքն վաճառեցին զՅովսէփ եւ ի գուբ արկին. զողջախոհն շուշան հոլանի ի սպանումն տանէին։ ԶԱստուած Աբան մարգարէն Եսայի սղոցեցին։ ԶԵրեմիա քարկոծեցին։ Զնոյն ինքն զՏէր մեր զբարեգործն Քրիստոս ի խաչ բեւեռեցին։ Զառաքեալսն իւր եւ զծառայսն սպանին. որպէս զնահատակն արի զսուրբն Լուսաւորիչ զանազան եւ անտանելի չարչարանօք տանջեցին. եւ հնգետասան ամօք ի մէջ վիշապացն ի վիրապն ընկեցին։ Զայս յեիշելով, հեծեմք եւ արտասւեմք զանպարիշտ միտս չարչարողաց նոցա։ Երկրորդ՝ հեծեմք եւ կսկծիմք եւ սարսռին ոսկերք մեր ի մտածումն խստագոյն եւ անըմբերելի կրից նոցա. զմանրամասն կտրումն. որպէս զսուրբն Յոկովիկ. զյօդիցն լուծումն. զքերանս ճանկիցն. զքանցումն լուսաւորացն. զշանթս շափրացն. եւ զմխումն բեւեռացն. ի կոճեղս պնտիլն. զսրալից անիւսն։ Զսարսումն սղոցացն. զբանտ խաւարային. զտուայտումն ի սով եւ ի ծարաւ. եւ ի սառնամանիս լճաց եւ յայրեցումն հրոյ, եւ զայլսն։ Եւ սիրոյն հպաւորութեամբ որպէս մերձ գոլով աստ՝ եւ այժմ տեսեալ զհեռաւորն ժամանակաւ եւ տեղեաւ, հեծեմք եւ հառաչեմք սրտիւ վասն գործոց անօրինաց ի սուրբսն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ հեծեմք եւ յորդւոց հանեմք եւ հիանամք ըն դ անհաս խորս դատաստանին Աստուծոյ թէ՝ յի՞նչ պատճառս զսուրբս իւր տայ ի ձեռս անսուրբ եւ անպարիշտ արանց այսպէս դառն չարչարել զնոսա. զի սուրբք են եւ ոչ են արժանի չարչարանաց։ Սոքա տանջին. երւ անսուրբքն որք պարտականք են բազում տանջանաց՝ նոքա հանգչին եւ մեծանան ուրախութեամբ։ Չորրորդ՝ համանգաման ի միասին ուրախանամք եւ հեծեմք, եթէ ունիցիմք ի մեզ այսպէս յանդուգն եւ անողորմ բարս որպէս նոքա. եւ ուրախանամք, եթէ կրեալ եմք զնոյն յանդգնութիւն ի յայլմէ անպարշտաց։ Դարձեալ՝ ուրախանամք եթէ ունիցիմք իշխան բարեպաշտ՝ որ խաղաղ եւ հանդարտ զկեանս մեր ուղղիցեմք. եւ հեծեմք՝ եթէ հանդիպեսցի մեզ այնպիսի անպարիշտ եւ խռովարար իշխան, եւ հակառակ եղեղեցւոյ եւ օրինաց։ Որով զմեզ զամենայսն զհաւատացեալս եւ զերկրպագուս անուան իւրոյ՝ արժանաւորասցէ փրկիչն մեր Քրիստոս մասին բարեաց. եւ չարչարանացն սրբոց պսակակից եւ հաղորդս փառաց. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ մարտիրոսաց. ի Բանն՝ (Շնացօղք՝ ո՞չ գիտէք. զի սէր աշխարհիս՝ թշնամութիւն է առ Աստուած։) Յակ. 4. 4։ (Գլուխ. ՃԽԳ)

Գիտելի է զի վեց են շուրջանակի թշնամիք հոգւոց մերոց։ Նախ՝ ախտն բնաւորեալ ի մեզ. որ հաստատեալ է այլ օրէն հակառակ մտաց. այս է՝ բարկութիւնն, ցանկութիւնն, հպարտութիւնն, ծուլութիւնն, եւ այլն։ Երկրորդ՝ մարմինս է թշնամի հոգւոյս մերոյ. (զի մարմինն ցանկայ հակառակ հոգւոյ. եւ հոգին հակառակ մարմնոյ որպէս ասէ առաքեալն։) Երրորդ՝ սատանայ թշնամի է անմարմին՝ որ հանապազ գաղտ ի խորհուրդս մեր պատեարազմի եւ ձգէ զնետ ի խաւար. եւ դնէ շուրջանակի լար է գայթակղութիւն ոտից մերոց։ Չորրորդ՝ թշնամի է աշխարհս. որ զինչ մարմնոյ ցանկութիւնն է՝ առ ձեռն պատրաստ յառաջ բերէ, օգնելով ցանկութեան մարմնոյ. եւ հակառակի ընդդէմ հոգւոյն։ Հինգերորդ՝ թշնամի է հոգւոյ կինն. որ զգայարանաց հեշտութեամբ՝ որսայ եւ ըմբռնէ ի կորուստ զմարդկան ոգի. որպէս ասէ առակն. (անթիւ են սպանեալքն ի նմանէ. եւ զբազումս ի տապաստ է արկեալ։) Վեցերորդ՝ թշնամիք են կռապշտք՝ հերձուածօղք եւ այլազգիք. սոքա հանապազ հակառակք են կրօնից մերոց եւ օրինաց. որպէս նախկին չար թագաւորքն. եւ այժսմ այլազգիք յայտնի. եւ հերձուածօղք ի ծածուկ. սոցա ամենեցուն ընդդէմ կալլ պարտ է եւ զինիլ. զի մի յաղթեսցեն եւ կորուսցեն զմեզ։ Այլ յաղթելով առնումք զպսակ յաղթողաց. որպէս ասէ տեսիլն. (որ յաղթէ՝ տայ նմա զպսակ կենաց։) Իսկ թէ վասն է՞ր թոյլ տայ Աստուած փորձողին նելել զմարդիկ եւ փորձել։ Ասեմք թէ՝ վասն հասարակաց փորձանաց թէ զի՞նչ է օգտութիւն նեղութեան փորձութեան՝ բազում ասեն վարդապետք։ Զի զգործեալ մեղս սրբէ. որպէս հուր զժանկ արծաթոյն. եւ յառաջիկայն զգուշացուցանէ. եւ ի ներկայն արի եւ կազմ առնէ զմարդիկ. եւ այլ բազում։ Իսկ սրբոց որք ոչ ունին մեղս՝ որպէս առաքեալք, մարտիրոսք, եւ այլ սուրբք, վասն էր տայ նեղութիւն եւ չարչարանս։ Ասեն վարդապետք բազում պատճառս։ Նախզի՝ թէպէտ սուրբք ոչ ունին մեղս զի նեղութեամբ եւ փորձութեամբ քաւեսցին. սակայն նոքա զինուորեալք են Քրիստոսի՝ պարտին Տեառն իւրեանց նմանիլ որ հադիսադիրն է, եւ ընդ նոյն գնալ. ըստ այնմ, (ոչ ոք զինւորեալ, եթէ ոչ՝ զօրավարին հաճոյ լինիցի, եւ այլն։) Երկրորդ՝ զի օրինակ լիցին հետեւողաց նոցա եւ ամենայն մարդկան. որպէս Յոբայ փորձութիւնն. եւ Ասրահամուն. ըստ այնմ, (զհամբերութիւնն Յոբայ լուարուք. եւ զկատարումն Տեառն տեսէք։)Երրորդ՝ զի զոր բանիւ այլոց ուսուցանեն՝ պարտին ինքեանք գործով կատարել. զի հաւատարիմ լիցին բանք նոցա. որպէս ասէ առաքեալն. (ճնշեմ զմարմին իմ եւ հնազանդեցուցանեմ. զի մի որ այլոց քարոզեցի՝ ես ինքնին անպիտան գտանիցիմ։) Չորրորդ՝ զի մի հպարրտասցին ի մեծամեծսն, եւ մարմնով զանմարմնոց վարս ունեալ. ըստ Պօղոսի՝ (զի մի հպարտացայց ասէ՝ տուաւ ինձ խայթ մարմնոյ հրեշտակ սատան կռոփ. ) որ է բնաւորական կիրք մարմնոյ. որով թշնամին սատանայ ընդ մարդիկ պարտերազմի եւ փորձէ. թէպէտ ոմանք ի սուրբոց վասն արտաքին թշնամեաց առնուն։ Հինգերորդ՝ զի տկար մարմնով՝ անմարմին եւ զօրաւօր թշնամւոյն յաղթեսցեն. որով Աստուած իսկապէս փառաւորի, զտկարսն յաղթօղ գոլ զօրաւորին. ըստ որում զախորժակս իւր յայտնէր սիրելւոյն. (շատ է քեզ շնորհն իմ. զի զօրութիւն իմ ի տկարութեան քում կատարի. ) այսինքն, թէ որպէս ես աստուածային մարմնոյս զօրութեամբ յաղթեցի փորձողին. նոյնպէս դու շնորհօք իմ՝ տկար մարմնով քով՝ յաղթես եւ նկուն առնես զնա։ Վեցերորդ՝ զի գիտասցէ սատանայ զտկարութիւն իւր թէ՝ ոչ միայն յԱստուծոյ, այլեւ ի մարդկանէ յաղթիմ. ըստ Տեառն որ ասէր. (տեսանէի զսատանայ տնկեալ. ձեզ ետու իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս եւ զամենայն զօրութիւնս թշնամւոյն։) Եօթներորդ՝ զի պսակքն բազմասցին. որպէս սրբոյն Ստեփաննոսի մարտիրոսական պսակն ի վեայ առաքելականին. որպէս ասէր Յակօբոս. (եթէ ընտիր եւս գտանիցի՝ առցէ զպսակն կենաց։) Ութներորդ՝ զանկեղծ սէրն նշանակէ զոր ունին առ Քրիստոս. փոխանակ չարչարանաց նորա չարչարանս կրել. եւ ի սիրոյ նորա ոչ մեկնիլ. որպէս ասէր առաքեալն. (ես զչարչարանս Քրիստոսի ի մարմինի իմում կրեմ. ) եւ յայլ ուր թէ, (ո՞ մեկնեսցի զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի. նեղութիւն, թէ չարչարա՞նք. ոչ որք կանս. եւ ոչ հանդերձեալն։) Իններորդ՝ թոյլ տայ փորձութեան արդարոց ի խրատ եւ յուղղութիւն այլոց. որպէս զՂազարուն եւ զմեծատանն. զի տեսանելով զՂազարոս՝ եւ լսելով վասն մեծատանն, զարհուրիմք եւ գամք յուղղութիւն։ Տասներորդ՝ասէ սուրբն Դիոնէսիոս. վասն այն տայ Աստուած սրբոցն նեղութիւնս եւ փորձութիւնս՝ զի նեղութիւնն սիրելի եւ փափագելի է նոցա. եւ յայն ժամ ուրախանան սուրբքն յորժամ ի մարմնական հեշտութեանց հեռանան եւ արիանան ի փորձութիւնս. եւ այսպէս նեղութեամբ ի մեծ հանգիստն ժամանեն. ըստ առաքելոյն. (բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ մտանել ի հանգիստն։) *Եկեսցուք այժմ ի տեսութիւն բանիս որ ասէ։ (Շնացօղք՝ ո՞չ գիտէք. զի սէր աշխարհիս՝ թշնամութիւն է առ Աստուած։) Ասեն վարդապետք եթէ՝ շնութիւնն յերկուս բաժանի. ի հոգեւորն եւ ի մարմնաւորն։ Իսկ մարմնաւորն՝ եւ նա բաժանի յերկուս. ի շնութիւն սրտի. ըստ որում Տէրն հրամայէ. (որ հայի ցանկութեամբ՝ անդէն շնացաւ ի սրտի։) Եւ ի շնութիւն գործոյ. ըստ որում, (շունք եւ պոռնիկք զարքայութիւնն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն։) Իսկ հոգեւոր շնութիւն կոչի այն՝ որք թողուն զՏէր Աստուած իւրեանց, եւ պաշտեն զկուռս. ըստ որում ասէր մարգարէն. (շնայր Երուսաղէմ եւ պոռնիկ էր Սամարիա։) Նոյնպէս եւ որք թողուն զհայրենի օրէնս սուրբս եւ զուղղափառ դաւանութինս. եւ մտանեն յայլ ինչ աղանդս, մահմետականաց կամ քաղկեդոնականս, շնացէղ կոչին։ Նաեւ վերատեսուչք եւ հոգեւոր հովիւք՝ որք հոգեւպէս պպսակեալք են ի վիճակս իւրեանց. եթէ ոք մտցէ ի ժողովուրդս նոցա եւ հանցէ ի նոցանէ, շուն եւ պոռնիկ կոչի. որպէս ասէ առաքեալն վասն սուտ քարոզողացն. (որք մտին ի մէջ ժողովրդեանն. եւ հակառակէին ընդ ճշմարիտ վարդապետացն։) Իսկ որ ասէ. (սէր թշնամութիւն է առ Աստուած. ) բազում եղանակաւ է։ Նախ՝ աշխարհ ասէ աստ զանառակ կեանս զմայրն ապականութեան. զոր թէ ոք կամեսցի սիրել եւ ընդունիլ թշնամի առնեէ զանձն Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ ի հեղգութենէ եւ ի ցանկութենէ՝ յորմէ ծնանի հեռ եւ նախանձ. եւ ի սոցանէ անկարգութիւն յառաջէ՝ որ է թշնամութիւն առ Աստուած։ Երրորդ՝ զչարութիւնն սահմանէ սէր աշխարհի. եւ զբարութիւնն սէր Աստուծոյ. իսկ չարն եւ բարին ի միասին բնակիլ ոչ կարեն։ Չորրորդ՝ զի որ սիրէ զաշխարհ վասն մեղաց, ատելի է Աստուծոյ. եւ որ սիրէ զԱստուած բարեպաշտութեամբ ի բոլոր սրտէ, վաղվաղակի թշնամի գտանի աշխարհի. ըստ որում ինքն ասաց. (ոչ կարէք Աստուծոյ ծառայել եւ մամոնայի. կամ սիրել զԱստուած եւ զաշխարհս։) Վասն որոյ եկեալ Տէրն նոր սէր հաստատեաց մարդկան առ Աստուած. եւ զսէր աշխարհի բաժանեաց ի մէնջ, տալով յապաւիչ յերկրաւոր խորհրդոյ զհրաման պատուիրանի իւրոյ ի ձեռս հետեւողաց իւրոց ասելով. (ոչ եկի խաղաղութիւն արկանել յերկիր. այլ սուր եւ բաժին։) Եւ բազումք սպառազինեցան ընդդէմ աշխարհի. որոց խոստացաւ տալ զխաղաղութիւն. (ոչ որպէս աշխարհի տայ տամ ես ձեզ ասէ. ) այլ զայն՝ որ միայն ընդ Տէրն ձեր զանխռով խաղաղութիւնն ունիցիք. այլ ընդ անառակ կեանս ի պատերազմ կայցէք։ Իսկ զի՞նչ տայ աշխարհս. զանցաւոր հեշտութիւնս. որով բազումք վարանին եւ տկարանան. եւ զրկին յերկնաւոր պարգեւացն։ Դարձեալ հրամայէ Տէրն. (թէ ակն կամ ձեռն քո գայթակղեցուցանէ զքեզ եւ այլն, հատանել լաւ է եւ մտանելի ի կեանս։) Եւ սուրբն Ոսկէբերան ասէ. ոչ վասն անդամոց զայս ասէ, այլ վասն սիրելեաց եւ բարեկամաց։ Նոյնպէս եւ առաքեալս ասէ զսէր աշխարհիս. այսինք, զբարեկամաց սէր. զի թէպէտ չիցեն ի վատթար սիրելեաց, այլ գթեն զնոսա յառ Աստուած սիրոյն. ի բաց թողլի է զնոսա։ Ոպէս եւ բազումք կարացին կոխել զայնպիսի սէր՝ զհօր եւ զմօր եւ զայլն. եւ արժանացան Քրիստոսի։ Արդ՝ այժմ մեծ սաստիկ հրաման առաք հրաժարիլ ի սիրոյ եւ ի զբօսանաց աշխարհի։ Ապա ուրեմն եղբարք՝ ի նեղութեան են վիճակեալ կեանք մեր. որպէս եւ առաքեալն պարծէր. (ի նեղութիւնս, ի դանս, ի բանտս։) Բայց պարտ է գիտել՝ զի նեղութիւնս այս որ հաստատութիւն է հաւատոց մերոց՝ ոմանք կրեն զանօգուտն։ Նախ եւ առաջին՝ որք ոչ նախայօժար բաղձանօք եւ սիրով կրեն այլ ի մէջ նեղութեան գոլով, ունին զբաղձանս հեշտութեան։ Երկրորդ՝ յորժամ ոչ համբերութեամբ ի գլուխ տարցեն այլ պատահմամբ, կասին ի նեղութենէ։ Երրորդ՝ յորժամ ի գալ նեղութեանց՝ տկարանան հաւատով, ոչ ունելով զնեցուկ յուսոյն ի ճանապարհն կենաց. այլ յորժամ գտանեն հեշտութիւն՝ փութով արտաքս վազեն եւ յօրանան ի նոյն։ Չորրորդ՝ յորժամ ոք զերանել կեանս ունիցի բաժին իւր. այսինք, զնեղն եւ զանձուկն ընտեսցէ ճանապարհ. եւ խոտեսցէ զլայնն եւ զարձակն։ Եւ այսպիսիքս երկակի են. ոմանք բանաւոր. եւ ոմանք անբան եւ յիմար. վասն որոյ ոմանք ընտրին եւ ոմանք խոտին. զի այն որ անբան է՝ թէպէտ զնեղն եւ զանձուկն ունի ճանապարհ, եւ բազում այլ ինչ գայցէ ի վերայ նորա ցաւագին վիշտ մարմնական՝ որպէս աղքատութիւն, հիւանդութիւն, եւ այլն, լայն եւ արձակ է համարեալ նմա. զի ոչ ունի զչորս պարագայս զայսոսիկ։ Նազի՝ ոչ ունի հաւատ եւ յոյս. այլ ի ցոյցս մարդկան առնէ։ Երկրորդ՝ զի ոչ յօժար կամօք կրէ։ Երրորդ՝ զի ոչ ի փառս Աստուծոյ գոհանայ զնմանէ։ Չորրորդ՝ զի անբանապէս ոչ գիտելով զպատճառն՝ այլ կեայ չար անմեղութեամբ, եւ վատթար առողջութեամբ։ Իսկ այն որ արդար է եւ իմաստուն ընդդէմ նմա ունի զայսոսիկ։ Նախզի՝ ի մէջ նեղութեանց եւ փորձանաց՝ ոչ նւազի ի հաւատոցն. այլ որքան յաճախէ, ուրախ է յուսով հանդերձեալզ բարեացն։ Երկրորդ՝ զի առաւելու ի գոհութիւնն։ Երրորդ՝ զի շնորհ համարեսցի ինքեան, այսու չարչարակից լինիլ Քրիստոսի։

Չորրորդ՝ զպատճառն գիտելով թէպէտ հեշտութեան հանդիպի, փախչի ի նմանէ. զի մի կերեալ յագեսցի եւ մոռասցի զՏէր Աստուած իւր. եւ զրկեսցի ի խոստացեալ բարեացն յաւիտենից։ Այլպիսին ընթացակից է առաքելոյն ընդ անձուկ ճանապարհն ի հանգիստ ժամանել. որպէս ասէ. (յամենայն նեղեալք, այլ ոչ նւազեալք. չարչարեալք, այլ ոչ տարակուսեալք։) Եւ թէ՝ (գիտեմ նուազիլ, գիտեմ առաւելուլ։) Եւ այս զայս կրել. այսինքն ի ժամանակս այս չարչարիլ. եւ ի միւսն ոչ տարակուսիլ։ Իսկ թէ ի մի եւ ի նոյն ժամն, այս կատարելոցն է. զի ի չարչարանսն գոլով, յուսով հանգստեանն մխիթարեին։ Նոյնպէս նւազիլն ի մարմնի. եւ առաւելուլն յոգի. եւ թէ տրտմէր, ուրախ էր յուսով։ Նոյնպէս եւ զամենայն ներհակսն իմասցիս. զքաղց, եւ զծարաւ, եւ զայլն։ Իսկ թէ ոք ասիցէ՝ թէպէտ այնքան նեղին եւ ճգնին սուրբք՝ բազում գովութիւնս առնուն ի մարդկանէ։ Ասեմք թէ՝ ոչ է յայս դիտաւորութիւն սրբոցն. այլ հետեւումն է նոցա. իսկ դիտաւորութիւն նոցա այն է, որք զանբան ցանկութիւնս կորուսանեն յինքեանք։ Իսկ թէ ոք ասիցէ եթէ՝ մեծատունք զայս ոչ կարեն առնել. այլ ընդ իրս աւելորդօքն վատթարանան։ Ասեմք թէ՝ այնպիսին թէպէտ յաղցաւոր աղքատութեան իցէ՝ ոչ կարէ համբերել եւ ընտիր լինիլ. զի զմեծութիւնն ոչ գիտէր վայելել. զի ինքն է պատճառ վատթարութեան իւրոյ. եւ ոչ մեծութիւնն։ Այլ որ համբերէ վշտաց վասն որդւոյ իւրոյ՝ թէպէտ յառողջութեան իցէ եւ ի հանգստեան եւ ի փարթամութեան, առ ոչ ինչ համարի զնոսա։ Թողեալ զամենայն յաջողմունս, մինշտ եռայ եւ տարփայ սիրոյ յաւիտեանական կենացն. որպէս Աբրահամ, Դաւիթ. Կոստանդիանոս. եւ այլք։ Վասն որոյ այնպիսիքն փոխանակ վրիպական կենցաղոյս՝ առցեն զանվրէպ կեանսն։ Եւ աստ ի նեղութիւնս օգնական լինիլ նոցա. ըստ այնմ, (Աստուած մրե ապաւէն եւ զօրութիւն՝ օգնական ի վերայ նեղութեանց որք գտին զմեզ յոյժ։) Եւ այս հարցանելի է թէ՝ նեղութիւնքն բազմատեսակք զորս կրեն սուրբքն՝ ոմն զպահս՝ ոմն զաղօթս, ոմն զկուսութիւն, ոմն զանսուաղ կեանս, ոմն զանբերելի նահատակութիւնս. որպէս մարտիրոսացն հեղումն արեան, գլխոյ հատումն, հրով այրումն եւ այլն, սոքա ամենեքեան մի՞են, եթէ զանազա՞նք։ Ասեմք եթէ՝ ամենեաքան սոքա, եւ այլ զինչ եւ իցէ նեղութիւն՝ ըստ անուանցն զանազանք են. այլ ըստ դիտաւորութեանն մի. այսինքն իկիրսն զանազանք են սոքա. այլ դիտաւորութիւնն նոցա ի մինն ակնարկէ ի յոյսն՝ որ ոչ երբէք ամաչեցուցնէ։ Իսկ թէ զի՞նչ է յոյսն. այս է՝ որ ի նեղութինս կալով ունին նպատակ հանգստեան. այսու յուսով համբերեն ի նեղութիւնսն. եւ այս էր պարծանք սրբոցն։ *Եւ թէ մեզ զի՞նչ օգուտ է ի սրբոցն՝ առաքեալն ի յեբրայեցւոցն ուսուցանէ։ (Այսու հետեւ մեք որք այսչափ շուրջ զմեօք մածեալ ունիմք զբազմութիւն վկայիցս. ) այսինք, որք Յաբելէ մինչ ի նահապետսն եւ ի մարգարէսն եւ յառաքեալսն մարտիրոսք եղեն։ Ոմանք հաւատով վկայեցին. ոմանք գործով. ոմանք պանտուխտք. ոմանք ողքատք. ոմանք կուսութեամբ եւ ճգնութեամբ։ Ոմանք արեամբ. սղոցեցան, քարկոծեցան, կոշկոճեցան, այրեցան, եւ պէսպէս չարչարանս կրեցին։ Եւ այժմ շուրջ զմեօք մածեալ են. որպէս զլուսաւոր ամպ՝ հոգիք նոցա ի բարձունս հովանի լինին մեզ։ Եւ նշխարք նոցա ի յերկրի յորդորեն զմեզ։ Եւ պատմութիւնք նոցա ի լսելիս մեր ուսուցանեն զմեզ նմանօղս լինիլ նոցա։ Եւ չորս ինչ պիտոյ է մեզ՝ զոր առաքեալն խրատէ։ Նախ՝ զհպարտութիւն զամենայն ի բաց ընկեսցուք. որ է հոգեկան մեղք. եւ զամենայն մեղս կաեւորս. որ է ցանկութիւն մարմնոյ. որ կարեօք ըմբռնէ զմեզ։ Երկրորդ՝ ասէ. (համբերութեամբ ընթասցուք ի պատերազմ. ) այսինքն, նախ ընդ սատանայի։ Երկրորդ՝ ընդ հալածօղս։ Երրորդ՝ ընդ ախտից մարմնոյ։ Եւ ամենայն պատերազմ սրբոց ի սատանայէ լինի. որ երբեմն հեշտութեան ախտիւ՝ երբեմն չար բռնաւորօք զինի։ Երրորդ՝ ասէ. (հայեցարուք ի զօրագլուխն հաւատոց եւ ի կատարիչն Յիսուս) Զօրավար Քրիստոս է այսմ մարտի. եւ ամենայն առաջինք եւ վերջինք՝ զինւորք են նմա. ի Քրիստոս հայեցէք ասէ եւ ոչ ի մարդ։ Նախզի՝ մարդ ոմն զայս ինչ ունի. եւ ոմն զայն. այլ Քրիստոս զամենայն. զկուսութիւն. զսրբութիւն. զառաքինութիւն. զարիւն. զխաչ. եւ զայլն։ Երկրորդ՝ զի նոքա մարդիկ են հողեղէն եւ մահկանացու. այլ Քրիստոս Աստուած է՝ որ զամենայն խոնարհութիւնս գործեաց։ (Որ փոխանակ ուրախութեանն զոր բնութեամբ ունի՝ յանձն էառ զխաչ. արհամարհեց զամօթ. եւ ոչ ինչ համարեցաւ։) Եւ ապա այն մարմնովն որ յաղթեաց ախտից, (նստաւ ընդաջմէ Աստուծոյ։) Նոյնպէս եւ մեք թէպէտ ունիմք զանազան շնորհս եւ աստիճանս. այլ նեղութիւնքն եւ չարչարանքն են հանգստեան պատճառ. ըստ այնմ, (բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ մտանել ի հանգիստն։) Չորրորդ՝ ասէ. (մոռացայք զմխիթարութինն որ ընդ ձեզ իբրեւ ընդ որդեակս խօսի) ի ձեռն Սողոմօնի։ (Որդեակ՝ գգուանաց է. մի լքանիր ի խրատու Տեառն. զի զոր սիրէ Տէր՝ խրատէ՝ տանջէ զամենայն որդի զոր ընդունի. ի խրատու համբերութեան կայք՝ իբրեւ յորդիս սիրելիս մատուցեալ է ի ձեզ Աստուած։) Զի խրատն հայրենի է առ սիրելիս, եւ ոչ առ օտարս։ Եւ նախ յայտնի է ի Քրիստոսէ՝ որ սիրեելիս որդի է Աստուած. որպէս հայր վկայեաց. զնա ետ ի չարչարանս վասն փրկութեան մարդկան։ Երկրորդ՝ ի սուրբ. որպէս առաքեալքն՝ մարգարէքն, եւ այլք. որ ետ զնոսա ի չարչարանսս վասն բազմոց օրինակ լինելոյ որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ (Եւ ամենայն խրատ՝ առ ժամայն դառն թուի. բայց յետոյ պտուղ բարեաց բազում նովաւ կրթեցելոցն. ) այսինքն, ամենայն խրատ ի սկիզբն դառն է. բայց յետոյ քաղցրանայ լսողացն. որպէս ծառոյն արմատն դառն է. եւ պտուղն քաղցր. եւ դառն դեղն առողջարար է։ Ընդդէմ այսմ՝ ամենայն մեղք ի սկիզբն հեշտ եւ քաղցր թուի. բայց յետոյ դառն է քան զլեղի. որպէս ասէ առակն. (մեղր կաթի ի շրթանց կնոջ պոռնիկի. եւ յետոյ դառն է քան ի լեղի։) Եւ տեսիլն ասէ. (քաղցր էր ի բերանս իմ որպէս ի մարմինս. եւ դառնացաւ յորովայնի իմում. ) այինքն ի հոգիս։ Ապա ասէ։ (Զի թէ առանց խրատու էք՝ ապա խորթք էք։) Առ մեզ հարազատ որդին այն է՝ որ ի հօրէն եւ ի մօրէն լինի. եւ խորթ ասեմք՝ որ ի միոյ կողմանէն լինի ի մօրէն, եւ ոչ ի հօրէն։ Այսպէս սերտ եւ հարազատ որդիք նոքա են՝ որք հաւատովն որդիք նոքա են՝ որք հաւատովն եւ աւազանաւն որդիք Աստուծոյ կոչեցան։ Իսկ որք ոչ ունին զճշմարիտ հաւատն, եւ չեն մկրտեալք, խորթք կոչին Աստուծոյ եւ յերկրէ միայն։ Եւ զայս Տէրն որոշեաց. (դուք ոչ էք յաշխարհէ աստի. այլ ես ընտրեցի զձեզ յաշխարհէ. ) սոքա հարազատքն են։ Եւ դարձեալ ասէր. (աշխարհս զիւրն սիրէ արդօք. ) սոքա խորթքն են։ Եւ չորիւք որոշին որդին եւ խորթն։ Նախզի՝ ի հօրէն են։ Երկրորդ՝ զի որդի կոչին։ Երրորդ՝ սիրէ եւ խրատէ։ Չորրորդ՝ բաժանորդս առնէ։ Արդ՝ առաջինն այն է՝ որ նախ քան զլինիլն աշխարհի ի նախածանօթութիւր ընտրեաց զբարիսն. եւ խոտեաց զչարսն։ Երկրորդ՝ որ աւազանաւն շնորհօք որդիք կոչեցան։ Երրորդ՝ որ սիրէ եւ խրատէ նեղութեամբ մարմնոյ։ Չորրորդ՝ որ ժառանգորդ առնէ անմահ կենացն։ Եւ տես՝ որոց որպէս աստ զնեղութիւնն բաժանէ զանազան կերպիւ որպէս ինքն կամի. նոյնպէս անդ զփառս եւ զպսակն բաժանէ որպէս ինքն գիտէ։ Եւ զայս կարգի ի Հռօմայեցւոցն ուսուցանէ առաքեալն ասելով։ (Զորս յառաջայոյն հրաւիրեաց. ) այս առաջինն է։ (Զնոսին եւ կոչեաց. ) այս երկրորդն է։ (Եւ զորս կոչեաց եւ արդարացոյց. ) այս երրորդն է։ (Եւ փառաւոր արար. ) այս չորրորդ է։ Եւ դարձեալ ասէ։ (Յուշլիցին ձեզ կապեալքն եւ չարչարեալքն. որպէս թէ դուք ընդ նոսա իցէք. ) այսինքն թէ, զկապեալսն յիշեցէք եւ մխիթարեցէք զնոսա ի չարչարանս։ Այլեւ յիշումն նոցա՝ մեզ լինի շահ եւ օգուտ։ Յորժամ տօնիւք եւ պատարագօք կամ այլ ինչ արդիւնս կատարեմք, նոցա չարչարանացն եւ փառացն հաղորդ լինիմք. ըստ այնմ, (եթէ չարչարանացն կցորդիմք, եւ փառացն հաղորդ լնելոց եմք։) Որոց արժանի արասցէ զմեզ Քրիստոս ողորմութեամբ իւով. եւ նմա փառքյաւիտեանս ամէն։

Յայլմէ քարոզ առհասարակ ամենայն Մարտիրոսաց սրբոց ի Բանն որ ասէ։ (Ողջոյն տուն ձեզ ամենայն սուրբք. մանաւանդ որք ի տանէ կոյսէրն։) Փիլիպ. 4. 23։ (Գլուխ. ՃԽԴ)

Արդ՝ տօն ամենայն սրբոցն՝ վասն երեք պատճառի եղեւ կացուցեալ։ Նախզի՝ ի հռօմ յաւուրս կռապաշտութեանն կայր տաճար մի՝ ուր յամենայն ազգաց կռոց եգեալ կայր, որք ամենեքեան անդ զսհէին։ Իսկ յորժամ դարձան առ Քրիստոս՝ ի տեղի ամենայն կռոցն կատարեն տօն ամենայն սրբոց։ Երկրորդ՝ զի սուրբք բազում են. եւ աւուրք սակաւ. ոչ կարեն առանձին իւրաքանչիւրոցն տօնել. վասն այն ամենեցուն ի մի օր տօնեն։ Երրորդ՝ ծուլութիւն մարդակն բազում է։ Զի կամ ի պահս կամ ի տօնս, եւ կամ յայլ պատիւս որ պարտ է, պակասեալս գտանին. վասն այն ի մի օր տօնեն՝ զի պակասութիւնն այն կատարի։ Արդ՝ եօթն են դասք սրբոցքն՝ որք ողջոյն տան մեզ. այսինքն, հրեշտակք. կուսանք. նահապետք եւ մարգարէք. առաքեալք. մարտիրոսք. վարդապետք. խոստովանօղք։ Եւ զի սոքա ամենեցուն հրացան սիրովն Աստուծոյ։ Ոմանք որպէս հրացեալ քարինք։ Ոմանք որպէս մորենի վառեալ։ Ոմանք որպէս գետք հրեղէնք։ Ոմանք որպէս լեառն հրեղէն։ Ոմանք որպէս բանք հրեղէնք։ Ոմանք որպէս աչք հրեղէնք։ Արդ՝ հրացեալ քարինք են հրեշտակք. յորոց ասէ Էզեկիէլ. (ի մէջ հրեղէն քարանց գնացեր անարատ։) Հրեշտաք ի քար օրինակին վասնն երեք պատճառի։ Նախզի՝ կարծր եւ պինտ մնացին ընդդէ սատանայի. եւ ոչ գլորեցան ընդ նոսա։ Երկրորդ՝ զի են իբրեւր քարինք պատուականք լի ամենայն բնական պարգեւօքն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ զի նոքա են քարինք կենդանիք հաստատելով զհիմն վերինն Երուսաղէմի։ Արդ՝ զսոսա պարտ է մեզ պատուել վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ պահապանք են մեր. որպէս ասէ սաղմոսն. (հրեշտակաց իւրոց պատուիրեալ է վասն քո ի պահել զքեզ ճանապարհս քո։) Երկրորդ՝ զի նոքա զարթուցանեն զննջեցեալսն ի մեղս. որպէս ասէ յերկրորդ թագաւորութեանց. (որ ննջէր Եղիա՝ մերձեցաւ հրեշտակն եւ ասէ արի։) Եւ ի գործս առաքելոցն ասէ թէ՝ (յոր ժամ ննջէր Պետրոս ի մէջ զինւորացն՝ հրեշտակն խեթեաց զկող նորա եւ ասէ արի։) Երրորդ՝ զաղօթս մեր մատուցանեն Աստուծոյ. որպէս ասաց Ռաֆայէլ հրեշտակն ցՏուբիթ. (յորժամ աղօթէիր, ես մատուցանէի զաղօթս քո առաջի Աստուծոյ. նա եւ զմարմինս ի վերայ երկրի զորս թաղէիր։) Որպէս ասէ Ղուկաս. (եւ տարեալ հրեշտակաց զՂազար ի գոգն Աբրահամու։) Չորրորդ՝ զի զհոգիս մարդկան տանին առաջի Աստուծոյ։ *Երկրորդ՝ զի եղեն որպէս հրեղէն մորենի. եւ սոքա են սուրբ կուսանք. ի մէջ որոց սուրբ Աստուածածինն է գլուխ. եւ այս նշանակեցաւ յելսն։ Երկրորդ՝ զի մորենին վառեալ էր եւ ոչ այրիւր. նոյնպէս Բանն Աստուած մարմնացաւ ի կուսէն. եւ անապական մնաց պատիւ կուսութեանն. եւ ա յլ ամենայն կուսանքն վառեալ փորձութեամբ մարմնոյ եւ աշխարհիս՝ ոչ կորուսին զտեւողութիւնս իւրեանց. վասն այն պատուական է կուսութիւնն առաջի Աստուծոյ վասն բազում պատճառաց։ Նախ զի՝ կեանք կուսանացն նման են երկնային կենացն. որպէս ասէ Մատթէոս. (նման է արքայութիւնն երկնից տասն կուսանացն. ) ուր ասէ մեկնիչն թէ՝ կուսութիւնն ունի զերկնային կեանս ի յերկրի. (ուր ոչ արք կանայս առնեն. եւ ոչ կանայք արանց լինին. ) եւ որպէս ի յերկինս է անապականութիւնն. նոյնպէս եւ կուսանք պահեն անապական զհոգիս. եւ զմարմինս իւրեանց առնեն անուշահոտ որպէս շուշան եւ պալասան. որպէս ասէ յերգսն. (ով են սոքա որք ելանեն որպէս զստեղն խնկոյ ծխեալ։) Երկրորդ՝ զի կուսանքն քաղցրագոյն սիրեցեալ լինին ի Քրիստոսէ. որպէս յայտ է ի Յօհաննէ. զի անկաւ զլանջօքն Յիսուսի. եւ բազում ծածկեալ խորհուրդք յԱստուծոյ յայտնեցան նմա։ Վասն այն մեծագոյն հեշտութիւն գտանեն կուսանքն աշխարհիս։ Զի ասէ սուրբն Բեռնարտոս. զի որպէս ոչ կարեն լինիլ հուրն եւ ջուրն ի միասին. նոյնպէս եւ ոչ հոգեւոր եւ մարմնաւոր հեշտութիւնքն։ Զի զոր սնուցանէ զանազան խորտիկն, եւ հեշտացուցանէ զանազան գոյն հանդերձիցն եւ փափութիւն անկողնոցն, զանց առնէ զնոքօք երկնաւոր հանգիստն։ Զի ասէ Տէրն. (եկայք առիս ամենայն աշխատեալք. եւ ես հանգուցից զձեզ։) Եւ վասն հեշտասիրացն ասէ. (վայ ձեզ՝ զի ընկալայք զմիխիթարութիւնն ձեր։) Երրորդ՝ զի կուսանքն հետեւին Քրիստոսի. որպէս ասէ Յօհաննէս ի տեսիլն. (երթան զհետ գառինն ուր եւ երթայցէ. եւ երգէին երգ նոր առաջի աթոռոյն Աստուծոյ. եւ ոչ ոք կարէր երգել զերգն զայն բայց միայն նոքա։) Վասն զի կուսանքն անառիկ պահեն զտկարագոյն բերդն ի զօրաւորագոյն թշնամւոյն. վասն այնորիկ ի վեր քան զայլսն պսակին. որպէս ասէ առաքեալն. (ոչ պսակի՝ եթէ ոչ ըստ օրինին մարտիցի։) *Երրորդ՝ զի եղեն հրեղէն գետք. եւ սոքա են նախահարք եւ մարգարէք։ Վասն սոցա ասէ Դանիէլ. (գետ հրեղէն եւ յորդ ելանէր ի բերանոյ նոցա. ) գետս այս է իմաստութիւնն Աստուծոյ. որ լուսաւորեաց զսոսա ճանաչել զմարմնանալ որդւոյն Աստուծոյ. որպէս ասէ Եսայի. (ահա կոյս յղասցի. եւ կոչեսցի Յիսուս. ) նաեւ զտանջանս դժոխոց. որպէս ասէ Դաւիթ. (դարձցին մեղաւորք անդրէն ի դժոխս։) Եւ դարձեալ ասէ. (գնացք գետոյ ուրախ առնեն զքաղաքն Աստուծոյ։) Վասն այսորիկ իմաստութիւնն Աստուծոյ բաժանեաց զնոսա յաշխարհէս. եւ միացոյց ընդ Աստուած. որպէս ասէ իմաստութեան գիրքն։ (Իմաստութիւնս այս՝ ի հոգի սուրբ փոխէ զնոսա. եւ բարեկամս Աստուծոյ եւ մարգարէս կացուցանէ զնոսա։) Չորրորդ՝ եղեն որպէս լեառն հրեղէն. սոքա են սուրբ առաքեալքն. զի որպէս լեառն բարձրացան ի յերկրէս. եւ հրացան սիրովն աստուածային. զի որպէս Աստուած էջ ի լեառն Սինայ հրով՝ եւ ետ զօրէնս. նոյնպէս եւ էջ ի վերնատունն հրեղէն լեզւով. եւ հաստատեաց զնոսա օրինօք. այսինքն, զհաւատ աւետարանին։ *Եւ զի վասն բազում պատճառի պարտիմք պատւեալ զնոսա։ Նախզի՝ նոքա են որսորդ մեր. որպէս ասաց Քրիստոս Պետրոսի. (յայսմ հետէ զմարդիկ որսացես ի կեանս։) Զի թէպէտ նոքա ննջեցին, սակայն գործիք նոցա հանապազ հանեն զմեզ ի դառն ծովէ աշխարհիս։ Երկրորդ՝ զի եմք աւանդեալ պահպանութեան նոցին. որպէս ասէ Տէրն. (առցեն զայգին ի չարացն. եւ տացեն այլոց մշակաց. ) այսինքն, առաքեալքն. զի նոքա են յատօղք այգւոյս այս. այսինքն, հոգւոց մարդկան. որք արմատախիլ արարին զտունկն բարեպաշտութեան ի հոգիս մարդկան։ Երրորդ՝ զի եղեն սուրհանդակ ընթանալով յարեւելից միչեւ ի մուտս արեւու վասն փրկութեան մարդկան. որպէս ասէ Պօղոս. (յԵրուսաղէմէ մինչեւ ի լիւրիկիա՝ եւ մինչեւ ի սպանիա՝ լցի զաւետարանն։) Վասն այսորիկ ասէ Եսայի. (ո՞վ են սոքա որք իբրեւ զամպս թռուցեալք են։) Հինգերորդ՝ եղեն որպէս կառք հրեղէնք եւ երիվարք հրեղէնք. սոքա են մարտիրոսքն։ Արդ՝ երեք իրս ասէ. այսինքն, կառք հրեղէնք. երիվարք հրեղէնք. եւ շարժմամբ վերանալ յերկինս. որպէս ասէ ի չորրորդ թագաւորութիւնս։ Երկրորդ՝ վասն Եղիայի՝ նախ ասէ կառք հրեղէնք. որ ցուցանէ զայն՝ որ զհրեղէն օրէն յինքեանս ունէին. այսինքն, զսէրն Աստուծոյ եւ զընկերին։ Երկրորդ՝ զի զօրութեամբ յաղթող ձիք էին. զի զամենայն պատերազմունս սատանայի վանեցին եւ թեթեւ անցին ընդ աշխարհս։ Երրորդ՝ զի շարժմամբ վերացան. այսինքն, բազում չարչարանօք. զի ասէ առաքեալն. (չարչարանօք. նեղեալք, զորս ոչ արժէ աշխարհս. յանապատի մոլորեալք. ) եւ իբրեւ զԵսայի սղոցեցան. փորձեցան. սպանմամբ սրոյ մեռան. եւ Պօղոս դարձեալ ասէ։ (Վիշտս ի գետոց. վիշտս յաւազակաց. վիշտս ի սուտ եղբարց։) Վասն այսորիկ ասէ Քրիստոս։ (Երանի է ձեզ՝ յորժամ նախատիցեն զձեզ. զի վարձք ձեր բազումք են յերկինս։) Արդ՝ վարձք եւ փառք սրբոցն՝ բազում են վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ կատարեալ սիրեցին զՔրիստոս. որպէս ասէ աւետարանն. (մեծ եւս քան զայս սէր ոչ ոք ունի՝ եթէ զանձն իւր դիցէ ի վերայ բարեկամին։) Վասն այսորիկ ասէ Քրիստոս. (որ կորուսանէ զանձն իւր վասն իմ՝ գտցէ զնա։) Երկրորդ՝ զի ունէին երկիւղ մեծ յԱստուծոյ, քան ի դատաւորաց աշխարհի. ըստ այնմ, (մի երկնչիք յայնցանէ՝ որք սպանանեն զմարմին։) Վասն այն էր օգնական նոցա յամենայն վիշտս. որպէս ասէ սաղմոսն. (երկիւղածք Տեառն յուսացան ի Տէր. օգնական եւ փրկիչ էր նոցա։) Երրորդ՝ զի էին անօթք Աստուծոյ. որպէս ասաց Քրիստոս. (ամօթ ընտրութեան է ինձ՝ կրել զանուն իմ առաջի թագաւորաց։) Զի ի մէջ մեծամեծ վշտաց ոչ խորտակեցան. այսինքն, ոչ թուլացան. այլ քաջապէս խոստովանէին զՔրիստոս. եւ բաժանէին զանդամս նոցա ի միմեանց՝ եւ միտք նոցա միանայր ի սէրն Քրիստոսի։ Զի ասէին. յուսանմք լաւագոյն առնուլ. որպէս ասացին մակաբայեցիքն. եւ Պօղոս. (յորժամ յայտնեսցի՝ նման նմա լինելոց եմք։) Վեցերորդ՝ որպէս բանք հրեղէնք են այսոքիկ սուրբ վարդապետք. որք լուսաւորեցին զաշխարհս բանիւ քարոզութեան իւրեանց՝ եւ զմոլորութիւն բարձին յաշխարհէս. եւ հանապազ բառնան։ Արդ՝ գիտելի է վասն վարդապետաց. զի մեծագոյն պսակի արդանաւորեացան. որպէս ասէ Փիլիպպեցւոց. (ուրախութիւն իմ եւ պսակ։) Խօսի զբանս զայս ընդ հաւատացեալսն զորս ծնաւ բանիւ վարդապետութեանն իւրոյ. եւ խօսի զբանս զայս՝ ոչ զէական պսակէն զոր ունին վարդապետքն վասն գերագոյն վարդապետութեանն։ Եւ այս վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ եղեն աչք եկեղեցւոյ հեռանալով յերկրաւոր փոշոյ. զի սակաւ փոշին ընկեցեալ յաչսն՝ կուրացուցանէ. որպէս ասէ Սիրաք. (կաշառ կուրացուցանէ զաչս իմաստնոց։) Երկրորդ՝ զի սերմանեցին զԲանն Աստուծոյ ի հոգիս արանց բազմաց. որպէս ասէ կորնթացւոց. (մեք ի ձեզ զհոգեւորն սերմանեցաք. մեծ ի՞նչ է թէ զմարմնաւորն հնձիցեմք։) Վասն այսորիկ ասէ Քրիստոս. (նոքա եղիցին ձեր դտաւորք. ) այսինքն, թէ ոչ առնիցէք ըստ քարոզութեան նոցա։ Երրորդ՝ զի ազատ սրտիւ քարոզեցին զաւետարանն. այսինքն, զի ոչ էին անկեալ ընդ ծառայութեամբ ընչից աշխարհիս։ Զի որք ունի ինչս՝ ոչ ունին ազատ կամս ի քարոզելն։ Զի ասէ սենեքա. մեր էաք՝ եթէ մերքն ոչ էին. այլ զի կամ մերքն, ոչ եմք մեր. այլ մերոցն։ Վասն այն ասէ Մատթէոս. (ոչ կարէք Աստուծոյ ծառայել եւ մամոնայի։) Վասն զի այնոքիկ որք կամին քարոչել զԲանն՝ Աստուծոյ՝ պարտին թափուր լինիլ յաշխարհէ ընչիցն եւ լի հոգւովն սրբով։ Զի կարտարի ի վերայ նոցա բանն Ղուկասու. (հոգի Տեառն ի վերայ իմ. աւետարանել աղքատաց առաքեաց զիս։) Վասն այնոսիկ վարդապետք որք արժանաւորապէս կատարեցին գործս իւրեանց՝ մեծ վարձուց արժանաւորք եղեն յարքայութեանն։ Եօթներորդ՝ եղեն որպէս աչք հրեղէնք՝ որք են խոստովանօղքն. որք են մեծապէս փառօք պսակեալ յերկինս վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ հանապազ զաչս մտացն ունին առ Աստուած. որպէս ասէ Դաւիթ. (առ քեզ Տէր համբարձի զաչս իմ) եւ յայլ ուր ասէ. (առ քեզ Տէր Տէր են աչք իմ. ի քեզ յուսաց։) Վասն այն ասէ տեսիլն վասն նոցա թէ՝ (աչք նոցա իբրեւ զբոց հրոյ։) Երկրորդ՝ զի ցուցին զինքեանս ի կեանս այս պանտուխտք. ասելով զբանն Դաւթի. (պանտուխտ եւ անցաւոր եմ ես որպէս ամենայն հարքն իմ։) Վասն որոյ հատին ի սրտից իւրեանց նաեւ յայլոց զհեշտութիւն մեծութեան աշխարհիս, ասելով ըստ սաղմոսին. (մեծութիւն թէ առուով գայցէ՝ մի յօժարեսցին սիրտք մեր։) Զի ասէ առաքեալն Յակօբոս. (սիրօղք մեծորւթեան աշխարհիս՝ թշնամի առնեն զանձինս Աստուծոյ։) Երրորդ՝ զի կատարեալ ոչ ուրախացան յաշխարհի. այլ լային հանապազ զինքեանս եւ զայլս. զինքեանս՝ որպէս ասէ Դաւիթ. (լուացի զամենայն գիշեր զմահիճս իմ։) Նաեւ զայլս՝ զի ընթերցեալ լինի զսուրբն ամրոսէ թէ՝ յորժամ լսէր զխոստովանօղսն, շարժիւր յարտասուս։ Արդ՝ գիտելի է եղբարք՝ թէ մեք կամիմք հետեւիլ եւ նմանիլ սրբոցն, պարտ է մեզ բորբոքիլ բիրով որպէս նոքա. եւ լինիլ պատրաստ՝ զի ոչ շիջանի ի մեզ սէրն Աստուծոյ. որպէս կրակն՝ որ եօթն կերպիւ շիջանի։ Նախ շիջանի կրակն՝ յորժամ ցրուեալ լինի. նոյնպէս բարկացեալն յորժամ ցրուէ բանս բարկութեամբ, սէրն Աստուծոյ եւ ընկերին ի նմա շիջեալ լինի։ Երկրորդ՝ շրջանի կրակն՝ յորժամ բացեալ լինի. նոյնպէս փառասէրքն որ զամենայն բարիս առնեն ի ցոյցս մարդկան. վասն նոցա ասէ Քրիստոս. (ամէն ասեմ ձեզ՝ այն իսկ են վարձք նոցա։) Երրորդ՝ շրջանի կրակն քամով. որ նշանակէ զմեղսն նախանձու եւ ատելութեան. որ հանապազ փչեն ասելով չար ընկերին. եւ այսպէս շիջուցանեն յինքեանց յինքեանց եւ յայլոց զսէրն Աստուծոյ. վասն սոցա ասէ Սիրաք. (չար է աչք նախանձոտին։) Չորրորդ՝ շիջանի կրակն ջրով. որ ցուցանէ զմեղս պոռնկութեանն. զոր թէ մտանէ խորհուրդս այս ի սիրտ մարդոյ. ոչ մնայ անդ սէրն Աստուծոյ. որպէս ասէ Անսերմոս. որով չափով հեղուս ջուր ի լապտերն՝ նոյն չափով հեղեալ լինի ձէթն. եւ թէ բոլորովին լնուս, բոլորն թափի. վասն այն ասէ Պօղոս. (պոռնկութիւն եւ ամենայն պղծութիւն մի անուանեսցի ի միջի ձերում։) Հինգերորդ՝ յորժամ հող արկանեն ի վերայ՝ շիջանի կրակն. ցոււցանէ զագահութիւնն. զի ասէ Աստուած. (մի ունիցիս Աստուածս օտարս։) Իսկ ագահք որք առնեն զընդդէմն՝ յոյժ ծառայ են ընչիցն. վասն որոյ կռապաշտ կոչին. ըստ առաքելոցն որ ասէ. (ագահութիւն որ է կռապաշտութիւն։) Վեցերորդ՝ շիջանի կրակն յորժամ խեղդեալ լինի. ցուցանէ զորկրամոն. վասն որոյ ասէ Դաւիթ. (կերին եւ յագացան. )եւ յետոյ ասէ. (մինչդեռ կերակուրք ի բերանս իւրեանց էին, բարկութիւն Աստուծոյ էջ ի վերայ նոցա։) Եւ ըստ առաքելոյն՝ (որոց որովայնք իւրեանց Աստուածք են։) Եօթներորդ՝ շիջանի կրակն՝ յորժամ ոչ ունի այրելիք. ցուցանէ զծուլութիւնն՝ որ ոչ գործէ զգործս Աստուծոյ. վասն որոյ ասէ Նեղոս. անիծեալ որ գործեսցէ զգործս Տեառն հեղգութեամբ. եւ որք ոչ առնեն զգործս Աստուծոյ՝ շիջեալ է ի նոսա սէրն Աստուծոյ։ Վասն այս ասէ Ղուկաս. (արթուն կացէք եւ յամենայն ժամ աղօթս արարէք. զի արժանի լիցիք յայնմանէ զերծանիլ։) Արդ՝ վասն գրելոցս ասէ Պօղոս. սիրով արմատացեալք եւ հաստատեալք. զի կարօղ լինիջիք հասանիլ ընդ ամենայն սուրբս. գիտել զինչ է երկայնութիւն. լայնութիւն. բարձրութիւն. եւ խորութիւն Աստուծոյ։ Երկնութիւն յաւիտենականութեանն Աստուծոյ. լայնութիւն սիրոյն Աստուծոյ. բարձրութիւն կարողութեանն Աստուծոյ. խորութիւն իմաստութեանն Աստուծոյ։ Որով լուսաւորեաց զաշխարհս փառաւորաց՝ եւ զմեզ եւս հասուսցէ ի փառս արքայութեանն։

Նորին քարոզ հրեշտակապետաց. ի Բանն որ ասէր։ (Աթոռք անկանէին. եւ հին աւուրցն նստաւ ի վերայ։) Դանիեսլի. 7. 9։ (Գլուխ. ՃԽԵ)

Ի լոյս անմատոյց եւ ի մէգ աներեւոյթ ասի բնակել գերաբնապէս գերաբունն իսկութիւն. ըստ որում գերազանց էութեամբ՝ գերագոյն է արտափայլեալ՝ անհաս անիմանալի վերնագոյն եւ հրաբուն զօրաց իմացութեանցն խմբից. եւ անմուտ մտածութեանց հողեղէն եւ երկրորդ սեռից բանեղէն գոյից. ըստ որում, (եդ զխաւարն ծածկոյթ իւր. եւ ամպ եւ մէգգ շուրջ զնովաւ են։) Եւ այն յիրաւի վասն կրկին պատճառի։ Նախզի՝ եղականք ամենայն իմանալիք եւ զգալիք՝ չափաւորեալք գոյացան։ Իսկ անեղ էութիւնն՝ անչափութեամբ է տարակացեալ. եւ չափաւորաւն անչափն ոչ չափի։ Երկրորդ՝ զի իմացումն մտածութեանց՝ հասարակի ընդ գոյութիւն էութեան. եւ ուր եզերի բնութիւն՝ անդ եւ մտածութիւն. յայտ ուրեմն է, զի որ ի վեր է քան զէութիւն՝ ի վեր է քան զգիտութիւն։ Այլ զի խնամարկեալ բարերարութեամբ յառաջ ճանապարհաւ յամենապատճառն հաղորդութիւն՝ ըստ համեմատութեան կարի լուսափայլ ծագման աստուածատեսակն ճառագայթից՝ ոչ ամենեւին զրկիլ յաստուածանոյն պարգեւաց բարեաց. եւ ոչ յանդգնութեամբ յարձակիլ կերլով զխաւարումն անկեալ արուսեկին. այլ ի լուծ կշռոց արդարպէս յարկանալ։ Այսմ լծոյ ղեկավարին ամենայն երկնայինքն դասք. ըստ որում նշանակէ սերովբէին զերեսս եւ զոտս ծածկելն, եւ միջին թեւովք թռչիլն։ Այսմ լծոյ եւ ամենայն աստուածաբանք՝ մարգարէք եւ առաքելք եւ հարք սուրբք՝ համահետեւին եւ խրատեն զմեզ, ոչ յանչափն ձեռնարկել եւ համարձակիլ. եւ ոչ ի չափաւորէն ծուլանալ եւ խոտորիլ. այլ ողջախոհ մտօք՝ զանհասն լռութեամբ պատուել. եւ զդժուարահասն՝ երկիւղիւ ընդունիլ. եւ ի դիւրահասն՝ ոչ անպարշտիլ ոտնհար եւ տաղտուկ գոլով։ Վասն որոյ մի ի բազմաց աստուածաբանից տեսութեանց՝ բանս է առաջի արկեալ որ ասէ։

(Աթոռք ականէին. եւ հին աւուրցն նոստաւ ի վերայ։) Հին աւուրցն՝ նշանակէ զծերն եւ զբազմաժամանակեան։

Արդ՝ ծերն չորս յատկութիւն ունի։ Նախ զի՝ բազմաժամանակեայ է։ Երկրորդ՝ զի հնացեալ է։ Երրորդ՝ զի աւուրքն պակասեալ են։ Չորրորդ՝ զի փոխոխեալ է։ Արդ՝ երեքն ոչ յարմարին Աստուծոյ ասել. զի ոչ հնանայ եւ ոչ ծերանայ. եւ ամենեքեան ոչ պակասին. ըստ մարգարէին. (դուք նոյն ես՝ եւ ամք քո ոչ պակասին։) Եւ ոչ փոփոխի կամ այլայլի. (ըստ որում չիք փոփոխումն կամ շրջելոյ ստուեր։) Այլ զի բազմաժամանակեայ է եւ յաւիտենից։ Դարձեալ՝ հին աւուրց՝ վեցօրծեայ արարիչն։ Գիտելի է՝ զի հին ասելով՝ զյաւիտենականն նշանակէ. եւ օր՝ զժամանակն։ Այս է՝ զի կոչի յաւիտեան, եւ ժամանակ, եւ օր. ըստ այնմ, (յաւիտենից մինչեւ յաւիտեանս դու ես. եւ ամք քո ոչ անցանեն։) Եւ եկեսցէ օր Տեառն իբրեւ զգող։ Եւ օր հատուցման Աստուծոյ մերոյ։) Եւ թէ՝ (Յիսուս Քրիստոս երէկ եւ այսօր որ է ժամանակ. նոյն եւ յաւիտեան։) Եւ այս վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ է եւ գոյ Աստուած յամենայն յաւիտեանս, եւ յամենայն ժամանակ, եւ այամենայն օր։ Երկրորդ՝ զի նախ է քան զամենայն յաւիտեան. եւ քան զժամանակ. եւ քան զամենայն օր։

Երրորդ՝ զի պատճառ է յաւիտենից եւ ժամանակաց եւ աւուրց։ Որպէս լոյս իմաստութիւն եւ կեանք կոչի. զի պատճառ է սոցա։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի հին աւուրց եւ ծեր ետես Դանիէլ. հեր գլխոյ նոցա սպիտակ իբրեւ զձիւն. իսկ Աբրահամ՝ մանուկ. ըստ որում երեք արքն՝ երեք մանկունք էին ասէ Փիլոն։ Որ նշանակկէ հին աւուրցն զծերն. եւ մանուկն զան ծերանալին։ Եւ ա յսպէս մեկնեն։

Նախ նշանակէ ծերն՝ զի սկիզբն է ամենայնի. եւ մանուկն զի անփոփոխ եւ առանց այլայլութեան է։ Երկրորդ՝ ծերն նշանակէ զանսկիզբն գոլն. եւ մանուկն զանվախճան. զնոյն միմեամբք, եւ ոչ այլ եւ այլ. զի որ անսկիզբն է, եւ անվախճան է. եւ նոյն անվախճանն անսկիզբն. թէպէտ առ մեզ տեսանի անսկիզբն յառաջին կողմն. եւ անվախճանն ի վերջին. այլ ի նա ոչ է առաջին եւ վերջին. զի պարզ եւ միեղէն է։ Երրորդ՝ այսպէս մեկնեն եթէ՝ հին աւուրցն՝ զնախնի ժամանակս նշանակէ. եւ մանուկն զնախնի թիւս։ Զի միակն սկիզբն է ամենայն թուոց. եւ որ մերձ է միակին սկզբնապետագոյն է քան զհեռաւորսն։ Եւ զի ժամանակն ընդ թուոյն է շարազուգեալ։ Եւ նշանակէ ծերն զժամանակաւ նախն. եւ մանուկն զթւոցն։ Ապա յայտ է՝ զի հին աւուրցն՝ նշանակէ նախ քան զժամանակս եւ զյաւիտեան եւ բարձրագոյն եւ արարիչ ժամանակի եւ յաւիտենի, եւ պարունակօղ յաւիտենի. որպէս յաւտտեանն ժամանակի. ըստ որում ասէ. (արքայութիւն քո արքայութիւն ամենայն յաւիտենից. ) այսինքն, պարունակութին ամենայն յաւիտենից։ Իսկ որ ասէ նստաւ՝ դիտելի է. զի նստիլն մարմնոյ է. զի է պարագրելի տեղեաւ եւ սահմանաւ եւ կալզմամբ։ Եւ ամենայն մարմին ունի զայս յատկութիւն. զի պարգրեալ է տեղեաւ. եւ սահմանեալ է քանակաւ. եւ կալեալ է յորակութեանց։ Եւ ամենայն անմարմին անպարագրելի է. զի ոչ ունի տեղի մարմնական. եւ ոչ քանակ. եւ ոչ որակ. յաղագս որոյ՝ ոչ պարունակի ամենայն անմարմին։ Այլ տեսցուք եւ զզանազանութիւն անմարմնոցն. զի հոգի մարդոյ անպարագրելի է եւ անտեղի. սակայլ կալամբէ ի մարմինն եւ սահմանելի է։ Իսկ հրեշտակաք ոչ են կալմամբ ի մարմնի. եւ ոչ պարգրին տեղեաւ. այլ սահմանելիք են. զի եղականք են։ Իսկ Աստուած արտաքոյ սոցա ամենեւին անպարագրելի է. տեղեաւ ոչ պարունակի. զի յամենայն ուրեք է եւ յոչ ուրեք. եւ ոչ սահմանի. զի անչափ է. եւ ոչ կալեալ լինի. զի անըմբռնելի եւ անհաս է մտաց։ Ապա յայտ է՝ զի անպարագիր է բնութեամբ. եւ ոչ ասի նմա նստիլ մարմնապէս ի տեղւոջ ուրեք. այլ նստելովն՝ այլ ինչ նշանակէ։ Զի աստուածաբանութիւնն ի չորս տրամատի։ Նախ՝ որ է եւ ասի. որպէս լոյս, բարի, կեանք եւ այլն։ Երկրորդ՝ որ ոչ է եւ ոչ ասի. որպէս չար, ապականութիւն, եւ մեղք։ Երրորդ՝ է եւ ոչ ասի, յորժամ ի բաց բառնամք. անսկիզբն եւ անվախճան՝ ոչ է, ոչ գոյ. եւ այլն։ Չորրորդ՝ ոչ է եւ ասի. որպէս ննջել, զարթնուլ, նստիլ եւ կալ։ Զի այսպիսիքն այլ ինչ նշանակեն առ Աստուած։ Ննջելն՝ է անփոյթ առնել ի խնամոց եւ իբաց թողուլ. ըստ այնմ, (բացձր թողի զնոսա։) Իսկ զարթնուլն՝ է ի խնամել, ի խրատ, եւ ի վրէժ խնդրութիւն. որպէս հայցէր մարգարէն. (զարթիր ընդէ՞ր ննջես Տէր. արի եւ մի մերժեր զմեզ ի սպառ։) Իբր թէ մի անփոյթ առներ. եւ մի մոռանար իսպառ. այլ արի խնամելով. փրկեա զմեզ. եւ վրէժխնդիր լեր թշնամեաց մերոց։ Այսպէս եւ աստ նստիլն՝ այլ ինչ նշանակէ. այսինքն, զհանգիստ, եւ զփառս, եւ զպատիւ, այլեւ զանփոփոխն գոլ։ Զիի անփոփոխ եւ առանց այլայլութեան է բնութեանբ, էութեամբ, եւ մշտնջենաւորութեամբ. ըստ որում ասէ. (ես նոյն եմ եւ ոչ փոփոխիմ։) Նոյնպէս եւ կալն՝ զնոյնութիւն եւ զհաստատութիւն նշանակէ. ըստ այնմ, (Աստուած կայ եւ մնայ յաւիտեան։) Եւ դարձեալ՝ կալն զյօգնութիւն ժամանելն նշանակէ. որպէս սրբոյն Ստեփաննոսի. (տեսանեմ ասէ զերկինս բացել. եւ զորդի մարդոյ զի կայ ընդաջմէ Աստուծայ։) Իսկ աթոռոց անուամբ՝ նշանակէ հասարակէ եւ յատկապէս։ Հասարակ՝ զի աթոռն զհանգիստ նշանակէ. եւ ամենայն երկնային էութիւնք՝ առ հասարակ հանգիստ են կամաց աստուածութեանն. ըստ այնմ, (պաշտօնեայք եւ արարօղք ըստ կամաց նորա. ) զի անդադար են ի պաշտօն փառաբանութեան։ Եւ արագաշարժ ի բարիս. անշարժ կամ դժուարշարժ ի չարիս. որպէս ասէ աստուածաբանն Գրիգոր։ Զի յորմէ հետէ երանեցան նոցքա ի կէտ ստեղծմանն, անշարժ եւ հաստատուն կացին մնացին ի բարի ունակութեան անվախճան կենօք ըստ կամաց արարչին։ Իսկ յատկապէս՝ զի մի է աթոռոցն դաս յիններորդ դասուցն. յերիս երրեակս որոշեալ կարգապետութիւն։ Որոց առաջինն է՝ Աթոռքն, Քերովբէքն, Սերովբեքն։ Եւ մի է կարգ եւ քահանայապետութիւն նոցա։ Եւ երկրորդն՝ Տէրութիւնք, Զօրութիւնք, Իշխանութիւնք։ Եւ միջին կարգ քահանայապետութեան նոցա։ Երրորդն՝ Պետութիւնք, Հրեշտակապետք, եւ Հրեշտակք. եւ վերջին քահանայապետութիւնք նոցա։ Եւ է առաջին քահանայապետութիւնն որք են աթոռք, քերովբէք, սերովբէք՝ համակարգ եւ համիմացք։ Զի յաստուածայն լուսափայլութեանց տռնուն զգիտութիւն եւ զշնորհս անընդմիջաբար։ Եւ տան ի միջին դասս որք են տէրութիւնք, զօրութիւնք, եւ իշխանութիւնք։ Եւ նոքա վերջնոցն որք են պետութիւնք, հրեշտակապետք, եւ հերշտակք։ Եւ ի ձեռն հրեշտակաց ի մարդկիկ եւ յայլլ ամենայն արարածս, ի մարմին եւ յանմարմին, ի շնչաւոր եւ յանշունչ, ի կենդանիս եւ յանկենդանս, ըստ իւրաքանչիւր չափու եւ որպէսութեան բաշխի անախանմութիւնն Աստուծոյ եւ բարերարութիւնն։ Եւ որպէս անդուստ այսպէս կարգաւ հեղանի շնորհ յամենայն արարածս. նոյնպէս եւ յարարածոց փառք, պատիւ, եւ աղօթք, եւ մաղթանք, այսպէս կարգաւ ելանեն ի վերջնոցն ի միջինսն, եւ ի նոցանէ յառաջինսն. եւ ապա առաջի Աստուծոյ։ Եւ է զանազանութիւն երից երրակ դասուցն. յառաջին, ի միջին, եւ վերջին։ Առաջինն միշտ ուսուցանէ. եւ վերջինն միշտ ուսանի. եւ միջինն ուսանի եւ ուսուցանէ. այսինքն, զի ուսանի յառաջնոյն. եւ ուսուցանէ վերջնոցն. դարձեալ առաջինն իշխէ. վերջինն իշխի. միջինն իշխի եւ իշխէ։ Նմանապէս մաքրեալն, լուսաւորելն, եւ կատարելագործելն. եւ ամենայն կարգ այսպէս անփոփոխելի է ի նոսա։ Իսկ թէ ո՞ր քան է թիւ դասուցն։ Ասեմք թէ՝ ինն դաս յերիս երրեակս որոշեալ որպէս ասացաք։ Իսկ թէ ոմանք գոլ ասեն տասն դաս՝ եւ զմինն անկեալ՝ այսմ կրկին է իմացումն։ Նախ թէ նկեալքն ի նոցանէ են ի չափ միոյ դասի։ Երկրորդ՝ թէ մինն ի տասն դասուց անկաւ. եւ մնաց ինն։ Այլ առաջին կարծիքն հասարակ է եւ ճշմարիտ։ Նախ՝ ըստ սրբոյն Դիոնիսեայ. որ ինն ասէ գոլ զդասս կարգապետութեանց նոցա։ Երկրորդ՝ զի տասն երորդ է մարդս կարգեալ ի թիւ նոցա ըստ հարիւրեակ մոլորեալ ոչխարին, եւ կորուսեալ տասն գրամին. ապա թէ ոչ՝ լինէր մետասաներորդ։ Դարձեալ՝ զի տասներորդ է աստուածապետութիւնն կատարումն ի վերայ նոցա։ Նմանապէս եւ յեկեղեցի՝ իններորդ է աստիճան քահանայապետութեան. որ է եպիսկոպոսն. քահանայն. եւ սարկաւագն. դպիրն. կղերիկոսն. եւ դռնապանն. միայնակեացն. սուրբ ժողովուրդն. եւ երախայն անմկրտել յորաց կարգի են եւ ապաշխարօղքն որք արտաքոյ են դրանն։ Իսկ կաթուղիկոսն տասներորդ է ի վերայ սորա։ Այս ըստ սրբոյն Դիոնիսեայ։ Իսկ ըստ այլ վարդապետք՝ իբր ի ներքուստ ի վեր՝ է առաջին դռնաբացօղն. ընթերցօղն. եւ երդմնացուցիչն. այս Գ կարգ։ Ջահընկալն. կիսասարկաւագն որ է դպիրն. եւ սարկաւագն. որ է վեցերորդն։ Քահանայն. եպիսկոպոսն. եւ կաթուղիկոսն. որ է ինն դաս ընդ երկնայնոց քահանայապետութեանց։ Իսկ թէ վասն է՞ր կոչին աթոռք. զոր ասացեալ է յայլ ուրեք ընդ արձակապէս. եւ սակաւ ինչ ասասցուք աստ։ Նախզի՝ աթոռն բարձր է եւ ուղիղ եւ հաստատուն։ Այսպէս եւ նոքա գերամբարձեալք են յամենայն երկրաւոր նւաստութեանց՝ եւ բարձրացեալ ուղիղ եւ անխորտոր իմացմամբ առ Աստուած։ Եւ անշարժելի հաստատութեամբ են միտեալ։ Եւ աստուածակիրք եւ հուպք նստողին ի վերայ նոցա. որպէս ասէ Եսայի. (տեսի զՏէր նստեալ յաթոռ բարձրութեան եւ այլն։) Իսկ քերավբէն՝ յերբրայեցւոց ի մերս թարգմանի բազմութիւն գիտութեան եւ հեղումն իմաստութեան։ Որ նախ նշանանկէ զբազում գիտութիւնս՝ որ առատապէս հեղանի ի նոսա յաստուածայնոցն իմաստից։ Եւ ապա զի աննախանձ եւ առաահեղմամբ հաղորդեն զերկրորդս իւրեանց աստուածային լուսափայլուեցն. որպէս երկատեսակ հայելի՝ առաեալ յառաջնոցն, անցուցանեն յերկրորդսն։ Իսկ սերովբէն դարձեալ ջեռացիչ ասի կամ կիզիչ, որ նշանակի ի յատկութիւնս հրոյ։ Նախ յինքեանս վերընթաց մշտաշարժ եւ ջերմ գոլով յաստուածային սէրն։ Եւ ապա զայլս սրի ներքոյ՝ մաքրեն լուսաւորեն եւ ի սէրն Աստուած միաւորեալ կատարելագործեն։ Այս է առաջին դաս քահանայապետութեան նոցա։ Իսկ աթոռն՝ ուղղութեան ի դէմս հօր. ըստ օրում, (յիրաւունս եւ յարդարութիւն ուղղեալ է աթոռ նորա։) Եւ քերովբէն ի դէմս որդւոյ. զի (նա է իմաստութիւն եւ գիտութիւն հօր ըստ առաքելոյն։) Եւ սերովբէն որ է ջեռուցիչ՝ ի դէմս հոգւոյն սրբոյ. զի նա է հուր սիրոյ զոր էարկ Տէր մեր յերկիր։ Իսկ ի ներքինս եկեղեցի՝ զդէմս աթոռոցն ունի եպիսկոպոսն. եւ զքերովբէիցն քահանայն. եւ զսերովբէիցն սարկաւագն։ Ի յորդւոց տիպ՝ վեց թեւեան սերովբէն որ է քշոցն՝ դնի ի ձեռս սարկաւագին։ Իսկ տէրութիւնք կոչին։ Նախզի՝ ամենայն որ Աստուծոյ է ծառայ՝ Տէր է եւ ազատ։ Երկրորդ՝ զի տիրեն այլոց հրեշտակաց. եւ ազատ են ի բռնութենէ։ Երրորդ՝ զի Տէր են եւ ազատ. եւ ոչ ծառայք մեղաց. զի (ամենայն որ առնէ զմեղս՝ ծառայէ մեղաց. ) զի (ամենայն որ առնէ զմեղս՝ ծառայէ մեղաց) որպէս սադայէլ։ Իսկ զորութիւնք։ Նախզի՝ արիապէս են ի կատարումն ներգործութեանց։ Երկրորդ՝ եւ զօրաւորք են ի յնդունիլ զպարգեւսն։ Երրորդ՝ զի զօրութիւնք են ներքնոցն եւ զօրեղ զօրացուցիչք։ Իսկ իշխանութիւնք. այսինքն կարգաւորութիւնք։ Նախզի՝ իշխանութիւն կարգաւորէ զամենայն որ ի ներքոյս իւրեանց։ Երկրորդ՝ զի իշխանք են՝ ոչ ի վատթարն կոյս հպին, այլ ամենայն իշխեն։ Երրորդ՝ զի իշխանութեամբ եւ առանց արգելման զաստուածայինս կրեն յինքեանս։ Գիտելի է՝ զի Տէրութիւնն ակնարկէ առ հայր. եւ զօրութիւնն առ որդի. եւ իշխանութիւնն առ իշխանակից սուրբ հոգին։ Դարձեալ՝ առաջինքն կարգաւորեն զգործս հրեշտակաց եւ Տէրութեանց մարդկան։ Երկրորդքն՝ զօրացուցանեն ի գործ սքենչելեաց եւ հոգեւոր պատերազմաց։ Երրորդքն՝ յետս ընկրկեն զիշխանութիւնս դիւաց եւ չարաց։ Այս է միջին դասուց անուանակոչութիւնք եւ գործք։ Իսկ պետութիւնք կոչին։ Նախզի՝ զաստուած անման պետութիւնս յինքեանս բերեն։ Երկրորդ՝ պետք են եւ առաջնորդք այլոց հրեշտակաց. եւ զամենայն պետութիւնս նոքա պատրաստեն ի կատարումն իւրեանց։ Երրորդ՝ զի առ գերագոյն պատութիւնն Աստուած բոլորաովիմբ են դարձեալք։ Իսկ հրեշտակապետք կոչին։ Նախ զի՝ համակարգ են պետութեանց եւ հերշտակաց. վասն զի մի է քահանայապետութիւն նոցա։ Երկրորդ՝ զերկոսին ծայրսն ի մի ունին անուամբ եւ գործով. ըստ այնմ որք կոչին պետք եւ հրեշտակք։ Երրորդ՝ զի ընդ պետութեանցն՝ առ գերագոյն պետութիւնն են դարձեալք. եւ պետաբար առաջնորդեն ներքնոցն։ Եւ որպէս զհրեշտակս՝ առաջնորդին եւ ուսանին ի վերնոցն։ Իսկ հրեշտակք կոչին։ Նախզի՝ ուսանին ի վերնագունիցն եւ սպասաւորեն նոցա։ Երորորդ՝ զի ուսուցանեն զմարգարէսն եւ յայտնեն նոցա։ Երրորդ՝ զի մարդկան են խնամարկուք եւ օդնական, եւ առ Աստուած դարձուցիչք։ Նմանապէս եւ այս կարգ այսպէս ուղղի. զի պետութիւնն պատշաճի առ հայր։ Եւ հրեշտակապետն առ որդի իբր յերկուց միացեալ։ Եւ հերշտակն ի դէմս հոգւոյն՝ իբր նախ եկաւորեալ յամենայն ուրեք. եւ ապա որդի եւ հայր բնակեալ։ Դարձեալ՝ առաջինքն կառավարեն ազգի եւ թագաւորութեան որպէս Միյայէլ։ Երկրորդքն մեծագոյնս աւետարանեն որպէս Գաբրիէլ։ Երրորդքն պահպանեն զիւրաքանչիւր անձինս որպէս Ռաֆայէլ։ Արդ՝ մեք պարտիմք նմանիլ աթոռոցն ուղղութեամբ։ Քերովբէիցն ճանաչմամբ զԱստուած։ Սերովբէիցն սիրով։ Այլեւ Տէրութեանց զմարմինս նուաճելով։ Այլեւ Տէրութեանց զմարմինս նուաճելով։ Զօրութեանցն արիական գործով։ Իշխանութեանցն փորձութեանց հակառակին ընդդէմ կալով։ Այլեւ պատութեանց զմեծամեծսն պատուելով։ Հրեշտակապետաց ուսուցանելով։ Եւ հրեշտակաց սպասաւորելով։ Այս է բարեզարդ դասուցն իմացութեանց կարգ եւ անուանք եւ գործք նոցա. վասն որոյ ասէ։ (Աթոռք եդան. եւ հին աւուրցն նստաւ ի վերայ։) *Եւ ըստ այլ եղանակի ետես հրաշատեսն Էզէկիէլ չորեքկերպութեան աթոռ։ (Որ էր մարդոյ. առիւծու. եզին. եւ արծուոյ. եւ որդի մարդոյ ի վերայ նորա։) Գիտելի է՝ զի այսպիսի գազանց կերպ եւ անասնոց եւ թռչնոց՝ ոչ է ի յերկինս ի դասս հրեշտակաց։ Այլ վասն խորհուրդոյ այսպիսի կերպիւ տպաւորեալ երեւին յաչս տեսողաց։ Երբեմն լոյս. երբեմն հուր, երբեմն ծառ, եւ այլն։ Նմանապէս եւ աստ չորս կերպարանք երեւեցան ի կառս աթոռոց։ Առաջին՝ այս է խորհուրդն. զի մարդն է թագաւոր ամենայն աշխարհի. առիւթն թագաւոր գազանաց. եզն թագաւոր անասնոց. արծիւն թագաւոր թռչնոց։ Եւ որդի մարդոյ ի վերայ նոցա՝ զի թագաւոր թագաւորաց է Աստուած ի վերայ ամենայնի։ Դարձեալ այսպէս իմանի առ անմարմին զօրութիւնս։ Առաջինն ի մարդոյ կերպ. ըստ որում յատկանայ ի յանբանից. եւ հաւասարի իմանալեաց։ Նախզի՝ իմացական է մարդն ըստ սերովբէիցն. եւ տեսողական ըստ քերովբէիցն. եւ ուղիղ ձեւով ըստ աթոռոցն։ Դարձեալ՝ եւ իշխանական է եւ Տէր ամենայնի կենդանեաց բանական զօրորւթեամբ եւ կարողութեամբ. որովք միջին դասուն է համեմատեալ։ Դարձեալ՝ պետ է եւ ազատ եւ հանճարոյ ընդունակ ուսմամբ. եւ անըմբռնելի ընութեամբ ըստ հրեշտակաց դասուն. վասն որոյ ի մարդոյ կերպ երեւէին նոքա։ Իսկ յառծիւծուն կերպ։ Նախզի՝ թագաւորական է առիւծն։ Երկրորդ՝ զի ուժգին է եւ հզօր։ Երրորդ՝ կրմուղ. որ է անընտել եւ վայրի. որպէս դասք հրեշտակացն ի մէջն։ Չորրորդ՝ ցետովն զհետն ծածկէ. ծածուկ է եւ ընթացք նոցա ի մէջն. որպէս եւ Աստուծոյն. ըստ այնմ, (ի ծովու են ճանապարհք քո. եւ հետք քո ոչ եւս երեւին։) Հինգերորդ՝ զի սրամտօղ է. եւ նոքա վրէժխնդիրք են ի վերայ չարեաց։ Իսկ յեզինն կերպարան։ Նախզի՝ ուժեղ է եւ հզօր. եւ նոքա հզօր զօրոթիւնք են։ Երկրորդ՝ արդիւնարար է. եւ նոքա ներգործութեամբ իւրեանց։ Երրորդ՝ ակօսահերձ է. եւ նոքա զիմանալի ակօս սրտից բացեալ առ ի յընդունիլ զբարձրաագոյն պարգեւսն։ Չորրորդ՝ եղջերովն հարկանէ. եւ նոքա զթշնամին։ Հինգերորդ՝ անըմբռնելի է. եւ նոքա ի մարմնաւորաց։ Իսկ յարծւոյն կերպարան։ Նախզի՝ թագաւոր է արծիւն թռչնոց. եւ նոքա թագաւորք բանականաց։ Երկրորդ՝ վերամբարձ. եւ նոքա դերամբարձ են մտօք առ Աստուած։ Երրորդ՝ սրատես ի կերակուրն. եւ նոքա ի Բանն Աստուած որ կերակուր է նոցա։ Չորրորդ՝ զտկարատես ձագն ի բաց ընկենու. եւ նոքա զսատանայ։ Հինգերորդ՝ նորոգի մանկութեամբ. եւ շլացեալ ակն պայծառանայ յառեալ յարեգակն։ Այսպէս նոքա բոլորովիմբ հայեցեալ յիմանալի արեգակն պայծառ իմացմամբ, նորոգին միշտ մանկութեամբ առանց ծերութեան։ Եւ գիտելի է՝ զի այսպիսի կերպարանք անասնոց եւ գազանաց՝ ոչ յերկինս. այլ առ աչս նմանութեամբ երեւին այսպիսի կերպարանք վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ նիւթեղէն միտք՝ միջնորդութեամբ նիւթոյ հասանի յաննիւթն. որպէս տեսեալ զգիր՝ իմանամք զզօրութիւն ի նմա։ Եւ տեսեալ զօրակ եւ զքանակ իմանամք զգոյացութիւն իրին։ Երկրորդ՝ զի ծածկեսցի յանարժանիցն մտօք եւ գործովք. ըստ այնմ, (մի տեսցեն աչօք. եւ մի իմասցին սրտիւք։) Երրորդ՝ զի մեզ յայտնեսցի ծածուկ խորհուրդն. ըստ այնմ, (ձեզ տուեալ է գիտել զխորպուրդս։) Չորրորդ՝ զի տեսեալ զանարգ կերպն, խնդրեմք զճշմարիտ իմացումն։ Հինգերորդ՝ զի նշանակեալք վայրիք գազանք՝ հրեղէնք եւ թեւաւորք երեւին, ցուցանեն թէ արտաքոյ եւ հեռի են յերեւելեացս բնութեանց։ Վեցերորդ՝ զի ի սոցանէ իմանամք զաննման նմանն այսպէս։ Զի սոքա ունին սրտմտութիւն եւ ցանկութիւն. իսկ նոցա այն է արիութիւն եւ սէր Աստուած։ Եւ սոքա կոչին անբան եւ անզգայք ըստ պակասութեան. եւ նոքա ըստ առաւելութեան՝ զի ունին զիմացական բան եւ զզգայութիւն։ Այսքան առ անմարմին զօրութիւնս երկնից։ Դարձեալ՝ յետ իմանալեացն՝ արարաւ մարդն ի պատկերն Աստուծոյ երկրորդ բանական. ըստ այնմ, (արար Աստուած զմարդն ի պատկեր իւր։) Եւ բերէ զնմանութիւն չորեքկերպեան աթոռոյն՝ չորեքնիւթեայ տարրական մարմնոյն, եւ չորիւք առաքինութեամբ հոգւոյն. ըստ որում հոգին եռամասնեայ գոլով. բան, ցասումն, եւ ցանկութիւն։ Որ նշանակէ ի մեզ մարդն զբանականն. առիւծն զցասմնականն. եզն զցանկանն։ Իսկ վերաթռիչ արծիւն՝ գիտութիւնն է խոհեմութեան. իսկ անձնիշխան կամքն՝ ուղղիչ նոցա ի բարին։ Եւ որպէս ի կառսն նախ էր մարդն եւ ապա այլքն զկնի։ Նմանապէս եւ ի մեզ՝ Տէր է կարգեալ բանականն. եւ ցասումն եւ ցանկութիւնն հնազանդ բանին. եւ այսպէս կառք հոգւոց մերոյ ուղղապէս ընթանայ յաստուծային պատւիրանս։ Իսկ յորժամ շրջի այս կարգ, եւ ծառայն լինի Տէր, եւ աղախինն լինի տիկին, այսինքն յորժամ ցասումնն եւ ցանկութիւնն տիրեն բանին, յայնժամ անձնիշխան կամքն դառնայ ի չարն։ Եւ որ էր յառաջագոյն կառք Աստուծոյ եւ պատկեր բարւոյն. լինի կառք սատանայի եւ պատկեր չարին։ Եւ դարձեալ՝ Աստուած ի ստեղծանելն զմարդ ասաց. (իշխեսցէ թռչնոց երկնից եւ անասնոց երկրի. եւ ձկանց ծովու։) Որչափ մարդն հնազանդ էր Աստուծոյ՝ այսոքիկ ամենեքեան հնազանդ էին մարդոյն. ըստ այնմ որք գային առ Ադամ. եւ նա եդ անուանս ամենայնի կենդանեաց։ Իսկ յորժամ մարդն անհնազանդ եղեւ Աստուծոյ, սոքա անհնազանդ եղեն մարդոյս։ Որեւ Պղատոն երեք սեռ ասէ կենդանեաց. այսինքն, օդայինք, ջրայինք, եւ ցամաքայինք. ըստ ճառին այս է։ Եւ ըստ մտաց՝ այլ եղանակաւ մեկնեն վարդապետք եթէ՝ հոգի մարդոյ երեք զօրութիւն ունի. բան ցասումն եւ ցանկութիւն։ Որչափ մարդն հնազանդ էր Աստուծոյ՝ զօրութիւնքս այս հնազանդ էին մարդոյն. բանն որպէս թռչուն. ցասումն որպէս գազան. ցանկութիւնն որպէս ձուկն։ Ապա ուրեմն յայտ է ի բանէս՝ որքան մարդն հնազանդ է Աստուծոյ՝ ներքին եւ արտաքին կենդանիք ամենեքեան հնազանդ են մարդոյն. որպէս առիւծքն Դանիէլի. եւ իժն Պօղոսի. եւ օձք եւ վիշապք մեր լուսաւորչին Գրիգորի՝ ոչ վնասեցին. այլ հնազանդ էին նմա։ *Դարձեալ՝ չորեքկերպեան կառք ուղղին ի վերայ նոցա՝ որք յաշխարհական կենաց գան ի վերս ճգնութեան եւ կրօնաւորին։ Եւ չորք կերպարանք՝ են չորք առաքինութիւնքն ստացականք. որք են խոհեմութիւն. արիութիւն. ողջախոհութիւն. եւ արդարութիւն. որք խառնեալ են ի նոսա։ Եւ լինին նոքօք կառք եւ հենգիստ սրբոյ երրորդութեանն։ Զի մարդն նստեալ՝ նշանակէ զհայր. եւ ամպն զմարմնացեալն որդի. եւ հողմն զհոգին սուրբ։ Զի ասէ Տէրն. (որ ոք զպատուիրպանս պահեսցէ՝ ես եւ հայր առ նա եկեսցուք. եւ օթեւանս առ նմա արասցուք։) Եւ թէ՝ (ես յո՞ հանգեայց. եթէ ոչ ի հեզս եւ խոնարհս. եւ յայնոսիկ որք դողան ի բանից իմոց։) Իսկ հիւսիսոյ ի հարաւ շարժիլ կառացն՝ ցուցանէ ի վատթար կենաց ի լաւն դիմելն. այսինքն ի սառնասառոյց ցրտութենէ յաստուածային ջերմութիւն սիրոյն։ Իսկ ոտքն ուղիղ եւ առանց կրկնուած՝ զի ուղիղ եւ անխոտոր է գնալ ի պատուիրանս Աստուծոյ։ (Մի յաջ խոտորիր եւ մի յահակ։) Այլեւ առանց խոնարհելոյ՝ բարձր մնալ յամենայն երկրաւոր ընթացից։ Իսկ կճղակն որ հաստատութեան է նշանակ՝ ցուցանէ զօձահալած բնութիւնն. որով հաստատապէս կոխեսցեն զօձս եւ զկարիճս իմանալի, եւ զամենայն զօրութիւնս նոցա։ Իսկ թեւքն ի միմեանս միաւորեալ կենդանացն՝ ցուցանէ զպարգեւս հոգւոյն զոր ի միմեանց օգտիմք. եթէ մարմնաւոր արուեստիւք՝ զմիմեանց պէտս լնումք. եւ թէ հոգեւոր սիրով՝ պահօք, աղօթիւք, արտասւօք, եւ ուսմամբ, ի միմեանց օգտիմք։ Իսկ ձեռն ի ներքոյ թեւոցն ըմբռնեալ՝ ցուցանէ թէ՝ զամենայն բարեկարգութիւնն հաստատ եւ պինտ է ըմբռնելի. եւ ոչ փոփոխմամբ կամ թուլութեամբ։ Իսկ անիւքն բոլորակի՝ զի գեղեցիկ է բոլոր ձեւն եւ կատարեալ. զկատարեալ առաքինութինս նշանակէ. զխոհեմութիւն, զարիութիւն, եւ զայլն։ Այլեւ զբարոյականս որ է բնական ուղղութիւնն ամբողջ պահել։ Զգործնականն որ է ստացականն եւ զԱստուած գիտութիւնն որ է հաւատոյն իմաստութիւն. լի եւ կատարեալ ունելով զսոսա։ Զի տգեղ է մասնաւորն եւ անկատարն. որպէս ասէ Յակօբոս. (եթէ ոք զամենայն օրէնս պահիցէ, եւ միով իւիք գթիցէ, եղեւ ամենայն օրինացն պարտական։) Եւ Տէրն աշակերտացն պատուիրէր. (աշակերպեցէք զամենայն հեթանոսս. ուսուցէք նոցա պահել զամենայն զոր ինչ պատուիրեցի ձեզ։) Իսկ շափիւղայն եւ սառնատեսակն՝ զաննենգ եւ զպարզ բարս նշանակէ ունել։ Իսկ ծիածանն՝ զուխտ խաղաղութեանն նշանակէ զոր ունիմք առ նա. ըստ այնմ, (ուխտս դիք եւ կատարեցէք։) Նաեւ զուխտ նորին առ մեզ. ըստ այնմ, (որպէս հայր ուխտեաց ինձ զարքայութիւնն՝ եւ ես ուխտեմ ձեզ։) Իսկ հուրն եւ լոյսն փայլատակեալ՝ հուրն զչարչարանս մարմնոյն նշանակէ զի հուրն տանջիչ է. իսկ լոյսն՝ զի յետ չարչարանացն մտօք ի հանգստութեանն եւ յուրախութեանն լինի։ Դարձեալ՝ յետ աստի չարչարանաց՝ անդ ի հանգիստն վայելեսցէ. ըստ այնմ, (բազում նեղութեամբ պարտ է մեզ մտանել ի հանգիստն։)

Դարձեալ՝ չորեքկերպեան աթոռն՝ նշանակէ զչորս գլուխս աւետարանչացն։ Մարդն Մատթէոս ի մարդեղութիւն Տեառն սկսեալ։ Առիւծն մարկոս հզօրաբար պատմաբանեալ։ Եզն Ղուկաս ընդարձակ ակօսադրեալ եւ երկարաձիգ լեալ։

Արծիւն Յօհաննէս ի բարձունս սլացեալ. զի ի սկզբանէ զբանն աւետարանեալ։ Այս են չորեքկերպեան աթոռք ընդ չորս կողմ աշխարհի բարձրացեալ եւ աւետարանեալ։ Յորոց վերայ նստեալ է բանն մարմնացեալ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։ Դարձեալ՝ աթոռ անճառ բանին եւ մարմնոյն եղեւ սուրբ կոյս Մարիամ աստուածածինն չորիւք վեհագոյն առաքինութեամբ, այսինքն, հնազանդութեամբ. խոհեմութեամբ, սիրով. եւ հաւատով։ Զի ի հաւանական պատասխանին զոր ետ հրեշտակին՝ երեւի չորս առաքինութիւն սրբուհւոյ կուսին։ Զի ասելն ահաւասիկ՝ ցուցանէ զյօժարական հնազանդութիւնն։ Աղախին Տեառն յայտնէ զկատարեալ խոնարհութինն։ Եղիցի ինձ՝ նշանակէ զբորբոքեալ սէրն։ Ըստ բանի քում՝ զջերմեռանդ հաւատն։ *Դարձեալ՝ աթոռ քառակերպեան՝ նշանակէ զսուրբ խաչն քառաթեւան. զի նա է աթոռ յաւիտենական եւ տեղի փառաց յոր բարձրացաւ արարիչն Աստուած՝ եւ փրկեաց զարարածս. ըստ այնմ, (ելեր դու ի կառս քո. հեծելութիւն քո փրկութիւն եղեւ։) Եւ վասն նորա ասէ մարգարէն. (հաճեցաւ տէր ընդ Սիօն որ է դիտանաց խաչին. եւ ընտրեաց բնակիլ ի նմա. ասէ՝ այս է հանգիստ իմ յաւիտեանս յաւիտենից։) Եւ դարձեալ ասէ. (աթոռ քո Աստուած յաւիտեանս յաւիտենից. գաւազան ուղութեան. գաւազան արքայութեան քոյ։) Իսկ չորք թեւք խաչին՝ նշանակէ զչորս գերազանց առաքինութիւն փրկիչին։ Որում պարտիմք նմանիլ մեք հետեւեալք նմա. քանզի վերին մասնն՝ նշանակէ զսէրն. ներքինն՝ զխոնարհութիւնն. աջն՝ զհնազանդութիւնն. ահեակն՝ զհամբերութիւնն։ Դարձեալ՝ չորս թեւ խաչին՝ նշանակէ զչորս բարերարութիւն նորին. քանզի վերին մասնն՝ նշանակէ զբացումն դրանն երկնից. ներքինն՝ զաւերումն դժոխոց. աջն՝ զբաշխումն շնորհաց. ահեակն՝ զթողութիւն մեղաց։ Այլեւ չորս էին փայտք խաչին որպէս ասեն ոմանք. զի պատուանդանն էր նոճի. բունն կիպարի. խոտորնակն արմաւենի. իսկ տախտակ վերնագրին ձիթենի։ Արդ՝ նոճն նշանակէ զբարձրութիւն խոկմանն, կիպարին զանուշահոտութիւն բարեհամբաւութեանն. իսկ ձիթենին զկակղութիւն ողորմութեանն Քրիստոսի։ Որեւ մեզ պարտ է ունիլ ուղղակի զխոկումն ի վեր՝ (ուր Քրիտսոս նստի ընդաջմէ Աստուծոյ. ) եւ զանուշահոտ վարս. եւ զբարեգործութեան պտուղս. եւ զողորմութիւն առ ընկերս եւ առ կարօտեալս։ Եւ այսպէս արժանացեալ լինիմք բառնալ զխաչն Քրիստոս. եւ նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։