Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 19/24

ԳԼՈՒԽ ՃԽԶ-ՃԾ

Նորին քարոզ վասն հրեշտակաց. եւ դիւաց. եւ մարդկան ընտրելոց. ի Բանն՝ (Ծառայ իմաստուն՝ տիրեսցէ տէրանց անմտից. եւ ընդ եղբորս բաժանեսցէ մասն ժառանգութեան։) Առակ 17. 2։ (Գլուխ. ՃԽԶ)

Ասէ ուրեմն ի մարգարէս աստուածային Մովսէս. (յայտնիքն մեզ եւ որդւոյ մերոց՝ եւ ծածուկքն Տեառն Աստուծոյ։ Զի յանքնին խորհրդոց իւրոց՝ զոր ինչ կարեմք առնել՝ կամի եւ յայտնէ. եւ զանկարելին խնամէ ի ծածկէ։ Նոյնպէս եւ մեք զոր ինչ յայտնէ մեզ առատաբաշխ հոգին՝ տեսցուք եւ յայտնեսցուք. եւ զծածուկն լռութեամբ պատուեսցուք։ Զի մի զօրէն անկելոյ արուսեկին կրեսցուք զխաւարումն. զի որ բոլորակ արեգականն յառիցի տկար աչօք, եւ ի սակաւ լուսոյն զրկեսցի։ Օն անդր օժադակեալ լուսով հաւատոյ՝ ուղղեսցուք զբիբ իմանալի տեսութեան մերոյ. եւ լուսով նորին պարգեւաց՝ դիտեսցուք զլոյս իմաստից նոցին գիտութեանց զոր ասէ։ (Ծառայ իմաստուն՝ տիրեսցէ տէրանց անմտից. եւ ընդ եղբարս բաժանեսցէ մասն ժառանգութեան։) Բարի է Աստուած. եւ ի բարերար կամացն արարչագործեաց զերկին եւ զերկիր. զիմանալի եւ զգալի արարածս։ Իսկ տեղիք եւ կայանք իմանալեացն՝ նախ պատրաստեաց Աստուած զբարձրագոյն տեղին որ է լուսեղէն երկինքն. եւ ի նմա հաստատեալ գոյացոյց ի լուսոյ զհոյլս լուսեղէն բանականաց. բանական եւ անմարմին գոլով կենդանի. հազարք հազարաց. եւ բիւրք բիւրուց անթուելի մեզ գոլով. ինքեանց կարելի. եւ որ գոյացոյցն զնոսա՝ (նա թուէ զբազմութիւն աստեղաց կաճառաց. եւ զամենեան յանուանէ կոչէ։) Այլ են ինն դասիւք եզերեալ. յերիս երրակս որոշեալ. առաջին, միջին, եւ վերջին դասուք։ Առաջին դասք՝ աթոռոց սերովբէից եւ քերովբէից։ Միջինք՝ տէրութիւն, զօրութիւնք, եւ իշխանութիւնք։ Վերջինք՝ պետութիւնք, հրեշտակապետք, եւ հրեշտակք։ Առաջին դասքն՝ անընդմիջաբար ընդունին յԱստուած պետական բարերարութենէն զլոյս իմաստից եւ գիտութեան, երեք գոլով դասուց, եւ հաւասար էութեամբ եւ փառօք, ի յերեք անձնայ սրբոյ երրորդութեանն դիմաց եւ միոյ աստուածութեանն այսպէս։ Զի աթոռոց դասն՝ հայի ի դէմս հօր. եւ քերովբէն ի դէմս որդւոյ. եւ սրովբէն առ հոգին սուրբ. զոր երեք սրբաբանութեամբ անդադար փառաբանեն զսուրբ երրորդութիւնն եւ զմի տէրութիւն Աստուած պետական բարերարութեանն։ Եւ ընկալեալ յինքեանս զանճառ գիտութիւնն Աստուծոյ, եւ զմեծ պարգեւս որքան կարէ եղականաց տեսանել, անցուցանեն ի միջին դասս տէրութեանց զօրութեանց եւ իշխանութեանց։ Եւ ի նոցանէ առ պետութիւնս, առ հրեշտակապետս, եւ առ հրեշտակաս ներքին դասուց որքան կարէ նոցա հասանիլ։ Ինքեանք լուսափայլին. զայլս հաղորդեն. որպէս երկատեսակ հայելի ընկալեալ յառաջնոցն՝ թափանցեն ինքեամբք յերկրորդսն։ Եւ այս կրկին կարգաւորութեամբ։ Նախ՝ յառաջին եւ ի վերնագոյն դասուցն իջեալ ըստ կարգի ի միջին դասսն տէրութեանց զօրութեանց եւ իշխանութեանց. եւ ի նոցանէ ի պետութիւնս ի հրեշտակապետս եւ ի հրեշտակս։ Եւ նոքօք առ մեզ իջանէ ի մարդկային ազգս ամ խնամ եւ շնորհ եւ լուսափայլ գիտութիւն յԱսուծոյ։ *Երկրորդ՝ է եւ այլ կարգաւորութիւն։ Որ յաթոռոց դասուն իջանէ ի տէրութիւնս. եւ նոքօք ի պետութիւնսն։ Եւ ի քերովբէիցն առ զօրութիւնս. եւ նոքօք ի հրեշտակապետս։ Եւ ի սերովբէիցն իջանէ յիշխանութիւնս. եւ նոքօք ի դասս հրեշտակաց վերջին։ Եւ այսպէս անդադար բերանով՝ եւ անհանգիստ բարբառով՝ ի դէմս սրբոյ երրորդութեան անձանց յերիս երրեակս կարգաւորին դասուք։ Եւ է տեղիք նոցա երկինն լուսեղէն. որ ի սկզբանէ յառաջնումն աւուր արարաւ. եւ ըստ լուսոյն երկնից գոյացան ամենայն լուսեղէն բնակիչք ընդ նմա. զոր սահմանեն զնոսա. (էութիւնք անմամինք, անմահք, Աստուծոյ սպասաւորք։) Եւ այլք ստորագրեն. (հուր անկիզանօղ. լոյս թափանցիկ. հողմն անվայրափակ։) Զի ոչ ինչ տեղի եւ վայր կարէ փակել զնոսա եւ արգիլել. եւ վասն հոգեղէն գոլոցն՝ հողմ անվայրափակ կոչին։ Եւ զի լոյս են իմանալի եւ անստուեր՝ լոյս թափանցիկ կոչին։ Եւ զի ջերմացեալ են ի սէրն Աստուծոյ՝ եւ միշտ ի նոյն բորբոքին՝ հուր կոչին. ըստ մարգարէին։ (Ո արար զհրեշտակս իւր յոգիս. եւ զպաշտօնեայս իւր ի բոց հրոյ. ) զի երբեմն պատժեն զյանցաւորս։ Արդ՝ տեղիք դասակարգութեան նոցա՝ է ի բարձունս ի հրեղէն երկինս. մասն ժառանգութեան ընկալեալ զլոյսն եւ զհանգիստն մշտնջենաւոր. կարգեալ ի դրունս մեծի եւ ամենակալի տէրութեանն՝ պարսպեալ ի նոցանէ իմանալի խորանաւն ի վերոյ քան զհրեղէն երկինս. զոր առաքեալն՝ ներքնի կողմն վարագուրին կոչէ. եւ լոյս ամնատոյց եւ խաւար անգիտելի։ Զի գիտութիւն եղական մտաց մինչ առ նա ընթանայ. եւ ի ներքս ոչ կարէ մտանել, անճառելի գոլով եւ անհաս արարածոց եւ եղական մտաց։

Զի որպէս զգալի երկինս հաստատութեան՝ մեզ է անջրպետ եւ իմանալի զօրութեանց երկինց. նոյնպէս խորանն իմանալի եւ լոյս անմատոյց՝ անջրպետ եւ վարագոյր է երկնայնոցն դասուց։ Որեւ նոյն լոյսն անմատչելի՝ կոչի երկին եւ աթոռ Աստուծոյ. ըստ այնմ, (երկինք աթոռ իմ են. եւ երկիրս պատուանդան ոտից իմոց։) Որեւ ապացոյց օրինակի ունիմք զվրան ժամուն ի Մովսիսի կազմեալ. եռայարկեան խորան. եւ կրկին վարագուրաւ անջրպետեալ ի միմեանց։ Առաջին սուրբն սրբոց ուր սեղան քաւութեանն էր. եւ սերովբէիւք հովանացեալ՝ եւ առաջին վարագուրաւ անջատեալ՝ նշանակէ զիմանալի խորանս անմատոյց լուսոցն։ Միայնակ երրորդութեանն առանձնացեալ եւ հեռացեալ յեղելոց։ Եւ սեղան քաւութեան ի նմա՝ է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս նստեալ ընդաջմէ հօր. եւ նա է քաւութիւն եւ թողութիւն մեղաց մերոց եւ ամենայն աշխարհի։ Եւ սերովբէք շուրջ զնովաւ այս է՝ յորժամ նախախնամութեամբ յառաջ գայ ի ծանօթութիւն եղելոց. նախկին երեքեան դասքն անընդմիջաբար են շուրջ զԱստուածավ եւ աթոռ կազմեալ. եւ ի նոսա հանգուցեալ է կամք աստուածային քաղցրութեանն։ Այսպէս առաջին խօրանն անմատոյց՝ անջրպետեալ առաջին վարագուրաւն. (յորր միանգամ եմուտ քահանայապետն մեր արարեալ սրբութիւն յաւիտենից։) Իսկ միջին սրբութիւն խորանին՝ ուր էր սեղան խնկոցն եւ երեսաց հացին՝ եւ աշտանակն լուսոյ՝ եւ երկրորդ վարագուրաւն անջրպետեալ՝ նմանեալ իմանալեացն դասուց անուշահոտ մաքրութեամբ հոգւոց կատարելոց. զորմէ ասէ առաքեալն. (մերձեցեալէք ի բիւրաւոր բանակս հրեշտակաց յեկեղեցիս անդրանկաց յոգիս արդարոց կատարելոցն յերկինս։) Ուր էին Ի եւ Գ երիցունքն տեսալ ի Յօհաննէ. անդ մտանեն յամենայն ժամ քահանայքն կատարել զսրբութիւնս։ Այլեւ է աստ սեղան լուսով պայծառացեալ։ Զոր ոմանք Է երկինք ասացին ըստ եօթն դասուց զւարթնոցն կարգաւորութեամբ այսպէս։ Զի առաջին Գ դասքն համապատուեալ՝ ի մի երկինս են գերամբարձեալք. եւ ի նոցանէ առ դասս ներքնիս հրեշտակաց վեց եւս դասակարգութիւն. որ լինի եօթն. ըստ մեծին Իրինոսի եւ Եպիփանու։ Եւ այսպէս զգալիս երկինք վարագուր եւ անջրպետ ի մէջ նոցա է անկեալ. որեւ սա ունի յինքեան եօթն աստեղեան խորանս. այս է՝ զկայանս հոգւոց արդարոց դէմ յանդիման կացեալ երեսացն Աստուծոյ. սպասեալք կատարածի աւուրն դատաստանի եւ գալստեանն Քրիստոսի։ Զորոց եւ ասէ Դաւիթ. (քեզ սպասեն արդարքն մինչեւ գաս դու Տէր։) Իսկ արատքին սրահ խորանին՝ նշանակէ զվայրս ստորին զմասն երկրի։ Ուր տեղի է հասարակ ժողովրդեան արդարոց եւ մեղաւորաց։ Ի սմա մատչին պատարագք զենմանց անասնոց եւ թռչնոց՝ եւ նւիրին յերկինս ի քաւութիւն մեղուցելոց։ Զի ի սմա է կերակուր եւ ըմպելի. եւ կատարին աստ նուէրք եւ մաղթանք ի կեանս յայս. եւ ապա արժանի լինին երկնային մտիցն։ Այսպէս կազմեցաւ աշխարհ իմանալեացն վերին բնակութիւն. եւ զգալեացս ստորին վայրս երկրի։ *Արդ յետ իմանալեացն դասուց՝կազմեցեալ կազմել զգալի արարած ի չորից տարերց. եւ ի սմա բարձրագոյն եւ գերամբարձ տեղի (տնկեաց Աստուած զդրախտն եդեմ ընդ արեւելս. ) տեղի վայելուչ եւ լուսաւոր. անապական եւ անմահութեան տեղի, զմիջինն ունելով սահման ամենայնիւ։ Եւ ձեռօք իւրովք արար զմարդն ի հողոյ երկրէ. եւ փչեաց յերեսս զշունչ անմահ կենդանութեան. եւ եդ անդ զմարդն զոր արար հոգի եւ մարմին. զի մարմնովն վայելչասցի ընդ զգալի արարածոցս. եւ հոգւովն իմաստնասցի ընդ իմանալեացն դասուց պահպանողացն ի դրախտին։ Եւ արար զմարդն ի պատկեր իւր Տէր եւ իշխան ի վերայ ամենայն զգալի արարածոց. զի որպէս Աստուած Տէր եւ թագաւոր է իմանալեացն զօրութեանց երկրից եւ բորոր գոյից։ Նոյնպէս եւ մարդն ի պատկեր նորա՝ տիրեսցէ ամենայն երկրի ըստ այնմ, (զամենայն ինչ հնազանդ արարեր, ի ներքոյ ոտից նորա. զխաչն եւ զարջառ եւ զամենայն ինչ։) Իսկ մին ի յանկելոց երկնայնոց դասուց՝ նախանձեալ ընդ գերապատիւ փառս առաջին մարդոյն, պատրեաց զնա նովին հպարտութեան ախտիւն, որով ինքն անկաւ ի փառաց. (եթէ ուտիցէք ի պտղոյն լինիք իբրեւ զԱստուածս անմահ կեանօք եւ գերամբարձ փառօք. ) յորում օձապատիր խաբմանն պաւանեալ եւ կերեալ ի պտղոյն, աստուածութեանն ոչ հասին. այլ եղկելի կենօք ի ներքոյ մահու գրուեցան. եւ զոր ունէին զփառս՝ եւ յայնմանէ զրկեցան ըստ արդար վճռին։ Նախ եթէ՝ (յորում աւուր ուտիցէք ի նմանէ՝ մահու մեռանիցիք. ) այսինքն, եթէ է ոմն անձնաւոր մահ որ է բանսարկուն. եւ նովաւ մահու մեռանիցիք ասէ։ Երկրորդ թէ՝ անասունքն մահկանացուք են. նոցա մահուամբն մեռանիցիք։ Երրորդ՝ մահու մեռանիլ՝ զհոգւոյ մահն ասէ որ մեղօքն մեռանի. զի այն է առաւել մահ եւ յաւիտենից չար որպէս ասէ Քրթօղն. (ոչ է դա քեզ մահ մահկանացու, այլ անմահ չար։) Չորրորդ՝ մահու մեռանիլն այն է՝ որք հոգւով եւ մարմնով արտմին, եւ անմահ չարչարին. որպէս մեղաւորք յայս կեանս. եւ յետ մահու. զի որ մեռանի մարմնով, զպարատս վճարէ. եւ որ տրտմի հոգւով եւ մարմնով, անմահ մահանայ։ *Եւ աստ է տասն ինչ հարցումն վասն դիւաց։ *Առաջին թէ՝ ուստի՞ էր ստանայ որ պատրեաց զմարդն։ Ասեն վարդապետք եթէ՝ սատանայ էր մի ի դասուց երկնաւոր հրեշտակացն. եւ զի հպարտացաւ եւ հակառակ եղեւ Աստուծոյ. որպէս անունն իւր յայտնէ սատանայ. որ է հակառակ. եւ Սադիէլ՝ որ է հակառակ Աստուծոյ։ Եւ զլինիլն հակառակ՝ բազումք բազում ինչ ասեն։ Նախ Պօղոս յերկրորդ թղթին կորնթացւոց ասէ թէ՝ (անօրէն իշխանն՝ իբրեւ աստուածանալ կամեցաւ. ) եւ լուսաւորիչն մեր զնոյնս երկրորդն է։ Եւ այլք ասեն եթէ՝ լռեաց եւ ոչ ետ փառս Աստուծոյ. եւ կրկին է այս։ Նախ՝ որպէս յորժամ սերովբէն ասէր սուրբ, միւսն երկրորդ էր զնոյն. եւ սատանայ լռեաց զփառաբանութիւն ընկերին երկրորդել թէ, փառքն ի վերայ իւր անկանի եւ աստուածանայ որպէս ասաց Պօղոս։ Երկրորդ՝ ասեն. որպէս ի լինիլն աստեղաց հրեշտակք օրհնեցին զԱստուած ըստ Յոբայ. նոյնպէս եւ յառնեաց՝ փառս ետուն Աստուծոյ. իսկ նա լռեաց։ Եւ ոմանք ասեն եթէ՝ ընդ պատիւ մարդոյն նախանձեցաւ. եւ ի խորհուրդ եմուտ թէ, սորա կատարումն ի՞նչ լինի. եւ ոչ կարաց հասու լինիլ։ Զի ասէ աստուածաբանն թէ՝ յԱստուած մերձենայաք եւ Աստուած լինէաք յայսմ, որ Քրիստոս գալովս եղեւ։ Զորեւ յեկեղեցւոյ ուսան հրեշտակք ըստ Պօղոսի։ Իսկ Սողոմօն ասէ. (ի մոլորիլ ժողովրդոց՝ բեկումն հզօրաց։) Եւ Յօհաննէս ասէ թէ՝ մոլորիլն ի ճանապարհին՝ յայլ ընդ այլոց նայելոյ լինի. եւ զնայելոյն պատճառն երինոս մեկնէ թէ՝ զմարդոյն լինիլն տեսաւ այնպէս փառաւոր. եւ ի խորհուրդ եմուտ. որպէս ասէ Յոբ. (վասն իմ թողին զգործս իւրեանց։) Իսկ Նարեկացին Գրիգոր ասէ թէ, յորժամ ի սկզբանն Աստուած կամեցաւ ստեղծանել զարարածս, Բանն Աստուած մարդեղենութեան կերպարանաւն լինէր եւ ստեղծանէր. որպէս ի ստեղծանելն Ադամայ. որպէս ասէ մերն լուսաւորիչ. եւ ամենայն հրեշտակական էութիւնքն տեսին զբանն կերպիւն Ադամայ եւ երկրպագեցին եւ օրհնեցին. եւ սատանայ ոչ երկրպագեաց սոսկ մարմին եւ մարդ կարծելով։ Իսկ Յօհաննու տեսիլն եւ մեդոթ ասէ թէ՝ կամեցաւ (զերրորդ մասն աստեղաց ընդ իւր քարշել. ) այսինքն, ի դասէն ի չորիցն երեք բաժինն ի վայր անկաւ. եւ մինն անդ մնաց. եւ յիշխանութեանց դասն խառնեցաւ։ Վասն այն ասի սատանայ գտակ եւ հայր չարեաց. զի ինքնագիտ չարիւ նախ՝ ինքն չարացաւ որ ասի գտակ. եւ ապա զայլս չարացոյց որ ասի հայր, որպէս սկիզբն եւ սերմանօղ չարեաց ի յայլս. զի կործանմամբ իւրով՝ չարչարրեաց զվերին դասսն սրտմտութեամբ. եւ զներքինսն սասանմամբ. եւ զհամակամսն ընդ ինքեան քարշեաց։ Այլեւ զնախնիսն մեր պատրեաց եւ չարացոյց։ Այլեւ գործակից նմա մարդիկ՝ անուանակից եղեն նմա եւ չար կոչեցան. վասն այն կոչի սատանայ գտակ եւ մայր չարեաց։ Եւ այլք ասեն այսպէս հակառակիլ Աստուծոյ։ Զի յորժամ ետես զինքն փառօք եւ վայելչութեամբ քան զայլ դասսն պատուեալ. կամեցաւ մեծ լինիլ ի վերայ ամենայն հրեշտակացն եւ հաւասար Աստուծոյ. եւ թէ զի՞նչ է հաւասարն Աստուծոյ եւ կամ մեծն ի վերայ այլոց. այսինքն, զի զլաւագոյն տեղիս կայանին զոր Աստուած տուեալ էր նմա՝ կամեցաւ կամաւ յԱստուծոյ իւր շորթել եւ ի վերայ այլոցն բռնութեամբ տիիրապետել եւ հրամայել. վասն որոյ անկաւ եւ կորեաւ։ Եւ զայսմանէ ասէ Եսայի. (եդին զաթոռ իմ լամպս. եւ եղէց նմա բարձրելոյն։) Ամպ զբարձրութիւնն նշանակէ ի վերայ այլոց եւ դարձեալ՝ զի ամպով եւ հողմով ասի շրջիլ Աստուծոյ. եւ այսու լինէր նման Աստուծոյ. այսինքն, ի վերայ ամպոց եւ հրեշտակաց շրջելով։ Այս առաջին հարցումն թէ՝ ուստի՞ էր սատանայ, եւ ո՞րպէս անկաւ։ *Երկրորդ հարցումն թէ՝ յո՞ր դասէ անկան. եւ այլքն զի՞նչ մեղան որք ընդ նմա անկան։ Ասեն վարդապետք եթէ՝ հաճոյ թուեցաւ նոցա բարձրութիւն նորա խորհելով զայս ինչ. զի թէ նա Աստուծոյ յաղթօղ էր, եւ նոքա այլոցն իշխէին կարողութեամբ։ Վասն այն ընդ նմա եւ իշխանք նորա անկան. եւ ի տանջանս մատնեցան։ Իսկ թէ յո՞ր դասէ անկան։ Հասարակաց կարծիս է թէ՝ տասներորդ դաս հրեշտակացն անկաւ. եւ մարդս զանկեալ տեղին լնու։ Այլ այս ոչ է հասարակ թէ տասն դաս էր հրեշտակաց եւ մինն անկաւ։ Զի ոմանք ասեն թէ՝ ի միջին դասուցն անկաւ երեք մասն եւ մինն մնացեալ յիշխանութեանցն խառնեցաւ։ Եւ այլք ասեն թէ, ի տէրութեանց դասուն ի վայր ի ներքոյ քերովբէիցն՝ յամենայն դասուց անկան դասսու միոյ չափ։ իսկ Նիսացին Գրիգոր՝ ի գիրս կազմութեան եւ բնութեան՝ ի վերջին դասուց հրեշտակաց ասէ անկանիլ։ *Երրորդ հարցումն թէ՝ ընդէ՞ր այլ հրեշտակս ոչ ստեղծ փոխանակ նոցա։ Եւ դարձել՝ վասն է՞ր Քրիստոս զնոսա ոչ փրկեաց որպէս զմարդիկ։ Ասենք թէ՝ այս հարցումնս զանազան է. վասն այն պիտոյ է զանազան պատասխանի։ Վասն առաջնոյն ասեմք եթէ՝ այլ հրեշտակ ոչ էր պարտ ստեղծանել փոխանակ նոցա։ Նախզի՝ գոյին այնպիսի հրեշտակք որք մնացին ի բարին։ Երկրորդ՝ զի պարտ էր այլոց տեսանել զմեղս նոցա եւ զպատիժն՝ եւ մնալ ի բարին։ Վասն երկրորդին ասեմք թէ՝ Քրիստոս զնոսա փրկեաց որպէս զմարդիկ։ Նախզի՝ ամենայն հրեշտակք զուգապէս ստեղծան. եւ ոչ ի միոյ հերշտակէ. որպէս։ մարդն ի մարդոյ ծնաւ։ Վասն այն՝ թէ Քրիստոս զմի հրեշտակի բնութիւն ընդունէր, զնա միայն փրկէր. իսկ այլքն արտաքոյ մնային ի փրկութենէն։ Եւ դարձեալ՝ եւ ոչ զնա միայն փրկէր. զի մեռանիլ ոչ կարէր. զի Աստուած փոխանակ ապաշխարութեան զմահն կամեցաւ. եւ հրեշտակք անմահք են. վասն որոյ առանց փրկութեան մնացին։ *Չորրորդ հարցումն թէ՝ այսպիսի մեղք վասն է՞ր է անթողլի։ Եւ այսմ դնեն վարդապետք զանազան պատճառս։ Նախ ասեն թէ՝ ոչ ումեք խրատու մեղանչեաց. ոչ ումեք օգնութեամբ նորոգեսցի։ Երկրորդ՝ զի ծառայ առ Տէրն, եւ ընդ աստուածակերպ իմացմանն մեղանչեաց. եւ որքան պատւական է ճանաչումն այնքան մեծ է սխալումն։ Երրորդ՝ ասէ դամասկացին. հրեշշտակն ոչ է ընդունակ ապաշխարութեան. նմին իւր եւ ոչ թողութեան։ Չորրորդ՝ զի հոգեւոր բնութիւնն՝ մի անգամ միայն է շրջելի. վասն զի բոլորովին շրջէ զինքն. զոր ոչ առնէ մարդն. զի մարմինն միշտ մարտն չի ընդ հոգին։ Հինգերորդ՝ զի ի դեւն շրջեալ է տրտընջականն ըստ յառաջանալոյ ի բարին։ Զի անձնիշխան կամօք զլոյս աստուածային մերժեաց յինքենէ եւ խաւարեցաւ։ Զոր օրինակ՝ եթէ ոք զզգալի ակն խփէ, զրկի ի լուսոյ եւ առնէ խաւար. նոյնպէս եւ նոքա։ Բայց կրկին է զրկումն լուսոյ։ Մին՝ որ ի ճառագայթ է լուսոյն զակն. խփէ եւ խաւարի։ Եւ երկրորդ՝ որ ընդդէմ բոլորակի արեգականն հայիցի, կորուսանէ զլոյսն եւ խաւարի։ Արդ՝ մեղանչել մարդոյն այնպէս է՝ որ զակն խփեաց ի լուսոյն եւ խաւարեցաւ։ Սակայն լոյսն ծագէ դեռեւս ի վերայ աչացն. եւ սակաւ փայլ է ի ներս. եւ յորժամ բանայ՝ վազվզակի զլոյսն տեսանէ։ Այսպէս մարդ մեղօք զրկի ի շնորհաց լուսոյն. այլ լոյս խնամոցն Աստուծոյ չէ հեռացեալ. եւ սակաւ փայլէ ի ներս ի տրտնջականն։ Եւ յորժամ զղջմամբ դառնայ ի մեղաց, վաղվաղակի շնորհաց լուսոյն արժանի լինի։ Իսկ մեղանչելն սատանայի այպէս է՝ որ ընդդէմ արգեականն հայի. եւ լոյսն կորուսմանէ եւ խաւարի։ Նոյնպէս սատանայ ընդդէմ Աստուծոյ հպարտացաւ եւ մեղանչեաց. յայնժամ լոյս իմացականին կորեաւ եւ շիջաւ ի նմա. եւ լոյս շնորհաց ոչ ներգործեաց ի նմա. եւ ի նոյն սերտեալ հաստատեցաւ անզղջապէս. վասն որոյ ոչ հանդիպի թողութեան։ Այս առ չորրորդ հարցումն։ *Հինգերորդ հարցումն թէ՝ վասն է՞ր սատանայ այնչափ հակառակ մարդոյ։ Ասեն վարդապետք թէ՝ վասն չորս պատճառի որսաց եւ խաբէ զմարդիկ։ Նախզի՝ սատանայ հակառակ է Աստուծոյ. եւ մարդն պատկեր Աստուծոյ. յորժամ տկարանայ ի նախատիպն, ընդ պատկերն հակառակի։ Երկրորդ՝ զի կամի այնու զփառս եւ զպատիւ Աստուծոյ նուազել, որ խաբէ զմարդիկ։ Երրորդ խաբէ՝ զի ի սիրոյն Աստուծոյ զրկեսցէ զմեզ. զի կարասցէ յաղթել եւ կորուսանել։ Չորրորդ՝ զի ընդ ինքեն ի տանջանս քարշեսցէ. զի ընդ իւր պատուոյ անկումն այնչափ չէ տրտում, որքան ընդ մարդոյ փառաւորիլն։ Եւ այնքան է անպարիշտ կամքն նորա դարձեալ յատելութիւն եւ ի նախանձ մարդոյն, զի ամենայն հնարիւք ջանայ ի կործանումն նորա բազմադիմի փորձութեամբ յայտնի եւ ծածուկ. ի խորհուրդս, ի բանս, եւ ի գործս։ Եւ այնչափ կուրացեալ է եւ խոստացեալ ի չարն, մինչեւ զի պատերազմի ընդդէմ Աստուծոյ. թէպէտ գիտէ զայն ինքեան լինիլ ի չար. զի զօր ինչ չար գործէ անձնիշխան կամօքն՝ մեղանչէ մահու չափ։ Սակայն լաւ համարի որ կործանելովն զմարդ՝ տանջանքն իւր յաւելանի, քան մարդ ի պատիւ մնայ եւ ի փառս ելցէ։ Այս հինգերորդ հարցումն։ Վեցերորդ հարցումն թէ՝ դեւք վասն է՞ր կոչին իշխանք օդոյ։ Ասեն վարդապետք եթէ՝ հրեշտակք ի վերոյ ջրոյ են ի հրեղէն երկինս. բայց ի ներքոյ հաստատութեան խնամածուք կարգեալ են աշխարհի եւ մարդկան. որ ի մեկնութեան տեսլեանն Յօհաննու ասէ զոմն ջրոյ. եւ զոմն հրոյ։ Այլ Յօհաննէս այս օդոյդ ասէ. վասն այն նոյն անւամբն Պօղոս իշխան օդայդ կոչէ։ Եւ դարձեալ յօդս են բնակեալ եւ իշխեն մարդկան։ Զի տեղեաւ անկումն սատանայի եղեւ կամ ի դժոխս, կամ ի յօդս աղջամղջին. որ է միջին կայարան օդոյն։ Քանզի դեւք ոչ են ի վերին մասն օդոյն. զի մի խնդասցեն լուսովն. եւ ոչ ի ստորին մասն. զի մի առաւել վնասեսցեն մարդկան։ Վասն զի ի դեւն երիս իրս նկատելի է. այսինքն, բնութիւն. եւ գործ. եւ մեղք։ Արդ՝ բնութեան նոցա պատշաճիւր բարձրագոյն տեղի որ է երկինքն՝ յորում ստեղծան. զի թէ կացեալ էին, կատարելոց էին անդ։ Եւ գործոյն որք ունին կրթել զմարիկ յամարի օդն որ է մերձ առ մեզ փորձելոյ զմեզ. այլ ոչ ի լոյս. զի մի ուրախասցին։ Այլ մեղացն՝ պատշաճի ստորին տեղի որ է դժոխք. զի ի կատարածի աշխարհի յորժամ դադարի գործ դիւաց, ամենեքեան միահողոյն ի դժոխս փակեսցին։ Այս վեցերորդ հարցումն։ *Եօթներորդ հարցումն թէ՝ յաւերժահարսունք եւ քաջք զի՞նչ են։ Ասեմք եթէ՝ ոչ են յաւերժահարսունք որպէս ամանք կարծեն եթէ՝ յերկու տարերաց են. այսինք, ի հրոյ եւ յօդոյ. եւ են բանական կենդանիք. եւ ունին ծնունդ եւ ունին մահ։ Սուտ է այսպիսի կարծիս եւ հակառակ սուրբ գրոց. զի բանական կենդանի մահ կանացու՝ մարդս միայն է. որոյ եւ յարութիւն եւ դատաստան գոյ։ Այլ նոքա ամենեքեան ազդ են դիւաց. եւ ըստ զանազան գործոցն՝ զանազան անուան դիպեցան։ Որպէս դեւն հպարտութեան. եւ դեւն պոռնկութեան. եւ Բէեղզեբուղ. եւ Բեհմովթ, եւ այլն։ Նոյնպէս եւ յաւերժահարսունք. զի միշտ պատրեն զմարդիկ ուրախութեամբ։ Եւ որք ի վէմս իշխեն՝ քաջք կոչեցան։ Եւ որք ի ջուրս եւ ի ծնունդս կանանց՝ այլ կոչին. զի գէջ ախտիւն զհոգիս կորուսանեն. եւ ի ծնունդս զմարմինս եւ զհոգիս։ Նոյնպէս եւ այլքն ամենայն։ Եւ որպէս երգովն Դաւիթի դադարիւր այսն չարութեան ի Սաւուղայ. նոյնպէս եւ այժմ դիւրանան ի նոյն ձայնական երգոցն։ *Ութներորդ հարցումն թէ՝ զի՞նչ է հրեղէն վիշապն զոր ասէ տեսիլն։ Ասեն վարդապետք եթէ՝ բանսարկուն է վիշապ. որպէս ասէ Յոբ. (եդեր շրուշակ ի քիմս նորա. եւ արարեր խաղալիկ հրեշտակաց։) Եւ Դաւիթ ասէ. (վիշապն զոր ստեղծեր խաղալ նովաւ։) Զայսմ վիշապէ ասէ. (զգլուխ վիշապին փրկիչն ջախջախեաց ի յորդանան. ) այն է որ զամենայն ջուրս ծովուն յակնակապիճս իւր ընդունէր։ Զսա հրեղէն ասէ։ Նախզի՝ ուրախ լինի ի վերայ սպանելոցն յիքենէ։ Երկրորդ՝ զմերձեցեալսն ի յինքն տանջէ եւ այրէ յաւիտենական հրովն։ Երրորդ՝ վասն գոյացութեան իւրոյ՝ որ անկաւ ի հրեշտակաց դասուցն։ Եւ երեք է գոյացութիւն նոցա. անմարմին, եւ անմահ, եւ հրեղէն գոլն. ըստ այնմ, (ո՞ արար զհրեշտակս իւրծ յոգիս՝ եւ զպաշտօնեայս իւր ի բոց հրոյ։) Եւ թէպէտ եւ անկան եւ եղեն դեւք՝ գոյացական մնացին առ նոսա. (հրեշտակ լուսոյ կերպարանին ըստ առաքելոյն։) Եւ թէ զի՞նչ եօթն գլուխն եւ տասն եղջիւրն։ Եօթն գլուխն՝ է եօթն չար զօրութիւնք նորին. որպէս հոգւոյ մարդոյ եօթն բարի զօրութիւնք են. եւ եօթն առաքինութիւնք. որպէս Տէրն ասէ. (եօթն այս չար հոգի բնակի ի մարդն) զորս գտանէ թափուր ի բարեաց գործոց։ Եւ Սողոմօն ասէ. (թէ աղաչեսցէ զքեզ թշնամին, մի հաւանիր նմա. զի եօթն չարիք գոն ի սիրտ նորա. ) որք են հպարտութիւն, նախանձ, եւ այլն։ Իսկ տասն եղջիւրն՝ է տասն պատուիրանին անցումն. որով պատերազմի ընդ մարդկան. զի պահպանութիւն օրինացն՝ մարդոյս է զէն պատերազմի։ Իսկ յանցումն օրինաց՝ լինի զէն եւ գործի դիւաց. որով պատերազմին ընդ մարդոյ։ Եւ դարձեալ՝ տասն կատարեալ թիւ է. նշանակէ զկատարեալ զօրութիւնս թշնամւոյն. որով կռուի ընդ մեզ. զոր նշանակեն եղջիւրքն։ Եւ այնք որք տասն են եղջիւրք եւ եօթն գլուխք. զի երեք գլխոյն կրկին է եղջիւրն. որ է հպարտութիւն. նախանձ. եւ բարկութիւն. զի սոքօք յաջ եւ յահակ պատերազմի. եւ առընտիրս եւ առ խոտանս՝ գտանին ի բազում ուրեք երեքին ախտքս այսոքիկ։ Իսկ ծուլութիւն, ագահութիւն, որկորստութիւն, եւ բղջախոհութիւն, միայն առ մոլիսն գտանին սոքա։ Եւ թէ զի՞նչ է եօթն խոյրն ի գլուխ վիշապին։ Ասեն վարդապետք. եօթն խոյրն՝ զդիւական ներգործութիւնս նշանակէ. որովք յաղթէ զմարդ եւ պսակի։ Զի զոր աշխատութեամբ եւ քրտմամբ յաղթէ՝ զնոյն պսակն ի գլուխն իւր դնէ. նոյնպէս եւ առ մեզ. որք մրցին եւ ջանան ընդդէմ բանսարկուին, եւ մեռուցանեն զեօթն գլուխ նորա, նոքա զնոյն պսակն ժուժկալութեամբ եւ առաքինութեամբ ընդունին ի գլուխս իւրեանց յիւրաքանչիւրոցն զոր կոխեն եւ յաղթահարեն. որպէս ասէ ի տեսիլն. (որ յաղթէ՝ ընկալցի զպսակն կենաց ի գլուխս իւր։) *Իններորդ հարցումն թէ՝ զի՞նչ է տուտն նորա՝ որ քարշեր զերրորդ մասն աստեղաց։ Պատասխանեն վարդապետք։ Աստեղս զհրեշտակս կոչէ վասն բարձրութեան եւ պայծառ լուսոյն. որպէս հրեշտակք ի յերկինս։ Իսկ երրորդ մասն՝ ասէ սուրբն Մեթոդիոս եթէ՝ զապստամբ հրեշտակս ասէ. որք զթիւ երկնաւոր դասուցն սխալեցին։ Զի մինչ ոչ էին կործանեալ, չորս կարգ էր իւրաքանչիւր դասուց որպէս յայտ է ի չորեքկերպեան կենդանեացն։ Իսկ բանսարկուն սադիէլ՝ զմին յերից մասանցն զչորրորդն՝ քարշեաց ընդ ինքեան եւ կործանեաց յերկիր. որպէս ասէ տեսիլն. (առիւծն անկաւ ի յերկիր. եւ հերշտակք նորա ընդ նմա։) Եւ յասմանէ ասէ Եսայի. (զի ա՞րդ անկաւ արուսակն որ ընդ առաւօտն ծագէր։) Դարձեալ՝ զպայծառացեալսն մկրտութեամբ որպէս զաստեղս. եւ յերկինս եդեալ զխորհուրդս իւրեանց։ Իսկ դեւքն՝ զանհաւատասն մտօք ի ստոր եւս քարշեն եւ յերկիր կործանեն զերկրաւորս խորհելով՝ եւ ընդ ինքեանս յատակս դժոխոց մերժեն։ Իսկ տուտն՝ նախ նշանակէ զվերջին հետեւեալսն ընդ նմա. զի նա առաջին ինքնագիւտ էր ի չարն. եւ այլքն հետեւեցան նմա։ Երկրորդ՝ զօրաւոր մասն է տուտն սողնոց. ցուցանէ զբռնութեամբ քարշելն ընդ ինքեան։ Երրորդ՝ գլուխ վիշահին է մեղքն. եւ տուտն մահ եւ դժոխք։ Նշանակէ զհետեւեալսն ի մահ եւ ի դժոխս քարշել եւ արկանել։ Չորրորդ՝ տուտն նշանակէ զնեռն. որ ի վերջին ժամանակս բռնանայ եւ քարշէ զերրորդ մասն աստեղաց. այսինքն, զի ոմանք փախչին յանապատ եւ թաքչին. եւ ոմանք նահատակին եւ զերծանին։ Իսկ զոմանս կորուսանէ եւ պատրէ որ է երրորդ մասն կորուսելոցն։ *Տասներորդ հարցումն թէ ո՞րքան է անկումն սատանայի։ Ասեն վարդապետք. անկումն սատանայի եռակի է իմանալ։ Առաջին՝ եւ միջին՝ եւ վերջին։ Առաջինն է տեղական։ Երկրորդն յանդիմանութեան։ Երրորդն պատժողական։ Տեղական անկումն եղեւ գիւին ի սկիզբն ստեղծման իւրոյ վասն ամբարտաւանութեան եւ մախանաց ընդդէմ արարչին փառաց։ Ուստի անկաւ յերկնից ի դասուց հրեշտակաց, եւ փառաց իւրոց։ Իսկ յանդիմանութեան անկումն դիւաց՝ եղեւ զալստեամբն Քրիստոսի ի ձեռն խաչին։ Եւ այս չորեքկին։ Նախ՝ անկումն դատապարտութեան. ըստ որում, (իշխան աշխարհիս դատապարտեալ է. ) եւ այս վասն այսորիկ՝ զի չարախօսէր զմարդիկ եթէ՝ ինքնայօժար կամօք եւ բնութեամբ մեղանչեն, եւ ոչ ի պատրանաց իմոց. որպէս չարախօսէին զՅոբայ. (եթե ձրի՞ պաշտէ Յոբ զՏէր, եւ այլն։) Եւ Դաւիթ ասէ. (նստան իշխանք եւ չարախօսէին զինէն. ) այսպէս եւ զամենայն մարդկանէ։ Զոր եկեալ Տէրն անմեղ եւ անապական մարմնովն, նահանջեաց զմեղս. եւ զարդարութիւնն սփռեաց ի վերայ մարդկան. եւ դատապարտեաց զսատանայ իբրեւ զդաւաճանօղ մարդկան. եւ կոխան արար ի ներքոյ մարկան. ըստ այնմ, (տեսանէի զսատանայ անկեալ յերկնից իբրեւ զփայլակն. եւ ետու իշխանութիւն կոխել զնա։) Երկրորդ՝ անկումն եղեւ փառաց յուսոյն. ըստ այնմ, (իշխան աշխարհիս ընկեսցի արտաքս. ) որպէս ասէ սուրբն իրինոս զբանս յուստիանոսի թէ՝ բարւոք ասաց վկայն յուսախանոս։ Եթէ մինչ ի գալուստն Քրիստոսի՝ ոչ իշխէր հայհոյել զԱստուած. զի յոյս ունէր դառնալոյ ի փառս. այլ յորժամ լւաւ զպարտաւորութիւնն իւր, եւ զարտաքսիլն ի փառաց, ապա քարացաւ ի չարութենէ իմաստութիւն սրտին նորա. անամօթաբար հայհոյէր զնա. եւ մատնիւր յաւիտենից տանջանացն։ Երրորդ՝ անկումն էր ակնկալութիւն տանջանաց. եւ զայս մինչ ի Քրիստոս՝ ոչ գիտէին զպատրաստեալ տանջանսն իւրեանց, այլ յորժամ զբացախօսութիւն գեհենին լուան ի Քրիստոսէ, ասէին. (մի յառաջ քան զժամանակն տանջեր զմեզ սուրբդ Աստուած. գիտեմք զքեզ զի տանջօղ ես մեր։) Չորրորդ՝ անկումն է ի զօրութենէ իւրեանց, մինչ անգործ եղեալ մարտին. եւ այս կրկին։ Նախ՝ խաբէութեամբ զմարդիկ ի մեղս եւ ի կռապաշտութիւն ձգելոյ։ Եւ երկրորդ բռնութեամբ զհոգիս ի տանջանս տանելոյ մինչ ի Քրիստոս։ Իսկ գալստեամբն Քրիստոսի՝ ակարացան ի կրկին զօրութենէ. ըստ այնմ, (թշմաւոյն զէն պակասեաց մինչ իսպառ։) Զոր ի տեսիլն անտօնի՝ խոստովանէին զբանս զայս մեկնելով ի վերայ ինքեանց։ Այս վասն առաջնոյն։ Եւ վասն երկրորդին՝ ինքն Տէրն ասէ. (կապեալ զհզօրն՝ եւ զտուն նորա աւար հարեալ. ) որ է դժոխքն. ըստ այնմ, (զքաղաքս աւերեցեր՝ եւ կորեաւ յիշատակ նոցա աղաղակաւ. ) զի յետ Քրիտոսի դադարեցաւ սատանայ զհոգիսն ի դժոխս ի տանելոյ. որպէս ասէ սուրբն Եպիփան եւ Դանիէլ։ Այս երկրորդ՝ անկումն դիւաց չորեքկին։ Իսկ երրորդ անկումն՝ տանջանաց յաւիտենական հրոյն. ըստ որում ասէ. (երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից. որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա։) *Եւ աստ է կրկին հարցումն։ Նախ թէ՝ սատանայ յորժամ հպարտացաւ եւ անկաւ յերկնից, թէ չէր նախանձեալ եւ անկաւ յերկրնից, թէ չէր նախանձեալ ընդ փառս մարդոյն, մատնի՞ւր ի հուր գեհենին թէ ո՞չ։ Պատասխանի. ասեն ոմաննք. եթէ ոչ էր նախանձեալ ընդ մարդոյն սատանայի, ոչ մտանէր ի հուրն։ Եւ յայտ է յայսմանէ։ Նախզի՝ կրկին էր մեղքն սատանայի. այսինքն, հպարտութիւնն եւ նախանձն. եւ վասն հպարտութեանն անկաւ յերկնից. եւ վասն նախանձուն մատնեցաւ ի հորն. զի այն էր պատիժ հպարրտութեանն՝ որ անկաւ ի դասուց հրեշտակաց եւ ի տեսութեանց Աստուծոյ. զի (որ բարձրացուցանէ զանձն, խոնարհեսցի։) Եւ այն էր պատիժ նախանձուն՝ որ վառեցաւ նախանձու հրովն. եւ ի հուր գեհենին մատնիւր։ Երկրորդ՝ յայտ է ասեն՝ զի թէ չէր նախանձեալ ընդ մարդոյն, եւ ոչ էր զրկեալ ի փառացն, Աստուած ոչ դատապարտէր զմարդն. եւ ոչ լինէր առաջին գալուստն Քրիստոսի. նա ոչ վերջին. եւ ոչ դատաստան. եւ ոչ գեհեան հուրն յաւիտենից։ Այլ ես ասեմ թէ՝ կարծիս այս ոչ է հաստատուն վասն կրկին պատճառի։ Նախ՝ թէ վասն հպարտութեանն անկաւ սատանայ՝ եւ վասն նախանձուն ի հուրն մատնի, յայնժամ մեծագոյն լինէր մեղանչումն ընդդէմ ընկերին քան ընդդէմ արարչին. որ է սուտ։ Երկրորդ՝ զի մեղք հպարտութեանն ընդդէմ Աստուծոյ՝ եւ մեղք նախանձուն ընդդէմ մարդոյն՝ համանգամայն կրեցաւ ի սատանայ մինչ ի յերկինս էր. որպէս ասէր Յոբ. (վասն իմ թողին զգործս իւրեանց. ) այսինքն, զի սատանայ ետես զմարդոյն լինիլն այնպէս փառաւոր՝ եւ նախանձեցաւ ընդ նմա. որպէս ասէ մեծն Իրինոս. եւ այնպէս ախտիւ հպարտութեան եւ նախանձու անկաւ յերկնից։ Ապա ուրեմն սուտ են կարծիքն թէ վասն հպարտութեանն միայն անկաւ. եւ վասն նախանձուն ի հուրն մատնեցաւ։ Իսկ որ ճշմարիտն է՝ թէպէտ յետ ստեղծանելոյ մարդոյն նախանձեցաւ. այլ յորժամ հպարտութեան ախտիւն անկաւ յերկից, մատնեցաւ ի հուր գեհենին։ Եւ յայտ է յերկուց։ Նախզի՝ կամակոր մտօք հպարտացաւ սատանայ. որ է կամք եւ մեղք. եւ ըստ որում մեղք է հպարտութիւնն անկաւ յերկնից. եւ ըստ որում կամաւ՝ մատնեցաւ ի հուր։ Երկրորդ՝ զի նոյն ախտիւ հպարտութեան որով ինքն անկաւ՝ պատրեաց զԱդամ եւ որպէս Ադամ ի դրախտէն եւ մատնեցաւ ի հուր. այսպէս եւ սատանայ վասն հպարտութեան իւրոյ՝ ընկալաւ զկրկին պատիժս։ Այժմ պատասխանեսցուք կարծեաց նոցա։ Առաջնոյն ասեմք թէ՝ ոչ միայն մեղքն սատանայի կրկին էր, այլ բազում եւ անթիւ։ Նախզի՝ սկզբնաչար եղեւ. եւ ապա ամենայն չարեաց առիթ. ապա պարտ էր զի զամենայն պատիժս կրեսցէ։ Երկրորդին ասեմք. թէպէտ չէր նախանձեալ ընդ մարդուն. ոչ զերծանիւր ի գեհենոյն. այլ յորժամ մարդն յարքայութիւն վերափոխէր վասն պատւիրանին պահելոյ՝ ի նոյն ժամն սատանայ ի գեհեանն տանջիր. զոր պատրաստեալ էր նմա ի սկզբանէ աշխարհի։ Եւ մեղք նախանձուն՝ յաւել նմա զխստութիւն տանջանաց գեհենոյն. զի պատճառ եղեւ բազմաց կորստեան։ Եւ դարձեալ՝ նախանձն սատանայի՝ ոչ եղեւ պատճառ մարդեղութեան բանին. ա յլ տեսչութիւնն հօր. զի նախքան զյաւիտեանս սահմանեաց Քրիստոսիւ զփրկութիւն մարդկան. այլ կարգ փրկութեան՝ յետ նախանձու եւ անկանելոյ մարդոյն եղեւ։ Այս առաջին հարցումն։ *Երկրորդ հարցումն թէ՝ ո՞րպէս է զի անկումն սատանայի մահ է համարեալ նմա. եւ այն զի խաչիւն սպանաւ. եւ ի կատարածի մատնելոց է ի հուրն։ Պատասխանի։ Ասեմք եթէ՝ անկումն սատանայի երեք է. այսինքն, տեղական. յանդիմանութեան. եւ պատժական։ Տեղական անկումն է ի սկիզբն ստեղծմանն՝ որ վասն հպարտութեան իւրոյ ընդդէմ փառաց արարչին անկաւ յերկնից եւ զրկեցաւ ի հրեշտակաց դասուց, ըստ այնմ, (զի ա՞րդ անկաւ արուսեակն որ ընդ առաւօտն ծագէր։) Իսկ յանդիմանութեան անկումն՝ եղեւ խաչիւն Քրիստոսի. ըստ այնմ, (իշխան աշխարհիս այսորիկ դատապարտեալ է. եւ ընկեսցի արտաքս. ) զի յանդիմանեցաւ եւ երեւեցաւ պարտկան ամենայն մեղաց. այլեւ յանդիմանեցաւ եւ ծանեաւ զպատիժն իւր յոր յաւիտեան էր տանջելոց. որպէս ասէին դեւքն. (գիտեմք՝ մի յառաջ քան զժամանակն տանջեր զմեզ։) Իսկ պատժական անկումն է ի հուրն յաւիտենից. զի ի կատարածի ընդունելոց են զտանջանս։ Արդ՝ որպէս սոքա երեք են անկմունք սատանայի. այսպէս երեք եեն մահք սատանայի. առաջին. միջին. եւ վերջին։ Առաջին՝ անկումն նոցա մահ է համրեալ։ Միջին՝ խաչիւն Քրիստոսի սպանաւ սատանայ եւ կապեցաւ։ Եւ վերջին մահն՝ ի հուրն տանջեսցի։ Եւ դարձեալ՝ որպէս մահն Ադամայ եռակի է. այսինքն, մահ մեղաց. եւ մահ պատժոց. եւ մահ տանջանաց։ Զմեղաց մահն կրեաց յորժամ անկաւ ի դրախտէն, եւ պարտական եղեւ մահու։ Եւ զմահ պատժոցն կրեաց ի մեռանիլն։ Եւ զմահ տանջանացն ի դժոխս։ Այսպէս եւ սատանայ կրեաց զմահ մեղացն, յորժամ անկաւ յերկնից։ Եւ զմահ պատժոյն ի ձեռն խաչին Քրիստոսի։ Եւ զմահ տանջանացն՝ ի հուրն յաւիտենից։ Այսքան առ այս։ Արդ՝ այսպէս եղեւ սատանայի անմտութիւնն եւ կորուստն որպէս ասացաւ։ Վասն որոյ ասէ իմաստունն։ (Ծառայ իմաստուն տիրեցէ Տէրանց անմտից. եւ ընդ եղբարս բաժանեսցէ մասն ժառանգութեան։) Արդ ծառայ չար կոչէ զմարդակայինս բնութիւն՝ որք ծառայք եղեն մեղաց. (զի ամենայն որ առնէ զմեղս՝ ծառայէ մեղաց. ) եւ որպէս ծառայք եղեն մեղաց՝ տէր եւ իշխան արարին անձնիշխան կամաւ ի վերայ ինքեանց զսատանայ որ պատճառն էր մեղաց։ Զի իշխան աշխարհի կոչեցաւ. ոչ թէ իշխան էր կամ Տէր աշխարհի, այլ աշխարհասէր մարդիկ աշխարհ կոչին. որոց տիրեաց սատանայ կռապաշտութեամբ եւ անօրէնութեամբ։ Եւ երկու ամրոց եւ քաղաք շինեաց ստանայ. մին զկռապաշտութիւնն. եւ զանազան մեղօք պարստեաց զնա։ Եւ երկու քաղաք՝ էր դժոխքն. եւ մահն պարիսպ նմա։ Եւ այս երկու քաղաքաւս՝ տիրեաց մարդկան. եւ չարչարէր զնոսա ի կեանս մեղօք եւ կռապաշտութեամբ. տիրէր եւ իշխէր մարդկան։ Եւ յետ մահու՝ զհոգիսն յամրոցս դժոխոց տանջէր. եւ փական ունէր զմահն. յորմէ ոչ ոք կարէր զերծանիլ. եւ այնպէս հանապազ ի կեանս եւ ի մահ՝ տիրէր եւ չարչարէր զմարդիկ։ Իսկ յորժամ մարդասէրն Աստուած գթացաւ ի մարդկային ազգս, էառ զծառայի կերպարանս. եւ եղեւ մարդ ի կուսէն. եւ անմեղ եւ անարատ պահելով զհոգի եւ զմարմին ի յարկածից բանսարկու թշնամւոյն, յաղթեաց նմա չորիւք յաղթութեամբ։ Նախ՝ ի փորձ մտանելով յաղթեաց փորձողին. զի որ զառաջինն Ադամ փորձեաց եւ յաղթեաց. զերկրորդն Ադամ փորձեաց եւ յաղթեցաւ։ Երկրորդն Ադամ փորձեաց եւ յաղթեցաւ։ Երկրորդ՝ յաղթեաց նմա անմեղութեամբն ի հոգին ի մարմին, ի միտս եւ ի բանս. որպէս ասէր՝ (գայ իշխան աշխարհիս այսորիկ. եւ յիս ինչ ոչ գտանէ յիւրոցն։ Զի ոչ արար մեղս՝ եւ ոչ գտաւ նենգութիւն ի բերան նորա։) Երրորդ՝ յաղթեաց յորժամ ի խաչ բարձրացաւ եւ մեռաւ վասն մեր անպարտականն մահու, զպարտս մեր վճարելով, եւ մահւամբ զմահ եբարձ։ Եւ յետ այնորիկ էջ ի դժոխս. եւ ազատեաց զհոգիսն ի տանջանաց. եւ այնպէս զիշխանութիւնս սատանայի եբարձ ի մարդկանէ եւ դատապարտեաց զնա. ըստ այնմ, (իշխան աշխարհիս՝ դատապարտեալ է եւ ընկեսցի արատաքս։) Եւ այսպէս չորիւք յաղթութեամբ զկրկին քաղաքս եւ զերկոսին ամրոցս սատանայի կործանեաց. այսինքն, փորձութեամբն զկռապաշտութիւնն եբարձ. եւ անմեղութեամբ զմեղսն. մահւամբ զմահ եբարձ. եւ զհոգիսն ի տանջանաց ազատեաց. եւ այսպէս կործանեաց զիշխանութիւնն սատանայի. եւ զքաղաքս նորա աւերեաց. ըստ այնմ որ ասէ Դաւիթ. (զքաղաքս նորա աւերեցեր. եւ կորեաւ յիշատակ նորա աղաղակաւ։) Եւ որպէս որ զթշնամին յաղթէ՝ զզէն նորա յափշտակէ. նոյնպէս տէր զթշմամին այսպէս յաղթեաց. կապեաց զհզօրն. եւ զզէն նորա յափշտակեաց. այսինքն, զրկին ձեռն սատանայի զբռնութիւնն եւ զխաբէութիւնն. զորս կապեաց Քրիստոսի։ Զբռնութիւնն արգել զի այլ ոչ իշխէ տանիլ զմարդկան հոգիս ի դժոխս. եւ զխաբէութիւնն յայտնեաց՝ զ ի ամենեքեան ճանաչեն զպատրանս նորա. եւ սոքա էին զէնք եւ ատամունք նորա. ըստ այնմ, (զատամունս մեղաւորաց փշրեսցես։) Դարձեալ զէն էին թշնամւոյն. որպէս կախարթք, դեղատուք, չարագործք, եւ մարդասպանք. զորս զամենեսեան խափանեաց եւ կորոյս. ըստ այնմ, (թշնամւոյն զէն պակասեաց մինչ իսպառ։) Եւ որպէս ինքն կատարեաց զայսոսիկ, եւ յաղթեաց թշնամւոյն. նոյնպէս խրախոյս ետ հաւատացելոցն ասելով. (քաջալերեացուք՝ զի ես յաղթեցի աշխարհի. եւ ետու ձեզ իշխանութիւն կոխել զօձս եւ զկարիճս եւ զամենայն զօրութիւն թշնամւոյն։) Օձ եւ կարիճ կոչէ զսատանայ։ Նախզի՝ որ բարձրացեալ էր եւ իշխէր մարդկան՝ արար ի ներքոյ ոտից եւ կոխան մարդկան։ Երկրորդ՝ զի օձն եւ կարիճն՝ ընդ երկիր սողալով հարկանէ. եւ ոչ կարէ բարձրանալ։ Նոյնպէս եւ սատանայ երկրաքարշ խորհրդով պատերազմի. եւ ոչ կարէ իշխանութեամբ տիրել։ Երրորդ՝ օձն ի գլուխն ունի զթոյնսն. եւ կարիճն ի տուտն. նշանակէ գլուխն զմեղսն. եւ տուտն զմահն։ Եւ դարձեալ՝ գլուխ է մահն ըստ մարմնոյ. եւ խայթոցն յետոյ է դժոխքն. զորս եբարձ Քրիստոսի. եւ ետ իշխանութիւն հաւատացելոց իւրոց կոխել զնոսա. ըստ այնմ, (ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո. ո՞ւր է դժոխք խայթոց քո։) Եւ այսպէս պայծառ էր մարդկային ազգս. եւ իմաստութեամբ իւրով տիրեաց անմիտ տէրանց։ Իսկ թէ զի՞նչ է նմտութիւնն սատանայի. ի վերայ բազում անմտութեանն որ ցուցաւ ի վերոյ՝ կրկին եւս անմտութիւն է նմա. Առաջին՝ զի ոչ հաւատացին եւ ոչ ծանեան զնա։ Զի թէպէտ ի կրից տանջանացն ասէին յոչ կամայ. (գիտեմք զՔրիստոս ով ես Աստուծոյ. ) այլ կարծեօք էին. ի խստութենէ տանջանացն եւ յոչ կամայ ասէին։ Երկրորդ անմտութիւն է նոցա՝ զի ոչ կարացին ապաշխարել եւ զղջանալ զմեղս որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Վասն այսր անմտութեանս որ կարծէր իշխան գոլ զինքն եւ տէր, ծառայ եւ կոխան եղեւ ի ներքոյ մարդկան։ Իսկ թէ զի՞նչ է իմաստութիւն մարդոյ։ Նոյնպէս կրկին է։ Նախզի՝ հաւատացին ի Քրիստոս եւ փրկեացան։ Երկրորդ՝ զի ապաշխարեցին զմեղս. որով ապրեցան եւ զերծան ի տանջանաց. որպէս ինքն Տէրն ասէր. (որդիք աշխարհիս՝ իմաստնագոյնք են քան զորդիս լուսոյ յազգս իւրեանց։) Տես՝ զի որդիք լուսոյ ասէ զնոսա. ոչ յանձինս իւրեանց, այլ յազգս իւրեանց. զի սատանայ խաւար է մտօք եւ մեղօք եւ տանջանօք. թէպէտ ի լոյս կերպարանի զի այնու պատրեսցէ զմարդ։ Այն է որ ասէ։ (Ծառայ իմաստուն՝ տիրեսցէ տէրանց անմտից. եւ ընդ եղբայրս բաժանեսցէ մասն ժառանգութեան։) *Եղբարս կոչէ մարդոյս զհրեշտակացն դասս. զի ի միոյ ծնողէ եւ արարչէ գոյացան եւ եղեն. որպէս յառակս անառակին՝ երէց եւ կրտսեր որդիս անւանէ։ Նախզի՝ նոքա երէց են ժամանակաւ. զի ընդ լուսոյն եւ հրեղէն երկնիցն գոյացան. եւ մարդս կրտսեր ի վեցերորդ աւուրն արարաւ։ Երկրորդ՝ նոքա իմացականք են. եւ մարդս բանական։ Երրորդ՝ նոքա անմահք. եւ մարդս մահկանացու։ Չորրորդ՝ նոքա անմարմինք. եւ մարդս մարմին եւ կրտսեր։ Հինգերորդ՝ երէցեն նոքա. զի միահաղոյն գոյացան եւ կատարեցան թուով. իսկ կրտսեր է մարդս ծննդեամբք ի միմեանց յապաղելով կատարեալ։ Վեցերորդ՝ երէց նոքա եւ ուսուցիչ եւ խնամածու մարդկան. եւ սոքա ի նոցանէ դաստիարակեալք։ Եօթներորդ՝ երէց են տեղեաւ, ի բարձունս ընկալեալ զտեղի եւ զլոյս. եւ մարդս կրտսեր ի ներքին վայր աշխարհի եւ խաւարամած։ Ութներորդ՝ երէց են նոքա հզօր զօրութեամբ եւ կարողութեամբ։ Իսկ մարդս կրտսեր եւ տկար գոյացութեամբ եւ պատահմամբ։ Իններորդ՝ երէցեն նոքա մերձակայ Աստուծոյ. եւ ի դրունս թագաւորին սպասաւորք. զոմանս պատուեն. եւ զոմանս պատժեն. եւ կրտսեր մարդս տարաշխարհիկ եւ գռեհիկ գոլով. եւ ի ձեռն նոցա կառաւարեալ։ Տասներորդ՝ երէց են նոքա ի նոյն կէտ ստեղծմանն երանեալք եւ ընկալեալք զփառս եւ զպատիւ. եւ կրտսեր մարդս. զի բազում ամօք եւ չարչարանօք ժամանէ ի նոյն։ Արդ՝ այսոքիւք ե ւ առաւել քան զայսոսիկ՝ փառօք եւ պատուով երէց եւ անդրանիկ կոչին հրեշտակք քան զմարդիկ. եւ են ի հանգիստ երւ ի լոյս վիճակեալք յաւիտենից։ Իսկ գալստեամբն Քրիստոսի՝ մարդկային ազգս եղբարց իւրոց հրեշտակաց մասնակից եղեւ երկնային հանգստեանն՝ եւ լուսեղէն պսակացն եւ պատւոյն։ Որպէս առաքեալն. (փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի. ) այսինքն, ի խաւարային դիւաց. (եւ կոչեաց Քրիստոս ի մասն վիճակի սրբոցն ի լոյս. ) այսինքն, կոչեաց ի բաժին ժառանգութեան լուսեղինացն սրբոց։ (Որով ունիմք զփրկութիւն ի ձեռն արեան նորա. եւ զթողութիւն մեղաց. ) այսինքն, խաչիւ եւ արեամբ իւրով ներգործեաց զայս ամենայն Տէր մեր Քրիստոս։ Որ զպարտս մարդկային ազգի վճարեաց. եւ զհայր հաշտեցոյց իւրով անապական մահուամբ. եւ զդուռն դրախտին երկնաւորի եբաց. եւ արժանի արար ի ձեռն հաւատոց ժառանգութեան նորին։ Որեւ այսօր ունիմք զփրկութիւն եւ զթողութիւն մեղաց ի ձեռն արեան նորա. որ միշտ պատարագի ի վերայ սրբոյ սեղանոյս Աստուծոյ, ի փրկութիւն եւ ի փառս ամենայն հաւատացելոց իւրոց։ Այլեւ գիտելի է՝ որ այսպէս կրտսեր եղբարք՝ ժառանգակից եղաք անդրանկացն դասուց որպէս ցուցաւ։ Որեւ ոչ ըստ հաւասարութեան, այլ առաւել եւս չորից գերազանց պատուոյ, արժանի արար զմեզ միածինն մարդեղութեամբ։ Նախ եւ առաջին՝ զի Բանն Աստուած եղեւ մարմին ի բնութենէ մերմէ, եւ ոչ ի հրեշտակաց. ըստ առաքելոյն. (զի ոչ զհրեշտակաց բուռն հարկանէ, այլ զզաւակէն Աբրահամու։) Զորեւ միաւորեալ ընդ իւրում աստուածութեանն, նմա երկրպագեն ամենայն երկրաւորք եւ երկրաւորք։ Այլ մեք հրեշտակաց ոչ երկրպագեմք. որպէս ասացաւ առ Դանիէլ. (մի երկիրպագանէր ինձ՝ այլ Աստուած. զի մեք պաշտօնեայք եւ ստեղծակից ձեր եմք։) Երկրորդ յայտ է այսու՝ զի մեղանչական բնութիւնս մարդկային դարձմամբ եւ հաւատովն ի Քրիտսոս՝ ել յերկինս եւ ելից զտեղի անկելոց նոցին։ Իսկ երրորդ յայտ է յայսմանէ. զի ծննդեամբ ի հոգւոյն սրբոյ լինիմք որդիք Աստուծոյ հօր եւ եղբարք Քրիստոսի եւ ժառանգակիցք։ Իսկ նոքա ոչ ծնանին աւազանաւն. եւ ոչ զորդիութեան պատիւն ունին. եւ ոչ լինին եղբարք Քրիստոսի. այլ միշտ զտէրութեան եւ զծառայութեան կարգս։ Չորրորդ՝ զի գլուխ գոլով մեր՝ եւ մեք անդամք. նա կոչի փեսայ՝ եւ եկեղեցի հարսն Քրիստոսի։ Եւ միաւորի ընդ մեզ որպէս գլուխ յանդամս, եւ փեսայ ընդ հարսին անքակտելի միութեամբ։ Իսկ ընդ հրեշտակս միացեալ է որպէս Տէր ընդ ծառայս եւ ընդ պաշտօնեայս. թողում զայն՝ (զի յեկեղեցւոյ ուսաց զբազմապատիկ իմաստութիւնս ըստ առաքելոյն։ Եւ հոգիք են հարկաւորք ի սպասու այնոցիկ՝ որք ժառանգելոց են զփրկութիւն։) Այլ այսու գերազանց միութեամբ՝ որպէս անդամք ի գլուխն մեր միացեալ. զի գլուխ մեր Քրիստոս է. եւ նավաւ եմք ի հայր միացեալ. զի Քրիստոս Աստուած է ընդ հօր հաւասար. ուրեմն ապա միջնորդութեամբ որդւոյ՝ հայր ընդ մեզ միացեալ է. եւ լինիմք մի ընդ նմա ըստ անսուտ խոստմանն. (որպէս դու հայր ի յիս եւ ես ի քեզ. զի եւ սոքա ի մեզ իցեն. զի եղիցին կատարեալք ի մի։) Եւ այսու միութեամբ լինիմք Աստուած ընդ Աստուած միացեալ անբաժանաբար։ Որում արժանաւորապէս վայելեսցի փառատրութիւն եւ երկրպագութիւն Տէրն եւ Արարչին, երիցն ի միում անբաժանելի բնութեան, երիցն ի միում անբաժանելի բնութեան յարակայ եւ անկէտ յաւիտեանից ամէն։

Յայլմէ քարոզ հրեշտակապետացն. ի Բանն որ ասէ տեսիլն։ (Եղեւ պատերազմ արկինս. Միքայել եւ հրեշտակք իւր՝ կռուէին ընդ վիշապին. եւ ոչ կարացին ընդդեմ կալ, եւ այստեղի ոչ գտաւ նոցա յերկինս։) Յայտ. 12. 7։ (Գլուխ. ՃԽԷ)

Յոր ժամ ել Յակօբ ի տանէ Հօր իւրոյ եւ երթայր յօտարութիւն, եւ հասել ի Բեթել ննջեաց. եւ եդ վէմ մի ի սնարս իւր. եւ ետես սանտուխ յերկրէ յերկինս հաստատեալ. եւ Տէր էր ի գլուխ սանտխոյն. եւ հրեշտակք ելանէին եւ իջանէին։) Ամենայն ինչ որ կայ ի մէջ հակառակաց՝ բարեխառն է. որպէս իր որ լինի ի մէջ երկնից արքայութեանն եւ դժոխոցն. պատեհ էր որ բարեխառն լինէր. եւ արդ ոչ է այսպէս զի կարի մերձ եմք ի դժոխս, քան յերկինս. եւ դէպ ի վայր ընկնիլն հեշտ է քան ելանել ի վեր։ Վասն այսորիկ կազմեաց Աստուած սանտուխ զսուրբ կոյսն Մարիամ. եւ երկու կողմն սանտխոցն՝ է հոգի եւ մարմին նորա։ Եւ սանտուխս այս՝ ունի եօթն մատն. այսինքն, եօթն գործ ողորմութեանն, զոր արար սուրբ կոյսն որդւոյն իւրոյ։ Նախզի՝ էր քաղցեալ եւ կերակրեաց. ծարաւի եւ արբոյց. մերկ եւ զգեցոյց, եւ այլն։ Արդ՝ արժանաւորք սանտխոյս այս՝ պարտ է զի օտարք լիցին յաշխարհական հեռտութեանց որպէս Յակօբ. եւ ի Բեթէլ՝ որ նշանակէ զսուրբ եկեղեցի. եւ որ ննջէր՝ այսինքն, անհոգս լիցի ի հոգոց աշխարհի. եւ որ դնէր վէմ ի սնարս, այսինքն, որ հաստատէ զյոյս իւր ի Քրիստոս։ Յորժամ լինի քո ի հօր կողմանէն որդի թագաւորի, եւ ի մօր կողմանէն որդի ծառայի, եթէ սիրէ զմեծութիւնն՝ պարտի յարիլ առ ընտանիս հօրն. եւ խոտել զազգականս մօրն։ Արդ՝ մեք որդի եմք թագաւորի ի կողմանէ Աստուծոյ. եւ ընտանիս ունիմք զհրեշտակս. եւ մայր ունիմք զհողս. եւ ընտանի զանբանս եւ զսողունս։ Վասն այսորիկ պարտ է խոտել զփառս աշխարհիս. եւ յարիլ հրեշտականց. եւ որք անասնական կենօք վարին, են զօրք վիշապին. եւ որք սրբութեան կենան՝ են զօրք հրեշտակաց՝ որք պատերազմեալք յաղթեցին վիշապին։ Գիտելի է՝ զի պատերազմս այս եղեւ յերկինս՝ երկեցուցանէ զմեզ վասն վեց պատճառի։ Նախ զի՝ թէ յերկինս ոչ է խաղաղութիւն, եւ անկան յերկնից բազում հրեշտակք, զի մի վիշապ կայր անդ, զի՞նչ լինելոց է յաշխարհս որ է անապատ ի բազմավիշապ։ Վասն որոյ ասէ սաղմոսն։ (Ահ եւ դողումն եկն ի վերայ իմ. եւ ծածկեաց զիս խաւար։) Երկրորդ՝ զի թէ Սադայէլ անկաւ ի մեղս որ ոչ ունէր մարմնական ցանկութիւն ի ներքուստ. եւ ոչ փորձիչ յարտաքուստ։ Իսկ մեզ զի՞նչ լինելոց է որ զերկուսն ունիմք։ Երրորդ՝ զի թէ դեւք վասն մի մեղաց հպարտութեանն անկան։ Իսկ մեք զի՞նչ լինիցիմք՝ որ զեօթն մահու չափ մեղսն գործեմք։ Վասն այսորիկ Պետրոս ի կաթուղիկէն ասէ. (թէ որ ապստամբ հրեշտակացն ոչ ներեաց՝ եւ ոչ քեզ։) Եւ հռօմայեցւոցն ասէ. (մի հպարտանար. այլ երկիր. զի թէ Աստուոծ ի բուն ոստն ոչ խնայեաց, գուցէ երբէք եւ ի քեզ ոչ խնայեսցէ։) Մեղք դիւրին՝ էր հպարտութիւն, եւ նման լինիլն Աստուծոյ. եւ ոչ լինիլ ի ներքոյ ձեռինն Աստուծոյ. եւ իւր զօրութեամբ իշխել ամենայն հրեշտակացն. որպէս եւ Եսայի ասէ զմեղս Սադաէլի։ (Դու ասէր ի սրտի քում. ելից ի վերոյ քան զաստեղս եկնից. եւ անդարկից զաթոռ իմ։) Չորրորդ՝ զի թէ սատանայ իշխեաց վիճել ընդ հրեշտակս, զի՞նչ արասցէ եւ ընդ մեզ, զի եւս ընդ Քրիստոս պատերազմեցաւ ի յանապատին։ Հինգերորդ՝ զի ոչ պատերազմի ընդ մեզ վասն ոսկւոյ եւ արծաթոյ. այլ վասն փառացն զոր ինքն կորոյս։ Վեցերորդ՝ զի բազում զինուք մարտնչի ընդ մեզ. այսինքն, տասն գլխօք եւ եօթն եղջերօք. եւ տտամբն եւս որպէս ասէ տեսիլն։ Նաեւ բերանովն մարտնչի. որպէս ասէ տեսիլն թէ՝ (եհեղ օձն զթոյնս իւր զհետ կնոջն իբրեւ զգետ. զի ընկղմեսցէ զնա. եւ օգնեաց երկիր կնովն. եբաց երկիր զբերան իւր, եւ եկուլ զգետն զոր եհեղ վիշահն ի բերանոյ իւրմէ։) Կինս այս՝ նշանակէ զեկեղեցի յաւուրս Քրիստոի. յոր վիշապն յարոյց զանազան փորձութիւն. այլ երկիր էր մարմինն Քրիստոսի՝ որ եկուլ զամենայն փորձութիւնս չարչարանօքն իւրովք ի պատռուածս խոցուածոցն Քրիստոսի։ Արդ՝ որպէս ընդ պատերազմիլն դիւին տրտմեցաք. այսինքն եւ ընդ յաղթելն սուրբ Միքայէլի՝ ուրախասցուք։ Գիտելի է՝ զի ոմանք ասեն թէ՝ հրեշտակք որք ստեղծան ի միաշաբաթի՝ յերկու շաբաթի օրն անկան. վասն այսորիկ ոմանք տօնեն զերկու շաբաթի օրն ի պատիւ հրեշտակացն՝ որք ոչ անկան, այլ հաստատեցան։ Իսկ այլքն՝ ստուգագոյն ասեն թէ՝ մին օր ի լման ոչ մնացին. այլ յառաջին կէտն որք ստեղծան՝ յերկուսն անկան։ Ոմանք ասացին թէ՝ դեւքն չար ստեղծան յԱստուծոյ. եւ այս մոլորութիւն է. զի ամենայն ինչ յԱստուծոյ բարի ստեղծաւ։ Եւ Տէրն ասէ Յօհաննու վասն սատանայի. (ի ճշմարտութեանն ոչ եկաց. ) այսինքն, ի ճշմարտութիւնն ստեղծաւ. եւ այն զի ճշմարիտն եւ բարին անդրադարձին։ Այլեւ ոչ ի նոյն կէտն որք ստեղծան անկան. զի անկարելի է ումեք ի նոյն կէտն չար եւ բարի լինիլ։ Սադայէլ անկաւ ի վերին դասուն վասն հպարտութեանն՝ տեսանելով զինքն գեղեցիկ. որպէս ասէ Էզեկիէլ վասն Սադայէլի։ (Դու կնիք նմնութեան լի իմաստութեամբ. ի գրգանս դրախտին Աստուծոյ եղեր. եւ զամենայն ակունս պատւականս ի քեզ կապեցեր. զսարդիոնն եւ զտպազիոնն, զզմրուխտն եւ զկարկեհանն եւ զշափիւղայն. զասպիս. զգրճազմն. զակինգ. զմէլեսիկ. զոսկէքարն. զբիւրեղն եւ զեղընկնաքարն։ Եւ յետոյ ասէ. բարձրացաւ սիրտ քո ի գեղեցկութեան քում. եւ ապականեցաւ հանճար քո. եւ վասն բազմութեան մեղաց քոց՝ ընկեցի զքեզ յերկիր։) Ինն ակամբն՝ նշանակին ինն դասակարգութիւնք հրեշտակաց. եւ երիւքն երեք քահանայապետութիւնքն։ Սոքա ամենեքեան՝ էին ի հանդերձս սադայէլի. ի յամենայն դասէ որք հաւանեցան սադայէլի՝ անկան. զի սադայէլ զկամս իւր ամենայն հրաշտակացն եղոյց. եւ որք հաւանեցան՝ անկան։ Որպէս եւ սուրբ վարդապետ ոմն քարոզէէր յեկեցեղի մի. զոր դեւքն ցուցին բազում կրօնաւորօք ի լի. նա յորժամ սկսաւ քարոզել՝ յառաջի դասէն ոմանք ի կրօնաւորացն ելին. եւ այսպէս մինչեւ ի վերջին դասն եկն. եւ ամենեքեան ելին. եւ ինքն մնաց միայն. եւ գիտաց որ դիւական էր։ Եւ այսպէս յայտ է թէ՝ յամենայն դասուց անկեալ են. Միքայէլ է ի դասէ պետացն. ի ժամանակս Մովսէսի էր պահապան հինն եկեղեցւոյ. եւ այժմ նորոյս։ Սադայէլ փորձեաց զՏէրն ի յանապատին. եւ ետ սպանանել. իսկ Տէրն կապեաց զնա շղթայիւք ի դժոխս. որպէս ասէ տեսիլն։ (Տեսի այլ հրեշտակ զի իջանէր ի յերկնից. եւ ունէր զփականս դժոխոցն. եւ շղթայս մեծ ի ձեռին իւրում. եւ կապեաց զիշապն հազար ամ. եւ յետ այնորիկ՝ լուծցէ զնա սակաւ ժամանակս։) Հրեշտակն ցուցանէ զՔրիստոս. եւ հազար ամն՝ զկատարեալ թիւն նշանակէ որ է մինչեւ ի ժամանակս նեռին. եւ նեռն զօրութեամբ սադայէլի բազում չարիս գործէ. իսկ սուրբն Միքայէլ՝ հրամանաւն Քրիստոսի սպանանէ զնեռն ի լեառն ձիթենեաց։ Վասն որոյ եւ մարգարէն Դանիէլ խօսի զաւուրց նեռինն եթէ՝ (ի վերայ այսր ամենայնի՝ ոչ ոք էր որ օգնէր մեզ. բայց միայն Միքայէլ գլուխն մեր։) Եւ սաղմոսն ասէ. (հրեշտակաց իւրոց պատուիրեալ է վասն քո ի պահել զքեզ։) *Գիտելի է՝ զի հրեշտակք ոմանք են պահապան բոլոր աշխարհի. ոմանք միոյ թագաւորութեան. ոմանք միոյ գաւառի. ոմանք միոյ քաղաքի. եւ ոմանք միոյ անհատի։ Սերովբէքն եւ քերովբէքն եւ աթոռքն՝ միշտ առաջի Աստուծոյ կան։ Սերովբէն ասի կիզիչ. եւ նշանակէ զօրէրն։ Եւ քրովբէն բազում գիտութիւն. կամ հեղումն իմաստութեան։ Իսկ աթոռքն են՝ յորս Տէրն նստի։ Իսկ բնականապէս սէրն նախկին է քան զիմաստութիւնն. եի իմաստութիւնն քան զդատելն։ Տէրութիւնքն են ի վերայ ամենայն թագաւորութեան խնամելով զնոսա ի վերայ այլոց հրեշտակաց։ Իսկ զօրութիւնքն են ի վերայ շարժմանց երկնից, շարժելով զնոսա հրամանաւն Աստուծոյ. եւ այլոց եւս բաշխեն զօրութիւնս։ Եւ իշխանութիւնքն արգիլեն զդեւսն չառնել այնչափ որքան կամին։ Իսկ պետութիւնքն են ի վերայ թագաւորութեան մերոյ. որպէս ասէ Դանիէլ. (իշխանն պարսից եկաց ընդդէմ իմ քսան եւ մէկ օր։) Գիտելի է՝ զի ասեն ոմանք թէ՝ գլխաւորն պարսից որ կայր ընդդէմ հրեշտակին իսրայէլացւոց, դեւ էր. զի որպէս ամենայն թագաւորութիւն ունի վերակացու բարի հրեշտակ. այսպէս եւ ունի չար հրեշտակ. ասելով թէ՝ բարի հրեշտակն՝ ընդ բարի հրեշտակին ոչ պատերազմի։ Այլ Գրիգոր պահն՝ լաւագոյն ասէ թէ՝ երկու էին բարի հրեշտակք. զի չար հրեշտակն ոչ կարէ ընդդէմ կալ բարի հրեշտակին ԻԱ օր։ Այլ այնչափ էր պատերազմ ի մէջ նոցա՝ զի հրեշտակն իսրայէլացւոց ի գերութենէ. զի եւ Դանիէլ ստէպ աղօթէր։ Իսկ հրեշտակն պարսից ասէր. օգտակար է իսրայէլացւոցն ի գերութիւնս կալ. զի աստ առաւել պահեն զպատուիրանս Աստուծոյ, քան յազատութեանն։ Այլ կամքս այս յերկու հրեշտակն՝ զանազանապէս էր ի միտս. այլ ոչ գործով պատերազմէին. բայց ոչ գիտէին զկամս Աստուծոյ։ Իսկ յորժամ գիտացին, ոչ հակառակեցան։ Զի թէպէտ հրեշտակք տեսանեն զԱստուած անընդմիջաբար. այլ ոչ զամենայն խորհուրդս եւ զկամս Աստուծոյ գիտեն։ Հրեշտակապետք պահապանք են քաղաքաց. իսկ հրեշտակք անհատի միոյ. որպէս ասէ Տէրն. (զգուշ լերուք. մի արհամարհէք զմի ի փոքրկանցս. զի հրեշտակք նոցա հանապազ տեսանեն զերեսս հօր իմոյ։) Յորժամ տղայն առնու զբանական հոգին՝ հրեշտակ կարգի պահապան նմա մինչեւ ի մահ։ Քրիստոս ոչ ունէր պահապան զհրեշտակն, այլ սպասաւոր։ Նեռն ունինցի պահապան հրեշտակ. այլ յորժամ կարի խստանայ ի չարն, ի բաց կացցէ հրեշտակն։ *Պահապանութիւն հրեշտակացն՝ չորս ազգ օգտութիւն առնէ հասարակաբար։ Նախզի՝ զմարդիկ ի բարին յորդորեն՝ այլ բռնադատեն։ Երկրորդ՝ պահեն որ ի մեղս ոչ անկանիմք։ Երրորդ՝ թէ անկանիմք, կանգնեն։ Չորրորդ՝ զի մի այնչափ չար գործեմք, որչափ սատանայ կամի։ Այլ մասնաւոր օգնութինքն բազում են։ Առաջին՝ զի նախատեն զմարդն վասն չար գործոցն. որպէս յայտ է ի դատաւորութեանց. (հրեշտակ Տեառն եկն առ ժողովուրդն հրէից ի գաղգաղայ եւ նախատեաց զնոսա վ ասն մեղացն ասելով թէ՝ զհրաման Տեառն ոչ պահեցիք. եւ նոքա զղջացեալ լացին։) Երկրորդ՝ որք ննջեն ի մեղս՝ զարթուցանեն. որպէս աասէ ի գործսն. (հրեշտակ Տեառն խթեաց զկողսն Պետրոսի եւ յարոյց զնա. եւ անկան շղթայքն ի ձեռաց նորա։) Երրորդ՝ զարգելմունս բարեացն խափանեն. որպէս ա սէ յելսն թէ՝ (սպան հրեշտակն զանդրանիկս եգիպտացւոցն. եւ ոչ եղեւ արգել ժողովրդեանն ելանելոյ։) Չորրորդ՝ զի զդեւսն ի մարդկանէ հալածեն. որպէս յայտ է ի Տուբիթ. ուր հրեշտակն Ռաֆայէլ հալածեաց զդեւն՝ որ զեօթն այն Սառայի խեղդեալ էր։ Հինգերորդ՝ զմարդիկ ուսուցանեն. որպէս յայտ է ի Դանիէլէ որ ասէ թէ՝ (Գաբրիէլ հրեշտակն եկն եւ ուսուցանէր զԴանիէլ։) Վեցերորդ՝ զխորհուրդս Աստուծոյ ծանուծցանեն մարդկան. որպէս յայտնեցին Աբրահամու զխորհուրդս Աստուծոյ որ վասն սոդոմայ։ Գիտելի է՝ զի ամենայն երեւոյթ Աստուծոյ որ եղեւ ի հին օրէնսն՝ էր ի ձեռն հրեշտակաց. որպէս յիշէ Ստեփաննոս ի գործս առաքելոցն թէ՝ (առիք զօրէնս ի հրամանս հրեշտակաց։) Զի Աստուոծ ըստ ինքեան ոչ երեւեցաւ ըստ անձնաւորութեանն, այլ հրեշտակօք։ Իսկ ի նորս՝ երեւեցաւ ըստ անձնաւորութեանն. եւ պատուեաց զսա։ Առնու հրեշտակն մարմին յոր ձեւ որ կա մի. եթէ ծեր եւ եթէ տղայ. նաեւ թէ կա մի հրեշտակն զիւր յատկութիւնն եւ զկերպարանն ցուցանել, այնպէս երեւի. եւ յայն ժամ ասի թէ՝ Աստուած երեւեցաւ։ Վասն այսորիկ հրեշտակն որ ի ի յիւր գոյացութիւնն երեւէր Մովսէսի, ասէին թէ Աստուած է։

Եօթներորդ՝ զի մխիթարեն զտրտմեալսն. որպէս ասէ ի Տուբիթն. (եկն Ռաֆայէլ հրեշտակն եւ մխիթարէր զՏուբիթ վասն կուրութեանն. եւ բժշկեաց զնա։) Ութներորդ՝ զի քաջալերեն եւ ջերմացուցանեն զմարդիկ. որպէս հրեշտակն զօրացոյց զԵղիա զփախուցեալն յԵզաբելէ. որպէս ասէ յերրորդ թագաւորութեանց։ Իններորդ՝ զի ճանապարհորդակից լինին մարդկան առաջնորդելով ի բարիս. որպէս Տուբիթայ որդւոյն առաջնորդելով եւ դարձուցանելով ի տուն իւր։ Տասներորդ՝ պատերազմին ընդ թշնամիսն հաւատացելոց. որպէս ասէ Եսայի թէ՝ (ել հրեշտակն եւ կոտորեաց զարսն սենեքերիմայ հարիւր ութսուն եւ հինգ հազար։) Մետասաներորդ՝ զի փորձութիւնս սատանայի անդորրացուցանեն. որպէս հրեշտակն որ էջ ի հնոցն ընդ երից մանկանցն. եւ շիջոյց զհուրն։ Երկոտասաներորդ՝ զի զաղօթս կատարելոցն եւ զբարիսն՝ տանին առաջի Աստուծոյ. եւ զհոգիս արդարոցն տանին յարքայութիւնն. որպէս ասէ գործք առաքելոցն. (եկն առ Կուռնէլիոս հրեշտակն եւ ասէ. աղօթք քո եւ ողորմութիւնք յիշատակաւ ելին առաջի Աստուծոյ։) Եւ Տուբիայի ասաց. (ես էի որ զաղօթս քո տանէի առաջի Աստուծոյ։) Ապա ուրեմն հրեշտակք կարի ուրախանան ընդ փրկութիւն մարդկան՝ եւ ընդ կորուստն տրտմին։ Որպէս ասէ թէ՝ ոմն կրօնաւոր նեղացեալ ի կարգէն գնաց յաշխարհ հեշտանալ. երեւեալ նմա պահապան հրեշտակն իւր եւ ասէ. պահեհ է զի յամենայն մարդիկ զոր պահեալ եմ կորուած՝ առաջին կորուածն դու լինիս. յայնժամ զղջացեալ դարձաւ ի վանս. եւ եղեւ այր բարի։ *Ի սերովբէիցն ուսցուք զսէրն։ Ի քերովբէիցն զգիտութիւնն։ Ի յաթոռոցն, զի զմեզ դատեսցուք։ Ի տէրութեանցն, զի զմարմինս մեր հնազանդ արասցուք։ Ի պետութեանցն, զի խորհուրդս կառավարեսցուք։ Ի հրեշտակացն, զի միամեանց խնամ տարցուք։ Իսկ ըստ Գրիգորիսի՝ ի մարդկանէ ոմանք ելանեն ի դասս սերովբէից. ոմանք ի քերովբէից. եւ ի յայլսն նմանապէս. զորոց յատկութիւնս բերեն ի յինքեանս՝ երգակից լինին հրեշտակաց. որպէս ասէ սաղմոսն. (առաջի հրեշտակաց սաղմոս ասացից քեզ։) Գիտելի է՝ զի երգ երաժշտականացն հինգ կերպիւ լինի անյարմար։ Եւ որ այնպէս երգեն՝ ոչ խառնի ի դասս հրեշտակաց։ Նախզի՝ որք իսկիզբն բարձր սկսանին եւ ոչ կարեն աւարտել. դեւքն այսպէս սկսան հպարտութեամբ. վասն այսորիկ եւ անկան։ Երկրորդ՝ յորժամ խիստ ցած սկսանին՝ որ ոչ երեւի ձայնն. որ նշանակէ զերկրաւորն սիրելի։ Երրորդ՝ որք անյարմար ձայնս արձակեն, եւ զայլոց եղանակն խառնակեն. որ լաւ էր նոցա անխօս կալով օգնել. սոքա են աղմկասէր մարդքն՝ որք զայլոց եղբարց զհամաձայնութիւն խառնակեն։ Չորրորդ՝ որգոդի լինի եւ կտրած ձայնն՝ նշանակէ զպոռնկութիւնն։ Հինգերորդ՝ որ ոչ ընտրէ զժամանակս. որպէս յորժամ ի ժամանակս սգոյս սկսան զերգս ուրախականս. որ նշանակէ զուրախութիւն այսմ աշխարհի. եւ ըստ այնմ զի ասէ սաղմոսն. (զի ա՞րդ երգեսցուք զօրհնութիւնս Տեառն յերկրի օտար։) Իսկ ծոյլ առաջնորդք որք ոչ տանին խնամ ժողովրդեանն Աստուծոյ՝ որպէս այն որ գրեաց դեւն թէ՝ ի դժոխոց առաջնորդսն ողջոյն. շնորհակալ եմ ձեզ. որ վասն ծուլութեան ձերոյ՝ դժոխոցս պատրաստէք։ Եւ ետ զդիրն ի վարդապետն՝ որ կամէր գիրս ասել. եւ ըմբռնեաց զձեռն նրա եւ սեւացան մինչեւ ի յայն, որ կարդաց առաջի առաջնորդացն. եւ դարձեալ սպիտակացաւ ձեռն։ Այսքան առ այս։

Քարոզ մահու. ի Բանն որ ասէ։ (Պատուական է առաջի Տէրն մահ սրբոց իւոց. որ Տէր ես ծառայ քո եմ. ծառայ եւ որդի աղախնոյ քոյ։) Սաղ. 115. 15։ (Գլուխ. ՃԽԸ)

Յամենայն արարածս Աստուծոյ՝ գոն պատուականք եւ ազնիւք։ Ի հրեշտակս՝ վերինն դասք. աթոռոյն, քերովբէիցն, եւ սերովբէիցն. զի անընդմիջաբար տեսանեն զգործ. զի յերկինս առաջին են նոքա տեղեաւ եւ փառօք։ Երկուս լուսաւորս՝ արեգակն։ Յաստեղս՝ արուսեակն։ Ի չորս կողմանս՝ արեւելք։ Ի յերկրի՝ դրախտն։ Ի յերինս՝ Սիօն եւ Թաբօր։ Ի գետս՝ յորդանան։ Ի յոսկիս՝ արաբացւոցն։ Ի յակունս՝ չափիւղայն եւ տպազիոնն։ Ի կանայս՝ Մարիամ աստուածածինն։ Յարս՝ Աստուած Բանն մարդացեալ։ Այսպէս յանարգ մահուն՝ է մահն որ ըստ Աստուծոյ. զի դառնութիւն նորա քաղցրանայ ի սէրն Աստուծոյ որպէս ասէ։ (Պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց իւրոց։) Զայս գովութիւն դնէ սրբոց մահուն։ Նախզի նախատինք եւ յիմարութիւն թուէր վկայիցն մահ. իսկ առաջի Տեառն՝ պատուական է ասէ։ Զի ոչ որպէս տեսանէ մարդ՝ տեսանէ Աստուած. զի մարդ յերեւելիսս. եւ Աստուած յաներեւոյթսն հայի։ Երկրորդ՝ զի երկնչէին ի մահու. ասէ՝ մի երկնչիք. զի ոչ է ապականութիւն, այլ կենաց պատճառ, եւ փոխումն ի փառս եւ ի հանգիստ։ Վասն այն ասէ։ (Պատուականէ առաջի Տեառն մահ սրբոց իւրոց. ո՛ Տէր ես ծառայ քոյ եմ. ծառայ եւ որդի աղախնոյ քոյ։) Բայց տեսաելի է թէ՝ զի՞նչ է մահ. եւ ի քանի՞ս բաժանի։ Մահ՝ է որոշումն հոգւոյ ի մարմնոյ. զի որպէս գոյացութիւն մարդոյ ի տարերաս է. նոյնպէս եւ մահն։ Զի չորս տարերքս այսոքիկ՝ հուր եւ օդ՝ ջուր եւ երկիր՝ միաւորեալ գոյացուցանեն զմարմինն հանդերձ հոգւովն՝ որ կենդանական փչումն է յԱստուծոյ։ Այսպէս յորժամ ի բաց բաժանին, եւ իւրաքանչիւր տարր յիւրն փոխի, լուծանին մարմինն. (եւ հոգին դառնայ առ Աստուած յարարիչն իւր. եւ մարմինն յերկիր ուստի առաւ որպէս ասէ Սողոմօն։) Եւ այս բաժանումնս՝ մահ անուանի։ *Եւ գիտելի է՝ զի մահն ի հինգն դէմս բաժանի։ Նախ՝ որ բնութեամբ։ Երկրորդ՝ պատհամամբ։ Երրորդ՝ անձնիշխանութեամբ։ Չորրորդ՝ նախախնամութեամբ։ Հինգերորդ՝ յօժարական կամօք։ * Առաջինն՝ բնութեամբ մահ է՝ յորժամ ծերանայ մարդ, տկարանայ եւ մեռանի։ Երկրորդն պատահմամբ է՝ որ յորոգայթէ լինի. ի գազանաց, ի գետոց, յաւազակաց, յագահութենէ, յահէ, եւ ի չաչարանաց։ Երրորդն՝ անձն իշխանութեանմբ, որպէս ոք սպանանէ զանձն իւր, կամ զնկերին. կամ զհոգին մեղօք սպանանէ, կամ զընկերին. չար մահ են չորեքին սոքա։ Չորրորդ մահ՝ ի նախախնամութենէն Աստուծոյ. որպէս յորժամ գայ ի վերայ մարդոյ մահ վասն իւր օգտի։ Նախ որպէս մանուկն մեռանի զի մի ի չար անկցի։ Երկրորդ ծերն մեռանի՝ զի ազատիցի ի մարմնոյ չարաց։ Երրորդ արդարն մեռանի՝ զի ի գործս իւր հանգիցէ։ Չորրորդ մեղաւորն մեռանի՝ զի մի յաւելցի ի մեղս. իսկ անզեղջ մեռանի՝ եւ զառհաւատչեայ տանջանաց կրէ. որպէս սոդոմացիքն եւ այլքն։ Իսկ հինգերորդ մահն՝ յօժար կամօք. եւ սա յերկուս բաժանի. այսիքն, ի բարի եւ ի չար։ Նախ՝ բարի է յօժարութեան մահն, յորժամ ի յապրիլն կենդանոյն զմահ խոկամք. եւ զմեռելութիւն ախտիցն գործեմք ի մեզ. այսինքն, ճգնութեամբ եւ բարի գործօք. որպէս ասէ առաքեալն գաղատացւոց։ (Որք քրիստոնեանքն են՝ զանձինս իւրեանց ի խաչ հանեն կարեօք եւ ցանկութեամբ հանդերձ։) Երկրորդ՝ որք յօժարին մեռանիլ մարտիրոսութեամբ վասն անւանն Քրիստոսի մահուամբ սրոյ, եւ հրոյ, եւ այլն։ Երրորդ՝ յօժարութեամբ մահ է մկրտութիւնն. որպէս ասէ առաքեալն. (որք մկրտեցաք ի Քրիստոս Յիսուս՝ ի մահ անդր նորա մկրտեցաք. թաղեալք ընդ նմին մկրտութեամբն ի մահ։) Զի յորժամ հաւատացաք թէ Քրիստոս վասն մեր մեռաւ, եւ զմեզ ձրի արդարացոյց, յայնժամ մեք թէ՝ վասն Քրիստոսի յուսոյն մեք ցանկութեանց աշխարհիս մեռանիմք, զի ընդ Քրիստոսի կենդանասցուք. որպէս ասէ առաքեալն։ (Մեռայք՝ եւ կեանքն ձեր ծածկեալ են ընդ Քրիստոսիւ յԱստուոծ։) Այսպիսի մահ սրբոցս՝ սուրբ են եւ պատուական. որպէս ասէ մարգարէն։ (Պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց իւրոց։) *Է եւ չար մահ. որպէս ասէ սոյն մարգարէն. (մահ մեղաւորին չար է։) Նախ՝ որք կենդանի գոլով մեղօք զհոգիս կորուսանեն՝ չար մահ է. որպէս ասէ առաքեալն յփեսացւոց։ (Դուք երբեմն մեռեալ էիք ի մեղս ձեր եւ յանհաւատութեամբ։) Երկրորդ՝ որք վասն չար գործոց իւրեանց մեռանին՝ չար մահ է. որպէս ասէ Պետրոս ի կաթողիկէն։ (Մի ոք ի ձէնջ չարչարեսցի իբրեւ զսպանօղ. կամ իբրեւ զգող. կամ իբրեւ զչարագործ. ապա թէ իբրեւ զքրիստոնեայ՝ փառաւորեսցէ զԱստուած անուամբս այսուիկ։) Երրորդ՝ չար մահ է. որ զինքեանս սպանանեն որպէս ասացաւ։ Չորրորդ՝ չար է, որ աստուածասաստ պատուհասիւ սատակին. վասն այն մարգարէն ի յերկուս բաժանէ զմահն. ի չար եւ ի բարի։ (Մահ մեղաւորին չար է ասէ. եւ մահ սրբոց՝ պատուական։) Արդարեւ չար է մահ մեղաւորին. զի մարմնով զգայի մահու մեռան. եւ հոգւով ի մշտնջենաւոր տանջանսն անկան։ Իսկ արդարքն՝ զզգալի մահս միայն ճաշակեն. եւ հագւով կենդանի են առ Աստուած. որպէս վասն Աբէլի ասէր Աստուած. (ձայն արեան եղբօր քոյ գոչէ առիս։) Զի Աստուած արժանաւորացն լսէ. թէպէտ վախճանեալ իցեն։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի երկու են մահք. մին զգալի. եւ մին իմանալի. նոյնպէս եւ երկու կեանք. այժմուս, եւ հանդերձեալսն։ Ի սոցանէ երկուքն սիրելի, եւ երկուքն ատելի են մեզ. այսինքն, առ ժամանակեայ մահս յորամ աստուածպաշտութեամբ լինի, եւ յաւիտենից կեանքն սիրելի է. զի յայս երկոսեանս վայելեն սուրբքն։ Իսկ ատելի է առօրեայ կեանքս, եւ յաւիտենից մահն՝ որ պատահի չարացն եւ մեղաւորացն։ Զի արդարքն թէպէտ մեռանին, հոգւով կենդանի են առ Աստուած. որպէս Աբրահամ. Իսահակ. Յակօբ, եւ այլքն. որպէս ասէր. (ես եմ Աստուած Աբրահամու Իսահակայ. եւ Յակօբայ. եւ Աստուած ոչ է մեռելոց, այլ կենդանեաց։) Իսկ մեղաւորքն թէպէտ մարմնով կենդանի են, հոգւով մեռեալ են. որպէս ասէ Տէրն. (թոյլ տուք մեռելոցն հոգւով, թաղել զմեռեալսն մարմնով։) Ապա յայտ է՝ զի մահ որդարոցն ցանրկալի է քան զկեանս անպարշտաց զի ադարքն թէպէտ (յաչս մեր մեռեալ երեւին, այլ յոյս նոցա լի է անմահութեամբ որպէս ասէ Սողոմօն։) *Արդ՝ պատւական է մահ սրբոց։ Նախզի՝ զբարիս գործեցին յուսով հանդերձեալ կենացն. այլեւ յանցաւորէս ի մշտնջենաւորն ժամանեցին. եւ ի նեղութեանցս ի հանգիստ. եւ յեղկելի կենացս յերանութիւն ժամանեցին եւ հասին։ Դարձեալ՝ պատուական է մահ սրբոց. զի յակամայ փորձանացս որ ըստ հոգւոյ եւ մարմնոյ, ի յանդորր փոխեցան. ի ծերութենէ եւ ի տկարութենէ, ի ներոգումն ելին. եւ յաղթեցին ամ կարեաց մարմնոյ։ Դարձեալ՝ պատոուական է մահ սրբոց. զի յայս կենացս մեռան. եւ ընդ Քրիստոս կանդանացան. որպէս ասէ առաքեալն կողոսացւոց։ (Եւ յորժամ Քրիստոս կեանքն մեր յայտնեսցի, յայնժամ եւ դուք ընդ նմա յայնեսջիք փառօք) ի փառս ամենա սուրբ երրորդութեանն։ Իսկ մահ մեղաւորաց չար է ասէ։ Նախզի՝ յուսահատութեամբ է վախճան նոցա. այլեւ զրկեցան ի ժառանգութենէ երկնից. եւ դժոխոցն եղեն ժառանգք։ Այլեւ աստ ոչ յիշեցին զօր մահուն. եւ անդ ոչ կարեն գործել զբարիս։ Դարձեալ՝ չար է մահ մեղաւորաց. զի փակի դուռն ապաշխարութեան նոցա. եւ բանին դրունք դժոխոց։ Այլեւ մատնին ի ձեռս անողորմ եւ չար հրեշտակի. այլեւ ի մեղաց գործոց իւրեանց չարչարին. եւ զհանդերձեալ չարչարանսն մերձ տեսանեն։ Դարձեալ՝ չար է մահ մեղաւորացն. զի ոչ լսեն ի Տեառնէ թէ՝ (դարձարուք առիս, եւ ես դառնամ առ ձեզ։) Այլեւ զի՞նչ. (կապեցէք զդորա զոտս եւ զձեռս. ) եւ թէ՝ (հանէք ի խաւարն արտաքին. ) եւ թէ՝ (ծառայ չար է վատ. ) եւ թէ՝ (երթայք յինէն անիծեալք։) Եւ յայնժամ ջրոյ կարօտին որպէս մեծատունն. եւ իւղոյ լապտերի որպէս յիմար կուսանքն։ Ընդդէմ սոցա մահ սրբոցն պատւական է ասէ. (ո Տէր ես ծառայ քո եմ։) Ծառայութիւնն չորս տեսակ է։ Նախ՝ արարչութեանն։ Երկրորդ՝ արծաթով գնեալքն։ Երրորդ՝ ընտոծինն որ ի տանն ծնեալ։ Չորրորդ՝ յաւարի առեալն։ Եւ այպէս չարիւք մեք ծառայք եմք Քրիտոսի։ Նախ արարչութեամբն որ ստեղծեաց. ըստ այնմ որ ասէ Պօղոս կողոսացւոց։ (Նովաւ եղեւ ամենայն. այսինքն որդւովն. որ ինչ յերկինս եւ երկրի. որք երեւին եւ որք ոչն երեւին։) Եւ մարգարէն ասէ. (նա արար զմեզ եւ ոչ մեք թաք. մեք ժողովուրք ի ձեռին նորա եւ խաշն արօտի նորա։) Երկրորդ՝ զի գնեաց զմեզ. ոչ արծաթով կամ ոսկւով. այլ պատուական եւ անապական արեամբն իւրով։ Եւ դարձեալ ասէ գաղատացւոցն. (Քրիստոս գնեաց զմեզ յանիծից օրինացն, եղեալ վասն մեր անէծք։) Երրորդ՝ ծառայ եմք ընտածին. որպէս ասէ։ (Ո տէր ես ծառայ քո եմ. ծառայ եւ որդի աղախնոյ քոյ. ) այսինքն, որդի եմք Ադամայ որ ծառայ եղեւ մեղաց. եւ աղախնոյն Եւայի մօրն՝ որ աղախին եղեւ հեշտութեան որ տիկինն էր։ Եւ դարձեալ՝ ընտոծին եմք ի տան սուրբ եկեղեցւոց ծնեալք եւ սնեալք հոգեպէս։ Չորրորդ՝ ծառայ եմք Քրիստոսի. զի ազատեաց զմեզ ի գերողէն եւ յաւարի էառ. ըստ այնմ, (ել ի բարձունս խաչին. գերեաց զգերութիւն. էառ աւար. բաշխեաց պարգես. եւ ետ որդւոց մարդական։) Արդ՝ վասն առաջին ծառայութեանն՝ պարտական եմք Աստուծոյ որպէստնկագործի տալ զպտուղն բարի գործոց մերոց ստեղծողին զմեզ։ Ապա թէ ոչ՝ ասէ յաւետարանն. (տապան մահուն յարմատ ծառոյ կայ. ամենայն ծառ որ ոչ առնէ պտուղ բարի՝ հատանի եւ ի հուր արկանի։) Վասն երկրորդ ծառայութեանն՝ որպէս ծառայն ոչ է Տէր կամաց իւրոց. այլ ի կամս գնողին իւրոյ. նոյնպէս եւ մեզ պարտ է ի կամս Քրիստոսի լինիլ. որպէս ասէ առաքեալն։ (Չէք անձանց տեարք. գնոց գնեցայք։) Եւ դարձեալ ասէ. (գնոց գնեցայք. մի լինիք ծառայք մարդկան։) Զի որ ծառայ Քրիստոսի է ազատ է յամենայն մարդկանէ։ Վասն երրորդ ծառայութեանն՝ որ ընտոծին եմք ի տան Աստուծոյ սնեալք, ոչ է պարտ զծնօղն մեր ուրանալ եւ զանուն նորա. որպէս անհաւատք եւ հերձուածօղք, վասն նոցա ասէ մարգարէն. (օտարացան ի մօրէ եկեղեցւոյ. խաբեցան յարգանդէ եւ խօսեցան սուտ։) Եւ վասն չորրորդին՝ ծառայ եմք որ ազատեաց ի գերողէն. զմարմինս ի մեղաց. եւ զհոգիս ի տանջանաց։ Այլ ոչ է պարտ մտանել ծառայ մեղաց եւ դժոխոց խաւարի. ըստ այնմ, (փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի. եւ փոխեաց զմեզ յարքայութիւն որդւոյ իւրոյ սիրելւոյ ի մասն վիճակի սրբոցն ի լոյս։) Եւ արդ՝ ջանացարուք եղբարք այսօր յորում հասակի եւ եմք. եւ ի մեր ձեռս է սրբութեամբ ծառայելն Աստուծոյ եւ գանձելն ի հանդերձեալսն. Զի մի յանկարծ եկեսցէ ձմեռն ծերութեան՝ կամ հիւանդութեան կամ մահու։ Եւ ապա յայնժամ ոչ լիցիմք ձեռնահաս. գործելոյ եւ ասիցիմք. (ոչ են կամք իմ ի դոսա։) Զի աղաղակէ առաքեալն թէ՝ (մի ինչ պատճառէք. ահա ժամանակ ընդունելի. ահա օր փրկութեան։) Եւ դարձեալ ասէ. (մինչդեռ ժամանակս ի ձեռս մեր է՝ գործեսցուք զբարիս։) Ո՞գիտէ զմեր առաջիկայ. եւ շունչ մեր ի ձեռին նորա է. նա ըստ գթասէր ողորմութեան հօր՝ մի ածցէ եւ դիպեցուսցէ մեզ օր՝ ուր ոչ լինին կամք մեր ի նոսա եւ իւր բարեբուն կամքն։ Այլ մեր կամք եւ կեանք եւ օր մահւան եւ երթալոյն յատեան դատաստանին՝ ըստ նորա կամացն լիցին, եւ ըստ կամաց մերոց։ Որ ոչ լինիմք ամօթով եւ խղճիւ մեղաց չարչարեալ։ Այլ նայելով ի մեր բարի, վաստակն որ ամենայնիվ յաջողեալ լիցի, խնդալիցք եւ բերկրեալք լիցուք, վստահացեալք ի բարինս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Յայլէ քարոզ մահու ի Բանն Սիրաքայ։ (Ով մահ գտան է յիշատակ քո։) Էկղէս. 41. 3։ (Գլուխ. ՃԽԹ)

Ասէ իմաստունն Արիստոտէլ թէ՝ վախճան ամենայն ահարկութեան՝ մահն է։ Քանզի ամենայն իր՝ բնութեամբ ատէ զապականութիւնն իւր։ եւ որքան կարէ՝ ընդդիմանայ իւրոյ եղծանողին. եւ այս յայտ է ի հրոյն եւ ի ջրոյն եւ ի կենդանեաց եւ յամենայն իրաց։ Քանզի որոյ էութիւնն լաւագոյն է, նորին եւ ապականութիւնն չարագոյն եւս է. որպէս ապականութիւնն բանականին՝ վատթար է քան զանբանին. եւ զգայականացն՝ քան զանզգայիցն. ապա ուրեմն չար է հոգւոյն մահն քան զմարմնոյն. որպէս ասէ Յոբ. (մորթ ընդ մորթոյ՝ եւ որ է ինչ ընդ անձինն՝ տուժեսցի. ) որպէս թէ ասէ. զժամանակաւորս ունիլ վասն մարմնոյն. եւ զմարմինն վասն հոգւոյն։ Սակայն յիմարքն զնդդէմն առնեն. զի վասն մարմնոյ եւ ընչիցն՝ ստեն եւ բարկանան։ Եւ ասէ Սիրաքն. (բերան ստախօս՝ սպանանէ զանձն։) Եւ Յակօբոս ասէ. (յիմաստութիւնս այս՝ երկրաւոր շնչաւոր եւ դիւական է։) Երկրաւոր՝ այսինքն զի ժողովել ջանան. եւ շնչաւոր՝ զի է վասն վաւաշոտ ցանկութեան. եւ դիւական է՝ վասն ամբարտաւանութեան աստի կենացս։ Եւ այսպիսեացս՝ դառն է յիշատակ մահուն. զի զյոյսն եդեալեն յինչս. եւ առնեն զանիրաւութիւն։ *Եւ գիտելի է՝ զի վասն չորս պատճառի դառն է յիշատակ մահուն։ Նախ՝ վասն բաժանելոյն ի միմեանց հոգւոյն եւ մարմնոյն։ Երկրորդ՝ վասն հարկի մեռանելոյն։ Երրորդ՝ զի ոչ գիտէ զժամ մահուն։ Չորրորդ՝ զի յայնժամ ժողովին առնա ամենայն չարիք։ Վասն այս չորս պատճառիս՝ դառն է յիշատակ մահուն. եւ զիւրաքանչիւրսն ցուցցուք։ *Առաջին գլուխն՝ դառն է յիշատակ մահուն. վասն զի բաժանին ի միմեանց հոգին եւ մարմինն. զի յոյժ սիրով կապեալ էին. այլեւ տարերքն քակտին յիրերաց՝ ուստի գոյացաւ մարմին։ Եւ մեծ է ցաւս այս։ Նախզի՝ անջատի կատարօղն՝ յորմէ ինքն է կատարեալ. վասն զի հոգին է կատարօղ մարմնոյ՝ բաժանի ի նմանէ։ Նաեւ զհոգին կատարէ մարմինն ի մի անձնաւորութիւն։ Եւ թէպէտ մնայ էութիւն հոգւոյն յետ բաժանելոյ ի մարմնոյն, այլ ոչ է կատարեալ անձն. այլ մասնաւոր։ Երկրորդ՝ զի յայս մահուանէս՝ ամենայն սուրբք երկեան. որպէս նոյն ինքն որ էր սուրբ եւ կեանք՝ ամենեւին գիտելով զնոյն ցաւն զի մեծ է, աղաչեց զհայր ասելով (անցցէ բաժակս այս։) Թէպէտ Քրիստոս կամաւ մեռաւ վասն ազատութեան մարդկան. ըստ այնմ, (լաւ է որ մի ոք մեռանի. եւ մի ամենայն ժողովուրդս կորիցէ։) Նաեւ Պօղոս ըստ բնական յօժարութեան ասէր. (ցանկամ ելանել ի մարմնոյ, եւ ընդ լինիլ. ) այլ ըստ բնականին ասէ. (ոչ կամիմ մերկանալ. այլ զայն ի վերայ այսր զգենուլ. զի ընկղմեսցի մահկանացուս ի կենաց անտի։) Որեւ երկնչելով ի մահուանէ՝ ետ կապել զակն ի ժամ գլխատմանն։ Այսպէս դառն է յիշատակ մահուն վասն բաժանելոյ հոգւոյն ի մարմնոյն։ Երկրորդ գլուխն՝ դառն է մահն վասն հարկի մեռանելոյն. զի մահն յոչ ոք խնայէ։ Սենեքայ վարդապետն ասէ. այն ուխտադրութեամբն մտաք՝ զի ելանիցեմք. զի որպէս երկիրն հնգեկաւ անցանէ ի հօրէն առ որդին. եւ ի վաճառողէն առ գնօղն. այսպէս մարմինս պարտաւորեալ մահու՝ ի յառաջինն Ադամայ անցանի յամենայն մարդ՝ որ սերի ի նմանէ։ Եւ Սիրաք ասէ. (ոչ է ընդ իշխանութեամբ մարդոյ արգիլել զհոգին. ) ապա ուրեմն որպէս դատապարտքն ի մահ ոչ ուրախանան ի բանտին. նոյնպէս մահու պատգամաւորքս ի տրտմութեան հովիտս գոլով. իբր առ ժամայն քարշիմք առաջի անաչառ դատաստանին եւ դատաւորին. վասն ունայն կենացս՝ ոչ է պարտ ուրախանալ։ Վասն այն ասէ Սիրաքն. (յիշեա զդատաստանն իմ. զի այսպէս լինելոց է եւ քեզ. ինձ էրէկ, եւ քեզ այսօր։) Զոր օրինակ՝ երիտասարդ թագաւորազն մի՝ ետես զի մահն յոչ ոք խնայէր։ Թողեալ զամենայն, գնաց յանապատ ծառայել Աստուծոյ. եւ յորժամ տրրտմեցաւ ծնօղն զի ոչ գոյր այլ որդի, գրեաց առ նա. ընդէ՞ր մեկուսացար որդեակ, թողլով զիս եւ զամենայն բարութիւնս։ Եւ պատասխանեաց նմա. զի մի վասն սակաւ ուրախութեանց՝ մշտնջենաւոր լացից. որպէս ասէ աւետարանն. (վայ ձեզ մեծատանց՝ զի ընկալայք զուրախութիւն ձեր. վայ որ յագեալդ էք այժմ, զի քաղցիցիք. վայ որք ծիծաղիքդ՝ զի սգասջիք եւ լացջիք։) Եւ դարձեալ ասէ հայրն. խնդրեա յինէն զի՞նչ կամիս։ Ասէ ցնա որդին. մի ինչս խնդրեմ ի քէն. զի մերժեսցես զմահն ի սահմանաց քոց. եւ եթէ զայս ոչ կարես, գոնեայ արա զայս. զի մանուկն առաջի ծերոյն, եւ զաւակն առաջին ծնողին հօր ոչ մեռանի։ Ապա յայտ է՝ զի դառն է յիշատակ մահուն։ Երրորդ պատճառ՝ դառն է մահն վասն անգիտանալոյ զժամ մահուն. զի չորս կերպիւ անտեղեակ լինիմք մահուն։ Նախ՝ արժանաւորութիւնն։ Երկրորդ՝ ժամանակն։ Երրորդ՝ տեղիքն։ Չորրորդ կերպն։ Նախ արժանաւորութիւնն՝ զի ոչ գիտեմք եթէ արդար եւ եթէ մեղաւոր մեռանիմք. որպէս ասէ Սիրաքն. (են արդարք նաեւ իմաստունք՝ եւ գործք նոցա ի ձեռին Աստուծոյ։) Սակայն ոչ գիտէ մարդ թէ՝ արժանաւորի՞ մարդ ատելութեան եւ կամ սիրոյ։ Բայց զայս գիտելի պարտ՝ զի որպէս գտանէ մահն զքեզ. այսպէս գտանես եւ դու զնա. այսինքն, թէ գտանէ զքեզ արդար եւ բարի. եղիցի քեզ մահն պատւական ըստ Դաւթի. (պատուական է առաջի Տեառն մահ սրբոց իւրոց։) Իսկ թէ գտանես զքեզ ի մեղս եւ ի չարիս, եղիցի քեզ մահն չար. որպէս ասէ նոյն ինքն մարգարէն. (մահ մեղաւորին չար է։) Երկրորդ՝ անգիտանամք զժամանակն. զի ոչ գիտեմք յորում ամի, կամ յամսի, ի յորօր, եւ կամ ի յորժամ մեռանելոց եմք։ Եւ թէ ընդէ՞ր ոչ յայտնեաց Աստուած զօր մահուն։ Այս է՝ զի ամենայն ժամ սպասերցուք նմա. որպէս ասէ աւետարանն. (հսկեցէք՝ զի ոչ գիտէք զզօրն եւ ոչ զժամն։) Արդ՝ իմաստուն մարդն նմանի թռչնոյ ճարտարի. զի յորժամ տեսանէ զաղեղն լարեալ, եւ զնետսն պատրաստեալ, զինքն ի փախուստ հարու։ Նոյնպէս իմաստուն մարդն յորժամ տեսանէ զաղեղ բարկութեանն Աստուծոյ լարեալ, եւ զնետ մահուն ի նմա պատրաստեալ, փախչի յԱստուծոյ առ Աստուած. այսինքն, ի բարկութենէն յողորմութիւնն. որպէս ասէ սաղմոսն. (եթէ ոչ դառնայք առնա՝ զսուր իւր սրեալ է. եւ զաղեղն իւր լարեալ։) Բայց տգէտքն եւ ծոյքն՝ յամեն մինչեւ ի գալ նետին. այսինքն, մահուն. որպէս ասէ Սիրաք. (մի հեղգանար դառնալ ի Տէր. զի մահն ոչ հեղգանայ. ) վասն որոյ ոչ գիտեմք զժամակն. հանապազ պատրաստ կացցուք։ Երրորդ՝ անգիտանամք զտեղին. զի ոչ գիտեմք թէ յորում տեղւոջ մեռանելոց եմք. որպէս ասէ Սենեքայ վարդապետն. մահն դարանակալ լիցի քեզ յամենայն տեղի. թէ իմաստուն ես՝ յամենայն տեղիս սպասեա նմա. զի մի անպատրաստ գտեալ վնասեսցէ զքեզ։ Վասն այն պարտ է ի տան եւ ի դուրս՝ ի նստիլ եւ ի գնալ՝ ի ցամաքի եւ ի ծովի՝ յամենայն տեղիս եւ յամենայն գործս՝ ակն ունիլ մահուն հանապազօր։ Չորրորդ՝ անգիտանայ մարդ զկերպ մեռանելոյն. թէ հրով թէ սրով. յան կարծակի թէ երկար հիւանդութեամբ. ի պատերազմի թէ ի խաղաղութեան. ի մարդկանէ թէ՝ ի գազանաց եւ յայլն. որպէս ասէ Սիրաք. (ոչ գիտէ մարդ զկատարածն իւր. ) այսինքն թէ՝ զի՞նչ կերպիւ մեռանելոց է։ Այս երեք պատճառաւս՝ դառն է յիշատակ մահուն։ Չորրորդ գլուխն՝ դառն է մահն. զի յայնժամ ելանեն ընդ առաջ հոգւոյն ամենայն չարքն յերեք կողմանէ. այսինքն, նախ ամենայն չար մեղքն զոր գործեաց՝ առաջի աչացն գան եւ տեսանէ զոր գործեալ էր եւ մոռացեալ ի մանկութեանէ։ Երկրորդ՝ ընդառաջ գան ամենայն չար գունդքն դիւական. զորոց հրամանսն կատարեալ է ի կենդանութեան իւրում։ Երրորդ՝ ընդ առաջ ելանեն չար տանջանք մեղացն եւ երկիւղին։ Վասն առաջնոյն ասէ երկրորդ օրէնքն. (պահեսցին ձեզ չարիքն ի վախճանի աւուրցն. զի որպէս մանուկն՝ որ ընթեռնու զգիրն ի տախտակին՝ եւ յիշատակն մնայ ի մտին. ) նոյնպէս յետ մահուն՝ ամենայն գործք մեղացն պահեալ լինին ի մտին եւ ոչ ջնջին։ Վասն երկրորդին ասէ ոսկէ բերանն. զի՞նչ արասցես ով հագի յոր ժամ թողեալ զամենայն, միայն մտանես ի հեռի եւ յանծանօթ երկիրն։ Ո՞վ լիցի քեզ ապաւէն ընդդէմ մռնչողացն որք պատրաստին ի գիշատել զքեզ։ Վասն երրորդին ասէ Յոբ. (մեծատունն յորժամ ննջիցէ, ոչ ինչ տարցէ ընդ ինքեան, բայց ամենայն բարձեալ լիցի ի նմանէ ի ժամ մահւանն. որպէս մեծատունն՝ որ կաթիլ մի ջրոյ կարօտանայր. եւ ոչ տուաւ նմա։) Յորոց փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած զամենայն հաւատացեալս եւ երկրպագուս անւան իւրոյ եւ արժանի արասցէ ջրոյն կենաց՝ որպէս անսուտ Տէրն պատմեաց. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Այլ քարոզ մահու. ի Բանն սիրաքոյ։ (Ո՛վմահ բարի է դատաստան քո։) Էկղէս. 41. 3։ (Գլուխ. ՃԾ)

Վարդապետք ասեն թէ՝ Աստուած զնախախնամութիւնն իւր որ ի վերայ աշխարհի՝ միջնորդութեամբ պատճառաց ի միտք կատարէ. որպէս տեսանեմք զի լինելութիւն եւ ապականութիւն որ յերկրի, միջնորդութեամբ երկնային մարմնոցն լինի. եւ այս ոչ վասն անկարութեան որպէս այլոց թագաւորաց եւ իշխանաց. զի վասն որոյ կացուցանեն գործակալս՝ որք յամենայն տեղիս ինքեանք ոչ են բաւական։ Իսկ Աստուած յոյժ զօրեղագոյն է. եւ ձգի ի ծագաց մինչ ի ծագս օգտակար առողջութեամբ. (եւ դարմանէ զամենայն քաղցրութեամբ որպէս ասէ սիրեցէքն։) Սակայն վասն անճառ բարերարութեանն՝ հաղորդս առնէ զայլս իւրոյ բարերարութեանն։ Յաղագս այսորիկ կամեցաւ առնել գործակալս յերկինս եւ յերկրի. նաեւ ի դժոխս։ Յերկինս զհերշտակս. որ զոգիս մարդկան առ Աստուած տանին. որպէս ասէ Ղուկամ. (եղեւ մեռանիլ աղքատին եւ տանիլ հրրեշտակացն զնա ի գոգն Աբրահամու։) Եւ ի դժոխս ունի գործակալ զդեւս. որպէս ասէ Գրիգոր. դատապարեալ մեղաւորք ի դժոխս տանջին ի նոցանէ. զի նոցա խրատովն յայսմ կենցաղս զչարն գործեցին։ Իսկ թէ ոք կամիցի գիտել զդառնութիւն պատժոյն ի միտ ածցէ զչարութիւն վերակացւացն. զի թէ փոքրիկ եւ թիւնաւոր կենդանեացս ոչ կարէ տանիլ. եւ կամ հանգիստ գտանել, թէ յանկողինս դիպի ո՞րպէս կարասցէ համբերել. յորժամ տեսանէ զդաժանակերպ զգայարանս բանսարկութիւնն. եւ զտագնապն եւ զկիզանօղ բոցն որ տուեալ լինի ի նոցանէ. Ուստի երանելին անտօն որ գանեալ եղեւ ի դիւացն մինչ կենդանի էր, պատմեաց թէ ձաղումն այն՝ այնքան դառն էր, որ ոչ ինչ չարչարանք աստի կեանցս կարէ համեմատիլ ամենայն տանջանաց։ Իսկ գործակալ եւ դատաւոր ի կեանս յայս՝ է մահն. զի զաստուածային եղեալ վճիռն ի գործ ածէ որ է այս. (անձն որ մեղիցէ՝ նոյն եւ մեռցի։) Այլ մեք ամենեքեն մեղաք ի նախահայրն մեր. հարկ է որ ամենեքեան մեռանիմք. որպէս ասէ սաղմոսն. (ով է մարդ որ կեցցէ եւ ոչ մեռցի, կամ փրկեսցէ զանձն իւր։) Վասն այն ասէ. (ով մահ բարի է դատաստան քո։) Արդ գիտելի է՝ զի վասն բազում պատճառի բարի է դատաստան մահուն։ *Առաջին՝ զի արդար է. քան զի թէպէտ դատաւորք եկրի զննեն զմեղս ոմանս, այլ ոչ զամենեսեան. որպէս ասէ ոմն իմաստուն. ինն են որք խռովեցուցանեն զքաղաքս. եւ ոչ լինին նոցա իրաւունք։ Առաջինն՝ դատաւորք սուտք ի յատենի։ Երկրորդ՝ քահանայք ի տաճարի։ Երրորդ՝ գեղեցիկ բոզք ի պառնկանոցի։ Չորրորդ՝ խաբեբայ վաճառականք ի փողոցի։ Հինգերորդ՝ դրամախաղացք ի ի հրապարակի։ Վեցերորդ՝ փաղաքշօղքն եւ երկպառակքն ի յապարանս արքունի։ Եօթներորդ՝ մատնօղքն ի ձեռն գրի։ Ութներորդ՝ բամբասօղքն ի ծածուկ։ Իններորդ՝ արբեալքն որք զեղքեալ լինին գինւով։ Այսպիսիքս եւ այլ բազում հեղգացօղք ի բարրի գործս՝ ոչ հարցափորձին ի մարդկանէ. սակայն մահն զամենայն դատէ. ուստի Ամրոսիոս ասէ։ (Վայ է ինձ թէ ոչ լացից զմեղս իմ. եղուկ է ինձ թէ ոչ յարեայց ի մէջ գիշերի խոստովան լինիլ առ քեզ Տէր։) Վայ է ինձ թէ զճշմարտութիւնն լռեմ կամ թաքուցանեմ. զի արդէն իսկ տապար առ արմին անպտուղ ծառոց եդեալ կայ։ Վասն այսորիկ որ իմաստունն է՝ պարտ է զի արկանիցէ աղբ շուրջ զծառովք իւրովք. այսինքն, որպէս աղաչեաց այգէգործն այն. եւ ոչ ետ թոյլ հատանել զծառն թզենւոյ, մինչեւ դիցէ աղբ. ասա զինչ եւ կամիս։ Երկրորդ՝ զի ոչ հայի ի կաշառս. եւ ոչ ակն առնու բարեկամի. եւ ոչ երկնիչ ի հզօրաց։ Զի այս երեքեանս՝ պատրեն զամենայն դատաւորս երկրի։ Այլ մահն ոչ բնաւ խաբի ի սոցանէ. որպէս ասի յառակն. (ոչ խնայեսցէ յաւուր դատաստանի. եւ ոչ փոխանակեսցէ զթշնամութիւնն. եւ ոչ վաճառեսցի բազում կաշառօք. այլ դատէ զիւրաքանչիւր որք ըստ գործոյն։) Ապա ուրեմն որ կմիցի դիւրաւ զերծանիլ ի նմանէ՝ ուղղէ զվարս իւր. զի ասէ Տէր. (յորժամ երթիցես ընդ ոսոխին քում առ իշխանն ի ճանապարհի, տուր զհաշիւն զերծանիլ ի նմանէ. գուցէ քարշիցէ առ դատաւորն. եւ դատաւորն մատնիցէ դահճի։) Երրորդ՝ զի հատուցանէ իւրաքանչիւր ումեք ըստ արժանոյն. այսինքն, մեղաւորացն զպատիժն. եւ արդարոցն զհանգիստն. որպէս ասէ սիրեցէքն։ (Գիտասցեն թէ՝ որով մեղանչէ ոք՝ Նովիմբ եւ տանջի. ) զի որով եղանակաւ մեղանչէ մարդ՝ ըստ այնմ կերպի մահն պատժէ զնա։ Քանզի որպէս ի մեղանչելն նախ ջերմանալ ի խորհուրդն. երկրորդ հեշտանայ ի հաւանիլն. երրորդ յաւարտ հանէ գործովն. չորրորդ յամէ ի սովորութիւնն։ Այսպէս մահն՝ նախ ջեռուցանէ ջերմամբ։ Երկրորդ ի ներս ածէ զցաւ գլխոյն, զերիկամանցն, եւ զայլ անդամոցն եւ դառնացուցանէ զբերանն։ Երրորդ՝ մտանէ ինքն իսկ եւ բաժանէ զհոգին ի մարմնոյն։ Չորրորդ՝ մտանէ գերեզմանի. եւ ապա ի բարեկամաց մտաց բնաջինջ առնէ. քանզի նա նախ մոռացաւ զՏէրն եւ զստեղծօղն իւր։ Ապա ուրեմն արդար է դատաստան մահուն. զի որ պարծէր վասն գեղեցկութեան մարմնոյն՝ կրեսցէ զամօթ վասն զազրահոտ շաղղին. որպէս ասեն վարդապետք. զի՞նչ գոյ ժահահոտ քան զգէշս մեռեալ մարդոյ. զի՞նչ զազիր քան զդիակունս վախճանեալ արանց։ Զի որ ի կենդանութեանն յաչս ամենայն մարդոյ շնորհալի երեւիւր՝ ի մեռելութեանն գարշելի ցուցանի։ Որ զուարճանայր ի մեծութիւն. եւ հրեշտանայր ի փափկութիւնն. եւ փքանայր ի պատիւն. յորժամ մեռանի՝ յամենեցունց զրկի. փոխանակ հեշտութեանց՝ ի յորդանցն խածանի մարմինն. փոխանակ ընչաւէտութեանն մերկ եւ բոկ արտաքս մերժի. փոխանակ պատուոյն՝ յամենեցունց մոռացեալ լինի։ Քանզի ընթերցեալ լինի ի տիելերական արքայէն Աղէքսանդրու, որ ի միում քաղաքի յոյժ պատուով ընկալեալ եղեւ. եւ ընդ այլ բազում ընծայսն՝ նուիրեցին նմա եւ ակն պատուական. որոյ յատկութիւնն այս էր. զի ընդ կշռելն՝ միտէր քան զամենայն կչռորդս իւր։ Իսկ եթէ արկանէին ի վերայ նորա հող կամ յարդ, կորուսանէր զամենայն զօրութիւնս իւր։ Իբրեւ եղեւ հիացեալ Աղէքսանդր, հարցանէր թէ զի՞նչ նշանակէ իրս այս։ Պատասխանեցին իմաստասէրքն եւ ասեն։ Ակնս այս՝ նշանակէ զանձն արքայի. զի մինչ կենդանի ես՝ զօրեղ եւ գեր ի վերոյ ես քան զամենեսեան. բայց ի ժամանել մահուն՝ կորուսանես զամենայն զօրութիւն եւ զմեծութիւն քո։ Չորրորդ պատճառաւ՝ արդար է դատաստան մահուն. զի աշխարհս անդոսնել տայ. որպէս ասէ Գրիգոր թէ՝ սիրամարգ թռչունն յորժամ տեսանէ զգեղեցկութին թեւոց, զուրճանայ ի յինքն. լարէ զագին. փքացեալ շրջի ի տեղեաց ի տեղի։ Իսկ յորժամ հայի յոտնն, եւ տեսանէ զտգեղութիւն նորա, խոնարհեցուցնէ զագին եւ գլխակոր քայլէ։ Այսպէս մեղաւորք եւ անպարիշտք որք յղափացեալ են մարմնական եւ ժամանակաւոր գոյիւք, ոչ նկատեն եւ ոչ խոնարհին թէ ուստի ունին. այլ պատճառ՝ զանձինս եւ զիմաստութիւնս իւրեանց համարին. յաղագս այնորիկ՝ աստ եւ անդ խրոխտալով շրջին. որպէս ասէ Դաւիթ. (շուրջանակ անպարիշտք շրջին. ) եւ յետոյ զամօթ կրեն։ Որպէս այր ոմն զինւոր յոյժ ջերմացեալ ի փառս աշխարհի՝ եւ զցայգ եւ զցերեկ ի հնարս մտեալ թէ, որպէս կարասցէ ի ծայրսն հասանիլ։ Որոյ երեւեալ ի յանուրջ կին մի գեղեցիկ, հարցանէր ցնա եւ ասէր. ճանաչե՞ս զիս. եւ նա պատասխանի ետ թէ ոչ. եւ փոքր ինչ յետոյ ցուցեալ կինն այն զյետոյսն իւր՝ եւ էր այսպէս զազիր, որ բնաւ ոչ էր տեսեալ նորա. եւ ասէ ցզինուորն. իմա՝ զի ես եմ աշխարհս եւ փառքս աշխարհիս. որ յառաջն իբրեւ զվայելուչ ձեւանամ. ի վերջն այս եմ զոր հաւաստի տեսանես։

Ապա ուրեմն որ կամիցի ճանաչեալ եւ անգոսնել զաշխարհս, հայեսցի ի վերջ կատարածի իւրոյ. վասն այն ասէ։ (Ով մահ բարի է դատաստան քո։) Եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ ազատողին ի մեղաց եւ մահու, փառք յաւիտեանս ամէն։

ԳԼՈՒԽ ՃԾԱ-ՃԾԵ

Այլ քարոզ մահու. ի Բանն Սիրաքոյ որ ասէ։ (Ի յամենայն գործս քո՝ ի միտ Աստուած զվախճանն քո որ յաւիտեան ոչ մեղանչէս։) Էկղես. 7. 40։ (Գլուխ. ՃԾԱ)

Որպէս ասեն վարդապետք, ոչ ինչ որ այսպէս ուսուցանէ զբարի կառաւարութիւն կենաց մարդկան, որպէս յիշատակ մահուն։ Քանզի որպէս թռչուն ի յօդդ՝ ագեաւն ուղղէ զգնացս իւր. եւ ձուկն ի ծովու. եւ նաւապետն կալով ի յետին կողմն նուին՝ ի ձեռն քեղւոյն տնօրինէ զճանապարհս իւր։ Այսպէս եւ այյ իմաստուն՝ թէ կամի որ ի բարութիւնս կարգաւորէ զկեանս իւր զի մի կորիցէ ի ծովածուփ կենցաղոյս եւ ի փորձութենէ բանսարկութիւնն, պարտի յամենայն ժամ ի միաբերել զօր մահուն։ Զի այս է ծայրագոյն իմաստասիրութիւն. որպէս ասէ իմաստունն. (իմաստասիրութիւն է խոկումն մահու. ) զի ոչ վասն այլ ինչ պատճառի զանազան մեղս գործէ մարդ, քան թէ այնու որ զօր մահուն ի մտացն բնաջինջ առնէ. որպէս Ադամ վասն այն մեղանչեաց ընդդէմ պատուիրանացն Աստուծոյ՝ զի զմահն ոչ յիշեաց։ Եւ զայս ցուցանէ Աստուած յանդիմանելովն զնա. յիշեա՝ (զի հող էիր եւ ի հող դարձցիս։) Վասն այն ասէ իմաստունն Սիրաք. (յամենայն գործս քո՝ ի միտ ած զվախճանն քո, զի յաւիտեան ոչ մեղանչես։) Եւ գիտելի է՝ զի յիշատակ մահուն օդ տակար է վասն բազում պատճառի։ Առաջին՝ վասն խոնարհութեան. որպէս ասէ Միքիա. (խոնարհութիւն քո ի ներքս ի քեզ է. ) իբր թէ ասէ. ի քեզ ունիս՝ ուստի խոնարհիլ պարտիս։ Եւ այս է պատճառն. որ ի սահման մարդոյն մահկանացու եդեալ լինի. զի իմաստասէրքն սահմանեցին ասելով. զի՞նչ է մարդ՝ կենդանի բանաւոր մահկանացու։ Իբր թէ ասէ. ի հարկէ մեռանիլոց է մարդ. վասն այն ասէ Դաւիթ. (ծանիցեն հեթանոսք թէ մարդիկք են սոքա։) Բեռնարատոս ասէ. յոյժ բարի է թէ մարդ ճանաչէ զինքն, քան թէ զինքն անգիտանալով՝ զնթացս աստեղաց. զբնութիւնս տարերաց. զցասումն գազանաց. զզօրութինս խոտոց։ Նաեւ զինչ եէ՝ եթէ զինքն ոչ ճանաչէ, ոչ ինք է. քանզի որ ոչ ճանաչէ, զինքն վասն մեղաց եւ պակասութեան իւրոյ, ոչ ցաւի. ոչ ամաչէ ի մարդոյ. ոչ երկնչի յԱստուծոյ։ Վասն այն ասաց Աստուած Էզէկիէլի։ (Որդի մարդոյ բրեա զորմդ. եւ բրեցի եւ ահա դուռն մի. եւ ասէցիս. մուտ եւ տես զանօրէնութիւնդ եւ զչարիս. մտի եւ տեսի գարշութիւն սողոցն եւ անասնոց։) Արդ՝ զի՞նչ է բրել որմոյն՝ եթէ ոչ, նկատել ի պակասութիւն անձինն. զոր թէ ոք արասցէ, բազում գարշութիւնս գտանէ յինքն։ եւ նմանութիւն սողոցն եւ գազանաց. որպէս ասէ Դաւիթ. (մարդ ի պատւի էր եւ ոչ իմացաւ։) Այս առաջին օգտութիւն է յիշատակ մահուն։ Երկրորդ՝ առ ի նշանակելոյ զաշխարհս. զի ասեն վարդապետք. դիւրաբար անգոսնէ զամենայն, որ յամենայն ժամ խորհի զինքն մահկանացու գոլ. որպէս ասէ յառաջին թագաւորութեանցն թէ՝ (մերկացուցին զՍաւուղ ի լերինն գեբուայ. ) Սաւուղն թարգմանի վատ նօզ. որ նշանակէ զմեղաւորն՝ որ վատնէ զպարգեւսն տուեալ յԱստուծոյ։ Գեբու թարգմանի յղփութիւն անձրեւաց. եւ նշանակէ զմահն՝ որով ամենայն ժողովուրդն աւերեալ լինի. որպէս ասէ աւետարանն. (անմիտ՝ յայսմ գիշերի զոգիդ ի քէն ի բաց պահանջեն, եւ այլն։) Կարէ ասիլ թէ՝ հոգին լինի բաժին սատանայի. որպէս ասէ Ղուկաս. (մեռաւ մեծատունն եւ թաղեցաւ ի դժոխս։) Եւ մարմինն կերակուր օձից եւ որդանց. որպէս ասէ Սիրաք. (յորժամ մեռանի մարդ՝ ժառանգէ զգազանս, զօձս, եւ զորդունս։) Իսկ ինչքն լինին բաժին օտարաց. որպէս ասէ եզակի. (զոր ժողովես ո՞ւմ լինի. ) իբր թէ ասէ օտարաց. յորոց բնաւին ոչ խորհիս։ Այս երկրորդն։ Երրորդն՝ օգտութիւն է յիշատակ մահուն առ ի ճանաչել զմարմնական հեշտախտութիւնս. քանզի մայրն յորժամ կաիմ ի ստենէ հատանել զորդին, դառնագոյն իրօք օծանէ զստինսն։ Զոր ընթերցեալ լինի յումեմնէ կրօնաւորէ. առ որ եկն պոռնիկ կին վասն խաբելոյ. որում ետ իջեւան երկրնչելով, մի գուցէ վնասիցի ի գազանաց։ եւ յորժամ էին ի մասին ի միում խղճթի, ընկեաց սատանայ փորձութիւն ի սիրտս նորա. եւ նա ի միտ ածեալ զտանջանս դժոխոցն, վառեալ հուր խարշատեաց զմարմինն ասելով. թէ համբերես ժամանակաւոր հրոյս, կարես տանիլ զյաւիտենականն. այսպէս զերծաւ ի փորձութենէն։ Եւ ի վազիւն եգիտ՝ զկինն մեռեալ եւ հոտեալ. զօր յետոյ ի միտ ածելով, յայլ փորձութեանցն զերծանէր. այսպէս օգտակար է յիշատակ մահուն։ Չորրորդ՝ յորդորէ յողորմութիւն. խորհելով թէ՝ ոչ կարէ տանիլ ընդ ինքեան, բաշխէ աղքատաց. յուսալով թէ լաւագոյն փոխարէն լինելոց է. Որպէս ասեն վարդապետք. այն ոչ են բարիք մարդոյն զորր ընդ ինքեանս տանիլ ոչ կարեն. ապա ուղիղ բարի է ողորմութիւն ննջեցելոցն. որպէս ասէ յաւետարանն. (եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. զի քաղցեայ եւ ետուք ինձ ուտել, եւ այլն։) Եւ գիտելի է՝ թէպէտ ոչ կարէ տանիլ ըստ սաղմոսին. (զի ոչ թէ ի մեռանիլ իւրում առցէ ընդ իւր զամենայն. ) սակայն ի ձեռն ողորմութեանն կարէ տանել. ըստ այնմ, (որ ողորմիլ աղքատին՝ փոխ տայ Աստուծոյ։) Այս չորրորդն։ Հինգերորդ՝ օգուտ է յիշատակ մահուն, զի շարժէ ի զեղջ. որպէս այն որ Եսայի յԱստուծոյ կողմանէն ասաց ցԵզեկիա. (ա՛րքայ պատրաստեա՛ զտուն քո զի մեռանիս. եւ նա ելաց դառն։) Նոյնպէս թագաորն նինուէացւոց ի խորդ եւ ի մոխիր զիջաւ ի բանիցն Յովնանու վասն կործանման Նինուէի։

Յայլմէ քարոզ վասն ննջեցելոցն. ի Բանն Յոբայ։ (Ողորմեցարուք ինձ ողորմեցարուք ինձ ո՛վ բարեկամք իմ. զի ձեռն Տեառն մեխեցաւ յիս։) Յոբ. 19. 21։ (Գլուխ. ՃԾԲ)

Ասեն իմաստունք յորժամ ոք երթայ ի ճանապարհ եւ անկանի յորոգայթ որ վասն պարտուց դնեն ի բանտ, յայնժամ թուղթ առաքէ առ ճշմարիտ սիրելիսն իւր, զի օգնեսցեն եւ վճարեսցեն զպարտս նորա։ Այլ ճշմարիտ սիրելին եւ սուտն՝ երեք ցեղ որոշին։ Նախ զի՝ սուտ սիրելին որչափ մերձ է՝ առ երեսս սէր ցուցանէ, եւ յորժամ հեռանայ՝ մոռանայ։ Իսկ ճշմարիտ սիրելին առաւել հոգւոյ յորժամ հեռանայ. որպէս մայրն սակաւ հոգայ յորժամ մերձ է որդին. բայց ի հեռանալն անչափ լայ եւ հոգայ. եւ հանապազ յերազն տեսանէ։ Երկրորդ՝ զի սուտ սիրելին սիրէ յորժամ փարթամ է. իսկ յաղքատութեանն ոչ։ Իսկ ճշմարիտն՝ յամենայն ժամ սիրէ, եւ քան ի փարթամութեան, առաւել ի յաղքատութեան հոգայ։ Երրորդ՝ զի սուտ սիրելին՝ զմարմինն միայն սիրէ եւ զհոգին ոչ այլ ճշմարիտ սիրելին զի կատարեալ է սերն, վասն այն սիրէ զմարմինն եւ զհոգին ի կեանս եւ ի մահ։ Վասն որ անկանի յորոգայթ, գիտէ զճշմարիտ սիրելիսն. թող ղրկէ առ նոսա զի օգնեսցեն նմա։ Այսպէս հոգեւորապէս ննջեցեալքն գնացին զհեռագոյն ճանապարհն. եւ ունին պարտք զմեղս. զի ոչ կարաասցին աստ ապաշխարել եւ հատուցանել. եւ անդ ոչ գոյ ապաշխարութիւն եւ ոչ հատուցումն. վասսն այն բերանով մարգարէին Յոբայ՝ թուղթ եւ ողբ առաքեն յետս թէ։ (Ողոմեցարուք ինձ ողորմեցարուք։) Զայս ինչ ասեն թէ՝ ազգականք մերր եւ սուտ սիրելիք՝ մոռացան զմեզ. այլ դուք քահանայք ճշմարիտ սիրելիք՝ մի մոռանայք զմեզ. եւ դուք օգնեցէք մեզ աղօթիւք եւ պատարագօք, որք ազատիւք ի յաւիտենիից պարտուցն։ (Զի ձեռն Տեառն մխեցաւ յիս։) Ոչ ասեն թէ սուր Տեառն. զի սուրն եւ տանջանքն յաւիտենական մարմնով են առնլոց ի յաւուրն դատաստանի. այլ ձեռն Տեառն՝ որ նշանակէ զխրատն։ Որ ձեռամբ հարկանէ եւ տրտմեցուցանէ զհոգիս պարտաւորացն այնոցիկ՝ որք ակն ունին ողորմեացն Աստուծոյ յաւուրն դատաստանի. Վասն այն աղաղակեն առ մեզ. զի օգնելն կենդանեաց՝ օգուտ է ննջեցելոց. որպէս աղաչանք քերցն Ղազարու՝ օգնեցին եղբօրն։ *Այլ ասեն իմաստունք թէ պարտ է քարոզ տալ ի վերայ ննջեցելոց վասն երեք պատճառի։ Առաջին՝ զի յորդորեսցին մարդիկ վասն ննջեցելոց առնել՝ աղօթս եւ պատարագս պահս եւ տուրս աղքատաց. զի առաւել օգնութիւն հասանի կենդանեաց աղօթքն վասն մեռելոց։ Երկրորդ՝ պարտ է քարոզել ի վերայ ննջեցելոց. զի եւ կենդանիքն պատրաստեսցեն զինքեանս. զի եւ նոքա մահկանացուք են։ Երրորդ պատճառ՝ զի կենդանիքն մխիթարեսցին ի վերայ ննջեցելոցն, եւ մի անյուսութեամբ սուգ առցեն. զի անօգուտ է ննջեցելոցն։ *Արդ՝ տեսցուք զառաջին գլուխն. զի վասն ինն պատճառի պարտ է զի կենդանիքն աղօթեն վասն ննջեցելոցն։ Առաջին պատճառ՝ զի կենդանիքս պարտական եմք ննջեցելոցն. զի բազում բարութիւնս ուսեալեմք ի նոցանէ։ Զի ծնաք ի նոցանէ եւ սնաք. եւ զամենայն ինչ ի նոցանէ ունիմք։ Արդ՝ մի ծուլասցուք վասն նոցա աղօթել. զի ծնօղքն վասն սիրոյ զաւակացն ծուլացան յապաշխարութենէ. եւ ի մարմնաւոր իրս զբաղեցան. եւ բազում մեղս գործեցին սուտ ասելով եւ իրս ժողովելով. վասն այն պարտ է զպարտս նոցա զաւակացն աղօթիւք վճարել։ Եւ այս հաստատի օրինակաւ. որպէս գրեալ է յերկրորդ օրէնսն. եթէ ոք մեռանիցի անորդի, առցէ զկին նորա եղբայր նորա։ եւ յարուսցէ զաւակ յանուն մեռելոյն. ապա թէ չկամիցի առնուլ զկին եղբօրն, ելցէ կինն առ ծերսն եւ աստոցէ. ոչ կամի եղբայր առն իմոյ կանգնել զանուն եղբօր իւրոյ. եւ հանէ կինն զկօշիկն նորա. եւ թքանէ ընդ երեսս նորա. եւ լինի նախատինք ժողովրդոցն։ Այս է՝ նախնիքն առին կին ապաշխարութիւնն. եւ մեռան անզաւակ. զի ոչ կատարեցին զապաշխարրութիւնն. ապա ուրեմն պարտ է մերձաւորացն նոցա առնուլ զապաշխարութիւնն եւ յարուցանել զաւակ նոցա. այսինքն, զկատարեալ ապաշխարութիւնն վասն ննջեցելոց։ Այլ բազումք առնուն զինչս եւ զհայրենիս ննջեցելոց. եւ ոչ ապաշխարեն վասն նոցա. վասն այն առաջի Աստուծոյ եւ ամենայն սրբոց կինս այս որ է ապաշխարութիւնն՝ ամբաստան լինի զնոցանէ. թէ նոքա զինչս եւ զստացուածս առին. եւ զիս ոչ առին յանուն ննջեցելոց. հանցէ զկօշիկս. այսինքն, զպատիւն ի նոցանէ. եւ թքանէ յերեսս նոցա. զի խայտառակին նախատանօք յատենին Քրիստոսի. ապա ուրեմն պարտ է օգնել ննջեցելոցն։ Երկրորդ՝ զի յորժամ նոքա մեր օգնութեամբն ազատին ի տանջանց եւ կան առաջի Աստուծոյ, յայնժամ համարձակութին ունին առ Աստուած վասն մեր բարեխօսել. եւ պատրաաստեն մեզ տեղի յարքայութեանն. որպէս ասէ Տէրն. (արարէք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ անիրաւութեան. զի յորժամ պակասի այդ, ընկալցին զձեզ ի յարկս իւրեանց։) Երրորդ՝ պարտ է օգնել նոցա. զի անչափ աղքատութիւնս կրեն ննջեցեալքն. զի զոր ինչ ունէին՝ յաշխարհս թողին. եւ զհանդերձեալ փառսն ոչ են առեալ. եւ պարտս հոլովս ունին. եթէ ներումն խնդրեն կամ ողորմութիւն՝ չտան նոցա. որպէս ոչ ետուն իմաստուն կուսանքն յիմարացն ի յիւղոյն. եւ թէ փոխ խնդրեն՝ ոչ ոք տայ նոցա. զի ամենեքեան աղքատ են եւ պարտական. վասն այն մեք որ կենդանի եմք եւ ունեւոր՝ պարտ է զի յօգնութիւն հասնիմք նոցա աղօթիւք։ Չորրորդ պատճառաւ՝ պարտ է օգնել նոցա. զի որ պարտական է յայս կեանս՝ եւ ոչ կարէ տալ նմա զփոխն՝ այլ իմն հնարիւք կարէ վճարել. զի գործ առնէ՝ եւ վարձ առնու՝ եւ վճարէ զպարտսն։ Այլ ննջեցեալքն գնացեալ ի մէնջ անդ ոչ կարեն վաստակս առնել. եւ ոչ գին վաճառ. եւ ոչ այլ ինչ. որպէս ասէ ժողովօղն. (զամենայն ինչ զոր ի ձեռին քումէ զօրութիւն, արա. վասն զի ոչ խորհուրդ եւ ոչ գործ եւ ոչ գիտութիւն է ի դժոխս յոր դու երթալոց ես։) Եւ թէ ոք ասիցէ՝ հոգիքն բաժանեալ՝ հանապազ ի զղջումն են եւ ի տրտմութիւն եւ ի խոստովանութիւն եւ ի պահս. այնու կրեն գտանել զփրկութիւն։ Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ անդ մեռեալքն ոչ ունին ապաշխարութիւն. զի անօգուտ է զղջումնն եւ տրտմիլն եւ խոստովանիլն եւ այլն ամենայն. զի ժամանակն անցեալ է. եւ չէ ժամանակ սերմանելոյ կամ վաստակելոյ. այլ ժամանակ է հնձելոյ եւ վարձս առնլոյ։ Զի ասէ առաքեալն. (ահա ժամանակ ընդունելի. ահա օր փրկութեան. մի եւ մի իւիք տայցէք պատճառս՝ զի մի արատեսցի պաշտօնն ձեր։) Եւ չունին այլ ինչ հնարս մխիթարութեան. բայց զայն որ ասէ յաւետարանն թէ՝ (շունք կերակրին ի փշրանց ակելոյ ի սեղանոյ Տեառն իւրեանց. ) զի հոգիք ննջեցելոցն կերկրին ի փշրանաց հրեշտակաց եւ սրբոց, եւ ի բարի մարդկանէ որք են յաշխարհս. այս է՝ ի բարի գործոց, ի պատարագէ եւ յաղօթից, եւ յողորմութեանց։ Եւ զի յոյժ աղքատք են եւ յանճարն գգնացեալ. վասն այն պարտ է հասանիլ նոցա յօգնութիւն։ Զի գրեալ է թէ՝ երկու քահանայք պատարագ մատուցանէին. մինն վասն մեղաւորաց որք յաշխարհի են. եւ միւսն վասն մեռելոց որք բաժանեալ են։ Եւ եղեւ խնդիր ի մէջ նոցա թէ՝ ո՞րն է օգուտ. վասն ննջեցելո՞ցն, թէ վասն կենդանեացն։ Մինն ասէր թէ՝ վասն մեղաւորաց որք յաշխարհի են՝ պարտ է աղօթել. զի ի մէջ բազում վշտի եւ փորձանաց են. եւ թէ անզեղջ մեռանին, ի դժոխս իջանեն։ Այլ ննջեցեալքն անհոգ են. զի ի դուռն ողորմութեանն Աստուծոյ հասեալ են. եւ զմեղս խոստովանեալ են. եւ սակաւ պարտքն որր մնացեալ է նոցա, հասարակաց աղօթիւքն եւ ողորմութեամբն Աստուծոյ ների նոցա։ Իսկ միւսն ասէր. ննջեցելոյն է օգուտ պատարագելն, քան կենդանեացն. եւ օրինակ տայ թէ՝ երկու ոմանք լինին միապէս աղքատք. այլ մինն ունիցի ողջ անդամ. աչս ունի որ տեսանէ. ոտս որ գնայ. ձեռս որ գործէ, եւ այլն։ Իսկ միւսն յայսցանէ ոչ ունի եւ ոչ մի. ապա ուրեմն պարտ է առաւել կոնդին ողորմիլ։ Սոյնպէս թէպէտ մեղաւորքն աղքատք են, այլ կենդանիք են. եւ կարեն ամենայն անդամօք ապաշխարել. բերանով խոստովանիլ. մարմնով ի պահս կալ ձեռօք ողորմութիւն բաշխել, եւ այլն։ Իսկ ննջեցեալքն դատարկք են յայսցանէ. զի ոչ կարեն պահել. ոչ աղօթել. եւ ոչ խոստովանիլ. եւ ոչ ողորմութիւն տալ. եւ ոչ այլ ինչ հնարիւք կարեն զմեղս իւրենց քաւել. այլ մեք կարեմք վասն նոցա քաւութիւն գորթել. վասն այն նոցա պարտ է առաւել աղօթել եւ պատարագ մատուցանել։ Հինգերորդ՝ պարտ է օգնել նոցա. զի թէ մեք ոչ օգնեմք ննջեցելոցն, յորժամ մեք մեռանիմք, եւ մնացորդքն մեր ոչ օգնեն մեզ. որպէս ասէ Տէրն թէ՝ (որով չափով չափէք չափեսցի ձեզ։) Եւ տես թէ դու որով չափով չափեցեր. բարւովն թէ չարովն. նոյնպէս եւ որդիքն քո քեզ չափեն բարի կամ չար։ Վեցերրոդ՝ զի բնական է բնութեան մարդոյս՝ որ գթայ ի հիւանդս. եւ նոքա որք ննջեցեալքն են՝ աւելի ողորմելի են քան զամենայն հիւանդս։ Զի թէ զամենայն աշխարհիս ցաւն եւ հիւանդութիւնն ի մին մարդ ժողովին, ոչ լինի այնպէս ծանր, որպէս պարտական հոգին որ տանջի եւ ցաւի։ Ի ներքուստ ի խղճէ մտաց. եւ յարրտաքուստ ի տանջանաց. զի հանապազզ չարչարին. եւ զհիւանդութիւնս իւրեանց ոչ կարեն յայտնել մեզ. եւ ոչ ունին սպասաւոր. եւ ոչ կարեն օգնել միմեանց։ Եօթներորդ՝ զի որք ոչ կատարեն զանդարձս ննջեցելոցն՝ հինգ ազգ մեղանչեն։ Նախ Աստուծոյ. զի թէ կատարեալ էին զանդարձս, եւ ննջեցեալն հասանէր ի կայանս արդարոց ի տեղիս լուսոյ եւ հանգստեան, լինէր փառաբանիչ Աստուծոյ։ Երկրորդ՝ մեղանչեն հրեշտակաց. զի նոքա առաւել ուրախանան յորժամ հոգիք սրբոցք յաւելանին նոցա ի փառաբանութիւնն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ մեղանչեն ընդդէմ ննջեցելնց. զի թէ կատարէին զանդարձս, նոքա փութով ժամանէին ի հանգիստն։ Չորրորդ՝ մեղապարտ է այնպիսին եւ ինքեան. զի գրեալ է ի սիրեցէքն, (որով եւ մեղանչէ ոք՝ նովիմբ եւ տանջի։) Զի որ լսէ զաղաղակ ննջեցելոց եւ ոչ ողորմի, նոյնպէս եւ ինքն աղաղակէ, եւ ոչ ոք աղորմի։ Հինգերորդ՝ մեղանչեն ընդդէմ որդւոց իւրեանց. զի չար օրինակ տան որդւնցն ոչ կատարել զկտակս ննջեցելոցն։ Ութներորդ՝ պարտ է օգնել նոցա. զի ննջեցեալքն ի վերայ մեր բազում աշխատանս կրեցին. եւս առաւել ծնօղքն. ապա ուրեմն չէ պարտ անտես առնել զաշխատանս նոցա. այլ բարի փոխարէն առնել։ Զի զաւակքն պարտական են ծնողաց իւրեանց. եւ ծնօղքն կարեն խնդրել զպարտս իւրեանց. բայց ոչ իշխանութեամբ, այլ խոնարհութեամբ խնդրեն թէ, (ողորմեցարուք ինձ ողորմեցարուք ինձ ով բարեկամք իմ. զի ձեռն Տեառն մխեցաւ յիս։) Աւաղ՝ ննջեցեալքն որք ի կեաենս իւրեանց այլոց առնէին ողորմութիւն՝ այժմ հասեալ են յայն տեղին, որք յայլմէ խնդրեն ողոմութիւն. եւ դու թէպէտ մարմնական ինչ ոչ ունիս, այլ կատես աղօթիւք օգնել նմա. Աստուած ողորմի ասելով, կամ հայրր մեր որ յերկրինս, կամ այլ ինչ աղօթս, ամենեքեան օգուտք են ննջեցելոցն։ Եւ թէ ինչս ունիս, ընչիւք պարտ է օգնել նմա. եւ զնդարձսն կատարել։ Զի թէ մեծատուն ոք երթայ յայնկոյս ծովուն եւ առնէ տիաթիկս, եւ բազում ինչ տայ որդւոց իւրոց, եւ սակաւ ինչ իւրն բաժին առնէ թէ՝ յետոյ յուղարկեցէք ինձ։ Եւ որդիքն զամենն ի պէտս իւրենց անցուցանեն. եւ հայրն ի սովոյ մեռանի, ո՞չ մահապարտք են նոքա։ Այսպէս որք մեռան եւ գնացին յայնկոյս հեռագոյն ծովուն, զի յայս կենացս ի հանդերձեալն երթան. եւ անդարձով բազում ինչ որդւոցն տան. եւ սակաւ ինչ իւրեանց հոգւոյն բաժին տան։ Իսկ մնացեալ որդիքն զամենայն ի պէտս իւրեանց անցուցանեն. եւ ծնօղքն սովամահ կորնչին. եւ նոքա ծանրագոյն մեղանչեն. վասն այն կանոն է եկեղեցւոյ՝ զի եպիսկոպոսն եւ քահանայքն հայր են ննջեցելոցն. բռնութեամբ կատրել տան զկտակսն։ Իններորդ՝ յորժամ մեռանիմք եւ ոչ հասանիմք ննջեցելոցն յօգնութիւն, տամք նոցա պատճառ տրտմութեան. որպէս թէ ոք ի բանտի լիցի, եւ ակն ունի թէ բարեկամն հանէ զնա անտի. եւ բարեկամն անփոյթ առնէ, նա առաւել տրտմի քան զայն՝ որ չունի զոք բարեկամ։ Այսպէս յորժամ մեռանին ծնօղքն, եւ յուսան թէ զաւակք մեր փրկեն զմեեզ, եւ նոքա անփոյթ առնեն, առաւել տրտմին քան զնոսա որք չունին զաւակ։ Վասն այն Եսայի բամբասէ զանգութ զաւակացն. (որդիս ծնայ եւ բարձրացուցի. եւ նոքա զիս անարգեցին։) Եւ թէ ոք ասիցէ՝ որպէս կարէ մարդ յօգնութիւն հասանիլ ննջեցելոյն եւ ազատել զնա ի դժոխոցն։ Ասեն վարդապետք թէ՝ որպէս մարդ մարմնաւոր որ մատնեալ է ի բանտ՝ բարեկամք նորա չորս կերպիւ կարեն ազատել զնա։ Նախ ինքեամբ. զի մատչին առ թագաւորն եւ աղաչեն զնա։ Երկրորդ՝ զի տան կաշառս սիրելեաց թագաւորին։ Երրորդ՝ զի վարձեն բարեխօս, եւ առաքեն առ թագաւորն. եւ թէ այսու չկարեն փրկել, առնեն չորրորդ հնարս. այսինքն, զի բազում գանձս տան յարքունիս թագաւորին։ Այսպէս կարեն ազատիլ ննջեցեալքն ի դժոխոց չորս կերպիւ։ Նախ՝ որ քո անձամբդ դու աղաչես զԱստուած աղօթիւք վասն ննջեցելոցն։ Երկրորդ՝ զի տասցես կաշառս իշխանաց նորա. այսինքն, աղքատաց եւ տնանկաց. եւ նոքա աղօթեն վասն նոցա եւ Աստուած լսէ. որպէս ասէ Դաւիթ. (զցանկութիւն տնանկաց լուար Տէր. ի պատրաստութիւն սրտից նոցա այլն։) Երրորդ՝ զի վարձու կալցէ զքահանայս աղօթւք եւ պատարագօք։ Չորրորդ՝ զի տացեն գանձս մարմնական ի տաճարն Աստուծոյ. որպէս արար յուդայ մակաբայեան. առաքեաց ի տաճարն երկու հազար դրամակշիռ ոսկի. զի աղօթեսցեն վասն նոցա որք մեռան ի պատերազմին։ Դարձեալ գիտելի է՝ զի է ոք վճարէ զպարտս ննջեցելոյն, յորժամ ինքն մեռանի, եւ այլք արասցեն յանուն նորա բարիս, ոչ հասանի ի նա. այլ յայն՝ որում պարտական էր։ Վասն զի գրեալ է ի վարս հարանց այլ ազգաց թէ՝ ոմն ի մեռելոցն եկն ի վանս կրօնաւորացն եւ ասէր. ողորմեցարուք ինձ. եւ ասացին. այլ զի՞նչ խնդրես՝ զի հատուցաք զպարտս քո։ Պատասխանի ետ. այո հատուցիք։ բայց ես պարտկան էի այլոց ննջեցելոցն՝ նոքա առնի. զի ես ծուլացայ. եւ այժմ դատարկ եմ ես վասն այն աղաչեմ յաւելուլ ինձ աղօթս։ Եւ դարձեալ գիտելի է՝ զի ոմանք նման են գազանին այն՝ որ զգերեզմանս բանայ եւ ուտէ զմարմին մեռելոյն. այսպէս բազումք են անողորմ՝ որք ոչ միայն թէ ոչ առնեն ողորմութիւն ննջեցելոցն, այլեւ չարաչար քարշեն զոսկերս նոցա եւ զգերեզմանս։ Եւ այն ծանր մեղք է հայհոյել զմեռեալս, քան զկենդանիս. զի ընդդէմ է բնութեանն վրէժ առնուլ ի մեռելոցն։ Եւ այսպէս է՝ որպէս ա յն որ տիգաւ խոցեաց զկողս Յիսուսի՝ առաւել գազանութիւն էր քան զայնս՝ որք ի խաչին բեւեռեցին։ Ապա ուրեմն պարտէ առնել ողորմութիւն ննջեցելոյն՝ թէ հոգեւոր եւ թէ մարմնաւոր. զի ողորմածն Աստուած ողորմեսցի նոցա. եւ թողութիւն արասցէ ամենայն յանցանաց նոցա. եւ հանգուսցէ այժմ ի տեղիս լուսոյ եւ ի տեղիս հանգստեան։ Եւ ի միւսանգամ գալստեանն՝ երկնից արքայութեանն ժառանգորդս կացուսցէ զնոսա ընդ ամենայն սուրբ եւ սիրելիս անուան իւրոյ Քրիստոս Աստուածն մեր եւ փրկիչն. եւ նմա եւ Հօր իւրում եւ Սուրբ Հոգւոյն՝ փառք եւ պատիւ եւ երկրպագութիւն, յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Այլեւ քարոզ վասն ննջեցելոց. ի Բանն Սիրաքայ։ (Ի միտ Աստուած զդատաստանս իմ. զի այնպէս լինելոց է դատաստանն Քո. ինձ եկն էհաս օրս այս։) Էկլէս. 38. 23։ (Գլուխ. ՃԾԳ)

Վարդապետք ասեն թէ՝ Աստուած ոչ առնէ անփոյթ զփրկութիւն մարդկան. այլ զանազան քարոզս առաքէ. զի բազում անգամ քարոզեալ է հրեշտակօք՝ յայտնեն դեւքն դիւօք. զի յակամայ կամօք՝ յայտնեն դեւքն վասն փրկութեան մարդկան ի տանջանաց դժոխոցն։ Իսկ այժմ քարոզէ Աստուած միջնորդութեամբ մեռելոց բանիւս այս որ ասէ Սիրաք։ (Ի միտ ած զդատաստանս իմ. զի այնպէս լինելոց է եւ դատաստանն քո։) Վասն այն ասէ Սողոմօն. (լաւ է երթալ ի տուն սգոյ, քան ի տուն արբեցութեան։) Զի այն է դպրոց բազում ինչ ուսման. վասն զի այն է կատարած ամենայն մարդկան. եւ կենդանին խորհի թէ զինչ լինելնոց է։ Եւ գիտելի է՝ զի մեռեալն եօթն ազգ քարոզ տայ կենդանեացն բարառնաբար՝ զի ի միտ առցուք։ Առաջին՝ զայս ուսուցանէ թէ՝ որպէս ես մեռայ եւ ոչ ինչ տարոյ յաշխարհէս զատ ի գործոց. նոյնպէս դու մեռանիս եւ ոչ ինչ տանիս բաց ի բարի գործոց քոց. որպէս ասէ Յոբ. (մերկ եկի յորովայնէ մօր իմոյ. եւ մերկ անդամ դարձոյց անդրէն. ) այս է՝ ի գերեզմանս։ Եւ Պօղոս առ Տիմօթէոս ասէ. (ոչ ինչ բերաք յաշխարհս. եւ ոչ ինչ տանիլ կարօղ եմք։) Եւ պարտէ մեզ օրինակ առնուլ զչար մեծատունն որ ասէ յաւետարանն. զի ի բազում մեծութենէն զոր ունէր աստ՝ կաթիլ մի ջրոյ ոչ տուաւ անդ, թէպէտ շատ խնդրեաց։ Վասն այն գրեալ է թէ՝ թագաւոր մի որ իշխէր տասն թագաւորաց՝ յորժամ եհաս օր մահուն նորա, հրամայեաց զպատանս իւր կապել ի ձող մի երկրայն. եւ շրջիլ ընդ քաղաքն եւ ասել բարձր ձայինիւ. յամենայն թագաւորութենէն զոր ունէր արքան՝ զայս չափ ինչ տանի ընդ իւր. վասն այն ասէ ննջեցեալն։ (Յիշեա զդատաստան իմ։) Երկրորդ բան՝ քարոզէ եւ ասէ. որպէս ես գնացի եւ այլ ոչ դարձայ. նոյնպէս եւ դու գնալոց ես եւ այլ ոչ դառնալոց. ըստ այնմ, (ոգի որ ելանէ՝ այլ ոչ դառնայ։) Զի յոյժ կարօտ եմք դառնալոյ աստ եւ ապաշխարելոյ, եւ ոչ կարեմք։ Զի որ աստ ի փոքր ժամանակս կարեմք ապաշխարել զմեղս, անդ ի բազում ժամանակս տանջիմք եւ ոչ օգտիմք։ Վասն այն կրկին անգամ զարթոյց հրեշտակն զԵղիա եւ ասէ. արի կեր եւ արբ. զի յերկար ճանապարհ կալ առաջի քոյ. եւ պահք քառասնօրեայ մնայ քեզ։ Վասն այն պարտէ աստէն ուտել եւ ըմպել զապաշխարութիւն. զի բազում պահքն եւ տանջանք կան յետ մահու. արպէս նաւավարրք պատրաստեն զկերակուր նաւին. զի ի վերայ ծովուն անհնար է գտանել։ Այսպէս պարտ է եւ մեզ պատրաստել աստ հոգեւոր կերակուր. զի յորժամ ելանեմք ի ծով մահուն, մի սովամահ կորնչիցիմք. վասն այն ասէ ննջեցեալն։ (Ի միտ ած զդատաստանս իմ։) Երրորդ բան՝ քարոզէ եւ ասէ թէ՝ յինչ կերպ որ մեռանիս՝ ի նմին մնալոց ես յաւիտեանս յաւիտենից. որպէս ասէ ժողովօղն. (թէ անցի փայտն ի հարաւ կամ ի կողմն հիւսիսոյ՝ ուր անկցի փայտն՝ անդ կացցէ։) Զի որչափ կենդանի եմք՝ հնար է փոփոխիլ ի չարէ ի բարի, եւ ի բարւոյ ի չար. բայց ի նոյն ժամն որ ելանէ հոգին ի մարմնոյն՝ թէ անկանիցի ի հարաւ որ ջերմ է եւ խոնաւ. այս է՝ ի շնորհն եւ ի սէրն Քրիստոսի Աստուծոյ, անդ է մնայոց. եւ եթէ ի կողմն հիւսիսոյ որ ցուրտ է ի չոր. որ է մահու չափ մեղքն, անդ է մնալոց. զի հոգին յետ ելանելոյն՝ ոչ կարէ բարի գործել եւ ոչ չար. վասն այն պարտ է ջանալ մեզ եւ անկանիլ յաջ կողմն որ է հարաւ. եւ մի ի հիւսիս որ է ձախ կողմն։ Այլ դժուարին է այնմ որ զամենայն ժամանակս ի ձախ եւ ի չարն գնաց, իսկ յօր մահուն ի յաջ կողմն միտել. վասն այն պարտէ այժմ վարժիլ ի կողմն Աստուծոյ. զի յօր մահուն անդ անկցուք որպէս ասէ։ (Ի միտ ած զդատաստանս իմ։) Չորրորդ՝ բան՝ քարոզ է եւ ասէ թէ՝ լինելոց է դատաստան քո նման դատաստանին իմոյ. զի թէ յօր մահուն ծածկեսցես զյանցանս ի խոստավանահօրէն, յայտնեսցէ Աստուած ամենայն աշխարհի յաւուրն դատաստանի. եւ թէ դու յայտնես Աստուծոյ խոստովանութեամբն, յայնժամ Աստուած ծածկէ զմեղս քո. (զի այնպէս եղեւ դատաստանս իմ։) Հինգերորդ բան՝ քարոզէ եւ ասէ թէ, ամենայն մերձաւորք եւ բարեկամք իմ թողին զիս, յորժամ եդին ի գերեզմանի կերակուր որդանց, եւ ոչ ոք էր ընդիս։ Այսպէս են առնելոց եւ բարեկամքն քո. վասն այն (ի միտ ած զդատաստանս իմ։) Վեցերորդ բան՝ ամենայն մեծութիւն քո յոչ ինչ է դառնալոց, որպէս եւ ինձ պատահեաց։ Զի ամենայն փառք եւ մեղութիւն աշխարհիս՝ ի հինգ է կապեալ։ Այս է՝ կամ իշխեցօղ է. կամ պատւական եւ մեծազգի է. կամ կատարեալ իմաստուն է. կամ մարմնով զօրեղ եւ գեղեցիկ է. կամ շատ փարթամութեան Տէր է։ Հնգեքեան սոքա խափանելոց են ցօր մահւանն։ Որպէս ասէ Դանիէլ թէ՝ (ետես թագաւորն պատկեր մի մեծ. եւ տեսիլ նորա ահագին յոյժ. գլուխ նորա յոսկւոյ սրբոյ. ձեռքն եւ բազուկքն եւ լանջքն արծաթիք. եւ մէջքն եւ բարձքն պղնձիք. եւ սրունք եւ ոտքն կէսն յերկաթոյ եւ կէսն ի խեցոյ. եւ հատաւ վէմն առանց ձեռին՝ եւ եհար զպատկերն եւ մանրեաց զնա իսպառ։) Այս պատկերս՝ նշանակէ զմեծութիւն աշխարհիս. տեսիլն ահագին՝ զահարկու իշխանութիւնն նշանակէ. եւ ոսկի գլուխն՝ իմաստութիւն է. եւ մէջն պղնձի՝ զուժեղութիւնն ցուցանէ. իսկ ոտքն եկաթի եւ խեցի՝ զփարթամութիւնն ցուցանէ որ երկու ազգ է։ Է ինչ որ նման երկաթոյ մնացական է որպէս հայրենիք. եւ որ իբրեւ զխեցի անցաւոր է՝ որպէս ոսկի եւ արծաթ եւ սոյնպիսիք։ Իսկ վէմն՝ ցուցանէ զդատաստանն Աստուծոյ. որ յօր մահուն հարկանէ անխնայ՝ եւ զամենայն ի հող դարձուցանէ։ Ո՞ւր են այսոքիկ յառաջնոցն։ Ահագին թագաւորութիւնն աղէքսանդրու։ Ո՞ւր մեծազդութիւն կայսերացն։ Ո՞ւ իմաստութիւնն Սողոմօնի։ Ո՞ւր գեղեցկութիւնն Աբիսողոմի։ Ո՞ւ զօրութիւնն Սամփսոնի. ամենայն ի հող դարձաւ։ Զիթէ երթիցես ի գերեզմանս նոցա՝ ոչ ինչ գտանիցես։ Ո՛վ մարդ ի միտ ած, զի քո կատարածն այսմ նման լինելոց է որպիսի ոք եւ իցես. զի ի հողոյ ստեղծար. եւ ի հող դառնալոց ես։ Ով մխիր՝ զի ա՞րդ հպարտանաս. զի մեզօք յղացար. եւ մերկ եւ աղտեղի ծնար. եւ ցաւօք կեցար. եւ լալով մեռանելոց ես. արդ՝ (ի միտ ած զդատաստանս իմ։) Եօթներորդ բան՝ քարոզ է եւ ասէ թէ՝ (ընդ դուռն մահու ահագին որ նեղ եւ անձուկ է՝ ենցանելոց ես ընդ որ ես անցի։) Զի ասէ Արիստոտէլ թէ՝ կատարած ամենայն ահարկութեանց մահն է. զի քան զամենայն ահարկութիւնս՝ ահարկու է. եւ ծով դառնութեան անդ է ժողովեալ. Վասն այն ասէ իմաստունն Սիրաք. (ո՞վ մահ՝ որպէս զի դառն է յիշատակ քո մարդոյ որ յուսացեալ է յինչս իւր։) *Եւ գիտելի է՝ զի վասն բազում պատճառի դառն եւ ահագին է անցանել ընդ դուռն մահու։ Առաջին՝ զի յոյժ անողորմ է մահն. զի թէ ոք մարձ է ի մահ եւ անպատրաստ՝ եւ խնդրէ ի նմանէ ներումն ասելով, տուր ինձ սակաւ ժամանակ զի խոստովանեցայց, կամ տաց հրրաման տան իմոյ. իսկ նա բնաւ ոչ հայի ի կաշառս եւ յաղաչանս. եւ ոչ ընտրէ զտեցին. զի մի է նմա սպանանել զմարդն ի տան եւ ի մայրի։ Նաեւ ոչ ընտրէ զժամանակն. զի նոյն է սպանանել նմա ի գիշերի եւ ի տունջեան ի տղայութեան եւ ի ծերութեան։ Ոչ ընտրէ զդէմս. զթագաւորս եւ զաղքատս. զարդարս եւ զմեղաւորս. նաեւ ոչ ընտրէ զզէնս եւ զգործիս սպանման. զի միապէս գործիք են նմա սուր եւ հուր՝ ջուր եւ քար, եւ այլն. այլ միշտ սպասէ մեզ որպէս զգաղտագողի թշմնամի։ Ապա յոյժ անմիտ է որ մնայ սակաւ ժամանակս ի մեղս։ Եւ թէպէտ ահագին է մահն, եւս առաւել ի վերայ այնոցիկ՝ որք յուսացեալ են յինչս իւրեանց եւ սիրեն զաշխարհս։ Եւ պարտ է զի տղայն առաւել երկընչի ի մահուն քան ծերն. եւ առողջն քան զտկարն։ Զի թէ թշնամին սպառազինեալ սպասէ ումեք, առաւել երկիւղ կայ յորժամ յետուստ կողմանէ լինի քան յառաջ։ Արդ՝ ծեր եւ տկարն տեսանէ առաջի իւր զթշնամի մահն՝ եւ զղջանայ եւ խոստովանի։ Բայց առողջն եւ տղայն՝ անհոգ մնայ. եւ յանկարծ հասանի ի վերայ նոցա մահն. վասն այն ոչ է պարտ անհոգ լինիլ։ Զոր օրինակ՝ թէ ոք մտանիցէ ի տուն մի՝ եւ լինիցին անդ ԻԴ մարդք թշնամիք՝ որք վառեալ զինուք սպասեն նմա մահու. եւ նա ոչ գիտէ թէ ով իցէ սպանօղն։ Այսպէս եւ քսան եւ չորս ժամք տուընջեան եւ գիշերոյ՝ սպասեն մեզ. եւ ոչ գիտեմք թէ ո՞ր է։ (Երեկոյեա՞յն՝ թէ մէջ գիշերի՞ն, եւ այլն։) Վասն այն ահագին է դուռն մահու եւ երկնչիլ պարտ է։ Երկրորդ՝ ահագին է՝ զի բազում վիշտս հանդիպի ի ժամ մահուն։ Առաջին՝ ցաւք ծանրագին. որք չտան թոյլ հոգալ վասն հոգւոյ։ Երկրորդ՝ մերկանալն յամենայն ընչից. զոր բազում աշխատութեամբ ժողովեաց եւ յոյժ սիրէ։ Երրորդ՝ բաժանումն հոգւոյն ի մարմնոյն. զի յոյժ սիրեն զիրեարս։ Չորրորդ՝ զի ոչ զոք ունի ճանապարհորդակից. եւ յօտար երկիր երթայ, ուր բնաւ չէ զօք տեսեալ։ Հինգերորդ՝ զի տեսանէ յամենայն կողմանց զթշնամիս իւր. որպէս որս մի ի մէջ բազում որսողաց. զի յետուստ կողմանէ տեսանէ զմեղս իւր զինեալ. եւ յառաջուստ զսատանայ՝ որ գայ ընդառաջ նորա։ Ի վերոյ զդատաւորն ահեղ զոր բազում զայրացուցեալ է։ Եւ ի ներքուստ կողմանէ զդժոխս։ Ո՞վ թէ որպիսի ահագին է դուռն մահուն։ Վեցերորդ՝ այնպէս ահագին է՝ զի եւ անասուն կենդանիք երկնչին ի մահուանէ. դողան. ձայն աղի ողորմ արձակեն. եւ թէպէտ դժուարին է նոցա՝ բայց ի դատաստանէն եւ ի տանջանանց ոչ երկնչին։ Իսկ զի՞նչ առնիցես դու ով մարդ մեղաւոր. որ ոչ թէ միայն այսոքիկ կան առաջի քոյ, այլեւ դատաստանն ահագին. եւ դժոխք անվճար։ Վասն այն ասէ Սիրաքն. (եթէ յիշեսցես զկատարածն քո, բնաւ ոչ գործեսցես զմեղս։) Եւ երեք ինչ է կատրածն մեր. մահն, եւ դատաստանն, եւ դժոխքն։ Թէ զսոսա ի միտս քո պահես, ոչ մեղանչես։ Եօթներորդ՝ այնպէս ահագին է՝ զի եւ սուրբքն եկնչին ի մահուանէ. որպէս գրեալ է թէ՝ հայր մի գնաց հնգետասան ամաց յանապատս. եւ անդ կեցեալ եօթանասուն ամ բազում աշխատութեամբ. պահօք եւ աղօթիւք. եւ բազում սքանչելիս արար. եւ էր սիրելի Աստուծոյ. եւ մարմինն չորացեալ։ Բայց յօր մահուն՝ ոչ կամէր արձակիլ հոգւոյն ի մարմնոյն. որպէս ասէ Պօղոս կորնթացւոց. (ոչ կամիմ մերկանալ. այլ զայն ի վերայ այսր զգենուլ։) Զի թէպէտ առաւել սուրբ ոք իցէ՝ այլ այս բնական է, որ ոչ կամի մեռանիլ. այլ զերկնային փառսն զգենուլ ի վերայ մարմնոյն. եւ այս ոչ լինի առանց մահու։ Այլեւ Քրիստոս որ Տէր էր մահու եւ կենաց. եւ ամենայն ինչ էր ի ներքոյ հրամանաց նորա. բայց ի ժամ մահուն երկեաւ. զի ցուցցէ զճշմարիտ մարդեղութիւն իւր. եւ ասէր. (տրտում է անձն իմ մինչեւ ի մահ. եւ յերկիւղէ մահորւն հոսեին քրտունք արեան. եւ աղօթէր. թէ հնար է՝ անցցէ բաժակս այս յինքէն։) Ով որդի Աստուծոյ. թէ դու որ ամենայն ինչ ի հրամանս քո է՝ այնպէս երկեար. վայ է եւ եղուկ մեզ. զի՞նչ հնարեսցուք թշուառականքս։ Եւ այլ զի՞նչ՝ քան թէ յառաջ քան զմահն՝ պատրաստեսցուք զմեզ ըստ օրինակի։ Առաջին՝ որպէս թէ ոք ունիցի մեծ խնծոր կամ խարպիզակ, եւ կամիցի զնա բոլոր կլանել, վնասէ զնա. բայց թէ կտրատէ մասն եւ կերիցէ՝ ոչ ինչ վնասեսցէ։ Այսպէս եւ մահն է որպէս մեծ խնծոր եւ դառն. եւ որք ի կենդանութեանն ոչ յիշեն զմահն եւ սակաւ ապաշաւեն, այնպիսիքն խեղդեալ հոգւով անկանին ի դժոխս. ապա պարտ է հանապազ խոկալ զմահն՝ որ ի ժամ մահուն լինի նա դեղ կենաց։ Երկրորդ օրինակ՝ որպէս նաւավարք ի ծովուն յորժամ գիտեն թէ կայ ինչ վիշտ եւ տեղի, որ անհնար է ընդ այն անցանել, թէ անպատրաստ կան մինչեւ հասցեն յայն տեղին, շուտով ընկղմին. այլ յառաջագոյն խորհին վասն տեղւոյն այն՝ զի անվնաս անցցեն։ Այսպէս մեք իբրեւ նաւավար եմք ի ծով աշխարհիս. եւ վիշտ մեծ է օր մահուն. թէ ոք անհոգութեամբ կայ. ուտելով եւ ըմպելով հասանի յօր մահուն, ընկղմի ի դժոխս։ Վասն այն պարտ է ի հեռաստանէ պատրաստիլ խոստովանութեամբ եւ ապաշխարհութեամբ, եւ զամենայն անիրաւս յետ դարձուցանէ կտակագրով. որպէս ասաց Եսայի առ թագաւորն Եզեկիա. (գրեա վասն տան քոյ զի մեռանելոց ես. ) եւ զայն խրատն ամենեցուն տայ մարգարէն Եսայի։ Դարձեալ՝ որպէս ի մահն Քրիստոսի հինգ մարմնաւոր սքանչելիք եղեն։ Նախ երկիրն շարժեցաւ։ Երկրորդ՝ վէմք պատառեցան։ Երրորդ՝ գերեզմանք բացան։ Չորրորդ՝ վարդագոյն տաճարին յերկուս հերձաւ։ Հինգերորդ՝ արեգակն խաւարեցաւ։ Այսպէս հոգեւորապէս լինելոց է ի մահ մեղաւորացն. եւ ապա փրկին։ Առաջին՝ պարտ է որ սիրտն շարժի զղջմամբ. եւ զոր ինչ զրկեալէ յումեք է՝ ի բաց ընկեսցէ. որպէս գերեզմանքն զմեռեալսն։ Երկրորդ՝ վէմք պատառին. այս է, զի խստասրտութիւնն կակղասցի. եւ պատառեսցէ զչար կամս իւր։ Երրորդ՝ զի գերեզմանք բացցին. այսինքն, զի բացցէ զխիղճ մտաց իւրոց եւ խոտովանեսցի։ Չորրորդ՝ զի թէ յառաջագոյն խոստովանեալ է պատրուակաւ՝ ասա պատառեսցէ զվարագոյր մտանց։ Կամ զառէջն եւ զթելն ծվէն ծվէն. այս է՝ մանրաբար զամենայն խոստովանի։ Հինգերորդ՝ զի արեգակն խաւարեսցի, այս է՝ պայծառ վայելչութիւնն աշխարհիս արհամարհին յաչս նորա. եւ ոսկին եւ արծաթն եւ այլն. յայնժամ հոգին յետ երից աւուրց յարիցէ ընդ Քրիստոսի. այս է՝ յետ զղջման եւ խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան՝ յարիցէ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Այլ քարոզ ննջեցելոց վասն մխիթարութեան. ի Բանն որ ասէ Սիրաք։ (Սակաւ լոց ի վերայ մեռելոց. եւ ապա մխիթարեաց։) Էկլես. 22. 11։ (Գլուխ. ՃԾԴ)

Վարդապետք ասեն ոչ է պարտ անչափ սուգ առնուլ քրիստոնէից ի վերայ մեռելոց վասն տասն պատճառի։ Առաջին՝ զի որպէս զամենայն բարեաց օրինակ ունիմք յառաջին սրբոցն ի բանից եւ ի գործոց. սոյնպէս եւ զչափ սգոյն եւ զմխիթարութեան ուսանիմք ի նոցանէ։ Ի բանիցն՝ որպէս իմաստունն Սիրաք. (սակաւ լաց ի վերայ մեռելոց. եւ ապա մխիթարեաց։) Եւ առաքեալն ասէ. (ոչ կամիմ եթէ տգէտք իցէք վասն ննջեցելոցն՝ զի մի տրտմեսջիք. որպէս այլքն որոց ոչ գոյ յոյս։) Իսկ ի գործոոց՝ ուսանիմք ի Քրիստոսէ. որ սակաւ մի արտասւեաց ի վերայ Ղազարու։ Եւ Յոբ յորժամ լուաւ զկորուստ ամենայն ընչիցն, եւ զմահ որդւոցն, գոհանայր եւ ասէր. (Տէր եւ եւ Տէր էառ. օրհնեալ եղիցի անուն նորա։) Այնպէս պարտ է մեզ սակաւ մի արտաասւել եւ զպարաս մեռելոցն հատուցանել. եւ ապա մխիթարիլ եւ գոհանալ զԱստուծոյ։ Երկրորդ պատճառ՝ զի որք բարի մահուամբ մեռանին՝ ազատին ի նեղութեանց աշխարհիս. եւ հասանին ի հանդիսան Աստուծոյ. որպէս ասէ տեսիլն Յօհաննու։ (Երանի որք տէրամբ մեռանին. ասէ հոգին սուրբ՝ այո զի հանգեան յամեանայն աշխատութեանց աշխարհիս. եւ գործք իւրեանց միայն չոգան զհետ նոցա։) Եւ թէ կարէր մեռեալն խօսիլ, զայս ասէր։ (Եթէ սիրէիք զիս՝ ապա ուրախ լեալ էր ձեր. զի ես առ հայր իմ երթամ։) Այլ դուք զիս ոչ սիրէք. եւ ոչ վասն իմ օգտի լայք. այլ վասն ձեր օգտի եւ պակասութեան. այլ ես այժմ լաւագոյն եմ եւ ուրախ քան զայն՝ որ առ ձեզ էի. զի ազատեցայ յամենայն աշխատութեանց եւ ի ցնորից. ապա ոչ է պարտ անչափ տրտմիլ ի վերայ մեռելոց։ Երրորդ՝ զի յորժամ բառնան զնաւն եւ հանեն ի ծովն, նա է ուրախութիւն եւ է տրտմութիւն, բայց յորժամ ի ցամաքն հանեն, կատարեալ ուրախութիւն է։ Արդ՝ յորժամ ծնանի մարդն՝ նոր մտանէ ի նաւն որ ի մէջ ծովու աշխարհիս. յայնժամ խառն է ուրախութիւն եւ տրտմութիւն. բայց յորժամ բարի մահւանբ հասանին ի նաւահանգիստն, այսինքն առ Աստուած՝ կատարեալ ուրախութիւն է։ Վասն այն ասէ Սողոմօն. (լաւ էր օր մահուն քան զօր ծննդեան. ) վասն այն ոչ տօնեմք զօր ծննդեան ամենայն սրբոց. այլ տօնեմք զօր հանգստեան. զի հասին առ Աստուծոյ եւ են ի տեղւոջ լուսոյ եւ ի տեղւոջ հանգստեան. եւ են մեզ բարեխօս վասն մարդկան մեղաւորաց. վասն այն չէ պարտ լալ։ Չորրորդ պատճառ՝ զի ամենայն ինչ ցանկայ միաւորիլ ընդ սկզբան իւրոյ. եւ թէ բռնութեամբ արգիլի, ոչ առնու հանգիստ մինչ միաբանի ընդ սկզբանն իւրոյ. որպէս սկիզբն ամենայն գետոց ծովն է. եւ նա ոչ հանգչի բնաւ մինչեւ հասանի ի ծովն։ Այլեւ տեղի քարանց երկիրս է. վասն այն յորժամ բռնութեամբ ձգեմք ի յօդդ, կամ ի ջուր, ոչ կանգնի, մինչեւ դառնայ յիւր տեղին յերկիր։ Վասն ա յն ասէ Սիրաք. (ամենայն ինչ ի հողոյ են. եւ դարձեալ ի հօղ դարձցին. եւ ամենայն ջուրք դառնան ի ծովս։ Արդ՝ սկիզբն ամենայն հոգւոց Աստուած է. վասն այն բնութեամբ կարօտին դառնալ առ Աստուած եւ միաւորիլ ընդ նմա. որպէս ասէ ժողովօղն. (դարձցի հողն յերկիր որպէս եւ էրն. եւ հոգին դարձցի առ Աստուած որ ետ զնա։) Եւ զի բանական հոգին առանց մահու մարմնոյն՝ ոչ կարէ միաւորիլ ընդ սկիզբն իւր. զի ասէ Պօղոս. (ցանկամ ելանել ի մարմնոյս եւ մտանել առ Աստուած. ) վասն այն չէ պարտ լալ։ Հինգերորդ պատճառ՝ զի մահն նման է քնոյ. որպէս ասաց Քրիստոս. (Ղազարոս բարեկամն մեր ննջեաց՝ երթամ զի զարթուցից զնա. ) զի որպէս յառնէ ի քնոյ առողջ եւ ուրախ. այսպէս յարիցեն մեռեալքն կատարեալ առողջութեամբ եւ ուրախութեամբ։ Վասն այն ասէ Պօղոս կորնթացւոց։ (Սերմանի ապականութեամբ, եւ յառնէ առանց ապականութեան. սերմանի անարգութեամբ, եւ յառնէ փառօք. սերմանի տկարութեամբ, եւ յառնէ զօրութեամբ. սերմանի մարմին շնչաւոր, եւ յառնէ մարմին հոգեւոր։) Թէ բոլորովին մեռեալ էր հոգւով եւ մարմնով՝ որպէս անհաւատքն որք չունին յոյս յարութեան, յանժամ պարտ էր լալ. որպէս ասէ Պօղոս թեսաղոնիկեցւոցն. (ոչ կամիմ տգէտս լինիլ վասն ննջեցելոց. զի մի տրտմեսջիք որպէս եւ այլքն որոց ոչ գոյ յոյս։) Ապա որ ի հաւատացելոց վերայ սուգ առնէ՝ պակասահաւատ է։ Եւ թէ գնա մարդ ի ճանապարհ հեռի եւ դառնալոց է անտի բազում շահիւք, ոչ տրտմին ընտանիք նորա. զի ի գալստեանն բազում շահօք եկեսցէ. որպէս ասէ Սողոմօն. (ոչ է մարդն ի տուն իւր. այլ գնացեալ է ի ճանապարհ հեռի. զքսակ արծաթոյն ի ձեռին իւրում առեալ է. եւ դառնալոց է ի լրման լուսնին։) Այսպէս մեռեալքն գնացին ի հեռի ճանապարհ. եւ բարի գործքն իւրեանց ընդ նոսա. եւ դառնալոց են ի կատարածի աւուրն, յորժամ լուսինն կատարի. եւ բազում շահ վաս տակոց բերեն. այսինքն, զփառաւորեալ հոգին եւ զմարմինն. ապա ուրեմն ոչ է պարտ տրտմիլ։ Վեցերորդ՝ զի հաւտացեալ ննջեցեալն՝ յերկու ազգ ձանձրութենէ ազատի։ Նախ՝ ի դառնութենէ մահուն. զի բնական է՝ որ ի սպանանիլոյ մարդն ծարաւի կամ ցամաքի. որպէս ասէ Սողոմօն. (հոգի տրտմեալ՝ ցամաքեցուցանէ զոսկերս։) Վասն այն Քրիստոս մերձ ի չարչարանս փութացուցանէր զՅուդա թէ՝ (արա վաղվաղակի։) Այլեւ ծարաւեցաւ ի խաչին. որպէս եւ դրեալ է թէ՝ զոմն մահապարտ եդին ի բանտի. եւ ծանուցին ի գիշերն թէ ի վաղիւն սպանելոց են զքեզ. իսկ նա յերկիւղէ եւ ի ծարաւոյն այնպէս սպիտակացաւ մազն՝ որ յերեկոյին սեաւ էր, եւ ի վաղիւն ամենայն սպիտակ։ Արդ՝ ի յայսպիսի դառնութենէ զերծեալ են մեռեալքն։ Երկրորդ՝ զերծանի ի փարձութեանց մեղաց. զի որքան կենդանի էին ի մէջ փորձութեանց աշխարհի էին. եւ յորժամ մեռան՝ ազատեցան յամենայնէ. զի սատանայ եւ աշխարհս եւ կամ մարմինն այլ ոչ կարէ զնոսա ի մեղս ձգել. վասն այն ոչ է պարտ լալ զնոսա։ Եօթներորդ՝ զմարմնով եւ զհոգւով մեռեալն պարտ է լալ. զի ասէ սաղմոսն. (մահ մեղաւորին չար է. ) իսկ զարդարոցն ասէ. (պատւական է առաջի Տեառն մահ սրբոց իւրոց. ) եւ Սիրաքն ասէ. (սակաւ լաց ի վերայ մեռելոյն. զի հանգուցեալ է. բայց սուգ անպարշտաց զամենայն աւուրս է։) Եւ այսմ օրինակ ետ Դաւիթ. զի յորժամ Աբիսողօմ չար մահուամբ մեռաւ, այնչափ ելաց, զի ասէ թէ ոչ կամէր մխիթարիլ. բայց ի մահ փոքր որդւոյն որ ի Բերսաբէէ իր եւ անմեղ էր՝ սակաւ ելաց։ Ապա ոչ է պարտ զհաւատացեալսն լալ։ Ութներորդ՝ զի յայնժամ պարտ է տրտմիլ՝ յորժամ դատաւորն կաշառօք զդատաստանն թիւրէ. իսկ դատաստան մահուն առանց ակնառութեան է. զի զփոքունս եւ զմեծամեծս՝ զթագաւորս եւ զռամիկս զի մասունս եւ զտգէտս՝ զչարս եւ զբարիս հաւասար վասն Ադամայ մեղացն սպանանէ, որպէս ասէ Սիրաքն. (մի երկնչիր ի դատաստանէ մահուն. զի դատաստանս այս յԱստուծոյ է ի վերայ ամենայն մարմնոյ. ) ապա ոչ է պարտ լալ զմահն եւ դժուարիլ՝ զի հասարակաց է։ Իններորդ պատճառ՝ զի իւրաքանչիւծ ոք զոր ինչ ունի՝ ի ներքոյ հրամանաց իւրոց առնէ անխափան՝ եւ ոչ ոք տրտնջայ. որպէս արեգակն առնէ արեւ. եւ առնէ գիշեր. առնէ պայծառ օր. եւ ամպ օր. երկայն օր եւ կարճ. եւ ոչ ոք լայ. զի այն է բնութիւն նորա։ Նոյնպէս երկիրն երբեմն զարդարէ զերեսս իւր բուսովք եւ ծաղկօք. եւ երբեմն սառն. եղեամն, եւ ձիւն։ Եւ ծովք երբեմն խաղաղանան. եւ երբեմն խռովին. եւ բազում այլ սոյնպիսիք։ Իսկ դու ընդէ՞ր զայրանաս ի գործս արարչին. ո՞չ ապաքէն նորա հրամանօքն է։ Զոր օրինակ՝ թէ ունիցի ոք բուրաստան, քաղէ ի նմանէ երբեմն ծաղիկ երբեմն խակ պտոուղ, եւ երբեմն հասուն. արդ՝ յիմարութիւն է մարդոյ թէ ոք տրտնջայ թէ, ընդ է՞ր ոչ թողուս զծաղիկն որ միրգ դառնայ. կամ զխակն որ հասուն դառնայ. զի ինքնիշխան է։ Նոյնպէս բուրաստան է աշխարհ Աստուծոյ զանազան ծաղկօք. եւ մատաղ մանկունքն ծաղիկք են. երիտասարդքն խակ. ծերքն հասուն. յորոց կամի քաղէ. ապա չէ պարտ ողբալ։ Տասներորդ պատճառ՝ զի թէ վասն մահու չափ մեղուցելոցն այնչափ լաս, որ արտասուքն իբրեւ զծով դառնայ, ոչ կարես յարուցանել։ Վասն այն յորժամ մերձ էր ի մեռանիլ փոքր որդին Դաւթի՝ անչափ ողբաց. իսկ յորժամ մեռաւ. յարեաւ լուաց զերեսս իւր. եւ էկեր հաց եւ ուրախացաւ. եւ զարմացան ծառայքն. պատասխանի ետ եւ ասէ. որչափ կենդանի էր՝ ջանս եդի թերեւս յարուսցէ Աստուած. եւ յորժամ մեռաւ, ընդէ՞ր անօգուտ չարչարեցայց. եւ զի ես առ նա եմ երթալոց. ոչ թէ նա առիս գալոց է։ Այլեւ ոչ աղաչեն ննջեցեալքն թէ լացէք զմեզ. այլ աղօթս եւ ողորմութիւն խնդրեն. որպէս ասէր Յոբ ի դէմս նոցա. (ողոմեցարուք ինձ՝ ողորմեցարուք ինձ՝ ողորմեցարուք ինձ ով բարեկամք իմ։) Այլ ոմանք մարդիկ նման են մատռուակին փարաւօնի՝ որ մոռացաւ զՅովսէփ ի բանտին՝ զի նա ի բարի երկիր էր. եւ ամենայն ինչ կարելի էր նմա առնել եւ ոչ արար։ Մեռեալն ասէ՝ մի սիրեր զիս որպէս սիրէ շուն զոսկրն որչափ ծածկեալ է մսով. եւ յորժամ մերկանայ ի մսոյն ձգէ ի տեղի մի եւ մոռանայ։ Նոյնպէս են ոմանք որք սիրեն զմարդն յորժամ կենդանի էր եւ ծածկեալ էր մարմնոց փարթամոթեամբն. եւ յորժամ մերկացաւ յամենայնէ, մոռանան զնա ի սրտէ. որպէս ասէ Դաւիթ. (մոռացեալ եղէ ես որպէս մեռեալ ի սրտէ. եւ եղէ ես որպէս զանօթ կորուսեալ։) Այլ հաւտարիմ սիրելիքն՝ առաւել հոգան վասն մեռեալոյն, քան որ ի կենդանութեանն. եւ ոչ է հոգալն անչափ լալն եւ արտասւելն եւ զԱստուած բարկացուցանելն. այլ աղօթիւք եւ պատարագօք, եւ աղքատաց ողորմութեամբ. խաչ կանգնել. եւ եկեցեցի շինել. եւ զայլ ամենայն արդիւնսն զոր առնեն յանուն մեռելոյն, այն է հոգալ եւ սէր նորա. զի յոյժ օգուտ են ա ղօթք եւ տուրք կենդանեացն վասն մեռելոցն. զի եւ նոքա առ Աստուած կենդանի են եւ ի դուռն ողորմութեան նորին ժամանեալ։ Զորեւ արժանաւորեսցէ անճառ բարութեան իւրոյ, եւ անանց կենացն զամենայն հոգիս հաւատացելոց Քրիստոս Աստուածն մեր. եւ նմա փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Նորին դարձեալ քարոզ վասն մխիթարութեան առաջին։ (Գլուխ. ՃԾԵ)

Ասեն իմաստունք թէ՝ վասն չորս պատճառի պարտ է սգալ ի վերայ կորուսելոյն։ Նախ՝ թէ զոր կորուսեալն այլ ոչ գտանէ ամենեւին, պարտ է սգալ։ Երկրորդ՝ թէ կորուսալն ի ձեռն թշնամեացն երեւի, պարտ է սուգ ունել։ Երրորդ՝ թէ այլ ումեք չլինի կորուսեալ որպէս զնորայն։ Չորրորդ՝ թէ այլ զնորին նմանն չկարէ գտանել. պարտ է ի վերայ չորիցս այսպէս կորուսելոցս՝ սուգ առնել եւ ողբալ եւ տարակուսիլ։ Այլ այժմ ով եղբայր՝ որ սգաւորդ ես ի վերայ մանկանց մեռելոյս՝ կորուստ քո ոչէ այն որ զնմանն չկարես գտանել. զի տալոց է Աստուած քեզ այլ զաւակ մխիթարութեան. որպէս զսէթ ետ մխիթարութիւն Ադամայ յետ սպանման Աբէլի։ Եւ զայս գիտեմք ի յօրինակաց. զի որ յայս տարի պտուղ եւ ծաղիկ եւ տերեւ ծառոյն թօթափի, ի միւս ամն դարձեալ ծաղիկ եւ զարդարի։ Նոյնպէս եւ զաւակք մարդկան թէպէտ եւ թօթափին եւ թառամին. դարձեալ նորոգէ Աստուած. եւ տայ պտուղ եւ ծաղիկ զմխիթարութեան որդիս. վասն այն չէ պարտ տրտմիլ։ Դարձեալ՝ կորուստ քո ոչ է այն զոր այլ ոք չէ կորուսեալ. այլ այնպիսի է՝ որ ամենեցնուն հանդիպի. զի ամենայն մարդ որ ծննդեամբ յաշխարհս է եկեալ, մահուամբ ելանէ յաշխարհէ. եթէ փութով եւ եթէ յապաղելով՝ վերջ ամենեցուն մեռանիլն է. որպէս ասէ Դաւիթ. (ով է մարդ որ կեցցէ եւ ոչ տեսցէ զմահ։) Զի զմահն պատուհաս եդ Աստուած ի վերայ Ադամայ եւ ասէ. (հող էիր եւ ի հող դարձցիս. ) եւ յայնմ հետ է ճարակէ մահ զբնութիւնս մեր. եւ ոչ ոք կարէ զերծանիլ։ Եւ պարտք է ի վերայ մեր. որքան փութով վճարեմք, փութով ազատիմք։ Ապա ուրեմն ոչ է պարտ քեզ սգալ. զի ոչ քեզ միայն է կորուստդ, այլեւ այդ ամենայն մարդկան պատահի. եւ ամենայն մարդոյ առաջի կայ։ Այլեւ ոչ այնպէս է կորուստ քո՝ որ ոչ գտանես ամենեւին. զի ի յարութեանն աւուր՝ ամենեքեան տեսանեմք զմիմեանս. հայր զորդի. եւ եղբայր զեղբայր։ Նաեւ այժմ յետ մահու տեսանեն հոգիքն զմիմեանս. որպէս մեծատունն ետես զՂազար ի գողն Աբրահամու հանգուցեալ. եւ այնպէս պայծառացեալ էր տեսութիւն մտացն՝ որ ի բազում ժամանակաց զհեռաւորն Աբրահամ ետես եւ ծանեաւ. քանի՞ առաւել ապա տեսանէ հայր զորդի. եւ զեղբայր եւ մխիթարի։ Վասն այն որ զանմահութիւն հոգւոյ խոստովանիմք, եւ յարութեան ակնումնիմք, ոչ է պարտ սգալ որպէս զայնոսիկ որոց ոչ գոյ յոյս յարութեան։ Իսկ եւ վասն չորրորդին ոչ է պարտ սգալ. զի կորուստ քո ոչ է ի ձեռս թշնամեացն դիւաց. այլ ի ձեռս Աստուծոյ որ ստեղծօղ է մեզ եւ բարեկամ. վասն զի քրիստոնէութեամբ հաւատով եւ յուսով վախճանեալն՝ երթայ առ Աստուած որում հաւատայրն. եւ ոչ կարէ թշնամին սատանայ ձեռն արրրկանել ի նա։ Որպէս ասէ իմաստունն. (բայց հոգիք արդարոց ի ձեռին Աստուծոյ են. եւ ոչ մերձենայ ի նոսա չար եւ մահ։) Եւ այն է ձեռն եւ պահապանութիւնն Աստուծոյ՝ որպէս ասէ աւետարանն եթէ՝ (հանգեաւ Ղազարոս ի գողն Աբրահամու։) Գոգ Աբրահամու զհանգիստն նշանակէ. որ հագիք արդարոց ի հանգիստ են ի տեղւոջ լուսոյ եւ ի տեղւոջ հանգստեան։ Այլեւ գոգն՝ զխնամարկութիւնն նշանակէ. որպէս բազուկ եւ ձեռն ծնողին պահապանէ զզաւակն ի գոգն իւր. նոյնպէս եւ հոգիք արդարոցն՝ ընդ հովանեաւն Աստուծոյ են. եւ չարն ոչ մերձենայ ի նոսա։ Դարձեալ՝ գուգն նշանակէ զխաղաղութիւնն. (եւ հոգիք արդարոցն են ի խաղաղութեան ասէ իմաստունն։) Ապա ուրեմն չորիւք պատճառօքս այսոքիւք ոչ է պարտ քեզ սգալ. այլ մխիթարիլ եւ ուրախ լինիլ. զի յանձն է քո ընձայեցաւ նուէր Աստուծոյ ի հոտ անուշից. եւ ի բարեխօսութիւն քեզ եւ ի թողութիւն յանցանաց քոց։ այսքան առ այս։

ԳԼՈՒԽ ՃԾԶ-ՃԿ

Դարձեալ նորին վասն մխիթարութեան երկրորդ։ (Գլուխ. ՃԾԶ)

Ասէ իմաստունն Սողոմօն. (լաւ է երթալ ի տուն սգոյ, քան ի տուն արբեցութեան։) Վասն չորս պատճառի լաւ է ի տուն սգոյ երթալ։ Նախզի՝ սուգն եւ տրտմութիւնն՝ հաճոյական նուէրք են Աստուծոյ. որպէս երանելին Յոբ յորժամ որդիքն իւր ուտէին եւ ըմպէին հանապազ յամենայն օր՝ վասն մեղաց նոցա պատարագ մատուցանէր Աստուծոյ։ Իսկ յորժամ էր ի սոուգ մահու նոցա, եմուտ ի տուն եւ այլ ոչ մատոյց պատարագ. բաւական նուէր համարէր զսուգն հաճոյական Աստուծոյ հանդերձ գոհութեամբ եւ մատուցանէր նմա։ Այսպէս ամենայն սուգ՝ նուէր է Աստուծոյ. եւ յորժամ գոհութիւն մատուցանեն, առաւել հաճոյ է նմա եւ կամաւոր պատարագ։ Երկրորդ՝ (լաւ է երթալ ի տուն սգոյ. ) զի սուգն յերանութիւն տանի զմեզ. որպէս հրամայէ Տէրն. (երանի սգաւորաց՝ զի նոքա մխիթարեսցին. ) զի սգոյն կատարումն՝ ուրախութիւն է. որպէս ուրախութեանն տրտմութիւն։ Վասն այն ի սգաւոր եւ տրտմութեան կենցաղս՝ պարտ է ի սուգ եւ տրտմութիւն կենալ. զի ի կատարած այս սգոյս՝ ուրախութեան եւ մխիթարութեան հանդիպեսցուք. որպէս ասէ մարգարէն. (դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն. էզերծ յինէն զքուրձ. եւ ինձ զգեցոյց զուրախութիւն։) Եւ Եսայի ասէ. (փոխանակ մոխրոյն օծումն ուրախութեան. եւ սգաւորացն հանդերձ փառաց. եւ փոխանակ անարգանց ձերոց ցնծութիւն. եւ ապա զերկիրն յաւիտենից ժառանգեսցեն. եւ ուրախութիւն ի վերայ գլխոց նոցա։) Երրորդ՝ ի տուն սգոյն յորժամ մտանեմք, սգամք եւ ողբամք զմեզ. եթէ արդար եմք, սգամք զպանտուխտ եւ զնժգեհ եւ զանցաւոր կանս մեր. որ այսպէս ի ցաւ ի գառնութիւն ի հոգս եւ ի տրտմութիւն եբեր զմեզ. եւ ի վերջն ի մահն տարաւ։ Իսկ թէ մեղաւոր եմք. սգամք զմեղս մեր. եւ տրտմիմք ի վերայ յանցանացն. եւ այնու զքաւութիւն մեղաց մերոց գտանեմք. որպէս ասէ առաքեալն. (որ ըստ Աստուծոյն տրտմութիւն է, զապաշխարութիւն գործ է ի մեզ առանց զղջանալոյ։) Վասն այն լաւ է երթալ ի տուն սգոյ։ Չորրորդ՝ զի անդ տեսանեմք զկատարումն՝ զսգաւորն ի տրտմութեան, իւրաքանչիւր ոք տեսանեմք եւ իմանամք թէ՝ այն է կարածն մեր եւ ամենայն մարդոյ. եւ ի վայր զիջանեմք ի հպարտութենէ. զխստութիւն սրտիցս խրատեմք. եւ զղջումն ապաշխարութեան ի մեզ բերեմք։ Զի թէ փրկիչն մեր ամենեցունցն Քրիստոս՝ յորժամ ետես զարտասուս քերցն Ղազարու՝ սգակից եղեւ. եւ արտասւեաց զմարդկային բնութիւնս որ այնպէս մահու գրաւեցաւ. քանի՞ առաւել եւս մեք յորժամ տեսանեմք զմեռեալն եւ զսգաւորն տրտմիմք եւ խոնարհիմք ի զղջումն։ Վասն այն ասէ. (լաւ է երթալ ի տուն սգոյ, քան ի տուն արբեցութեան։) Վասն զի արբեցութեան տունն՝ անօրէնութեան եւ չարեաց է տեղի։ Նախ վայ եւ եղուկ է մարմնական. որպէս ասէ իմաստունն. (ո՞ւմ վայ, ո՞ւմ եղուկ, ո՞ւմ ծեծ եւ աղաղակ, եթէ ոչ այնոցիկ՝ որք յամեն ի գինւոջ։) Երկրորդ՝ վայ է հոգւոյ. որպէս ասէ Եսայի. (վայ այնոցիկ՝ որք ելանեն ընդչ առաւօտս. եւ զհետ լինին ցքոյ. եւ երեկանանի ի նմին. զի գինին այրէ զնոսա. փողովք եւ թմբկօք արբենան. եւ ի գործս Տեառն ոչ հային։) Դարձեալ՝ որ մտանէ ի տուն արբեցութեան՝ կամ խայտառակի որպէս զՆոյ որ էարբ գինի եւ յայտնեցաւ որդւոցն. վասն որորյ եւ քանան մանուկ անիծաւ. կամ նորոգոյն չարիս գործէ եւ վնասս. որպէս զղովտ զի արբեալ էր եւ ոչ գիտէր զննջելն ընդ իւր եւ զյառնելն ասէ սուրբ գիրն. եւ կամ հրով այրեսցի. որպէս որդիքն Ահարօնի Նաբաթ եւ Աբիութ. զի արբեալ մտին ի խորանն սուրբ եւ այրեցան հրով։ Եւ այլ բազում վնասս գործէ գինին. զոր ոչ է ժամ մի ըստ միոջէ ասել։ *Այլեւ գիտելի է՝ զի չորս ազգ մարդկան հրաման տայ իմաստունն ըմպել գինի։ Նախ՝ աղքատաց եւ տնանկաց. զի մոռասցին զթշուառութիւնս իւրեանց։ Երկրորդ՝ տրտմեցելոց եւ սգաւորաց. զի մխիթարեսցին եւ ուրախասցին։ Երրորդ՝ տկարաց եւ հիւանդաց. զի առաղջասցին ի ցաւոց։ Չորրորդ ծերոց՝ զի զօրութիւն եւ գաւազան է նոցա։ Իսկ մեծամեծքն բարկասիրտք են՝ գինի մի արբցեն ասէ. զի մի ցրուեսցին խելքն. եւ թիւեսցեն զդատաստանն աղքատաց։ Նոյնպէս եւ ոչ ուրախքն. զի մի տրտմեսցին. եւ ոչ առողջքն. զի մի տկարասցին որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Նաեւ ոչ տղայքն. զի մի այլ այլեսցէ զմիտսն եւ շարժեսցէ ի ցանկութիւն եւ ի բարկութիւն։ Նոյնպէս եւ զգինին հոգեւոր որ է իմաստութիւն սուրբ գրոց՝ այնոքիկ որք աղքատ եւ տնանկ են յառաքինութեանց, եւ ցաւոտ եւ տրտում եւ տկարք են մեղօք, որք միշտ ցաւին եւ տրտմին ի խիղճէ մտաց նոցա տուր զայն գինին. որպէս ասէ. (ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս. եւ թէ՝ (եկայք առիս ամենայն աշխատեալք. եւ ես հանգուցից զձեզ։) Եւ թէ՝ (Յիսուս Քրիստոս եկն յաշխարհս վասն մեղաւորաց որոց գլուխն ես եմ։) Այսպիսիս նոցա յոյս եւ մխիթարութիւն է եւ գաւազան ուղղութեան։ Իսկ նոցա որ մեծացեալքն են առաքինութեամբ՝ եւ ուրախ են գործով, եւ արի եւ առողջ, անխայ է զիմաստութեան գինին. զի մի յագեալ եւ զմայլեալ լիցին գործնականաւ եւ տեսականաւ. եւ այլոց աղքատաց ի գործոց եւ տգիտաց յիմաստից անողորմ լիցին. եւ ոչ դատեն ողղորմութեանբ եւ ուղղութեամբ զնոսա. որպէս ասէ. (մեծամեծք բարկասիրտք են. գինի մի արբցեն. ) որպէս Եղիա էր բարկասիրտ. եւ լցեալ գործնականաւն, եւ զմայլեալ իմաստիւք, փակեաց զերկինս ի վերայ Իսրայէլի. եւ պատուհասեաց զարդարս եւ զմեղաւորս. զարժան եւ զանարժան ի միասին։

Դարձեալ նորին վասն մխիթարութեան երրորդ։ (Գլուխ. ՃԾԷ)

Ասէ իմաստունն Սողոմօն. (Սիրտ իմաստնոյ ի տան սգոյ՞ եւ սիրտ անմտի ի տան արբեցութեան։) Ասաց յայլ ուրեք թէ. (բարի է երթալ ի տուն սգոյ, քան երթալ իտուն արբեցութեան։) Այժմ զնոյն բան երկրորդ է թէ՝ (սիրտ իմաստնոյ ի տան սգոյն. ) այսինքն թէ՝ ոչ կարէ երթալ ոտիւք ի տուն սգոյ. նա հանապազ որ իմաստուն է եւ աստուածսէր մտօքն՝ ի սուգ եւ ի տրտմութիւն կենայ։ Զի երանութիւնն եւ արքայութիւնն է ժառանգութիւն սգաւորաց. որպէս հրամայեաց Տէրն. (երանի սգաւորաց՝ զի նոքա մխիթարեսցին։) Եւ գիտելի է՝ զի վեց եղանակաւ առաւել լինի սուգն։ Նախ՝ վասն մեղաց. եւ չափ այսր սգոյ՝ է մինչ ի մահ. ըստ այնմ, (տրտում է անձն իմ մինչեւ ի մահ. ) որ է վասսն մեցաց աշխարհի։ Երկրորդ՝ վասն սակաւ ինչ յապաղելոյ յաստուածային տեսոյն. որպէս մարգարէք ընդ աղօտ յառեալք ի նշոյլս լուսոյն, զերկրիլն ի մարմնի ապաշխարէին. ըստ Դաւթի. (վայ ինձ՝ զի ընդ երկար եղեւ պանտխտութիւն իմ. ) եւ չափ սուրբ՝ է մինչ ի հասանիլն ըղձալւոյն։ Երրորդ՝ սուգ ապաշխարողաց. որք են ընդ կարգաւ ինչ աստիճանի նուիրեալք. ըստ Պօղոսի. (աշխարհի ինձ ի խաչ ելեալ է, եւ ես աշխարհի։) Նմանապէս է եւ այս սուգ մինչ ի կատարած կենաց։ Չորրորդ՝ է վասն մահուան ազգականաց եւ սիրեելեաց. եւ զչափն սուրբ ասէ մարգարէն. (ընդ երկոյս հանգիցեն լալիք. յառաւօտու եղիցի ուրախութիւն։) Հինգերորդ՝ վասն իւր մարմնոյ տանջմանն. ըստ այնմ, (ի մերձենալ առ իս չարաց յուտել զմարմին իմ, նեղիչք իմ եւ թշնամիք իմ, նոքա տկարացան եւ անկան. ) եւ չափ սուրբ՝ է կսկիծ մարմնոյն։ Վեցերորդ՝ է վասն յափշտակութեան ընչից. եւ զայս եղանակ սգոյ՝ չէ պարտ յաճախել վասն երկու պատճառի։ Մէկ՝ զի որ զինչսն էառ՝ նաեւ զհոգսն։ Երկու՝ զի մեղսն թեթեւացոյց։ Այսքան առ այս։

Դարձեալ նորին չորրորդ վասն մխիթարութեան։ (Գլուխ. ՃԾԸ)

Ասաց Աստուած Եզեկիայի. (ահաւասիկ յաւելում ի ժամանակս քո ամս հնգետասան։) Աստ ուսանիմք մեծ իմն կրօնս. այսինքն, թէ տարաժամ մահիցէ թէ օր հասական իցէ, եւ թէ բնական, եւ թէ իդժընդակ ախտից, եւ թէ յուրուք նենգութենէ, պարտ է զայս ամենայն խնդրրել յԱստուծոյ։Բնականն այն է՝ որ ալեւորեալ եւ լի աւուրբք մեռանին. զոր ասէ Դաւիթ. (թիւ ամաց մարդկան եօթանասուն ամ. եւ թէ եւս զօրաւորք՝ ութսուն ամ. ) այն է ասեն չափ մարդակայ ինոսա բնութեան՝ որ այնքան տեւեն տարերքն ի միասին կապեալք։ Եւ զի՞նչ է որ նա խահարքն յերկարակեացք լինէին. որպէս Ադամ ինն հարիւրր երեսուն ամ. եւ Մաթուսաղա ինն հարիւր եօթանասուն ամ. եւ այլքն սոյնպիսիք։ Ոմանք ասեն թէ՝ Դաւիթ զթիւ սոցա ասէ յորում ժամանակի ինքն էր։ Եւ այլք զնախահարցն թիւ՝ զամիսն կամ զթաբաթսն ասեն գոլ. իսկ ինձ իսկ թուի թէ՝ որպէս չափ հասակի մարդոյս չորս կանգուն է ըստ փիլիսոփաչյիցն. եւ աւելին եւ նուազն ի սխալմանէ է. նոյնպէս այն է չափ ժամանակի մարդկայինս բնութեան։ Իսկ որ յերկարին կամ պակաս մնան՝ ի ի խնամոցն Աստուծոյ է. զի կամէր զառաջինսն երկարակեացս առնել. զի զզօրութիւնն Աստուծոյ եւ զուղղութիւնսն պատմեսցեն ծննդոց իւրեանց ի բազում ազգս. իսկ զվերջինս վասն մեղաց սակաւակեաց առնէ։ Եւ լինի մահ վասն մեղաց. ըստ այնմ, (մի լինիր խիստ. զի մի տարաժամ մեռցիս։) Եւ լինի կեանք վասն արդարութեան. որպէս ասէ դիրն. (եթէ պահեսցես զօրէնս՝ յաւելցին ամք կենաց քոց. ) Արդ՝ սոքա են պատճառք տարաժամ մահու եւ երկար կենաց մարդկան. այսինքն, արդարութիւնն եւ մեղքն։ Բայց գիտելի է՝ զի արդարութիւնն լինի կենաց եւ մահու պատճառ. նոյնպէս եւ մեղք մահուն եւ կենաց պատճառ։ Որպէս արդարութիւնն Եզեկիայի եղեւ կենաց պատճառ, զի յաւելցի արդարութիւնն եւ վարձն. եւ զի օրինակ բարեաց լիցի։ Եւ արդարութիւնն Յովսիայ եղեւ մահու պատճառ. զի մի տեսցէ զգերութիւնն. եւ զի մի բարեխօսեսցէ վասն ժողովրդեան։ Նոյնպէս կային մեղքն եղեւ պատճառ կելոյ՝ զի տանջեսցի։ Եւ Սաւուղայն՝ զի չարչարեսցէ զժողովուրդն՝ որք խնդրեցին թագաւորս։ Եւ մեղքն սոդոմայեցւոց եւ որ առ ջրպեղեղաւն՝ եղեւ պատճառ մահու. զի կրեսցեն պատիժս. եւ այլոց երկիւղ լիցին։ Արդ՝ այս է պատճառ ամենայն մարդկան տարաժամ ելիցն յաշխարհէ եւ կելոյն. մեղքն եւ արդարութիւնն որպէս ասացաւ։ Այլեւ մեղաւորաց տայ եկրար ժամանակս զի ապաշխարեսցեն. ըստ այնմ, (ոչ կամիմ զմահ մեղաւորին։) Այլեւ արդարք եւ մեղաւորք կարեն զտարաժամ մահս դարձուցանել թէ կամեսցին։ Արդարք՝ որպէս Եզեկիա, զի արտասուօք դարձոյց զհրամանն Աստուծոյ. եւ մեղաւորք՝ որպէս նինուէացիքն որք ապաշխարութեամբ փրկեցան ի մահունէն։ Եւ այս Աստուծոյ մարդասիրութեանն է. զի յորժամ դատաւորք աշխարհի ջճիռ մահու հատանեն, ինքեանք դատապարտեալքն ոչ կարեն յետս դարձուցանել զ հրամանն. բայց թէ լինի այլ ոք համարձակ՝ զի միջնորդեսցէ։ Իսկ առ Աստուած ոչ այնպէս. այլ ինքեանք որք զվճիռ մահուն առնուն, փոխեն եւ նինուէացիքն։ Եւ այս եւս գիտելի է՝ զի Աստուած վասն երեք պատճառի աստ զամենեսեան ոչ տանջէ։ Նախզի՝ մի անցցէ աշխարհս. զի ամենեքեան յանցաւորք են. եւ թէ զամենայն պատժէր, վաղ ուրեմն անցեալ էր աշխարհս։ Երկրորդ՝ զի նոցանէ լինելոց էին ծնունդք պտանիք։ Երրորդ՝ զի մի գիտասցեն թէ՝ միայն այս է կեանք՝ եւ ոչ գոյ հատուցումն։ Իսկ զմասնաւոր ոմանս պատժէ վասն երեք պատճառի։ Նախզի՝ ծանիցէ թէ գոյ դատաւոր եւ հատուցանօղ։ Երկրորդ՝ զի այլքն զգուշասցին յայնպիսի մեղաց։ Երրորդ՝ զի երեսեսցի մարդասիրութիւնն Աստուծոյ. զի ներէ անպարշտաց. եւ տայ ժամանակ դարձի։ Այսքան առ այս։

Դարձեալ՝ նորին հինգերորդ բան վասն մխիթարութեան։ Հարցումն։ (Գլուխ. ՃԾԸ)

Վասն է՞ր չար մարդիկ վաղամարդ լինին։ Զի ասէ Աստուած մարգարէիւն թէ՝ (ոչ կամիմ զմահ մեղաւորին. այլ զի դարձցի եւ ապաշխարեսցէ. ) վասն այն ներէ եւ յերկարէ զկեանսն։ Իսկ յորժամ խստասրտի մարդն եւ անզեղջ մնայ ի չարն, յայնժամ բառնայ Աստուած զնա ի կենաց։ Եւ այս վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ խնայէ Աստոած եւ կարճէ ի կենաց մարմնոյ. զի կարճեսցին եւ մեղքն ընդ նմա, յորժամ նա ի կեանս ոչ կարճէ զմեղս իւր. այս բարի է։ Երկրորդ՝ յորժամ լնանի չափ մեղացն ընդ չափու կենացն, յանժամ թափէ զկեանսն. որպէս չափ ցորենոյ յորժամ լնանի, թափի։ Նոյնպէս եւ նորա կեանքն եւ մեղքն լցեալ են. ի միասին թափէ. ըստ այնմ, (չեւ էր լցեալ մեղք ամուրհացւոցն։) Երրորդ՝ զի տեսանէ Աստուած որ անդարձ է մեղաւորն ի չարն, եւ հանապազ առաւելու, պատուհասէ զնա մահուամբ, զի առ հաւատչեայ լիցի յաւիտենից մահուն. որպէս առ ջրհեղեղաւն. եւ զսոդոմայեցինսն պատժեաց. այս չար է. զի աստ մարմնով տանջէ. եւ անդ հոգւով։ Չորրորդ պատճառ՝ մահ ածէ չարաց. զի այլքն տեսցեն եւ երկիցեն. որպէս թագաւորք երկրի զգողս եւ զվնասակարս պատժեն. զի այլքն երկիցեն. որպէս ասէ Դաւիթ. (տեսցեն արդարք եւ երկիցեն. զնովաւ ծիծաղեսցին եւ ասասցեն. այս այր է՝ որ ոչ արար զԱստուած իւր օգնական, եւ այլն։) Յայս պաճառս՝ մահ եւ գերութիւն եւ սով եւ հիւանդութիւն տայ ոմանց երկրի եւ գաւառի. զի այլքն երկիեն եւ դարձցին ի չարեանց։

Դարձեալ նորին վեցերորդ բան վասն Մխիթարութեան։ Հարցումն։ (Գլուխ. ՃԾԹ)

Վասն է՞ր փոքր տղայք մեռանին զի անմեղք են։ Պատասխանի. վասն վեց պատճառի մահ ածէ Աստուած տղայոց։ Նախզի՝ սիրէ զնոսա Աստուած վասն բնական անմեղութեանն. եւ առ ինքն տանի. որպէս վաղահաս պտուղ յողկուզէ եւ ի ծառոյ. որպէս ասէ առակն. (հաճայ եղեալ Աստուծոյ սիրեցաւ. եւ կենդանոյն ի միջոյ մեղաւորաց փոխեցաւ։) Երկրորդ՝ զի սիրէ զծնօղսն. եւ տանի զզաւակսն բարի յիշատակ նոցա. որպէս գառն ողջակիզեալ ի հոտ անուշից։ Արդ՝ թէ գառն որ ծնունդ է ոչխարաց՝ յիշատակ է մատուցողին, քանի՞ առաւել զաւակն իւր որ ի միջաց ծնողացն ընծայի Աստուծոյ։ Երրորդ՝ խնայէ ի նոսա Աստուած նախահոգակ կամօք եւ մահ ածէ. զի մի յառաջիկայն ի փորձութիւն աշխարհի անկանիցի. եւ կամ ի պատրանս սատանայ. բառնայ զնոսա արդար կենօք. որպէս ասէ առակն. (փոխեցաւ՝ զի մի պատրանք ինչ շրջեսցէ զիմաստութիւն նորա։) Այս երեքեանս զոր ասացաք՝ ա մենեւին բարի են։ Չորրորդ պատճառ՝ վասն չար ծնողացն բառնայ զզաւակն. զի յիշատակ նոցա կորիցէ. ըստ այնմ, (եղիցին որդիք նորա ի սատակումն. եւ յազգէ ջնջեսցի անուն նորա։) Հինգերորդ՝ զի թէ ծնօղքն բարեգործ լինին, եւ ծնեալ զաւակքն չարաց պատճառ լինին ծնողացն, եւ կամ թէ չար յիշատակ մնան, վասն այն բառնայ զնոսա, զի ծնօղքն ի բարութեան մնասցեն։ Որպէս ասեն ի պատմութեանց թէ՝ բարի առն եւ կնոջ միոյ՝ ոչ գոյր որդի. նա զիւրեանց ինչսն զամեն վասն հոգւոյ առնէին. յորժամ զաւակ եղեւ նոցա, զբաժինն հոգւոյն պահեցին վասն զաւակին իւրեանց. յայնժամ հրեշտակն ընկեաց զմանուկն ի գետն եւ մեռաւ. եւ ծնօղքն դարձան յառաջին բարութիւնս իւրեանց։ Վեցերորդ պատճառ՝ մահ ածէ զաւակացն վասն մեղաց ծնողացն. զի մորմոքեսցին ի վերայ նորա. կամ իմասցին թէ՝ այսպէս եւ Աստուած ի վերայ հոգւոց նոցա մորմոքի զոր մեղօք մեռուցին. եւ կամ երիցեն եւ դարձցին ի չարեացն։ Այս երեք պատճառս՝ ոչ է ամենեւին բարի. այլ ունի չար ինչ։ Կամ ի կողմանէ զաւակացն. կամ ի կողմանէ ծնողացն. այլ առաջին երեքն՝ ամենեւիմբ բարի են։ Է եւ այլ եւս եօթներորդ պատճառ. զի շնութեան եւ պոռնկութեան որդիքն լինին վաղամահ. որպէս ասէ առակն։ (Որդիք անպարշտաց թերակատարք։) Եւ այս թերակատարութիւնս՝ Գ ազգ է։ Կամ թերակատար լինին մահուամբ. որպէս առաջին որդին Դաւթի որ ի Բերսաբէէ որ ի շնութենէ ծնաւ՝ վաղամահ եղեւ. թէպէտ բազում անգամ աղաչեաց Դաւիթ՝ ոչ լուաւ Աստուած. այլ սատակեցաւ մանուկն. որպէս յայտ է ի թագաւորութեանց գիրսն։ Կամ թերակատար լինին ժառանգութեամբ. զի ոչ ժառանգեն զհայրենինս ծնողացն. որպէս Իսմայէլ թէպէտ ապրեցաւ, այլ ոչ ժառանգեաց զհայրենիսն Աբրահամու։ Նոյնպէս եւ ամենայն շնութեան որդի՝ ոչ ժառանգէ զհայրենիսն զի ազգականքն առաւել ժառանգեն քան զնա։ Կամ թերակատար լինին անուամբ. զի իւրեանքն շնութեան եւ պոռնկութեան որդիք կոչին. որպէս ասէ Եսայի. (որդիք շնութեան՝ որդիք պոռնկութեան՝ իւր պերճացայք, եւ այլն։) Եւ կամ թերակատար լինին ի նախատինս ծնողացն. որպէս ասէ առակն. (զի յանօրէն անկողնաց ծնեալ որդիքն՝ վկայք են չարութեան ծնղացն. ) որպէս օրինաւոր զաւակքն պատիւ ծնողացն. նոյնպէս եւ սոքա անպատուութիւն են։ Եւ այս վասն կրկին պատճառի։ Նախզի՝ ի տասն բան օրինացն՝ մին այն է որ ասէ. (մի շնար. ) յորժամ զհրամանն Աստուծոյ արհամարհէ եւ շնար, արհամարեսցի ինքն՝ եւ գործն իւր՝ եւ վաստակն եւ ծնունդ նորա։ Երկրորդ պատճառ՝ զի ախտաւոր հեշտութեան է ծնունդ. եւ ոչ օրինաւոր ամուսնութեան. որպէս տարաժամ պտուղ ծառոյն որ ժաժ կոչեմք՝ փութով թափի ի ծառոյն. եւ անպիտան է կերակրոյ. կամ բուսանիլոյ. եւ նախատինք է ծառոյն. (զի ծառն ի պտղոյն ճանաչի. ) եւ յախտից ժողովմանէն եղեւ պտուղ. եւ ոչ յառողջութենէ հիւթոյն։ Նոյնպէս եւ զաւակն շնութեան. զի ծնօղն ոչ գայ ի յանկողինսն վասն զաւակի. այլ վասն ախտաւոր հեշտութեան։ Վասն այնորիկ վաղամահ եւ թերակատար լինին ծնունդքն։ Այսքան պատճառաւս՝ տայ Աստուած մահ փոքրիկ տղայոց։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ զի՞նչ մեղք է մանկանն որ ի շնութենէ ծնաւ. զի ոչ է իւր կամաւն եւ ոչ գիտութեամբն։ Ասեմք թէ՝ ըստ այնմ որ իւր կամաւն եւ գիտութեամբն ոչ է իւր ծնունդն՝ չունի մեղադրութիւն մանուկն. այլ հայր եւ մայր նոր, որ այսպիսի շնութեամբ ծնան զնա։ Այլ յորժամ ծնեալ մանուկն հետեւի չարութեան ծնողացն, իւր գիտութեամբն եւ իւր կամաւն լինի չար. վասն այն անիծէ առակն եւ ասէ թէ՝ (չարաբար մանկունք նոցա եւ անիծեալ ծնունդք նոցա։) Իսկ եթէ ծնեալ մանուկն ոչ հետեւի չարութեան ծնողացն, ոչ է նոցա մասնակից. այլ բարի։ Դարձեալ՝ ասեմք եթէ՝ ի մարմնոյ քննութիւնն՝ գոյ այսպիսի խտրութիւն եթէ ուստի՞ է եւ յորմէ՞ ազգէ։ Զոր օրինակ ծնանի ի շանէ շուն. եւ յոչխարէ ոչխար. այսպէս շուն ծնողացն՝ շուն լինի եւ ծնունդն։ Իսկ հոգեւոր քննութիւնս՝ ոչ ինչ է խտրութիւն, յորժամ գան ի հաւատս ճշմարիտ եւ մկրտութեան արժանաւորին եւ զբարիս գործեն. թէպէտ շուն լինին ծնօղքն, ոչ վնասին ծնունդքն. որպէս ասէ առաքեալն. (չիք խտիր. ոչ հրէի եւ ոչ հեթանոսի, ոչ ծառայի եւ ոչ ազատի, ոչ արւի եւ ոչ իգի, զի ամենեքեան դուք մի էք ի Քրիստս յիսուս։) Այսքան առ այս։

Դարձեալ՝ նորին եօթներորդ բան Մխիթարանց վասն Մահու Երիտասարդաց։ Հարցումն։ (Գլուխ. ՃԿ)

Վասն է՞ր տարաժամ մեռանին մանկունք եւ երիտասարդք։ Ասեն վարդապետք եթէ՝ բնական մահ է, յորժամ ալեւորի մարդն եւ ծերանայ, եւ տարերքն թուլանան եւ ծերանան եւ լուծանին ի միմեանց, հոգին բաժանի եւ մահ գործէ մարմնոյն. իսկ որ յայլ եւ յայլ հասկն մեռանին, ի խնամոցն Աստուծոյ լինի։ Իսկ մահ երիտասարդաց՝ լինի վասն չորս պատճառի։ Նախզի՝ է ծերութիւն մարմնոյ. եւ է ծերութիւն հոգւոյ։ Զի ծերութիւն մարմնոյն՝ կրկին նշանակութիւն ունի։ Նախ՝ նշանակէ զիմաստութիւն. զի բազում աւուրս՝ բազում է եւ իմաստութիւն։ Երկրորդ՝ նշանակէ զանմեղութիւն հերացն սպիտակութիւն։ Իսկ երիտասարրդն որ ծեր է հոգւով՝ ունի զիմաստութիւն եւ զհաւատն առ Աստուած. ունի եւ զվարսն մաքուր եւ անարատ. որպէս ասէ առակն. (ծերութիւն պատուական՝ ոչ բազմաժամանակեայն է, այլ այլք իմաստութիւնն է մարդոյ. եւ հասակ ծերութեանն կեանք անարատ։) Եւ զայս ունի երիտասարդն որ ծերն է հոգւով. վասն այն պատուական է քան զծերն մարմնով, որ լինի անիմաստ եւ անզգաստ. զի այնպիսւոյ ծերութիւնն՝ ոչ է պատիւ նմա, այլ անարգութիւն. որ զայնքան ժամանակն յերկարեցաւ, եւ ագէտ եւ անհաւատ մնաց. եւ առանց ուղղութեան վարուց։ Ապա ուրեմն ի մաստուն երիտասարդն՝ պատւական է առ Աստուած եւ առ մարդիկ. վասն այն ի կարգի վախճանի մարմնով։ Երկրորդ՝ հասակ երիտասարդին՝ է յեռացումն եւ ի ցանկութիւն. որպէս յայտ է ի մարմնոյն զի աճի։ Եւ ոմանք եռան եւ ցանկան բարութեան. եւ ոմանք չարրութեան. եւ երկուցն մահ ածէ Աստուած. զբարինսն խնամէ զի մի ի բազմափորձ կեանս որոգայթեսցին. եւ զչարսն կարճէ ի կենաց. զի մի չարն բազմասցի։ Եւ դու մի տարակուսիր թէ՝ արդար երիտասարդն ընդ անպարշտին մեռանի. զի թէպէտ մահուն ճանապարհն մի է յոր երկուքն ընթանան. այլ յոյս նոցա զանազան է։ Զի բարին ի հանգիստ ընթանայ. զոր եւ սիրեաց եւ գործեաց. ըստ այնմ, (մահ մարդոյ հանգիստ է. ) եւ չարն՝ ոչ ի հանգիստ, այլ ի նեղութիւն եւ ի տրտմութիւն. (զի մահ մեղաւորին չար է ասէ Դաւիթ։) Զօր օրինակ՝ ընդ մի ճանապարհ երկու ոմանք գնան առ թագաւորն. եւ մինն լի է խնդութեամբ. զի ի սպառ ընթանայ առ թագաւորն. եւ մինն լի տրտմութեամբ. զի ընթանայ ի տանջանս եւ ի մահ. նոյնպէս եւ երկու երիտասարդն՝ մինն բարութեամբ մեռաւ. եւ մինն չարութեամբ։ Երրորդ պատճառ՝ ասէ Սողոմօն. (կատարեալ ի սակաւուն ելից զժամանակս երկայն. ) այսինքն, նա որ երիտասարդն էր՝ ի սակաւ ժամանակն զերկար կենաց առաքինութիւնն գործեաց եւ կատարեաց. վասն այն փութապէս ի հանգիստն գնաց։ Զոր օրինակ՝ ճարտար շինօղ լինի. զոր այլք ի մին տարին կատրեն զտունն. իսկ նա ի շաբաթն վճարէ։ Նոյնպէս եւ այս. յորժամ զերկայն ժամանակի արդարութիւնն ի սակաւ ժամանակն կատարէ՝ ի վարձն եւ ի հանգիստն մտանէ փութով։ Եւ այսպէս յայտնի է ի ներկայէն՝ որ չորք ոմանք շուտով վճարին եւ ելանեն ի կենաց. այս է պատճառն. որ յայնպիսին տուեալ էր Աստուած երկար կեանս կամ քառասուն ամ. յորժամ առաւել խստացաւ ի չարն՝ եւ զանօրէնութիւնն գործեաց ի յերեք կամ ի չորս ամն, վճարեաց զչափ մեղացն. վասն այն կարճացաւ կեանքն. զի յորժամ առաւելանի մեղքն, կարճի կեանք եւ թիւ մարդոյն. որպէս առ Նոյիւ ասաց զթիւ մարդոյն հարիւր քսան ամ. եւ յորժամ յաւելան ի մեղս, զքսան ամն պակասեաց. եւ ի հարիւր ամն եկն ջրհեղեղն եւ կոյս զնոսա։ Նոյնպէս եւ զարդարութիւնն իմասցիս. որ ի սակաւ ժամանակն զբազում ամաց գործն կատարեաց՝ հանգեցաւ խաղաղութեամբ ի Քրիստոս։ Չորրորդ պատճառ՝ ասէ իմաստունն եթէ՝ (սիրելի է Տեառն անձն նորա. վասն այնորիկ տագնապեցաւ ի միջոյ չարաց. ) այն էր տագնապիլն եւ տապիլն՝ որպէս ասէ առաքեալն. (լաւ համարիմ ելանել ի մարմնոյս եւ ընդ Քրիստոսի լինիլ. ) եւ դարձեալ ասէր. (ինձ կեանք Քրիստոս է. եւ մեռանիլն շահ։) Եւ Դաւիթ ասէր. (ծարաւի է անձն իմ առ քեզ Աստուած. ե՞րբ եկից երեւեցայց երեսացդ Աստուծոյ։) Արդ՝ որպէս սրբոցն Քրիստոս է ցանկալի. նոյնպէս սուրբքն Քրիստոսի են ցանկալի. լուր զինչ ասէ աւետարանն. (հայր՝ կամիմ զի ուր եսն իցեմ, եւ սոքա ընդիս իցեն. զի տեսանիցեն զփառս իմ։) Զոր օրինակ՝ մարդիկ ոմանք ցանկան տեսանել զփառաւոր մարդն. նոյնպէս եւ նա ցանկայ զի այլք տեսցեն զփառս նորա։ Վասն այն երիտասարդն որ ցանկալի լինի Աստուծոյ՝ հաճի ընդ նա եւ սիրէ. եւ փութով առ ինքն տանի։ Այլ անհանճար մարդիկ յորժամ տեսանեն զարդարն որ վաղվաղակի մեռանի, կամ տարաժամ մահուամբ, տարկուսին եւ հեղձնուն թէ՝ վասն է՞ր արդարն երկարակեաց ոչ եղեւ. վասն է՞ր ոչ յաջողեցաւ արդարոյն. ոչ գիտեն թէ իրաւունքն Աստուծայ է ի վերայ նորա. եւ այց արար նմա. եւ փոխեաց ի կենցաղոյս յորոգայթէ ի հանգիստն յաւիտենից։ (Տեսցեն ասէ եւ անգոսնեսցեն զնա. այլ զնոքօք Տէր ծիծաղեսցի։) Այսինքն, յորժամ տեսանեն զարդարն ի նեղութիւն եւ ի վիշտս, ծաղր առնեն զնա եւ անարգեն. որպէս զՅոբ բարեկամքն իւր. այսպէս եւ երկրասէրքն եւ անմիտքն զբարի մարդն տեսեալ կամ ի նեղութիւնս մարմնոյն, կամ մեռեալ, արհամարհեն եւ անարգեն զնա։ Թէ արդար էր՝ ընդէ՞ր մեռաւ. է՞ր ոչ փրկեաց զինքն արդար Տէրն իւր. որպէս հրէայքն զՔրիստոս անարգէին ի վերայ խաչին եւ ասէին. (եթէ որդի է Աստուծոյ՝ փրկեսցէ զանձն իւր. իջցէ ի խաչէդ եւ հաւատասցուք դմա։) Այլ զնոքօք Տէր ծիծաղի. այսինքն, Տէր արհամարհէ զնոսա եւ անարգէ. Որ պատրաստէ արդարոցն հանգիատ եւ փառս յաւիտենականս. եւ նոցա տանջանս՝ հուր անշէջ, եւ լալ աչաց, եւ կրճտել ատամանց յաւիտենից։ Յորոց փրկասցէ Քրիստոս Աստուած զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս անուան Իւրոյ ի յաւիտենից տանջանացն։ Եւ Նմա փառք յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։