Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ամառան հատոր · 20/24

ԳԼՈՒԽ ՃԿԱ-ՃԿԵ

Դարձեալ՝ նորին ութներորդ բան Մխիթարանաց վասն մահու ծերոց։ (Արդ արձակեա ցծառայս Քո տէր։) Ղուկ. 2. 29։ (Գլուխ. ՃԿԱ)

Որպէս թագաւորք արձակեն ի բաց զկապեալսն. զի կամ ողորմեսցին գթութեամբ իւրեանց եւ ազատեսցեն. կամ թէ զպարասն թողցեն կամ վճարեսցեն. այսինքն, թէ տուգանք է՝ կամ թօպայարասցեն յանցեալ վնասուցն եւ ապա արձակեն, եւ կամ յորժամ մինչ ի պայմանն կացցեն յերկար ժամանակս։ Զոր այսմ նմա տեսանեմք զանազան պատճառ ելից մարդկան ի մարմնոյ բանտէ։ Զի ըստ ողորմութեան կերպին՝ նախախնամութեամբ ածէ մահ տղայոց վաղվաղակի. զի մի յերկարեսցին ի մարմնի վասն զանազան պատճառաց։ Ոմանց վասն մեղաց ծնողաց՝ զի կսկծեսցին։ Այլք զի մի ի մեղս անկցին։ Կամ սիրէ եւ անմեղ տանի առ ինքն։ Եւ զայլս թողու ի մարմնի մինչ ի խորին ծերութիւն. կամ արդարութեամբ պիտանի է աշխարհի. (զի աղօթք արդարոցն՝ սիւնք են աշխարհի։) Կամ թէ տանջէ զչարսն ծերութեամբ. զի ի զղջումն եկեսցեն. ըստ որում, (ոչ կամիմ զմահ մեղաւորին։) Կամ վասն սակաւ յանցանաց յերկրարէ ի մարմնի. զի այնու վճարեսցէ եւ քաւեսցէ։ Դարձեալ՝ երկարէ զմարդ մինչ ի պայմանն. այսինքն, ի կէնտ կոչմանն։ Իսկ այս կրկին է։ Նախ այն՝ որ ի ծերութիւն ժամանէ. եւ տարերքն լուծանին ի միմեանց. եւ լինի բնական մահ։ Երկրորդ՝ որ կապէ ի մարմինի մինչեւ ինքն կամեսցի. որպէս զԵնովք եւ զԵղիա մինչեւ յերկրորդ գալուստն։ Եւ զՍիմէօն մինչ յառաջին գալուստն։ Իսկ ընտրելոց վախճանն թէպէտ մահ է եւ մեռանին, սակայն խնամք է աստուածային ի վերայ նոցա. որպէս ասէ իմասստունն. (ոչ գիտեն անմիտք թէ այցելութիւն Աստուծոյ է ի վերայ սրբոցն նորա. եւ իրաւունք ի վերայ ընտրելոց նոցա։) Եւ այս զանազան եղանակաւ. զոր ցուցցուք տասն պատճառաւ։ Առաջին՝ զի տեսանէ Աստուած զբազում ճգնութիւն արդարոյն եւ զվաստակ՝ ի ձեռն մահու հանգուցանէ զնոսա. որպէս ասէ. (արդարն եթէ հասցէ ի վախճանի, ի հանգստեան եղիցի. ) յաղագս որոյ արգել զՄովսէս չմտանել յերկին պարգեւաց։ Երկրորդ՝ յորժամ պատուհասելոց իցէ զաշխարհն, նախ զընտրեալսն բառնայ մահուամբ, զի մի բարեխօսեսցեն անարժանիցն. որպէս զբարեպաշտն Յովսիա եբարձ. եւ ապա գերեց զԻսրայէլ։ Երրորդ՝ սիրէ զնոսա եւ առ ինքն կոչէ, փոխելով ի միջոյ մեղաւորաց. իբր անարժանս գոլ բնակութեան սրբոցն. որպէս ասէ. (հաճոյ եղեալ Աստուծոյ՝ սիրեցաւ. եւ կենդանոյն ի միջոյ մեղաւորաց փոփոխեցաւ։) Չորրորդ՝ յառաջատես է Աստուած. խնամէ մահուամբ՝ զի մի կասեսցի յառաքինութենէն պատրանօք աշխարհի. որպէս ասէ. (յափչտակեցաւ՝ զի մի չարութիւն շիջուսցէ զիմաստութիւն նորա։) Հինգերորդ՝վասն այն մահ տայ ընտրելոցն՝ զի մի իմասցին անմիտք ի մարդկանէ թէ՝ այն է նոցա փոխարէնն որ յայս կեանս յերկար կենդանի մնան. յաղագս որոյ մեռանին զի հատուցումն ի հանդերձեալն է։ Վեցերորդ՝ վասն այն կրեն սուրբ ընդ մեղաւորացն զպատուհաս՝ այսինքն, զմահտարաժամ, զսուր, եւ զայլն, զի թէ փոշետեսակ յանցանք իցեն, ի ձեռն չարչարանացն եւ մահուն քաւեսցին. որպէս ասէ. (սակաւ ինչ խրատեալ՝ գտցեն մեծ բարութիւնս. զի իբրեւ զոսկի ի բովս քննեաց զնոսա. եւ իբրեւ զողջակէզս զոհի ընկալաւ զնսա։) Եօթներորդ՝ զի որպէս Աստուած սրբոցն փափագելի է. որպէս ասէ Դաւիթ. (ծարաւի է անձն իմ առքեզ Աստուած. ) այսպէս եւ սուրբք Աստուծոյ են ցանկալի. ընդ որոց ասէր Քրիստոս. (հայր կամիմ զի ուր եսն իցեմ, եւ սոքա ընդիս իցեն. զի տեսանիցեն զփառս իմ. ) Որպէս ասէ աստ զերկուց փափագն. (ցանկալի է Տեառն անձն նորա։) Ութներորդ՝ զի թէպէտ մանուկ է հասակաւ, այլ կատարեալ է առաքինութեամբ. որպէս ասէ. (ծերութիւն պատուական՝ ոչ բազմաժամանակեայն է, եւ ոչ որ թուով ամացն չափիցի, այլ ալիք իմաստութիւնն է մարդոյ. եւ հասակ ծերութեանն՝ կեանք անարատ։) Յաղագս որոյ կարճի ի կենացս յայս աղայ հասակաւ, զի կատարեալ է իմաստութեամբ. որպէս ասէ. (կատարեալ ի սակաւուն՝ ելից զժամանակս երկայնս։) Իններորդ դարձեալ՝ ածէ փոքր տղային մահ վասն չարութեան ծնողացն. զի առաւել մորմոքեսցին աղէխարշեալ. որպէս զԴաւիթ առաջին մանուկն որ ի Բերսաբէէ. եւ ոչ լւաւ Աստուած աղօթից նորա. զոր բազում անգամ աղաչեաց։ Տասներորդ դարձեալ՝ մահ ածէ փոքր տղային. զի տեսցեն զնա եւ ինքեան զգաստասցին ի մեղաց. որպէս զորդին Րաբովամու որդւոյն Նաբատայ. Որ վկայեաց մարգարէն թէ՝ նա միայն մտցէ քեզ ի գերեզման։ Այսքան առ այս։

Դարձեալ նորին իններորդ բան վասն Մխիթարութեան։ Հարցումն։ (Գլուխ. ՃԿԲ)

Զի՞նչ է ազատութիւն զոր արար Քրիստոս. ըստ այնմ որ ասէ. (թէ որդին զձեզ ազատէ, ճշմարիտ ազատք լինիջիք։) Պատասխանի։ Ասեմք եթէ ազատութիւնն երեք է զոր արար Քրիստոս։ Այսինքն, նախ յառաջին անիծիցն եւ ի դատապարտութեանցն ազատեաց եւ օրհնեաց զմեզ։ Երկրորդ՝ ի մահուն եւ ի դժոխոց ազատեաց եւ փրկեաց։ Երրորդ՝ զմիտս մեր ի ցանկութեանց աշխարհի ազատեաց եւ փրկեաց այսպէս. զի ամենայն մարդ զայս աշխարհի կեանս՝ ճշմարիտ եւ մնացական համարէր. եւ ծառայէր սմա որքան եւ կարէր. յուտելն եւ յմպելն՝ ի ժողովելն եւ ի պահելն ի գընելն եւ ի վաճառելն, եւ լայլն ամենայն։ Իսկ Քրիստոս եկն եւ այլ կեանս քարոզեաց. եւ զայս սուտ եւ ունայն. եւ ազատեաց զմիտս ի գերութենէ սոքա։ Արդ՝ այս ազատութիւնս մեծ է քան զառաջինն. զի թէ զայս ազատութիւնս ոչ պահեմք, այլ զմեզ ի սէր եւ ի ցանկութիւն աշխարհիս տամք, դառնամք յառաջին դատապարտութիւնն եւ ի դժոխս. ըստ այնմ, (դարձցին մեղաւորք անգրէն ի դժոխս։) Այլեւ այս գիտելի է՝ զի թէպէտ ազատեաց զմեզ Քրիստոս յաշխարհէ՝ սակայն ոչ դիւրաւ զերծանիմք ի նմանէ. այլ որպէս չար Տէր՝ զհետ գայ ծառային փախուցելոյ. զի թերեւս կորուսցէ զնա։ Եւ այս լինի երիւք։ Նախ՝ փառասիրութեամբ։ Երկրորդ՝ զբաղմամբ։ Երրորդ՝ հեշտութեամբ մարմնոյ եւ ծուլութեամբ. եւ այսպէս կամի ըմբնել զմեզ։ Այլ փախչիլ պարտ է մեզ ի փրկիչն մեր Քրիստոս. որպէս ասէ աւետարանիչն. (առ ի քեզ փախուստն մեզ։) Եւ այս լինի երիւք։ Նախ՝ աղօթիւք եւ հաւատովք պնտել զմեզ. եւ այս հանէ զփառասիրութիւնն ի մէնջ։ Երկրորդ՝ զխոստումն Քրիստոսի եւ զկիրս չարչարանաց առաջի աչաց մեր պահել. եւ այս հանէ զզբաղումն աշխարհական։ Երրորդ՝ արագել եւ փութալ առ զօրագլուխն մարին մեր որ է Քրիստոս. եւ այս հերքէ զծուլութիւն մարմնոյս. եւ զօրացուցանէ զմեզ հասանիլ անմահ կենացն յաւիտենից. որպէս ասէ աւետարանիչն Յօհաննէս։ (Ունիք զԱստուծոյ մերոյ զգրաւականն։) Եւ թէ զի՞նչ է անմահ կենացն յաւիտենից գրաւական եւ առ հաւատաչեայ։ Վեցիւք իմանի առ մեզ։ Նախ՝ պատուիրանն Աստուծոյ առ մեզ. ըստ որում, (պատւէրք իմ կեանք են յաւիտենից։) Երկրորդ՝ ուխտ նորոյ կտակին. որպէս ասէրն. (հայր իմ ուխտեաց ինձ. եւ ես ձեզ ուխտեմ զարքայութիւնն։) Երրորդ՝ հաւատով ճանաչումն Աստուծոյ. ըստ այնմ, (այս են կեանք յաւիտենից. զի ծանիցեն՝ զքեզ միայն ճշմարիտ Աստուած, եւ զոր առաքեցեր զՅիսուս Քրիստսոս։) Չորրորդ՝ (հոգին որդէգրութեան առ մեզ բնակեալ. որով աղաղակեմք աբբա հայր. այսուհետեւ չես ծառայ, այլ որդի եւ ժառանգակից Քրիստոսի։) Հինգերորդ՝ մարմին եւ արիւն որդւոյն Աստուծոյ զոր ճաշակեմք հոգւով. ըստ այնմ, (որ ուտէ զմարմին իմ, կեցցէ յաւիտեան։) Իսկ վեցերորդ՝ մարդկային մարմինս մեր միացեալ բանիւն եւ նստեալ ընդամէ հօր՝ առ հաւատչեայ է յարութեան մերոյ եւ արքայութեն երկնից, գլուխ գոլով եկեղեցւոյ եւ անդրանիկ մեռելոց։ (Ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի ասէ։) Այսոքիկ են գրաւական. եւ բէհ ուեալ ի մեզ յաիւտեանից եւ անմահ կենացն։

Դարձեալ նորին տասներորդ բան վասն մխիթարանաց։ (Գլուխ. ՃԿԳ)

Տէրն մեր ասէ ի խորհուրդ յարութեան մեռելոց. (եթէ ոչ հատն ցորենոյ. անկեալ յերկիր մեռանիցի՝ ինքն միայն կեայ. ապա եթէ մեռանիցի՝ բազում արդիւսն առնէ։) Վասն երկու պատճառի զայս օրինակ տայ։ Նախզի՝ ամենեցուն յայտնի է։ Երկրորդ՝ զի յոյժ նման են բոյսք սերմանց յարութեան մարդկան։ Նախ՝ սերմն ոչ բուսանի, թէ ոչ մեռանի. նոյնպէս մարդս նախ մեռանի, եւ ապա յառնէ։ Երկրորդ՝ զի հատ մերկ սերմանի. եւ յառնէ զարդարեալ. նոյնպէս եւ մարմին մարդոյս՝ յառնէ զարդարեալ փառօք. զոր Աստուած զգեցուցանէ նմա։ Երրորդ՝ եւ որպէս բազում սերմանք ի միում տեղւոջ ամենեքեան ի յիւրեանց ազգն բուսանին. նոյնպէս թէպէտ բազում մարմինք ի մին հող եւ ի մին գերեզման մտանեն, ոչ խառնին մարմին կամ փոշի ի միմեանս ի յարութեանն։ Եւ ոչ միայն սերմանիք, այլեւ գոն ի կենդանիսդ օրինակ յարութեան։ Որպէս փիւնիկ հաւն որ մի է յԵգիպտոս բնակի. եւ ի հինգ հարիւր տարին բոյն շինէ. եւ ի կրծիցն հուր հանէ եւ այրի ինքն եւ բոյնն իւր. եւ յետ երից աւուրց՝ դարձեալ կենդանի որդին ծնանի եւ մեծանայ։ Այլեւ հաւն հօբալ՝ քառասուն օր մեռանի. եւ դարձեալ կենդանանայ. եւ այլ բազումք են։ Այլեւ գոն ի պատւական մարմնոց մարդկան օրինակք. որպէս ոսկերքն Եղիսէի մերձեալ ի մեռեալ ի մեռեալն, կենդանացաւ մեռեալն։ Առաւել մարմինն Քրիստոսի կենդանի առնէ զմեզ։ Զի չորս իր է պատճառ յարութեան եւ փառաց քրիտստոնէից։ Նախ՝ հաւատքն ի Քրիստոս։ Երկրորդ՝ մկրտութիւն աւազանին։ Երրորդ՝ հոգին սուրբ զոր ընկալաք։ Չորրորդ՝ մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի զոր ճաշակեցաք։ Դարձեալ օրինակ՝ որ Եղիա զորդի այրւոյն կենդանացոյց։ Այրի էին չորս տարեք ի պտղոյն ճաշակմանէ. եւ որդին մեռեալ մարդկան ազգ։ Զերեսն որ եդ ի վերայ երեսոյն՝ զհայիլն նշանակէ բոլոր ի մարմին մարդկան։ Եւ հանելն զամենեսեան ի տանէն՝ զի միայն զօրութիւնն Աստուծոյ յարուցանէ. որպէս միայն ստեղծ առանց օգնականի։ Եւ աղաղակն՝ ձայն փողոյն։ Եւ երիցս փչելն՝ զօրութիւն սրբոյ երրորդութեանն։ Եւ որպէս բոլոր եւ ամբողջ մարմնով կենդանացաւ. նոյնպէս։ ի յարութեանն բոլոր եւ ամբողջ մարմնոյ յառնեմք։ Զի աւելի անդամն կամ պակաս զոր աստ ունիմք, անդ հաւասարին։ Եւ այս է պատճառն. զի աստ բնութիւնն գործէ խնամօքն Աստուծոյ. այլ բնութիւնն տկար եւ սխալական է. վասն ա յն սխալի կամ պակասի։ Իսկ յայնժամ կարօղ զօրութիւնն Աստուծոյ յարուցանէ, որ անսխալ է գիտութեամբ. վասն այն բոլոր եւ անսխալ մարմնով յառնեմք։ Դարձեալ՝ օրիակ Յովնան մարգարէն. որ անկաւ ի փոր կէտին երեք տիւ եւ Գ գիշեր. եւ յորժամ եթուք ի յերկիր, էր ամբողջ եւ անապական մարմնով. որեւ մազ մի ի հերացն ոչ պակասեցաւ։ Օրինակ է նախ թաղմանն եւ յարութեանն Քրիտսոսի. որ երեք տիւ եւ երեք գիշեր եկաց ընդ մեռալս. եւ անապական մարմնով յարեաւ. նոյնպէս եւ մեք անապական մարմնով յառնեմք։ Եւ երեք տիւ եւ երեք գիշեր. որպէս Ովսէէ ասէ. (յաւուրն երրորդի յարիցուք եւ կացցուք առաջի նոցա։) Այսպէս մին օր ծննդեանն է մեր. երկու օր մահուն. երեք օր յարութեանն։ Դարձեալ՝ երեք է որպիսութիւնն մեր։ Նախ ի կեանս յայս մահկանացու։ Երկրորդ՝ յ ետ մահու միայն հոգի առանց մարմնոյ։ Երրորդ՝ յետ յարութեանն՝ անմահ հոգւով եւ մարմնով կացցուք առաջի նորա ի դատաստան. որպէս ասէ առաքեալն յերկրորդ կորնթացւոց. (մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ընկալցի իւրաքանչիւր ոք զոր ինչ գործեաց յառաջ. եթէ բարի, եւ եթէ չար։) Այսոքիկ օրինակք են յարութեան մարդկան։ Այլ ճշմարտութիւնն ի Քրիստոս ցուցաւ՝ որ գլուխ է մեր եւ պատճառ յարութեան մարդկան. (զի անդրանիկ է մեռելոց. եւ պտուղ ննջեցելոց ասէ առաքեալն։) Այլեւ հաստատուն վկայ յարութեան՝ սուրբքն ամենայն, որք ճգնեցան. չարչարեացան. մահուամբ սրոյ մեռան վասսն յուսոյ յարութեանն. զի ի Քրիտստոս պսակեսցին։ Այլեւ գիտելի է՝ զի յարութիւնն եւ անմահ մնալն՝ հասարակաց է ամենայն մարդկան. այլ հատուցմունք յարութեանն՝ զանազան են. ըստ Տեառն որ ասէ. (ամենեքեան լուիցեն ձայնի որդւոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս. որոց բարիս գործեալ իցէ ի յարութիւն կենաց. եւ որոց չար արարեալ՝ ի յարութիւն դատաստանաց։) Եւ այս է պատճառն. զի յարութիւնն եւ անմահ կեանքն՝ վասն բանական հոգւոյս է որ ամենեցուն է. եւ փառքն զանազան՝ վասն հաւատոց եւ գործոց է։ Որում եւ զմեզ զամենեսն՝ արժանի արասցէ Քրիստոս Աստուոծ փառաց յարութեան իւրոյ եւ անմահ կենացն եւ անթառամ պսակացն. եւ դասեսցէ ի դասս աջակողմեան եւ ի խորանն երանաւէտ, ընդ սուրբս եւ ընդ սիրելիս անուան իւրոյ. եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն Նեռին. ի բանն՝ (Յայտնեսցի մարդն անօրենութեան որդին կորստեան. հակառակն հպարտացեալ եւ այլն։) 2Թեսաղ. 2. 3։ (Գլուխ. ՃԿԴ)

Տէրն մեր յաւետարանին զգուշացոյց վասն գալստեան նեռինն։ (Եղիցին աւուրքն այնոքիկ նեղութեան, որպիսի ոչ եղեւ ի սկզբանէ աշխարհի. եւ մի այլ լիցի։) Վասն նեղութեան գիտելի է՝ թէպէտ մարմնաւոր բազում են նեղութիւնք մարդկան եւ անթուելիք՝ որք յիւրաքանչիւր ժամանակս եւ ի բազում տեղիս մարդկան հանդիպին։ Այլ առհասարակ նեղութիւնք ամենայն մարդկան ազգի՝ տասն գլխաւրոին։ Առաջին այն՝ որ ի ձեռն յանցմանն Ադամայ ի փափկութեան դրախտէն անկաք յերկիր փշաբեր եւ անիծեալ. ի ցաւս եւ ի տրտմութիւնս միշտ զամենայն աւուրս կենաց մերոց։ Երկրորդ՝ նեղութիւն է կարիքն եւ ցանկութիւն մարդկան. այսինքն, քաղց, ծարաւ, տքնիլ, ցանկալ, եւ այլ կիրք։ Զի վասն սոցա հանապազ ի նեղութեան եմք. եւ ծառայեմք որպէս չար տէրանց. զի թէ լնումք զցանկութիւն մարմնոյ՝ նեղութիւն է հոգւոյ. եւ թէ ոչ՝ նեղութիւն մարմնոյ։ Երրորդ՝ նեղութիւն էր հասարակաց ջուրցն հեղեց ի ժամանակս Նոյի. որք ջնջեցան յերկրէ մարդ եւ անասուն. թռչուն եւ սողուն. եւ ամենայն շունչ կենդանի մեռան վասն մեղաց մարդկան։ Չորրորդ՝ նեղութիւն են այլայլութիւն, ցաւք, վէրք, հիւանդութիւնն, ծերութիւն, եւ այլն. որք յամենայն ուստեք պատել են զմեզ եւ կեղեքեն։ Հինգերորդ՝ նեղութիւն է մահն հասարակաց. եւ տանջանք հոգւոյ. այս զոր աչօք տեսանեմք զմահ ամենայն մարդկան. եւ մտօք իմանամք զտանջանս հոգւոց ուսեալք ի գրոց։ Վեցերորդ՝ նեղութիւն է որ ի միմեանց ի մարդկանէ կրեմք. կռիւ, աղաղակ, տանջանս ի բռնաւորաց եւ ի չար իշխանաց. ի գողոց. յաւազանկաց, եւ յայլն։ Եօթներորդ՝ նեղութիւն ի չար գազանաց եւ ի սողնոց չարաց. որք յերկիւղ են մեզ տուեալ. եւ յօրինակ անքուն որդաց դժոխոց պատրաստեալք։ Ութներորդ՝ նեղութիւն ի տարերաց. ցրտոյ. եւ ջերմոյ. հողմոյ. ի դիւաց. յորոգայթից. եւ ի զանազան փորձանաց։ Իններորդ՝ նեղութիւն է ի ժամանակս նեռինն. որ ամենայն երկրի եւ ամենայն մարդկան նեղութիւն հասսուցանէ. որպէս ասէ աւետարանն. (եղիցին աւուրքն այնուքիկ նեղութեան։) Տասներորդ՝ օր նեղութեան է կատարածի աշխարհի. իբրեւ երկն յղոյ հ հասանի ի վերայ մարդկան. յորում հրով վառեսցին երկինք եւ երկիր։ Այն է օր խաւարի եւ միգի։ Այն է օր հատուցման ըստ գործոց մարդկան։ Այն է տանջանք յաւիտենական։ Այն է դառնութիւն առանց քաղցրութեան։ Այն է գիշեր առանց լուսոյ. որ ըմբռնէ զամենայն մեղաւորս երկրի։ Արդ՝ թողեալ զայլն՝ բանս մեր է յաղագս նեղութեան նեռինն. որ դառնագոյն է քան զամենայն նեղութիւնս. որպէս հրամայէ Տէրն։ (ոչ եղեւ իսկզբանէ աշխարհի. եւ մի այլ լիցի։) Զի քան զնեղութիւնս դատաստանին առաւել է նեղութիւն նեռինն։ Նախզի՝ ի դատաստանին բարեացն հանգիստ է. եւ չարացն տանջանք։ Դարձեալ՝ ի մէջ փորձութեան աշխարհիս՝ առաւել է նեռինն քան զամեանայն։ Այլ դատաստանն հատուցումն է գործոց եւ ոչ փորձանք։ Վասն այն աէ առաքեալն Պօղոս. (նախ յայտնեսցի մարդն անօրէնութեան որդին կորստեան։) *Արդ՝ վասն գալստեան նեռինն՝ վեց իրս հարցանելի է։ Առաջին՝ զբանս առաքելոյն որ ասէ։ (Եկեսցէ ապաստամբութիւնն։) Ապստամբութիւն կոչէ զնեռնն։ Զի նախ ինքն սատանայ ապստամբեցաւ յԱստուծոյ եւ անկաւ յերկնից։ Երկրորդ՝ զԱդամ ապստամբեցոյց ի յԱստուծոյ եւ կորոյս։ Երրորդ՝ նեռն ապստամբի եւ անհնազանդի Աստուծոյ։ Չորրորդ՝ եւ զամենայն մարդիկ ապստամբութեամբն կորուսանէ. որպէս ասէ Տէրն. (եթէ հնար ինչ իցէ՝ եւ զընտրեալսն կորուսանէ։) Եւ թէ ո՞վ է նեռնն. մի թէ սատանա՞յ է՝ ոչ։ Այլ մարդն անօրէնութեան ասէ. այսինքն, մարդ է՝ այլաբանեակ է սատանայի. եւ լցեալ ամենայն չարութեամբ, եւ հնարիւք եւ խաբէութեամբ նորին։ Անօրէն մարդ է՝ որ ոչ ունի օրէնս. ոչ զբնական. եւ ոչ զգրաւորն. եւ ոչ զաւետարանին։ Դարձեալ անօրէն է՝ որ զինքն եւ զայլս անխնայ կորուսանէ։ Հակառակ ճշմարտութեան. զի հակառակ է ամենայն բարեաց. եւ ընդունակ ամենայն չարի։ Դարձեալ՝ ամենայն բարի գործոց՝ եւ ճշմարիտ բանից՝ եւ սուրբ հաւատոց՝ հակառակ է եւ կորուսիլ։ Այլեւ հակառակ է խաչի՝ եկեղեցւոյ՝ պաշտաման՝ սրբութեանց՝ աղօթից՝ պահոց՝ եւ այլն։ Հպարտութեամբ նստի ի տաճարն. այսինքն, յեկեղեցիս Աստուծոյ. եւ զամենայն պաշտամունս եւ զանւանեալ Աստուածս խափանէ. եւ զինքն միայն Աստուածս կոչէ. եւ առաջին կռապաշտութեամբն զմարդիկ կործանէ։ Այս առաջին հարցումն։ *Երկրորդ հարցանելի է՝ վասն է՞ր ի յետին ժամանակս գայ։ Ասեմք վասն չորս պատճառի։ Նախ՝ որպէս զգալի օձին գլուխն ջախեալ՝ տուտն շարժի մինչ յերեկոյն եւ ապա սատակի. այսպէս իմանալի օձն սատանայ՝ զոր տեսիլն հրեղէն վիշապ կոչէ. (եւ տուտն նորա քարշեաց զերրորդ մասն աստեղաց։) Գլուխ նորա Սադաէլ ջախջախեցաւ մկրտութեամբն եւ խաչիւն Քրիստոսի։ Եւ տուտն նորա նեռն է՝ որ յետոյ շարժի ի կատարածի։ Երկրորդ պատճառ՝ յորժամ իմանայ զվախճան աշխարհի, եւ զտանջանս իւր մերձեալ, խստագոյն չարանայ ընդ ազգի մարդկան։ (Զի նեռնն ազդեցութիւն է սատանայի ասէ առաքեեալն յերկրորդ թեսաղոնիկեցւոց. ) զի զամենայն չար զօրութիւն իւր եւ զխաբէութիւն ի նա լնու։ Երրորդ՝ ըստ տեսլեանն Դանիէլի չորս գազանաց, որք էին չորս թագաւորութիւնք։ Զի մարաց թագաւորութիւնն բարձրաւ ի բաբիլացւոց. եւ բաբիլացւոցն ի պարսից. եւ պարսիցն՝ ի մ ակեդանացւոց. եւ մակեդոնացւոցն ի հռօմայեցւոց. եւ զհռօմեյեցւոցն բառնայ նեռնն. եւ զնեռինն բառնայ Տէր մեր Քրիստոս. եւ թագաւորէ անվախճան։ Վասն որոյ ասէ առաքեալն յերկրորդ թեսաղոնիկեցւոց. (մինչեւ բարձցի այդ որ այժմդ ունի. ) այսինքն, ներոն եւ թագաւորքն հռօմայեցւոց. եւ ապա յայտնեսցի ապստամբ նեռնն։ Չորրորդ պատճառ՝ (մինչեւ քարզեսցի աւետարանն ընդ ամենայն երկիր։) Եւ ամենայն հեթանոսք հաւատան. եւ հրէայքն մնան յանհաւատութեան։ Ապա երեւեսցի նեռնն ի կորուստ ազգին հրէից՝ որք զճշմարտութիւնն ուրացան. եւ զփրկիչն իւրեանց խաչեցին։ Յաղագս այս չորս պատճառիս՝ ի վախճանի աշխարիս երեւի նեռնն։ *Երրորդ հարցանելի է թէ՝ վասն է՞ր թոյլ տայ Աստուած ի գալ նեռին։ Առաքեալն ի նոյն թղթին ասէ զպատճառն։ Նախզի՝ զճշմարիտ սէրն Քրիտսոսի ատեցին։ Երկրորդ՝ զճշմարիտ փրկութիւնն անագեցին։ Երրորդ՝ ճշմարիտ քարոզութեանն ոչ լուան։ Չորրորդ՝ ճշմարիտ նշանցն Քրիստոսի որ ի ծնունդն. ի խաչն, եւ ի յարութիւնն, ի հիւանդս. ի մեռեալս եւ յայլս կատարէր, ոչ հաւատացին։ Վասն այն թոյլ տայ ստութեան եւ խաբէութեան նեռինն. զի նորա ստութեամբ կորիցեն։ Զի սուտ սէր եւ սուտ փրկութիւն ցուցանէ. եւ պատիր բանիւք եւ ուրուական արւեստիւք խաբէ զնոսա։ Եւ այսպէս ամենայն ուրեք յորժամ ճշմարտութեանն ոչ հաւանին մարդիկ, թոյլ տայ ստութեան զի հաւանեսցին. որպէս նախ ճշմարիտ մարգարէիցն ոչ լուան, թոյլ ետ Աստուած սուտ մարգարէիցն Բահաղու։ Եւ յորժամ պարսիկք եւ այլազգիք զառաքեալսն Քրիստոսի ոչ ընկալան, թոյլ ետ սուտ առաջնորդի նոցա։ Եւ յորժամ ճշմարիտ վարդապետաց ոչ հաւատան, թոյլ տայ հերձուածողաց մտանել ի նոսա։ Եւ յորժամ բարի իշխանաց եւ առաջնորդաց ոչ հնազանդին, չար իշխան եւ առաջնորդ տայ եւ չարչարէ զչարսն։ Նոյնպէս եւ ի ժամանակս նեռինն՝ թոյլ տայ Աստուած զի ստութեամբ խաբեսցէ զմարդիկ։ *Չորրորդ հարցումն. ո՞րքան իրօք պատրեսցէ նեռնն։ Ասեն վարդապետք թէ՝ չորիւք։ Նախ՝ նշանօք աւ արուեստիւք ուրուական. որպէս թէ՝ զարգեակն ի չորս բաժանէ. եւ լերանց եւ ծառոց հրամայէ եւ գան եւ գնան։ Այսպէս զի զդեւսն որ արբանեակ են նորա՝ ի դէմս արեգական եւ լերին եւ ծառոց կերպարանէ առ աչօք եւ խաբէ։ Երկրորդ՝ պարտիր քարոզութեամբ. զի մարգար ունի որպէս զՅովհաննէս. եւ առաքեաելս վարդապետս. որք յամենայն երկիր քարոզեն սուտ զնեռնէն. եւ զտգէտսն խաբեն։ Երրորդ՝ առատ բաշխմամբ. զի յամենայն տեղիս ուր գանձ է թաղեալ՝ ի ձեռն դիւաց յայտնեսցի նմա. եւ նա գրով ցուցանէ զտեղին. եւ առատ բաշխէ ընչասիրաց եւ խաբէ։ Չորրորդ՝ խստագոյն տանջանօք առաւել քան զչար թագաւորսն եւ բռնաւորսն առաջինսն իմանայ եւ չարչարէ զսուրբս։ Զի այն է ազդեցութիւնն առաջնոցն ի նա ժողովէ սատանայ, առ ի մոլորեցուցանել. (թէ հնար իցէ եւ զընտրեալսն ասէ Տէր։) Դարձեալ՝ եւ այլ իմն կերպիւ պատրէ չորս իրօք։ Նախզի՝ ի պոռնկութենէ լինի. եւ ամենայն պղծութեամբ լցեալ. եւ կուսածին անւանէ զինքն եւ սուրբ։ Երկրորդ՝ զի թլփատի եւ այնու պատրէ զհրէայսն. եւ թագաւոր ասէ զինքն յուդայէ. այլ իցեղէն դանայ է (օձ դարանակալ ի ճանապարհի. որպէս ասաց Յակօբ։) Երրորդ՝ զի ատէ զամենայն հերձուածօղս. եւ յեկեղեցիս նստի. եւ այնու պատրէ զքրիստանեայս։ Չորրորդ՝ զամենայն որ Աստուած անուանին կուռս՝ կորուսանէ. եւ զամենայն պաշտօն. որպէս խաչ, եկեղեցի, եւ այլն. եւ միայն զինքն կոչէ Աստուած եւ պաշտօն. եւ այնու պատրէ զայլազգիս եւ զկռապաշտս։ *Հինգերորդ գիտելի է՝ զի չորս են կարապետ նեռինն։ Առաջին՝ հրէայք. որք զՏէրն Քրիստոս ուրացան եւ խաչեցին եւ ասէին. (դու մարդ ես եւ զանձն քո Աստուած առնես. չիք մեր թագաւոր ասեն. եւ արիւն դորա ի վարայ մեր։) Վասն որոյ ասէ առաքեալն յերկրորդ թեսաղոնիկեցւոց։ (Որք զՏէրն Քրիստոս սպանին. եւ զառաքեալսն եւ զմարգարէսն կոտորեցին. յԱստուծոյ աչացն ելին. եւ ամենայն մարդկան ատելիք եղեն։) Եւ դեռ այժմ ակն ունին գալստեան նեռինն. եւ յորժամ լսեն յամենայն աշխարհէ՝ ժողովին առ նա խնդութեամբ։ Երկրորդ կարապետ՝ են չար բռնաւորք եւ կռապաշտք. որք զառաքալսն եւ զսուրբն նախ չարչարեցին ի ներոնէ մինչ ի ժամանակս Կոստանդինոսի եւ Տրդատայ։ Երրորդ՝ յետ այնորիկ կարապետն են այլազգիք՝ որք անարգեն զՔրիստոս. եւ հակառակ կան քրիստոնէից նորա. խաչի, եւ եկեղեցւոյ, եւ այլոցն։ Չորրորդ կարապետ՝ են դասք հերձուածողաց. որպէս Արիոս հերձեալն. եւ Մակեդոն հոգեմարտն. նեստոր հայհոյիչ. քաղկեդոնիքն ուրացօղք։ (Որք զմիայն Տէրն ուրացեալք, ածեն ի վեայ անձանց զարագահասն կորուստ ասէ առաքեալն ի կաթուղիկէն։) Այլեւ Յօհաննէս ասէ յառաջին թուղթն։ (Լուայք թէ նեռն գալոց է։ եւ արդէն իսկ բազումք են նեռինք. որ ոչ խոստովանի զՅիսուս Քրիստոս մարմնով որդի Աստուծոյ, նա իսկ է նեռն եւ ուրացօղ։) Եւ յայտ է՝ նոքա որք յերկուս բաժանեն զմին եւ զմիայն ճշմարիտ Աստուած մարդացեալն, եւ զմի Տէրն եւ զմի Քրիստոսն յերկու անձն, յերկու բնութիւն, յերկու կամս, յերկու գործ բաժանեն, բաժանին ի շնորհացն Քրիստոսի։ Այսպէս չորեքին հաւասար կարպետ են Նեռինն, եւ հակառակ Քրիստոսի եւ քրիստոնէից։ *Վեցերորդ գիտելի է՝ զի չորս են յայնմ ժամանակի օգնական քրիստոնէից։ Նախզի Տէրն յառաջգոյն զգուշացոյց. (յարիցեն սուտ Քրիստոսք, եւ սուտ մարգարէք, եւ տայցեն նշանս մեծամեծս, մի հաւատայցէք նոցա։) Եւ յայլ ուր ասէ. (ես եկի յանուն հօրր իմոյ՝ եւ ոչ հաւատացիք. եթէ այլ ոք եկեսցէ յիւր անունն՝ զնա ընդունիցիք. ) այսինքն, որ Մովսէս եւ ամենայն մարգարէքն վասն իմ խօսեցան՝ դուք ոչ հաւատացիք, եւ այլն։ Այլեւ Դանիէլ (պղծութիւն ասէ տաճարին. եւ փոքրիկ եղջիւր զնա կոչէ. որ զմեծամեծ հայհոյոթիւնս բարբառի։) Այլեւ աւետարանիչն՝ նեռն կոչէ զնա։ Եւ Պօղոս աստ (մարդ անօրէնութեան եւ որդի կորստեան. ) զի զգուշասցին սուրբք յայնմ ժամանակին։ Երկրորդ օգննութիւն է՝ որ ասէ առաքեալն յերկրորդ թեսաղոնիկեցւոց թէ՝ (ի վերայ կորուսելոցն, եւ ոչ ի ճշմարտեալսն։) Զի որ հաստատ է ի հաւատն եւ ճշմարիտ յաղթել. այլ նոցա որք թերիք են տգէտք եւ ընչասէրք եւ երկնչոտք որպէս ցուցաւ ի վերոյ։ Երրորդ օգնութիւն է՝ որ Եղիա եւ Ենովք իջանեն յերկիր. եւ յամենայն ուրեք ստեն զքարոզօղս նեռին. եւ հաստատեն զսիրտ հաւատացելոց։ Զի որպէս յառաջին գալուստն Ովհաննէս էր կարապետ. այսպէս ի վերջինն՝ Եղիա է գալոց։ Այլեւ երկուքն լինին վկայք ճշմերտութեանն. այսինքն, Ենովք՝ որ յառաջ քան զջրհեղեղն փոխեցաւ. եւ Եղիա յետոյ. յերկինս են կամ ի դրախտն. փոխանակ Ադամայ եւ Եւայի որք ելին՝ երկուքն մտին. եւ դեռեւս կենդանի են մարմնով։ Եւ անտանօր երեւին յԵրուսաղէմ. եւ նեռնն սպանանէ զնոսա. եւ երեք տիւ եւ երեք գիշեր ընկեցեալ լինին։ Ապա յետոյ ձայն ելանէ յերկնից. Եղիա եւ Ենովք բարեկամք իմ՝ ելէք եւ եկայք այսր։ Յայնժամ յարիցեն նոքա անմահ կենդանութեան. եւ լուսեղէն ամպօք ելանեն յերկինս։ Եւ յորժամ խայտառակի ստութիւն նեռինն, երթայ ի լեառն ձիթենեաց զի համբարձցի. եւ անտանօր Տէր Յիսուս հոգւով բերանոյ իւրոյ՝ սատակէ զնա. այսինքն, հրամանաւ իւրով իբրեւ հուր վատնէ եւ կուրուսանէ զամենայն չարութիւնս երկրի հանդերձ իշխանաւն իւրեանց։ Չորրորդ օգնութիւն է՝ կարճութիւն աւուրցն. որպէս ասէ Տէրն. (եթէ ոչ կարճէին աւուրքն այնոքիկ, ոչ ապրիւր ամենայն մարմին. բայց վասն ընտելոցն կարճեսցին։) Եւ ոչ թէ կարճին չափք աւուրցն եւ ժամուց կամ մասանց նորա։ Այլ կրկին է կարճիլն։ Նախ զի՝ փութով անցանեն. շաբաթն որպէս զօր. եւ ամիսն իբրեւ զշաբաթ. եւ տարին իբրեւ զամիս. որպէս ասէ Սաղմոսն։ (Ամք նոցա փութապէս անցցեն։) Երկրորդ՝ կարճին աւուրքն նեռին. որպէս ասէ Դանիէլ. (ժամանակս, եւ ժամանակ, եւ կէս ժամանակաց. ) որ է երեք ամ եւ կէս։ Եւ աւուրք են հազար երկու հարիւր եւ եօթանասուն եւ հինգ։ Զի յայս չափ աւուրս նեղութիւն աշխարհի։ Եւ մերձ է գալուստն Տեառն եւ փրկութիւն սրբոց։ Ոմանք զմիջոց յարութեանն, Եղիայի եւ Ենովքայ, եւ գալուստեանն, քառասուն օր ասեն։ Եւ ոմանք քառասուն եւ հինգ յաւետարէն օժանդակեալք։ Զի ի պայծառակերպութենէն մինչեւ ի յարութիւն Տեառն՝ քառասուն օր ասեն վարդապետք։ Եւ յայտ է ի չորից։ Նախզի՝ յետ քառասուն աւուր յարութեանն՝ հաստատեցին Տեառն եղբայրն եւ առաքեալքն զտօն այլակերպութեանն։ Երկրորդ՝ զի անտի մինչ ի տօն վերացման խաչին՝ քառասուն օր հանդիպի։ Երրորդ՝ զի ի վեցէն օգոստոսի ինչ ի տասն եւ չորս սեպտեմբերի՝ քառասուն օր է։ Չորրորդ՝ նոյնպէս յետ սատակելոյ նեռինն՝ եւ Եղիայի եւ Ենովքայ վերանալոյն մինչ ի յարութիւն հասարակաց՝ թուեն ոմանք քառասուն. եւ ոմանք քառասուն եւ հինգ աւուրս։ Եւ այս է պատճառն. զի մինչ ի յուրբաթ խաչին՝ քառասուն օր է. եւ երկու օր ուրբաթին՝ եւ շաբաթն եւ կիրակէն՝ եւ պատկեր օր այլակերպութեանն՝ լինի քառասուն եւ հինգ. եւ այսպէս երկոքեանն ի մի խորհրդածին. Եւ յայսքան աւուրս՝ (յորժամ ասիցեն չարք թէ՝ շինութիւն է եւ խաղաղութիւն, յայժամ յանկարծակի հասցէ ի վերայ նոցա սատակումն որպէս երկն յղոյ եւ մի ապրեսցին ասէ Պօղոս յառաջին թեսաղոնիկեցւոց։) Եւ Տէրն ասէ. (որպէս յաւուրս Նոյ ի ուտէին, ըսպէին եւ այլն. որ ըստ կարգի աշխարհաասիրացն է. մինչ եկն ջրհեղեղն եւ կորոյս զամենեսեան. նոյնպէս եղիցի եւ գալուստնն որդւոյ մարդոյ։) Եւ ապա յայն ժամ ուրախութիւն է հաւատացելոց։ (Յայնժամ ամենայն ծունր կրկնեսցի երկնաւորաց հրեշտակաց. եւ երկրաւորաց մարդկան. եւ սանդարամետականաց մեռելոց որպէս ասէ առաքեալն ի փիլիպեցւոց։) Զի ամենայն ազգ եւ ամենայն լեզուք հաւատան ի Քրիստոս. որպէս ի հռօմայեցւոցն ասէ. (յորժամ լրումն հեթանոսաց մտցէ, ապա ամենայն Իսրայէլ կեցցէ։) Յայնժամ դիցէ զթշնամիսն ի ներքոյ ոտից իւրոց. եւ ո՞րք են թշնամիք Քրիստոսի. այսինքն, Նախ սատանայ։ Երկրորդ՝ անհաւատք եւ չարք ի մարդկանէ։ Երրորդ՝ մեղք։ Չորրորդ՝ մահ եւ ապականութիւնք եւ այլն։ Զի թէպէտ առաջին գալստեմբն եբարձ Քրիստոս զսոսա. այսինքն, զիշխանութիւն սատանայի. եւ զանհաւատութիւնն եւ զմեղս, եւ զտանջանս հոգւոց, այլ բոլորովիմբ յայնժամ բառնայ՝ յորժամ զսատանայ կապանօք ի հուրն առաքէ. յորժամ յառնեն մեռեալքն եւ մահն լուծանի ի մարդկանէ. յորժամ պակասին մեղք եւ մեղաւորք յերկրէ. եւ ժողովին յատակս դժոխոց։ Յայնժամ արդարքն մտանեն ի կեանսն յաւիտենից. եւ ժառանգեն զխոստացեալ բարիսն ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերմէ։ Որ է օրհնեալ ընդ Հօր եւ Ամենասուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս յաւ։

Նորին հաւաքեալ քարոզ Յարութեան. ի բանն՝ (Փող հարկանի եւ մեռեալք ի Քրիստոս յարիցեն։ Կամ հարիցեն մեռեալք. կամ այլ ինչ։) Կորն. 15. 5։ (Գլուխ. ՃԿԵ)

Հանդերձեալք հանդերձ Աստուծով վասն յարութեան բանի։ Նախ հարցանեմք եթէ՝ գո՞յ յարութիւն։ Երկրորդ՝ թէ զի՞նչ է յարութիւն։ Երրորդ՝ թէ վասն է՞ր յետոյ յառնեմք։ Չորրորդ՝ թէ յո՞րպիսի տարերաց ժողովի մարմինն, կամ ի ձկանց կերեալ։ Հինգերորդ՝ թէ ո՞րպէս ճանաչէ իւրաքանչիւր հոգի զիւրն մարմին։ Վեցերորդ՝ թէ ո՞րպիսի մարմնով յառնեմք։ Եօթներորդ՝ թէ վասն է՞ր ի յարութեանն անմահ եւ անապական մնամք։ Ութներորդ՝ թէ ամենեքեան ամենայն անդամօ՞ք յառնեմք։ Իններորդ՝ թէ ի մի հասակ կատրեալ եւ ի մի ժամանակաւ յառնեն։ Եւ հոգեւո՞ր է կենդանութիւնն։ Տասներորդ՝ թէ ո՞ր մարմինք մնան ի կատարածի։ Եւ թէ առ հասարակ զվարձս կամ զտանջանս ո՞չ առնուն հոգիք մինչեւ ի կատարած աշխարհի։ Եւ անտանօր հանգուսցուք զբանս։ *Ոմանք ի մարդկանէ տկար եւ անհաւատ մտօք նայեցեալ ընդ կարգաւորութիւն երեւելւոյս միշտ նոյնպէս գոլ, այսինքն, աւուրց եւ ամսոց, եղանակաց եւ ամաց, ոչ հաւատան այսոցիկ շարժելոց դադարումն լինիլ. եւ անշարժիցն շարժումն եւ կենդանութիւն։ Եւ յայսմանէ ուրանան զկատարած կենցաղոյս եւ զյարութիւն մարդկան։ Նաեւ այսու ուրանան եւս զսկիզբն աշխարհի, ինքն եղ եւ անեղ ասելով։ Զի հարկ է որք ուրանան զմինն ի սոցանէ՝ ուրանան եւ զմիւսն. այսինքն, զվախճան կամ զսկիզբն. որպէս հեթանոսք եւ անհաւատք։ Եւ հարկ է դարձեալ՝ որ ոք խոստովանի զմինն, խոստովանի եւ զմիւսն. որպէս եկեղեցի հաւատացելոցս (հաւատամք հաստատեալ զյաւիտեանս բանիւն Աստուծոյ. որպէս գրէ առաքեալն. յոչ էից զերեւելիսս եղեալ։) Եւ նոյն բանիւն հաւատամք դարձեալ զվախճան աշխարհի եւ զկայ յայլ իմն նորոգումն վերափոխիլ. որպէս ասէ մարգարէն։ (Եղիցին երկի նոր եւ երկիր նոր։) Եւ զի գոյ յարութիւն. հասատատի այս բնական քննութեամբ եւ սուրբ գրոց վկայութեամբ։ Եւ բնական քննութեամբ նախ այսպէս։ Եթէ տեսանեմք ի քաղաքական օրէնս՝զի գոյ դատաստան. այսինքն բարեացն պատիւ. եւ չարացն պատիժ. ապա եւ առ Աստուած արդար դատաստան։ Այլ արդ՝ իկեանս յայս տեսանեմք զբազումս որխ բարիքն ի նեղութեան են. եւ չարքն ի հանգստեանն. ապա ուրեմն պիտոյ է եւ այլ կեանս՝ զի հատուսցի բարեացն բարի, եւ չարացն չար. եւ այս ոչ լինի, եթէ ոչ իցէ յարութիւն։ Եւ դարձեալ՝ հոգին եւ մարմինն ի միասին գործեցին զբարի կամ զչար. այլ արդ՝ եթէ հոգին առանց մարմնոյ պսակի կամ պատժի, ոչ է արդար դատաստան. այլ պարտ է զի յարիցէ եւ մարմինն. եւ ի միասին առցեն զհատուցումն բարեաց կամ չարեաց։ Երկրորդ՝ զի հոգին մարդոյ անմահ է վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ ոչ է ի չորից տարերց ժողովեալ որ քակտիլով մահանայ. եւ դարձեալ՝ զի հոգին ինքնաշարժ է. եւ ինքնաշարժն՝ մշտաշարժ է. եւ մշտաշարժն անմահ. ապա ուրեմն հոգին անմահ է. որպէս ի սահման իւր դնի. էութիւն անմարմին. մշտաշարժ եւ շարժօղղ մարմնոյ։ Այլ արդ՝ յանմահութենէ հոգւոյն պարտ է զի լինիցի եւ մարմինն անմահ պատշաճեալ ի նմանէ. եւ այս ոչ լինի եթէ ոչ է յարութիւն մարմնոյն։ Երրորդ՝ մարդն մասն եւ կատարումն է աշխարհի. ըստ որում աշխարհ յերից մասանց է առ կայացեալ։ Կամ իմանսլիք են որպէս հրեշտակք. կամ զգալիք որպէս տարրեղէնք. կամ յերկուց գոյացեալ որպէս մարդ. այսինքն, ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ։ Իսկ թէ մարդս ոչ յառնէ՝ աշխարհս անկատար մնայ. զի բոլորն մասամբն է կատարեալ. ապա ուրեմն գոյ յարութիւն։ Այս ըստ բնականին։ Իսկ վկայութեամբ սուրբ գրոց. որպէս ասաց Աստուած ցնոյ եթէ՝ (զմիս արեամբ շնչոյ մի ուտիցէք. զի զձեր արիւնդ ի ձեռաց գազանաց խնդրեցից, եւ ի ձեռաց ամենայն մարդոյ. որ հեղու զարիւն մարդոյ՝ փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա. զի ի պատկեր Աստուծոյ արարի ես զմարդն։) Այս զյարութիւնն ասէ ի ձեռաց գազանաց խնդրելն. զի յառնեն մեր մարմինք որ մեռեալ են ի ձեռն գալանաց։ Եւ առ Մովսէս ասէ. (ես եմ Աստուած Աբրահամու, եւ Աստուած Իսահակայ, եւ Աստուած Յակօբայ. եւ Աստուած ոչ է մեռելոց, այլ կենդանեաց. ) որոց հոգիքն ի ձեռս նորա կենդանի են. եւ մարմինքն ի ձեռս նորա կենդանի լինելոց են։ Եւ աստուծահայրն Դաւիթ ասէ. (հանես զհոգի ի նոցանէ՝ պակասին եւ ի հող դառնան. ) այս զմարմնոյն ասէ որ ի հող դառնան։ (Եւ առաքես զոգի քո եւ ստանաս զնոսա. եւ նորոգես զերեսս երկրի. ) այս զյարութիւնն ասէ։ Եւ Եսայի ասէ. (յարիցեն մեռեալք եւ կենդանասցին որք եդեալք են ի գերեզմանս։) Եւ ի նորս՝ առաքեալն Պօղոս ի բազում ուրեք գրէ զյարութիւնն։ Որպէս այն (փող հարկանի. եւ մեռեալք ի Քրիստոս յարիցեն անապակաան մարրմնով։) Եւ թէ՝ (մարդով եղեւ մահ, եւ մարդով յարութիւն մեռելոց։) Եւ ինքն Տէրն յայտնապէս ասէ զյարութիւնն մարմնոչյ եթէ՝ (ամենեքեան որք եդեալ են ի գերեզմանս՝ լւիցեն զձայն որդւոյն Աստուծոյչ եւ եկեսցեն արտաքս։) Եւ հաւատարիմ վկայ ընդհանուր յարութեանն՝ զգործս եցոյց. որ զՂազար չորեքօեայ ի գերեզմանէն յարոյց։ Եւ զորպիսութիւն յարութեան մերոյ յաստուածացեալ մարմինն իւր երեւեցոյց. ըստ որում երեքօրեայ յարեաւ ի գերեզմանէն անապական մարմնով. եւ զբազումս յարոյց ընդ իւր. եւ մտին ի քաղաքն սուրբ։ Վասն որոյ (եղեւ պտուղ ննջեցելոց. եւ անդրանիկ մեռելոց. ուստի եւ փրկիչին ակն ունիմք նորոգել զմարմին խոնարհութեան մերոյ ըստ նմանութեան մարմնոյ փառաց իւրոց։) Բաւական են սակաւքս ի բազմաց սուրբ գրոց վկայութեանց՝ եթէ գոյ ճշմարտապէս յարութիւն մարդկան։ Այս առաջին գլուխն։ *Եկեսցուք յերկրորդն թէ՝ զի՞նչ է յարութիւն։ Պատասխանեն վարդապետք եւ դնեն երեք սահման յարութեան։ Ոմանք ասեն թէ՝ յարութիւնն ոչ այլ ինչ է, քան թէ վերստին կենդանանալ։ Եւ ոմանք ասեն թէ՝ յարութիւն է հոգւոյ եւ մարմնոյ վերստին նորոգիլ. եւ այս Բ սահմանս՝ յայտնի են ըստ ինքեանց։ Այլ ոմանք ասեն թէ՝ յարութիւն է այնմ որ անկաւ, վերստին յառնել ի կենդանութիւն յաւիտենական եւ անմահ. եւ այս սահմանս կատարեալ է։ Այլ գիտելի է՝ զի կրկին է անկումն. այսինքն, նախզի՝ հոգեւոր մահուամբ հոգին մեղօք անկանի. երկրորդ՝ մարմնաւոր. վասն որոյ կրկին է յարութիւնն. հոգեւոր եւ մարմնաւոր։ Այլ այժմ վասն հոգեւորին ոչ ինչ ասեմք. այլ վասն մարմնաւորին։ Եւ դարձեալ՝ մարմնաւոր յարութիւնն կրկին է. նախզի՝ մարմնաւոր յարութիւնն կրկին է. նախզի՝ կարէ ոք յառնել միանգամ եւ դարձեալ մեռանիլ. որպէս վեց մեռեալքն որքք յարեան նախ քան զՔրիստոս. երեքն յաւուրս մարգարէիցն Եղիայի եւ Եղիսէի. եւ երեքն զորս յարոյց Քրիստոս. եւ յարութիւնս այս անկատար է. զի դարձեալ մեռան։ Երկրորդ՝ է յարութիւն զի յառնէ ոք միանգամ, եւ այլ ոչ եւս մեռանի. եւ յարութիւնս այս կատարեալ է։ Եւ այսպէս սահմանի եթէ՝ յարութիւն է այնմ որ անկաւ մարմնաւոր մահուամբ՝ վերստին յառնել անմահութեամբ ի կեանս յաւիտենականս։ Եւ այսպէս էր յարութիւնն Քրիստոսի. որպէս ասէ Պօղոս կորնթացւոց. (գիտեմք եթէ Քրիստոս յարուցեալ է ի մեռելոց. այսուհետեւ ոչ մեռանի. եւ մահ նմա ոչ եւս տիրէ։) Այնպէս եղիցի եւ յարութիւն մեր ի վերջինն աւուր։ Եւ յայսմանէ երեւի թէ՝ (Քրիստոս է առաջին պտուղ ննջեցելոց. որպսէ ասէ Պօղոս. ) զի նախ քան զնա ոչ ոք յարեաւ կատարեալ յարութեամբ. զի Ղազար եւ այլքն որք յառաջ քան զՔրիստոս յարեան, ոչ էին կատրեալ. զի դարձեալ մեռան։ Իսկ սուրբքն որք յարեան ընդ Քրիստոսի՝ տարակոյս է թէ կատարեալ յարեան թէ անկատար։ Զի որմանք ասեն թէ՝ յարեան նոքա վկայք յարութեանն Քրիստոսի. եւ մտին ի քաղաքն սուրբ. եւ երեւեցան բազմաց. եւ վկայեցին զյարութիւնն Քրիստոսի. եւ դարձեալ մեռան։ Իսկ ոմանք ասեն թէ՝ յարեան նոքա ընդ Քրիստոս. եւ զկնի Քրիստոսի յերկինս համբարձան։ Այլ թէպէտ նոքա յարեան կատարեալ յարութեամբ որպէս ասեն ոմանք. այլ դեռեւս Քրիստոս է առաջին պտուղ ննջեցելոց. զի թէպէտ գերեզմանք նոցա բացան ի մեծի ուրբաթին. վասն որոյ ի նոյն օր մեք զգերեզմանս օրհնեմք. աեյլ նոքա յաւուր միաշաբաթին յարրեան ընդ Քրիստոսի ի մէջ գիշերի. յորում ժամու համահաւասար յարութիւնն է լինելոց ամենայն մարդկան. ըստ այնմ, (ի մէջ գիշերի եղեւ բարբառ. ահա փեսայ գայ՝ ելէք ընդ առաջ նորա։) Այս երկրորդ գլուխն։ *Երրորդ հարցումն է թէ՝ վասն էր յետոյ յառնեմք։ Ոմանք թեթեւամիտք՝ ծանր եւ դժւար համարին զյապաղումն քաղցր յուսոյ յարութեան կենացն եւ ասեն. ընդէ՞ր արդէն ոչ լինի յարութիւն՝ զի ազատիցուք ի ծառայական կենցաղոյս։ Առ որս պատասխանեն վարդապետք. յորոց եւ սուրբն Գրիգոր նիւսացի թէ՝ ամենայն ինչ աստուածային բանիւն տնօրինի եւ կարգաւորի. նոյնպէս եւ յարութեանն բան։ Զի կամեցաւ Աստուած առնել մարդ ըստ նմանութեան իւրոյ. ըստ այնմ որ ասէ. (արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում։) Այլ յառաջատես գիտութեամբ ծանեաւ եւ զայն թէ՝ զպատկերին շնորհն եւ որ ըստ հրեշտակաց զբազմանալն կորուսանելոց էր մարդն։ Վասն որոյ խառնեաց ընդ պատկերին Աստուծոյ զարու եւ զէգն. զի այնու ծննդեաեմբ բազմասցին հոգիք։ Ուստի յայտ է. զի յորժամ ասաց. (արասցուք մարդ ըստ պատկերի մերում, ) ոչ անդրէն ասաց զաճիլն. (զի ի Քրիստոս Յիսուս արու եւ էգ ոչ է ասէ առաքեալն. ) Այլյարու եւ յէգն ասաց. (աճեցէք եւ բազմացարուք. եւ լցէք զերկիր. ) այլ ոչ թէ զդրախտն. զի ի դրախտին ամուսնութիւն ոչ է։ Այլ արդ՝ մարմնով աճումն ոչ է ըստ բնութեան. եւ բնութիւնն ըստ ժամանակի փոփոխման կատարի։ Նաեւ աստանօր ետես նախանկար տեսչութեամբ զորքանութիւն ըստ թուոյ. եւ զորպիսութիւն չարաց եւ բարեաց։ Եւ զերկայնութիւն ժամանակին թէ՝ յորքան ժամանակս թիւ մարդկան զլրումն առցէ. զի նոյն կէտ լրմանն՝ է վախճան ժամանակի. եւ իսկիզբն յաւիտենին՝ լինի վերտառութիւն համայնից մարդկան. որպէս գրէ առաքեալն կորընթացւոց. (յանկարծակի յական թօթափել ի վերջին փողն՝ մեղեալք ի Քրիստոս յարիցեն։) Եւ այս վասն բազում պատճառի։ Նախզի՝ շնորհն աստուածային պատկերին՝ որ համանգամայն կամեցաւ զբոլոր բնութիւնս ըստ հրեշտակացն օրինակի մուղանել ի կեանս. իսկ ներգործութեամբ չարին՝ յապաղեաց ժամանակաւ. եւ ի դադարիլ ժամանակին, ի նոյն կէտ համանգամայն վերտառացել մտանեն ի կեանս առաջին ըստ խոստման բանին։ Երկրորդ՝ մարդս մասն է աշխարհիս. զի մարմինն է ի չորից տարերաց. եւ ոչ էր պարտ մասին փոփոխիլ առանց բոլորին. այլ յորժամ բոլոր ամենայն արածցք ազատեսցին յապականութենէ ծառայութեան որպէս գրէ առաքեալն հռօմայեցւոց, յայնժամ եւ մարմինք մարդկան յանապականութիւն վերափոխեսցին։ Երրորդ՝ զի որքան յապաղէ ժամանակն այնքան վարձ համատոյն աճի. զի հաւատն վարձ ոչ ունի թէ վկայութեամբ հաստատի։ Այլ արդ՝ թէ օրըստօրէ յառնէր իւրաքանչիւր ոք, հաւատ յարութեանն խափանիւր. զի հաւատն ոչ երեւելեացն է։ Չորրորդ՝ զի ամենայն մարմինք մարդկան միանգամայն ստեղծան ի կողմանէ առաջին նիւթոյն. ըստ այնմ որ արար Աստուած զմարդն ի հողոյ։ Եւ ի գործս ասէ. (արար ի միոջէ արենէ զամենայն ազգս մարդկան։) Պարտ է ապա զի ամենայն մարմինք մարդկան միանգամայն յարիցեն ի յօրն վերջին։ Հինգերորդ՝ զի մեծ ուրախութիւն է եւ տօն յորժամ համանգամայն ամենայն մարդկան յական թօթափելն լիցի յարութիւն, քան յայլ եւ յայլ ժամանակս. որպէս ասէ Պօղոս յեբրայեցւոց. (Աստուած վասն մեր լաւագոյն համարեալ, զի մի առանց մեր կատարեսցին։) Վեցերորդ՝ զի յարութիւնն գործ է սքանչելեացն Աստուծոյ եւ ոչ բնութեան. զի բնութիւնն հունաւորեալ է զօրութեամբ. յերկար ժամանակս գործէ։ Իսկ Աստուած անհուն է զօրութեամբ. յանկարծակի ի նոյն վայրկեան ժամանակի յարուցանէ։ Այլ երեւի թէ Էզեկիէլ հակառակ այսմ զյարութեան յերկար ժամանակս նշանակէ. որպէս ասէ. (մերձեցաւ ոսկր առ ոսկր. եւ յօդ եւ ջիլ եւ մորթ. եւ ապա եկն շունչ ի չորից հողմոց. ) ապա ուրեմն յարութիւնն ոչ է ի կէտ վայրկենի։ Վարդապետք ասեն թէ՝ որպէս Մովսէս թանձրամիտ ժողովրդեանն Իսրայէլի պատմէ զլինելութիւն արարածոց ի վեց օր. զի կարիցեն հասկանալ. այլ որ համանգամայն եղեն երկինք եւ երկիր։ Նոյնպէս եւ Էզեկիէլ թանձրամիտ ժողովրդեանն՝ զյարութիւն ննջեցելոց ի բազումս բաժանեաց. այլ ի նոյն կէտն է յարութիւն եւ միաւորութիւն հոգւոյ եւ նորոգումն մարմնոյ։ Դարձեալ՝ երեւի թէ Յօհաննու տեսիլն այսմ հակառակ խօսի որ ասէ. (տեսի զհոգի սպանելոցն ի վկայութիւն Յիսուսի. զի կենդանացան եւ թագաւորեցին ընդ Քրիստոսի մինչ ի հազար ամ. այս է առաջին յարութիւն։) Ապա ուրեմն հասարակաց յարութիւնն ոչ յամէ մինչ ի վերջին օրն։ Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ հերձուածօղք զբանն Յօհաննու թիւր իմացան որ ասէ երկու յարութիւն՝ առաջին եւ վերջին։ Եւ նոքա իմացան թէ՝ երկու յարութիւն մարմնաւոր լինի. զի հազար ամաւ յառնեն եւ ընդ Քրիստոսի թագաւորեն. եւ մարեմնաւոր փափկանան. եւ ապա լինին վերջին յարութիւնն։ Այլ այս հերձուած է եւ սուտ. զի ասեն վարդապետք թէ՝ առաջին յարութիւնն է հոգեւոր յարութիւն, յորժամ հոգիքն ի մեղաց յառնեն. որպէս գրէ Պօղոս յեփեսացւոց։ (Արի որ ննջեսդ. եւ կանգնեաց ի մեռելոց. եւ լուսատու եղից քեզ Քրիստոս։) Իսկ երկրորդ յարութիւնն՝ լինի մարմնոյ յարութիւն ի վերջին աւուրն։ Այլեւ թագաւորութիւնն Քրիստոսի ոչ է մարմնաւոր. այլ հոգեւոր. զի հաւատացեալք այժմ թագաւորեն ընդ Քրիստոս հազար ամ. որ է թիւ կատարեալ. եւ ցուցանէ զամենայն աւուրս մինչեւ ի կատարած։ Այսպէս իմանի բանն Յօհաննու թէ՝ սուրբքն որք յարեան ի մեռելոց՝ եւ առաւել մարտիրոսքն թագաւորեն ընդ Քրիստոսի ի ստորինս եկեղեցի այժմ հաւատով։ Իսկ յետ մահու յուսով ի հոգիս միացեալ՝ ընդ Քրիստոսի թագաւորեն յերկինս. իսկ ի կատարծի՝ սիրով միացեալ ընդ Քրիստոսի հոգւով եւ մարմնով թագաւորեն անվախճան կենօք։ Ապա ուրեմն ոչ է պարտ թեթեւամիտ գոլ ընդ յապաղղումն յարութեանն. այլ հաւատով ակն ունիլ եւ արժանաւոր գտանել շնորհին։ Զի թէ նահապատքն ի հեռուստ հետէ՝ հաւատով ընկալան. եւ այժմ դեռեւս են ի նոյն յարութեանն յոյս. եւ յուսով ի հոգիս ուրախացան. (եւ չեւ եւս ընկալեալ զաւետիսն. որպէս գրէ առաքեալն. Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ. զի մի առանց մեր կատարեսցին։) Քանի՞ առաւել մեզ վերջնոցս ամենեւին պարտ է հաւատով ակն ունիլ բարութեանցն Տեառն յերկրին կենդանեաց։ Զոր օրինակ՝ թէ ոք գովեսցէ զամարան եղանակս. եւ զլիութիւն եւ զառատութիւն ամենայն բարեաց. այլ անփորձ ոք միայն ցանկասցի աւուրն. այլ զի ոչ ինչ է սերմանեալ, ոչ ինչ ժողովեսցէ. նոյնպէս եւ յարութիւնն կամողաց եւ ոչ կամողաց ի միասին գալոց է. այլ նոքա ժողովեն՝ որք զբարեաց գործս աստ սերմանեցին։ Եւ թէ ասիցէ ոք՝ ընդէ՞ր ոչ գիտեմք զկատարածի օր եւ զյարութեան մերոյ. զի թերեւս դիտելով պատրաստէաք զմեզ այնմ աւուր։ Ասեմք առ այս եթէ՝ ոչ էր օգուտ մեզ գիտել զօր կատարածի. եւ ոչ զօր մահուն մերոյ. վասն որոյ որ զամենայն յամենայնի անօրինէ՝ արգել ասելով. (ոչ է ձեզ գիտել զժամս եւ զժամանակս զոր հայր եդ յիւրում իշխանութեան։) Եւ նախ դիցուք զպատճառս ոչ գիտելոյ զօր մահուն. որով երեւեսցի պատճառ կատարածի կենցաղոյս։ Արդ նախ՝ եթէ գիտէր ոք զօր մահուն, ոչ շինէր եւ ոչ տնկէր գիտելով զմահն մերձեալ։ Երկրորդ՝ զի ամենայն ոք սովորելով անապաշխար մեռանէր։ Երրորդ՝ զի թէ ապաշխարէր մերձ ի մահ, ամենեքեան ընդ ապաշխարութեամբ մեռանէին. եւ ոչ ոք արժանաւորիւր արդարութեան պսակին։ Վասն ամենայն ժամ պարտիմք արթուն լինիլ եւ սպասել մահւան. յերկոյեայ՝ ի մէջ գիշերի, եւ յայլսն. (զի մի յանկարծ եկեալ գտանիցէ զմեզ ի քուն. ) սոյն պատճառ է ոչ գիտելոյ զկատարած կենցաղոյս. զի ամենայն ոք պատրաստ լիցի յանկարծակի գալստեանն Քրիստոսի. որպէս ինքն ասէր. (յորում ժամու ակն ոչ ունիցիք՝ գայ որդի մարդոյ։) Դարձեալ՝ գիտութիւն կատարածի խափանէ զվարձս հաւատոյ. զի վարձն ի հաւատն է եւ ոչ ի գիտութիւնն որպէս ասացաք։ Դարձեալ՝ բնականապէս ըմբռնէ գիտութիւնն զոր ինչ ներգործէ բնութիւն։ Իսկ աստուածայինքն՝ գիտութեամբ ոչ ըմբռնին. այլ հաւատովք իմանին։ Արդ՝ որպէս (հաւատովք իմանամք հաստատեալ զյաւիտեանս. ) նովին հաւատովք իմանամք զկատարած կենցաղոյս եւ զյարութիւն մեռելոց։ *Չորրորդ հարցումն. թէ տարակուսի ոք թերահաւատ մտօք, եւ ի մեր տկարութեան չափս զամենազօրն Աստուած կամի հաւասարել, տեսեալ զմարմին բաժանեալ ի հոգւոյ. զոմանս ի հող լուծեալս. եւ զոմանս հրով փոշիացեալս. զոմանս ի գազանաց կերեալս եւ ի թռչնոց. եւ ի նոսա խառնեալս. եւ զոմանս ի ձկանց կերալ. եւ զձուկ զայն այլլ մարդոյ կերեալ։ Ասեմք առ այս կարճառօտ բանիւ եթէ՝ մարմին մարդոյ բաժանեալ ի հոգւոյ՝ (եւ հոգին գնացեալ ի կայանս հոգւոյ առ Աստուած որ ետ զնա ըստ Սողոմօնի։) Եւ մարմինն թէ ի հող լուծանի եւ յայլ տարերս, եւ թէ ի գազանաց եւ ի թռչնոց եւ ի ձկանց ուտի, եւ նոքա եւս ի տարերս լուծանին, տարերք ամենեքեան շտեմարանք են Աստուծոյ. (եւ տիեզերք ամենայն ի ձեռին Աստուծոյ են ըստ մարգարէին։)Եւ որպէս կարելի է քեզ ի քում ափիդ զսերմանս զանազանել. եւ ի քում շտեմարանս զեդեալս յիւրաքանչիւր յարրկեան յառաջ բերել. առաւել Աստուծոյ է կարելի զհոգինս ի յերկնից եւ զմարմինս ի տարերաց ի մի վայր ժողովել եւ յարուցանել։ Իսկ թէ՝ զձուկն զայն որ եկեր զմարմին մարդոյ ուտէ մարդ. եւ ի յայնմ սերմանէ ծնանի զայլ մարդ։ Գիտելի է՝ զի ասեն ոմանք թէ՝ կերակուրս զոր ինչ ուտեմք, ոչ յառնէ ի մարդն. այլ սակաւ հիւթն այն որ է սկիզբն գոյացութեան մերոյ ի ծնողացն ընկալեալ. ապա թէ կերակուրս այսոքիկ յառնեն ի մարդն, լինի մարդոյ մարմինն կարի մեծ եւ անհեթեթ։ Եւ դարձեալ ասեն. ոչ միայն մարդոյս մարմին, այլեւ անշնչից եւ շնչաւորաց զոր ինչ ուտեմք յառնեն. որ է անպատշաճ։ Եւ բերեն վկայութիւն թէ՝ (ամենայն կերակուր ընդ բերանն մտանէ եւ արտաքս երթայ։) Ասեմք առ այս թէ՝ են նիւթք ի մարդն որք յառնեն, եւ են որք ոչ։ Այն նիւթն զոր ի ծնողացն ունիմք՝ բոլոր յառնէ. զի սկիզբն է գոյացութեան մերոյ։ Եւ նիւթ կերակրոյն այն մասն որ փոխեցաւ ի գոյացութիւն մեր՝ յառնէ. զի մարմին եղեւ մարդոյ. այլ աւելորդքն ոչ յառնեն։ Զի թէ սկիզբնական նիւթն միայն յառնէ, ամենեւին մարմին մարդոյ փոքրիկ եւ անկատար լինի։ Եւ Տէրն վասն կերակրոյն ոչ ասաց թէ՝ ի մարմին մարդոյ ոչ հաւասարի, այլ զայն թէ՝ դառնութիւնն եւ ծանրութիւնն արատքս ելանէ. եւ քաղցրութիւնն եւ թեթեւութիւնն ի մարմինն փոխի։ Ապա ուրեմն ձկան մարմինն ոչ յառնէ ի մեզ ըստ բոլոր նիւթոյն. այլ ըստ չափոյ զօրութեանն որ փոխեցաւ ի մեզ եւ եղեւ մարմին մարդոյ՝ այն մարդոյ մարմինն յառնէ։ Եւ մարմին մարդոյն զոր եկեր ձուկն՝ ոչ յառնէ ի ծնեալ մարդն. այլ ի կերեալն։ Այսպէս եւ թէ ոք զմարմին մարդոյ ուտէ եւ ծնանի այլ մարդ, մարմին մարդոյն ոչ յառնէ ոչ յառնէ ի ծնեալ մարդն. եւ ոչ ի ծնօղն որ եկեր. այլ ի կերեալ մարդն։ Որոյ պատճառ է՝ զի մարմին կերեալ մարդոյն՝ է իւրն նիւթ գոյացական. եւ սոցա եղեւ նիւթ պատահական։ Նոյնպէս եւ հիւթն սկզբնական՝ ոչ յառնէ ի ծնօղսն որ աւելորդ արտահոսումն է նոցա. այլ յառնէ ի ծնեալ մարմինն, շինուածոյն։ Այսպէս եւ կողն որ առաւ յԱդամայ եւ շինեցաւ կին՝ ոչ յառնե յԱդամ. այլ յԵւա որոյ սկիզբն կազմութեան եղեւ փոխանակ սերման։ Նմանապէս եւ հողն ուստի շինեցաւ Ադամ՝ ոչ մնայ ի տարերս. այլ յառնէ յԱդամ՝ որ սկիզբն եղեւ գոյացութեան նորա։ Այս չորրորդ գլուխն։ *Իսկ հինգերորդ հարցումն է թէ՝ որպէս անսխալ ճանաչէ իւրաքանչիւր հոգի զիւր մարմինն։ Վարդապետք այսմ եդեալ են երկու պատճառս։ Նախ՝ զամենակարօղ զօրութիւնն Աստուծոյ. այն որ արար յոչնչէ՝ կարօղ է զքակտեալն եւ զլուծեալն՝ ի մի ժողովել եւ նորոգել։ Այլեւ արդարութեանն է գործ իւրաքանչ իւր փոշիս արդարոց եւ մեղաւորաց անխառնապէս որոշել. զի մի մասն ինչ արդարոցն ընդ մեղաւորացն տանջեսցի. եւ ոչ մասն ինչ մեղաւորաց ընդ արդարոցն փառաւորեսցի. ապա թէ ոչ՝ այս լինէր անիրաւութիւն. որ հեռի է յարդար իրաւանցն Աստոծոյ. որ հատուցանէ իւրաքանչիւր ումեք ըստ գործս. այսինքն, արդարոցն փառս. եւ մեղաւորացն տանջանս. ըստ այնմ որ ասէ մարգարէն. (դու հատուցանես իւրաքանչիւր ըստ գործս նոցա։) Երկրորդ պատճառ. զի նշան իմն գոյ առանձնակի յատկական ի խառնուածոյ դիմացն անմարմին. եւ նշանս այս՝ անքակտելի է ի հոգւոյն եւ ի մարմնոյն խառնեալ։ Զի թէպէտ հոգին բաժանի եւ մարմինն լուծանի, սա ոչ բաժանի ի հոգւոյն. եւ ոչ լուծանի ընդ մարմնոյն. այլ կայ եւ մնայ մշտնջենաւորապէս ի սկզբանէ խառնման հոգւոյն եւ մարմնոյն։ Եւ թէպէտ մարմինն փոփոխի հասակաւ ի տղայութիւն, ի մանկութիւն, յերիտասարդութիւն, եւ ի ծերութիւն, սա այս խառնեալ դէմս՝ մի եւ նոյն անփոփոխելի մնայ յիւրաքանչիւր հասակս։ Նոյնպէս թէ հիւանդութեամբ տգեղանայ դէմ մարմնոյ եւ դարձեալ առողջանայ՝ որպէս Նէեման ասորի, եւ թէ մեռանի եւ լուծանի, եւ թէ հոգին մեղօք հիւանդանայ ապաշխարութեամբ եւ դարձեալ առողջանայ, այս դէմս որ խառնեալ է յերկուց բնութեանց հոգւոյ եւ մարմնոյ՝ միշտ նոյնպէս կայ եւ մնայ անփոփոխելի։ Եւ այսու անփոփոխելի նշանաւս ճանաչէ հոգի զմարմին. եւ հոգի զհոգի։ Զի այսու նշանաւս ճանաչեաց հոգի մեծատանն զհոգին Ասրահամուն եւ զՂազարուն ի գոգ նորա հանգուցեալ։ Իսկ այս նշանս անմարմին եւ անփոփոխելի է եւ մնացական. եւ ծածուկ ինքեան միայն գիտելի. որով անսխալ ճանաչէ իւրաքանչիւր հոգի զիւր մարմին եւ միաւորի։ Զոր օրինակ՝ նշան դրոշմի կայ ի մէջ քոյն եւ անասնոյն եւ տանն. զի ելեալ ի տանէ երթայ խառնի ի հասարակ նախիրն. եւ ի դառնալն՝ այսու նշանաւս ճանաչէ զքեզ եւ զտունն։ Եւ դու ճանաչես քո դրոշմիւն զնա. նոյնպէս հոգին բաժանեալ եւ մարմինն լուծեալ ի հասարակ տարրն, այս խառնեալ դռոշմիւս ճանաչեն զմիմեանս անսխալապէս։ Եւ թէ տարակուսի ոք թէ՝ որպէս ի ժողովիլ մարմնոյն ի հասարակ տարրէ ոչ խառնի ընդ նոսա։ Ասեմք եթէ զոր օրինակ՝ սնդիկ լուծալ եւ ի հող խառնեալ գնդապէս եւ փոշիացեալ, եւ յորժամ ի վայր ողովես, թողու զփոշիսն ի յորս խառնեալ էին. եւ պարզ միայն սնդիկն ժողովի։ Այսպէս եւ ի մարդկան մարմին ոչ ինչ խառնի ի հասարակ տարերաց ի յորս լուծաւ. այլ ինքն միայն գոյացութիւն մարմնոյն խառնեսցի ընդ հոգւոյն։ Եւ դարձեալ՝ որպէս զանազան սերմանիք՝ ցորեան եւ կորեակ եւ այլք հասարակ ի մի վայր սերմանին. եւ հասարակ ջրով եւ ջերմութեամբ սնանին. եւ ի յազգս իւրեանց կատարին. ցորեանն ի ցորեան. եւ կորեակն ի կորեակ։ Նոյնպէս եւ մարմինք մարդոյ առ հասարակ մեռանին եւ ի հող լուծանին եւ յայլ տարերս. եւ յորժամ յառնեն. ոչ ունին ի հասարակ տարերց ընդ իւքանս. եւ ոչ այս մարմին ի յայն մարմնոյ ունի ինչ խառնումն։ *Վացերորդ հարցումն է թէ՝ ո՞րպիսի մարմնով յառնեմք։

Գիտելի է՝ զի ոմանք հերձւածօղք մոլորեցան վասն յարութեան մեռելոց. եւ ասացին թէ՝ մարմինն ոչ բազղկանայ ի չորից տարերց. այլ լինի պարզ։ Եւ նոքա դարձեալ յերերիս բաժանեցան։ Ոմանք ասացին թէ՝ ի յարութեանն մարմինք մարդկան ի հոգի փոխին. եւ բերեն վկայ զբանն Պօղոսի որ ասէ. (սերմանի մարմին շնչաւոր. եւ յառնէ մարմին հոգեւոր. ) այլ բանն Պօղոսի ոչ է այսպէս թէ մարմինն էութեամբ հոգի լինի. այլ նման հոգւոյ. զի անմահ լինի որպէս հոգի. եւ անկարօտ կերակրոյ։ Եւ դարձեալ՝ ոմանք ասացին թէ՝ ի յարութեանն մարմինք մարդկան օդային լինին. կամ հողմային։ զի երբեմն հողմ եւ օդ ի գրոց հոգի կոչին։ Եւ այլք ոմանք ասացին թէ՝ մարմինք մարդկան ոչ լինին երկնային. այլ երկրային. որպէս վասն յարութեանն ասէ Պօղոս կորնթացւոց. (այլ մարմինք երկնաւորաց. եւ այլ մարմինք երկրաւորաց։) Իսկ Յոբ՝ սուտ առնէ զնոսա զամենայսն ասալով։ (Քանզի գիտեմ որ կենդանի է որ լուծանելոցն է զիս, յարուցանել զմորթ իմ որ կրեաց զայս ամենայն։) Եւ դարձեալ՝ ոմանք հերձուածօղք ասացին թէ՝ այս մարմինս ոչ յառնէ. եւ ոչ այս մարդ որ մեռանի. այլ փոխանակ նորա նոր մարդ յառնէ։ Իսկ Յոբ՝ ստէ զնոսա ասելով թէ՝ (մարմնով իմով տեսանեմ զԱստուած փրկիչ իմ, եւ ոչ այլօք։) Վասն զի Աստուած արդար դատաւոր է. ոչ է պատշաճ թէ այլ մարմին յարիցէ եւ պատուեսցի կամ պատժեսցի. այլ այն արար զբարի կամ զչար՝ նոյն յարիցէ. զի արդարապէս հատուսցին նմա. ըստ այնմ, (մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ընկալցի իւրաքանչիւր ոք իւրով մարմնով զոր ինչ գործեաց. եթէ բարի. եւ եթէ չար։) Դարձեալ գիտելի է՝ զի Պօղոս զհատսերման օրինակ տալ յարութեան մարդկան ի կորնթացւոց ասելով. (անմիտ՝ դու զոր սերմանես՝ ոչ կենդանանայ, եթէ ոչ մեռանիցի, եւ թէ սերմանես՝ հատ մերկ. թէ ցորեան իցէ, այլ ազգ սերմն. եւ Աստուած տայ նմա մարմին որպէս եւ կամի։) Եւ վասն երկու պատճառի սերմանց օրինակէ զյարութիւն մեռելոց։ Նախզի՝ սերմն բնաւ ոչ յառնէ, եթէ ոչ նախ մեռանի եւ յետոյ կենդանանայ. նոյնպէս մարմինք մարդկան՝ ամենեւին ոչ յառնեն, թէ ոչ մեռանին։ Երկրորդ՝ զի սերմն մերկ սերմանի՝ եւ մերկ ոչ բուսանի. այլ զարդարեալ խոտով եւ տերեւով եօթն թւով։ Զի նախ արմատն. եւ յետոյ խոտն. յետ որոյ ծղօտն եւ ծունկն. եւ ապա տերեւն՝ պատեանքն՝ եւ քրիստն. եւ ապա ցորեան ատոք ի հասկին։ Նոյնպէս մարմինք մարդկան մերկ մեռանին. այլ մերկ ոչ յառնեն. բայց գեղեցիկ յոյժ եւ պատւական զգեստով զարդարեալ. որպէս ի նոյն գլուխն ասէ Պօղոս եթէ՝ (պարտ է ապականացութիւնս այսմիկ զգենուլ զանապականութիւն. եւ մահկանացութինս՝ զանմահութիւն։) Եւ զարդարեալ լինի եօթն զարդիւք. այսինքն, երեք հոգւոյն. եւ Դ զարդ մարմնոյն որպէս ասեն վարդապետք։ Վասն զի մարդս յայսմ աշխարհի եօթն պակասութիւն ունի. երեք հոգւոյն. եւ չորս մարմնոյն. այս եօթն պակասութիւնս՝ ի յարութեանն բառնի, եւ եօթն զարդ ընդունի։ Առաջին պակասութիւն է հոգւոյ իմացականին խաւարն եւ տգիտութիւնն. իսկ ի յարութեանն՝ բառնի այս ի հոգւոյն. եւ լինի լոյս պայծառ եւ գիտութիւն աստուածային տեսութեանն. զի զԱստուած դէմ յանդիման տեսանէ. եւ զաստուածայինսն իմանայ։ Երկրորդ պակասութիւն՝ է թուլութիւն եւ մոռացութիւն մտացն. զի աստ զԱստուած մոռանամք. եւ որոշիմ մեղօք ի նմանէ։ Եւ այս բառնի ի հոգւոյն. եւ լինի ամրութիւն եւ հաստատութիւն. զի զԱստուած հաստատապէս ըմբռնեմք. եւ բնաւ ոչ բաժանիմք ի նմանէ. եւ ոչ մոռանամք։ Երրորդ պակասութիւն է տրտմութիւնն ի հոգին. զի զբազում ինչ խնդրէ եւ ոչ կարէ առնուլ. եւ բազում ինչ ոչ խնդրէ, եւ լինի նմա։ Եւ այս բառնի ի հոգւոյն. եւ ընդունի ուրախութիւն եւ տարփումն հոգեւոր առ Աստուած. ըստ այնմ, (դարձեալ տեսից զձեզ եւ ուրախ եղիցին սիրտք ձեր. եւ զուրախութիւնն ձեր՝ ոչ ոք հանիցէ ի ձէնջ։) Իսկ առաջին պակասութիւն է մարմնոյն աստ՝ զի է մահ կանացու ապականացու եւ չարչարելի. որպէս քաղցն, ծարաւն, հիւանդանալն, եւ այլն. իսկ այս ամենայն բառնի ի մարմնոյն. եւ դնի անմահութիւն, անապականութիւն, եւ անչարչարութիւն. զի բնաւ ոչ չարչարի. որպէս ասէ Պօղոս. (սերմանի ապականութեամբ. եւ յառնէ առանց ապականութեան։) Երկրորդ պակասութիւն՝ է մարմնոյն սեւութիւնն եւ աղտեղութիւնն. եւ բաժանի ի մարմնոյն. եւ զարդարի ի լուսնոյ որպէս զարեգակն. որպէս հրամայէ Տէր մեր. (փայլեսցին արդարքն իբրեւ զարեգակն յարքայութեան։) Երրորդ պակասութիւն է մարմնոյս՝ զի ծանր է եւ ծոյլ յամենայն գործս հոգեւորս. բառնի այս՝ եւ լինի թեթեւ. երագ. եւ արի յամենայն բարեգործութիւնս։ Զի ուր կամք հոգւոյն խնդրէ՝ անդ ընթանայ եւ մարմինն անարգել ի յական թօթափելն. որպէս ասէ Պօղոս. (սերմանի տկարութեամբ. եւ յառնէ զօրութեամբ։) Եւ Սողոմօն թէ՝ (պայծառասցին արդարք. եւ իբրեւ զկայծակն ընդ եղէգն ընթասցին։) Չորրորդ պակասութիւն է. զի այժմ են մարմինք մեր թանձր եւ կոպիտ. այլ յայնժամ բառնի այս ի մարմնոյ եւ լինի անօսր եւ թափանցիկ՝ որ ոչ բանակամ պարիսպ ըմբռնել կարէ. որպէս զլոյս արեգական՝ անցանէ ընդ երկինս առանց ապականութեան։ Եւ որպէս Քրիստոս յարեաւ մարմնով ի գերեզմանէն վիմովն կնքելով. եւ եմուտ առ աշակերտսն դրօքն փակելովք. նոյնպէս մարմինք սրբոցն՝ ընդ ամենայն երկինս անցանեն զօրութեամբ Աստուծոյ մինչեւ ի հրեղէն երկինս. որպէս ասէ Պօղոս. (սերմանի մարմին շնչաւոր. եւ յառնէ մարմին հոգեւոր։) Իսկ այսպիսի զարդս՝ լինի փառաւորեալ մարմնոց սրբոց։ Իսկ մարմինք մեղաւորաց՝ ոչ այսպէս զարդարեսցին. որպէս ասէ Պօղոս. (ամենեքեան ննջեսցուք. այլ ոչ ամենեքեան նորոգիցուք։) Վասն այսորիկ ասեն վարդապետք թէ՝ սրբոց երկու իր հասարակ է։ Մին յարութիւնն. զի ամենեքեան յառնեն։ Եւ երկրորդ՝ անմահութիւն. զի առ հասարակ անմահ եւ անապական մարմնով յառնեն առանց ապականութեան։ Բայց զեօթն զարդս զորս ունին սուրբքն որք են հարսունք Քրիստոսի՝ ոչ ունին անսուրբքն որք են հարսունք սատանայի։ Վասն այն հոգիք մեղաւորացն լինին ի խաւարն անգիտութեան. եւ ի տրտմութիւնն յաւիտենական. եւ որոշեալք յԱստուծոյ. եւ մարմինք նոցա լինին առաւել թանձր եւ ծանր եւ գարշելիք որպէս աստ. եւ երեւի որպէս բլուր մեծ յաչս իւրեանց. մարմինք նոցա սեւ եւ աղտեղի եւ չարչարելի. զի կրեն չարչարանս. եւ ցանկան մահուան եւ ոչ մեռանին. որպէս ասէ տեսիլն Յօհաննու. (յաւուրսն յայնոսիկ խնդրեսցեն մարդիկ զմահ եւ ոչ գտցեն։) Այս առ վեցերորդ գլուխն։ *Եօթներորդ հարցումն է թէ՝ վասն է՞ր ի յարութեանն անմահ եւ անապական մնամք։ Վարդապետք այսմ դնեն բազում պատճառ. բնական եւ բարոյական։ Եւ նախ բնական. զի այժմ հոգիս մեր փոփոխական է. որպէս խորհրդով, կամօք, եւ այլն. վասն որոյ զմիաւորութիւն ընդ մարմնոյ փոփոխական ունի։ Իսկ ի յարութեանն՝ անփոփոխ սերտութեամբ հաստատի ասէ սուրբն Դիոնէսիոս. վասն որոյ անփոփոխ եւ անմահ միաւորի ընդ մարմնոյս։ Երկրորդ՝ այժմ մարմին մեր յապականացու հողոյ է եւ տարերաց. վասն որոյ եւ ապականի դարձեալ. իսկ յայնժամ հող եւ տարերք յանապականութիւն փոխին. ըստ Պօղոսի. (արարածք ազատեսցին ի ծառայութենէ ապականութեան. ) վասն որոյ յանապական տարերաց՝ կազմի անապական մարմին։ Երրորդ՝ այժմ ի ժամանակի եղեալք. եւ ժամանակն փոփոխական է. վասն որոյ ընդ ժամանակին փոփոխիմք։ Իսկ ի յարութեանն՝ յանփոփոխ յաւիտեանն ծնանիմք. ըստ այնմ, (որդիք յարութեանն են. ) վասն որոյ ընդ յաւիտենին՝ անմահ եւ անփոփոխ մնամք։ Չորրորդ՝ այժմ ի ծնողաց ապականացու ծնանիմք. վասն որոյ եւ ապականիմք. իսկ յայնժամ յանապական ծնողէ Աստուծոյ ծնանիմք. ըստ այնմ, (Աստուծոյ որդիք են. ) վասն որոյ անապական մնամք։ Հինգերորդ՝ ստեղծաւ մարդն հաւասար հրեշտակաց. եւ յորժամ մեղանչեաց՝ (անասնոց հաւասարեցաւ ըստ Դաւթի. ) եւ ընդ նոսա ապականեցաւ եւ պատժեցաւ. վասն որոյ ի յարութեանն՝ հրեշտակաց հաւասար յարուցանէ անմահ անապական եւ առանց կարօտութեան. ըստ այնմ, (հաւասար հրեշտակաց են ասէ Տէրն։) Վեցերորդ՝ կրկին են կեանք. մահկանացու եւ անմահ. եւ կրկին է մարդն. մահկանացու եւ անմահ. եւ որպէս այժմ հոգւով եւ մարմնով զմահկանացու կեանս վայելեաց. նոյնպէս եւ յայնժամ հոգւով եւ մարմնով զանմահ կեանս ժառանգեսցէ. վասն այն անմահ յառնէ։ Եօթներորդ՝ մահն եւ ապականութիւնն ծնունդ է մեղաց. ըստ այնմ, (ցանկութիւն յղացեալ զմեղս ծնանի. եւ մեղքն զմահ. ) եւ յայնժամ ոչ լինի մեղք. վասն որոյ եւ ոչ մահ. ըստ այնմ, (պակասեսցին մեղաւորք յերկրէ. եւ անպարիշտք մի եւս գտցին ի նմա. ) վասն որոյ անմահ յառնեմք։ Ութներորդ՝ կեանք բարի է եւ անեզր. եւ մահն չար եւ եզերեալ. եւ որպէս ալաք ի բարի կենացն եւ մտաք ի չար մահուն. այսպէս եւ ելեալք ի մահունէ՝ մտանեմք յանեզր եւ յանվախճան կեանսն եւ բարութիւնն։ Իններորդ՝ հոգին եւ մարմինն են մի անձն մարդոյ. վասն որոյ փոխակրեն ի միմեանց զբարիս եւ զչարիս. եւ որպէս աստ հոգիա ի մարմնոյն կրեաց. նոյնպէս եւ անդ մարմինն ի հոգւոյն կրեսցէ. եթէ զբարիս, եւ եթէ զչարիս։ Տասներորդ՝ գործք մարդկան անցաւորք են որպէս ինքն. իսկ հատուցմունքն Աստուծոյ մշտնջենաւորք որպէս նոյն ինքն. վասն որոյ յարուցանէ անմահ՝ զի հատուսցէ ոմանց զփառս, եւ ոմանց զտանջանս անմահ մարմնով։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ վասն է՞ր ժամանակեայ մեղացն յաւիտեան պատժէ Աստուած։ Ասեն վարդապետք թէ՝ արդարապէս պատժի մեղաւորն յաւիտեան։ Նախ՝ քանզի մեղանչեաց յիւր յաւիտեանին. արժանապէս պատժի ի յաւիտենին Աստուծոյ։ Դարձեալ՝ չար կամք մեղաւորին՝ է յաւիտենական. զի կամին յաւիտենական հեշտանալի մեղս թէ կարէին. ապա ուրեմն եւ պատիժն լինի յաւիտենական։ Դարձեալ՝ մեղանչեն ընդդէմ յաւիտենին Աստուծոյ. վասն որոյ յաւիտեան պատժէ զնոսա։ Դարձեալ՝ նիւթ հրոյն որ է աղտ մեղաց՝ է յաւիտեանական. վասն որոյ յաւիտենական տանջէ զնոսա։ Դարձեալ հինգերորդ՝ մեղքն որոշէ ի յաւիտենական կենացն. վասն այն անկանի ի մահն յաւիտենական։ Եւ այս յայտ է բազում օրինակաւ։ Նախզի՝ դնելն ի սակաւ մի ժամանակ. այլ ստացուածն է յաւիտենական։ Դարձեալ՝ խոցումն ի վայրկեան ժամանակիս՝ ածէ մահ յաւիտենական։ Դարձեալ՝ անկանիլ ի խորխորատ՝ է ժամանակաւոր. այլ մնալ անդ՝ է յաւիտենական։ Դարձեալ՝ ժամանակաւ փորումն աչաց՝ առնէ մշտնջենաւոր կուրութիւն։ Դարձեալ՝ ըմպումն մահադեղին ի միում րոպէի՝ ածէ զմահ յաւիտենական։ Ապա ուրեմն՝ յիրաւի եւ արդարապէս հատուցանէ Աստուած չար փոխանակ չարեաց. այսինքն, պատիժս վասն անիրաւութեան նոցա. զի արդար է Աստուած։ Իսկ հատուցանէ բարի փոխանակ բարեաց. եւ շնորհ փոխանակ շնորհաց. զի բարի եւ արդար է։ Այլ չար փոխանակ բարեաց ոչ երբէք հատուցանէ. ոչ ի կեանս յայս, եւ ոչ ի հանդերձեալն. զի ոչ է անիրաւ. այլ արդար յամենայնի, եւ ճշմարիտ։ Այս եօթներորդ գլուխն թէ՝ վասն է՞ր անմահ եւ անապական յառնեմք։ *Ութներորդ հարցումն թէ՝ ամենեքեան ամենայն անդամօք յառնեմք։ Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ ամեանայն մարդ յառնէ. այլեւ նոքա որք յարգանդի մօրն մեռան թէ առին զբանական հոգին։ Եւ այս է պատճառ յարութեան. զի ամենայն մարդիկ առնուն վարձ կամ պատիժ վասն իւրեանց գործոցն. կամ վասն սկզբնականին։ Այլ արդ՝ երեխայքն որք յառաջ քան զմկրտիլն մեռանին՝ վասն Ադամայ մեղացն պատժին. եւ որք մկրտեալ մեռանին՝ առնուն վարձ ի խորհրդոյ եկեղեցւոյ եւ ի չարչարանացն Քրիստոսի յոր մկրտեցան։ Ապա ուրեմն պարտ է զի ամենեքեան յարիցեն ի մեռելոց. ոպէս ասէ աւետարանն Յօհաննու. (ամենեքեան լսիցեն ձայն որդւոյն Աստուծոյ եւ եկեսցեն արտաքս. ) եւ Պօղոս ասէ. (մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ընկալցի իւրաքանչիւր իւրում մարմնով զոր ինչ գործեաց. եթէ բարի, եւ եթէ չար։) Եւ թէ ոք հակառակի։ (Ոչ յարիցեն անպարիշտք ի դատաստան. եւ ոչ մեղաւորք ի խորհուրդս արդարոց ասէ մարգարէն։) Ասեմք առ այս եթէ՝ բան սաղմոսին այսպէս մեկնի. ոչ յարիցեն անպարիշտք ի յարութիւնս հոգեւորս. այսպէս, ի մեղաց ի շնորհսն. այլ յառնեմ մարմնով։ Դարձեալ՝ ոչ յարիցեն ի դատաստան. այսինքն, ոչ կանգնեսցին ի դատաստան. զի մեղօք կործանեալք են։ Եւ դարձեալ՝ ոչ գան ի դատաստանի. զի մասն բարւոյ ոչ ունին որով քննին. այլ դատապարտին։ Ծանիր եւ զայս. զի դատաստան հատուցման ամենեցուն է. այլ դատաստան քննութեան ոչ է ամենեցուն։ Զի բոլորապէս ի չորս դասս բադանին ի յարութեանն ամենայն մարդիկ։ Մին դասն է կատարելոցն ընդ Աստուծոյ դատողացն զայս. որպէս առաքեալք. մարգարէք. մարտիրոսք, եւ այլք. սոքա ոչ քննին՝ այլ փրկին. իբր յայտնապէս կատարեալք. (ըստ Յօհաննու ընդունին զկեանս յաւիտենականս. եւ ի դատաստան ոչ մտանեն։) Եւ միւս դասք արդարոցն՝ որք դատաստանաւն փրկին. որպէս ճշմարիտ հաւատացեալք. որք ունին զհաւատս ուղիղ եւ զգործս բարիս առաւելեալ ի վերայ հաւատոց. սոքա գան ի դատաստան եւ փրկին։ Եւ թէ ո՞յք են կատարեալքն, եւ ո՞յք արդարք։ Կատարեալքն այնք են՝ որոց ոչ են բաւական պատուիրանքն Աստուծոյ. այլ ի վեր քան զպատուիրանս Աստուծոյ առնեն. որպէս մարտիրոսութիւն, կրօնաւորութիւն, կուսութիւն, որ ոչ հրամայեցաւ։ Եւ արդարն այն է՝ որ զպատուիրրանն Աստուծոյ առանց տրտնջման կատարէ զոր ինչ ասացաւ յօրէնս հին յաւետարանն։ Սոքա երկոքին դասք՝ ոմն դատաստանաւ, եւ ոմն առանց դատաստանի փրկին. եւ ի կեանս յաւիտենականս հրաւիրին. ըստ այնմ որ ասէ. (եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. ժառանգեցէք զկեանսն։) Երրորդ դասն՝ է անպարշտացն առանց դատաստանի կորուսելոցն. որք են անհաւատ եւ չարք։ Սոքա ոչ գան ի դատաստան. զի յայտնի դատապարտեալք են. որպէս ասէ մարգարէն. (ոչ յարիցեն անպարիշտք ի դատաստան։) Եւ Յօհաննէս ասէ. (որ ոչ հաւատայ յորդի. արդէն իսկ դատապարտեալ է։) Չորրորդ դասն՝ է չարացն որք դատաստանաւն դատապարտին։ Եւ ի սոցանէ որք ունին զհաւատս եւ ոչ զգործս, դատապարտին. որպէս չար հաւատացեալք. (զի հաւատք առանց գործոց մեռեալ են։) Եւ որք ունին գործս եւ ոչ հաւատս. նմանապէս կորնչին. զի աստէն հատուցաւ նոցա ըստ գործոց. որպէս մեծատանն։ Իսկ թէ ոք հարցանէ, ո՞րք են այնոքիկ որք առանց դատաստանի կորնչին։ Ասեն վարդապետ թէ՝ որք առանց օրինացն մեռան, առանց դատաստանի կորնչին. այսինքն, այլազգիք, տաճիկք, կռապաշտք, եւ հրէայք որք յետ չարչարանցն Քրիստոսի։ Քանզի յետ չարչարանացն Քրիստոսի՝ պահպանութիւն օրինացն ի կռապաշտութիւն է համարեալ նոցա։ Սոքա ամենեքեան առանց դատաստանի կորնչին ի հուրն. ըստ այնմ, (դիցես զնոսա հնոց ի հուր ի ժամանակի երեսաց քոց։) Իսկ թէ ո՞րք են որք դատաստանաւ դատապարտին՝ այսինքն, հրէայք որք նախ քան զգալուստն յօրէնս մեղաց. եւ չար քրիստոնեայք որք չար գործովք զԱստուած ուրացան։ Սոցա ասասցի. (երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից. զի քաղցեալ եւ ոչ ետուք ինձ ուտել եւ այլն։) Այս թէ ամենայն մարդիկ յառնեն վասն հատուցման։ Իսկ թէ ամենայն անդամօ՞ք յառնեն։ Ասեն վարդապէտք թէ՝ բոլոր ամենայն անդամօք յառնեն անթերի. որոյ պատճառ է՝ զի մարդն հոգւով եւ մարմնով է կատրեալ։ Եւ որպէս հոգին ունի զզօրութիւն իւր անպակաս. նոյնպէս եւ անդամոց մարմնոյն պարտ է լինիլ անպակաս. զի իցէ կատարեալ մարդ։ Զի եթէ մազն որ է գեղեցկութիւն մարմնոյն յառնէ ըստ Տեառն թէ՝ (մազ մի ի գլխոյ ոչ կորիցէ. ) քանի՞ առաւել եւս անդամն որ յէութենէ մարմնոյն յարիցէ։ Արդ՝ յարութիւնն երիս իրս ուղղէ ի բնութիւնն։ Նախ՝ զպակասութիւնն. որպէս ի տղայս եւ յանդամահատս. եւ ի նւազեալ անդամս եւ ի չորացեալս. որպէս չորս մատնի, եւ այլքն. զի լցցին նոքա ի բոլոր մարմնոյն. որպէս գարեղէն նկանակ հացիցն։ Երկրորդ՝ ուղղեսցին աւելիքն ի չափն. որպէս աւելորդ եղնգանց, հերաց, եւ վեցամատնիցն, եւ այլոցն որք չափաւորին։ Երրորդ՝ ուղղի մոլորութիւնն՝ որ խանգարումն է անդամոցն ի միմեանս սխալեալ ըստ բնութեան տկարութեան։ Եւ սոքա ուղղին. զի գործ է կարօղ զօրութեանն Աստուծոյ. եւ որչ տկար բնութեանս։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ բազում անդամք են ի մեզ լցեալ աղտեղի ապաւառով. եւ նոքա ո՞չ յառնեն։ Ասեմք եթէ՝ անդամքն այնք որք աստ լցեալ են ապաւառով՝ անդ լցեալ լինին չորս հիւթովքն լուսաւորեալ լուսով։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ թէ բազում անդամք են կենդանականք. որպէս սիրտքն, լեարդն, թոքն եւ այլքն. որք ի յարութեանն ոչ են պէտք. զի ոչ է հարկ կենդանութեան մարմնական։ Ասեմք. թէպէտ այնպիսի անդամքն ոչ են պէտք ի յարութեանն. այլ յառնեն վասն կատարելութեան եւ գեղեցկութեան. որպէս ստինքն. զի ոչ է ի պէտս վասն կաթին. այլ յառնէ վասն կատարելութեան եւ գեղեցկութեան մարդոյն։ Զի յարիցեն մարդիկ ըստ գոլոյն, եւ ամբողջ գոլոյն, գեղեցիկ գոլոյն։ Գոլն է որպէս մարդն հոգի եւ մարմին։ Ամբողջ գոլն՝ որպէս բոլոր անդամօքն։ Գեղեցիկ գոլն՝ է որպէս ձեւովն, հերովն, եւ այլովքն որպէս ցուցաւ։ *Իններորդ հարցորւմն է թէ՝ ամենեքեան ի մի հասակ կատարեալ եւ մի ժամանակաւ յառնեն։ Ասացեալ են վարդապետք թէ՝ ամենեքեան կատարեալ հասակաւ եւ մի ժամանակաւ յառնեն ի թիւ երեսնամեայ։ Եւ այս է պատճառն. զի Աստուած ի սկզբան զբնութիւնս Ադամայ անթերի ստեղծ. նոյնպէս ի վարջին օրն անթերի նորոգէ։ Իսկ մանկութիւնն թերի է. զի ոչ է հաս ի կատարումն. եւ ծերութիւնն պակասութիւն ունի. զի անցեալ է զկատարելութեամբն։ Եւ ի մէջ մանկութեան եւ ծերութեան՝ երիտասարդութիւնն է որ է թիւ կատաարեալ։ Եւ յայս թիւս ստեղծաւ Ադամ երեսնամեայ։ Դարձեալ՝ երկրորդն Ադամ յայս հասակս յարեաւ ի մեռելոց։ Եւ ամենաքեան յայնմ թուի հասակի յառնեմք. որպէս ասէ Պօղոս եփեսացւոց. (մինչեւ հասցուք ամենեքեան միաբան յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի։) Եւ այսպէս համահասակ թուով ժամանակի եւ կատարելութեամբ լինին. այլ համահասակ քանակաւ ոչ։ Զի աստ ոմն մեծ լինի. եւ ոմն փոքր ի ջերմութենէն որ անհաւասար է ի նոսա. նոյնպէս եւ անդ։ Այլ որ առաւել անճոռնի է մեծ է եւ հսկայ անդամ՝ եւ կարի փոքր եւ փանաքին՝ յերեսնամեայ հասակն իւրեանց չափաւորին։ Եւ մեծ եւ փոքր ի յարութեանն եռակի ասի։ Նախ՝ վասն փառացն. (որպէս աստղ քան զաստղ առաւել է փառօք ասէ առաքեալն։) Երկրորդ՝ վասն մեծացն գործոց. որպէս ասէ տեսիլն. (տեսի անդ զմեռեալս մեծամեծս եւ փոքունս։) Երրորդ՝ քանակաւ հասակին. զի իւրաքանչիւր ոք յիւր երեսնամեայն յարիցէ. որպէս հարիւր ամեան անցեալ, եւ քառասնօրեայն մեռեալ որ լինելոց էր երեսնամեայ, ի նոյն հասակն յառնեն. որպէս ասէ Յոբ. (անդ մեծամեծ եւ փոքունք են։) Իսկ թէ ո՞րպիսի կենդանութեամբ յառնեն՝ հոգեւո՞ր թէ մարմնաւոր։ Ասեն վարդապետք թէ՝ հոգեւոր կենդանութեամբ եւ ոչ մարմնաւոր։ Այլ ոմանք ասեն թէ՝ յետ յարութեանն դառնայ մարդն յառաջին գործն իւր զոր ունէր աստ. վարել, վստակիլ, շինել եւ այլն։ Բայց Յոբ՝ ստէ զնոսա ասելով թէ՝ (իջանէ մարդ ի դժոխս՝ չեւ եւս ելցէ. եւ ոչ դարձցի ի տուն իւր. եւ ոչ եւս ծանիցէ զնա տեղի իւր։) Եւ դարձեալ՝ ոմանք ասացին թէ՝ յետ յարութեանն ուտեն եւ ըմպեն. կանայս առնեն եւ արանց լինին. որպէս մահմետականքն ասեն։ Այլեւ ոմանք ի հրէից եւ հերձւածօղք։ Այլ յադիմանէ զնոսա Քրիստոս թէ՝ (յետ յարութեանն ոչ կանայս առնեն. եւ ոչ արանց լինին. այլ են իբրեւ զհրեշտակս. ) անկարօտ կերակրոյ եւ անմահ։ Եւ թէ ոք ասիցէ՝ Քրիստոս յետ յարութեանն եկեր՝ ապա եւ մեզ պարտ է ուտեն։ Ասեմք թէ՝ Քրիստոս ոչ վասն կարեաց եւ հեշտութեան եկեր. ուստի յայտ է՝ զի ի կերակուրն երեք իր լինի։ Առաջին հատանելն ատամամբ։ Երկրորդ՝ ծասկելն։ Երրորդ՝ գնալն ի ստամոքսն եւ տալ զզօրութիւնն։ Արդ՝ ի ճաշակելն Քրիստոսի՝ առաջին երկուքն էին. այսինքն, հատանելն եւ ծամելն. եւ երեքն ոչ։ Այլ Քրիստոս եկեր զի յարութիւնն հաստատէր. զի բազումք ի տարակոյս էին։ Իսկ ընդ հանուր յարութիւնն ոչ լինի ի ծածուկ որպէս Քրիստոսի. այլ ամենեցուն յայտնի եւ առանց տարակուսանաց։ Վասն այն ոչ լինի պէտ մարմնական կերակրոյն. այլ կերակուր նոցա է հոգեւոր եւ աստուածային տեսութիւնն. որ քաղցր է քան զամենայն կերակուր։ *Տասներորդ հարցումն է թէ՝ ո՞ր մարմինք մնան ի կատարածի։ Պատասխանի։ Ասացեալ են վարդապետք թէ՝ երեք ազգ մարմին մնայ յաշխարհս յետ յարութեանն։ Նախ՝ վերին մարմինք երկին եւ լուսաւորք. զի ամենեւին անապական են։ Երկրորդ՝ չորս տարերքն. զի թէպէտ ըստ մասին ապականին. այլ ըստ բոլորին ոչ. որպէս ասէ ժողովօղն. (ազգ գայ եւ ազգ գնայ. եւ երկիրս յաւիտեան մնայ։) Երրորդ մարդս. թէպէտ ի կողմանէ մարմնոյն ապականացու է. բայց ի կողմանէ հոգւոյն անապական է. բայց ի կողմանէ հոգւոյն անապական է։ Իսկ այլ ամենայն մարմինք շնչաւորք եւ անշունչք՝ տունկք եւ կենդանիք՝ ամենեքեան ապականին վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ ամենայն կենդանիք եւ բոյսք ստեղծան վասն մարմնաւոր կենդանութեան մարդկան. որպէս ասէ յարարածսն. (ամենայն զեռուն որ է կենդանի՝ ձեզ լիցի ի կերակուր իբրեւ զբանջար խոտոյ։) Իսկ մարդիկ ի յարութեանն՝ ոչ են կարօտ կերակրոյ. զի անմահ են. վասն այն անբան կենդանիք եւ տունկք ոչ յառնեն։ Երկրորդ պատճառ. զի ասեն իմաստունք թէ՝ տեսակ կենդանեաց երկնային մարմնոցն. իսկ ի յարութեանն՝ խափանի շարժումն նոցա. վասն այն անբան կենդանիք եւ տունկք խափանին։ Եւ թէ ոք վկայ բերէ. (երկինք եւ երկիր անցցեն ասէ աւետարանն եւ աստեղք անկցին. եւ լուսաւորք խաւարեսցին։) Ասեն վարդապետք թէ՝ երկինք եւ երկիր. այսինք, չորս տարերք ի կողմանէ էութեան մնան. այլ ի կողմանէ պատահմանն անցանեն. վասն զի երկինքն որ շարժի՝ յօդ դատաստանին դադարի եւ հաստատի յայն կարգն՝ որ նախ ստեղծաւ արեգակն յարեւելս. եւ լուսինն յարեւմուտս։ որպէս ասէ Եսայի. (ոչ մտցէ քեզ արեգակն. եւ լուսինն ի քէն ոչ պակասեսցի։) Եւ չորս տարերքդ իւրաքանչիւր դադարին ի տեղի իւրեանց եւ բնաւ ոչ փոփոխին։ Եւ դարձեալ՝ հուրն որ գայցէ նախ քան զյարութիւնն՝ որպէս ասէ Պետրոս. (երկինք եւ երկիր վառեսցին հրով. ) այնպէս սրբէ զերկիր եւ զայլ տարերս՝ զի երեսք երկրի այնպէս պայծառանան որպէս հայելի. եւ ջուրքն այնպէս պարզին իբրեւ զպլօր. եւ օդք այնպիսի պայծառանան որպէս զեթերն. եւ հուրն այնպէս փայլատակէ որպէս զլուսին. եւ լուսինն որպէս զարեգակն. եւ արեգակն եօթնապատիկ պայծառանայ։ Եւ այս է պատճառն. զի յԱդամայ աշխարհս ապականեցաւ. որպէս ասէ արարածքն. (անիծեալ լիցի երկիրն ի գործս քո։) Վասն այն պատշաճէ՝ զի ի յարութեան մարդկայինս բնութեան՝ աշխարհս նորոգի եւ պայծառանայ. որպէս ասէ հռօմայեցւոց. (ամենայն արարածք հեծեն եւ յոգւոց հանեն մինչեւ ցայժմ. զի ազատեսցին ի ծառայութենէ յազատութիւն փառաց որդւոյն Աստուծոյ։) Իսկ այն որ ասէ. (արեգակն եւ լուսինն խաւարեսցին. եւ աստեղք թօթափին. ) թօթափիլ ոչ զանկանիլն ի վայր զայն ասէ, այլ զի իւրաքանչիւր մարմինք ընտրելոցն Աստուած ասցին յօթնապատիկ քան զարգակն. որպէս իթափօրակն լերինն։ Եւ ինն դասուց հրեշտակաց լոյսն երկիր ծաւալին. ըստ այնմ թէ՝ (զօրութիւնք երկնից շարժեսցին։) Նաեւ համապայծառ լոյսն երրորդութեան ծածկէ զամենայն լոյս լուսաւորացդ. զայն ասէ խաւարումն արեգական եւ լուսնի աւ աստեղաց։ Զոր օրինակ՝ լոյս ճրագի ծածկի ի մերձ եկեալ լուսոյ արեւու։ Բեր այժմ ի վերջոյ զայն տեսցուք թէ՝ հոգիքն գնացեալ ի մէնջ, ո՞չ ունին վարձս կամ տանջանս մինչ իկատարած աշխարհի։ Եւ այսմ բազում պատճառ դնեն վարդապետք։ Նախ այսպէս. զի ոչ վայելէ զի անկատար ինչ զվախճանական կատարումն առցէ, եթէ ոչ նախ իւր յատուկ կատարելութեամբ կատարեալ իցէ։ Իսկ հոգին ի մարմնոյն բաժանեալ՝ տակաւին ոչ է կատարեալ իւր յատուկ կատարելութեամբն. ապա ուրեմն որքան բաժանեալ է ի մարմնոյն՝ ոչ կարէ ունիլ զտեղի պսակացն որ է վարջին կատարումն մարդոյն։ Երկրորդ՝ զի ամենայն ներգործութիւնք՝ ենթակայից են. եւ կամ անձանց. իսկ հոգի բաժանեալ ի մարմնոյ՝ ոչ անձն է եւ ոչ ենթակայ. ուստի ոչ պատկանի հոգւոյն բաժանեալ ի մարմնոյն ունիլ ներգործութիւն ինչ։ Ապա ուրեմն ոչ ունի վարձս պսակացն որ ներգործութիւն ինչ է. այլ յորժամ հոգին միաւորեալ իցէ առ մարմինն, եւ յերկոցունց անձն լիցի, յայնժամ կարէ ներգործութեամբ ունիլ զփառս եւ զպսակս։ Զի վարձ ոչ պարգեւի, եթէ ոչ միայն առ անձն ներգործողին։ Երրորդ՝ զի դրեալ է ի Մատթէոսն թէ՝ (նմանէ է արքայութիւնն երկնից առն տանուտեառն. որ ել ընդ առաւօտս ի վարձու ունիլ զմշակս։) Քանզի տանուտէր զԱստուած կոչէ. եւ այգի զեկեղեցի. յոր առաքեաց Աստուած զմշակս ընդ առաւօտս յԱբէլէ առաջին արդարոյ, մինչ ի կատարած աշխարհի։ Ոմանք բարիք գոն յեկեղեցի. (եւ իբրեւ երեկոյ եղեւ, ասէ Տէր այգոյն ցգաւառապետն իւր, եւ այլն։) Գաւառապետ կոչէ զՔրիստոս. եւ երեկոյ՝ զօր դատաստանին նշանակէ. զի յայնժամ ընտրեալքն ամենայն ժողղովսցին. եւ զդահեկան երանութեանն առնուն։ Ուստի յայտ է՝ զի որպէս դահեկանն ոչ առաւ մինչեւ ցերեկոյն. նոյնպէս վարձ ոչ լինի տուեալ մինչեւ ցօր դատաստանին։ Չորրորդ՝ զի գրեալ է ի Մատթէոսն թէ՝ (որպէս այր մի գնացեալ ի տար աշխարհ՝ կոչեաց զծառայս իւր եւ ետ նոցա եւ այլն։) Այրն այն որ ի տէր աշխարհ գնաց՝ Քրիստոս է. որ մարմնովն համբարձաւ յերկինս. զի յատկաբար տեղի մարմնոյ երկիրս է. վասն այն յաւետարաննն իբրեւ ի տար աշխարհ գնալ ասի յորժամ յերկինս ածի։ Եւ զկնի ասէ. (յետ ժամանկաց՝ եկեսցէ տէր ծառայիցն հատուցանել վարձս բարեգործողացն. եւ դատապարտել զհեղգսն։ Ուստի յայտ է՝ զի հատուցումն յաւիտենական՝ ոչ տացի բարեացն մինչեւ ի գալն Քրիստոսի ի դատաստան։ Եւ այսպէս հոգիք սրբոցն այժմ ոչ առնուն ըստ գործոց հատուցումն։ Հինգերորդ՝ զի գրեալ է ի Մատթէոսն թէ՝ (նման է արքայութիւնն Աստուծոյ առն, որ սերմանեաց սերմն բարի յագարակի իւրում։) Սերմն բարի են արք սուրբք ընտրեալք յԱստուծոյ. զոր Աստուած սերմանեաց ի յագարակ եկեղեցւոյ. իսկ որոմն են արք չարք եւ անպիտանք։ Եւ դժւարակտրելի է զչարին արմատ եւ խլել առանց վնասելոյ բարեացն։ Նմին իւր Տէրն հրամայեաց ծառայիցն. (թոյլ տուք երկոցունցն աճիլ մինչեւ ի ժամանակ հնձոցն. եւ յայն ժամ զորում քաղել առ ի յայրել. եւ զցորեանն ժողովել ի շտեմարանս. ) այսինքն զմեղաւորս տանջել ի յաւիտեանական հուրն. եւ զարդարս ժողովել ի յաւիտենական կեանս։ Ապա ուրեմն ընտրեալքն մինչ ի դատաստանն ոչ ունին կեանս յաւիտենական։ Վեցերորդ՝ զի ասէ առաքեալն յարկրորդ կորնթացւոց. (մեզ ամենեցուն յանդիման լինիլ կայ առաջի ատենին Քրիստոսի. զի ընկալցի իւրաքանչիւր ոչ իւրով մարմնովն զոր ինչ գործեաց. եթէ բարի, եւ եթէ չար։) Իբրու թէ ասել. յայնժամ ընկալցի իւրաքանչիւր ոք ըստ գործոց իւրոց վարձս. ապա ուրեմն հոգիք սրբոցն ոչ առնուն փառս նախ քան զյարութիւնն։ Վասն այն դարձեալ ի նոյն գլուխն ասէ թէ՝ (ընդ այս տաղտկամք. զի զբնակութիւնս երկնից փափեգիմք զգնուլ. ) այսինքն, զերանելի մարմինն. զի հոգւով եւս երանելի լիցուք. զի ոչ կարեմք հոգւով երանելի լինիլ, եթէ ոչ զի մարմնով երանելի լիցուք։ Եօթներորդ՝ զի ասէ առաքեալն յեբրայեցւոց թէ՝ (սոքա ամենեքեան վկայեալք ի հաւատոցն՝ չեւ եւս ընկալեալ զաւետիսն. Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ՝ զի մի առանց մեր կատարեսցին։) Ութներորդ՝ զի ասէ ի Յօհաննու աւետարանն թէ՝ (երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի. դարձեալ գամ եւ առնում ձեզ առիս։) Վարստին գալն Քրիստոսի լինի եւ ապա սրբոցն տանիլն առ ինքն։ Ապա ուրեմն Քրիստոս զսուրբն ոչ տանի առ ինքն մինչ ի դատաստանին օրն։ Իններորդ՝ զի ասէ աւետարանն Մատթէոս։ (Նման է արքայութիւնն երկնից առն թագաւորի՝ որ արար հարսանիս որդւոյ իւրոյ. եւ ժողովեաց զամենաեսեան զչարս եւ զբարիս. եւ լցան հարսանիքն բազմականօք եւ այլն։) Արդ՝ փեսայն Քրիստոս է. եւ հարսն հաւատացեալ ժողովուրդք։ Արդ՝ այժմ ի մկրտութիւնն հաւատն դնի նշան հարսին. եւ յատ մահու՝ յուսով կոչի ի հարսանիս. եւ յետ յարութեան՝ սիրով միաւորին ընդ փեսային. ապա ուրեմն ի գալ փեսային լինի պսակ եւ հարսանիսս այս հոգեւորապէս։ Տասներորդ՝ ասէ աւետարանն Մատթէոս. (ո՞վ իցէ հաւատարիմ եւ իմաստուն ծառայ՝ զոր կացոյց Տէր իւր ի վերայ ծառայից իւրոց՝ տալ նոցա կերակուր. զոր եկեալ յետոյ Տէրն գտանիցէ արարեալ այնպէս։ երանի է ծառային այնմիկ. ապա թէ ոչ՝ ընդ մէջ կտրեսցէ։) Նոյնպէս եւ յառակսն որ զքանքարն ետ եւ զմնասն՝ յետոյ եկն եւ արար խնդիր։ Այս է՝ ի միւսանգամ գալուստն որք զարծած բանին շահեցուցին, տայ զփառս եւ զմուտն ուրախութեան. եւ որք ոչ, նոյնպէս զտանջաս։ Մետասաներորդ՝ յառակս տասն կուսանացն ասէ (հինգ յիմար եւ հինգ իմաստուն. ) այսինքն, արդարք եւ մեղաւորք հինգ հինգ զգայութեամբ։ (Նիրպեցին ամենեքեան եւ ի քուն մտին. ) զքուն մահուն ասէ մինչ ի կատարած։ Եւ ի մէջ գիշերի յարութեանն աւուր՝ յարեալ ամենայն կուսանքն եւ կազմեցին զլապտերս. եւ յայնմաւուր իմաստունքն մտին յառագաստ փեսային. եւ յիմարքն արտաքոյ մնացին։ Երկոտասաներորդ՝ ի նոյն գլուխն ասէ. (յորժամ եկեսցէ որդի մարդոյ փառօք հօր իւրոյ, յայնժամ նստի յաթոռ փառաց. ) զդատողական աթոռն ասէ. (եւ յայնժամ կացուցէ զօրդիսն յաջմէ. եւ զայծիսն ի ձախմէ. ) այսինքն է, բաժանեսցէ զարդարս եւ զմեղաւորս։ Եւ արդարոցն ասիցէ. (եկայք օրհնեալք հօր իմոյ. ) եւ մեղաւորացն (երթայք յինէն անիծեալք։) Ապա ուրեմն մինչ ի վերջին օրն՝ ոչ է բաժանումն արդարոց եւ մեղաւորաց։ Երեքտասաներորդ՝ ասէ յաւետարանին Յօհաննու։ (Դարձեալ տեսից զձեզ եւ ուրախ եղիցին սիրտք ձեր. եւ զուրախութիւնն ձեր ոչ ոք հարնիցէ ի ձէնջ։) Արդ՝ դարձեալ տեսանել՝ զմիւս անգամ գալուստն նշանակէ. որով ուրախ լիցին առանց տրտմութեան։ Չորեքտասաներորդ՝ ասէ առաքեալն առ Տիմոթէոս. (կայ եւ մնայ ինձ առդարութեան պսակն՝ զոր հատուսցէ Տէր յաւուր յայնմիկ արդար դատաւորն. ոչ միայն ինձ, այլեւ ամենեցուն որք սիրեցին զնա։) Հինգերորդ՝ նոյն առաքեալն Պօղոս ասէ ի գործս. (հաստատեաց օր մի՝ յորում դատելոց է զամենայն։) Ապա ուրեմն մի է օր դատաստանի եւ ոչ հանապազ։) Վեշտասաներորդ՝ ասէ Յոբ. (մարմնով իմով տեսից զԱստուած փրկիչ իմ, եւ ոչ այլօք։) Եօթնեւ տասներորդ՝ մարգարէն Դաւիթ ասէ. (քեզ սպասեն արդարքն մինչեւ հատուսցես. ) որպէս թէ ակն ունին եւ մնան գալստեանն Քրիստոսի եւ վարձուցն հատուցման։ Ութնեւ տասներորդ՝ ասէ Յօհաննէս ի կաթողղիկէն. (գիտեմք զի յորժամ նայն յայտնսցի՝ տեսանելոց եմք զնա որպէս եւ էն։) Իննեւ տասներորդ՝ ասէ սուրբն Դիոնէսիոս ի ննջեցելոց կատարմանց գլուխն եթէ՝ (մաքրելոց հոգին հասեալ ի վախճան, յայտնի եւ մերձակայ տեսանէ զամենայն փառս եւ զպսակս, զոր ընդունելոց են նոքա ի յարութեանն աւուր։) Եւ դնէ երեք պատճառ։ Նախ՝ զի համընթացք են ասէ ի վաստակն. այսինքն, հոգին եւ մարմինն. ի միասին հանիգիցեն եւ պսակեսցին։ Երկրորդ՝ զի զուգագրեալք են ի գիրն յաւիտենից ի միասին ժամանեսցեն։ Երրորդ՝ հոգին եւ մարմինն զոյգ եւ ի միասին ստեղծան եւ ծնան ի մարմնաւոր կեանս. զոյգ եւ ի միասին մտցեն ի հոգեւոր կեանսն։ Քսաներորդ՝ ասէ սուրբն Կիւրեղ աղէքսանդրացին ի հարցունս Տիբերեայ քահանայի եթէ՝ (հատուցմունքն դատաստանին հետեւին. եւ դատաստանն դատաւորին։) Արդ՝ մինչեւ եկեալ դատաւորն՝ ոչ են հատուցմունք. ոչ արդարոցն փառք, եւ ոչ մեղաւորացն տանջանք։ Այսքան բաւականասցի վասն յարութեան բանի ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. Որ է օրհնեալ յաւիտեանս յեւիտենից ամէն։

ԳԼՈՒԽ ՃԿԶ-ՃՀ

Յայմէ քարոզ վասն Գալստեանն Քրիստոսի. ի բան աւետարանին որ ասէ։ (Ջի որպես փայլակն որ ելանէ յարեւելից եւ երեւի մինչեւի մուտս արեւու. այնպէս եղիցի եւ գալուստ Որդւոյ մարդոյ։) Մատ. 24. 27։ (Գլուխ. ՃԿԶ)

Զփրկականն գալուստն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ՝ կրկին անգամ ասէն սուրբ գիրք եւ հոգելից վարդապետք եկեղեցւոյ։ Առաջինն ծածուկ եւ ողորմութեամբ. (որպէս՝ արնձրեւ ի վերայյ գեղման։) Եւ երկրորդն՝ յայտնի է արդարութեամբ եւ հրով. ըստ այնմ, (Աստուած մեր յայտաեպէս եկեսցէ. եւ հուր առաջի նորա բորբոքեսցի։) Առաջին գալուստն շնորհաց էր եւ ողորմութեան։ Երկրորդն արդարութեան եւ տանջանաց. վասն այն ասէ յաւետարանին. (որպէս փայլակն որ ելանէ յարեւելից՝ այնպէս եղիցի եւ գալուստն որդւոյն մարդոյ։) Եւ վասն չորս պատճառի փայլական նմանի գալուստն Քրիստոսի։ Նախ՝ շուտով գայ ի վայր. նոյնպէս Քրիստոս ի կատարածի աւուրն շուտով ի ջանէ ի յարկնից. որպէս ասէ տեսիլն Յօհաննու. (ահաւասիկ վարձահաատոյցն գայ վաղվաղակի. եւ հատուցանէ իւրաքանչիւրոց ըստ գործոց իւրեանց։) Երկրորդ՝ որպէս փայլակն յայտնի երեւի. նոյնպէս գալուստն Քրիստոսի յայտնի լինի. որպէս ասէ սաղմոսն. (Աստուած մեր յայտնապէս եկեսցէ։) Երրորդ՝ որպէս փայլակն յանկարծակի ծագէ. նոյնպէս եւ գալն Քրիստոսի յանկարծակի լինի. որպէս ասէ Պօղոս ի թեսաղոնիկեցւոց. (յորժամ ասիցեն թէ խաղաղութիւն է եւ շինութիւն, յայնժամ հասցի անկարծակի նոցա սատակումն իբրեւ երկնյղւոյ։) Վասն այն եւ Քրիստոս ասէ թէ՝ (որպէս էր յաւուրս Նոյի՝ ուտէին ըմպէին, մինչեւ եկն ջրհեղեղն եւ կոյս զամենեսեան. այսպէս եղիցի եւ գալուստն որդւոյ մարդոյ։) Եւ չորրորդ՝ որպէս կայծակն որ յոյժ ահագին է, եւ ոչ կարէ կալ ընդդէմ նմա, եւ ոչ թաքչիլ ի նմանէ. այսպէս ահագին է եւ գալուստն Քրիստոսի. որպէս ասէ սաղմոսն. (դու ահաւոր ես՝ եւ ո՞վ կարէ կալ առաջի քոյ. որպէս երեւեցար յերկնից։) Եւ Եսայի ասէ. (ահաւասիկ օր Տեառն անհնարին եւ լի բարկութեամբ եւ սրտմտութեամբ, առնել զտիեզերս անապատ. եւ զմեղաւորս սատակել ի նմանէ։) Վասն այն ասէ յաւետարանին։ (Որպէս փայլակն որ ելանէ յարեւելից՝ այնպէս եղիցի եւ գալուստն որդւոյ մարդոյ։) *Եւ արդ՝ վասն միւսանգամ գալստեանն Քրիստոսի՝ հինգ իրս գիտելի է։ Նախ թէ՝ օրն այն անգիտելի է ի մարդկանէ։ Երկրորդ՝ վասն գալստեան նեռին։ Երրորդ՝ վասն նշանաց գալստեանն։ Չորրորդ՝ վասն ձայնին փողոյ։ Հինգերորդ՝ վասն դատաստանին Քրիստոսի։ Եւ զամենայն կարճ ի կարճոյ։*Եւ նախ զառաջին գլուխն թէ՝ գալուստն Քրիստոսի եւ կատարած աշխարհի անգիտելի է մարդկան, թէ երբ լինելոց է. որպէս ասէ աւետարանն Մատթէոս թէ՝ (վասն աւուրն այնորիկ եւ ժամուն՝ ոչ ոք գիտէ. ոչ հրեշտակք յարկինս։) Իսկ մարկոս ասէ. (եւ ոչ որդի բայց միայն հայր։) Այլ զբանս զայս թէ՝ ոչ որդի գիտէ. վարդապետք Բ ազգ մեկնեն։ Նախզի՝ որդին յայնմ կողմանէ որ Աստուած է՝ գիտէ. այլեւ մարդկութեամբն գիտէ Քրիստոս յայնմ կողմանէ՝ որ միացեալ է ընդ բանին Աստուծոյ։ Այլ ի կողմանէ մարդկութեանն ինքն ըստ ինքեան՝ ոչ գիտէ. նա ամենայն մարդ կարէր գիտել զի մարդ են։ Երկրորդ մեկնութիւն ասեն. զի Քրիստոս գիտէ զօրն զայն ինքն ըստ ինքեան. այլ ոչ գիտէ վասն մեր. զի ոչ յայտնեաց առաքելոցն. եւ ոչ այլոց։ Եւ թէ ոք հարցանէ թէ՝ վասն է՞ր ոչ յայտնեաց Քրիստոս զօրն զայն։ Վարդապէտք ասեն վասն երեք պատճառի։ Առաջին՝ զի երկիցուք եւ զգուշ կացցուք եւ հանապազ ի բարեգործութիւնս. զի վարձս բազումս առցուք. զի թէ գիտէր ոք զօրն զայն՝ բազում չարիս առնէր, թէ յորժամ մերձի օրն այն՝ ապաշխարեմ. այլ այժմ երկու իր զմեզ վախեցուցանէ։ Մին՝ որ զմեր մահու օրն ոչ գիտեմք. եւ մին՝ որ զՔրիստոսի գալստեան օրն. զերկոսեանս յայտնի գիտեմք որք լինելոց են. այլ ոչ դիտեմք թէ ե՞րբ լինիցին. զի պատրաստ լիցուք. որպէս ասէ Տէրն. (եւ դուք եղերուք պատրաստք՝ զի յորում ժամու ոչ կարծիցէք, գայ որդի մարդոյ։) Երկրորդ պատճառ՝ ոչ յայտնեաց վասն անհոգութեան մարդկան. վասն զի ժամանակ առաջին գալստեանն Քրիստոսի յայտնի էր ի գիրս սուրբս. այլ մարդիկ ծուլացան եւ ոչ կարացին գիտել. որպէս նախատեաց զնոսա Քրիստո ասելով. (կեղծաւորք՝ զերեսս երկնի եւ երկրի գիտէք փորձել. իսկ զժամանակս զայս զի ա՞րդ ոչ փորձէք։) Եւ յորժամ եկն Քրիստոս՝ ոչ ընկալան զնա. այլ նախատեցին եւ նախատանօք սպանին. վասն այն զերկրորդ գալուստն թաքոյց ի մարդկանէ՝ զի յանկարծակի հասանիցէ ի վերայ գլխոց նոցա։ Այլ ոչ կամի առնել զկրկին գալուստն ծածուկ որպէս զառաջին. այլ բազում հրեշտակօք եւ փառօք. զի ամենեքեան երկիցեն ի նմանէ։ Երրորդ պատճառ՝ զի թէպէտ Աստուած բազում ինչ բաշխեալ է ազգի մարդկան. այլ է ինչ որ ընդ իշխանութեամբն եդ. զի երեւեսցի թէ Աստուած է. այսինքն, զսկիզբն ստեղծման աշխարհիս եդ ընդ ձեռամբ իւրով. զի երեքն միայն ստեղծեաց եւ ոչ ոք օգնեաց նմա. ոչ ի հրեշտակաց. եւ ոչ ի մարդկանէ. այլեւ զկատարած աշխարհիս եդ ընդ իւրով իշխանութեամբն. զի ինքն միայն գիտէ. եւ ոչ ումեք յայտնեաց. որպէս ասէ Քրիստոս. (ոչ է ձեզ գիտել զժամս եւ զժամանակս զոր հայր եդ յիւրում իշխանութեանն։) Այս առաջին գլուխն։ *Երկրորդ ասելի է վասն գալստեան նեռինն. զի նախ քան զգալուստն Քրիստոսի՝ նեռնն գալոց է, եւ զմարդիկ խաբելոց։ Ասեն վարդապետք թէ՝ Գ կերպիւ խաբէ զմարդիկ նեռն։ Առաջին՝ զի բազում պարգեւս տայ մարդկան. վասն զի ամենայն գանձն ծածկեալ կախարդութեամբ՝ սատանայ նմա յայտնէ։ Եւ սիրեն մարդիկ զկաշառս. վասն այն բազումք զուտով խաբին ի նմանէ։ Այլեւ զաշխարհս եւ զթագաւորութիւնս բաժանէ հետեւողաց իւրոց։ Երկրորդ՝ սուտ սքանչելեօք հաւանեցուցանէ զմարդիկ. քանզի ասեն վարդապետք թէ՝ նեռն ի սերմանէ առն եւ կնոջ է եւ մարդ. բայց յորովայնէ մօրն Սադայէլ խնամէ զնա. եւ զամենայն կախարդութիւնս ուսուցանէ նմա. որպէս ասէ Պօղոս վասն նորա թէ՝ (յայտնեսցի մարդն անօրէնութեան որդին կորստեան. որոյ գալուստն ըստ ազդեցութեանն սատանայի է ամենայն զօրութեամբ եւ նշանօք եւ արուեստիւք ստօք։) Եւ Յօհաննէս ասէ ի տեսիլն. (առնէր նշանս բազումս. եւ տայր հրոյ ի յերկնից ի յերկիր իջանել առաջի մարդկան եւ մոլորեցուցանել. ) զի որպէս Քրիստոս աշակերհացն ետ զհոգին սուրբ ըստ նմանութեան հրոյ. նոյնպէս եւ Սադայէլ հնազանդեցելոց իւրոց տայ զոգին պիղծ ի կերպարանս հրոյ՝ զի կորուսցէ զմարդիկ։ Երրորդ կերպիւ՝ խաբէ սուրբ ցուցանելով զինքն եւ ողջախոհ կեղծաւորութեամբ. եւ զսուրբ գիրս մեկնէ ծուռ. ի հրէից ծնանի իցեղէն Դանայ. եւ ասէ զինքենէ թէ՝ Քրիստոս իցէ. եւ թլփատեսցի. եւ զօրէնս Մովսիսի պահեսցէ. եւ հաւատասցեն ի նա հրէայք։ Չորրորդ կերպիւ զի յորժամ սիրով եւ նեղութեամբ եւ տանջանօք հաւանեցուցանէ. այլ յետոյ ինքն կորնչի. զի կարճ լինի ժամանակ նորա. երեք տարի եւ կէս. որպէս ասէ Քրիստոս թէ՝ (վասն ընտրելոցն կարճեսցին աւուրքն այնոքիկ. ) զի Քրիստոս սատակէ զնա. եւ յայնժամ ամենայն հրէայքն հաւատան Քրիստոս։ Այս վասն նեռինն։ *Երրորդ գլուխն ասելի է՝ զի նախ քան զգալուստն Քրիստոսի՝ բազում նշանք յայտնելոց են. որպէս ասէ յաւետարանին. (եղիցին նշանք յարեգակն եւ ի լուսին եւ յաստեղս։) Եւ թէ որպէս նշան լինի ի լուսաւորս՝ Մատթէոս յայտնի ասէ թէ՝ (արեգակն խաւարեսցի. եւ լուսինն ոչ տացէ զլոյս իւր. եւ աստեղք յերկնից անկցին. եւ զօրրութիւնք յերկնից շարժեսցին։) Խաւարումն արեգական եւ լուսին՝ ոչ լինի ըստ կարգի բնութեան. զի թէ ըստ բնութեանն լինէին, կարէին աստեղաբաշխք գիտել զօրն զայն, այլ լինի սքանչելեօք որպէս յաւուրս խաչելութեանն Քրիստոսի. եւ անկումն ոչ լինի ճշմարիտ աստեղացն. այլ այնոցիկ՝ որք ի գոլորշեաց երկրի երեւին։ Այլ հոգեպէս պարտ է իմանալ զսանս. զի Գ ազգ մարդկան կան յեկեղեցի. վերինք. եւ միջինք. եւ ներքինք։ Վերինք են առաջնորդք եկեղեցւոց որպէս կաթուղիկոսք. եպիսկոպոսք. եւ վարդապետք։ Միջինք՝ քահանայաք եւ սարկաւագունք։ Եւ ներքինք՝ առ հասարակ հաւատացեալ ժողովուրդք։ Արեգակն զմեծամեղսն ցուցնէ. լուսին զմիջինսն. եւ աստեղք զփոքունսն։ Եւ ի ժամանակս նեռինն այնպէս ծանր լինի նեղութիւնն՝ զի արեգակն խաւարեսցի. զի յառաջնորդաց եկեղեցւոյ բազումք խաւարին հաւատով. եւ լուսինն ոչ տացէ զլոյս իւր. զի քահանայք ոչ առնեն քահանայութիւն. եւ սարկաւագունք ոչ քարոզեսցեն։ Եւ աստեղք յերկնից անկցին. այսինքն, զի բազում ժողովուրդք անկցին ի հաւատոց. որպէս ասէ Քրիստոս թէ՝ (յարիցեն սուտ Քրիստոսք, եւ սուտ մարգարէք. եւ տացեն նշանս մեծամեծս, մինչեւ մոլորեցուցանել. թէ հնար իցէ եւ զընտրեալսն։) Այլեւ ոմանք վարդապետք ասեն թէ՝ բազում նշանք լինի զգալապէս ի տարերս. զի այնու երկիցեն եւ զարհուրեսցին մարդիկ. այսինքն, զի ծովք խռովին եւ բարձրանան քան զլերինս. եւ դարձեալ ի տեղիս իւրեանց խորանան որք ոչ երեւին։ Եւ երկիր շարժեցի ի հիմանց. եւ ամենայն կենդանիք անկղին ի խոնարհ. եւ թռչունք եւ գազանք եւ անասունք ի մի վայր ժողովին եւ աղաղակեսցեն. եւ շինուածք քակտեսցին յահագին հողմոց. եւ գետ հրեղէն ելանէ. եւ ծառք արիւն կաթեսցեն. եւ ամենայն աստեղք սգաւորեսցին. եւ գերեզմանք բացցին. եւ մարդիկ շրջեսցին իբրեւ զխելագարս։ Վասն այսորիկ Ղուկաս յետ այորիկ որ ասէ եղիցի նշան յարեգակն եւ ի լուսին եւ յաստեղս, ասէ, (եւ յերկրի տագնապ հեթանոսաց մարդկան ի յահեղ բարբառոյ իբրեւ ծովու եւ խռովութեան ելանելոյ ոդւոց մարդկան յերկիւղէ եւ կարծեաց եկելոց ի վերայ ամենայն տիեզերաց։) Եւ ապա ամենայն մարդիկ որք կենդանիք իցեն՝ մեռանիցին, եւ յառաջագոյն մեռեալքն յառինցեն։ Եւ այս թէ վասն է՞ր լինի. կրկին պատճառ ասեն վարդապետք։ Նախզի՝ նոքօք մեղանչեցին, այսինքն տարերօք, եւ նոքօք տանջիցին մարդիկ ի կենդանութեան իւրեեանց։ Երկրորդ՝ ասէ Ոսկեբերանն թէ՝ յորժամ տանուտէրն մեռանի, ամենայն ընտանիք աղաղակեն. եւս առաւել յոր ժամ զմեռեալն ի տանէն հանեն։ Նոյնպէս մարդս որ է տանուտէր աշխարհի, զի ամենայն արարածք վասն մարդոյն ստեղծան, յորժամ տեսանեն ստեղծուածքս զմարդն որ է տանուտէր աշխարհիս ի տագնապ եւ ի ցաւ եւ ի մեռանիլ, դղրդեալ գոչեն եւ աղաղակեն։ Եւս առաւել յորժամ առ հասարակ մեռանին մարդիկք, եւ ելեալ ի տանէս իւրեանց երթան՝ եթէ ի դժոխս, եւ եթէ յարքայութիւնն։ Այս երրորդ գլուխն։ *Չորրորդ ասելի է վասն փողոյն. զի ի գալստեանն Քրիստոսի՝ ամենայն մարդիկ ի դատաստան կոչին ձայնիւ փողոյ։ Եւ զի ամենայն մարդ գալոց է ի դատաստան ի փոքուէ մինչեւ ցմեծամեծս. որպէս ասէ տեսիլն։ (Ահաւասիկ գալոց է ընդ ամպս. եւ տեսցեն զնա ամենայն աչք. եւ նոքա որք խոցեցին զնա՝ ողբասցեն զինքեանս ի վերայ նորա։) Այլ վարդապետք ասեն թէ՝ յաւուրն դատաստանի չորս ցեղ մարդիկ երեւին։ Ոմանք ոչ լինի դատեալ. այլ դատեն զայլս եւ փրկին. որք կատարեալ արդարքն են. որպէս առաքեալքն, մարգարէքն, մարտիրոսքն, եւ այլք։ Ոմանք ոչ լինին դատեալ. այլ կորնչին. որպէս անհաւատք եւ չարք. զի նոքա ի վաղուց հետէ դատապարտեալք են. որպէս ասէ Քրիստոս թէ՝ (որ ոչ հաւատայ յորդին Աստուծոյ, արդէն իսկ դատապարտեալ է։) Ոմանք դատեալ լինին եւ փրկին. այսինքն, ճշմարիտ հաւատացեալքն որք զղջացեալք են յամենայն մեղաց իւրեանց։ Ոմանք ի դատաստան մտանեն. բայց կորնչին. այսինք, հաւատացեալք որք մահու չափ մեղօք մեռանին։ Եւ զի ձայնիւ փողոյ յառնեն. ասէ Քրիստոս յաւետարանին թէ՝ (առաքեսցէ զհրեշտակս իւր փողով ծեծաւ. եւ ժողովեսցեն զընտրեալս նորա ի չորից հողմոց։) Եւ Պօղոս յառաջին թեսաղոնիկեցւոց ասէ թէ՝ (ինքնին Տէր հրամանաւ եւ ի ձայն հրեշտակապետի եւ ի փող Աստուծոյ իջանէ յերկնից. եւ ամենայն մեռեալք յառնեն։) Որպէս ասեն վարդապետք վասն փողոյն թէ՝ այնպէս սարսելի է, թէ ուտեմ, եւ թէ ըմպեմ, եւ զինչ եւ առնեմ, այնպէս երեւի ինձ թէ՝ փողն այն գոչէ յականջս եւ ասէ. արիք ամենայն մեռեալք. եւ տուք զհաշիւ ձերոց։ Որպէս այն թագաւորն որ բնաւ ոչ ուրախանայր. բայց արդար դատաստան առնէր։ Եւ հարցին ցթագաւորն թէ, ընդէ՞ր ոչ ուրախանաս. եւ նա ասէ. վաղիւն տաց պատասխանի։ Եւ ի վաղիւն հրամայեաց փողահարացն փող հարկանել. եւ երկեան յոյժ։ Եւ ետ բերել զեղբայրն իւր՝ եւ նստոյց զնա մերկ ի վերայ փտած աթոռոյ միոյ. եւ հոր ի ներքոյ աթոռոյն. եւ սուր կախեալ ի վերայ գլխոյն. եւ այլ սուր յառաջուստ եւ յետուստ. եւ յաջ եւ յահեակ կուսէն։ Եւ ետ բերել գուսան եւ ուրախութիւն առաջի նորա։ Եւ ասէ թագաւորն. եղբայր ընդէ՞ր ոչ ուրախանաս. եւ ասէ եղբայրն. ո՞րպէս ուրախանամ ի մէջ այս չափ նեղութեանս։ Եւ ասէ թագաւորն. նոյնպէս եւ ես տեսանեմ զիս ի մէջ բազում նեղութեաենց. քանզի որպէս դու վախեցար ի ձայնէ փողոյն ի մոյ որ չես ինձ վնասակար. նոյնպէս եւ ես երկնչիմ ի յետին փողոյն. զի գիթուոր եւ վնասակար եմ Աստուծոյ։ Եւ փտեալ աթոռն մարրմինս է. եւ հորն ի ներքոյ՝ գերեզմանն. եւ սուր կախեալ ի վերայ գլխոյ իմոյ՝ դատաստանն Աստուծոյ. եւ սուրն յառաջուստ կուսէ՝ է յիշատակ ամենայն մեղաց իմոց. եւ յետուստ կուսէ՝ յիշատակ մահուն. եւ ի յաջ կուսէ՝ զի երկնչիմ թէ ի մեծութենէ հրեշտակացն զրկիմ. եւ յահեկէ՝ թէ ընդ դիւացն տանջիմ. վասն այն ոչ կարեմ ուրախանալ։ Եւ այսպէս պարտ է ամենայն մարդոյ զձայն փողոյն ի յականջս պահել. եւ ոչ ուրախանալ ի վերայ աշխարհի։ Այլ թէ որպիսի իցէ փողն այն. ոմանք ասացին թէ՝ մարմնաւոր է. բայց այլք ճշմարիտ ասեն թէ հոգեւոր լինի. վասն զի ճայն հրեշտակի լինի, կամ ձայն Քրիստոսի ահագին. այլ անուն նորա փող կոչի։ Զի հարկանէին վասն երեք իրաց. մին վասն խորհուրդ առնելոյ. երկու՝ վասն պատերազմի. երեք՝ վասն տօնի։ Նոյնպէս ի յաւուրն դատաստանի՝ փող հարկանի. զի ամենեքեան ժողովին առ հասարակ ի խորհուրդ։ Այլեւ կռիւ անդ. զի ամեանայն արարածք կռուին ընդդէմ դժմոխայնոցն, որպէս ասէ Սողոմօն ի սերեցէքն։ Այլեւ լինի տօն մեծ ամենայն սրբոց։ Այս չորրորդ գլուխն։ *Հինգերորդ գիտելի է վասն դատաստանին. զի Յիսուս Քրիստոս դատաւորն հարցաքննին առնէ ընդ մարդկան եւ դատաստան առնէ. եւ դատապարտէ յայնմ տեղւոջ ուր ինքն դատապարտեցաւ ի խաչին մերձ յԵրուսաղէմ։ Վասն Յովէլ ասէ. (ժողովեցից զամենայն ազգս՝ եւ ի ջուցից զնոսա ի ձորն Յովսափաթու. եւ դատեցայց զնոսա անդ։) Իսկ ձորն Յովսափաթու է մերձ ի լեառն ձիթենեաց։ Այլ Քրիստոս ոչ իջանէ ի վերայ երկիր. այլ ի վերայ երեսաց օդոյդ նստի պայծառագոյն քան զարեգակն. զի ամենեքեան տեսցեն զնա։ Եւ դժոխայինք ծանրացեալ կուտին ի վերայ երկրի ի տեղի նեղ. այլ սուրբքն թռչին յօդս առաջի Քրիստոսի. որպէս ասէ Պօղոս յառաջին թեսաղնոիկեցւոց թէ՝ (յափշտակիցուք ամպօք ընդառաջ Տեառն յօդս։) Եւ յայնժամ կատարի բանն Աննայի թէ՝ (Տէր յերկնից որոտայ. եւ ինքն դատէ զամենայն գործս երկրի որ արդար է։) Եւ աստ գիտելի է՝ զի որպէս լինի յաւուրս անձրեւայինս։ նախ որոտայ. եւ ապա կայծ կայծէ. եւ յետոյ սաստիկ անձրեւ կամ կարկուտ գայ։ Այսպէս ի կատարածի աւուրն՝ վեց անգամ որոտայ ի վերայ մեղաւորացն ասելով։ Նախ թէ՝ (քաղցեայ եւ ոչ ետուք ինձ ուտել։) Երկրորդ՝ (ծարաւեցայ եւ ոչ արբուցիք ինձ։) Երրորդ՝ (մերկ էի եւ ոչ զգեցուցիքլ զիս։) Չորրորդ՝ (օտար էի եւ ոչ ժողովեցիք զիս։) Հինգերորդ՝ (հիւանդ էի եւ ոչ տեսիք զիս։) Վեցերորդ՝ (ի բանտի էի եւ ոչ եկիք առիս։) Եւ ապա կայծ կայծէ ի վերայ նոցա բանն այն որ ասէ. (երթաք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից։) Եւ յատոյ գայ ի վերայ նոցա անձրեւ եւ կարկուտ սաստիկ տանջանացն. որպէս ասէ սաղմոսն (տեղասցի ի վերայ նոցա որոգայթ հուր եւ ծծումբ. այս մրրիկ բաժին բաժակի նոցա։) Եւ որպէս վեց ամգամ որորոտայ ի վերայ մեղաւորացն. նոյնպէս վեց անգամ կայծ կայծէ ի վերայ նոցա։ Վասն զի ի բանն այն որ վճիռ հատանէ ի վերայ նոցա կայ վեց խօսք ահարկու։ Առաջին որ ասէ. (երթայք յինէն։) Ոհ թէ որպէս դժուարին իցէէ խօսքս այս վասն մեղաւորացն յորժամ վարէ զնոսա յերեսաց իւրոց։ Այլ թէ արտաքսէր զնոսա յերեսաց իւրոց օրհնութեամբ՝ կայր ինչ հնար։ Այլ երկրորդ կայծակն է՝ զի անիծանէ զնոսա ասելով. (անիծեալք։) Եւ թէպէտ հանէր զնոսա յերեսաց իւրոց. բայց առաքէր զնոսա ի հանգիստ ինչ, ոչ լինէր յոյժ վտանգ։ Այլ երրորդն է որ ասէ. (ի հուրն։) Այլ թէ ունէր հուրն այն վախճան՝ կայր ինչ հնար։ Այլ չորրորդ է որ ասէ. (յաւիտենական։) Եւ թէ յայն տանջանսն լինէր ընկեր բարի, կայր ինչ մխիթարութիւն. այլ սատանայ է ընկեր։ Քանզի հինգերորդ բանն է որ ասէ. (որ պատրաստեալ է սատանայի։) Եւ թէ մին լինէր չար ընկեր, բաւական էր. այլ դեւք։ Քանզի ասէ վեցերորդն թէ՝ (եւ հրեշտակաց նորա։) Եւ յորժամ զայս ամենայն կայծէ, յայնժամ երեք ցեղ անձրեւ տեղասցէ ի վեարայ նոցա։ Առաջին՝ որոգայթ։ Երկրորդ՝ հուր։ Երրորդ՝ ծծումբ։ Եւ այս ոչ է նոյնպէս բովանդակ տանջանքն. այլ մասն ինչ. քանզի ասէ. (այս մրրիկ բաժին բաժակի նոցա։) Յորոց փրկեսցէ զմեզ եւ զամենայն հաւատացեալս անուան իւրոյ մարդասէր եւ Փրկիչն մեր Քրիստոս Աստուած ի հրոյն յաւիտենից. եւ ի տանջանացն անվախճանից. եւ նմա փառք եւ գոհութիւն յաւի։

Այլ քարոզ վասն Գալստեանն Քրիստոսի. ի նոյն բանն։ (Զի որպէս փայլակն որ ելանէ յարեւելից եւ երեւի մինչեւ ի մուտս արեւու. այնպէս եղիցի եւ գալուստն որդւոյ մարդոյ։) Մատ. 24. 27։ (Գլուխ. ՃԿԷ)

Վարդապետք ասեն թէ՝ գալն Քրիստոսի ի դատաստան՝ երկու ազգ է։ Առաջին է՝ յորժամ գայ ի յօր մահուն մարդկան վասն առանձին դատաստանի։ Երկրորդ՝ յորժամ գայ ի կատարծի աւուրն վասն առ հասարակ դատաստանի։ Վասն առաջին գալստեանն՝ ասէ տեսիլն. (յիշեա ուստի անկարն. եւ ապաշխարեա. եւ զառաջին գործս քո արա. ապա թէ ոչ գամ ես եւ շարժեցից զաշտարակն քո ի տեղւոջէ իւրմէ, եթէ ոչ ապաշխարսցես։) Զի հաւատացեալ մարդն յորժամ անկանի ի մեղս եւ ոչ զղջանայ, յայնժամ Քրիստոս գայ ի յօր մահուն. եւ զաշտարակն որ է ամենայն բարի գործն, բառնայ ի նմանէ. ապա թէ դարձեալ զղջանայ, ամենայն բարի գործն նորա մնայ առ նա։ Եւ վասն այս գալստեանս՝ ասէ Քրիստոս վասն ընտրելոցն. (ես երթամ եւ պատրաստեմ ձեզ տեղի։ դարձեալ գամ եւ առնում զձեզ առիս։) Այլ այս առանձին դատաստանս՝ թէ սրբոցն է եւ թէ չարացն՝ երեք կերպիւ անկատար է։ Նախ զի՝ յօր մահուն ոչ լինի տուեալ վարձ սրբոցն. եւ ոչ տանջանս չարացն. զի զայս ի յարութեանն առնուն հոգւով եւ մարմնով. որք ի միասին գործեցին զբարի կամ զչար. այլ հոգիք սրբոցն՝ ունին զփառս իւրեանց յուսով. եւ ուրախացեալք են ի բարի գործս։ Նոյնպէս եւ չարացն հոգիք՝ տանջին յերկիւղէ հրոյն. այլեւ չարչարին ի գործոց իւրեանց։ Երկրորդ՝ զի այս առանձին դատաստանս ի ծածուկ է. զի թէպէտ հոգին որ ելանէ՝ ի նմին ժամու գիտէ թէ ի կորուսելոցն է, թէ ի փրկելոցն. այլ ամենայն մարդիկ ոչ գիտեն։ Նաեւ ոչ գիտեն զայն թէ չարքն վասն որ մեղաց կորնչին. եւ սուրբքն վասն որ արդարութեան փրկին։ Երրորդ՝ զի թէպէտ ի յօր մահուն բաժանին ի միմեանց սուրբքն եւ չարքն մին մին. այլ ոչ միանգամայն ամենեքեան։ Վասն այնորիկ հասարակ դատաստանն որ լինելոց է՝ հարկ է որ զայս երեք թերութիւնս լնու։ Առաջին՝ զի սուրբքն հոգւով եւ մարմնով զփառսն ժառանգեն. եւ չարքն հոգւով եւ մարմնով զտանջանս յաւիտենից առնուն։ Երկրորդ՝ պակասութիւնն լնանի՝ որք ամենեքեան առ հասարակ գիտասցեն զփրկութիւն ընտրելոցն, եւ զկորուստ չարացն. նոյնպէս եւ զայն թէ վասն է՞ր ոմանք փրկեցան եւ այլքն կորեան։ Երրորդ՝ զի սուրբն եւ չարքն միանգամայն բաժանին ի միմեանց. սուրբքն ի յերկինս ելցեն. եւ չարքն ի դժոխոս իջցեն. վասն այն հասարակ դատաստանն յոյժ ահագին լինի։ Վասն այն Քրիստոս զգալուստն իւր՝ փայլական նմանեցուցանէ. որ յոյժ ահագին է. քանզի ասէ։ (զի որպէս փայլակն որ ելանէ յարեւելից եւ երեւի մինչեւ ի մուտս արեւու. այնպէս եղիցի եւ գալուստն որդւոյ մարդոյ։)

Եւ փայլակն Գ յատկութիւն ունի։ Նախզի՝ փայլուն է եւ լուսաւոր. այսպէս եւ գալուստն Քրիստոսի լուսաւոր լինի. որպէս ասէ առաքեալն Պօղոս. (մինչ եկեսցէ Տէր՝ որ լուսաւորեսցէ զգաղտնիս խաւարի։ եւ յայտնեսցէ զխորհուրդս սրտից։) Երկրորդ՝ զի փայլակն զկակուղն թողու. եւ զպինտն այրէ. որպէս ասեն՝ զթուրն այրէ. եւ զփայտն ոչ. եւ զարծաթն ի մէջ քսակին հալէ. եւ զքսակն ոչ։ Նոյնպէս գալուստն Քրիստոսի զքարասիրտն այրէ. եւ զխոնարհն ոչ. որպէս ասէ Սողոմօն. (Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ. տայ շնորհս խոնարհաց։) Երրորդ՝ փայլակն յորժամ հարկանէ, զամենայն ինչ յերկուս բաժանէ։ Սոյնպէս Քրիստոս զմարդիկ ի գալստեան իւրում յերկուս բաժանէ. զարդարս ի յաջմէ՝ եւ զմեղաւորս ի ձախմէ. որպէս ասէ յաւետարանին թէ՝ (յորժամ նստի որդի մարդոյ ի յաթոռ փառաց, յայնժամ մեկնէ զնոսա ի միմեանց. որպէս հովիւ մի որ մեկնեսցէ զօդիսն ի յայծեաց։ Վասն այն ասէ թէ՝ (որպէս փայլակն որ ելանէ յարեւելից. այնպէս եղիցի եւ գալուստն որդւոյն մարդոյ։) *Եւ արդ՝ վասն աւուրն դատաստանի՝ հինգ բան ասելի է։ Նախ՝ վասն մատնողացն յայնմաւուր։ Երկրորդ՝ վասն վկաեյիցն դատաստանին։ Երրորդ վասն վերջին հրոյ կատարածին։ Չորրորդ՝ վասն դատաւորին Քրիստոսի։ Հինգերորդ՝ վասն նեղութեան աւուրն դատաստանի։ *Եւ նախ առաջին վասն մատնողացն մեղաւորաց։ Զի ասեն վարդապետք թէ՝ ի վեց կողմանէ լինին մատնօղք մեղաւորաց։ Առաջին՝ մեղքն մատնէ զմեղաւորս. որպէս գող որ զգողութիւնն ի շալակն ունի՝ մատնէ զինքն գող է. նոյնպէս մեղաւորն զմեղս ի շալակն ունի. զի կարէ այժմ ի վայր ձգել զմեղս իւր ոչ եւ ոչ կամի. յայն ժամ թէ կամենայ ձգել զմեղս, ոչ կարէ. այլ երթայ զհետ նորա։ Եւ որպէս ստւերն երթայ զհետ մարդոյն եւ ցուցանէ զնա. նոյնպէս եւ մեղք իւրաքանչիւր մարդոյ՝ զինքն ցուցանէ. եւ վկայէ թէ մեղաւոր է։ Երկրորդ՝ մատնօղք են դեւքն. զի որպէս գողք զգողակիցս մատնեն. նոյնպէս սատանայք մատնեն զմեղաւորս. զի ոչ ինչ մեղք լինի յաշխարհս, որ սատանայ կցորդ չէ եղեալ։ Եւ այսպէս ասէ սատանայ առաջի Աստուծոյ թէ՝ մարդս այս յորժամ մկրտէին՝ ասաց երդմամբ թէ՝ հրադարիմ ի սատանայէ եւ ի գնացից նորա, եւ ի խաբէութեանց նորա. եւ սուտ ասաց. զի զքեզ թողեալ է եւ յիս դիմեալ. եւ յայն օրն մեծ ամօթ բերեն Քրիստոսի մեղաւորք. զի ասէ սատանայ առ Քրիստոս թէ՝ դու զմարդն ստեղծեր ի հողոյ. եւ զամենայն աշխարհս նմա ետուր ի ժառանգութիւն. եւ ի վերայ այօր՝ ի խաչելեր վասն նոցա եւ փրկեցեր։ Նոքա զայս ամենայն երախտիսս քո մոռացան՝ եւ զհետ ինձ եկին, որ չեմ ստեղծեալ զնոսա. եւ ոչ աշխարհի բարութիւն տուեալ՝ եւ ոչ եմ խաչեալ վասն նոցա։ Ասէ Ոսկէբերանն թէ՝ լաւ է որ ես ի դժոխս տանջիմ, քան այնպէս ամօթ բերեմ Քրիստոսի։ Երրորդ՝ մատնօղք են մեղաւորաց նոքա՝ որք զչար օրինակն առին ի նոցանէ եւ ասեն՝ նոքա ուսուցին մեզ. որպէս ասեն յաշակս թէ՝ մանուկ մի առնէր գողութիւն սակաւ. եւ հայրն ոչ խրատէր. այլ ի յինքն առնոյր զգողունսն. եւ նա վստահացեալ եղեւ անուանի գող. եւ յորժամ կալան եւ տարան ի չանկալ ձգել, ասէ ցհայրն՝ եկ համբուրեցից զքեզ, եւ եխած ատամամբն զքիթ հօրն եւ կտրեաց, եւ յորժամ սաստեցին նմա, ասաց թէ՝ դա ուսոյց զին գող լինիլ. զի ոչ խրատեաց զիս. եւ կալեալ զհայրն եւս կախեցին։ Այսպէս դատապարտին ամենայն մարդիկ որ այլոց չար օրինակ լինին։ Եւս առաւել առաջնոցդք՝ որք հարք են ժողովրդեանն. եւ ոչ խրատեն զմեղաւորս եւ զկաշառակերս՝ եւ զշահակերս եւ զարբեցօղս եւ զայլ մեղաւորս. այլ առնուն ի նոցանէ կաշառս. եւ թողուն ի մեղս իւրեանց. եւ նոքա եւս տանջին. որպէս ասէ հռօմայեցւոց. (ոչ միայն որք զայն առնեն, այլեւ որք կամակից լինին գործելեացն։) Չորրորդ՝ մատնիչք վատ քրիստոնէիցն՝ լինին անհաւատքն. որպէս ասէ Քրիստոս յաւետարանին թէ՝ (արք նինւէացիք յարիցեն ի դատաստանի. եւ դատապարտեսցեն զսոսա. զի զղջացան ի քարոզութեանն յովնանու։) Զի ասեն անհաւատքն. թէ ծանուցեալ էաք զՔրիստոս՝ հաւատացեալ էաք. իսկ սոքա որք ունին զՔրիստոս եւ զբազում վարդապետս՝ ոչ ապաշխարեցին։ Հինգերորդ՝ մատնիչք մեղաւորաց եւ մեղատանց՝ լինին գանձք եւ մեծութիւնք նոցա. որպէս ասէ Յակոբոս իկաթուղիկէն։ (Այսպուհետեւ մեծատունք՝ լացէք եւ ողբացէք զթշւառութիւն ձեր որ գալոց է ձեզ. մեծութիւնդ ձեր ոչ ինչ. եւ հանդերձ ձեր կերակուր ցեցոյ. արծաթ եւ ոսկի ձեր ժանկահար. եւ ժանկ նոցա լիցի ձեզ ի վկայութիւն. եւ կերիցէ զմարմինս ձեր յաւուրն յետնում։) Վասն զի զմեծատունս վերակացու եդ Աստուած իւր գանձուցն. զի խնամ տարցեեն աղքատացն. եւ զինչս իւրեանց ի հոգեւորն մսխեն։ Բայց յորժամ պահեն եւ ոչ տան աղքատաց, նոքին մատնեն թէ՝ պահեաց զմեզ ագահութեամբ, կամօք, եւ ոչ ետ աղքատաց։ Վեցերորդ՝ մատնօղք լինին երկինք եւ չորս տարերքն. որք երեք ազգ ձայնիւ խրատեն զմարդիկ ասելով։ Առ ի քեզ. եւ տուր. եւ փախիր. այսինքն, առ ի մէնջ զծառայութիւնս մեր. եւ դու ծառայեա Աստուծոյ. եւ թէ ոչ առնեն այսպէս, փախիր ի տանջանաց դժոխոցն. զի մատնելոց եմք զքեզ։ Առաջին ձայնն որ ասէ առ՝՝ է ծառայական. զի ծառայեն մարդոյ չորս տարերքս։ Երկրորդրն որ ասէ տուր՝ է խրատական։ Իսկ երրորդն որ ասէ փախիր՝ է երկիւղական։ Երկինքն ասէ՝ ես ծառայեմ քեզ լոյս տալով, զի գործ էիր. եւ գիշեր, զի հանգչէիր. եւ շրջէի զերեք եղանակս, զի մի ձանձրասցիս. եւ արեւ, եւ անձրեւ. եւ ձիւն տեղայի յերկիր։ Կրակն ասէ. եւ զքեզ ջերմացուցանէի. եւ զամենայն կերակուրս քո եփէի. եւ զայլ ամենայն սպասաւորութիւնս որ հրովն լինի։ Օդն ասէ. ես առեւտուր շնչոյ տամ քեզ. եւ թռչունք ի վարայ իմ թռչին։ Եւ ջուրն ասէ. ես սրբեմ զքեզ. եւ տանիմ զծարաւս քո. եւ այլ բազում բարութիւնս առնեմ։ Եւ հողն ասէ. ես ունիմ զքեզ ի վերայ իմ. եւ սնուցանեմ զքեզ ամենայն բուսօք եւ ամենայն պտղօք որ յիս են։ Երկրորդ ձայնն խրատական՝ խրատ տայ մարդկան եւ ասէ թէ՝ ես ծառայեմ քեզ. զի վասն քո ստեղծայ. նոյնպէս եւ դու վասն Աստուծոյ քո ստեղծայ. նոյնպէս եւ դու վասն Աստուծոյ ստեղծար. որպէս առնուս յինքէն ծառայութիւն. տուր եւ Աստուծոյ. զի մի լիցի այն որ ստեղծ զիս վասն քոյ, տանջեսցէ զքեզ ինեւ։ Երրորդ ձայնն որ ասէ փախիր՝ յոյժ ահարկու է. զի ասէ երկինքն թէ՝ ծառայութիւն ընկալար. եւ ծառայութիւն ոչ արարեր Աստուծոյ. փախիր՝ զի ես հրոյ տամ զքեզ կայծակամբ։ Հուրն ասէ. ես զքեզ այրեմ։ Օդն ասէ. ես կարկուտ եւ ցասումն դրկեմ ի վերայ քոյ։ Ջուրն թէ՝ ես խեղդեմ զքեզ։ Երկիրն թէ՝ ես կլանեմ զքեզ։ Իսկ դժոխքն ասէ. թէ ամենեքեան հալածեն զքեզ, եկ առիս. ես ընկալայց զքեզ։ Այս առաջին գլուխն է վասն մատնողաց մեղաւորաց։ *Երկրորդն ասելի է վասն վկայիցն դատաստանին։ Զի յայնմ դատաստանի՝ երեք ճշմարիտ վկայք լինին ընդդէմ մեղաւորին՝ որք ոչ երբէք ասեն սուտ։ Մին վկայն ի վերուստ Աստուած. եւ երկուսն ի ներքուստ խղճմտանքն. եւ երրորդ յարտաքուստ հրեշտակն։ Առաջին ճշմարիտ վկայէ Յիսուս Քրիստոս. որ է ճշմարիտ Աստուած եւ դատաւոր. եւ վկայէ յայնմ աւուր, յորժամ նստի յաթոռ փառաց իւրոց։ Յայնժամ երեւին ամենայն գործիք չարչարանացն Քրիստոսի. Խաչն. Բեւեռքն. Գեղարդն. Եղէգն. Փշոց պսակն. Քացախն. եւ Լեղին։ Զի խաչն փայտեղէն յոր Քրիստոս ի վերայ խաչեցաւ՝ ի լուսոյ կազմեալ երեւեսցի. եւ զամենայն բարիս որ արարեալ է մեղաւորացն՝ յիշէ եւ երախտէ նոցա. եւ զհինգ խոցւածս ձեռաց եւ ոտաից եւ կողին ցուցանէ նոցա եւ ասէ. ով մեղղաւորք անգոհք եւ երախտամոռացք. ես ստեղծի զձեզ ի պատկեր իմ. եւ վասն ձեր մեռայ. եւ գնեցի զձեզ արեամբ իմով. զի վասն ձեր խաչեցայ եւ բեւեռեցայ. եւ քացախ եւ լեղի արբի. եւ գեղարրդեաեմբ խոցեցայ. եւ զձեզ առաւել սիրեցի քան զիս՝ զի վասն ձեր մեռայ։ Ո՞ւր է ծառայութինն իմ. ո՞ւր է պտուղ չարչարացն իմոց. զիս խոտան համարեցայք քան զհող եւ զմոխիր. զի ամենայն մեծութիւն աշխարհիս հող է. եւ զիս խոտան համարեցայք քան զամենայն մեղս. զի վասն սիրոյ մեղացն մոռացայք զիս։ Յայնժամ սուգ առնուն ամենայն մեղաւորք. սուգ առցեն հրէայքն. զի տեսցեն կենդանի եւ կենդանարար զայն՝ ինքեանք սպանին. եւ տեսցեն զխոցուածն զոր ոչ կարեն ուրանալ։ Սուգ առնուն կռապաշտք. զի փոխանակ Աստուծոյ՝ կռոցն եկրպագեցին։ Սուգ առնուն հերձուածօղք՝ որք զեկեղեցիս ամբոխեցին։ Սուգ առնուն սուտ քրիտոնեայք՝ որք անւամբ միայն են եւ ոչ գործով։ Սուգ առնուն ամենայն անհաւատք՝ որք ի Քրիստոս ոչ հաւատացին. որպէս գրեալ է յաւետարանին։ (Եւ ապա երեւեսցն նշան որդւոյ մարդոյ յերկինս. այսինքն խաչն. եւ յայնժամ կոծեսցին ամենայն ազգք երկրի. եւ տեսցեն զորդի մարդոյ եկեալ ի վերայ ամպոց երկնից զօրութեամբ եւ փառօք բազմօք։) Երկրորդ՝ ճշմարիտ վկայ խղճմտանք մարդոյն. որպէս ասէ Պօղոս ի հռօմայեցւոց. (վկայութեամբ մտաց իւրեանց. եւ յանդիմանել զմիմեանս ի խորհրդոց իւրեաց. կամ թէ պատասխանի իսկ տալ յաւուրն դատաստանի, յորում դատեսցէ Աստուած զգաղտնիս մարդկան։) Եւ Դանիէլ ասէ. (գետք հրոյ յորդեալ եւլանէր առաջի նորա. յատեան նստաւ. եւ դպրութիւնք բացան. ) այսինքն, ծածկեալ խղճմտանք մարդկան բացան։ Վասն զի իւրաքանչիւր ոք զամենայն մեղս իւր ի միտ ածէ. եւ մեղք ամենայն մարդոյ՝ յայտնին առաջի ամենեցուն. եւ Յօհաննու տեսիլն ասէ թէ՝ (տեսի զմեռեալս մեծամեծս եւ փոքունս՝ որք կային զաթոռովն. եւ գիրք բանէին։ Եւ այլ գիր բացաւ որ էր գիր կենաց. եւ մեռելոցն. դատաստան եղեւ յայնցանէ՝ որ ի գիրս նոցա գրեալ էր ըստ գոծոց իւրաքանչիւրոց։) Այս գիրքս՝ երեկու ազգ յայտնի. մինն հասարակ։ Առանձին գիրքն բազում. եւ հասարակն մին։ Վարդապետք ասեն թէ՝ գիրքս այս ուր ամենայն գործք մարդկան չար եւ բարի գրեալ է՝ ոչ է մարմնաւոր. զի թէ մարմնաւոր էր՝ անչափ մեծ լինէր. եւ թէ մարմնապէս ընթեռնութիւնն զամենայն գործս մարդկան, երկար ժամանակի կարօտանայր. այլ գիրքս այս՝ հոգեւորք են. գիրք բազումք են խիղճք մտաց իւրաքանչիւր մարդոյ։ Եւ մին գիր կենաց է Յիսուս Քրիստոս ամենայն գործք մարդկան գրեալ են ի նմա. զի գիտութիւնն Քրիստոսի գիտէ զամենայն գործս մարդկան զբարիս եւ զչարս։ Վասն այն Քրիստոս ի գիրս իւր ի մին րոպէն ընթեռնու զամենայն գործս մարդկան։ Եւ ի Քրիստոսի զօրութենէն՝ ամենեքեան ընթեռնուն ի գիրս իւրեանց զգործս իւրեանց. այսինքն, շուտով իմանան զամեանայն գործս ի խիղճմտաց իւրեանց. վասն այն փութով լինի դատաստանն Աստուծոյ։ Երրորդ՝ ճշմարիտ վկայ է պահապան հրեշտակն՝ որ ընկեր է լեալ մարդոյն. եւ վկայ ամենայն գործոց նորա. որպէս ասեն վարդապետք. մի գործեր մեղս յանկիւնս, կամ ի հրապարակս. զի հրեշտակն քո մօտ է եւ տեսանէ։ Այս երկու գլուխն վասն վկայիցն դատաստանին։ *Երրորդ գիտելի է վասն վերջին հրոյն կատարածի։ Զի նախ քան զդատաստանն՝ հուր մեծ եւ սաստիկ վառի. որպէս ասէ սաղմոսն. (հուր առաջի նորա բորբոքեսցի. եւ շուրջ զնովաւ մրրիկ յոյժ։ Կոչեաց զերկինս ի վարուստ. եւ զերկիր ի դատել զժողովուրդ իւր։) Վարդապետք ասեն թէ՝ այն հուրն ընդ ամենայն երկիր սփռի եւ բարձրանայ ի վերայ բարձրագոյն լերանց հնգետասան կանգուն որպէս եւ ջրհեղեղն. եւ այրէ եւ մաքրէ զամենայն աղտեղութիւն աշխարհիս։ Նախ՝ զորս ի բնութենէ աղտեղանան. որպէս չորս տարերքս վասն ընդ միմեանս խառնման։ Երկրորդ՝ եւ զամենայն աղտեղութիւնս սրբէ որ ի մեղաց մարդկան. այլեւ հուրն զորս գտանէ կենդանի մարդ՝ առ ժամայն այրեալ ի մոխիր դարձուցանէ։ Հուրս այս որ մաքրէ զաշխարհս՝ նախ քան զդատաստանն սկսանի. որպէս ասէ սաղմոսն. (հուր առաջի նորա բորբոքեսցի. գնասցէ՝ այրեսցէ շուրջ զթշնամիս նորա։) Եւ յատ դատաստանին՝ երկու բաժին լինի։ Մին բաժին՝ այեցողութիւնն, ծանրութիւնն, եւ մթութիւնն, եւ ամենայն աղտեղութիւն զոր էառ յաշխարհէս՝ որոշի եւ փաթաթի զմեղաւորօքն, եւ ընկղմէ ի դժոխս եւ տանջէ զնոսա։ Եւ միւս բաժինն՝ լոյսն եւ թեթեւութինն՝ բարձրանայ եւ լինի ուրախութիւն եւ պսակ ընտրելոցն. որպէս ասէ սաղմոսն. (ձայն Տեառն բաժանէ զբոց ի հրոյ. ) բոց զլոյսն ասէ. եւ հուր զայրելն։ Եւ աւետարանն ասէ. (որոյ հեղանոցն ի ձեռին իւրում սրբել զկալ իւր. եւ ժողովէ զցորենն յշտեմարանս. եւ զյարդն այրէ անշէջ հրով. ) որ է հուրս այս տանջանք յաւիտենից։ *Չորրորդ գլուխն ասելի է վասն դատաւորին Քրիստոսի. զի Յիսուս Քրիստոս յորժամ երեւի ի դատել՝ յոյժ ահարկու լինի մեղաւորացն. եւ քաղցր ի վերայ սրբոցն. ոչ թէ փոխէ զկերպարանս իւր առ նոսա Քրիստոս. այլ մի եւ նոյն կեպարանօք երեւի նոցա. որպէս թագաւորն միապէս երեւի սիրելեաց իւրոց եւ մահապարտաց. բայց սիրելեացն իբրեւ զհրեշտակ. եւ մահապարտացն իբրեւ զսատանայ. նոյնպէս եւ յայնժամ լինիցի։ Եւ զի ահարկու է ի վերայ մեղաւորացն՝ ասէ տեղիլն Յոհաննու։ (Աչք նորա իբրեւ զբոց հրոյ. եւ ձայն նորա իբրեւ ջուրց բազմաց։ եւ ի բերանոյ նորա սուր երկբերանեան սրեալ ելանէր։) Նոյնպէս եւ սաղմոսն ասէ։ (Ապա թէ ոչ դառնայք առնու՝ զսուր իւր սրեալ է՝ եւ զաղեղն իւր լարեալ. եւ ի նմա է պատրաստեալ զանօթս մահու։) Սուր արդարութեանն Աստուծոյ այժմ թաքուցեալ է ի պատեան ողորմութեանն Աստուծոյ. բայց յայնժամ մերկացուցանէ ի պատենից ողորմութեանն. եւ ցուցանէ մեղաւորաց։ Իսկ աղեղն ունի զայս յատկութիւն. զի որք են ի փայտին կողմն որ ծուռ է՝ զնոսա հարկանէ. եւ որք են ի լարին կոյսն որ ուղղորդ է՝ ոչ։ Այսպէս աղեղն դատաստանին Աստուծոյ՝ հարկանէ եւ խոցէ զմեղղաւորս որ ի ծուռ կողմն են. բայց զարդարսն ոչ հարկանէ որ ի յուղղորդ կողմն են. որպէս ասէ սաղմոսն թէ՝ (ապրեցուցանէ զայնոսիկ՝ որք ուղիղ են սրտիւք։) Եւ աստ գիտելի է՝ զի կարէ ոք ի ձեռաց երկրաւոր դատաւորացս զերծանիլ. զի հինգ կերպիւ թիւր դատաստան առնեն։ Նախզի՝ երկնչին ի մեծամեծաց, յորժամ գան ի դատաստան։ Երկրորդ՝ վասն ագահութեան. զի առնուն կաշառս։ Երրորդ՝ վասն թշնամութեան։ Չորրորդ՝ վասն սիրելեացն, որք երեսս առնեն նոցա։ Հինգերորդ՝ վասն տգիտութեան. զի չգիտեն ուղիղ դատաստան առնել։ Այլեւ կարէ ոք փախչիլ ի դատաւորէն, յոր ժամ առ այլ ոք որքան զնա մեծէ ընթանայ. որպէս ի հարիւր աւագէն ի հազար աւագն երթան։ Այլ Քրիստոս արդար է՝ եւ ոչ առնէ թիւր դատաստան այս հինգ կերպիւս։ Նախզի՝ ոչ երրնչի յումեքէ. այլ ամենեքեան ի նմանէ եկնչին եւ դողան զի Աստուած է։ Երկրորդ՝ ոչ առնու կաշառս. զի ոչ իրաց ինչ կարիք է։ Երրորդ՝ եւ ոչ վասն թշնամութեան. զի զոչ ինչ ստեղծուած ատէ նա. բայց միայն զմեղաւորս զոր ինքն ոչ է ստեղծեալ։ Չորրորդ՝ եւ ոչ է ստեղծեալ։ Չորրորդ՝ եւ ոչ վասն սիրելութեան երեսս առնէ. զի ասէ աւետարանն թէ՝ (ոչ առնու ակն յումեքէ։) Հինգերորդ՝ եւ ոչ տգիտութեան. զի ամենագէտ է. եւ իմաստութիւն է հօր Աստուծոյ։ Այլեւ ոչ ոք կարէ զերծանիլ ի նմանէ եւ երթալ առ մեծագոյն ոք. զի նա է թագաւոր թագաւորաց։ Բայց սուր երկբերանեան ելանէ ի բերանոյ նորա. այն է զի կտրեսցէ զհոգի եւ զմարմին մեղաւորացն. եւ արկցէ ի դժոխս։ Եւ ձայնն որպէս ջուր բազմաց. զի յաւուր ուրբաթուն յորժամ հեզաբարբառ ասաց. (ես եմ, ի ձայնէ գառինն հրէայքն զգետնի հարան. յայնժամ ի դատաստանի աւուրն՝ ի ձայնէ առիւծուն յորժամ գոչէ՝ զի՞նչ լինիցին. որպէս ասէ Ամովս։ (Առիւծ գոչեսցէ. ո՞վ իցէ որ ոչ սարսիցէ։) Եւ յահագին տեսութենէն՝ (ասիցեն լերանց թէ՝ անկերուք ի վերայ մեր. եւ բլոց թէ՝ ծածկեցէք զմեզ յերեսաց բարկութենէ դատաւորին։) Այս չորրորդ գլուխն։ *Հինգերորդն ասելի է վասն նեղութեան աւուրն դատաստանի։ Նախ առաջին նեղութիւն է՝ զի երկինք եւ երկիր ի մի վայր շարժին եւ ժողովին. այսինքն, հրեշտակք եւ մարդիկ. որպէս ասէ աւետարանն. (զօրութիւնք երկնից շարժեսցին. ) զի թէ յերեւիլ երկրաւոր թագաւորին։ Դարձեալ՝ օրն այն մեղաւորացն նեղութիւն է յամենայն կողմանց. զի ի վերուստ կուսէ դատաւորն է բարկացեալ. ի վայր կոյս դժոխքն բացեալ զբերան իւր. ի յաջ կոյս մեղքն իւրեանց որք մատնեն զնոսա. ի ձախմէ դեւքն անհամարք՝ որք քարշեն ի տանջանս. ի ներքուստ խիղճ մտացն որ այրէ զնոսա. արտաքուստ հուրն այն որ զաշխարհս այրէ։ Ո՞վ մեղաւոր՝ ո՞ւր փախիցես. թաքչելոյ ոչ է հնար. եւ թէ յատնի երեւիս՝ ոչ կարես համբերել։ Եւ արդ՝ ո՞ւր փախիցես. յերկի՞նս՝ ոչ. քանզի ասէ Դաւիթ. (թէ ելանեմ յերկինս՝ դու անդ ես. եւ թէ իջանեմ ի դժոխս՝ եւ անդ մօտ ես։) Թէ առ հրեշտակս ապաւինիս պահել զքեզ՝ ոչ առնուն յանձն. զի այժմ պահեն. այլյայլ ժամ փախչին ի մեղաւորաց։ Թէէ առ սուրբս ապաւինիս՝ ոչ ընդունին. զի անցեալ է ժամանակ ողորմութեան. եւ հասեալ է ժամ դատաստանի. որպէս ասէ Դաւթիւ. (յորժամ ժամ առնիցեմ, զուղիղսն դատեցայց. ) այսինքն, ոչ միայն զյայտնի չարսն դատեցայց. այլ զայնոսիկ որք ուղիղ երեւին առաջի մարդկան. (զի որք սուրբք են յաչս մարդկան, պիղծ են առաջի Աստուծոյ։) Որպէս նոքա որք սաթրինճ խաղան, հերթով առնուն ի ձեռն զսաթրինճն եւ ձգեն ի թասն։ Եւ որչափ խաղն միոյն է բազում ինչս տանի յընկերէն. եւ ընկերն խաղաղ նստի, մինչեւ յինքն դառնայ խաղն։ Այսպէս այժմու ժամանակս մեղաւորաց է. եւ խաղն ի ձեռս նոցա է. եւ խաղան ընդ Աստուծոյ։ Եւ երեք սաթրինճ ի ձեռս՝ երեք ժամանակն է. այսինքն, անցեալն, ներկայն, եւ ապառնին։ Անցեալն է որ վասն գործեցեալ մեղացն զղջանան։ Ներկայս է՝ որ զբարիս գործեսցեն։ Ապառնին՝ որ զգուշանան ի մեղաց։ Այլ մեղաւորքն այսմ հակառակ առնեն. զի զանցեալսն պատմեն եւ ուրախանան. ի ներկայս դնեն մեղս ի վերայ մեղաց. եւ յապառնին ակն ունին երկայնակեց լինիլ եւ բազում մեղս գործել։ Եւ այժմ խաղն մեղաւորաց է. եւ ճարտար խաղան. ուտելով, ըմպելով, եւ արբենալով, եւ պոռնկիլով. խլելով, եւ զրկելով. եւ Աստուած համբերէ նոցա մինչեւ խաղն ի յինքն դառնայ յաւուրն դատաստանի. եւ յայնժամ ինքն խաղայ՝ եւ մեղաւորքն լռեն. եւ խիստ բարակ հարցանէ եւ քննէ զամենայն ժամանակս զոր բաշխեաց մեզ թէ որպէս անցուցաք. եւ յամենայն դատարկ բանի՝ համարս պահանջէ. որպէս ասէ աւետարանն թէ՝ (ընդ ամենայն դատարկ բանի՝ համար տալոց են մարդիկ յաւուրն դատաստանի. ) եւ զամենայն խորհուրդս զոր մարդիկ ոչ համարին թէ մեղք է, յոյժ քննէ։ Եւ որպէս խաղընկերն յորժամ յաղթէ՝ ի սպառ կողոպտէ եւ մերկացուցանէ զընկերն. այսպէս յորժամ Աստուած խաղայ եւ յաղթէ զմեղաւորս, յայնժամ կողոպտէ զնոսա յամենայն մեծութեանց աշխարհիս. ի տանց, ի զաւակաց, ի հայրենեաց եւ յամենայն իրաց։ Եւ յորժամ դատաստան առնէ, ելցէ ի բերանոյ նորա բանն այն թէ՝ (երթայք յինէն անիծեալք։) Յայնժամ ծառայք դատաւորին ոչ մնան ժամանակ ինչ. տարի մի, կամ ամիս մի, կամ օր մի. այլ ի նմին ժամու կատարեն զհարմանս դատաւորին. որպէս ասէ աւետարանն թէ՝ (նմանեսցի արքայութիւնն երկնից ուռկանի արկելոյ ի ծով եւ յամենայն ազգաց ժողովելոյ. որ իբրեւ լցաւ, հանեալ ի ցամաք. եւ նստեալ ժողովեցին զբարին յամենեսեան. եւ զխոտանն ի բաց ընկեցին. այնպէս եղիցի եւ ի կատարածի աշխարհի. ելցեն հրեշտակք ե ւ մեկնեսցեն զչարս ի միջոյ. եւ արկցեն ի հնոց հրոյն. անդ եղիցի լալ եւկրճտել ատամացն։) Եւ յայսմանէ յայտնի թէ՝ ատեան ողորմութեանն Աստուծոյ քաղցր է, քան զատեան իրաւանցն։ Եւ արդ՝ զի՞նչ ունիմք այլ հնար. բայց այժմ դատեսցուք զմեզ յատեան ողորմութեանն առաջի խոստովանահօրն զղջմամբ եւ ապաշխարութեամբ. զի մի դատեալ ընդ այծիսն՝ լուիցուք զերթայքն. այլ կացցուք յաջմէ ի դասս ընտրելոցն՝ լսելով զքաղցր ձայնն թէ, (եկայք օրնեալք Հօր իմոյ. ) եւ Նմա եւ Հօր Նորա եւ Հօգւոյն Սրբոյ՝ երգեսցուք զօրհնութիւն եւ զփառս յանզրաւ յաւիտեանս ամէն։

Նորին քարոզ վասն դատաստանի աւուրն. ի բանն որ ասէ։ (Զի հուր բորբոքեցաւի բարկութէնէ Իմմէ. այրեսցէ եւ իջցէ մինչ ի դժոխս ներքինս։) բՕր. 32. 22։ (Գլուխ. ՃԿԸ)

Որպէս ամենակարող է Աստուած ի ստեղծանելն՝ եւ ամենողորմ ի շնորհելն՝ նոյնպէս ճշմարիտ եւ արդար ի հատուցանելն։ Զի արդարպէս բարեացն բարիս հատուցանէ. նոյնպէս չարացն զտանջանս եւ զպատիժս արդապէս հատուցանէ։ Եւ այս հատուցումնս չարաց՝ կամ աստ մարմնով է եւ ժամանակեայ, կամ անդ հոգւով եւ յաւիտենից։ Զորմէ ասէ աստուածային բերանն թէ՝ (զի հուր բորբոքեցաւ ի բարկութենէ իմմէ. այրեսցէ եւ իջցէ։) *Արդ՝ նախ եւ առաջին գիտել պարտ է՝ զի բարկութիւն ոչ է յԱստուած. եւ ոչ դառնութիւն. եւ ոչ սրտմտութիւն. այլ ամենեւին բարութիւն է Աստուած եւ քաղցրութիւն եւ ողորմութիւն։ Եւ յայտ է ի բանէս որ ասէ։ (Հուր բորբոքեցաւ ի բարկութենէ իմմէ։) Եւ ոչ ասէ թէ յէութենէ. եւ կամ թէ ի կամացս։ Զի էութիւնն եւ կամքն Աստուծոյ՝ բարի է եւ զուտ եւ պարզ առանց իրիք խառնուածոյ. (զի ծառ բարի՝ պտուղ չար ոչ առնէ։) Այլ յորժամ բարկանայ Աստուած՝ այն է՝ զի մեք մեր գործովքս բռնութեամբ զնա բարկացուցանեմք. եւ զքաղցրութիւն նորա ի դառնութիւն փոփոխեմք։ Եւ զոր օրինակ՝ մեք բարի ստեղծաք ի պատկեր բարւոյն. այլ մեր կամաւս ախտացաք եւ փոփեցաք ի չարն. այն է՝ որ չհնազանդեսցաք Աստուծոյ. նոյնպէս բարի կամքն Աստուծոյ ձեւանայ եւ փոխի ի բարկութիւն եւ ի սրտմտութիւն եւ ի դառնութիւն. զի այնու փոխեսցէ զմեզ ի յառաջին բարութիւնն մեր։ Եւ այս բարկութիւնս ի յԱստուած ոչ է չար. զի եւ առ մեզ բարկանալն եւ ի գործ չեկեալն չէ չար. ըստ այնմ, (բարկանայք եւ մի մեղանչէք. ) զի բարկանալն բանիւ է. եւ մեղանչելն սրտմտութիւն եւ գործ բարկութեան, որ ի կատարումն ելանէ։ Եւ դարձեալ՝ բարկանալն Աստուծոյ չէ չար. զի այնու զմեզ ի բարիս եւ ի յուղղութիւնս բերէ. նաեւ սրմտիլն Աստուծոյ չէ չար. զի յորժամ մեք յամառիմք ի մեղս եւ ոչ դառնամք, յայնժամ սրտմտի Աստուած՝ եւ գործով խրատէ. զի թէ դարձեալէաք ի մեղացն՝ ոչ խրատէր։ Այլ վասն երեք պատճառի պատուհասէ եւ խրատէ։ Նախզի՝ մի ասիցեն թէ սասան Աստուծոյ միայն սպառնալիք է եւ սսոսկ բան. եւ արհամարհիցեն զաստուածային հրամանսն։ երկրորդ՝ պատժէ զմինն՝ զի այլքն խրատեսցին եւ զգուշասցին. ըստ այնմ, (խրատեաց զնոսա եւ պահեաց զբազումս որպէս բիբական եւ այլն։) Երրորդ՝ մասնաւոր պատժէ եւ տայ զառ հաւատչեայ ճաշակն յաւիտենից տանջանացն. որպէս ասէ. (հուր բորբոքեցաւ ի բարկութենէ իմմէ։) *Երկրորդ՝ կատարեցաւ բանս նախ ի Սոդոմ եւ ի գոմոր. յորժամ տեղեաց Տէր յերկնից հուր եւ ծծումբ ի նոսա, եւ այրեաց զնոսա. եւ զինչս եւ զանասունս նոցա եւ զբնակութիւնս. մինչեւ յանդունդս իջոյց զնոսա. եւ ջուր սեւ եւ անկենդան յանդնդոց զնոսա ծածկեալ ի յիշատակ չարութեան նոցա։ Նախ՝ որպէս նոքա ընդդէմ բնութեանս գործեցին. նոյնպէս անձրեւն ի յերկնից հուր փոխեալ, ընդդէմ սովորութեան իւրոյ էջ ի յերկիր։ Երկրորդ՝ ցուցանէ թէ՝ այնպիսեացն գործօղք՝ կամ աստ տանջեսցին հրով, կամ ի հանդերձեալն այրին անշէջ հրով. զի բիւր մահու են արժանի, թէ ոչ ծանր եւ դառն ապաշխարեսցեն։ Այսպէս եւ յառաջ քան զայս ի դարս Նոյի՝ ջրհեղեղաւ կորոյս զազգ մարդկան. (որք ուտէին եւ ըմպէին. կանայս առնէին եւ արանց լինէին։) Եւ զի անասնաբար խառնակէին՝ վասն որոյ ջրով հեղեղաւ կորոյս զնոսա եւ զանասունս նոցա եւ զստացուածս. միայն Նոյ ապրեալ ի տապանն, եւ սերմն աշխարհի ընդ իւր։ Եւ այլքն ամենայն իսհաշ ջնջեալ։ Եւ այն է պատճառն զի նոքա զհետ գէջ ախտից հետեւեցան. գէջ ջրով սատակեցան. եւ միւսքն ընդդէմ բնութեան հրով ջերմացան. վասն այն հրով այեցան. որոց ասէ. (հուր բորբոքեցաւ ի բարկութենէ։) *Երրորդ՝ յորժամ յԵգիպտոս տանջէր փարաւօն զժողովուրդն Աստուծոյ ի խիստ կաւագործութիւն, եւ զմանկունս հեղձուցանէր. վասն որոյ վիէժնդիր եղեւ Աստուած. եւ ի ձեռն Մովսիսի տասն հարւածօք եհար զԵգիպտոս։ Զգետն յարիւն փոփոխելով. եւ գորտիւ ապականեաց. խաւար շօշափելի. եւ մուն եւ կեղեւանք. եւ շանաճանճ. եւ մարախ. եւ մահ անասնոց. կարկուտ եւ հուր ի մէջն. զի կարկուտն հարկանէր. եւ հուրն այրէր զամենայն ինչ։ Եւ անդրանկաց սատակումն. որառաւել էր քան զամենայն հուր եւ այրեցումն։ Եւ ի վերջոյ՝ ի ծովն ընկղմեցաւ փարւօն զօրօքն իւրովք։ Եւ Իսրայէլ ել յԵգիպտոսէ բարձր բազկաւ եւ հզօր ձեռամբ. ամպ հովանի ի տիւն. եւ գիշերն լոյս տայր նոցա. եւ էանց ընդ ծովն եւ ել յանապատ. եւ փարաւօն զօրօքն ի խորս անդնդոց ընկղմեցաւ. փոխանակ մանկանցն զոր ի գետն հեղձուցին։ Այսպէս հուր բարկութեանն Աստուծոյ այրեաց զնոսա նոր եւ զանազան տանջանօք։ *Չորրորդ դարձեալ՝ ի յանապատին յորժամ կորխ եւ դադար եւ Տբիրօն հակառակեցան Մովսէսի եւ Ահարօնի, եւ արարին իւրեաենց բուրվառ, վասն որոյ նորա նշան հարւածով սատակեցան. զի հուր բարկութեանն Աստուծոյ էջ ի յերկնից եւ այրեաց զկորխ եւ զերկու հարիւր յիսունսն ընդ նմա. (եւ բացաւ երկիր եւ եկուլ զդադան եւ զաբիրօն տամբ եւ ընտանեօք եւ ընչիւք նոցա։) Եւ այն էր պատճառն. զի կորխեանքն երկնաւոր իշխանութեանն ցանկացան. երկնային հրովն այրեցան. եւ դադանեանքն երկրաւոր իշխանութեան անարժան գոլով, ի յերկրէ պատժեցան։ Այս է ասելն։ (Հուր բորբոքեցաւ ի բարկութենէ իմմէ. այրեսցէ եւ իջցէ մինչ ի դժոխս ներքինս։ Զի անդ ասեն տանջեալ զհոգիսն մարմնովն իւրեանց ի տեղւոջն ուր ընկղմեցան, մինչ յիջանելն Քրիստոսի ի դժոխս. եւ զնոսա անտի ազատեաց. ըստ մարգարէին որ ասէ. (հանէ զկապեալսն քաջութեամ. սոյնպէս եւ զդառնացօղս որք բնակեալ են ի գերեզմանս՝ նոցա ասէ։) Այլեւ որդիքն Ահարօնի Նաբաթ եւ Աբիութ՝ անարժան մտին ի խորանն օտար հրով խունկ արկանել։ Եւ ել հուր ի բուրվառաց նոցա՝ եւ այրեաց զնոսա. եւ ի զգեստ քահանայութեանն ոչ մերձեցաւ. յօրինակ այժմու քահանայից. որք անարժանութեամբ գործեն զխորհուրդս սուրբս՝ հոգիք նոցա մեռանին ի մէջ մարմնոյն։ Զայս ցուցանէ թէ՝ հրեղէնքն ի յերկնից վրէժխնդիր են քահանայից. որոց պարտ էր նոցա նմանիլ սրբութեամբ. եւ ապա քահանայագործել. զի նոքա են իմանալի քահանայք բարձրելոյն։ Այլեւ յորժամ էջ հուրն աստուածային ի լեռն Սինայ եւ ծխիւր ամպ եւ մէգն, եւ փայլակն եւ որոտն եւ ձայն փողոցն հարկանէր զլսելիս եւ զտեսանելիս, եւ թէ գալան մերձենայր ի լեառն քարկոծ լինէր, եւ Աստուած խօսէր եւ Մովսէս տայր պատասխանի, եւ յամելն քառասնօրեայ, չար ժողովուրդքն կուտեցան ի վերայ Ահարօնի. եւ արարին որթ եւ երկիրպագին պատկերին խոտակերի։ Վասն որոյ բարկացեալ Աստուած՝ կամէր սատակել զնոսա. եւ Մովսէս անցոյց զբարկութիւնն. եւ որով սատակեաց զամենայն երկրպագուս որթուն։ Եւ այսպէս զամս քառասուն բարկացուցին զՏէր. եւ սատակեաց զնոսա. ի հրայեացսն. ի փորձութիւնս. եւ ի կադես օձիւ սատակէր. մինչ օձ պղնձի կանգնեաց Մովսէս բուժիչ հարուածոյն յօրինակ Քրիստոսի. որ բարձրացաւ ի խաչին. եւ բժշկեաց զթոյնս իմանալի օձին։ Նոյնպէս ի Բելբեգովր որք կերին զզոհեալ եւ պղծեցան. եւ սատակեցան բազումք։ Եւ այնչափ սուր եւ հուր բարկութեանն Աստուծոյ տեղեաց ի վերայ նոցա, մինչ սատակեաց զամենեսան որք ելին յԵգիպտոսէ, եւ գիտէին զգործս նոցա։ Եւ ապա որդիք նոցա ծնեալք յանապատին, որք ոչ գիտէին զչար եւ զբարի, նոքա մտին յերկիրն պարգեւաց. յօրինակ նորոյս՝ զի որք ունին զգործս Եգիպտոսի չարութեան մեղաց, ոչ մտանեն յարքայութիւնն երկնից։ Այլ անմեղք որպէս զմանուկ՝ նոքա մտանեն. ըստ Տեառն՝ որ մանուկ մի առեալ ի գիրկս ասէր. (որ ոք ոչ լինիցի իբրեւ զմնուկս զայս՝ ոչ մտանէ յարքայութիւնն երկնից։) Վասն նոցա ասէ. (հուր բորբոքեցաւ։) *Հինգերորդ՝ յաւուրս Եղիայի յորժամ անօրինեցաւ ժողովուրդն զհետ կռապաշտութեան, երեք ամ եւ վեց ամիս կապեցաւ երկինքն. զի արար ի վերայ նոցա երկին պղնձի. եւ երկիր երկաթի. զի ոչ ի յերկնից անձրեւ ցօղիւր. եւ ոչ երկիրս պտուղ տայր. եւ չորացաւ ամենայն բոյս երկրի. եւ ոչ մնաց արմատ դալարի. եւ սովու սատակեցաւ մարդ եւ անասուն. որպէս ասէ մարգարէն. (հուր եկեր զգեղեցկութիւն անապատի։ Եւ թէ հրով դատաստանաւ եկեր զխորս բազումս. ) վասն երաշտութեան եւ չորութեան ասեն։ Մինչ երեւեցաւ Եղիա. եւ զերկու յիսնապետսն յիսնօքն իւրեանց այրեաց հրով։ Եւ յորժամ հուր էջ ի պատարգն Եղիայի՝ զչորս հարիւր մոգսն Բահաղու կոտորեաց սրով. եւ աղօթեաց եւ էջ անձրեւ յերկնից. եւ դալարացաւ երկիր։ *Վեցերորդ՝ հուր բորբոքեցաւ, յորժամ մատնեաց զնոսա ի ձեռս թագաւորին բաբիլացւոց. եւ գերեաց զնոսա Նաբուգոդոնոսար. եւ աւերեց զսուրբ քաղաքն Երուսաղէմ. որք ասէին. տաճար Տեառն՝ տաճար Տեառն. իբրթէ տաճարն Աստուծոյ առ մեզ է. ոչ գոյ մեզ պատուհաս։ Վասն որոյ նախ՝ ի սրբութեանցն արար զսկիզբն աւերելոյն. եւ այրեցին զքաղաքն հրով. եւ իբրեւ ի դոխս եւ ի գերեզման ի ջուցին ի Բաբիլօն։ Վասն որոյ յորժամ ողորմեցաւ Աստուած եւ կամէր դարձուցանել, ասէր. (հանից զձեզ ի գերեզմանաց ձերոց։) Այսպէս եւ յամենայն ժամանակս որք անդարձ մնամք ի մեղս, բարկանայ Աստուած եւ խրատէ. ի սով, ի սուր, ի մահ, եւ ի գերութիւն. յաղքատութիւն, ի հիւանդութիւն, եւ յայլն։ Զոմանս աստ տանջէ. եւ զոմանս անդ. զի բազում մեղաւորք աստ տանջին ի խրատ այլոց. զի այլքն զգուշասցին. եւ բազումք առանց պատուհասի մնան. զի անդ անսպառ յաւիտենիւ տանջեսցին. ըստ այնմ, (մրուր նորա ոչ սպառեսցի. եւ արբցեն զնա ամենայն մեղաւորք երկրի։) Եւ այս է պատճառն. զի թէ աստ ոչ տանջէ, ասեն անզգամ մարդիկ. դատաւոր եւ դատաստան ոչ գոյ. ըստ որում (ասաց անզգամն ի սրտի իւրում, թէ ոչ գոյ Աստուած։) Այլ թէ զամենայն չարս աստ տանջէր՝ ասէին թէ, այլ տանջանք ոչ է չարաց. այլ միայն աստ։ Վասն այն զոմանս աստ տանջէ եւ թեթեւացուցանէ զպարտսն. եւ որք աստ ոչ տանջին, առաւել հատուցանի նոցա անդ։ ըստ այնմ թէ՝ (դիւրագոյն լիցի երկրին սոդոմացւոց, քան քաղաքին այնմիկ. ) զի նոքա չափաւոր պատիժս կրեցին մարմնով։ *Եօթներորդ՝ հուր բորբոքիլ ասէ ի վերայ սատանայի. զի նոքա են պատճառ եւ առաջնորդ ամենայն մոլորութեան։ Եւ եմուտ ի սիրելի աշակերտն Քրիստոսի. եւ արար մատնիչ. եւ ի ժողովուրդն եմուտ՝ եւ անարգանօք խաչեցին։ Վասն այն յորժամ Բանն Աստուած երեւեցաւ ի յերկրի, յերեք տեղւոջ այրեաց զնոսա։ Նախ յորժամ հանէր զդեւսն, ծածուկ եւ անմամին զօրութեամբ տանջէր եւ չարչարէր զնոսա. որք աղաղակէին (մի յառաջ քան զժամանակն տանջեր զմեզ։) Եւ երկրորդ՝ ի ժամ խաչին յորժամ սպասէին որպէս ամենայն հոգւոց մարդկան, հուր աստուածային ել ի զօրութենէ խաչին, եւ այրեաց զնոսա. մինչ փախստական լինէին ի դժոխս եւ ամրանային. եւ նոյն հուր յամենայն խաչէ ցոլացեալ այրէ զնոսա։ Վասն ա յն ի նշանէ խաչին փախստական լինին. զի զէն է Քրիստոսի. եւ սատակէ զնոսա։ Երրորդ՝ յորժամ Բանն Աստուած էջ բանկան հոգւովն ի դժոխս, զդրունս պղնձիս փշրեաց. եւ զնիգս երկաթիս խորատակեաց. եւ կապեաց զհզօրն. եւ ազատեաց առհասարակ զամենայն հոգիսն անտի։ Եւ որպէս յեսու քակեաց զերկիքով եեւ անէծ զշինօղս նոցա. նոյնպէս փրկիչն մեր Յիսուս՝ քակեաց եւ աւերեաց զդժոխս. եւ անէծ որ շինէ զնա. որպէս ասէ մեղաւորաց ի դատեստանին. (երթայք յինէն անիծեալք ի հուրն յաւիտենից։) Իսկ թէ ո՞ւր էր դժոխքն զոր աւերաց Քրիստոս։ Ոմանք ասեն թէ՝ յանկեան եւ յեզեր ծովու ի ներքոյ ի խաւարային այրս. անդ եեդ սատանայ զաթոռն իւր. եւ անդ տանէր զհոգիսն եւ տանջէր։ Զորմէ ասէ Դաւիթ. (փրկեցեր զանձն իմ ի դժոխոց ներքնոց։) Եւ թէ զանմամին հոգին տեղիք ո՞րպէս արգիլեն։ Ասեն վարդապետք թէ՝ յորժամ Աստուած թողու ի ձեռաց կարեն դեւքն արգիլել զհոհիսն. որպէս այն որ մարմնական հուրն այրէ զանմամին հոգին։ Եւ որպէս մարմինն պահի կենդանի ի յաւիենից հուրն. նոյնպէս եւ զհոգիսն արգելոյր ի դժոխս։ Եւ ոմանք յԵրուսաղէմ ասեն դուռն մի խաւարչուտ այրի. եւ դիւահոտ եւ աղաղակ եւ այրեցումն դիւաց։ Եւ այն եւս կարելի է Աստուծոյ, եթէ դուռն իցէ այն դժոխոց։ Իսկ ի կատարածի՝ դժոխք է հուրն յաիտենական՝ (որ պատրաստեալ է սատանայի եւ հրեշտակաց նորա։) *Ութներորդ՝ հուր բորբոքիլ զայն ասէ՝ յորժամ չար թագաւորք եւ դատաւորք վառեցան հրով նախանձու. եւ չարչարեցին զեկեղեցի սուրբ որք են ժողովուրդք քրիստոնէից։ Մինչեւ զօրացաւ հուր հոգւոյն սրբոյ այն՝ զոր Տէրն (էարկ ի յերկիր. եւ փութայր զբորբոքումն։) Որ վառեցաւ ի բարեպաշտ թագաւորսն Տրդատէս՝ եւ Կոստանդիանոս՝ եւ ի Թէոդոսեանսն եւ յայլսն։ Որք այրեալ կործանեցին զպատկերս կռոցն. եւ զմեհեանս դիւաբնակս. եւ զամենայն կախարդք եւ զչար բոյսս նոցա զոր գործեն. զի կախարդք եւ դիւթք երկիր են չար կամացն սատանայի. եւ զչար խորհուրդս նորա յինքեանս կրեն որպէս կին զսերմն. եւ սնուցանեն եւ բուսուցանեն։ Զոր աստուածային բարկութիւնն մի ըստ միոջէ հատուցանէ նոցա. կամ աստ մարմնով, կամ անդ հոգւով։ Զիթէ ներէ սակաւ ժամանակս եւ մնայ դարձի՝ եւ յորժամ անդարձ կան, ապա հատուցանէ։ Որպէս ասէ. (կուտեցից զչարիս ամենայն ի վերայ նոցա. ) կուտելն զներելն նշանակէ եւ զժողովելն. որպէս զնետ ի կապարճս։ Եւ ապա մի մի զնետ պատուհասի եդեալ ի յաղեղն ցասման՝ հարկանէ զնոսա։ Որպէս Դաւիթ ասէ. (ապա թէ ոչ դառնայք առ նա, զսուր իւր սրեալ է. եւ զաղեղն իւր լարեալ։) Աղեղն եւ նետ է այժմու խրատս որ ի հեռաստանէ զմասնաւորն հարու եւ խրատէ։ Իսկ սուրն՝ մահն է մերձ եկեալ. եւ բոլորովին սպանանէ։ Եւ այնպէս է բարկութիւնն Աստուծոյ։ Զի թէ զհաշիւ մեղացն ոչ տամք խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ, յայնժամ մատնիցէ ի բանտ. (ոչ ելանես ասէ Տէրն, մինչեւ հատուցանիցես զյետին բնիոնն. ) որ է վերջին կշռոյ անուն։ Եւ այսպէս զի թէ մեք ոչ խոստովանիմք զմեղս եւ ապաշխարեմք, աստ մարմնով հատուցանէ որ վճարելի է տանջանքն. եւ անդ յանվճար եւ յանել բանտն յաւիտենից այրէ։ *Իններորդ՝ հուր բորբոքիլ՝ զբարկութիւնն ասէ ի վերայ մեղաւորաց յաւուրն դատաստանի. որպէս ասէ Պօղոս. (յայտնելոց է բարկութիւնն Աստուծոյ ի վերայ անպարշտութեան եւ անօրէնութեան մարդկան. զի թէ զներելովն Աստուծոյ եւ զերկայնմտութեամբն արհամարհիցես, դարձես անձին քում բարկութիւն յաւուր արդար դատաւորութեանն Աստուծոյ։) Եւ մկրտիչն ասէր։ (Ո՞ եցոյց ձեզ առանց պտղոյ ապաշխարութեան փախչիլ ի բարկութենէն Աստուոյ որ գալոցն է. ) զի ոչ լեառն, եւ ոչ ձոր, եւ ոչ ծով կարէ փակել եւ թաքուցանել զմեզ ի բարկութենէն Աստուծոյ. բայց միայն ապաշխարութիւնն թափէ եւ փրկէ զմեզ։ Եւ զի՞նչ իցէ բարրկութիւնն՝ այն է զոր ասէ Եսայի։ (Ո՞ պատմեսցէ ձեզ թէ հուր բորբոքեալ կայ. կամ ո՞ ասացէ ձեզ զտեղւոյն յաւիենից. ) որպէս թէ ասել ոչ ոք կարէ զսաստիկ բարկութիւնն. զի անասելի եւ անպատմելի է սրտմտութիւնն եւ բարկութիւնն յաւիտենից։ Եւ որպէս մեծութիւն բարեացն անասելի է. (զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ եւ այլն. ) զայն մեք լոյս ասեմք եւ փառք եւ արքայութիւն եւ հանգիստ եւ ա յլն. զի առ մեզ նոքա հաճելիք են։ Նոյնպէս հուր եւ սառնամանիք եւ լալ աչաց եւ խաւար արատքին եւ որդն անքուն եւ այլ ինչ որ պատմի ի սուրբ գիրս, ի բազմաց զսակաւն են գրեալ. զի գիտասցուք թէ՝ անասելի եւ անպատմելի, եւ անհանդուրժելի եւաններելի է անտի տանջանքն յաւիտենից. զոր այժմ ասէ։ Հուր բորբոքիլ, եւ բարկութիւն, եւ այրել մինչ ի դժոխս. զի այրեցումն է եւ կսկիծ եւ ոչ մահ. եւ ոչ թեթեւութիւն խստութեանն։ Որպէս գրէ առաքեալն. (որ ոք շինէ ի վերայ հիման հաւատոյն՝ փայտ խոտ եւ եղէգն. ) փայտն նշանակէ զմարմնոյն մեղս մեծամեծս. որպէս. որպէս սպանութիւն, շնութիւն, գողութիւն, եւ այլն։ Իսկ խոտ՝ զմտացն զխեռն. զնախանձն. զհպարտութիւնն. զչար խորհուրդն, եւ զայլն։ Իսկ եղէգն՝ զչար խօսսն. որ իբրեւ զեղէգն սրեն զլեզուս ի չարութիւն, ի յիշոցն, ի հայհոյութիւն, ի ստախոսութիւն, եւ յայլն։ Սոքա լուցկին եւ այրելիք են յաւիտենից հրոյն։ Զի որպէս հուրս այս անցաւոր նիւթով եւ հողմով բարբոքի. նոյնպէս զայն հուրն յաւիտենից՝ աղտեղութիւն մեղացն՝ անօրէնութիւն եւ չարիք բորբոքեն. եւ հողմն արտաքուստ բարրկութիւնն Աստուծոյ է ի վերայ մեղաւորացն. որպէս ասէ Տէրն. (որ ոչ հնազանդի որդւոյ՝ բարկութիւնն Աստուծոյ մնայ ի վերայ նորա։) Եւ ի չորս պատճառէ յաւիտենից է այրեցումն։ Նախզի՝ այրելիք մեղքն եւ մեղաւորքն՝ յաւիտենական եւ անմահ են։ Երկրոդ՝ զի հուրն անփոփոխելի եւ յաւիտենական։ Երրորդ՝ եւ բարկութիւնն Աստուծոյ յաւիտենական է ի վերայ մեղաւորին։ Չորրորդ՝ զի ժամանակն փոխեալ է ի յաւիտեանն եւ յանեզրն։ Եւ թէ վասն է՞ր լինի օր դատաստանի, եւ այնպիսի տանջանք։ Ասեն վարդապետք թէ՝ Աստուած ի յիւր բարութենէն արար զաշխարհս. եւ վասն մեղաց բանաւորաց մարդկան եւ դիւաց՝ ածէ զօր դատաստանին։ Զիթէ դեւք եւ մեղաւորք ոչ էին, եւ ոչ օր դատաստանին. եւ ոչ տանջանքն մեղաւորաց։ Վասն այնորիկ ասէ։ (Հուր բորբոքեցաւ։) *Տասներորդ՝ միտք բանիս որ ասէ. (հուր բորբոքեալ է ի բարկութենէ իմմէ. այրեսցէ եւ իջցէ մինչ ի դժոխս ներքինս։) Վասն դիւաց ասէ եւ սատանայի։ Զի յօրն վերջին հրով բորբոքին ամենայն տիեզերք յերեսացն Աստուծոյ. որպէս ասէ մարգարէն Դաւիթ. (ել ծուխ ի բարկութենէ նորա. եւ հուր յերեսաց նորա բորբոքեսցի. եւ փայլատակունք հատան ի նմանէ. եւ խոնարհեցոյց զերկինս եւ էջ. ) այսինքն, զերրկնայինսն ասէ։ (Եւ Աստուած մեր յայտնապէս եկեսցէ. եւ հուր առաջի նորա բորբոքեսցի։ Կոչեսցէ զերկինս ի վերուստ. եւ զերկիր ի դատել. ) այսինքն, ձայնիւ փողոյն զհոգիսն կոչէ ի յերկնից. եւ զմարմինս յերկրէ առ ի դատել զժողովուրդ իւր։ Այս ամենայն պատմութիւնս՝ վասն հրոյն է որ գալոց է առաջի Քրիստոսի. զի ամենայն հուր տարրական, եւ որ ի յերկրի, եւ հրեղէն ծովն որ ի հարաւ, ժողովին ի միասին. եւ զերկինս եւ զերկիր վառեն հրով. եւ զլերինս եւ զդաշտս՝ զբլուրս եւ զձորս հալեն. եւ պարզին որպէս զահակի. եւ բոլոր պատեն շուրջանակի զմեղաւորս ի վերայ բերանոյն դժոխոց. եւ ընդ աւարտիլ դատաստանին որ ասէ (երթայք ի հուրն յաւիտենից, ) յայնժամ հուրն այն աղջամուղջ խաւարաւ յերկրէ առնու զսատանայ եւ զմեղաւորսն եւ զմեղսն. եւ ի ջանէ ի յատակս դժոխոց որէ ներքին դժոխք. եւ անդ տանջէ զնոսա։ Զի սուրբ վարդապետք ներքին դժոխք ասեն զյատակս զժոխաց. որպէս ասէ Սողոմօն թէ՝ (մեղր կաթէէ ի շրթանց կնոջ պոռնկի. բայց կատարածն է ի յատակս դժոխոց։) Ուստի իմանի թէ՝ ի դժոխս ոմանք են ի յատկասպէս որ կոչի ներքին դժոխք. եւ ոմանք ի մէջն. եւ ոմանք ի վերինն. զի մին. հուրն զանազան այրէ. նոյնպէս մին դժոխքն զանազան տանջէ զմեղաւորս։ Եւ որպէս արքայութիւնն մի է. այլ օթեւանքն եւ փառքն եւ հանգիստն զանազան ըստ գործոցն։ Նոյնպէս եւ դժոխքն մին է այլ տանջանքն առաւել եւ նւազ. ներքին, եւ միջին, եւ վերին դժոխք կոչի։ Զի ի ներքին դժոխսն՝ են սատանայ եւ չար եւ անհաւատք եւ կռապաշտք եւ յայտնի չարագործք որք տանջին։ Իսկ ի միջինն նոքա՝ որք միջակք են. որք ունին զհաւատս եւ ոչ զգործս. որպէս չար հաւատացեալք. եւ կամ ունին զգործս, եւ ոչ զհաւատս. զի նոցա հատուցաւ աստ։ Եւ ի վերին դժոխս՝ տղայք անմկրտեալք. որք խաւարաւ տաանջին վասն պարտուցն Ադամայ. եւ չունին ներգործական մեղս. ոչ այրին հրով։ Արդ՝ այսպէս մի է դժոխքն. եւ տանջանքն բազում ըստ բազում գործոցն։ Եւ վայ ինձ մեղաւորիս. տես թէ զինչ ասէ։ (Կերիցէ զերկիր եւ զամենայն բոյսս երկրի նոցա. ) որպէս զինչ որ ուտի ի յորովայն մտանէ եւ կորչի. նոյնպէս ի մէջ հրոյն կորիցեն մեղաւորք։ (Զերկիր ասէ։) Երկիր են երկրասէրք՝ որք զայս միայն խորհին եւ ոչ զվերինն։ Եւ բոյսքն՝ իւրեանց չարոութիւնն եւ մեղքն։ Այլեւ երկիր են չար ծնօղքն հայր եւ մայր. եւ բոյսքն չար ծնունդք զաւակք նոցա։ Այլեւ երկիր են չարագործքն. եւ բոյսք չար գործակիցք նոցա։ Այլեւ երկիր են չար ուսուցիչքն. եւ բոյսք չար ուսմունքն եւ հետեւօղք նոցա. ասէ՝ (կերիցէ զնոսա։) (Բորբոքեսցին հիմոււնք լերանց նոցա։) Հիմունք են գլխաւորքն դիւաց որպէս Սադաէլ. եւ ի վերայ նոցա չար կամացն՝ հաստատեալ են դեւք եւ չարք ի մարդկանէ։ Ասէ՝ (կուտեցից զչարիս ամենայն ի վերայ նոցա. եւ նետիւք իմովք սպառեցից զնոսա։) Այսինքն զոր ինչ գործեցին չարիս մարդիկ եւ դեւք՝ զայն ամենայն կուտեմ եւ ժողովեմ ի գլուխ նոցա։ Եւ նետ վրիժագործ ցասմանն Աստուծոյ՝ սպառէ զնոսա. որ անթիւ է եւ անչափ եւ առաւել սաստիկ. որ ոչ սպառի եւ ոչ վախճանի. (հուրն ասէ ոչ չի ջանի՝ եւ որդն նոցա ոչ մեռանի։) (Մաշեալք եւ հիւծեալք ի սովու։) Այսինքն, մեղաւորք ի հոգեւոր հացեն եւ յըմպելւոյն մաշին եւ հիւծին եւ ծարաւին. որպէս մեծատունն՝ որ պապակեալ էր բերանն ի ծարաւոյ։ Յորժամ տեսանեն զԱբրահամ եւ զՂազար. այսինքն, զի մինչ ի վերանալն յերկինս արդարոցն՝ մեղաւորքն զնոցա փառսն տեսանեն թէ, յորպիսի փառոց զրկեցան։ (Գազանաբեկ գէշ անկեալ ամենայն թռչնոց։) Վասն զի աստ գիշակեր թռչնոց դիւաց ուտել ետուն զվաստակս իւրեանց. յիրաւի անդ սովին եւ կարոտին։ (Լարս առանց բժշկութեան՝ արձակեցից ի վարայ նոցա զգազանս։) Որպէս չար օձն որ է իժն՝ անբժշկելի ունի զթոյնսն. նոյնպէս անտի տանջանացն բուժումն ոչ է։ Դարձեալ լարս՝ ասեն վարդապետք զկշիռս ուղիղ եւ արդար դատաստանին Աստուծոյ. զի ուղղորդ եւ անմոլար հատուցանէ. որպէս լարով ուղղեն զչինուածս. զի լարն եւ քանոնն՝ ոչ պակաս ունի եւ ոչ յաւելուած. Նոյնպէս դատաստանն Աստուծոյ՝ արդարապէս հատուցանէ։ Իսկ գազան՝ զհրեղէն որդունսն ասէ. որք ի ներքուստ՝ են խիղձք մտացն՝ եւ յարտաքուստ՝ հրեղէն որդունքն՝ որք կրծեն եւ կսկծեն զայրեալ վէրս մարմնոցն։ (Որք այսր եւ անդր քարշեսցեն զնոսա ընդ երկիր։) Այս է. զտեղիսն յոր գործեցին զչարիսն ցուցնէ. իբր աստ եւ անդ տանջեն զգործօղն։ Եւ զի՞նչ իցեն հրեղէն որդունքն։ Ասեն վարդապետք, յորժամ զչար ցանկութիւնն այր կամ կին յղանայ ի սիրտն, սերմ առեալ ի սատանայէ որպէս կինն ի յառնէ, եւ յորժամ գործէ զցանկութիւն մեղացն, յայնժամ ծնանի անքուն որդն ի ծովն հրեղէն. եւ որքան հեշտանամք եւ ծուլանամք ի մեղս՝ սնանին եւ մեծանան հրեղէն որդունքն անդ. որպէս մայր որ կաթամբ սնուցանէ զծնունդն։ Եւթէ խոստովանութեամբ եւ ապաշխարութեամբ եւ որղորմութեամբ ոչ սպանանէ զայն որդունս, յայնժամ ի դատաստանին յորժամ ասիցէ մեղաւորացն (երթայք ի հուրն յաւիտենից, ) եւ գնան մեղաւորքն լի ամօթով ահիւ եւ դոզութեամբ քարշեալք ի հուրն, գան ապա որդունքն եւ զտանեն զիւրեանց ծնօղսն. որպէս գառինք զմայրսն. եւ կախին եւ այլ ոչ թողուրն ի յարւիտենից գիշատելոյ։ Եւ վասն է՞ր աստ որդն. զի ունի զչորս յատկութիւնս որդանն։ Նախզի՝ ի մէնջ ի մեր մարմնոյս ծնանի որդն։ Երկրորդ՝ ի փութ եւ ի խոց մասնէ։ Երրորդ՝ առ մեզ մնայ եւ ուտէ։ Չորրորդ՝ զի անկեալ ի վայր սատակի, եւ յայլս ոչ երթայ։ Նոյնպէս եւ անքուն որդունքն՝ յարաժամ միշտ եւ անդադար կարծեն եւ ուտեն. զորմէ ասէ Եսայի. (որդն նոցա ոչ մեռանի։) Այլ զայս յիշելով՝ զարհուրեսցուք եղբարք եւ գողասցուք. սարսիցուք ի բանէս եւ երկիւղալիցք լիցուք։ Զմեղս խոստովանսցուք. եւ ապաշխարութեամբ քաւեսցուք։ Զոխս՝ զնախանձ՝ զքէն՝ զատելութիւն ի սրտից հանցուք։ Զստախօսութիւն եւ զհայհոյութիւն եւ զչար յիշոցս եւ զայլ աղտեղութիւնս ի լեզուէ սրբեսցուք։ Զորկրամոլութիւն եւ զպղծութիւն, զպոռնկութիւն եւ զգողութիւն, զծուլութիւն եւ զայլ զազիր գործս մարմնոյ հատցուք՝ եւ ապա ազատեալք ի մեղաց, բեւեռեսցուք զսիրտս մեր ի սէրն Աստուծոյ եւ յահ եւ յերկիւղ նոցա. զպատուիրանս պահեսցուք. եւ ողորմութեան նորա ակնկալցուք յուսով յաւիտենից կենացն։

Այլեւ զամենայն սուրբս եւ զսիրելիս Իւր առ Նա բարեխոս դիցուք։ Որոց լիցի մեզ ամենեցուն հասանիլ ողորմութեան Նորին մեծի ողորմածին եւ Փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. որում փառք ընդ Հօր եւ Սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից ամէն։

Յայլմէ քարոզ վասն Դառնութեան աւուրն դատաստանի. ի բանն Եսայեայ։ (Ողբացէք՝ զի մերձ է օր Տէառն։) Եսայ. 13. 6։ (Գլուխ. ՃԿԹ)

Որպէս զանազանի լաց տղային՝ որ լուանայ մայրն զգլուխն կամ զերեսն կամ յոր ժամ գաւազանաւ հարկանէ զնա, ի լալոյ որդէմեռ մօրն. եւ ի լալոյ որ լինի վասն կորստեան աշխարհի եւ գաւառաց եւ քաղաքաց. եւ ի վերայ կորստեան ազգատոհմի։ Այսպէս եւ լաց եւ տանջանք աստի կենացս՝ զանազանին ի լալոյ եւ ի վերջին տանջանաց դատաստանին։ Քանզի այն է վերջին եւ անհնարին չար մեղաւորացն եւ այնոցիկ՝ որք աստ ոչ երկեան յԱստուծոյ. վասն այնորիկ ասէ այնպիսեանցն։ (Ողբացէք՝ զի մերձ է օր Տեառն։) Արդ՝ բազում են զոր պարտ է ի միտ ածել ի վերջին դատաստանէն, որք յորդորեն յողբ եւ ի լացս։ *Առաջինն է՝ ահագին սպառնալիքն Աստուծոյ. որպէս ասէ յերկրորդ օրինացն։ (Կալցի զդատաստանաց ձեռն իմ. եւ հատուցից զվրէժ թշնամեաց իմոց. եւ ատելեաց իմոց հատուցից. արբեցուցից զնետ իմ յարենէ նոցա. եւ սուր իմ կերիցէ միս յարենէ վիրաւորելոց։) Եւ Յոբ ասէ. (փախերուք յերեսաց սրոյ. զի վրէժխնդիր անօրէնութեան է սուրն. եւ գիտացէք զի դատաստան է։) Եւ սաղմոսն ասէ. (յորժամ ժամ առնիցեն, ուղիղ դատեցայց։) Եւ Եսայի ասէ. (ահաւասիկ օր Տեառն հասեալ է անհնարին անբժշկելի լի բարկութեամբ. առնել զտիեզերս անապատ. եւ զմեղաւորս սատակել ի նմանէ։) Եւ յովէլ ասէ. (հասեալ է օր Տեառն՝ մերձ է օր խաւարի եւ միգի. օր ամպոյ եւ մառախլոյ։) Եւ Սոփոնիա ասէ. (ձայն աւուր տեառն խիստ եւ դառն. օր բարկութեան օրն այն. եւ օր նեղութեան եւ վտանգի. որ թշուառութեան եւ ապականութեան. օր փողոյ եւ աղաղակի։) Եւ Մաղաքիա ասէ. (ահա եկեսցէ օր Տեառն բորբոքեալ իբրեւ զհնոց. եւ եղիցին ամենայն ամբարտաւանք եւ ամենեքեան որք գործեն զնօրէնութիւն՝ եղէգն նորին։) Եւ Պօղոս յեբրայեցւոց ասէ. (ահեղ ակնկալութեան դատաստանին. եւ նախանձ հրոյ՝ որ ուտիցէ զհակառակորդս։) *Երկրորդ՝ է հոգն զոր ունէին սուրբքն վասն դատաստանին այն. զի ասէ Յոբ։ (Զի՞նչ գործեցից՝ յորժամ յարիցէ Տէր ի դատեալ. եւ յորժամ հարց եւ փորձ արասցէ ինձ՝ զի՞նչ պատասխանեցից նմա։) Եւ այլ վարդապետք. թէ ուաեմ, թէ ըմպեմ, եթէ զինչ եւ առնեմ, միշտ երեւի հնչել յականջս իմ փողոյն այն որր ասէ. (արիք մեռեալք՝ եկայք ի դատաստան։) Եւ Դաւիթ ասէ. (Տէր մի սրտմտութեամբ քով յանդիմաներ զիս։) Ուր ասէ Գրիգոր. կշտամբանք աստի կենացս՝ ներելով լինի. իսկ կշտամբանք վերջին դատաստանին՝ աններելի. վասն այն խնդրէ զերծանիլ յայնմ բարկութենէ։ Նաեւ հայր ոմն հարցեալ յեղբօրէ ումեմնէ, ասէ՝ երթ արա զխորհուրդս քո որպէս զխորհուրդս այնոցիկ՝ որք եդեալք են ի բանտի. քանզի նոքա հարցանեն, ո՞ւր է դատաւորն. եւ երբ գայցէ. եւ վասն այսորիկ ընկալեալ տանջանացն ողբան. այսպէս եւ կեանք աբեղային պարտ է լինիլ հանապազ ի լաց։ Երրորդ՝ են ահագին նշանքն որք լինին յառաջ քան զդատաստանն, յորոց գոչէ Ղուկաս ասելով. (եղիցին նշանք յարեգակն եւ ի լուսին եւ յաստեղս. եւ յաշխարհս տագնապ հեթանոսաց յահեղ բարբառոյ իբրեւ ծովու եւ խռովութեան։) Առաջին բանքն յայտնին ի յովէլ. (արեգակն դարձցի ի խաւարս. եւ լուսինն յարիւն. մինչչեւ եկեալ իցէ օր Տեառն մեծ եւ երեւելի։) Եւ տեսիլն ասէ։ (Տեսի ահեղ եւ շարժումն մեծ. եւ արեգակն դարձաւ ի խաւար եւ եղեւ գիշեր մթին. եւ լուսինն բոլորովինն եղեւ յարիւն. աստեղք յերկնից թօթափեցան։) Եւ Մատթէոս ասէ. (արեգակն խաւարեսցի. եւ լուսինն ոչ տացէ զլոյս իւր. եւ աստեղք յերկնից անկցին. եւ եղիցի յայնժամ նեղութիւն մեծ, որպիսի ոչ եղեւ ի սկզբանէ արարածոց աշխարհի մինչեւ ցայժմ, եւ մի այլ լիցի։) Իսկ վասն խռովութեան ծովու՝ կարծեն ոմանք թէ՝ ամենեւին յոչ ինչ դարձցի. ըստ այնմ որ ասէ տեսիլն. (ծով այլ ոչ եւս։) Եւ այլ վարդապետք՝ ասեն թէ՝ ընթերցայ իգիրս հրէիցն՝ որք լինելոց են տասն եւ հինգ նշան ի տասն եւ հինգ աւուրս յառաջ քան զդատաստանն։ Յառաջին օրն բարձրասցի ծովն քառասուն կանգուն ի վերայ բարձրագոյն լերանց, եւ կացցէ իբրեւ զպարիսպ շուրջ զաշխարհաւս. ի նշան թէ՝ կարօղ է Աստուած տապալել զաշխարհս որպէս հեղեղաւն։ Յերկրորդ օրն՝ ի ջանէ ծովն ի խոնարհ մինչեւ հազիւ երեւեսցի։ Յերրորդ օրն՝ կէտք մեծամեծք ելեալ ի վերայ երեսաց ջրոյն՝ գոչեսցեն մինչեւ յերկինս։ Ի չորրորդ օրն՝ տունկք եւ բոյսք կաթեցուսցեն ցօղ արեան։ Ի հինգերորդ օրն՝ կործանեսցին ամենայն շինուածք։ Ի վեցերորդ օրն՝ վէմք հարկանիցեն ընդ իրեարս։ Ի յեօթներորդ օրն՝ ծով եւ երկիր վառեսցին հրով։ Ի յոթներորդ օրն եղիցի ընդհանուր գետնաշարժ։ Ի յիններորդ օրն՝ ամենայն լերինք եւ ձորք հաւասարեսցին։ Ի տասներորդ օրն՝ ելեալ մարդիկ որք լինին յայրս եւ ի խորշ երկրի. եւ շրջեսցին որպէս խելագարեալս. եւ ոչ կարասցեն խօսիլ ընդ միմեանս։ Ի մետասաներորդ օրն՝ ամենայն մեռեալքն արտաքս ի գերեզմանաց իւրեանց ելցեն։ Յերկոտասաներորդ օրն՝ թուեսցին աստեղաց անկանիլ յերկնից։ Յերեքտասաներորդ օրն՝ մեռանիցին ամենայն մարդիկ։ Ի չորեքտասաներորդ օրն՝ վառեսցին երկինք եւ երկիր. այսինքն, օդ։ Ի հնգետասաներորդ օրն՝ եղիցին երկինքն եւ երկիր նոր. եւ յարիցեն ամենայն մեռալք։ Եւ թէ վասն է՞ր այսպիսի նշանքս լինին յառաջագոյն։ Կարէ դնիլ վեց պատճառ։ Նախ՝ առ ի ցուցանել զապառնի չարն. զի ասէ Գրիգոր. բազում չարիք պարտին յառաջ ընթանալ. զի կարասցեն ցուցանել զնվախճան չարն։ Երկրորդ՝ զի ամենայնիւ յանցեաք. ամենայնիւ պատժիցուք. զի ասէ սուրբն Գրիգոր. զոր ինչ ընկալաք ի պէտս կենաց դարձուցաք ի գործի մեղաց. վասն այնորիկ յիրաւի դարձցին մեզ ի գործի տանջանաց։ Երրորդ՝ զի ասեն վարդապետք թէ՝ ի մերձենալ վախճանի աշխարհի՝ ամենայն տարեք իբրեւ երկչոտք սարսեալ դոզասցին։ Չորրորդ՝ զի երեւեսցին ստեղծուածք պատրաստք առնուլ զվրէժ ի թշնամեաց ստեղծողին. զի որպէս ի հասանիլ պատերազմին լինին հանդէսք եւ ցուցումն զինուց եւ զինուորաց. այսպէս եւ ի կատարածի աշխարհի՝ զինեսցէ զարարածս առնուլ զվրէժս ի թշնամեաց. որպէս ասէ սիրեցէքն։ Հինգերորդ՝ առ ի ցուցանել զմեղաւորս անարժանս ամենայն բարեացն Աստուծոյ։ Վեցերորդ՝ զի եղիցին յորդորիչք ցաւոց. զի ասէ Ոսկեբերանն. ընդ մեռանիլ տանուտեառն՝ խռովի տուն նորա. ընտանիքն սգան եւ սեւազգեստ լինին. այսպէս ի մերձեալ մահու բոլոր ազգի մարդկան վասն որոյ ամենայն ինչ եղեն, ամենեքեան սգասցին։ Չորրորդ՝ են նշանք չարչարնացն Քրիստոսի Աստուծոյ։ Խաչն՝ բեւեռքն. գեղարդն, եւ այլն. որք բերեցին առաջի դատաւորին. եւ ի մարմին նորա երեւեցին սպիք խոցուածոց նորա. որպէս ասէ զԱքարիա. (հայեսցին այնք որք խոցեցին։) Քանզի յայնժամ յուշ առնիցին մարդկան չարչարանքն Քրիստոսի. եւ խնդրեսցի ի նոցանէ մահն Քրիստոսի իբրեւ զգին որ տուեալ է վասն նոցա. եւ նոքա յափշտակեցին զինքեանս ի նմանէ. զորս այնպէս գնեալ էր ծանրագին։ Նաեւ ոչ է պիտոյ ամբաստանութիւն յումեքէ. զի տեսանիցեն զխաչն եւ զՔրիստոս խոցուածօքն իւրովք։ Հինգերորդ՝ մեծ է հանդէս արքունւոյն այն՝ յոր ամենայն աշխարհիցէ ժողովեալ. որպէս ասէ Յովէլ։ (Զարթիցեն եւ ելցեն ամենայն զզգք ի ձորն Յովափաթու. զի անդ նստայց դատել զամենայն ազգս։) Եւ Մատթէոս ասէ. (յորժամ նստցի որդի մարդոյ յաթոռ փառաց իւրոց, ժողովեսցին առաջի նորա ամենայն ազգք։) Վեցերորդ՝ է ահագին կարողութիւն դատաւորին. յորմէ ոչ ոք կարասցէ բողոքել առ յայլ։ Եօթներորդ՝ է նրբահայեցութիւն դատաւորին. զի զբազում որք երեւին արդար՝ ցուցանէ անիրաւ։ Զի ասէ Իզիդորս. ի քննութիւն նրբահայեաց դատաւորին, եւ ոչ արդարութիւն արդարոյն անհոգք եղիցին. զի ոչ միայն զմեծագոյնսն, այլեւ զփոքրագոյնսն ածցէ ի դատաստան. որպէս ասէ ժողովօղն։ Եւ ի վերայ բանին Յոբայ։ (Ո՞չ ապաքէն ինքն տեսցէ զճանապարհս իմ. եւ ամենայն գնացք իմ թուեսցին։) Ասէ մեկնիչն. այսպէս Աստուած զճանապարհս իւրաքանչիւր ումեք գիտեսցէ եւ զգնացս թուեսցէ, մինչ զի ոչ մանրամասն խորհուրդք եւ թեթեւագոյն բանք զորս վասն սովորութեանն ոչ ինչ համարիմք, ի դատաստան նորա մնասցեն առանց քննութեան. զի վասն խորհրդոցն ասէ սիրեցէքն. (քննէ զխորհուրդս։) Եւ սաղմոսն ասէ. (որ քննէ զսիրտ եւ զերիկամունս։) Եւ վասն բանից ասէ Մատթէոս. (ամենայն դատարկ բանի զոր խօսիցին մարդիկ տացեն պատասխանի յաւուրն դատաստանի. ) ուր ասէ մեկնիչն. դատարկ բան է՝ որ ոչ լինի ի փառս Աստուծոյ, կամ ի շինութիւն ընկերին։ Նաեւ խնդրեսցէ համար եւ ի ժամանակէն. թէպէտ եւ յոյժ անարգ համարին։ Զի ասէ Բեռնարտոս. ամենայն ժամանակ տուեալ մարդոյն՝ խնդրեսցի ի նմանէ թէ, որպէս ծախեցաւ. զի որպէս մազ մի ոչ կորիցէ ի գլխոյն. նոյնպէս եւ ոչ կէտ մի ի ժամանկէն. որպէս Սոփոնիա։ (Քննեցէք զԵրուսաղէմ ճրագով։) Եւ ոչ միայն պահանջեսցէ զհամար մեղաց իւրեանց. այլեւ յոմանց եւ զայլոց. որպէս ասէ Էզէկիէլ. (զարիւն նոցա ի ձեռաց քոց խնդրեցից։) Պահանջեսցէ համար եւ վասն բարեացն զոր ետ մարդոյս. թէ բնական, եւ թէ շնորհական. եւ ի մեղացն զոր եթող նմա. եւ ի բարեացն զոր զանց արար։ Ութներորդ՝ է անփոփոխութիւն դատաւորին. ոչ խոնարհի յաղաչանս ուրուք. որպէս ասէ յառակս. (լի է նախանձու սրտմտութիւն առն. եւ ոչ խնայեցէ յաւուր դատաստանի. եւ ոչ հաւանեսցի աղաչանաց ումեք։) Զի ասէ Ոսկէբերանն. յայնժամ ոչ մեծութիւնք, եւ ոչ ծնօղք, եւ ոչ հրեշտակք որք սովորք են բարեխօսեսցեն վասն մարդկան. զի յատկութիւն է դատաստանի եւ ոչ ընդունիլ զողոմութիւն։ Իններորդ է ահագնութիւն դատաւորին. զի ասէ Դանիէլ. (աթոռ նորա իբրեւ զբոց հրոյ. անիւք նորա որպէս զհուր բորբոքեալ. եւ գետ հրոյ յորդեալ ելանէր առաջի նորա։) Եւ Մաղաքիա ասէ։ (Ո՞վ հանդարտեսցի յայտնութեան նորա։) Տասներորդ՝ է ծեծութիւն իրին՝ վասն որոյ լինի դատաստան. որ է արրքայութիւնն յաւիտենական. եւ տանջանքն յաւիտենական. որպէս ասէ Մատթէոս. (արդարքն երթան ի կեանս յաւիտենականս. եւ մեղաւորքն ի տանջանս։)

Դարձեալ ի նոյն։

Արդ՝ պարտ է եկնչիլ մեզ ի դատաստանէն վասն բազում պատճառի։ Նախ՝ վասն ահագնութեան դատաւորին. որպէս ասէ տեսիլն։ (Ասիցեն լերանց թէ՝ անկերուք ի վերայ մեր. եւ բլրոց թէ՝ ծածկեցէք զմեզ յերեսաց նորա՝ որ նստի յաթոռն ի բարկութենէ գառինն։) Երկրորդ՝ վասն շարժման երկնային զօրութեանցն ըստ Մատթէոսի։ Երրորդ՝ վասն անդառնալի վճռին. քան զի եղիցի այն յետին վճիռ ըստ Յոբայ։ (Մի անգամ խօսեսցի Աստուած՝ եւ զնոյն ոչ կրկնեսցէ. ) այսինքն, (երթայք յինէն անիծեալք։) Չորրորդ՝ վասն բազմութեան սպասաւորացն որք կատարեն զվճիռն. որպէս ասէ Մատթէոս. (ի կատարածի աշխարհիս՝ ելցեն հրեշտակք. եւ մեկնեսցեն զչարսն ի միջոյ արդարոց. եւ արկցեն զնոսա ի հնոց։) Հինգերորդ՝ վասն նեղութեան դատապարտելոցն. զի ասէ Գրիգոր։ Ո՛ թէ որպիսի անձուկ է յամենայն կողմանց ճանապարհ դատապարտելոցն։ Ի վերայ կացցէ դատաւորն։ Ի ներքոյ ահագին վիհ դժոխոցն։ Ի յաջմէ մեղքն մատնիչ։ Ի ձախմէ անթիւ դեւքն որք քարշեն ի տանջանս։ Ի ներքուստ տոչորումն խղճի մտացն։ Յարտաքուստ բորբոքումն աշխարհիս. եւ թշւառական մեղաւորին այսպէս պաշարեալ՝ ո՞ւր փախիցէ։ Վեցերորդ՝ վասն տկարութեան դատապարտելոցն՝ որք ոչ կարասցեն ընդդէմ կալ. որպէս եւ ոչ յարդն հրոյն. ըստ Մատթէոսի. (զյարդն այրեսցէ անշէջ հրով։) Եւ դարձեալ՝ (ասացից հնձողացն քաղեցէք նախ զորոմնդ։ եւ կապեցէք ի խրձունս առ ի յայրել։) Եօթներորդ՝ վասն պակասելոյ ամենայն օգնականութեանց. զի ոչ ինչ ստեղծուած օգնեսցէ. նաեւ սուրբքն որք սովորք էին ընդդէմ կալ բարկութեանն Աստուծոյ, ուրախասցին յորժամ տեսցեն վրէժ առեալ նախատանացն Աստուծոյ. որպէս ասէ Սաղմոսն. (ուրախ եղիցի արդարն յորժամ տեսցէ զհատուցումն. եւ զձեռս իւր լուասցէ յարեան մեղաւորի։) Ութներորդ՝ վասն յայտնիլոյ մեղացն. որպէս ասէ Եսայի. (յայտնեսցի ամօթ քո. եւ երեւեսցին նախատանք քո։) Եւ Պօղոս աասէ. (եկեսցէ Տէր՝ որ լուսաւոր առնեէ զգաղտնիս խաւարի. եւ յայտնեսցէ զխորհուրդս սրտից։) Իններորդ՝ վասն բազում զօրաւոր ոսոխացն. որք են հրեշտակք, սուրբք, երկինք, երկիր, եւ դեւք. ըստ Մատթէոսի. (առաքեսցէ որդի մարդեոյ զհեշտակս իւր. եւ ժողովեսցէ յարքայութենէ զամենայն գայթակղութիւնս. եւ զայնոսիկ որք գործեն զնօրէնութիւն. եւ արկցեն զնոսա ի հնոց հուրն։) Եւ յառակն ասէ. (յայնժամ կացցեն արդարքն բազում համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց իւրեանց։) Եւ Յոբ ասէ. (յայտնեսցեն երկինք զանօրէնութիւնս նորա. յարիցէ ի վեարյ երկրի։) Եւ Սիրաք ասէ. (են հոգիք նորա ստեղծեալք ի վրէժխնդրութիւն. եւ ի ժամ կատարծի հեղցեն զսրտմտութիւն։) Տասներորդ՝ վասն ստուգութեան մեղացն. զի նոյն ինքն եղիցի դատւոր եւ վկայ։ Զի առաջի աչաց նորա ամենայն մեղք գործեցան. որպէ ասէ Երեմիա։ (Ես ինձէն դատաւոր եմ եւ վկայ ասէ Տէր։) Նաեւ ի կողմանէ մեղաւորացն եղիցի ստուգութիւնս այս՝ որք ունիցին զգիրս գրեալ ձեշռօք իւրեանց. այսինքն, ի խիղճս մտաց՝ որք վկայեսցեն ընդդէմ նոցա ըստ Դանիէլի. (ի դատաստան նստաւ. եւ դպրութիւնք բացան. ) այսինքն, խիղճք մտացն։ Մետասաներորդ՝ վասն չգիտելոյ զժամանակ դատաստանին. քանզի յանկարծակի եկեսցէ, յորժամ ակն ոչ ունիցին. ըստ Մատթէոսի. (որպէս յաւուրս Նոյի ուտէին եւ ըմպէին մարդիկ. եւ ոչ գիտացին, մինչեւ եկն ջրհեղեղն. նոյնպէս եղիցի եւ գալուստն որդւոյ մարդոյ։) Եւ Պօղոս յառաջին թեսաղոնիկեցւոց ասէ. (յորժամ ասասցեն թէ խաղաղութիւն եւ շինութիւն է, յանկարծակի եկեսցէ ի վերայ նոցա սատակումն։) Երկոտսաներորդ՝ վասն մատնելոյն զմեղաւորսն ի ձեռն ամենաչար տանջանաց. ըստ Մատթէոսի. (բարկացեալ Տէրն նորա մատանեաց զնա դահճաց. ) այսինքն, դիւաց. որք գերազանց են անգթութեամբ քան զամենայն տանջօղս։ Յորոց եւ զմեզ փրկեսցէ Քրիստոս Աստուած ողորմութեամբն Իւրով. եւ Նմա փառք յաւիտեանս ամէն։

Յայլմէ քարոզ վասն սրբոց. ի բանն՝ (Երանի աենեցուն՝ որք բնակեալ են ի տան Տեառն. յաւիտեանս յաւիտենից օրնեսցէն զՔեզ։) Սաղ. 83. 5։ (Գլուխ. ՃՀ)

Երանի որովայնին որ կրեացն զՔազ ասէ Ղուկաս։) Գիտութիւն հպարտացուցանէ՝ այլ սէր շինէ։) Բանս այս յայտնի եղեւ ի ժամանակս Քրիստոսի. զի դպիրքն եւ փարիսեցիքն որք գիտունք էին, նախանձեցան ընդ Քրիստոսի. դիւահար ասէին եւ որդիք հիւսան։ Իսկ կին մի առանց գիտութեան՝ բայց սիրով ասաց։ (Երանի որովայնին որ կրեացն զքեզ։) Վասն երկու պատճառի որովայն սուրբ կուսին երանի։ Նախզի՝ յամենայն չարութենէ եւ յապականութենէ մեկնեալ է. զի ամենայն կանայք չորս պակասութիւն ունին։ Նախզի՝ մեղօք յղանան։ Երկրորդ՝ ծանրութեամբ տանին որսվայնքն։ Երրորդ՝ զի ցաւօք ծնանին։ Չորրորդ՝ զի մահւամբ ի հող դառնան։ Յայս չորս պակասութենէս՝ սուրբ կոյսն ոչ ունէր։ Վասն առաջնոյն ասէ Մատթէոս. (որ ի նմայն ծնեալ է՝ ի հոգւոյն սրբոյ է։) Վասն երկրորդին ասէ Սիրաք. (երանի երկրի՝ որոյ թագաւոր քո շարիք է. ) այսինքն, բարեխառն։ Երրորդ՝ զի ծնաւ ուրախութեամբ, որպէս Էզէկիէլ. (մինչչեւ իցեն հասեալ ցաւք երկանց, ապրեցաւ եւ ծնաւ արու. ) այսինքն, սուրբ նախ քան զցաւս եւ զիշտս զոր այլ կանայք կրեն, ծնաւ, զի ինքն (պատեաց զորդին իւր զանդրանիկ ըստ Ղուկասու. ) եւ ոչ էին մանակաբարձք որք քաջալերեն զկանայս յերկունս։ Չորրորդ՝ մարմին սուրբ կոսին ոչ ապականեցաւ ի հող դառնալով մահուամբ ըստ օրինի բնութեանս. որպէս եւ ոչ որդւոյն ապականեցաւ։ Վասն այսորիկ ասէ տեսիլն Յօհաննու. (բացաւ տաճարն Աստուծոյ յերկինս՝ եւ երեւեցաւ տապանակ ուխտին՝ որ անփուտ փայտիւ էր կազմեալ. ) որ զմարմին սուրբ կուսին նշանակէ որ անապական մնաց։ Չորս զանազանութիւն կայ ի մէջ այլ կենդանեաց եւ մարդոյս։ Նախզի՝ կենդանիքն զոր ինչ առաջի ունին՝ ճանաչեն եւ ցանկան. իսկ զոր ինչ յաւիտենական է, ոչ իմանան։ Իսկ մարդս իմանայ զանցեալն, զներկայն, եւ զապառնին։ Երկրորդ՝ զի մարդս ոչ է վասն մարմնաւոր իրաց. այլ ամենայն ստեղծուածքս են վասն մարդոյս. զի չորս տարերքս վասն չորս խառնուածոյս են. եւ խառնուածքս վերայ բուսոց են. ե ւ բոյսքն վասն անբան կենռանեաց են. եւ կենդանիքն վասն մարդոյս են. եւ մարդս վասն երանութեան Աստուծոյ է։ Երրորդ՝ զի անբան կենդանիք միայն զհինգ զգայութիւնս ունին. եւ զգգալիս միայն ճանաչեն եւ սիրեն։ Իսկ մարդս՝ ճանաչէ ստուգութեամբ. եւ իմանայ եւ սիրէ զԱստուած։ Իսկ մեղաւորքն՝ են ի թիւս անասնոցն. եւ իջանեն իտանջանս։ *Զանազան կերպիւ գրեցին զերանութիւնն։ Ոմանք ասացին թէ՝ երանութիւնն է փափկութիւն մարմնոյ, ուտելոյ եւ խառնակութեանց։ Բայց այս սուտ է վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ զերանութիւնն բանական հոգիքն միայն վայելեն. Աստուած, հերշտակք, եւ մարդիկք։ Իսկ ուտելն եւ շաղաշարիլն հասարակ է եւ անբանից. եւ այսպիսի երանութիւնս տաղտկալի է. որրպէս ասէ ժողովօղն ի բերանոյ մեղաւորացն. (ահա զոր տեսի ես զբարին որ է լաւ ուտելն, ըմպելն, եւ տեսանել զբարութիւնս յամենայն վաստակս իւր. վասն զի այն է նոր։) Երկրորդ՝ զի մարդիկ ի մէջ են իմանալեաց եւ զգալեաց. զի վերագոյն ունի զիմանալին. եւ ի ներքոյ զզգալին։ Եւ երանութիւնն մեծ բարութիւն է քան զամենայն զոր ունի. եւ կատարելութիւն՝ վերին երանութիւնն է. ապա ուրեմն ոչ է պարտ կցորդութեամբ զգալեացս ունիլ զերանութիւնն որ ի վայր է քան զմարդս. այլ որր ի վեր է. այսինքն, յԱստուծոյ։ Ոմանք ասացին զերանութիւնն լինիլ փարթամութիւն ընչից. որպէս ասէ Սաղմոսն. (շտեմարանք նոցա լի են եւ բղխին ի միմեանս. խաշինք նոցա բազմածինք են. արդ՝ երանեցի՞ց ժողովրդեան որոյ այս այսպէս է։) Արդ՝ այս սուտ է վասն Դ պատճառի։ Նախզի՝ երանութիւնն միայն բարեացն է եւ Աստուծոյ սիրելեացն. իսկ հարստութիւնն չարացն եւ բարեացն է. եւ առաւել չարացն. որպէս ասէ Ղուկաս. (զգոյշ լերուք յամենայն ագահութենէ. զի ոչ եթէ ի մթերից են ամենայն կեանք նորա։) Երկրորդ՝ զի երանեմք զառատաձեռն առաւել քան զռիշտն. բայց առատաձեռնութիւնն ցրուէ զհարստութիւնն. եւ ռիշան ժողովէ. ապա ուրեմն ոչ է երանութիւն։ Երրորդ՝ զի ճշմարիտ երանութիւնն է բարի եւ հաստատուն. որ ոչ պակասի. եւ ոչ բռնութեամբ յափշտակի։ Իսկ փարթամութիւնն ընդդէմ է այսմ. վասն այսորիկ ասէ Տէրն. (զուրախութիւնն ձեր ոչ ոք հանիցէ ի ձէնջ։) Կէսք ասացին թէ՝ մեծութիւն պատւոյն՝ է երանութիւն. որ է սուտ վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ երանութիւնն քան զամենայն բարութիւնս բարձրագոյն է, եւ քան զամենայն սրբութիւնս գերագոյն. զի վերջ ամենայն առաքինութեանն՝ երանութիւնն է։ Իսկ պատիւն եւ հարկիքն՝ ոչ են գերագոյն քան զամենեսեան. զի վասն առաքինութեանն պատիւ դնեն մարդոյն. եւ ոչ միայն առաքինութիւնն, այլեւ ամենայն խոնարհ՝ վեհագոյն է քան զամենայն հարկիս. զի ամենայն ոք որ մի հունար ունի՝ պատիւ ունի։ Երկրորդ՝ զի երանութիւնն լինի յատուկ կամօք եւ գործօք մարդոյն. իսկ ով ոք որ հարկիս ընդունի, ոչ է յիւրմէն. այլ այլք մեծարեն եւ պատուեն. եւ այլոցն է գործն եւ ոչ իւրն։ Նաեւ բազում անգամ մեծարի անարժանն։ Ոմանք ասացին զերանութիւնն գոլ յիշխանութիւնն. որ ոչ է ճշմարիտ վասն երկու պատճառի։ Նախզի՝ երանութիւնն է ամենեւին բարի. որպէս զի ոչ է հնար որ չար առնէ այլոց. իսկ իշխանութիւնն ի մէջն է. զի ոմանց բարի առնէ եւ ոմանց չար։ Երկրորդ՝ երանութիւնն է կատարեալ բարութիւն եւ անպակաս. բայց իշխանութիւնն յոյժ պակասեալ եւ անկատար է։ Զի յիշխանութիւն ելանելն է ոչ իւր կամօքն. այլ այլ կամօք ժողովոյն. յայնժամ դժուարին է նմա զամենեցուն կամս շահիլն. զի փոփոխին եւ այլայլին կամք նոցա. եւ որչափ բարձրագոյն է իշխանութիւնն՝ առաւել երկնչի։ Այլք ասացին թէ՝ երանութիւնն կայանայ ի մարմնական առողջութիւնն. ի գեղեցկութիւնն. ի յուժեղութիւնն. ի յերագութիւնն. եւ ի սրատեսութիւնն։ Եւ այս եւս սուտ է վասն երկու պատճառի։ Նախ զի՝ երանութիւնն գերագոյն բարի է. եւ հոգին գերագոյն է քան զմարմինն։ Ապա ուրեմն վասն բարութեան հոգւոյն է երանութիւնն. եւ ոչ մարմնոյն։ Երկրորդ՝ եւ այլ զի արծիւն սրատես է քան զմարդս. շունն վազան. առիւծն ուժով. էշն սրալսօղ, եւ այլ։ Երանութիւնն է պարառութիւն ամենայն բարեաց. եւ փախուստ ամենայն չարեաց. զոր ոչ ոք կարէ ունիլ ի ներկայ կեանս։ Զի եթէ ոք հասանի կատարելութեան իմն միւս ինչ պակաս գտանի. զի թէ հարուստ է, ունի պակասութիւն գիտութեան. եւ անդրադարձեալ. եւ թէ գեղեցիկ է, ունի պակասութիւն կարողութեան. եւ անդրաժդարձեալ. եւ այլ սոյնպիսիք։ Վասն այնորիկ ասէ Եսայի. (ժողովուրդ իմ որք երանեն զձեզ՝ խաբեն զձեզ. եւ զշաւիղս ոտից ձերոց մոլորեցուցանեն։) Վասն այնորիկ երանութիւնն ոչ է մամնական ինչ՝ եւ ոչ զգայութեամբ ըմբռնի. այլ է հոգեւոր եւ ճանաչում մտացն. ոչ ի յայն ճանաչումն որ հոգին զստեղծուածս ճանաչէ։ Իսկ ճանաչել զԱստուած կրկին է։ Նախ՝ միջնորդութեամբ արարածոցս. որպէս փիլիսոփայք զԱստուած ճանաչեցին. եւ ի յայս ճանաչումնս ոչ գոյ երանութիւն։ Երկրորդ՝ ա նընդմիջաբար ի հանդերձեալն. յայն ժամ սուրբ երրորդութիւնն իմանալապէս ընդ մարդոյն միաւորի. որպէս ասէ Տէրն. (այս են յաւիտենական կեանք՝ զի ծանիցեն զքեզ միայն ճշմարի Աստուած. եւ զոր առաքեցեր զՅիսուս Քրիստոս։) Եւ յառակն ասէ։ (Երանեալ է այր՝ որ եդիտ զիմաստութիւն. եւ մահկանացու որ ետես զհանճար. զի լաւ է զվաճառն զայն գտանել, քան զգանձս ոսկւոյ եւ արաթոյ. պատուականագոյն է քան զականս պատուականս. եւ ոչ ինչ է չար որ հակառակ կայցէ նմա։) *Երանութիւն ամենայն սրբոց ի վեց կողմանէ լինի։ Նախ ի վերին կողմանէն։ Երկրորդ՝ ի ներքին։ Երրորդ՝ ի յաջ կողմանէն։ Չորրորդ՝ ի ձախ։ Հինգերորդ՝ ի առաջին։ Վեցերորդ՝ ի յատուստ կողմանէն։ *Ի վերին կողմանէն՝ լինի յԱստուծոյ. եւ այս երեք մասն ունի։ Նախ՝ է տեսութիւն երեսացն Աստուծոյ. որպէս ասէ Եսայի. (զթագաւորն փառաց տեսջիք։) Եւ վարդապետք ասեն թէ՝ մեղաւորքն լաւ կամին ի դժոխս լինիլ եւ զերեսն Աստուծոյ տեսանել, քան յարքայութեանն եւ ոչ տեսանել։ Եւ ոսկէ բերանն ասէ. ինձ թւի թէ՝ ծանրագոյն տանջանք է ի յերեսացն Աստուծոյ անկանիլ, քան թէ ի դժոխս այրիլ։ Եւ այլք ասեն. այն ուրախութիւնն ճշմարիտ է՝ որ ի ստեղծողէն եւ ոչ ի ստեղծուածոցս ծնանի. մերձ այն ուրախութեանն՝ ամենայն հեշտութիւնն աշխարհիս ողբ է. ամենայն ուրախութիւն ցաւ է. ամենայն քաղցրութիւն դառն է. ամենայն գեղեցկութիւն գարշելի է։ Վասն այսորիկ ասէ սաղմոսն. (ծարաւի է անձն իմ առ քեզ Աստուած. երբ եկից երեւեցայց երեսացդ Աստուծոյ։) Ամենայն վայելչութիւնք մարմնաւորք իբրեւ զկաթիլ մի ի ծոովէ կաթեալ են յերանութենէն իկեանս յայս։ Ապա ուրեամն վայ մեղաւորացն՝ որք աշխարհիս հեշտութեանն հետեւին. եւ զերանութիւնն թողուն. որպէս ասէ Երեմիա. (զի թողին զաղբիւր ջրոյ կենդաւոյ. եւ փորեցին ինքեանց գուբս ծակոտկէնս։) Ամենայն հեշտութիւնք ի սկզբանէ մինչեւ ի կատարած համեմատելով յերանութիւնն. է իբրեւ զփոշի մի մղեղի ի չողն։ Փիլիպպոսի մի ազգ կերակուրն բաւական էր. որպէս ասաց առ Տէրն. (ցոյց մեզ զհայր քո եւ շատ է մեզ։) Իսկ ի հանդերձեալն՝ սուրբ երրորդութիւնն յայտնի մեզ հասարակաբար. որպէս ասէ. (ես եւ հայրիմ առ նա եկեսցուք. եւ օթեւանս առնմա արասցուք։) Երկրորդ՝ է տեսութիւն մարդկութեանն Քրիստոիս. զի զի՞նչ այլ մեծագոյն ուրախութիւնն է քան զտեսանելն զՔրիստոս մարդ ստեղծօղ մարդոյս։ Վասն այսորիկ ասէ Տէրն. (ես եմ դուռն. ընդիս եթէ ոք եկեսցէ՝ մտցէ եւ կեցցէ, եւ ճարակ գտցէ։) Մտանեմք առ ի տեսանել զաստուածութիւնն. եւ ճարակ գտանեմք ցնծութեան։ Երրորդ՝ է համանգամայն տեսութիւն միաւորութեան ասուածութեանն եւ մարդկաութեանն Քրիստոսի ի մի էութիւն. այսինքն, զի տեսանեմք զեղբայրն մեր միաւորեալ ի բանն Աստուած։ Եւ այն զի մեծ ուրախութիւն է տսանել զորդին ծնօղքն եպիսկոպոս, կամ թագաւոր եւ դատաւոր կենդանեաց եւ մեռելոց. եւ զոր ինչ բարութիւն գլուխն ունի՝ ա նդամքն իւրենց համարի. եւ անդրադարձեալ. որպէս Տէրն. (զոր ինչ արարիք միում ի փոքրկանցս յայսցանէ՝ ինձ արարիք։) *Երկրորդ՝ ուրախութիւն ունին սուրբքն ի ներքին կողմանէն։ Եւ այս երեք մասն ունի։ Նախ՝ ուրախանան, զի իդժոխոցն փրկեցան. որպէս ասէ սաղմոսն. (անձինք մեր ապրեցան որպէս ճնճղուկք յորոգայթէ որսողաց։) Երկրորդ՝ յորժամ տեսանեն զթշնամիսն Աստուծոյ ի տանջաս. որպէս ասէ սաղմոսն. (ուրախ եղիցի արդարն յորժամ տեսցէ զհատուցումն. եւ զձեռս իւր լուասցէ յարեան մեղաւորին։) Երրորդ՝ ուրախանան յորժամ տեսանեն զմեղսն որ այնչափ վնաս զոր աստ գործեաց մարդոյն՝ ի դժոխսն կապեալ կայ. որպէս ասէ սաղմոսն. (պակասեսցին մեղաւորք յերկրէ։) *Երրորդ՝ ուրախութիւն սրբոցն՝ է յաջմէ. այսինքն, ի հրեղէն երկնից։ Եւ այս երեք մասն ունի։ Նախզի՝ ուրախանան ի լուսաւորութենէ երկնից. որպէս ասէ Տուբիթ. (երանելի լինիմ եթէ յազգէ իմմէ ոք տեսանէ զլոյսն Երուսաղէմի։) Եւ սաղմոսն ասէ. (լոյս ծագեաց արդարոց սրից։) Երկրորդ՝ ուրախութիւն է ի սրբութենէ տեղւոյն. որպէս ասէ Յօհաննէս ի տեսիլն. (մի մտցէ անդ ամենայն չարակամ։ զի մի պղծեսցէ զնա ստութեամբ իւրով. բայց միայն մտցեն ի նա որոց անուանքն գրեալ են ի դպրութեան կենաց։) Երրորդ՝ վասն ընդ արդձակութեան տանն Աստուծոյ. որպէս ասէ բարուք։ (Ո՞վ Իսրայէլ՝ որպէս զի մեծ է տունն Աստուծոյ. եւ ընդ արձակ է տեղի ստացուածոց նորա։) *Չորրորդ՝ ուրախութիւն է ամենայն սրբոցն ի ձախ կողմանէն. այսինքն, յաշխարհէս։ Եւ այս ուրախութիւնս եւս երեք մասն ունի։ Նախ՝ որ ի նեղութենէ եւ յօտարութենէ աշխարհիս փրկեցան. վասն զի յոյժ ցանկան ելանել. որպէս ասէ սաղմոսն. (վայ ինձ՝ զի ընդ երկար եղեւ պանտխտութիւն իմ. զի բնակեցայ ես ի վրանս կեդարու։) Երկրորդ՝ զի փրկեցան ի նաւակոծութենէ աշխարհիս. որպէս առաքեալքն աղաղակեցին ի ծովուն. (Տէր փրկեա զմեզ. քանզի կորնչիմք։) Երրորդ՝ զի ընտեալքն տկար եւ անզօր կային աստ ի բերանոյ առիւծուն. այսինքն, սատանայի. եւ այժմ յաղթեցին. որպէս ասէ սաղմոսն. (փրկեա զիս ի բերանոյ առիւծուն։) *Հինգերորդ՝ յառաջին կողմանէն սուրբքն ուրախանան. այսինքն, ի բարի ընկերացն։ Եւ այս երեք մասն ունի։ Նախզի՝ ա յն ընկերքն բազում լինին եւ անթիւ. որպէս ասէ տեսիլն։ (Յետ այսորիկ տեսի եւ ահա ժողովուրդ բազում որոց ոչ գոյ թիւ յամենայն ազգաց. եւ յամենայն ցեղից. եւ յամենայն լեզուաց. եւ յամենայն ժողովրդոց՝ որք կային առաջի աթոռոյն։) Ընդդէմ երեւի թէ՝ սակաւք իցեն որք փրկին քան զնոսա՝ որք կորնչին։ Զի յորժամ հարցեալ եղեւ Տէրն թէ՝ (սակաւք իցեն որք ապրելոց իցեն։) Պատասխանի ետ. (մտէք ընդ նեղ դուռն. զի լայն ճանապարհաւն բազումք երթան որ տանի ի կորուստն։) Ընդէ՞ր ապա Յօհաննէս անթիւ ասէ զընտրեալսն։ Ասելի է թէ՝ երկու բանքս ոչ են հակառակ միմեանց։ Զի Քրիստոս ոչ ասէ թէ ա մենեւին սակաւք լինին փրկեալքն. այլ թէ սակաւք լինին քեզ զկորուսեալսն. բայց թիւք ընտրելոցն ինքն ըստ ինքեան բազումք են։ Իսկ թէ ո՞րքան՝ զանազանապէս են ասացեալ։ Ոմանք ասացին թէ՝ այնչափ փրկին, որչափ անկան դեւքն։ Կէսք ասացին թէ՝ այնչափ փրկին, որչափ հրեշտակք մնացին։ Իսկ ոմանք ասացին թէ՝ այն քան փրկին, որչափ անկան դեւք. եւ հրեշտակք մնացին։ Իսկ այլք ճշմարտագոյն ասացին թէ՝ ոչ ոք բաց յԱստուծոյ կարէ թուել թէ որչափ են փրկեալքն։ Զի Աստուծոյ միայն յայտնին է թիւ ընտրելոցն։ Վասն այսորիկ տեսեալ զթիւն ասէ թէ՝ լուայ զթիւ կնքելոցն. զի էին հարիւր քառասուն եւ չորս հազար կնքեալ յազգէ որդւոցն Իսրայէլի. եւ բաժանէ զիւրաքանչիւր ցեղսն ասելով թէ՝ (յազգէն Յուդայ երկոտասան հազար կնքեալ։) Պատասխանեն վարդապետք թէ՝ աստ թիւ եդեալ ի տեղի անհամար թւոյ. զի երեք կերպիւ համար եդեալ է աստ. հարիւր քառասուն եւ չորս. եւ յամէն մէկի դնի հազարն։ Հարիւրն ցուցանէ զկուսանսն. քառասունն ցուցանէ զապաշխարօղսն եւ զայրիսն. զի Տէրն քառասուն օր պահեաց։ Իսկ չորսն ցուցանէ զկատարօղսն չորս աւետարանչացն։ Իսկ նոքա որք փրկին՝ զանուանս որդւոյցն Իսրայէլի մեկնեա բարոյականապէս։ Զի յուդայն խոստովնօղ թարգմանի, եւ այլն։ Երկրորդ մասն ուրախութեանն՝ է յազնուականութենէ ընկերացն. զի յարքայութեանն երկնից ոչ լինին անարգք եւ նւաստք. այլ ամենեքեան թագաւորք։ Զի ասէ տեսիլն. (ելցեն ի քաղաքէն Աստուծոյ արտաքս շունք. գեղատուք, կռապաշտք, սպանօղք, պոռնիկք, եւ շնացօղք։) Իսկ սուրբքն լինին մեզ ընկեր. վասն այսորիկ ասեն վարդապետք. ի դուրս եկ սակաւ մի ի տանէդ մարմնոյդ. եւ ի դուռն կաց. եւ զմեծութիւնն Աստուծոյյ նկատեա։ Զի տեսաես զՄարիամ. ոչ զքոյրն Մովսէսի, այլ զմայրն Աստուծոյ ամենայն կուսանաց դասուքն։ Զի թէ Մարիամ յընկղմիլն փարաւօնի երգէր գուսանօք եւ թմպկօք. (օրհնեսցուք զՏէր՝ զի փառօք է փառաւորեալ։) Այսպէս եւ մեք յորժամ անցանեմք զծով կենցաղոյս, եւ թշնամիքն մեր ի դժոխս ընկղմին, սուրբ կոյսն երգէր զերգս օրհնութեան։ Երրորդ մասն ուրախութեան՝ է սէր ընկերացն։ զի յուրախութենէ եւ ի փառաց միմեաց ուրախանան. որպէս ասէ Պօղոս կորնթացւոց. (եթէ փառաւորի ինչ մի անդամն՝ խնդան ամենայն անդամքն ընդ նմա. այլ դուք մարմին Քրիստոսի եք. եւ անդամք յանդամոց նորա։) *Վեցերորդ՝ ուրախութիւն՝ սրբոցն՝ է ի կողմանէ մարմնոյն։ Նախզի՝ զերծան ի մարմնոյ բանտէս. որպէս ասէ Պօղոս հռոմայեցւոց. (այլ մի տառապեալ եմ ես. եւ ո՞վ ապրեցուսցէ զիս ի մարմնոյ աստի մահու։) Եւ սաղմոսն աասէ. (Տէր հան ի բանտէ զանձն իմ։) Երկրորդ՝ յերկիւղէ մահուն՝ որքան զամենայն ահարկու է ազատեցան. որպէս ասէ առաքեալն։ (Ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո. ո՞ւր դժոխք խայթոց քո։) Եւ Սիրաք ասէ. (ո՛վ մահ՝ դառն է յիշատակ քո։) Երրորդ ուրախանան. զի ի վշտալից մարմնոյս ազատեցան. զի փոխանակ ապականութեանն՝ առնուն անապական մարմին. փոխանակ տկարութեանն՝ զօրաւոր։ Եւ ընդդէմ թանձրութեանն՝ անօսր եւ թեթեւ։ Եւ ընդդէմ մթացեալ մարմնոյն՝ լուսաւոր մարմինն. որպէս ասէ յառաջին կորնթացւոց։ (Սերմանի ապականութեամբ, եւ յառնէ առանց ապականութեան. սրմանի անարգութեամբ, եւ յառնէ փառօք. սերմանի տկարութեամբ, եւ յառնէ զօրութեամբ. սերմանի մարմին շնչաւոր, եւ յառնէ մարմին հոգեւոր։ Ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. Որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։