Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Հեթում Պատմիչ, Ազգաբանական աշխատութիւններ · 1/1

[Ա Պատմութիւն ազգին Ռովբինեանց, թէ որպէս տիրեցին Կիլիկիո]

Ա. Ռովբէն մեծն ազգական ոմն եւ իշխան թագաւորին Հայոց Գագկա: Յետ մահուանն Գագկա թագաւորին եկեալ յերկիրն Կաւսիտառոյ անդ բնակեցաւ եւ անտի եկեալ ի գեղն Կաւրմաւզաւլաւ եւ կացեալ անդ մինչեւ ի վախ•ան իւր, թողեալ որդի իւր զԿոստանդին:

Բ. Յետ մահուան Ռովբինի, Կոստանդին որդի նորա եմուտ ի նահանկս Կիլիկեցոց եւ տիրեաց Վահկային եւ այնմ լեռնակողմանցն եւ ապա վախ•անեալ թաղեցաւ ի Կաստաղաւնն, թողեալ Բ (2) որդիս` զԹորոս եւ զԼեւոն:

Գ. Թորոս որդի Կոստանդեա յետ մահուան հաւրն իւրոյ կալաւ զիշխանութիւն նորա: Սա վրէժխնդիր եղեալ մահուանն Գագկա, յորդոցն Մանտալէի եւ էառ զամրոցս նոցա զկոչեցեալն Կենդռաւսկաւի եւ զնոսա մահացոյց չարաչար մահուամբ: Յետ որոյ զաւրացեալ ի վերայ ազգին Յունաց, տիրեաց բազում գաւառաց, էառ եւ զԱնարզաբա եւ շինեաց անդ տա•ար եւ կացոյց ի տա•արին զպատկեր սրբոյ Աստուածածնին, զոր բերեալ էր ի Կենդռաւսկաւոյ: Այս Թորոս շինեաց զաստուածաբնակ ուխտսն զԹրազարկն եւ զՄաշկեւորն եւ ապա վախ•անեալ թաղեցաւ ի Թրազարկն: Մնացեալ իւր որդի մի Կոստանդին անուն, զոր ամպարիշտք ոմանք կալեալ մահացու դեղաւք մեռուցին զնա:

Դ. Լեւոն որդի Կոստանդեա եւ եղբայր վերոյասացեալ Թորոսին /168բ/ յետ մահուան եղբաւր իւրոյ Թորոսի էառ զիշխանութիւն նորա. եւ այնչափ զաւրացեալ մինչեւ տիրեաց մայրաքաղաքացն Կիլիկիոյ Մսսայ եւ Տարսոնի: Սորա եղեն որդիք Դ (4)` Թորոս, Ստեֆանէ, Մլեհ եւ Ռովբէն: Իսկ կայսն Յունաց Պաւրֆիրաւէնն Կալաւժան եկն յաշխարհն Կիլիկիոյ եւ կալաւ զԼեւոն եւ զերկուս որդիսն իւր` զԹորոս եւ զՌովբէն. եւ տարեալ զնոսա կապանաւք ի Կոստանդինուպաւլիս: Իսկ Ստեֆանէ եւ Մլեհն զերծեալք գնացին յՈւռհա առ քեռին իւրեանց: Եւ յետ ամաց ինչ կայսրն քաղցրացեալ նոցա էհան ի բանտէն զԼեւոն որդովքն. եւ էին պատուով ի պաղատն արքունի. մինչ յաւուր միում դէպ եղեւ կայսերն գնալ ի բաղանիս եմոյծ ընդ իւր իբր զմաւտակա եւ զսպասաւոր զՌովբէն որդին Լեւոնի. իսկ Ռովբէն վասն սաստիկ ուժեղութեանն իւրոյ մատուցեալ կալաւ զգուռն մի, որ էր լի ջրով, վերոյց ի տեղոջէ իւրմէ եւ տարեալ եդ առաջի կայսերն, ընդ որ զարմացաւ կայսրն եւ ամենայն տեսողքն: Ապա յետ աւուրց ինչ ամբաստանեցին առ կայսրն զՌովբէն եւ ետուն կուրացուցանել զաչսն, յետ որոյ վախ•անեցաւ: Եւ դարձեալ կալան զԼեւոն եւ զԹորոս որդին իւր եւ եդին ի բանտի: Եւ մինչ կային ի բանտին տեսիլ ետես Թորոս եւ պատմեաց հաւրն իւրոյ` էթէ «Տեսանէի յանուրջս այր մի փառազարդեալ, որ ունէր ի ձեռինն նկանակ հացի եւ ձուկն մի եւ տայր ինձ, եւ դու հայր խնդրէիր ի հացէն եւ ի ձկանէն, այլ ոչ կերակրէիր ի նմանէե: Եւ Լեւոն խնդութեամբ մեկնէր զերազ, որդոյն այսպէս` էթէ «Որդեակ իմ տալոց է Աստուած զհայրենի աշխարհն մեր դարձեալ ի ձեռս քո, բայց ես ոչ ժամանեմ տեսանել զայնե: Եւ յետ սակաւ ինչ աւուրց եհաս վախ•ան Լեւոնի ի բանտի անտ եւ փոխեցաւ առ Քրիստոս: Իսկ կայսրն գթացեալ եհան զԹորոս ի բանտէն: Եւ յետ փոքր ինչ ժամանակի, դէպ եղեւ, կայսերն գալ ի յաշխարհն Կիլիկեցոց բազում զաւրաւք: Եւ մինչ բանակեալ /169ա/ կայր ի դաշտին Անարզարոյ յաւուր միոջ կամեցաւ յորս ելանել. եւ յորսալն եհան նետ մի ի կապար•ուցն դեղուն, զի ձգեսցէ զհետ երէոյ եւ իսկոյն խոցեալ ի նետէն իւրմէ վախ•անեցաւ. զոր հանեալ զփորոտի նորա թաղեցին մերձ յԱնաւարզա ի տեղի մի եւ շինեցին եկեղեցի ի վերայ, որ մինչեւ յայսաւր կոչի անուն տեղոյն Քաղրդիկ: Եւ զմարմին կայսերն տարեալ զաւրքն նորա զկնի իւրեանց ի Կոստանդինուպաւլիս: Իսկ Թորոսն որդի Լեւոնի մնաց յայնժամ ի Կիլիկիայ եւ ոչ գնաց զկնի զաւրաց կայսերն, այլ գնացեալ ի սահմանս Վահկային եւ գեաւղ մի իբրեւ զաւտարական ոք, ոչ յայտնեալ զինքն ումեք, բայց միայն քահանայի միոյ հայոյ, զի ծանոյց նմա, թէ որդի է Լեւոնի: Եւ էրէցն այն իմաստութեամբ ծածկեաց զխորհուրդս նորա, զի մի վնասեսցի ասէ ի Յունաց, վասն որոյ եդ զնա հովիւ ոչխարաց իւրոց մինչեւ անցին աւուրք բազում. եւ առ սակաւ սակաւ յայտնեաց զգալն Թորոսի հաւատարմաց ոմանց, որք միաբանեալ հնարիւ մեծաւ առին զՎահկայն ի Յունաց:

Ե. Եւ տիրեաց Թորոս Վահկային եւ անտի զաւրացեալ էառ զբազում գաւառս: Իսկ յետ մահուան Պաւրֆիրաւէն կայսերն եկաց կայսր ի Կոստանդինուպաւլիս Մանուիլ որդի նորին: Եւ այս Մանուիլ կայսր ժողովեաց բազում զաւրս եւ եկն ի Կիլիկիայ, վասն գնալոյ յաւգնութիւն ազգին Ֆռանգաց, որ Յերուսաղէմ. եւ լուաւ անտ զգործսն Թորոսի, զոր գործեալ էր ընդ Յոյնսն մախացեալ ընդ նմա յոյժ, զաւրս արձակեաց ընդ ամենայն լեռնակողմանսն, վասն ըմբռնելոյ զԹորոս: Եւ Թորոս ամրացեալ կայր ի Բարձրբերդ եւ ժողովեալ կային առ նա բազում զաւրք հետեւակաց, որք պնտեալ ի կապանսն բաղումք վնասեցին ի զաւրաց կայսերն եւ զոմանս ի մեծամեծաց նորա կապեալ տարան առ Թորոս: Եւ կայսրն իբրեւ լուաւ զնոյն քաջութիւն Թորոսի առաքեաց առ նա եւ կոչեաց գալ հաշտութեամբ /169բ/ ի հնազանդութիւն նմա միջնորդութեամբ բրընձին Անտիոքա: Եւ Թորոս գնաց առաջի կայսերն յորմէ ընկալաւ պատիւ եւ մեծարանք յոյժ, բայց զԱնաւարզայ խնդրեաց ի նմանէ կայսրն եւ էառ. եւ զայլ երկիրն պարգեւեաց Թորոսի մշտընջենաւոր եւ ամրացոյց արքունական սիգեղիւ: Եւ անտի գնաց կայսրն յԱնտիոք եւ Թորոս զկնի նորա եւ յորժամ դարձան յԱնտիոքա կամելով կայսերն գնալ ի Կոստանդինուպաւլիս Թորոս ոչ գնաց զկնի նորա, այլ խոյս ետ եւ գնաց ի Վահկայն: Եւ յետ երթալոյ կայսերն յաշխարհ իւր էջ դարձեալ Թորոս ի Վահկայէն եւ էառ զԱնաւարզա եւ զՄսիս: Եւ մինչ կայր ի Մսիս դուսքն Յունաց, որ էր ի Տարսոն ժողովեաց ըզաւրս Յունացն եւ կոչեաց ընդ իւր զտէրն Լամբրունին եւ զՆաթանիլեանք, որ էին տէրք Ասկուռսոյ եւ այնմ լեռնակողմանցն, զնոսա զամենեսեան գումարեաց եւ եկն ի վերայ Թորոսի ի Մսիս: Իսկ Թորոս ի գիշերի գաղտ պատառեաց զպարիսպ քաղաքին եւ ելեալ պատերազմեցաւ ընդ զաւրս Յունաց եւ անթիւս կոտորեաց ի նոցանէ, եւ զմնացեալսն փախստական արար. եւ կալաւ զԱւշին տէրն Լամբրունին եւ էառ բազում գանձ ի նմանէ եւ ապա ազատեաց զնա: Յետ որոյ փեսայացոյց զորդի նորա զՀեթում ի դուստր իւր Ռիթա: Եւ յետ աւուրց ինչ Թորոսի առեալ զաւրս գնաց ի վերայ Տարսոնի եւ էառ զնա, եւ յայնմհետէ տիրեաց ամենայն Կիլիկիոյ` էառ եւ յաշխարհէն Իսավրիոյ մասն ինչ: Իսկ Թորոսի հասեալ վախ•ան թաղեցաւ ի Թրաղարկն: Եւ Ստեֆանէ եղբայր իւր ոչ ժամանեաց տիրել աշխարհին Կիլիկիոյ յետ մահուան եղբաւրն, քանզի յառաջագոյն կալան զնա իշխանք Յոյնք ի սահմանս Համուսին, եւ յեռացեալ պղինծ եդեալ խաշեցին զնա, եւ յետոյ տարեալ զմարմինն թաղեցին յԱրքակաղնին: Եւ Թորոսի մնացեալ որդի մի Լեւոն, զոր վստահացեալ էր Թորոս յաներն իւր Թումաս, որ էր յԱնտիոքա, նոյնպէս /170ա/ եւ յանձին արարեալ էր նմա զպայլութիւն աշխարհին: Իսկ միւս եղբայրն Թորոսի Մլեհն փախուցեալ կայր առ սուլտանն Հալպա զաւուրս բազումս: Եւ յորժամ լուաւ զմահ եղբարցն եկն յաշխարհն Կիլիկիոյ, աւգնականութեամբ սուլտանին Հալպա, կամեցաւ տիրել աշխարհին եւ ոչ կարաց, այլ դարձաւ անդրէն ի Հալպ: Եւ միւս անգամ դարձեալ խնդրեց ի սուլտանէն զաւրս բազումս: Եւ շարժեցաւ գալ ի վերայ քրիստոնէիցն աւերել զաշխարհն եւ աւգնականութեամբ անաւրինացն տիրել երկրին: Այլ իշխանքն Հայոց յորժամ լուան զգալն նորա առաքեցին առ նա, զի սիրով եկեալ տիրեսցէ աշխարհին եւ մի ինչ վնասեսցէ քրիստոնէից զաւրքն անաւրինաց: Եւ նա լուեալ զայն դարձոյց ըզաւրսն սուլտանին մեծաւ շնորհակալութեամբ:

Զ. Եւ Մլեհն եկեալ տիրեաց աշխարհին: Իսկ պայլն Թումաս երկուցեալ ի նմանէ փախուցեալ գնաց յԱնտիոք եւ զԹորոսի որդին կալան ամպարիշտ ոմանք եւ սպանին: Այս Մլեհ էր այլ չարասիրտ յոյժ եւ բազում աղտեղի գործաւք լցեալ, վասն որոյ սպանաւ ի զաւրաց իւրոց ի մէջ քաղաքին Սիսոյ: Այլ Ատեֆանէի մնացեալ էին Բ (2) որդիք` Ռովբէն եւ Լեւոն, որք սնեալ կային առ քեռին իւրեանց Բակուրան, տէրն Պապեռաւնին: Եւ յորժամ սպանաւ Մլեհն իշխանքն եւ զաւրքն Հայոց յղեցեալ բերին անտի զՌովբէն որդի Ստեֆանէի եւ կացուցին պարոն Հոյոց:

Է. Եւ տիրեաց աշխարհին Կիլիկիոյ Ռուվբէն որդի Ստեֆանէի, այր բարեբարոյ եւ իմաստուն եւ առատ յոյժ: Սա էառ իւր կին յազգէն Ֆռանգաց զԶապէլ, դուստր Հանֆրէ տը Դուրունին եւ ծնան նմա դստերս երկուս` Ալիծ եւ Ֆիլիպ: Իսկ ի հասանել վախ•անին Ռովբինայ, կացոյց յաթոռն զեղբայր իւր զԼեւոն, յանձնարարեալ նմա զերկոսին դստերսն իւր եւ ինքն վախ•անեալ թաղեցաւ ի Թրազարկն:

/170բ/ԱԸ. Յետ մահուան Ռովբէնի տիրեաց աշխարհին Կիլիկիոյ Լեւոն եղբայր իւր, որ Ը (8)-երորդ իշխող էր յազգէն Ռովբինանց եւ եղեւ առաջին թագաւոր Հայոց ի Կիլիկիայ, որ եւ քաջութեամբ եւ իմաստութեամբ տիրեաց հայրենի աշխարհին եւ այլ բազում գաւառաց եւ աշխարհին Իսավրիոյ. շինեաց եւ բազում դղեակս եւ ամրոցս ի պէտս պահպանութեան աշխարհին իւրոյ: Արար եւ պատերազմունս մեծամեծս, որպէս գտանի ի լիապատում գիրս պատմութեան նորա: Իսկ զերկոսին դստերսն Ռովբէնի եղբաւր իւրոյ կարգեաց այսպէս` զԱլիծն ետ յամուսնութիւն Ռեմունտ բրընձին Անտիոքայ, յորմէ ծնաւ որդի մի Ռովբէն անուն, զոր կոչէին բրինձ Ռովբէն: Այս բրինձ Ռովբէն առ իւր կին զՀէլուիզ դուստր Հեմրի թագաւորին Կիպրոսի. եւ ծնան նմա դստերս երկուս` Էսչիւ եւ Մարիա: Էսչիւն մեռաւ առանց կարգելոյ եւ Մարիայն եղեւ կին Ֆիլիպ տ Մընֆաւրդին, որ տիրէր Սրոյ: Եւ միւս դուստրն Ռովբինի Ֆիլիպն եղեւ կին թագաւորին Յունաց Լաշքարէ, եւ ծնաւ որդի մի Կոստանդին անուն, այլ ոչ ժամանեալ ի մեծութիւն վախ•անեցաւ փոքր: Եւ յետ ամաց ինչ տիրելոյ Լեւոնի աշխարհին Կիլիկիոյ առաքեցաւ նմա յընբրուրէն Ալամնաց եւ ի կայսերն Յունաց թագս թագաւորութեան. եւ նա ընկալեալ աւծաւ ի մայրաքաղաքն Տարսուս թագաւոր ազգիս Հայոց, որ եղեւ առաջին թագաւոր յաշխարհն Կիլիկիոյ: Եւ էառ իւր կին զՍպիլ դուստր Հեմրի թագաւորին Կիպրոսի. եւ ծնաւ դուստր մի Զապէլ անուն: Եւ յետ ամաց ինչ վախ•անեցաւ թագաւորն Լեւոն բարիոք խոստուանութեամբ եւ թաղեցաւ ի քաղաքն Սիս եւ մասն ինչ ի նմանէ թաղեցաւ ի վանքն Ակներ, զոր ինքն էր շինեալ: Իսկ յետ մահուան թագաւորին Լեւոնի եկաց պայլ աշխարհին Ատան, տէրն Մանիաւնին, որ յետ աւուրց ինչ սպանաւ ի Հաշիշեցն ի քաղաքն Սիս: Եւ եղեւ պայլ Կոստանդին գունդուստապլն, /171ա/ որ էր քեռորդի թագաւորին Լեւոնի եւ տէր Բարձրբերդոյ եւ Պապեռաւնին: Իսկ յաւուրս սորա բրինձ Ռովբէնն ելեալ յԱնտիոքայ գնաց ի Կուռիկաւս եւ տարեալ ընդ իւր զմայրն իւր ետ ի կնութիւն Վահրամ մարաջախտուն եւ նա ամուսնացաւ ընդ նա: Եւ զաւրինաւք ամուսինն իւր վարեալ առաքեաց առ եղբայր նորա Լեւոն տէր Բերդկանն եւ Մաւխրստին: Իսկ բրինձ Ռովբէնն եւ Վահրամ մարաջախդն եկեալ ի Տարսուս առեալ ընդ իւրեանս զիշխանսն, որ անդ կային` զՄաւլեւոնցիք, եւ զԱպլհասնանք եւ զայլսն. եւ եկեալ նոքաւք տիրեցին Ատանոյ. եւ անտի ելեալ երթային ի Մսիս, վստահացեալ ի զաւրս իւրեանց համարէին տիրել ամենայն աշխարհին եւ արտաքս ընկենուլ զԶապէլ դուստր թագաւորին Լեւոնի ի սեպհական աթոռոյ հաւրն նորա, այլ Աստուած ոչ ետ թոյլ կատարել զչարութիւն կամաց իւրեանց, հանդէպ ելեալ նոցա պայլն Հայոց Կոստանդին սակաւ զաւրաւք, եւ պատերազմեցաւ ընդ նոսա մերձ ի Մսիս, եւ շնորհաւքն Աստուծոյ յաղթեաց նոցա: Իսկ բրինձ Ռովբէնն եւ այլ իշխանքն փախուցեալ գնացին ի Տարսուս եւ անտ ամրացան: Եւ պայլն զհետ եկեալ զաւրաւք պաշարեաց զնոսա. եւ յետ բազում աւուրց էառ զքաղաքն Տարսուս, եւ կալաւ զբրինձ Ռովբէնն եւ զիշխանս նոցա եւ եդին ի բանտի, որ եւ անտ վախ•անեցան: Եւ անտի գնացեալ ի Կուռիկաւս առին զնա եւ զայլ ապըստամբեալ ամրոցսն շուրջանակի: Իսկ յետ այս ինչ գործելոց խորհուրդ արարեալ իշխանքն Հայոց ամուսնացուցին զԶապէլ, դուստր թագաւորին Լեւոնի, ընդ Ֆիլիպ, որդի Կոյր բրընձին:

[Բ]/Թ. Եւ Ֆիլիպն աւծաւ թագաւոր երկրորդ ի քաղաքն Տարսուս եւ ամենեքեան մտերմութեամբ ծառայէին նմա: Իսկ նա խորհուրդ չար եդեալ ի մտի իւրում, հրամանաւ հաւրն իւրոյ եւ թելադրութեամբ ամենայն անտիոքացեաց եւ դամփլցեց, զի զեկեղեցիսն Հայոց եւ /171բ/ զիշխանսն զամենեսին ի սպառ ջնջեսցեն, եւ Ֆռանկք կացուսցեն ի տեղի նոցա, զոր լուեալ ոչ կարացին տանել այնպիսի ամպարըշտութեանն, այլ յաւուր միում մինչ կային ի Թիլն բերդ, Ճաւֆրի, տէրն Սարվանդիքարին եւ պռաւքսիմոսն Տրդատ կալան զնա եւ անտի տարեալ եդին ի բանտի յանառիկն Բարձրբերդ եւ անդ վախ•անեցաւ: Իսկ յետ այս ինչ գործելոց ամուսնացուցին զթագուհին Զապէլ ընդ Հեթում, որդի Կոստանդեայ պայլուն Հայոց, եւ աւծին զնա թագաւոր մեծաւ խնդութեամբ ի մայրաքաղաքն Տարսուս:

Գ/Ժ. Եկաց երրորդ թագաւոր Հայոց ամենագովելին Հեթում, որ առաւելեաց բարութեամբ քան զամենայն թագաւորս. եւ ետ նմա Աստուած կրկին շնորհս նորոգելոյ եւ ա•եցուցանելոյ զթագաւորութիւնս Հայոց: Եւ ծնան նմա որդիս երիս` Լեւոն, Թորոս, Ռովբէն, եւ դստերս Ե (5) Սպիլ, Ֆիմի, Ռիթա, Զապէլ, Մարիայ: Սորա փոքր որդին Ռովբէն վախ•անեցաւ մատաղ տիաւք եւ Թորոսն սպանաւ ի զաւրացն Մսրա ի կապանն Մառոյ, յորում աւուր եւ զանդրանիկ եղբայր նորա Լեւոն կալանաւոր արեալ տարան ի Մսր, զոր յետ երկուց ամաց գնեաց զնա հայր նորա ի ծառայութենէն Մսրայ` եւ ետ գին սուլտանին զբերդն Դարպսակ եւ զՍնղուր Աշխարն, որ էր խուշտաշ սուլտանին եւ կայր ընդ ծառայութեամբ Թաթրուն, զոր խան Ապաղայն շնորհեաց զնա թագաւորին Հեթմոյ, վասն թափման որդոյ նորա: Իսկ Սպիլ դուստր սորա եղեւ կին Պեմունտ բրընձին Անտիոքայ եւ գունթին Տրապաւլսոյ. Ֆիմին եղեւ կին Ճուլիան Սայիտոյ տիրոջն. Ռիթայն եղեւ կին Կոստանդին Սարվանտիքարին տիրոջն. Զապէլն մեռաւ անկարգ. եւ Մարիայն եղեւ կին Կի տը Պլնին: Եւ ի հասանել վախ•անի թագաւորին Հեթմոյ առ եզր Պար/172ա/ատիս գետոյ, որ կոչի Ակներ, նախ կրաւնաւորեցաւ եւ կոչեցաւ անուն նորա Մակար եւ ապա հանգեաւ եւ թաղեցաւ ի Թրազարկն: Յետ որոյ եկաց յաթոռ նորա անդրանիկ որդին նորա Լեւոն:

Դ/ԺԱ. Լեւոն որդի Հեթմոյ եկաց չորրորդ թագաւոր Հայոց եւ աւծաւ ի քաղաքն Տարսուս յաւուր Յայտնութեան տեառն: Սա էառ կին զԿեռան` դուստր Հեթմոյ, տեառն Լամբրունին. եւ ծնան նմա որդիք Է (7)` Հեթում, Թորոս, Սմբատ, Կոստանդին, Ներսէս, Աւշին, Ռովբէն, եւ դստերս Գ (3)` Զապել, Ռիթա, Թեֆանոյ: Սա վախ•անեցաւ ի քաղաքն Սիս եւ թաղեցաւ ի Թրաղարկն: Յետ որոյ տիրեաց աշխարհին Կիլիկիոյ անդրանիկ որդին նորա Հեթում: Եւ Թորոս եղբայր սորա էառ կին զՄարկրիտ` դուստր Ոյկ տ Լըզինայ, թագաւորին Կիպրոսի. եւ ծնաւ նմա որդի մի Լեւոն անուն: Իսկ առաջին քոյր սոցա Զապէլ եղեւ կին Ամառի, Սրոյ տիրոջն եւ որդոյ թագաւորին Կիպրոսի, վերոյասացել Ոյկ տ Լըզինին:

[Բ Ազգաբանութիւն թագաւորացն Երուսաղէմի եւ թագաւորացն Կիպրոսի]

Սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ թափուեցաւ յանաւրինաց եւ եղեւ քրիստոնէից յաւուր ուրբաթի, յուլիս ամսոյ ԺԵ (15) աւրն ի թուականին Քրիստոսի ՌՂԹ (1099): Եւ ընտրեցին քրիստոնէքն թագաւոր Երուսաղէմի զԳաւնդաւֆրէ տը Պոյլունն, որ էր տուկ գաւառին, որ կոչէր Լաւռայն. այլ սա ոչ կամեցաւ թագ շալկել եւ մեռաւ անժառանգ:

/172բ/ Ա. Յետ մահուան Գաւնդաւֆրէ տը Պոյլունին պսակեցաւ առաջին թագաւոր Երուսաղէմի Պաղտինն իր աղբայրն եւ սա մեռաւ անժառանգ:

Բ. Եկաց երկրորդ թագաւոր Երուսաղէմի Պաղտին տը Պուրգն կարեւոր սոցա: Սա էառ կին հայ իշխան ի մի, որում անուն էր պարոն Գաբրիէլ, որ տիրէր Մէլիտինոյ, եւ անուն կնոջն Մաւրֆիա. եւ եղեն նորա դստերք Դ (4), որ են անուանք նոցա` Մէլիսանթ, Ալիծ, Հաւտիարտ, Ճաւիէ: Մէլիսանթն եղեւ կին Ֆուքին, որ էր գունդ Ան•ոին. Ալիծն եղեւ կին բրընձին Անտիոքայ. Հաւտիարտն եղեւ կին գունդին Տրապաւլսոյ. Ճաւիէն եղեւ հաւատվոր եւ վասն իւր շինեցաւ վանքն, որ կոչի սուրբ Լազար Բեթանիոյ:

Գ. Յետ մահուան թագաւորին Պաղտնի եկաց երրորդ թագաւոր Երուսաղէմի Ֆուքն իւր փեսայն, որ ամուսնացեալ էր ընդ Մէլիսանթ դուստր նորա, եւ եղեն նոցա Բ (2) որդիք` Պաղտին եւ Ամառի: Այս թագաւոր Ֆուքս ի գոյրն Աքայոյ կու վարէր լապըստակ մի եւ ձին զոլաւմ անցաւ եւ եսպան զինք:

Դ. Եկաց չորրորդ թագաւոր Երուսաղէմի Պաղտին որդի Ֆուքին եւ եղբայր նորա Ամառին եղեւ գունդ Ճաֆուն: Այս Պաղտին թագաւորս յղրկեց ի Կոստանդինուպաւլիս վանց կին առնելոյ եւ ետուն նմա կին զԹաւտաւռն ի յազգէ Մանուիլ կայսերն եւ չեղեւ նոցա ժառանգ, յետ որո մեռաւ թագաւորն Պաղտին:

Ե. Եկաց Ե (5)-երորդ թագաւոր Երուսաղէմի Ամառի եղբայր Պաղտնին, բայց զսա ոչ կամեցաւ թագել պատրիարգն Երուսաղէմի, մինչեւ բաժնեցաւ ի յիր ամուսնոյն, որ էր դուստր Ճաւսլնին Ուռհայոյ գունդին, վասն ազգակցութեանն, որ ի մէջ նոցա. բայց յառաջ ծնեալ էր ի նոցանէ որդի մի, որում անուն էր Պաղտին եւ դուստր մի, որում անուն էր Սպիլ: Այս թագաւոր Ամառի յետ բաժանելոյ ի կնոջէն իւրմէ Աննիզէ էառ իւր կին զՄարիայ, ազգականն Մանուիլ կայսեր. եւ եղեւ նոցա դուստր մի /173ա/ Զապէլ անուն:

Զ. Յետ մահուան թագաւորին Ամառէ եկաց Զ (6)-երրորդ թագաւոր Երուսաղէմի Պաղտինն, որ գոյդի եղեւ. եւ Սպիլ, քոյր սորա, եղեւ կին մարգիզ տ Մունֆէռանթին: Եւ եղեւ նոցա որդի մի Պաղտին անուն, որ եղեւ տղայ թագաւորն: Յետ մահուան մարգիզին իւր կինն Սպիլն ամուսնացաւ ընդ Կի տ Լըզինայն: Եւ Զապէլ դուստրն թագաւորին Ամառէ ծնեալն ի Մարիամայ թագուհոյն ամուսնացաւ ընդ Հանֆրէ տը Դուրունն:

Է. Յետ մահուան Պաղտին Գաւդոյն եկաց Է (7)-երրորդ թագաւոր Երուսաղէմի Պաղտին, որդի մարգիզին, ծնեալն ի Սպիլէն, որ էր քոյր թագաւորին Պաղտնի. եւ սա մեռաւ փոքր:

Ը. Եկաց Ը (8)-երրորդ թագաւոր Երուսաղէմի Կի տը Լըզինայն այրն վերոյասացեալ Սպլին: Յաւուրս սորա եղեւ կորուստն Երուսաղէմի եւ փրկչական խաչին. եւ յետոյ ի սղարն Աքայոյ: Մեռաւ Սպիլ թագուհին Երուսաղէմի: Եւ եղեւ թագուհի Զապէլ, քոյրն իւր, դուստր Մարիայ թագուհոյն, որ էր կին Հանֆրէ տը Դուրունին, եւ պսակվեցաւ ընդ Քուռաթ մարգիզ տ Մունֆռանթն. եւ եղեւ նոցա դուստր մի Մարիայ անուն: Զայս մարգիզ Քուռաթս Հաշիշիքն սպանին. եւ կին նորա Զապէլ թագուհին պսակվեցաւ ընդ գունդ Հէռի տ Ջայնբայնն եւ ծնաւ ի նմանէ Բ (2) դուստր` զԱլիծն եւ զՖիւլիպն: Ալիծն եղեւ կին թագաւորին Կիպրոսի Կի տ Լըզինին եւ Ֆիլիպն եղեւ կին Էրադ տը Պրէնին: Գունդը Հեռին ընկաւ ի պատուհանն ի վայր ի բերդն Աքայոյ եւ մեռաւ: Եւ Զապէլ թագուհին իւր կինն պսակվեցաւ ընդ Հեմրի թագաւորն Կիպրոսի եւ ծնաւ ի նմանէ դուստր Բ (2)` զՍպիլն եւ զՄէլիսանթն: Սպիլն եղեւ կին թագաւորին Հայոց Լեւոնի եւ Մէլիսանթն եղեւ կին Կոյր բրընձին: Եւ յետ մահուան Զապէլ թագուհոյն ամուսնացուցին զՄարիայ, դուստր նորա, որ ծնեալ էր ի մարգիզէն, ընդ Ճուան տը Պրայնն. եւ այս եղեւ ըռէ Ճուանն /173բ/ Աքայու: Սոցա եղեւ դուստր մի Զապէլ անուն, որ եղեւ կին ընբրուր Ֆրտրկին, յորմէ ծնաւ որդի մի Քուռաթ անուն եւ այս եղեւ ըռէ Քուռաթն հայր Քուռատնին:

[Գ Թագաւորք Կիպրոսի]

Ա. Երկու ձիաւոր եկին ծովուն ի յայնդիհէն, որ էին եղբարք Ճաւֆրէ տ Լըզինին, որ էր գունդ տ Լամարջ. անուն միոյն Կի եւ միւսոյն` Հեմրի: Կի եղեւ թագաւոր Երուսաղէմի ընդ իւր կնոջն դեհաց Սպիլին, որպէս ի վերոյ յիշեցաք: Յորժամ Ըռիջարդ թագաւորն Ընկլիզաց էառ զԿիպրոս ի Յունաց. նա` այս Կի թագաւորս գնեց զկղզին ի նմանէ եւ եղեւ թագաւոր Կիպրոսի: Սա մեռաւ անժառանգ:

Բ. Յետ մահուան Կի թագաւորին Կիպրոսի եկաց երկրորդ թագաւոր Կիպրոսի Հեմրի իւր աղբայրն եւ էառ կին զԸսչիւ, դուստր Պաղտին տը Պլնին, որ էր տէր Ըռամլէու. եւ ծնաւ նորա որդի մի Ոյկ անուն եւ դուստր Բ (2), անուն միոյն Պուրկոյն եւ միւսոյն` Հէլուիզ: Եւ յետոյ պսակուեցաւ ընդ Զապէլ թագուհին, եւ ծնաւ ի նմանէ դուստր Բ (2)` զՍպիլն եւ զՄելիսանթն: Պուրկոյնն եղեւ կին Կախթեր տ Մունպէլիարտին, եւ եղեւ նոցա դուստր մի Ըսչիւ, որ եղեւ կին Պալիան տը Պլնին` Պերութայ տէրոջն: Հէլուիզն եղեւ կին բրինձ Ռովբինայ, Սպիլն եղեւ կին Լեւոն թագաւորին Հայոց, Մելիսանթն եղեւ կին Կոյր բրընձին:

Գ. Յետ մահուան թագաւորին Հեմրի եկաց երրորդ թագաւոր Կիպրոսի իւր որդին Ոյկն: Սա էառ կին զԱլիծ դուստր գունդը Հեռի տը Ջայնրայնին, որ ծնեալ էր ի Զապէլ թագուհոյն. եւ եղեւ նորա որդի մի Հեռի անուն եւ դուստր Բ (2), անուն միոյն Մարիայ եւ միւսոյն` Զապէլ: Մարիայն եղեւ կին Կախթեր գունդ տը Պրէնին. եւ ծնաւ ի նմանէ Գ (3) որդի` զՃուանն եւ զՈյկն եւ զՀէմրի: Ճուանն եւ /174ա/ Հէմրին մեռան եւ Ոյկն եղեւ գունդ տը Պրայն եւ էառ կին Ըզապէլ դուստր տուկին Աթենացոց. եւ ծնաւ նմա որդի մի Կախթեր անուն եւ դուստր մի Աննէզ: Զապէլ, միւս դուստրն ըռէ Ոյկին, եղեւ կին Հեռէ Կոյր բրընձին որդոյն. եւ ծնաւ որդի մի Ոյկ անուն եւ դուստր մի Մարկրիտ, որ եղեւ կին Ճուան տ Մունֆաւրթ Սրոյ տիրոջն:

Դ. Հեռի եղեւ չորրորդ թագաւոր Կիպրոսի եւ էառ կին զդուստր մարգիզ տ Մունֆռանթին եւ ոչ ծնաւ ի նմանէ ժառանգ. եւ յետ մահուան կնոջն պսակվեցաւ ընդ Թէֆանոյ դուստր պարոն Կոստանդին պայլոյն Հայոց, որ էր աւագ պարոնն. եւ սա մեռաւ անժառանգ, յետ որոյ պսակվեցաւ ընդ Բլայժանս, դուստր բրընձին Անտիոքո. եւ ծնաւ ի նմանէ որդի մի Ոյկ անուն, որ եւ մեռաւ ԺԴ (14) ամաց:

Ե. Եկաց Ե (5)-երրորդ թագաւոր Կիպրոսի Ոյկն, որդի Հէռէ Կոյր բրընձին որդոյն, որ ծնեալ էր ի Զապէլ Հեռի թագաւորին քաւրոջն: Սա էառ կին զԶապէլ դուստր Կի տը Պլին գունդուստապլին Կիպրոսի եւ ծնաւ նոցա որդի Զ (6) եւ դուստր Դ (4), անուանք որդոցն` Ճուան, Պեմունտ, Հեռի, Ամառի, Կի եւ Հէմրի, եւ անուանք դստերացն` Մարիա, Մարկրիտ, Ալիծ եւ Հէլուիզ:

Զ. Յետ մահուան ըռէ Ոյկին եկաց Զ (6)-երրորդ թագաւոր Կիպրոսի իւր որդին Ճուանն, կացեալ ամ մի եւ մեռաւ:

Է. Յետ մահուան Ճուանին եկաց Է (7)-երրորդ թագաւոր Կիպրոսի եղբայր նորին Հեռի այր անմրդի եւ խեղանդամաւք, զի Պեմունտն, որ յառաջ ծնեալ էր քան զնա, մեռեալ էր ի կենդանութեան հաւրն իւրում: Ամառի եղբայր սորա էառ կին Ըզապէլ` դուստր թագաւորին Հայոց Լեւոնի, որոց ծնաւ որդի մի Ոյկ անուն: Եւ Կի եղբայր սոցա էառ կին զԸսչիւ տիկինն Պերութա /174բ/, որ լեալ էր կին Հանֆրէ տ Մունֆաւրթին. սորա ծնաւ որդի մի Ոյկ անուն: Մարկրիտ, քոյր սոցա, եղեւ կին Թորոսի, որդոյ թագաւորին Հայոց Լեւոնի, եւ ծնաւ ի նմանէ որդի մի Լեւոն անուն:

[Դ Ազգաբանութիւն բրընձոյն Անտիոքա]

Ա. Պեմունտն եր[ր]որդի Ռաւպէրտ Կիջարդին եւ յորժամ առաւ քաղաքն Անտիոք եւ ետուն զնա Պեմընտին, նա վասն որ ինք Պեմունտն բրինձ էր Դարանդին, նա ինք եւ իւր յետմնացքն կոչեցան բրինձ: Այս առաջին Պեմունտս էառ կին զԿոստանս դուստր ըռէ տը Ֆրանցին. եւ ծնաւ նմա որդի մի Պեմունտ անուն:

Բ. Երկրորդ Պեմունտն էառ կին զԱլիծ դուստր թագաւորին Երուսաղէմի Պաղտնի եւ ծնաւ դուստր մի Կոստանս անուն, որ եղեւ կին Ռեմունտ գունդ տը Բաւդերին որդոյն. եւ ի նմանէ ծնաւ որդի մի Պեմունտ անուն եւ դուստր մի Մարկրիտ, որ եղեւ կին Մանուիլ կայսերն Յունաց:

Գ. Պեմունտն Գ էառ կին զԵրինէ, ազգականն Մանուիլ կայսերն եւ ծնաւ դուստր մի: Եւ յորժամ այս բրինձս վարեց զիւր կինն եւ զիւր դուստրն ի Յոաւմանիայ եւ էառ իւր կին տիկին մի անտաքցի Աւրկիլուղ անուն: Սա դարձեալ վարեաց զիւր կինն եւ էառ այլ կին Սպիլ անուն, եւ ծնաւ ի նմանէ դուստր մի, եւ դարձեալ վարեաց եւ զայն կինն եւ էառ այլ կին` Զապէլ անուն, որ այրկտէր էր եւ հաւատվոր էր, լել ի գոյդեցն ի վանքն. եւ ի նմանէ ծնաւ Բ (2) որդի` զՊեմունտ եւ զՌեմունտն, որ եղեւ սան գունդին Տրապաւլսոյ Ռեմընտին, զոր ի յետ մահուան գունդ Ռեմընտին ոչ եթող ժառանգ, այլ ետ զգունդութիւնն Տրապաւլսոյ իր սանուն` Ռեմընտին ի պոյման, որ թէ` ի գունդ տը Դուլուզին ժառանգաւորացն մարդ գայր նա ի յինք տային զՏրապաւլսոյ գունդութիւնն: Այս Ռեմունտս էառ կին զԱլիծ դուստր Ռովբէն Լէռնցոյն, որպէս /175ա/ վերոյ յիշեցաք. եւ Պեմունտ եղբայր սորա եղեւ բրինձ:

Դ. Եղեւ չորրորդ բրինձ Անտիոքա Պեմունտ Միակնին, որ եղեւ գունդ Տրապաւլսոյ: Սա էառ կին զԲլայժանս` դուստր Հոյը, Ճըպլէթայ տիրոջն եւ ծնան նմա որդիք Դ (4)` Ռեմունտ, Պեմունտ, Ֆիլիպ, Հեռի եւ դստերք Բ (2)` Աւրկիլուզ եւ Մարիայ: ԶՌեմունտն սպանին Հաշիշիքն ի Ճըպլէթ. Ֆիլիպն պսակվեցաւ ընդ Զապէլ թագուհին Հայոց եւ անդ սպանաւ, Հէռին էառ կին զԶապէլ, դուստր թագաւորին Կիպրոսի` ըռէ Ոյկին:

Ե. Եւ Պեմունտն եղեւ Ե (5)-երրորդ բրինձ Անտիոքա եւ գունդ Տրապաւլսոյ եւ էառ կին զԼուսիան դուստր գունդ Բաւլին ի Հռոմա. եւ եղեւ նմա որդի մի Պեմունտ անուն եւ դուստր մի Բլայժանս, որ եղեւ կին թագաւորին Կիպրոսի:

Զ. Պեմունտն եղեւ Զ (6)-երրորդ բրինձ եւ էառ կին զՍպիլ դուստր թագաւորին Հայոց Հեթմո. եւ ծնաւ նորա որդի մի Պեմունտ անուն եւ դուստր Գ (3)` զԶապէլ, զՄարիայ եւ զԼուսիան:

Է. Պեմունտն եղեւ Է (7)-երրորդ բրինձ եւ էառ կին զՄարկրիտ դուստր Լաւիզ տ Պիամունթին, սա մեռաւ անժառանգ. մեռաւ եւ քոյրն իւր Զապէլ եւ միւս քոյրն Մարիայ եղեւ կին Նիկաւլ տը Սայնթ-Ումերին եւ մեռաւ անժառանգ: Լուսիանն եղեւ կին Նէր•աւվըդուսէ: Եւ պարտ է գիտել, որ վերոյասացեալ Կոյր բրինձն յետ մահուան Բլայժանս ամուսնոյն իւրոյ էառ կին զՄելիսանդ դուստր Հեմրի թագաւորին Կիպրոսի. եւ ծնաւ ի նմանէ դուստր Բ (2)` զՀէլուիզ եւ զՄարիայ. Հէլուիզն մեռաւ եւ Մարիայն մնաց տամուժէլ: Այս այն տամուժէլ Մարին է, որ ծախեց ըռէ Ջառլին զԵրուսաղէմայ թագաւորութիւնն:

Սոքա կացին բրինձ ի Յանտիոք ըղորդ հայրենէտրութեամբ ի յառաջի Պեմընդէն սկսեալ, այլ են եւ այլք, որ պայլութեամբ կալան զբրընձ/175բ/ութիւնն Անտիոքա. քանզի Պեմունդն Առաջին յորժամ գնաց յայնկոյս ծովուն եւ ամուսնացաւ ընդ Կոստանս, դուստր ըռէ տը Ֆրանսին եդ ի տեղի իւր զՏանկրի քւերորդին իւր եւ ինքն անդէն վախ•անեցաւ ի Բոյլն. եւ Տանկրի կոչեցաւ բրինձ եւ կալաւ զբրընձութիւնն իբրեւ ի պայլութիւն մինչեւ ի գալ երկրորդ Պեմընդին, որ էր ըղորդ ժառանգաւոր, այլ եհաս վախ•ան Տանկրէ յառաջ քան զգալ ժառանգաւորին ի թուին Քրիստոսի ՌՃԺԲ (1112):

Եւ յետ Տանկրէ կալաւ զպայլութիւն բրընձութեանն Ըռո•էլ որդի Ըռիջարդին, որ էր ազգական Տանկրէի, զոր Տանկրի կացոյց փոխան իւր: Այս Ըռո•էլ յաղթեցաւ ի զաւրացն Հալպայ եւ սպանաւ մերձ ի Սէրմինն եւ մնաց պայլութիւն բրընձութեանն ի ձեռն Պաղտին թագաւորին Երուսաղէմի մինչեւ ի գալ երկրորդ Պեմընդին, որ էր ըղորդ ժառանգաւորն: Սա եկաց բրինձ մինչեւ ի վախ•ան իւր, որ եւ սպանաւ ի պատերազմն եւ էկաց Անտաք ի թագվորին պահն մինչեւ առաքեցին յայնկոյս ծովուն եւ բերին զգունդ տը Բոյդերին, որդին զԸռեմունդն եւ ամուսնացուցին ընդ երկրորդ Պեմընդին դուստրն ընդ Կոստանսն, որ ժառանգ էր նմա եւ եղեւ բրինձ Ըռեմունդն հինգերրորդ, այսինքն` Պեմունդ Առաջինն, Տանկրի, Ըռո•էլ, Պեմունդ, Երկրորդն, Ռեմունդն, այլ երկոքեան սոքա պայլութեամբ կալան զբրընձութիւնն Տանկրի եւ Ըռո•էլն: Իսկ Ըռէմունդն մարիա•ով էառ զըղորդ ժառանգաւոր դուստրն երկրորդ Պեմընդին եւ եղեւ բրինձ որպէս վերոյ գրեցաք, այլեւ սա սպանաւ ի պատերազմն ի Նորըտին, Հալպայ տէրոջն ի ԺԳ (13) ամի իւրոյ բրընձութեանն. եւ մնաց իւր կինն բրընձէս Կոստանսն ի բրընձի տեղ, յորմէ ծնեալ էր Բ (2) որդի եւ Բ (2) դուստր փոքր: Եւ յայնմ ամի յորում առաւ Ասխալան յանաւրինաց ամուսնացաւ բրընձէս Կոստանսն ընդ ֆրանսէզ իշխան մի, որ չէր առաւել մարդո զաւակ, այլ հա•ութեամբ էառ զնա, որում անուն էր Ըռնաղտ տ Ջաստիլուն եւ եկաց Զ (6)-երրորդ բրինձ Ըռնաղտն մարիա•ով եղեալ մինչեւ եկն ի հասակ ըղորդ ժառանգաւորն Պեմունտ, որդի Ըռեմընդին, որ եղեւ բրինձ ի կեանս Ըռնաղտ բրընձին. եւ Ըռնաղտն էառ այլ ապրանք յԵրուսաղէմայ թագաւորէն եւ ծառայեաց նմա եւ աստի ի հետ այլ ոչ ոք կալաւ զպայլութիւն բրընձութեանն: