Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Յովհաննէս Դրասխանակերտցի, Պատմութիւն Հայոց · 1/3

Յառաջաբան պատմութեան

ՅԱՌԱՋԱԲԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ

Զդադարումն դարուց, ժամուցեւ ժամանակաց թէպէտեւ իսկապէս զՀօրէ ասաց Բաննդնել յիւրում իշխանութեան՝ ՚ի բաց միանգամայնտարեալ ՚ի մարդկայնոցս գիտութեանց զյոյժ հաւաստինեւ զյաւէտ կարելին. սակայն մարդիկ օժանդակեալքյԱստուծոյ՝ եւ գեղեցիկ եւ չափաւոր մոլութեամբք ՚իփոքունս փոքումբք ինչ յանդգնեալ՝ բանականառաքինութեամբ ետուն մեզ զկարգս պատմութեանցյեղափոխ յեղանակացս սահմանելոց կամ անցելոց, ոչբանապաճոյճ մտացածին ինչ վէպս յարմարել՝ քան թէզծանօթութիւն քաջողջութեան ՚ի հոգւոց անտի. եւ ապայիրս յիրս անցեալ զառանցեալ ժամանակացմատակարարեալ զմեզ, զի դիւրաւ մեզ հեռացելոցսեղիցի հարցանել զհարսն, որք ուսուցեն մեզ եւզծերսն, որք պատմեսցեն մեզ։ Եւ այսպէս զընտանիիւրեանց առատութեան մտաց ջանացան օգուտ աշխարհիգործել՝ զփափագելի մարդկան պէտս լցուցինպատրաստեցին, եւ ստուգագէտ իմացուածիւ խորհրդոցպատկանաւորեցին, յարձանագրութիւնս բանիցմատենագրելով զնախնական պատմութիւնսն, զոր յաւէտպատուասիրելիք եւ փափաքելիք եւ կենցաղօգուտք ինձիմանին։ Այսպէս եւ ես աստանօր զանձն ՚ի ներքս արկի՚ի կարգ բանիս, որ առաջի կայ ինձ ասել՝ ոչ մտահաճհպարտութեամբ ըստ իմում ինչ կամի, այլ վասն զիծանեայ զ՚առ ՚ի յինէն խնդրողացն զանդուլ նոցայնհոգւոյն շարժմունս իմացուածոց*, այնուհետեւհարկեալ իբր ՚ի նաւապետէ ումեմնէ սրավարեցայթիակօք ՚ի մակուկի ճառիս, եւ զայս պատմութիւնառնել տաղտկացեալ տագնապեցայ։ Սակայն ոչ ըստգեղջկաց անարուեստից երկրորդեալ զայն ինչ զոր նախքան զմեզ քաջք եւ բանաստեղծք արգոյակապք եւզարմանալիք զարժանի բան պատմութեան անտուստ ՚իվերուստ արձանագրեցին զյայտապատում իրս թագաւորացեւ զպայազատութիւն իշխանաց եւ զհանգամանսպատերազմաց եւ զշինանիստ շինուածս քաղաքաց եւգաւառաց, գեօղից եւ գերդաստանաց, եւ զգործս արեացեւ անարեաց կամ զխռովութեանց եւ զխաղաղութեանց, զիմի՛ տղայաբար ինչ յանդգնեալ զմիանգամ գրեալսներկրորդեցից եւ զքերթողացն արուեստ տապալեցից, եւզայն վերծանողացն ծիծաղելիս յարկացուցից։ Եւ արդմի՛ եւս ինձ այլ յիրս յառաջաբանութեանս եղիցիծախել զժամանակս. վասն զի ծերութիւն ցաւագին՝ մահառ դուրս պատրաստ ունի, եւ տագնապ տարակուսիցսհապճեպ տայ պատմել զանցս անցից աղետիցս եւանհնարին խռովութեանց հասելոց կարելոց զմեզ։

Արդ այսուհետեւ յարահետ եւյաղքատիմաց խանթէ իմոցս մտաց յառաջ ձգեցից բաներագագիր դպրի գրչութեամբ. եւ նախ՝ զգրովք հարցնեկեալ՝ ըստ նախապատում նոցայն հանդիսի ծանօթսկացուցից, սակաւուք ինչ զնախնական սփռումն բոլորազգաց եւ ազանց, որ յորդւոցն Նոյի՝ եւ ապա զմերնՅաբեթ յերկուցն ՚ի բաց հատեալ որոշեալ։ Եւ թէ ոչմերս միայն ազգ ՚ի նմանէ, այլ եւ բազում եւս ցեղիցարմատ նա՛ ճանաչիւր. եւ ապա ընդ բոլոր Յաբեթեանսցեղապատմութիւնսն վայր իջեալ մինչ ՚ի մերն Թորգոմ. եւ այլն արտաքոյ իմոց բանիցս թողեալ, զծննդոցննորա ազգաբանութիւն սուղ ինչ շարայարեցից։ Եւ թէո՞յք ՚ի նոցանէ շինութեան պարապեալ եւ կամ ո՛յքքաղաքական եւ բարեզգեաց բարուց. եւ կամ ո՛յք ՚ինոցանէ ոմանք նախսկիզբն գտան թագաւորելոյ ՚ի վերայմեր. եւ կամ թէ զկնի նոցա Վաղարշակ Պարթեւ թագաւորէտանս Թորգոմայ եւ զկնի՝ նորուն սերունդք մեզմիապետեալ։ Եւ թէ ՚ի ժամանակս նոցա սփռեալտարածեցաւ ընդ ոլորտս երկրի քրիստոնէական կարգհաւատոյ սրբոյ, եւ առաւել եւս ՚ի Հայկականս գրոհի՚ի Բարթողիմէէ, որ մի է յերկոտասանիցն, եւ ՚իԹադէոսէ, որ եւս յերկոտասանիցն, որք եւ վիճակեցաննիսկ ՚ի Քրիստոսէ Փրկչէն մերմէ աշխարհիս մերոյքարոզք եւ վարդապետք։ Ընդ որոց եւ զսուրբԼուսաւորիչն մեր Գրիգոր զկնի շարադրեցից սակաւուքինչ բանիւք. որ էլից եւ բովանդակեաց իսկզառաքելական քարոզս նոցա, ՚ի լոյս ածեալ անցուցեալզԹորգոմեան ազն ՚ի խորին կռապաշտութեանչարութենէն։ Զկնի յարադրելով զորդիս եւ զթոռունսնորա, որք արժանի գտան կալ յաթոռ սրբութեան նորա. այլեւ զայլ եւս զյաջորդս նոցունց մինչեւ ցայսօրժամանակի, եւ որ ինչ ՚ի նոցանէն եւ կամ յայլոցոմանց յաւուրս նոցա գործեցեալ իրակութիւնք։ Եւ կամթէ որո՞ց ոմանց յաւուրս սպառսպուր դադարեացթագակալ պերճութիւնն Հայկականս գրոհի. կամ թէզիա՛րդ այսրէն ՚ի մեզ նորոգեալ տեսաւթագաւորութիւնն, որ ՚ի վաղնջուցն հետէ սպառեալդադարեալ էր՝ պսակելով զմեծ իշխանն Աշոտ թագաւոր՚ի վերայ մեր։ Զի թէպէտ նախ քան զմեզ ՇապհոյԲագրատունւոյ եւ մերումս ժամանակի պատմագրի* գրովդրոշմեալ է զնորայն գործոց եւ զգնացից եւ իմաստիցեւ մրցարանաց եւ շինութեանց եւ խաղաղութեանհանդէս. այլ այս այնչափ միայն առ ՚ի յինէն քեզտեսցի, զի առ ՚ի յայժմու ճառս նպաստ լեալ՝ ոչ տայցէկարգի բանին հատակտուր սեթեւեթել, այլ յայտ ածելզհիւսումն հաւաստութեան առաջակայ իրին. զկնի ապաընդարձակիլ բանիւ եւ ՚ի նմին դեգերիլ պատմութեանվասն Սմբատայ՝ որդւոյ Աշոտի, որ թագաւորեացՀայաստանեացս փոխանակ հօր իւրոյ։ Այլ եւ զարիականմրցմունս նորա եւ զքաջապինդ հանդէսս եւ զբարեզգեացբարս, եւ թէ զիարդ զշինութիւն աշխարհիս տնօրինէրիմաստայեղձ մտօք. ընդ նմին ապա եւ զայլոցնախարարաց զեկուսցուք բանիւ՝ ոյք հոյակապք եւհռչակաւորք, հարուստք եւ անուանիք եւ քաջքյայտնեցան ՚ի նորին աւուրս։ Դարձեալ զաղմուկշփոթի՝ որ ՚ի հարաւակողմն Հագարու հասին հասարակացհալածանք, սրոյ վատնումն եւ սասանումն եւ սով եւգերութիւն եւ բնաջինջ լինել ողորմելի աշխարհիսՀայոց։ Այլեւ զտարժանական մահ արքային Սմբատայ ըստմարտիրոսական հանդիսից ՚ի բազմախողխող երկաթոյնԻսմայելեան. եւ կամ թէ նախ քան զզրաւումն կենացթագաւորին զիա՛րդ Ոստիկանն հնարիմաց չարիւ՝արկանէր սուր թշնամութեան ընդ արքային Սմբատայ եւընդ մեծ իշխանն Գագիկ՝ քեռորդի նորուն, թագ նմակապեալ եւ հակառակ թագաւորեցուցեալ։ Կամ թէ զիա՛րդյետ մահուան արքային Սմբատայ՝ երեքեան նոքամիանգամայն թագաւորեն՝ Գագիկ Արծրունի եւ Աշոտ՝որդի Սմբատայ, եւ համանուն նորա՝ որդի սպարապետինՇապհոյ, հակառակք ընդդէմ միմեանց։ Կամ ո՛րպէսարքայորդին Աշոտ չուէր գնայր առ կայսրն Կոստանդին՝եւ գեղեցկապէս ՚ի նմանէն գահ ընկալեալ, վայելչապէսգերակայութեամբ բազում ընծայիւք բարեմասնաբարլնոյր եւ յուղարկիւր յիւրական աշխարհս։ Կամ թէո՛րպէս ՚ի հակառակութենէ երեցունց անուանակիրթագաւորացն յուզեցան չար իրակութիւնք եւսասանութիւնք եւ դղրդմունք եւ վրդովմունքաւերանաց. այլ եւ գործք անարժանք եւ կործանումնանազդակ եւ ահափետք մահուց։

Արդ այսոքիկ քեզբաւականացեալ յառաջաբանութիւն, որով մարթասցեսգալ բանիւ զրուցացն ճշմարտութեամբ առ ՚իմատուցանել զլսելիս եւ առնուլ զպատմութիւն, հետեւելով իմ ընդ համառօտ հաւաստութիւն առաջնոցնգրագիծ մատենից աստուածայնոց, այլեւ ընդ արտաքնոցեւս ժամանակագրութիւնս, որք վիպեն հաւաստեաւ՝ ընդմերումս կշռադատեալ յազգաբանութիւն համարու։Ամենեքեան սոքա զբոլոր աշխարհաց գիւտս ծննդոց՝յերից որդւոցն Նոյի ասեն սերեալք եւ գոյացեալք եւաճեցեալք եւ ցանեւցիր սփռեալք ընդ երեսս երկրի։ Զիթէ եւ զանուանս հարցն արտաքինքն տարորոշս ՚ի մէնջտան՝ որպէս Քսիւսաթրոս զՆոյ անուանելով, եւՔսերքսէս զՍէմ. սակայն պայազատութեանն զրոյցս ՚իմի տարեալ բովանդակեն։ Եւ այսպէս երկաքանչիւրքսոքա աւանդեն մեզ կարգ բանի, թէ ՚ի գալ հանդիպիլժամանիլ հասանիլ դարուն երկրորդի՝ հեղեղեալողողեալ ներսուզեալ ջնջեաց Տէր ՚ի բաց սպառսպուռմաքրելով զերեսս երկրի ՚ի մոլելոցն եւյամբարշտելոցն եւ յանօրինելոցն եւ ՚ի վայրագշամբշեալ շաղղակերաց, եւ ՚ի կռամոլ մարդոցչարագունից, մինչ ոչ եւս մնալ ՚ի բոլոր բանականացսկամ յանբանից. բայց միայն ՚ի տոհմիցն արդարոցհնազանդեալք եղեն ՚ի գործս արկղակերտի նոյեանտապանին, զորս եւ միանգամայն իսկ մուծեալ ՚ի նա եւընդ նոսին եւս եւ յամենայն անբանից սրբոց եւանսրբոց առեալ ՚ի ներքս ընդ ինքեանս՝ եւ այսպէսչնչին փայտի առհասարակ զնոսա հաւատացեալ պահեաց առ՚ի նախախնամել նոքօք զկրկին նորոգութիւն երկրի ըստիւրաքանչիւրոցն հաւասարակարգ նմանութեան, եւ ըստառաջնոյ նուիրմանն ՚ի Տեառնէ Աստուծոյ լնուլ եւ ՚ինոսա եւս զօրհնութիւնսն յաճել եւ ՚ի բազմանալ եւլնուլ զերկիր եւ տիրել մարդկան սմա եւ որ ինչ ՚իսմա։ Եւ վասն զի այսոքիկ այսպէս քեզ տեսանել եղեւ՝այսուհետեւ թէ հաճոյ քեզ թուի՝ յերկուցն զիս ՚ի բացտարեալ ՚ի Սէմայ ասեմ նահապետութեանց եւ ՚ի Քամայ, զմերն Յաբեթի ըստ կարգի բանիս սակաւուք ինչյայտարարութեամբ ասացից. վասն զի եւ ոչ իսկ պիտոյ էայժմու ճառիս, այլ՝ այլում տեղւոյ եւ ժամանակիթողլի է։

[1]

Յետ երկնասահանացն հեղեղացեւ անդնդապտոյտ ջրահեղձն լինելոյ բոլոր շնչականաց, եւ յետ ակամայ կամաւ նաւարկութեանն Նոյի եւ ՚ի ցամաք ելանելոյ ՚ի Հայս ըստ հրամանի Տեառն որդւովք եւ կանամբք հանդերձ եւ այլովք եւս ընդ նոսին անբան կենդանեօք՝ սկիզբն ապա դարձեալառնու աստուածային այցելութեամբն աճելութիւնծննդոց երկրի։ Եւ ՚ի մերոյն Յաբեթէ նախ ծնանի որդիեւ անուանի Գամեր. ուստի ՚ի նորուն անուն աշխարհկալուածոց նորա կոչեցաւ Գամիրք։ Զկնի ծնանի Մագոգ, եւ սերունդք Մագոգայ Կեղտք եւ Գաղատացիք։ Եւ ապազՄադայ, որ զաշխարհ տոհմի իւրոյ յիւր անուն Մարսանուանեաց։ Եւ ապա զԹոբէլ, յորմէ Թէտալք ազգնանուանիւր. եւ զՄոսոք, որ պայազատէր զԼիւրիկիայ։ Իսկ վեցերորդ զԹիրաս, յորմէ մերն իսկ Ասքանազ. եւԹորգոմ, որ զմիապետեալն իւր աշխարհ յիւր անունյորջորջէր Թրակացիս։ Եւ զՔիտիիմ, որ զՄակեդոնացիս նուաճէր ընդ ինքեամբ։ Իսկ որդիք Թիրասայ Ասքանազ, յորմէ Սարմատք եւ Րիփատք. յորմէ Սօրամատք։ ԵւԹորգոմ, որ ըստ Երեմիայ՝ զԱսքանազեանս գունդ յիւրանուն նուաճէր տուն Թորգոմեայ. զի նախ Ասքանազ իսկէր յիւր անուն սահմանեալ զմերազնեայսս ըստ երիցութեանն սակի, զոր յիւրում տեղւոջ ասացից։ Իսկ Յաւանայ նախնւոյն Յունաց Եղիշա, յորմէ Սիկելացիքեւ Աթենացիք։ Եւ Թարսիս, յորմէ Վիրք եւ Տիւրենացիք. Կիտիիմ, յորմէ Հռօմայեցիք։

Այլ աստ թէպէտեւ ՚ի հարկէ շարադրական բան յառաջ բերաւ բոլոր ծննդոցն Յաբեթի պայազատութեանց, սակայն չափ* եւեթ. զի սուղ ինչյայտարարութեամբ ծանօթասցին քեզ հարազատութիւնգրոհի մերոյ ՚ի միոյ միայնոյ ծննդոյ գոլ այսչափ նահապետութեանց եւ ազգաց։ Զի թէ ոչ բան ինչյայսոսիկ եւ ոչ յայտնութիւն ինչ իրիք եղելոյբացերեւակի քեզ լինէր լեալ՝ ՚ի տարակուսանս զքեզհատեալ տարեալ անցուցեալ մղէր, եւ ինքնահաճոյարդարեւ ՚ի միտս եւ ՚ի բանս եւ ՚ի գործս զիս դսրովեալ։ Եւ արդ եթէ զտքնութիւնս իմ ՚ի շնորհակալուս քեզ ընկալցիս՝ ո՛վ ընթերցասէրդ, եւ պարտ վարկցիս յայլոցն հարազատ ազգացն ՚ի բաց զիստարեալ տրոհեալ, որ ոչ իսկ փոյթ այժմու բանիս՝ եւ միայն զժամանակս եւ եթ ծախէ, ՚ի մերն Թորգոմ զբանիսիմոյ դարձուցից ոճ՝ ըստ միանգամ առ յինէն ճառելոյն։

Թիրաս, որ երրորդ էրՅաբեթէ՝ ծնաւ երիս որդիս՝ զԱսքանազ, զՐիփատ եւզԹորգոմ. եւ վասնզի զԹրակացիս ինքեան անձին առանձին Թիրաս պայազատէր՝ պարտ վարկաւ, զի զայլեւս վիճակեալն իւր սահմանս յերիս հատուածս բաժանեալ տացէ ՚ի կալուածս որդւոց իւրոց. ուստի ապա իմաստն զգործն կատարէր։ Եւ Ասքանազայ, որ նախ զմերազնեայսս յիւր անուն Ասքանազեան անուանեաց՝ զՍարմատս նմա պայազատէր. իսկ Րիփատայ՝ զՍօրամատս. իսկ Թորգոմայ զմերազնեայսս սեպհականեալ, յորումտիրեալ զԱսքանազեանն նախ անուանեալ յիւր անուննուաճէր տուն Թորգոմայ։ Արդ այսպէս իմա Ասքանազեան զմեզ եւ տուն Թորգոմայ, եւ այսպէս քեզ հաւատարմասցին որ վասն նահապետութեան ազգիս է բան, թէպէտեւ ոմանք այլազգաբար եւ ոմանք այլաբանաբարզրուցաց վէպս տան։ Իսկ եթէ աստուածայինն Մովսէս զմերոց աստի զմիոյ միոյ մերոյ ոչ վերագրէ զժամանակս՝ անարժանս իմն համարեալ բանի պատմութեան. սակայն ընդ ազգաբանութեանն Սեմայ զմերն Յաբեթ կշռադատեալ գտանին մինչեւ ցԹորգոմ եւ ցսկզբան պայազատութեան որդւոյ նորա Հայկայ ամք չորս հարիւր. իսկ ՚ի Յաբեթէ մինչեւ ՚ի նախնի մարդն Ադամ ամք երկու հազար երկուհարիւր քառասուն եւ երկու։ Արդ որպէս վերագոյնն ճառեցաւ՝ Աստուածային Գիրք մինչեւ ցմերն Թորգոմ մեզ բացատուեալ զպատմութիւնս՝ անարժան վարկաւ զյիշատակ ծննդոց նորա բանիւ տարորոշել՝ թէ որո՞վ կամ ուստի՞ կամ զիա՞րդ կամ ո՞յք ոմանք տիրեցին աշխարհիս Հայոց, կամ ուստի՞ նախարարութիւնք սորա միապետեցան։

Ապա ոմն յազգէ ասորի՝ Մար Աբաս Կատինայ անուն, հրամանաւ մերոյն Վաղարշակայ երթեալ ՚ի դիւանս թագաւորացն Պարսից, որ ուշիմ եւ վարժ էր մտօք՝ քաղդէարէն եւ յունարէն դպրութեամբ, ՚ի խոյզ եւ ՚ի խնդիր եղեալ՝ գտանէ անդ մատեան միվաւերական, զոր հրամանաւ Աղէքսանդրի որդւոյՆեքտանիբայ ՚ի քաղդէացի գրոյ ՚ի յոյն փոխարկեալ էր, որ թէպէտ զբազում ազգաց զրոյցս հարստապէս ՚ինմա ճոխացուցեալ էր. սակայն նա զայլոցն իբրեւզհոգս պարապոյ լքեալ թողեալ՝ զմիայնոյ մերոյս գրոհի հանեալ բերեալ մատուցանէր Վաղարշակայ։ Եւ այնուհետեւ յայնմանէ ծանուցաւ մեզ մերոյն անվրէպ զրուցաց հաւաստիք. եւ իմացեալ գիտացաք զար իսկայազօր ախոյեանն գեղեցիկ զՀայկն գոլ որդի Թորգոմայ եւ նախնի նահապետ եւ սերունդ ազգի մերոյ։ Եւ զսոյն զսա գիտէ բանս ընդ վիթխարի սկայիցն միակամեալ գործել զբարձրաբերձ ամբարտակին շինուածս ամբարտաւանութեան, որք կարծէին կարել կատարել զամբարշտութեանն խորհուրդ։ Իսկ ըստ աստուածայնոցն պատմութեանց՝ հողմ ահագին գոգցես իմն աստուածային հրամանաւն շնչեալ՝ զբուրգն բարձրաբերձ ՚ի վայր հոսեալ կործանէր՝ զնոցայն ցուցեալ սնավաստակ տքնութիւնս։

[2]

Այսուհետեւ ապա Նեբրովթն, որ է Բէլ՝ խրոխտաբար ձեռներէց լեալ եւ ՚իվեր զինքն ամբարձեալ՝ միապետել հնարէր առհասարակ՚ի վերայ այլոցն եւս սկայիցն։ Իսկ մերոյն Հայկայ՝ուժեղակաբար ընդվզեալ եւ արտաքս զինքն ՚ի հնազանդութենէ Բէլայ բերեալ, գայ հասանէ վաղվաղակի յայս աշխարհ մեր Արամանեկաւ որդւով իւրով, զոր ծնաւն ՚ի Բաբիլօն, եւ այլ եւս դստերբքեւ թոռամբք եւ ընտոծնօք եւ եկօք՝ յարելօք ՚ի նա։ Իսկ Նեբրովթն, որ է Բէլ՝ զկնի հետամտեալ Հայկայհանդերձ իւրովքն եւս հրոսակօք արամբք՝ կորովեօքյաղեղն եւ ՚ի սուսեր եւ ՚ի տէգ նիզակաց, եւ բախեալ՚ի դիմի հարեալ միմեանց ՚ի ձորադաշտակի միոջահագին իմն դղրդմամբ իբրեւ ընդ զառ ՚ի վայր հեղեալ զսաստիկ ուղխից վրդովումն, այսպէս ահս իմնպակուցանողս եւ սարսափելիս զմիմեամբքշահատակելովն արկանէին։ Իսկ մերոյն Հայկայլայնալիճ աղեղամբ զերեքթեւեանն նետ դիպեցուցեալերկաթագամ տախտակի կրծիցն Նեբրովթայ՝ թափանցանց ընդ թիկունս յայնկոյս յերկիր հարստէր։ Եւ այնպէս զնա սատակեալ՝ ինքն տիրէ հայրենատուր վիճակեալ աշխարհի իւրոյ, յիւր անուն զսա անուանելով Հայք։ Եւ յետ այսորիկ բազում գործս քաղաքականս յարդարեալ եւ շինութեանց աշխարհի պարապեալ՝ եւ կեցեալ ամս ոչ սակաւս՝ մեռանի, հաւատալով զաշխարհս մեր Արամանեկայ որդւոյ իւրոյ։

Իսկ Արամանեկայ միապետեալզմերազնեայսս՝ երթեալ դարեալ դադարեալ բնակէ ՚ի գեղեցկատեսիլ դաշտի միում, որ իբրեւ պարսպեալ իմնէ բարձրագագաթն սպիտակափառ լերամբք՝ յինքն ունելով զգնացս գետոց երագագունից հատելոց անցելոց ընդ երկայնութիւն դաշտին խոխոջելովխոռոչացեալ. եւ ապա զծործորս լերինն հիւսիսոյ շինեալ յիւր անուն՝ զլեառն յորջորջէ Արագած, եւ զկալուածս ՚ի ստորոտս նորա՝ Արագածոտն։ Ծնանի ապաԱրամանեակ որդի զԱրմայիս. յոլով քան թէ սակաւ ամսկեցեալ մեռանի։

Իսկ Արմայիս ՚ի նմին իսկ դաշտի բլուր մի առ եզերբ գետոյ Երասխայ շինէ քաղաքեւ տուն բնակութեան իւրոյ, երաստոյ վիմօք զնա հրաշակերտեալ եւ անուանէ զնա Արմաւիր։ Սորա արիական քաջամասնութեան հանդէսք բաւական քեզյառաջնոցն քան զիս մատենագրացն պատմի։ Սորա հարուստ ինչ ամաց ՚ի վերայ անցելոց կենաց՝ ծնանի որդի զԱմասիայ. եւ յետ ծնանելոյ զնա փոքր ինչ յետոյ կեցեալ՝ մեռանի։

Իսկ Ամասիա ՚ի նմին իսկ յԱրմաւիր բնակեալ եւ շինեալ զհարաւակողմ լերինն ստորոտս՝ զլեառն յիւր անուն Մասիս յորջորջէ, եւ զգաւառն ՚ի ծործորս լերինն՝ Մասեացոտն. եւ ապա յետամաց ինչ ծնանի զԳեղամ՝ ինքն վախճանեալ զկեանսիւր։

Իսկ Գեղամ՝ չուեալ երթեալանցեալ գնացեալ զլերամբն արեւելեայ հիւսիսոյ յեզրծովակի միոյ՝ եւ շինեալ անդ գեօղս եւ գերդաստանս, ըստ իւր իսկ անուան զլեառն կոչէ Գեղամ, եւզծովեզերեայ շինանիստն՝ Գեղարքունի. եւ ծնեալսորա երկուս որդիս՝ զՀարմայ եւ զՍիսակ։ Եւ Հարմայիհրաման տայ յԱրմաւիր բնակիլ եւ միապետել զտունհայրենի. իսկ Սիսակայ ՚ի բնակութիւն տայ սկիզբնկալեալ ՚ի ծովեզերէն զհարաւակողմն արեւելեան մինչ՚ի դաշտ ինչ, ընդ որ հատեալ անցանէ գետն Երասխ՝յորձանուտ խոխոջիւք վազս առեալ եւ թափ անկեալ ընդնեղ եւ ընդ նուրբ խոխոմս քարանձաւի միոյ, որ այժմ՚ի բազմաց Քարաւազ անուանի։ Իսկ Գեղամայ դարձեալանտի՝ շինէ զդաստակերտն մեծ եւ գեղեցիկ՝ զԳեղամի, որ յետոյ Գառնի ՚ի Գառնկոյ անուանիւր, եւ ինքն մեռանի։ Բայց Հարմայ ծնանի զԱրամ եւ յետ ամաց ինչ մեռանի։

Արամայ բազում արութիւն քաջութեանց մրցանաց պատմի, եւ ընդարձակեալ ասի հարստահարութեամբ բազմաւ զսահմանս Հայոց հասարակ ընդ չորս ոլորտս երկրի։ Զի ըստ քաջափայլ հանդիսիառն զօրութեան, որք շուրջ զմեօք են ազգք՝ ՚ի նորին անուն յարակցաբար Արմանեակս զմեզ անուանեն։ Սա ոչմիայն զայլս ոմանս դիւրադաւս, այլեւ զԿապուտկեցիս եւս բազում արիական քաջամարտութեամբ ընդ իւրեաւնուաճեալ սեպհականէր. եւ զկղիմայն զայն եւ զպռովտոնն ըստ իւրում իսկ անուանն Արմենիանուանէր, որ մինչեւ ցայսօր այս անուն Յունականաց անտի աշխարհին այնմիկ անուանի։ Իսկ յԱրմենէն յայնմանէ կոչեցելոյ մինչեւ ցկողմանս Պոնտացւոց Առաջին Հայք զաշխարհն անուանեաց. եւ ՚ի Պոնտոսէ մինչեւ ցոլորտս քաղաքին Մելտինոյ Երկրորդ Հայք. եւ ՚ի Մելտինոյ մինչեւ ցսահմանս Ծոփաց՝ Երրորդ Հայք. եւ ՚ի Ծոփաց մինչեւ ցքաղաքն Մարտիրոսաց եւ յաշխարհն Աղձնեաց արեւմտեայ Չորրորդ Հայք. այս մինչեւ ցսահմանս բնիկ տէրութեան իւրոյ։ Իսկ զսեպհական եւ զբնիկ աշխարհ իւր համատարած զսա Մեծ Հայք անուանէ։ Սա յետ ամաց ինչ կենաց ծնանի զԱրայն գեղեցիկ, եւ զկնի այլ եւս ամս բազումս կեցեալ՝ մեռանի։

Իսկ Արայի զշինութիւնաշխարհի տնօրինեալ՝ յիւր անուն զբնակութեան իւրոյվայրս կոչէր Այրարատ։ Իսկ յետ ամաց ինչ վաւաշն այնեւ տռփոտ կաթոտն Շամիրամ՝ իմացեալ ՚ի համբաւոյզգեղաղէշ գեղեցկութիւն նորա, բազում անգամհրեշտակագնացութեամբ ձիրս առատաձեռն եւբազմապարգեւ բարութիւնս նմա խոստանայր, միայն թէհաւանեսցի գալ առնուլ զնա ՚ի կնութիւն կամ կատարելգոնէ զկամս ցանկութեան։ Որում ոչ հաւանեալ՝ հապճեպտայր վաղվաղակի հասանել յերկիրն Հայոց ընդդէմԱրայի՝ ոչ այնչափ ՚ի հալածել կամ ՚ի սպանանել զնադէմ եդեալ՝ քան որչափ ՚ի նուաճել եւ զբռամբ ածել առ՚ի լնուլ զկամս կամեցողին հեշտ ցանկութեանն։ Որթէպէտ զգուշացուցանէր զզօրս իւր կենդանի պահելզցանկալին իւր. սակայն նա ՚ի մէջ պատերազմիմարտկացն անգիտաբար մեռեալ՝ թողու իւր որդիզԿարդոս։ Իսկ շուայտոտն Շամիրամ սակս առաջին իւրոյխանդաղատանացն առ Արայն կոչէ զանունն Կարդոսիյանուն հօր իւրոյ Արայ, կարգելով զնա ՚իվերակացութիւն աշխարհիս Հայոց, որ եւ մեռաւ իսկ ՚իպատերազմի ընդ Շամիրամայ՝ թողլով իւր որդիբազմահարուստ եւ լիահանճար յիրս եւ ՚ի բանսզԱնուշաւանն սօսանուէր, որ երբեմն զմասն ինչաշխարհիս եւ ապա զբոլորս իսկ նուաճեալ պայազատէր։Սա յետ ամաց յոլովից կենաց մեռանի։

Ի զարմից սորա եւ ՚ի զաւակաց ոչ տիրեալ գտանէին հայրենի նահապետութեանցն, այլայլք ոմանք բռնակալեալք ոչ ըստ ազգի, այլ ըստ յառաջադիմութեան տիրեալ Թորգոմեանս գրոհի, որոց անուանք են այսոքիկ. Պարետ, Արբակ, Զաւան, Փառնակ, Սուր (առ սովաւ Յեսու ժառանգեցուցանէր Իսրայէլի զԵրկիրն Աւետեաց), զկնի սորա Հոնակ, Վաշտակ, Հայկակ, Ամբակ, Առնակ, Նորայր, Վստամ, Կար, Գոռակ, Հրատն, Ընձակ, Գզակ, Հօրոյ, Զարմայր (որ յԵղիական պատերազմին ընդ Եթովպացի զօրուն մեռանի), Պերճ (առ որով Դաւիթ արքայն Իսրայէլի) Արբուն, Բազուկ, Հոյ, Յուսակ, Կայպակ, Սկայորդի։

[3]

Յետ ամենեցուն սոցա Պարոյր անուն՝ յազգէ Հայկայ. աստանօր զանազգիսն ՚ի բաց լքեալ հերքեալ՝ եւ զնահապետութիւն ազգի իւրոյ վերստին նորոգեալ պայազատէր։ Սա ճոխաբար պսակիթագնկալութեամբ ընդ առաջին ՚ի Հայս. զի Վարբակէս գաւառով Մեդացի ՚ի քաջաց արանց բարեկամս իւր կազմեալ առատութեամբ բազկաւ, ընդ որս եւ զքաջն եւ զաջողակն մեր Պարոյր յինքն յանկուցեալ՝ ձեւ եւ շուք թագաւորութեան նմա դնէր եւ նոքօք հանդերձ յինքն գրաւեալ ՚ի Սարդանապաղղայ զթագաւորութիւնն՝տիրէ Ասորեստանի եւ Նինուէի։

Յայնմհետէ ՚ի պարծանս գովեստից ազգիս մերոյ միտք իմ որցեալ զիս բերէդեգերիլ ՚ի ներբողումն. զի ոչ նահապետս այսուհետեւ, այլ թագաւորս զմերազնեայս շարայարելինձ պատշաճի պանծալի պարծանօք։ Ապա առ սովաւԱրծրունիքն յորդւոցն Սենեքերիմայ բնակիլ ՚ի Հայս բարեպատիւք ՚ի Պարոյրայ եղեն։ Իսկ Պարոյր յետմահուան իւրոյ թողու իւր որդի զՀրաչէ՝ ըստ արժանի անուանն եւ տեսակ դիտակին. վասն զի յաւէտ իմնզուարթատեսիլ եւ բոցակնագոյն նա տեսողացն երեւիւր։ Առ սովաւ գերեալ գիտէ Գիրն զՀրէաստան ՚ի Նաբոգոդոնոսորայ։ Իսկ Հրաչեայ ՚ի գլխաւոր գերելոցն զմի ոմն ՚ի Նաբոգոդոնոսորայ հայցեալ՝ զՇամբաթ անուն, բնակեցուցանէ յերկրիս մերումմեծապատիւ շքեղութեամբ։ Եւ ՚ի ծննդոց սորա սերեալ ազգք Բագրատունեաց։

Իսկ յետ Հրաչեայ Փառնաւազ զցեղապետութիւն ազգիս պայազատէ. եւ յետ նորա Պաճոյճ, եւ յետ նորա Կռոնակ, յետ որոյ Փաւոս. եւ զկնի Փաւոսայ միւս Հայկակ. իսկ յետ սորա Երուանդ, որ փոքր ինչ ՚ի նահապետութեան կեցեալ՝ ծնանի զմեծն Տիգրան։

Եւ այսքան անուանք եւ զրոյցք թէ հարցեալ լինի՝ յորմէ՞ գոլ գիտել, գիտասցէ զի Քաղդէացւոց մատեանքն մեզ ընձեռեցան, որք կան ՚ի Նինուէ եւ յԵդեսիայ առ Տիբերիւ գրեալ։ Բայց Տիգրանայ առաւել եւս քան զբնաւ թագաւորս մերիմաստայեղց հարստութեամբ խոհեմամիտ երեւեալ՝անցեալ զանցեալ զամենեքումբք լինէր։ Սա յետ բազումառաքինի քաջութեան եւ զբազում գործս քաղաքականս յարդարելոյ զՄարացն ՚ի բաց բարձեալ զիշխանութիւն՝պայազատէր զնա. եւ զՅոյնս ոչ սակաւ ժամանակս ինչընդ իւրեաւ հնազանդեալ նուաճէր. զԱժդահակ սպանեալ՝ զարքունիս նորա ՚ի գերութիւն վարէր, եւ օժանդակեալ եւս յԱնուշ մօրէն Վիշապաց եւ կալեալ զԿիւրոս՝ յինքն զիշխանութիւնն Մարաց եւ Պարսից գրաւեալ յանգուցանէր. եւ զսահմանս հայրենի գրոհին՚ի հինն մեր հասուցանէր յեզերս ծայրիցբնակութեանց, եւ զազգս մեր եւս քան զեւս բարձրացուցանէր ճոխացուցեալ. եւ որք ընդ լծով հարկի այլոց ոմանց էին կացեալք՝ ամենեցունց նոցա լծադիր եւ հարկապահանջ լինէր։ Եւ ՚ի սմանէ ասենլինել զՈստանիկ ազատութիւն բարձին, որ այժմ դեռեւս կայ եւ պահի անուամբ իբր թագաւորական իմն զարմ զնոսա իմացեալ։ Այսպէս էր սա մեծիմաստ եւ պարկեշտեւ մեծաջան եւ նազելի ՚ի գնացս եւ ՚ի գործս զկեանսիւր էր քաղաքավարեալ. այլեւ ՚ի հաւասարասիրութիւնառ ամենեսեան զինքն կշռադատեալ՝ այսպէս եւ անդրեւս քան զայլս լցեալ էր սորա բարի մրցանաց հանդէսք. եւ բան գովեստից սորա բազում ճառից պիտոյ է, այլշտապ տագնապի տարակուսանացս ոչ ներէ ինձ ծախել զժամանակս ՚ի ներբողումն սորա քան թէ փութալ յայլինչ, որ առաջի կայ։ Տիգրան ծնեալ որդի զԲաբ, զՏիրան, զՎահագն, զոր ՚ի կանտոցահար աղեբախս ընդվիշապաց համբաւէին կռուիլ նմա եւ յաղթել, եւ ընդ քաջին Հերակլեայ նահատակութեանցն զնա համեմատել։ Ասի բան զՎահագնէ, թէ ՚ի նահանգին Վրաց ըստ չափ հասակի նորա անդրի կանգնեալ պատուէին զոհիւք։ Եւ՚ի զարմից սորա սերին Վահունիք. սա ծնանի որդի եւ՚ի կրտսերոյ որդւոյ նորա Առաւենէ Առաւենեանքցեղապետին։ Իսկ յԱռաւենայ ծնանի Ներսեհ, եւ ՚ի Ներսեհէ Զարեհ, յորմէ ազգ Զարեհաւանեան. իսկ ՚իԶարեհէ Արմոգ, եւ յԱրմոգայ Բայգամ, ՚ի ԲայգամայՎան, եւ ՚ի Վանէ Վահէ։ Սա խրոխտաբար սոնքացեալ ընդդէմ Աղեքսանդրի Մակեդոնացւոյ՝ սպանանի ՚ինմանէ։

Յայսմհետէ ոչ գտանի ստուգաբան պատմութիւն ինչ ցեղապետութեանցն կացելոց մինչեւ ցթագաւորել Պարթեւին Վաղարշակայ. զի սամարտիկոս շփոթութեամբ զմիմեամբք ելեալ եւ այր ընդ առն ՚ի կռիւս կաքաւեալ՝ մինչեւ դիւրամուտ զօտարածինն ՚ի բնակութիւն իւրեանց առնէին եւ անյայտ զիւրեանցն զրոյցս։

Արդ այլ մի՛ եւս աստանօր ինձ աշխատութիւն հասուցաներ, որ զհամառօտութիւն բանի եւ զհաւաստութիւն եւ զարագաբանութիւն միշտ պատուել գիտես։ Բայց ամենեցունց սոցա թուականք ժամանակաց ՚ի մերոյն Հայկայ մինչեւ ցթագաւորել Վաղարշակայ գտանին ամք 2297։

[4]

Իսկ ես յայսմհետէ սակաւուք ինչ զթագաւորելն Վաղարշակայ ՚ի վերայ մեր շարայարեցից եւ որք յետ նորա ՚ի նորին սերմանէ փոխանորդեցին զթագաւորութիւն, որք եւ Արշակունիք անուանեցան. եւ զաւելորդն՝ որ յայլոց ոմանց եղեւ պատմեալ ՚ի նոսա հրաւիրեցից գիտել, թէ պիտոյ է քեզ։

Աղեքսանդր Փիլիպպեայ տիեզերակալեալ բազմաց՝ տայր տէրութիւն կտակաւ, զի ՚ի վերայ ամենեցունց միապետեալ իւրն անուանեսցի իշխանութիւն։ Եւ սորա մեռեալ՝ Սելեւկոս զկնի թագաւորէ Բաբիլօնի, զՊարթեւս եւս ընդ իւրեաւ հնազանդեալ պատերազմաւ սաստկիւ։ Եւ սորա եւսմեռեալ՝ առնու զթագաւորութիւնն Անտիոքոս, որ եւ Սովտերն։ Եւ այսպէս սոքա թագաւորեալ ընդ փոքր եւ ընդ շատ իբրեւ ամս վաթսուն, ապա ապստամբին Պարթեւք ՚ի Մակեդոնացւոց։ Իսկ Արշակ քաջ ՚ի զաւակէ Աբրահամու ՚ի Քետուրական ծննդոց, զոր յետ մահուանն Սառայի էառ իւր կին՝ թագաւորէ ՚ի վերայ Պարսից եւ Մարաց եւ Բաբիլացւոց, եւ անուանի Պարթեւ՝ այսինքնբռնութիւն։ Սա բազում պատերազմօք ընդդէմ քաջացանյաղթ գտեալ՝ ընդ իւրեաւ զամենայն թագաւորութիւնս նուաճէր. եւ վասն զի տիեզերակալութեամբ իմն ձեռներէց լինէր ինքն իշխանաբար՝ ապա թագաւորեցուցանէ Հայաստանեացս զՎաղարշակ եղբայր իւր՝ զայր բարեխորհուրդ եւ խոհեմ եւ քաջ։ Սա յետ բազում մրցական յաղթանակաց ընդդէմ թշնամեաց բազում գործս քաղաքականս եւ կենցաղ օգուտս յարդարեալ կազմէր վայելչական կարգօք։ Նախ անձինն եդեալ շուք թագաւորութեան բոլոր իսկ պերճապաճոյճ վարուց հանդիսիւ. յետ որոյ նախարարութիւնս ընդ ձեռամբ հաստատեալ կացուցանէ ՚ի դրան արքունի. եւ ընդ ոլորտս եւս իւրոյ տէրութեանն եւ զարս պատուականս եւ պիտանիս հաստատէր ՚ի նահապետութիւնս բազմօրինակ մասամբք ՚ի զարմիցն Հայկայ եւ յայլոց եւս աջողակաց արանց։ Նախ զԲագարատ, որ ՚ի Շամբաթայ Հրէէ էր, զորմէ համբաւեն լինել յազգէ Դաւթի՝ թագադիր թագընկալութեան անձին իւրոյ գոլ հաստատէր. քանզի նա նախ զանձն ընծայ մատուցանէր քան զայլս բազումս։ Այլ եւ սպարապետ եւ իշխան բիւրուց եւ հազարաց զնա կացուցանէր։ Յետ որոյ քաջապէս վանեալ զՅունականսն եւս՝ նուաճեալ կարգէ ընդ իւրով ձեռամբ զՊոնտոս եւ զԿեսարիայ, որ կոչի Միժակ՝ հանդերձ շրջագայեալ գաւառօքն։ Եւ անտի դարձեալ ընդ ծովեզերայսն առ ստորոտով լերինն Կովկասու՝ հրաման պատուիրանի տայ շղուրտաբարոյ վայրենի ազգացն այնոցիկ ՚ի բաց քեցել յանձանց զաւազակութիւնն եւ զմարդադաւութիւն եւ զբարս չարակեղտս, եւ հրամանաց եւ հարկաց արքունի հպատակ կալ, եւ պատուի՝ բարձի ցեղապետութեանց յարքունուստ արժանի գտանիլ։

Այսպէս սորա զարտաքոյս արքունեացն յարմարապէս հոգ ածեալ՝ ապա յօրինէ կարգս վայելուչս իւրում եւս պալատանն, որ ինչ օրէնէ թագաւորութեան եւ որ պիտակ է թագաւորութեան եւ որբագձաձէ զթագաւորութիւն։ Եւ նախ թագադիր իւր ըստ ամենայն սկզբանց ասացելոցն կացուցանէ. ապա զգեցուցանօղս արքայի եւ թիկնապահս, եւ ապա որսօնս. իսկ էրէոց եւ հաւուց ՚ի պէտս խորտկաց՝ եւ դարձեալ սպասիկս եւ գահաւորս եւ հազարապետս զոհարանաց. եւ ապա մատռուակս եւ արծուէկիրս եւ բազէկիրս եւպատրաստիչս ձեան ամարանոցաց եւ համբարածուս ձմերանոցաց, եւ լեգէօն պահպանակ թիկնոցաց, եւ դռնապանս դրանց արքունի, այլեւ ներքինիս խզեալ. ապա երկրորդ եւս թագաւորութեանն իւրոյ կացուցանէր ՚ի զաւակէ Մարացւոյն Աժդահակայ, որ այժմ Մուրացանդ անուանի։

Այսպէս յարդարեալ սորազարքունական պիտոյիցն զհանգամանս՝ կարգեալկացուցանէ այնուհետեւ կողմնակալս, կուսակալս, նահապետս, սպասալարս, զօրագլուխս. կարգէ եւ բդեշխս, մի՝ երկրին Գուգարաց հիւսիսոյ, եւ միւս եւս յարեւմտից հարաւոյ աշխարհին Աղձնեաց։ Որոշէ եւ ժամս յարքունիս մտանելոյ, եւ ժամանակս խորհրդոց եւ երաստից եւ խրախճանութեանց պատրաստէ. եւ յիշեցուցանօղս երկուս, միումն զբարի յիշողութիւնն ընդ ուշի կապել եւ յանիրաւ հրամանս թագաւորին զեկուցանել զիրաւն եւ զմարդասիրելն. իսկ միւսումն զվրէժխնդրութիւն չարացն եւ զհասս իրաւանցն ցուցանել։ Իսկ զքաղաքացիս նախապատիւս քան զգեղջուկս համարել հրամայէ. այլ եւ քաղաքայնոց ոչ իսպառ ՚ի վերայ գեղջկացն ընդվզել եւ պերճանալ. եւ այսպէս կենահաղորդս լինել ընդ միմեանս աննախանձ եղբայրութեամբ, որ է առիթ շինողութեան եւ խաղաղութեան։ Արդ սա յետ այսպիսի գեղեցկայարմար կարգաց յօրինուածոց բարի եւ բարգաւաճ անուամբ մեռանի ՚ի Մծբին, թագաւորեալ ամս քսանեւերկու։

Յետ նորա Արշակ որդի նորունընդ նորա թագաւորեալ՝ հետեւող հայրենիմշտնջենաբարոյ մրցմանցն գտանիւր։ Սա իսկ եւ իսկ մարտուցեալ ընդ Պոնտացիս եւ վանեալ զնոսա։ Պատմի, եթէ զտէգ նիզակի իւրոյ, զոր արեամբ օձից ասէին մխեալ՝ նստուցանէր հարուստ խորութեամբ յարձանիմիում, թողեալ նշան տեսողացն զնա յիւրում քաջութեան։ Յաւուրս սորա հատուածեալք ոմանք ՚իՀրէից՝ բնակելոց ՚ի Բուլկարս, որ ՚ի ծործորս Կովկասու՝ եկեալ բնակէին առ ՚ի ստորեւ Կողայ։ Եւերկուք ոմանք ՚ի նոցանէ չարչարեալք սակս ոչպաշտելոյ զդիսն՝ սրով կատարեցան ՚ի վերայ հայրենի օրինացն ըստ Եղիազարու սրբոյ եւ որդւոցն Շամովնեայ։ Բայց Արշակայ թագաւորեալ ամս երեքտասան՝ փոխանորդէ զթագաւորութիւն նորա Արտաշէս որդի նորա։ Սա ոչ տուեալ տեղի Արշականայ Պարսից արքայի ըստ օրինի առաջնոյ ունիլ զնախագահութիւնն, եւ հարստահարութեամբ զնա ընդ իւրեաւ հնազանդեցուցեալ. զի Արտաշիսի Արշականն զնախագահութիւնն հաւատայր՝ զերկրորդն ինքնունելով զգահ։ Սա բազում զօրօք խաղացեալ գնացեալ յարեւմուտս ՚ի վերայ Լիդիացւոց եւ ձերբակալ արարեալ զթագաւորն Կրեսոս՝ հրամայէ հանել զնա ՚ի տանջանարան երկաթեղէն տապակի։ Իսկ Կրեսոսի զբանսն Սօղոնի ՚ի յիշատակ իւր ածելով՝ ասէ. «Ոչ պարտի մարդերանել զբարեբախտութիւն իւր մինչեւ ՚ի վախճանե։ Դարձեալ Արտաշիսի ծովագնացութեամբ ընդ երկիր բերեալ՝ առնու զՊոնտոս եւ զԹրակէ. կործանէ եւ զԼակեդեմոնացիս, փախստեայ առնէ եւ զՓոկէացիս. անձնատուր լինին նմա եւ Ղոգացիք. զոհս ընդ դիւցազանցն մատուցանէ Ելլադայ. եւ ՚ի վերայ այսրամենայնի ոչ եւս ստացեալ նորա յինքեան միտս հպարտութեան՝ այլ արտասուելով ասէր. «Աւաղ փառացսանցաւորիե։ Յետ այսորիկ ջան ՚ի մտի եդեալծառայեցուցանել իւր զբոլոր իսկ արեւմտեայսն՝ լնոյր զՈվկիանոս բազում նաւաց բազմութեամբ սակս նաւարկելոյ ՚ի վերայ ազգաց բազմաց։ Իսկ անդ ահագին իմն աղմուկ շփոթի ՚ի մէջ իւրոց զօրացն լեալ՝ զմիմեանս սատակէին. ընդ որս եւ Արտաշէս, որ այնչափ յաղթանակեաց զբազում ազգս՝ խողխողի յիւրոցն զօրաց, թագաւորեալ ամս քսանեւհինգ։

[5]

Իսկ զկնի Արտաշիսի թագաւորէ երկրորդն Տիգրան՝ որդի նորուն։ Սա գումարտակ բազում ընդդէմ Յունականացն՝ ՚ի վերայ եկելոցն նորա, կազմեալ՝ ՚ի վերջ կոյս զնոսա նահանջէր. եւ ՚ի քեռայր իւր Միհրդատ զՄիժակ եւ զայլ Միջերկրեայսն հաւատացեալ՝ դառնայ յաշխարհ իւր։ Այս Միհրդատերթայ ունի եւս եւ զԱմասիայ, որ բազում ամօք յառաջ շինեալ էր յԱմասեայ եղբօրորդւոյ Նեքտանիբայ հրամանաւ Աղեքսանդրի՝ որդւոյ Նեքտանիբայ, եւ յընդարձակագոյնս զնա պարսպեաց. եւ գրաւելով զնա ՚իՀայս՝ տիեզերասահման քաղաք զնա յարդարեալ կոչէ։ Շինէ ՚ի նմա եւ արքունիս ըստ հիւսիսոյ կողմանէ Ռիս գետոյ. իսկ յարեւելից դիմակի քարանձաւին շիրիմսքարակոփս եւ տունս բրածոյս յօրինէ համանման ձեռակերտին Շամիրամայ, որ ՚ի Վան եւ ՚ի Խազնաթ Գեղփայ։ Բայց Տիգրան յետ բազում կարդաց եւ յօրինուածոց իւրոց դիմէ ՚ի վերայ Պաղեստինայ՝առեալ գերի բազում ՚ի Հրէից։ Յայնժամ ապա եւՊոմպէոս Հռօմայեցի գայ հասանէ ՚ի վերայ Միհրդատայ. որ թէպէտեւ ահագին մարտս ընդդէմ նորա գումարտակ դնէր, սակայն յաղթեալ ՚ի բազմութենէն՝ փախստական՚ի կողմանս Պոնտոսի անկանէր։ Իսկ Պոմպէի առեալզՄիժակ եւ կալեալ զորդին Միհրդատայ՝ զմանուկնՄիհրդատ ըստ անուան հօր իւրոյ, զփախստականն Միհրդատ ՚ի ձեռն խարդաւանութեան հօրն Պիղատոսի սպանանէ թունաւոր դեղովք, եւ տայ զպատանինզհայրանունն ՚ի ձեռն Գաբիանու Հռօմայեցւոց. իսկԳաբիանէ առ Տիգրան քեռի իւր առաքէ զպատանին։ Իսկ յետ սակաւուց ինչ արհամարհութիւն գտեալ Միհրդատայ ՚ի Տիգրանայ քեռոյ իւրմէ եւ հատուածեալ ՚ի նմանէ անկանի առ Կեսար։ Եւ Կեսարու տուեալ զՄիժակ Միհրդատայ՝ շինէ զնա եւս ընդարձակագոյն եւ պայծառ շինուածով, եւ ՚ի պատիւ Կեսարու անուանէ զնաԿեսարիայ։ Եւ յայնմհետէ ոչ եղեւ այն քաղաք ընդ իշխանութեամբ Հայոց։ Բայց Տիգրանայ խօթութիւն յինքեան կրեալ՝ կացուցանէ ՚ի նախարարութիւն Հայոց զԲարզափրայ՝ նահապետ Ռշտունեաց եւ նահապետ նմա կացուցեալ զԳնէլ ոմն յազգէ Գնունի՝ առաքէ ՚ի Պաղեստին եւ յԵրուսաղէմ զօրու մեծաւ։ Իսկ նոցաբազում ինչ եւ մեծամեծ քաջութիւնս եւ արութիւնսանդ ցուցեալ՝ զՀէրովդէս փախստական առնէին եւ զԱնտիգոնոս փոխանակ նորա թագաւորեցուցանէին. եւզՀիւրկանոս քահանայապետն Հրէից կապեալ ածէին Տիգրանայ հանդերձ ա՛յլ եւս գերութեամբ բազմաւ։ Յետ այսորիկ Տիգրանայ փոքր ինչ ժամանակ կենաց ՚ի վերայ անցեալ՝ վախճանի, թագաւորեալ ամս երեսունեւչորս։

Ապա յետ մահուանն ՏիգրանայԱնտոնինոս թագաւոր Հռօմայեցւոց առաքէ զորսբազումս յԵրուսաղէմ, որք եւ պաշարեալ իսկ եւ առեալզնա՝ սպանանեն զԱնտիգոնոս եւ զՀերովդէս դարձեալ թագաւորեցուցանեն առհասարակ Հրէաստանի։ Յետ այսորիկ ապա Արտաւազդ որդի Տիգրանայ թագաւորէՀայոց։ Սա ոչ ինչ ըստ սակի հօրն քաջնափայլ փառաց պերճապայծառ գործ արութեան ցուցեալ, քան թէ միայն պորտաբոյծ եւ որովայնապարար լեալ եւ թափառեալ զհետ որսոյ եւ իշավայրեաց՝ զաղբիս մեծացուցանէր։ Վասնորոյ յանդիմանեալ յիւրայնոցն եւ իբրեւ խթանաւ իմն ընդոստուցեալ բանիւ եւ ՚ի քնոյ զարթուցեալ եւբազում զօր գումարեալ՝ խաղայ ՚ի Միջագետս. եւ զորս յափշտակեալն էր առ ՚ի նմանէն Անտոնինոս արքայ Հռօմայ՝ վանեալ հալածէ անտի զզօրս Հռօմայեցիս։ Իսկ Անտոնինոսի զայն լուեալ եւ իւրովի առեալ զբազմութիւն զօրացն՝ գազանաբար յարձակի ՚ի վերայ, ոչ միայն ՚ի մերն յԱրտաւազդայ՝ այլեւ յայլոց եւսազգաց եւ թագաւորութեանց, առհասարակ անտերունչ զամենեսեան թողեալ. ընդ որս եւ զմերն Արտաւազդ ձերբակալ առնէ ՚ի Միջագետս, եւ առհասարակ զզօրս Հայոց եւ Պարսից սատակելով։ Իսկ զԱրտաւազդ հանդերձ ընչիւք բազմօք՝ յանկ ածէ պատերազմին, պատրաստել տայ Կղէոպատրեայ, որ յԵրուսաղէմ։ Այնուհետեւ ժողովեալ զօրք Հայոց հրամանաւ Արտաշիսի թագաւորի Պարսից՝ կացուցանեն թագաւոր ինքեանց զԱրջամ, որդի Արտաշիսի եղբօր Տիգրանայ։ Ի սմանէ կալաւ սկիզբն մասնաւորս ինչ հարկիլ Հայոց ՚ի Հռօմայեցիսն. զի իսկոյն Արտաշէս արքայ Պարսից վախճանեալ, եւ Արշաւիր որդի նորուն տղայ փոքր թագաւորեալ՝ ոչ զօրէր գալ ՚ի թիկունս, եւ ոչ ոք այլ գոյր նմահամաշունչ։ Աստանօր Ենանոս Բագրատունի, որ արձակեացն զՀիւրկանոս ՚ի Հրէաստան, զոր ՚իՏիգրանայ էր գերեալ եւ ածեալ՝ վասն այսորիկ իսկ ընկեցաւ ՚ի պատւոյն իւրմէ եւ եդաւ ՚ի բանտի։ Եւ վասն զի նահապետն Գնդունեաց զուրաքսութիւնյականջս Արջամայ հասուցանէր եւ բանն զօրանայր առ՚ի հաւատալ՝ հրամայէ պէսպէս տանջանարանօք խոշտանգել զնա, զի կամ թողեալ զօրէնս հրէութեանն՝ երկիր պագցէ կռոց, կամ կախեալ զփայտէ բնաջինջ լիցի ազգաւ։ Եւ զմի ՚ի նորին ազգականաց սպանեալ եւ զորդիս նորա մատուցեալ ՚ի տեղի սպանմանն. եւ ՚ի չժուժել մահուան որդւոյն՝ կատարէ զկամս արքային հանդերձ բոլոր համազգեօքն եւ յառաջին պատիւնհաստատի։

[6]

Բայց Արշամայ թագաւորեալ ամս քսան՝ որդի նորուն Աբգար փոխանորդէ զթագաւորութիւնն։ Սա վասնզի նազելի էր իմաստութեամբ Աւագ այր յառաջնոցն անուանիւր, զոր Ասորւոց եւ Յունաց ըստ մերումս լեզուի ոչ բաւեալ ուղղախօսել՝ Աբգար զնաանուանէին։ Աստանօր ամենայն Հայք հարկեցանՀռօմայեցւոց հրամանաւ Օգոստեայ կայսեր՝ յաւուրս աշխարհագրին, յորում ժամանակի ծնեալ լինի Փրկիչնմեր՝ տէր մեր Յիսուս Քրիստոս ՚ի Բեթղէհէմ Հրէաստանի։ Բայց ՚ի մէջ Աբգարու եւ Հերովդէի ոչփոքր ինչ խռովութիւն եւ աղմուկ շփոթի պատերազմացյուզէր. եւ վասն առ ՚ի Քրիստոս համարձակութեանն Հերովդէի եւ կոտորելոյն զտղայսն ՚ի Բեթղէհէմ՝յանհնարին ցաւս ըմբռնեալ էր եւ ոչ կարէր անձամբ վճարել ինչ։ Ապա առաքէ զոմն եղբօրորդի իւր զօրօքբազմօք, որոյ հասեալ ՚ի Միջագետս եւ տուեալպատերազմ ընդ Աբգարու՝ մեռանի ՚ի նմանէ. եւ իսկ եւիսկ վախճանի Հերովդէս, եւ Արքեղայոս որդի նորունփոխաբերէ զտեղին։ Ապա եւ Արշաւրի արքայի Պարսիցեւս վախճանեալ՝ աղմուկ շփոթի ՚ի մէջ որդւոց նորալինէր, թէ ո՛վ ոք ընդ հօրն իւրեանց թագաւորեսցէ։ Իսկ Աբգարու երթեալ իբրեւ զայր իմաստուն՝ համոզէ՚ի մէջ նոցա, տնկելով ՚ի նոսա զհաշտ խաղաղութիւնն՝ թագաւորեցուցանէ զԱրտաշէս. իսկ զայլ եղբարս նորահանդերձ քերբն յերիս ցեղս որոշէ կոչմամբք այսպիսեօք՝ Կարենի Պահլաւ, Սուրենայ Պահլաւ եւ քոյրն՝ Ասպահապետի Պահլաւ. որ ապա յետ ժամանակացինչ սուրբ Լուսաւորիչն Գրիգորիոս ՚ի Սուրենեանն Պահլաւէ շարժեալ շառաւիղ ոստ որթոյն Քրիստոսի. եւՔամսար, յորմէ Կամսարականք ՚ի Կարենեանն Պահլաւէ. եւ այսպէս սոքա տեսեալ լինին թագաւորազունս բողբոջք։ Բայց Աբգարու ապականեալ լինէր մարմինն չարաչար ախտիւ. եւ վասն զի Մարիխաբ բդեաշխն Աղձնեաց եւ Շամշագրամ նահապետն Ապահունեաց եւ Անան՝ հաւատարիմք արքային Աբգարու, ելեալք յԵրուսաղէմ եւ տեսեալ զսքանչելի բժշկութիւնն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ՝ եկեալ պատմեցին Աբգարու։ Սակս այսորիկ գրէ թուղթ աղաչանաց գալ առնա եւ բժշկել յախտէն յայնմանէ, զոր ոչ ոք երբէք ՚ի մարդկանէ եգիտ բժշկութիւն։ Զոր եւ ընկալեալ Փրկիչնմեր եւ արժանի պատասխանւոյ զնա համարեալ՝ գրէ առնա, առաւել երանելով զայնոսիկ, որք ոչն տեսեալ իցեն զնա եւ հաւատասցեն. եւ ՚ի կատարել՝ ասէ, զկամս առաքչին իմոյ, առաքեցից քեզ զմի յաշակերտաց իմոց, զի զցաւս քոյ բժշկեսցէ եւ կեանս շնորհեսցէ քեզ եւորք ընդ քեզդ են։ Իսկ զթուղթ Փրկչին բերեալ առ Աբգար Անանայ սուրհանդակի ընդ նմին եւ զկենդանագրութիւն փրկչական պատկերին, որ կայ մինչեւ ցայսօր ժամանակի յԵդեսացւոց քաղաքի։ Ապա յետ համբառնալոյ Փրկչին մերոյ յերեսներորդի ամի թագաւորութեանն Աբգարու Թովմաս առաքեալ՝ միյերկոտասանիցն, առաքէ զԹադէոս յեօթանասնիցն* ընտրելոց բժշկել զթագաւորն Աբգար ըստ խոստմանՓրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, զոր եւ արժանիվարկաւն իսկ գրով տալ զաւետարանական զաւետիսն։ Որոյ ապա եկեալ ՚ի տուն իշխանին Տուբիայ Բագրատունւոյ, որ ցայն վայր կացեալ մնացեալ էր հայրենի օրինօքն. իսկ իշխանին Տուբիայ առեալ ածէ զԱռաքեալն առ արքայն. եւ նշան հրաշալի ՚ի դէմս Առաքելոյն արքայն տեսանէր. եւ ապա ընդգճեալ ՚ի ծունկս երկրպագանէր նմա ՚ի վերայ երեսաց երկրի։ Իսկ Առաքեալն զձեռն ՚ի վերայ եդեալ Աբգարու՝ բժշկէր զնա. այլեւ զբոլոր իսկ զհիւանդս եւ զախտաժէտս, որք ՚ի տան արքայի եւ յամենայն քաղաքին՝ բժշկէր։ Եւ մկրտեցաւ ինքն Աբգար եւ ամենայն քաղաքն. եւ օր ըստ օրէ բազմանային հաւատացեալքն ՚ի տէր։ Իսկ սրբոյն Թադէի զԱդդէ ոմն խոյրադիր ձեռնադրեալ եւ փոխանորդ իւր թողեալ յԵդեսիայ, եւ ինքն գայր առ Սանատրուկ քեռորդին Աբգարու աւետարանել վիճակելոցն նմա զՔրիստոսի աստուածութիւնն։

[7]

Բայց Աբգար մեծի յուսոյ զանձնտուեալ եւ կենահաղորդ գտեալ փառացն Աստուծոյ, եւհետեւեալ ՚ի խոստովանութիւն անշարժ յուսոյն՝վախճանի, վերաթեւեալ ՚ի վերին աշտարակն՝ Սիօն։

Իսկ ապա ՚ի Հայս նորին իսկ քեռորդի Սանատրուկ կացեալ լինի թագաւոր, որ թէպէտեւ ՚ի սկզբան քարոզութեանն Թադէոսի առաքելոյ հաւատաց ՚ի Քրիստոս, դարձեալ ուրանայ՝ եւ յետ փոքր ինչ ապա բազում չարչարանօք եւ սրով կատարեալ զսուրբ Առաքեալն ընդ նմին եւ զդուստրն իւր զՍանդուխտ՝ վճարէ ՚ի կենացս, որք ՚ի լոյս կենացան վախճանից վերափոխեցան ընդ աջմէ փառացն Աստուծոյ։ Իսկ զկնի այսորիկ ապա եւ Բարդուղիմէոս՝ մի յերկոտասանից անտի, որ Հայաստան աշխարհիս ՚ի Տեառնէ վիճակեցաւ, իսկոյն յայսմ ժամանակի ՚ի Սանատրկոյ կատարի չարչարանօք. եւ արեամբ չափ նահատակեալ ՚ի Հայս յԱրասբենոն քաղաքի, ուր եւ եդան իսկ նշխարք ոսկերաց նորա ՚ի պարծանս Հայաստանեացս եւ ՚ի բժշկութիւն ամենայն ախտաժետաց։ Իսկ յետ քառասուն եւ երից ամաց կատարման սուրբ առաքելոյն Թադէոսի յաւուրս Արտաշիսի Հայոց արքայի աշակերտք սրբոյ Առաքելոյն, որում գլխաւորին Ոսկի ճանաչիւր, եւ բնակեալ էին յակունս Եփրատ գետոյ՝ աշակերտեալ մկրտէին զարս ոմանս յԱլանաց ՚ի հարազատութենէ Սաթենկայ տիկնոջ, որ էր կին Արտաշիսի։ Եւ վասն զի օր ըստ օրէ զմկրտեալսն հաստատէին ՚ի հաւատս բանին կենաց, վասն այսորիկ ապա խանդացեալ ընդ նոսա որդւոյն Սաթենկայ՝ սրով վճարեցան ՚ի կենաց աստի սուրբքն՝ Ոսկի հանդերձ այլեւս ընկերովքն սրբովք։ Իսկ ազգականքն Սաթենկայ, որք ՚ի Քրիստոս մկրտեցան՝ ընդոստուցեալք իմն վասն մահուան սրբոցն, հատուածեալք գնացին ՚ի բաց՝ երթեալ ղօղեալ թագուցեալ ՚ի Ջրաբաշխն խոտաբուտ ճարակօք շատացեալ։ Եւ ըստ մերկութեան անձանց նոցա ՚ի ցօղոյ երկնից գէսս արձակեալ մարմնոցն, որ եւ ՚ի պատահմանէ անտի քօշք անուանեցան։ Եւ վասն զի յետամաց բազմաց սպանաւ արքայն Հայոց Խոսրով յԱնակայեւ անիշխանացաւ երկիրս Հայոց, ապա Բառլահ ոմն եկեալ յԱլանաց դրանէ եւ ՚ի խնդիր ելեալ գրով վկայիցն եւ գտեալ զնոսա ՚ի Ջրաբաշխն կոչեցեալ լերին, եւ հարց եւ փորձ արարեալ զնոսա վասն առ ՚ի Քրիստոս հաւատոցն՝ սուր ՚ի վերայ եդեալ կոտորէ։ Եւ լեառնն ապա յայնմհետէ յանուն Սուքիանոսի գլխաւորի սրբոցն՝ Սուկաւ անուանի։

[8]

Բայց իբրեւ սպանաւ Արտաւան արքայ Պարսից յԱրտաշրէ Ստահրացւոյ՝ բարձեալ անտի զթագաւորելն Արշակունեաց եւ ինքն փոխանակ թագաւորէր։ Իսկ Անակ որ ՚ի Սուրենական Պահլաւայ էրեւ ՚ի Պարթեւականն Արշակունի տոհմէ, ՚ի բազում եւ՚ի պէսպէս խոստմունս Արտաշրի հրապուրեալ եւ իբրեւ հատուածեալ իմն առ ՚ի նմանէ զինքն ցուցեալ, գալ առարքայ Հայոց Խոսրով. զի ՚ի ձեռն ազգականութեանն փախստի զնա վստահացուցեալ եւ կեղծաւորեալ սիրով զդաւելն դիւրաւ արասցէ եւ հասցէ խոստմանց Արտաշրի, որպէս լիապէս քեզ ուսուցանէ աջողակ պատմագիրն Ագաթանգեղոս։ Եւ յայսպիսի իմն պատճառանաց հատուածեալ՝ եկեալ երեկօթս առնէ յԱրտազ գաւառի. եւըստ երկնային այցելութեանն պատահի սորա տեղի օթեւանի ՚ի քնարանի սրբոյ Առաքելոյն ՚ի ներքսագոյն սրսկապանի խորանին, եւ անդ ապա լինել ասի յղութեան մօր Սրբոյն Գրիգորի։ Եւ յետ սահմանեալ աւուրցն՝ ապա եւ ծնունդ նորուն ՚ի նմին տեղւոջ կատարեալ լինի. զի յորում զլինելութիւնն կրէր՝ զնորին իսկ լցցէ զհոգեւոր մշակութիւնն։ Բայց Անակայ յետ երկեամ մի ամաց՝ յիշելով զուխտն որ ընդ Արտաշրի, սպանանէ զԽոսրով, եւ ինքն եւ իւրքն առհասարակ սատակին. Զմինն միայն պահեալ շնորհացն Աստուծոյ, որ զառաքելութեան իւրոյ զշնորհս ՚ի ձեռն տայր նմա սուրբ Առաքեալն յարգանդի մօրն, որպէս երբեմն Յօհաննու Մկրտչի զկարապետութիւնն Քրիստոսի։ Որ ապա ըստ չար հինին հասելոյ՝ դայեկաց ոմանց զերկուս զուստր մանկունս ստնդեայս ըստ անշուշտ պատմագրին յաշխարհն Յունաց փախստեայ տանէին՝ զմինն ՚ի թագաւորական հրահանգս վարժեալ, իսկ զմիւսն յառաքելական հանդէս եւ ՚ի պատճառս լուսաւորութեանմերոյ։ Իսկ ապա երկոքեան սոքա սնեալ եւ ՚ի զարգացումն աճելութեան հասեալ՝ մինն ըստ ախորժակի իւր եւ աջողակ զինուորութեանն եւ պատերազմական մրցմանց ՚ի թագաւորութիւնն հայրենի հասանէր յերրորդ ամի Դիոկղետիանոսի կայսեր. իսկ միւսն յետ բազում եւ անտանելի չարչարանացն՝ եւ անհնարին եւ դառն կտտանաց՝ եւ զհնգետասան ամ լինելոյ ՚ի խորվիրապին ՚ի դղեակ բերդին որ յԱրտաշատ, ելեալ ՚իխորոց թունաւորացն՝ արտափայլեցաւ ՚ի փրկութիւն մեզ. եւ զանճառելի եւ զանպարագիր Երրորդութեանն հոգեզուարճ բղխումն յինքն ճառագայթափայլեալ՝ զբոլոր Արամեանս ազն բուժեաց յախտից եւ ՚ի կռապաշտութենէ։ Եւ յեօթն եւ ՚ի տասներորդ ամի արքայութեանն Տրդատայ նստաւ յաթոռ սրբոյ առաքելոյն Բարդուղիմէոսի եւ Թադէոսի՝ սրբութեանցն գտեալ քահանայագործող եւ ծնող մեր ըստ աւետարանին եւ նախահայր աստանօր արտադրելով։

Յետ այսորիկ ապա գնացեալ եւս ընդ արքային Տրդատայ յաստուածակարգ կայսրն Կոստանդիանոս՝ բազմօք իմն եւ նազելի եւ վայելուչ մեծարանօք պատուէ զսուրբ հայրապետն իբրեւ զկենդանի մարտիրոս, առաջի անկանելով եւ աղօթս նուիրականս եւ օրհնութիւնս ՚ի նմանէ հայցելով։ Եւայսպէս զնա պատուասիրեալ եւ Տրդատաւ հանդերձ հանեալ յոսկիապատ կառս՝ մեծաւ շքեղութեամբյուղարկէ զճանապարհայն։

[9]

Զայսու ժամանակաւ յայտնեալ լինէր Արիոս Աղեքսանդրացի, որ դաւաճանեալ ՚ի դիւէ անտի՝ ոչ գոլ ասէր զՈրդի ՚ի բնութենէ Հօր եւ ոչ հաւասար նմա, եւ ոչ յառաջ քան զյաւիտեանս ՚ի Հօրէ ծնեալ, այլ՝ արարած եւ յետ ժամանակի գոյացեալ։ Վասն այսորիկ իսկ ապա ժողով եպիսկոպոսաց լինի ՚ի հրամանէ Կոստանդիանոսի ՚ի Նիկիայ Բիւթանացւոց, ընդ որս եւ մերն Արիստակէս կոչեցաւ. եւ անդ հարք յժը ըստ Հոգւոյն Սրբոյ տուչութեան ՚ի քակտել զաղանդն Արիոսի՝ նզովեալ մերժեն զնա ՚ի հաղորդութենէ եկեղեցւոյ։ Իսկ նորա զարժանի ամբարշտութեան կրեալ հատուցումն եւ խառն ընդ գարշելիսն ՚ի վայր զփորոտին վայթեալ՝ սատակէր։ Իսկ ապա մերն Արիստակէս դարձեալ անտի՝ գայր բերելով ընդ իւր զարժան ընկալն քսանական կանոնեալ զգլուխս՚ի Ժողովոյն, ընդ որ յաւէտ խրախ լեալ Սրբոյն Գրիգորի՝ յաւելոյր այլ եւս գլուխս ՚ի նոյն ՚ի զգուշութիւն վիճակելոց իւրոց։ Բայց յորմէհետէ եկն սուրբն Արիստակէս ՚ի Ժողովոյն Նիկիոյ՝ այլ ոչ եւս յաւել երեւել Սուրբն Գրիգորիոս մինչեւ ցվախճան իւր. այլ երթայր բնակէր լռելեայն ՚ի Մանէ այրս՝ ըստ գրեցելումն, թէ ՚ի նաւահանգիստ փութայ նաւ խռովեալ, եւ անձն ժուժկալ խնդրէ զանապատ։ Իսկ ապա լուսաւորութեանս մերոյ նահապետի սրբոյն Գրիգորիեւ առաքելական աթոռոյն նախաշաւիղ ճանապարհի՝ յսկզբանց անտի կալոյ յաթոռ հայրապետութեան մինչեւ ցայն վայր, յորում ոչ եւս յաւել ումեք երեւիլ՝ ունին ամք երեսուն։

[10]

Իսկ սուրբն Արիստակէս ժառանգ հայրենի աթոռոյն ամենայն իրօք զհետ երթայր սուրբ եւ արդար վաստակոց՝ ջանացեալ քրիստոսադիր կիտիւն նուաճել զհօտ իւր ՚ի կամս Քրիստոսի, զոմանս հաւանողականաւ, իսկ զոմանս բռնաւորականաւ կարգաւ ջանայր պահել յակաստանի. եւ իբրեւ զսուր ինչ յազդեր միշտ ունելով զՀոգւոյն շարժմունս՝ յանդիմանէր զորս գտանէր ՚ի չար գործս հակառակ Հոգւոյն։ Ընդ որոց ապա եւ Արքեղաւոս ոմն կուսակալ Ծոփաց աշխարհին՝ կշտամբեալ ՚ի նմանէ սակս չար գործոց իւրոց, ըստ դիպմանց իմն ճանապարհի ուրեմն աշխարհի Ծոփաց՝ ժպրհեալ ոխերիմ մտօք սպանանէ զսուրբն սրով, եւ փախստեայ ինքն գնացեալ յարեւմուտս Տօրոսի։ Զոր ապա բարձեալ զնշխարեալ մարմինն նորուն աշակերտացն՝ տարեալ հանգուցին յԵկեղեաց գաւառն ՚ի Թիլն աւանի։ Կացեալ ինքն յաթոռ հայրապետութեան ամս եօթն. ոչ թաղումն թերեւս զնորայն վարկեալ իմ՝ այլ վերափոխումն յաշխարհէ յայսմանէ յաշխարհն կենդանեաց. որ ոչ լսի համբաւ մահու, այլ մշտնջենազուարճ ուրախութիւն։

Իսկ զկնի սորա անդրանիկեղբայր սորուն Վրթանէս յաջորդէ զաթոռն նորուն՝որպէս եւ հաճոյ թուեցաւ Հոգւոյն սրբոյ։ Բայց հոգեւոր ճառագայթն մեր սուրբն Գրիգոր ամս բազումս կեցեալ յայրին Մանեայ՝ վախճանի, անգիտաբար իմն թաղեալ ՚ի հովուաց իբր գտեալ զնա ՚ի կարգ իմն աղքատաց։ Իսկ ապա զկնի բազում ամաց գտանէ զսուրբ մարմին նորա Գառնիկ ոմն ճգնաւոր աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ. եւ տարեալ դնէ զնա ՚ի գեօղն Թորդան յիւր իսկ ՚ի զբօսանոց պարտիզկանն։ Զկնի ամաց ինչ ապա եւ սուրբն Տրդատ արքայ յանհամբուրից բարւոյ եւ յանհնազանդից ճարտարութեանն խարդաւանեալ խորամանկութեամբ՝ եւ տուեալ նմա յարբուցումն մահու. զոր տարեալ հանգուցանեն զմարմին նորա ՚ի նմին աւանի ՚ի նոյն պարտիզկան՝ մերձ եդեալ ՚ի քնարանս սրբոյն Գրիգորի, որ համեմատընդ նմա իսկ զամենեսեան արտորոշէր ՚ի ճանապարհաց չարաց՝ վերակացու երկրորդ լեալ լուսաւորութեանս մերում։ Իսկ մեծն Վրթանէս մինչդեռ տակաւին էր ՚ի Տարօն գաւառին ՚ի մատրանն Յովհաննու մկրտչի եւ Աթանագինեայ վկայի՝ մահ սպառնացեալ լինէր նմա ՚իծածուկ իմն ՚ի բնակչաց Սիմ լերինն. որք վասն ապիրատ եւ անազդակ չար գործոց միշտ յանդիմանեալ առ ՚ինմանէ լինէին։ Իսկ նորա զգացեալ ապա եւ զտեղիտուեալ չարին՝ գնայ փախստեայ ՚ի գաւառն յԵկեղեաց, անդ կալեալ իւր կայան բնակութեան։

Իսկ յետ մահուան սրբոյնՏրդատայ անօրէնն Սանատրուկ երկրորդ՝ ազգաւ յԱրշակունի տանէ, զոր կացուցեալ էր նահապետ Տրդատայ ՚ի Փայտակարան քաղաքի, եւ յետ մահուան նորա ապստամբութեամբ բազմաւ թագ իւր կապեալ։ Ըստ ամբարիշտ հրամանի նորա բարբարոս հիւսիսական ազգքն այնոքիկ զսքանչելի մանուկն Գրիգորիս, զոր եպիսկոպոս Աղուանից կացուցեալ էին ՚ի տոհմէ սրբոյն Գրիգորի՝ սպանանեն ձիախրոխտ ընթադրութեամբ ՚ի Վատնեան դաշտին. եւ տարեալ հանգուցանեն զսուրբ մարմին նորա ՚ի գեօղն Ամարաս, որ ՚ի Փոքր Սիւնիս։

[11]

Յետ այսորիկ ապա մեծն Վրթանէս չոգաւ գնաց առ կայսրն Կոստանդոս՝ որդի Կոստանդիանոսի, ըղձակերտութեամբ առ ՚ի նմանէ հայցեալ թագաւորեցուցանել Հայաստանեայցս զԽոսրով փոխանակ հօր իւրոյ Տրդատայ, զի տիրեսցէ մեզ՝ ասէ, քրիստոսակարգ տէրութիւնդ ձեր եւ մի՛ լիցի մեզ տիրել Պարսից անաստուածից։ Զոր եւ ողջախոհաբար ընկալեալ զսուրբ այրն՝ եւ կատարեալ եւս զխնդիրն, կացուցանէ թագաւոր Հայաստանեայց զԽոսրով։ Իսկ յետ մահուանն Խոսրովայ մեծն Վրթանէս՝ առեալ ընդ իւր զՏիրան որդի Խոսրովայ, չուէ գնայ առ կայսրն Կոստանդինոս թագաւորեցուցանել զնա փոխանակ հօր իւրոյ։ Իսկ կայսրն ապա ըստ առաջին նուագին բազմապատիւ պատուով զնա մեծարեալ եւ առձեռն պատրաստ զհայցուածսն կատարեալ՝ առաքէ ՚ի Հայս պայծառապէս զՏիրան թագով պսակեալ, որ եկեալ տիրէր հայրենի տէրութեանն։ Իսկ ապա անօթն ընտրութեան եւ խորհրդածուն խորոցն Աստուծոյ եւ առաքելական աւանդիցն քարոզ՝ մեծն Վրթանէս, լցեալզկէտ կենացս փոխի յաշխարհէ աստի յաշխարհն կենդանեաց, կալեալ զաթոռ հայրապետութեան ամս հնգետասան։ Եւ տարեալ հանգուցանեն զնա ընդ հարսիւր ՚ի գիւղն Թորդան։ Եւ յաջորդէ զաթոռ նորա Յուսիկ որդի նորա, որ հետեւող հարցն առաքինութեան գտեալ՝ հանդիսանայր միշտ ՚ի բոլոր բարեկարգութիւնս։

Բայց յետ հրաժարմանն Կոստանդեայ Յուլիանոս անօրէն թագաւորեալ ՚ի Հռօմեւ հպարտացեալ ՚ի վերայ գիտութեանն Աստուծոյ՝ կռամոլ գտեալ, ուրանայր զՔրիստոս եւ յարուցանէր հալածանս ՚ի վերայ եկեղեցեաց։ Ապա պատանդս ՚ի մերն Տիրանայ առեալ՝ կամակատար իւր զնա կացուցանէր. եւ ապա զպատկեր իւր նկարակերտ, որ ըստ դիւաց պատկեր իցէր պաճուճեալ՝ հրամայէ Տիրանայ կանգնել յեկեղեցւոջ իւրում։ Եւ վասն զի առ վտանգի երկիւղին իւրովի Տիրան տարեալ զպատկերն կանգնէր յեկեղեցւոջ իւրում ՚ի Ծոփ գաւառի, վասն այնորիկ դիպեալ ՚ի տեղին սուրբն Յուսիկ հոգեւոր վարդապետութեամբ տրոհել զնա ՚ի չար մտածութենէն հնարէր։ Իսկ իբրեւ խնոյր զլսելիքն առ ՚ի չլսել՝ յափշտակեալ ապա զպատկերն ՚ի ձեռաց նորա եւ ընկեցեալ յերկիր եւ տրորեալ ոտիւք ՚ի վերայ՝ խորտակէր. ընդ որ եւ ՚ի չարութիւն իսկ Տիրանայ բորբոքեալ՝ հրամայէ հարկանել զնա վարոցօք, մինչեւ անդէն զհոգին աւանդել։ Իսկ ծերունին Դանիէլ վասն այնպիսի չար անզգամութեանն անիծակուր զարքայն արարեալ, հրամայէ ապա եւ զնա խեղդամահ առնել, զոր տարեալ հանգուցանեն զնա ՚ի Հացեաց վանս։ Իսկ զմարմին սրբոյ Յուսկանն տարեալ դնեն ընդ հարս իւր ՚ի գիւղն Թորդան. որ եկաց ՚ի հայրապետութեան անդ ամս վեց։

Բայց քանզի որդիք սրբոյ Յուսկանն՝ Պապ եւ Աթանագինէս, ըստ որում խաւարեցուցին իսկ զսիրտս իւրեանց անմտութեամբ՝ ընդ նմին եւ սարսափելի մահ անձանց իւրեանց նիւթեցին. զի հրացայտ ցոլմունք ՚ի վայր հոսեալ՝ սատակէր զերկոսեանն ՚ի միում տեղւոջ։ Մանկիկ մի փոքրիկ՝ Ներսէս անուն, միայն թողլով իւր որդի Աթանագինէ, որ յայնժամ էր ՚ի վարժս ուսման ՚ի Կեսարիայ։ Եւ ապա վասն ոչ գտանելոյ այր յազգէ սրբոյն Գրիգորի՝ ընտրեցին զոմն Փառներսեհ անուն յԱշտիշատէ, եւ կացուցին զնա յաթոռ հայրապետութեան։ Սա ոչ աւելի քան զերիս ամս տեւեալ՝ վախճանի։

[12]

Ապա Արշակ արքայ, որդի Տիրանայ կուրացելոյ ըստ արժանին ՚ի Պարսից յարքայէ՝ առաքէ մեծաւ պատուով զՆերսէս զորդի Աթանագինեայ որդւոյ Յուսկանն ըստ առաջնոյ կարգին ՚ի Կեսարիայ ձեռնադրիլ ՚ի հայրապետութիւն, որ եւ սքանչելի իմն նշանք պատմի լեալ, զի մինչդեռ կայր ընդ բեմականսն՚ի ձեռնադրութեան անդ շնորհք Հոգւոյն սրբոյ աղաւնակերպ ՚ի վերայ գլխոյ նորա հանգուցեալ ՚ի զարմացումն զբոլոր կղերիկոսս եկեղեցւոյն ածեալլինէր։ Եւ այսպէս ապա լուսազարդեալ նորա՝ գայ հաստատէ գեղեցկադիր յարմարութեամբ զբոլոր կարգս ուղղութեան, բարենախանձ լինելով ՚ի նախանձ հոգեւոր։ Եւ նախ ապա զամենայն անգթութեան արմատսխլեալ՝ փոխանակ ՚ի ներքս ածէ զողորմութիւն. շինէեւ աղքատանոցս առ ՚ի մխիթարութիւն վշտացեալ մարմնոց մարդկան, ուրկաց եւ բորոտից եւ հաշմից եւ բոլոր վտանգելոց, ռոճիկս նոցա կարգեալ ՚ի գիւղից եւ ՚ի գերդաստանաց, զի ոչ լիցի նոցա արտաքս ըստ բնակութիւնս իւրեանց ելանել։ Կարգէ եւ վանորայս եւ օտարանոցս եւ հիւրանոցս եւ տնանկանոցս ՚իքաղաքագիւղս եւ յաւանս. այլ եւ յանապատս մենաստանս եւ խրճիթս կուսակրօնից եւ միանձանց յարդարէ. բառնայ եւ զմերձաւոր խնամութիւնս եւ կոծադիր ոճիրս ՚ի վերայ մեռելոց։ Եւ ապա այնուհետեւ ոչ իբրեւ զբարբարոսս այլանդակս, այլ իբրեւ զհամեստագոյն քաղաքացիս լինէր տեսանել զաշխարհս մեր։ Զայսպիսի բարեկարգութեան ձեւ եւ զշուք տեսեալ ապա թագաւորին եւ նախարարացն Հայոց, այլ եւ զխստամբեր վարս նորաճգնողականս՝ ՚ի մտի եդեալ ընդ այլոց եւս ոմանց եւզնա եւս նախակարգել ՚ի պատիւ պատրիարգութեան։ Քանզի փոքր ինչ յառաջ քան զայս Կոստանդոս որդի մեծին Կոստանդիանոսի, յԵփեսոսէ ՚ի Կոստանդինուպօլիս զնշխարս ոսկերաց Յովհաննու Աւետարանչին փոխեալ, եւ յայնմանէ համարձակութիւն առեալ պատրիարգ ՚ի Կոստանդնուպօլիս կացուցանէ։ Ապա ըստ նմին յայսմ պատճառի համարձակութիւն եւ Երուսաղէմացւոցն առեալ՝ զիւրեանցն եւս աթոռ հաստատէին, ՚ի պատիւ պատրիարգութեան իրաւունս համարեալ ըստ որում եւ ՚ի նմա գոլ տեսեալ եղեւ բանին Հօր ծնունդ եւ ընդ մարդկան շրջիլ, եւ ՚իՅովհաննէ մկրտիլ, եւ խաչիլ, թաղիլ եւ յերրորդաւուր յառնել։ Եւ վասն զի ցայն վայր չորք միայն էին ընդ երկրաւ պատրիարգ ըստ չորից աւետարանչացն՝ Մատթէոսին յԱնտիոք, Մարկոսին յԱղէքսանդրիա, Ղուկայն ՚ի Հռօմ եւ Յովհաննուն յԵփեսոս. ապա յայսմանէ իրակերտութեանց վեց բովանդակեալ կային։ Ըստ սմին սակի ապա եւ մերն թագաւոր Արշակ եւ նախարարութիւնք Հայոց համարձակութիւն առեալ՝ կացուցին ՚ի պատրիարգութիւն տանս Թորգոմայ զմեծն Ներսէս, փաստս իրաւախորհս ըստ արժանին ՚ի մէջ առեալ զսուրբ առաքեալսն մեր՝ զԲարթուղիմէոս եւ զԹադէոս, որք Ասքանազեանս ազին վիճակեցան ՚ի Տեառնէ քարոզք եւ աւետարանիչք. եւ նշխարեալ ոսկերքնոցա կան ՚ի միջի մերում, զորոց եւ զաթոռն իսկ ընկալաւ կենդանի մարտիրոսն Գրիգորիոս։ Եւ ապախորհուրդն զգործն կատարեալ՝ եօթն միանգամայն բովանդակեալ գտանէր թիւ պատրիարգութեան, որ կայ եւ մնայ պահեալ մինչեւ ցյաւիտեանս ժամանակաց։ Եւ այսպէս ապա նահապետութիւն խորհրդոյ եկեղեցւոյ եւ ՚ի մերումս աշխարհի լցաւ բովանդակաբար՝ ինն միանգամայն դասակարգութեամբ պատուեալ զգլխաւորս արքեպիսկոպոսացն Վրաց եւ Աղուանից՝ արքեպիսկոպոս ընդ ձեռամբ նորա կարգեալ։ Իսկ ՚ի Սեբաստիայ եւ ՚ի Մելիտինէ եւ ՚ի Մարտիրոսաց քաղաքին մետրապօլիտս կացուցանէին։ Իսկ եպիսկոպոսունս ապա ըստ որոշեալ վիճակացն իւրաքանչիւրոց հաստատէին եւ քահանայս եւ սարկաւագունս եւ կէսսարկաւագս եւ վերծանօղս եւ սաղմոսերգուս. այսոքիկ ցանեւցիր ընդ բոլոր եկեղեցիս Հայաստանեայցս վայելչապէս յարդարեալ լինէին ՚ի փառս Աստուծոյ։ Իսկ ՚ի նշկահելն Արշակայ զՎաղէնտիանոս կայսր՝ մեծաւ ցասմամբ ապա Վաղենտինեայ լցեալ՝ սպանանէ զեղբայրն Արշակայ՝ զՏրդատ, զոր ՚ի պատանդի առ նմա էր։ Զոր ապա զգացեալ մեծին Ներսեսի՝ փութացեալ եւ առ կայսր հասեալ եւ ՚ի հանդարտութիւն շրջեալ զնորայն կամս, եւ մեծապատիւ առ ՚ի նմանէ լեալ ըստ օրինի պատրիարգաց. եւ յինքն զորդի սպանելոյն Տրդատայ եւ զայլս եւս պատանդս հայցեալ՝ առեալ ՚ի կայսերէ, դառնայ գայ ՚ի Հայս խաղաղութեամբ բազմաւ։

Այլ ՚ի վախճանիլն Վաղէնտիանոսի թագաւորէ անօրէնն Վաղէս՝ եղբայր նորին, եւ վաղվաղակի զմեծ զօրավարն Թէոդոս զօրու մեծաւ առաքէ հրոսակ Արշակայ արքայի, որ եւ ակամայ իսկ աղաչեալ զմեծն Ներսէս չուել խնդրել զխաղաղութիւն։ Ոչ ապա նա անփոյթ առնէ զկորստենէ վիճակելոց իւրոց. այլ վաղվաղակի առեալ զՊապ՝ որդի Արշակայ, տանի պատանդ առ մեծն Թէոդոս զօրավար. որում եւ լսող լեալ՝ դառնայ առ կայսր, ընդ իւրտարեալ զպատրիարգն Ներսէս հանդերձ պատանդաւն։ Իսկ անօրէնն Վաղէս ոչ իսկ արժանի արար տեսանել զսուրբայրն Աստուծոյ, այլ ՚ի կղզի մի հեռաւոր զնա հրամայեաց արտասահմանել իւրօքն հանդերձ կղերիւք, յորում ոչինչ ամենեւին գտանիւր ոգեպահ պարենիաւուր միոյ։ Այլ ՚ի հրամանէ Աստուծոյ ցնդմամբ ալեացն ծովն զձուկն արտաքս ընկենլով ՚ի կերակուր նոցա մատակարարէր զամիսս ութ։ Բայց յաղագս անօրէն Վաղէսի ասի բան, թէ ըստ հրամանի հզօր ձեռինն Աստուծոյ սուրբ վկայն Գէորգէոս անըմբռնելի ձեռամբ զնա սատակէր՝ արժանի չար խորհրդոցն նմա հատուցեալ։

Եւ զկնի նորա առնու զթագաւորութիւնն Թէոդոս մեծն եւ բարեպաշտն եւ աստուածասէր, որ զամենայն նիւթս խաւարային խորհրդոց փարատեալ ՚ի բաց եւ զանբիծ հաւատս հիմնացեալ հաստատեաց. եւ ապա որք ՚ի մետաղս ՚ի Վաղեսէ արտասահմանեալք էին՝ դարձոյց յիւրաքանչիւր տեղիս, ընդ որս եւ զմեծն Ներսէս ածեալ առ իւր պահէր՝ մինչեւ ՚ի ձեռն նորա զամբարիշտ հայհոյութիւնն Մակեդոնի ՚ի ստուգութիւն հաւատոյ ճշմարտութեան դարձուսցէ։ Եւ ապա ժողով եպիսկոպոսացն միանգամայն իբրեւ ճծ ՚ի Բիւզանդիոն արարեալ՝ նզովեալ մերժեցին ՚ի բաց զՄակեդոն եւ զամենայն հոգեմարտսն։

[13]

Բայց Շապհոյ Պարսից արքայի կալեալ եւ կապեալ զԱրշակ արքայ Հայոց՝ դնէ յԱնուշն կոչեցեալ բերդի. իսկ Արշակայ յայնմ բերդի սրով ՚իսիրտս խոցեալ՝ իւրովի զինքն զրկէ ՚ի կենաց աստի։ Զայսպիսի չար աղէտս մահու նորա լուեալ մեծին Ներսեսի՝ ըղձակերտութեամբ իմն հայցէ յինքնակալէն Թէոդոսէ թագաւորեցուցանել Հայոց զՊապ՝ որդի Արշակայ, զոր եւ արարեալ իսկ՝ հանդերձ սրբովն Ներսեսիւ վաղվաղակի առաքէ ՚ի Հայս. որք եկեալ գտին՝ զՄեհրուժանն ուրացող բազում զօրք* միապետեալ զՀայս։ Եւ ապա խմբէին ՚ի պատերազմ ընդ միմեանս ՚ի Ձիրաւ. եւ իբրեւ յաւէտ իմն պատերազմն սաստկանայր՝ ելանէ ապա մեծն Ներսէս ՚ի լեառն Նպատ եւ ըստ օրինակին Մովսիսի տարածեալ զբազուկսն ՚ի յերկինս աղերսալի պաղատանօք առ ՚ի Քրիստոսէ հայցէ լինելպաշտպան քրիստոսադրոշմ բանակին, որով եւ պարտեցանն իսկ աստուածամարտ մարտուցեալքն։ Եւ բանակքն Հայոց զօրացեալք՝ դիակամբք թշնամեացն լցին զառ ՚ի ստորեւն զամենայն. ուր եւ ձերբակալ իսկարարեալ Սմբատայ զպիղծն Մեհրուժան Արծրունի եւերկաթ բոլորեալ ՚ի ձեւ պսակի՝ եւ շանթիւք հրոյ շողացուցեալ՝ դնէ ՚ի գլուխ նորա. եւ այնպէս զնա սատակեալ։ Բայց Պապ արքայ միշտ հրապոյրս յինքն կրեալ ՚ի ճակաճան աղտեղի գործոց, վասն այնորիկ ապա հանապազ կշտամբեալ եւ յանդիմանեալ լինէր ՚ի սրբոյն Ներսիսէ։ Ընդ որում յաւէտ զչարեալ Պապայ եւ յայտնի ինչ ոչ իշխեցեալ առնել՝ տայ նմա արբուցումն մահու՚ի գիւղն Խաղ. եւ լուծեալ զնա ՚ի կենացս իբրեւ ՚ի չքմեղս իմն՝ տարեալ թաղէին զնա ՚ի Թիլն աւանի. որ կալաւ զաթոռ հայրապետութեան ամս երեսուն եւ չորս։

Զկնի սորա ապա կացուցանենյաթոռ նորա զՇահակ ՚ի զաւակէ Ալբիանոսի, այրգովելի եւ լի առաքինութեամբ եւ բարեկարգութեամբկրօնից. ոչ եւս ըստ սովորութեանն առաջնոյ առաքեալզնա ՚ի Կեսարիայ, այլ լքեալ ՚ի բաց զօրէնն առաջին՝ ըստ օրինի պատրիարգաց կալան կարգ ժողով եպիսկոպոսաց ձեռնադրել որպէս Անտիոք, եւ Աղեքսանդր* եւ Հռօմ եւ Եփեսոս եւ Կոստանդնուպօլիս եւ Երուսաղէմ, զի մի՛ այլոց ոմանց ընդ ձեռամբ անկցի որ ինքնակալութեամբն է պատուեալ պատրիարգութիւն։

Իսկ յետ այսորիկ իբրեւըմբռնեալ սպանաւ Պապ արքայ յինքնակալէն Թէոդոսէ, եւ փոխանակ նորա զՎարազդատ ՚ի տանէ Արշակունեաց թագաւորեցոյց։ Յերկրորդ ամի սորա վախճանի պատրիարգն Շահակ՝ կացեալ յաթոռ հայրապետութեան ամս վեց. եւ եղբայր նորուն Զաւէն հաստատի յաթոռնորա՝ նորին առաքինահրաշ վարուք պայծառացեալ։ Ապաեւ զՎարազդատ եւս մեծն Թէոդոս արտասահմանեալ ՚ի Թուլիս կղզի Ովկիանոսի՝ թագաւորեցուցանէ միանգամայն զերկոսին որդիսն Պապայ՝ զԱրշակ եւ զՎաղարշակ։ Իսկ յերկրորդ ամի Արշակայ՝ իբրեւ եկաց Զաւէն ՚ի հայրապետութեան ամս երեք, փոխեալ ՚ի կենաց աստի, կալաւ զկնի նորա զաթոռն Ասպուրակէս եղբայր նորուն՝ ՚ի նոցին առաքինութիւնսն յառաջադէմ գտեալ։ Բայց Շապուհ արքայ Պարսից զԽոսրով ոմն Արշակունի թագաւորեցուցանէ իւրոյ կողմանն բաժնի. վասն զի Արշակ տիրել հաճեցաւ արեւմտեայ կողմանն Յունական բաժնին։ Այլ երկոցունց սոցա զվարս եւ զկարգս եւ զարութիւնս եւ զանարութիւնս եւ զպատերազմունս՝ թէ պիտոյ է քեզ, բովանդակաբար ցուցցէ քեզ Պատմութիւնն Մովսեսի Խորենացւոյն։

Բայց յետ մահուանն Արշակայ՝ Մեսրովբ, որ ՚ի Հացեկաց Տարօնոյ՝ եւ աշակերտեալ մեծին Ներսեսի եւ էր քարտուղար ՚ի դրան արքունի, ընկեցեալ ՚ի բաց զպատիւ մարդկային՝ զհետ գնայր երկնաւորին զվարս միայնակեցութեան ստացեալ։ Բայց զառաջադիմութիւն վարուց նորա եւ սքանչելիսն, զորնովաւ Աստուած ցուցանէր, բաւական ցուցցի քեզ յայնցանէ, որ նախ քան զմեզ պատմեցին։

[14]

Յետ այսորիկ ապա վախճանեալ հայրապետն մեծ Ասպուրակէս, որ կալաւ զաթոռ հայրապետութեանն զամս հինգ։ Ի տեղի նորա յաջորդէ արքայ Խոսրով զՍահակ որդի մեծին Ներսեսի։ Եւ վասն զի սա ստուգապէս գոլով ծնունդ առաքինութեան՝ յիրաւի ապա զհետ սորա ընթանայրսուրբ եւ արդար վաստակոց հանդէսք. որ յաշխարհիգոլով եւ իբրեւ զանապատաւորս ամենայն հեզանաց հանդիսիւ ընդ կարգս աշխարհիս անցուցանէր՝ մշտնջենամռունչ աղօթիւք հանդերձ իւրովք աշակերտօքն կատարեալ զպաշտօն բարեկարգութեանն։ Իսկ Արտաշիր որդի Շապհոյ Պարսից արքային կալեալզԽոսրով արքայ Հայոց եւ եդեալ յԱնուշն բերդի՝ եւ փոխանակ նորա թագաւորեցուցանէ զՎռամշապուհ եղբայր նորա։ Բայց մեծին Սահակայ երթեալ առ Արտաշիր Պարսից արքայ՝ մեծարի առ ՚ի նմանէ յաւէտ պատուով. վասն զի արգոյ եւ պատուական ցուցանէ Աստուած զծառայս իւր առաջի անհաւատից, եւ ապա աչալուրջ երեսօք զբոլոր նորա կատարէ զհայցուածս։ Իսկ իբրեւ եկն սուրբն Սահակ եւ զպարգեւեալսն յԱրտաշրէ հաստատեաց ՚ի ձեռն մերոյն Վռամշապհոյ՝ մեռանի ապա Արտաշիր արքայ Պարսից, եւ փոխանակ նորա թագաւորէ Վռամ։

Ընդ այն ժամանակս ապա եկեալ Մեսրովբայ եւ բերեալ զնշանագիր մերոյ լեզուի, զոր գոգցես նմա պարգեւեալ ՚ի տեսչութենէ շնորհացն Աստուծոյ, իսկ եւ իսկ ՚ի հրամանէն մեծին Սահակայ ժողովէ մանկունս խոհեմամիտս, տրամախոհս, քաջուշեղս, փափկավանկս, եւ դպրոցս կարգէ ըստ գաւառաց գաւառաց ուսուցանել մեծաւ պնդութեամբ։ Յետոյ որոյ չուեալ ՚ի Վիրս եւ անդ ըստ լեզուի նոցաարարեալ նշանագիր՝ վարդապետս եւ դպրոցս ՚ի նմա եւս կարգէ։ Եւ ապա իջեալ ՚ի կողմն Աղուանից եւ նոցա եւսստեղծանէ նշանագիր ըստ կիսահագագ եւ խեցբեկոր լեզուի նոցա՝ վերակարգելով ՚ի նմա եւսաշակերտանոցս։ Եւ ապա ինքն դարձեալ դառնայ ՚ի Հայս եւ գտանէ զսուրբ Սահակ անդադար ՚ի թարգմանութիւն պարապեալ։ Բայց ՚ի վախճանելն Վռամշապհոյ արքայինՀայոց՝ գնայ ապա մեծն Սահակ առ արքայն Պարսից Յազկերտ եւ աղաչէ արձակել զկապեալն Խոսրով ՚ի Հայս փոխանակ Վռամշապհոյ. որոյ եւ կատարեալ իսկ զհայցուածսն սրբոյ առնն՝ տայ Խոսրովայ զտէրութիւն Հայոց։ Բայց նա ՚ի կրկնակի թագաւորելն ոչինչ աւելի քան զմի ամ կեցեալ՝ վախճանի։

Իսկ ՚ի վախճանելն Յազկերտի եւ փոխանակ նորա թագաւորեալ երկրորդն Վռամ ՚ի Պարս։ Սա բազում դառն ոճիրս զարթուցանէր ՚ի Հայաստանեայսս եւ վրդովէր զամենայն բարեկարգութիւնս յեղծումն եւ յապականումն հասուցանել. զոր տեսեալ սրբոյն Սահակայ զչարին արկածս՝ գնայ ՚ի մասն Յունաց. վասն զի յերկուս ճեղքեալ բաժանեալ էր Հայք ՚ի մէջ Կայսեր եւ Պարսից։ Իսկ մեծն Թէոդոս թէպէտ եւ ՚ի սկզբան անդ ընդ ակամբհայէր առ ՚ի չընդունել, սակայն իմացեալ ՚ի բազմացլի զնա աստուածային շնորհօք եւ ամենայն առաքինազարդ վարուք՝ մեծաւ պատուով եւ բարի օճանաւ ընդունի իբրեւ զնոյն ինքն առաքեալ Քրիստոսի. այլեւ զնշանագիրսն, որ առ ՚ի նոցանէն յԱստուծոյ ընծայեցաւ՝ հրամայէ փութով ուսանել եւ զծախս դպրոցացն յարքունուստ լինիլ։

Եւ ապա սուրբն Սահակ իսկ եւ իսկ առաքէ զՎարդան թոռն իւր առ արքայն Պարսից Վռամ խնդրել զխաղաղութիւն. եւ նորա մեծարեալ զհայցուածս սրբոյն՝ կատարէ, թագաւորեցուցանէ Հայաստանեայցս զԱրտաշիր որդի Վռամշապհոյ։ Սա զի զեղխ էր միշտ ՚ի գիճական չարիս անարգել, զոր եւպատճառս քսութեան նախարարացն զայն գտեալ՝ թուեցուցանէին իբր տաղտկացեալ զինքեանս առ ՚ինմանէն գոլ։ Եւ բողոք առ մեծն Սահակ բարձեալ՝ հայցէին կցորդակից ինքեանց առնել եւ չարախօս առարքայն Պարսից, զի կա՛մ կալցի ՚ի կապանս եւ կա՛մ ՚իբաց ընկեսցի թագաւորն Հայոց։ Այլ նա թէպէտեւ զիրսբամբասանացն ՚ի սուտ ոչ հնարէր, սակայն մատնելզարքայն իւր հեթանոս արքայի ոչ առնոյր յանձն՝յուսալով տեսանել զկագնումն գլորելոյն եւ ոչ զընկճումն։ «Քաւ՝ ասէ, լիցի ինձ գայլոց զիմս մատնել մոլորեալ ոչխար. զի թէ անառակ է, սակայն սուրբ մկրտութեամբն դրոշմեալ է. պոռնիկ է՝ այլքրիստոնեայ է. գիճացեալ է մարմնով, այլ ոչ անհաւատ հոգւով. զեղխ է վարուք, այլ ոչ կրակապաշտ»։ Եւ այսպէս զախտացեալ իւր ոչխարն ոչ փոխանակէր ընդ առողջ գազանի։ Այլ թէպէտ եւ սուրբն այսպէս արդարախորհ լինէր, սակայն Վռամայ զլսելիսն չարախոհացն մատուցեալ եւ առաւել Սուրմակայ, որզլեզուն սուսեր սատակիչ պատրաստեալ՝ ակնկալեալ փոխանակ սրբոյն Սահակայ գահակալել յաթոռն։ Եւ ապա՚ի բանտ զԱրտաշիր արգելեալ եւ մարզպան պարսիկ Հայոց կացուցեալ՝ եւ զՍուրմակն չարալեզու փոխանակ սրբոյն Սահակայ կացուցանէ. որ ոչ աւելի քան զմի ամ տեւեալ՝ հալածի ՚ի նոյն նախարարաց։

Յետ որոյ զկնի նորուն կացուցանէ Վռամ զոմն Ասորի Բրգիշոյ՝ այր ապարասան եւ յափշտակող, որ տանտիկին կանամբք զտուն իւրմատակարարէր։ Եւ վասն զի զսա եւս նախարարքնատեցին՝ ապա տայ զայլ ոմն Ասորի՝ Շմուէլ անուն, որհետեւող գտանէր վարուցն Բրգիշոյի առաւել եւս ագահութեան մասամբք եւ մեծին Սահակայ միայն զվարդապետելն հրամայէ եւ ձեռնադրել՝ զոր Շմուէլնհրամայէ։ Բայց մեծն Սահակ յետոյ աղաչեալ ՚ի նախարարացն՝ ոչ առնոյր յանձն կրկին առաջնորդ լինել նոցա. սակայն ոչ ինչ կասէր միշտ զհոգեւոր կաթն դիեցուցանել մանկանց եկեղեցւոյ։ Բայց ՚ի վախճանիլն Վռամայ եւ փոխանակ նորա Յազկերտի որդւոյ նորա թագաւորել, ապա եւ սուրբն Սահակ հիւանդացեալ հիւանդութիւն մեծ՝ առ Քրիստոս վերափոխի ՚ի Բագրաւան գաւառի ՚ի Բլուրն կոչեցեալ գիւղ. որ զանմարմնոցն յինքեան բերեալ զվարս՝ ՚ի մահկանացու մարմնի զանմահն թողոյր յիւր յիշատակ բարւոյ, ընդ հրեշտակականսն դասակցելով պարս, գահակարգեալ եւս ընդ աջմէ աթոռոցն քրիստոսականացն յանդերանութիւնսն։ Իսկ զպատուական մարմին նորատարեալ հանգուցանեն ՚ի Տարօն ՚ի գիւղն Աշտիշատ։

Բայց զկնի վեցից ամսոցմիայն ապա եւ սուրբն Մեսրովբ փոխի ՚ի կենաց աստի ՚ի Վաղարշապատ քաղաքի. որ գրեթէ ըստ երկայնոցն զուարթնոց զարդու՝ ամենեցուն զինքն բոլորապէս ցուցանէր։ Ուր ապա եւ նշան սքանչելի ՚ի վերայ նորա փայլատակէր խաչանման լոյս նշողի առկայացեալ յերկար ժամ՝ մինչեւ բարձեալ տարան զսուրբ մարմինն ՚ի գեօղն Օշական, զհետ ընթանալով դագաղացն նոյն լուսեղէն խաչանման տեսիլն։ Եւ անդ ՚ի հանգիստ զնա փոխեալ՝ ապա տեսիլն աներեւոյթ լինէր։

Բայց զաթոռ հայրապետութեանն տեղապահութեամբ յաջորդէր Յովսէփ քահանայ ՚ի Վայոյ ձորոյ ՚ի Հողոցմանց գեղջէ. սակայն ՚ի հրամանէ Յազկերտի Սուրմակ կատարէ զձեռնադրութեան զլրումն զամս վեց՝ մինչեւ մեռաւ իսկ. եւ ապա զսուրբն Յովսէփ ՚ի ձեռնադրութիւն Հայոց։

[15]

Աստ ապա սպառսպուռ ՚ի վերջ հասեալ՝ դադարէր թագաւորութիւնն գրոհի Արշակունեաց ՚ի Հայաստանեայցս. ընդ նմին եւ հայրապետութիւնն յազգէ երիցս երանեալ Լուսաւորչին մերոյ Գրիգորի։ Եւ այր իւրաքանչիւր զկամս իւր կատարեալ՝ վրդովէր խաղաղութիւնն եւ խրթնանայր բարեզարդութիւնն։

Եւ ապա ոմանք ՚ի մերոց նախարարաց դաւաճանեալք ՚ի չարէն՝ ուրացան զհաւատս քրիստոնէութեան՝ հեթանոսական օրինաց հնազանդեալք։ Իսկ աւագագոյնք երկուք ՚ի նոցանէ Շաւասպ Արծրունի եւ Վնդոյ ՚ի Դվին քաղաքէ, հրամայեն շինել զմեհեանն Որմզդական եւ զտուն հրապաշտութեան։ Եւ քրմապետ կարգէր Վնդոյն զորդիիւր զՇերոյ, եւ դնէր օրէնս ՚ի Պարսիկ մատենէ բազումեւ անհնարին բարս չարեաց գործոց՝ եւ լի մթացուցիչեւ նսեմական պիղծ ուսմամբ։ Լուեալ ապա զայս քաջին Վարդանայ՝ թոռին մեծին Սահակայ, թէ շիջաւ բարեկարգութիւնն եկեղեցւոյ եւ տօնք տարեկանաց տխրացան, յանկարծակի ապա զօր գումարեալ եւ յանդուգն արձակմամբ ՚ի վերայ հասեալ, զանօրէնն Շաւասպ փայլակնահար իմն սրով սատակէր, եւ զմարզպանն Մշկան փախստական առնէր. եւ զպիղծն Վնդոյ ձերբակալ արարեալ՝ յատրուշանի կրակին, զոր շինեաց ինքն իսկ ՚ի Դվին՝ այրէր, եւ զորդի նորա Շերոյ ՚իվերայ բագնին զփայտէ կախէր։ Եւ ՚ի տեղի բագնին շինէ եկեղեցի մեծ անուանակոչութեամբ Սրբոյն Գրիգորի, անդ փոխելով զաթոռ հայրապետութեանն. եւ հաստատեալ կացուցանէ ՚ի նմա զմեծ հայրապետն Գիւտ։ Վասն զիսուրբ հայրապետն Յովսէփ ՚ի մետաղս բանտից ըմբռնեալ էր ընդ սրբոց Ղեւոնդեանցն, որ թէպէտ դեռեւս կայր կենդանի, սակայն ոչ պարտ վարկան նախարարքն Հայոցառանց հովուի զհօտն Քրիստոսի թողուլ, զի մի՛վարատեսցին ՚ի հեթանոսական գայլոցն. կամ թէ ՚իհրամանէ սրբոյն իսկ Յովսեփայ այն իրագործէր։ Եւայսպէս ապա վերստին նորոգէր գեղեցիկ կարգ եկեղեցւոյ սրբոյ։ Եւ յայնմհետէ ապա հնազանդէին Հայք առաջնորդութեան քաջին Վարդանայ մինչեւ ցօր մահուան նորա, որ բազում պատերազմունս քաջութեան վասն առ ՚ի Քրիստոս հաւատոցն կատարեալ՝ արժանի գտանի առնուլ բազում եւ այլ եւս ընկերօքն զպսակն անթառամ յանմահ յարքայէն Քրիստոսէ։

Զկնի այսորիկ ապա լինի կատարումն սրբոյ կաթողիկոսին Յովսեփայ՝ կալեալ զաթոռ հայրապետութեան զամս ութ. ընդ նմին եւ այլեւս եպիսկոպոսացն եւ քահանայիցն Ղեւոնդեանց եւ սարկաւագաց նոցա ՚ի Պարսս յանօրինէն Պերոզէ, որք եդին ՚ի գլուխս իւրեանց զպսակն մարտիրոսական կազմեալ յամենասուրբ ձեռացն Աստուծոյ։

[16]

Զայսուժամանակաւ մեծ հայրապետն Գիւտ, որ յՈթմսոյ գեղջէ՝կացեալ ամս տասն յաթոռ հայրապետութեան՝ վախճանի։Եւ զկնի նորա յաջորդէ զաթոռ հայրապետութեան Յոհան Մանդակունի, որ առլցեալ իսկ էր ամենայն հոգեւոր հանճարով. եւ կարգս յօրինեալ ճոխացուցանէ պայծառապէս զամենայն աղօթական ժամակարգութիւնս եկեղեցւոյ սրբոյ. եւ յարդարէ եւս ճառս զգուշացուցիչս դիտաւորական կենցաղոյս, որ բերէ զոգւոցն փրկութիւն։ Եւ յաւուրս սորա պայազատէր զՀայաստանեայսս Վահան Մամիկոնեան որդի Հմայեկի՝ եղբօրորդի սրբոյն Վարդանայ, որ արիաբար յաղթեալամենայն զօրաց՝ եկելոց ՚ի վերայ նորա, եւ ժողովեալզհարկ աշխարհիս՝ շինէ այնուիկ զեկեղեցիսզաւերեալս ՚ի թշնամեաց՝ թելադրութեամբ եւ խրատուեւ աղօթից նպաստիւ սուրբ հայրապետին Յոհաննու Մանդակունւոյ։ Եւ մինչդեռ Պերոզ զկորուստ աշխարհիս Հայոց հնարէր կատարել՝ յանկարծօրէնյաղօթից սրբոյ առնն աստուծոյ Յոհաննու սատակի ՚ի Քուշանաց ինքն եւ առհասարակ զօրք իւր։

Յետ սորա Վաղարշ թագաւորէՊարսից, որ բարեխրատուց լսող լեալ՝ ՚ի Վահանզաշխարհս մեր հաւատայր։ Իսկ մեծ հայրապետն Յոհան Մանդակունի՝ կացեալ յաթոռ հայրապետութեան ամսվեց, փոխի առ Քրիստոս։ Եւ զկնի նորա ապա Բաբգէն ՚ի նորուն յաշակերտութենէ կալաւ զաթոռհայրապետութեան. յորում ժամանակի Պերոզ թագաւորեալ Պարսից՝ եւ ՚ի դուռնն զՎահան կոչեալ, ետ նմա զմարզպանութիւն Հայոց եւ առաքէ ՚ի Հայս։ Զայսու ժամանակաւ աստուածահաճոյ վարուք եւ բարեպաշտ հաւատով երջանիկ արքայն Հոռոմոց Զենոն վախճանէր. որ ՚ի ժամանակի տէրութեան իւրոյ... զլուսասփիւռ պայծառատարած ճառագայթաւէտ զհաւատս առաքելական ծաղկեցուցանէր յեկեղեցւոջ Աստուծոյ։Իսկ յետ սորա քաջանունն Անաստաս՝ կացեալ յաթոռ թագաւորութեանն Հոռոմոց, նմանապէս կամ թէ եւսառաւել ճշմարտասիրաբար եւ հաճոյակատար Աստուծոյ վարուք հաստատէր զաւանդութիւն բարեպաշտութեանհարցն սրբոց եւ շրջաբերական թղթովք նզովեաց զամենայն հերձուածողս՝ ընդ ամենեսին եւ զժողովնՔաղկեդոնի նզովէր։

Իսկ ապա զկնի ՚ի սմին յայսմժամանակի բարեպաշտութեան աշխարհին Հոռոմոց՝ մեծհայրապետն Հայոց Բաբգէն առնէ ժողով եպիսկոպոսացՀայոց, Վրաց եւ Աղուանից ՚ի Նոր քաղաքի ՚ի սուրբկաթուղիկէի ՚ի մայրն եկեղեցեաց Հայոց, որք նմանապէս... խոտեցին զժողովն Քաղկեդոնի... ՚ինմին հիման սրբոյն Գրիգորի հաստատեալ կային։ Եւայսպէս յայսմ ժամանակի մի հաւատ բարեպաշտութեան առհասարակ հաստատեալ լինէր յաշխարհին Հոռոմոց, Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից՝ հաւասար ամենեցունց... ՚ի բաց ընկեցեալ զժողովն Քաղկեդոնի։ Իսկ իբրեւ ամքլե ՚ի վերայ ճշմարիտ հաւատոյն անցանէին, եւ զկնի Անաստասայ Յուստիանոս... թագաւորէր՝ սա... զանտանելի զվտանգս վշտալից տանջանաց արանց սրբոցեւ ուղղափառաց ՚ի վերայ հաստատէր. եւ դարձեալարեամբ շաղախէր եւ զյատակս եկեղեցւոյ սրբոյ։ Բայցմեծ հայրապետն Բաբգէն՝ իբրեւ եկաց յաթոռհայրապետութեան ամս հինգ, վախճանեցաւ։

Իսկ զկնի սորա զՍամուէլ ՚ի գեղջէն Արծկէոյ նստուցանեն յաթոռհայրապետութեանն. եւ յորում ժամանակի Վարդ՝եղբայր Վահանայ, պայազատէ զՀայս։ Եւ սորա եւսկացեալ յաթոռ հայրապետութեան ամս տասն* վախճանի։Իսկ ապա յետ սորա զՄուշէ ՚ի նահանգէ Կոտէից ՚իգեղջէ Այլաբերից կացուցանեն ՚ի հայրապետականյաթոռն. յորում ժամանակի մարզպանք ՊարսիկքՀայաստանեայցս տիրէին։ Սորա կացեալ յաթոռսրբութեան ամս ութ՝ վախճանի։

Եւ զկնի սորա զՍահակ ՚իգաւառէն Հարքայ՝ Յղկայ գեղջէ կացուցանեն ՚ի հայրապետական աթոռն։ Եւ ՚ի սորին եւս աւուրսմարզպանք Պարսիկք Հայաստանեայցս տիրէին հրամանաւԿաւատայ արքայի։ Սորա լցեալ զաւուրս հայրապետութեան իբրեւ ամս հինգ՝ վախճանեցաւ եւ սա։ Ապա զՔրիստափոր ՚ի գաւառէ Բագրեւանայ ՚ի Տիրառիճ գեղջէ նստուցանեն յաթոռ հայրապետութեան, որ կալաւ զառաջնորդութիւն ամս վեց։ Եւ զկնի սորա զՂեւոնդ, որ էր ՚ի Փոքր Եռաստայ՝ կացուցանեն յաթոռսրբութեան։ Յաւուրս սորա Խոսրով թագաւորէ Պարսից փոխանակ հօր իւրոյ Կաւատայ. եւ ապա ապստամբեալ ՚ինմանէ Վարդանն Մամիկոնեան՝ սպանանէ զմարզպանն Սուրէն ՚ի Դվին քաղաքի, եւ ինքն հանդերձ այլօք նախարարօքն գնայ ՚ի ծառայութիւն Յունաց։ Իսկ Ղեւոնդի կալեալ զաթոռ հայրապետութեան զամս երիս՝ վախճանի։ Եւ զկնի սորա զՆերսէս ՚ի գաւառէն Բագրեւանայ ՚ի գեղջէ Աշտարակաց ածեալ հաստատենյաթոռ սրբութեան։ Ի ժամանակի աստ Խոսրով արքայ Պարսից զօր բազում գումարեալ՝ առաքէ հրոսակսՎարդանայ, եւ լինի պատերազմ սաստիկ ՚ի դաշտին Խաղամախայ. եւ ՚ի մշտաջան աղօթից սրբոյն Ներսեսի անհնարին հարուածովք մաշեն զօրքն ՎարդանայզՊարսիկսն։ Յաւուրս սորա Մախոժ, որ էր ՚ի Բեշապուհ գաւառէ ՚ի Քունարաստան գեղջէ եւ յազգէ մոգ, եւ ըստ սուրբ աւազանին ՚ի մկրտութեանն Յիզտբուզիտ անուանեալ, որ թարգմանի «աստուած ապրեցոյցե, բազում չարչարանս կրեալ ՚ի մարզպանէ Վշնասն Վահրամայ՝ ՚ի Դվին քաղաքի պսակի մարտիրոսական մահուամբ ՚ի Քրիստոսէ։ Զոր բարձեալ զսուրբ մարմիննս րբոյ մարտիրոսին՝ մեծի հայրապետին Ներսեսիբովանդակ եպիսկոպոսօք եւ կղերիւք եկեղեցւոյ՝ եդին մերձ ՚ի սուրբ եկեղեցին կաթողիկոսարանի յարեւելից կողմանէ, շինեալ ՚ի վերայ վկայարան սուրբ կոփածոյ քարամբք։ Սորա կալեալ զհայրապետական աթոռն իբրեւ զամս ինն՝ վախճանի։ Եւ զկնի սորա զոմն Յովհաննէս ՚իԳաբեղենից ՚ի գեղջէ Սնծեղուան կացուցանեն հայրապետ Հայաստանեայցս, որ կացեալ յաթոռ հայրապետութեան ամս ժէ՝ վախճանի։ Յետ սորա ապազՄովսէս զայրն Աստուծոյ, որ յԵղիվարդ գեղջէ, (որեւ սնեալ եւ ուսեալ ՚ի հայրապետանոցին սրբոյ)կացուցանեն յաթոռ Սրբոյն Գրիգորի։ Յամիտասներորդի հայրապետութեան սորա եւ երեսներորդի առաջներորդի ամին Խոսրովայ՝ որդւոյ Կաւատայարքայի Պարսից՝ լցեալ բովանդակեալ շրջանակ բոլորակի հինգհարիւր երեսուն երկու ամաց, ապա ՚ի հրամանէ մեծին Մովսեսի քերթողք եւ գիտունք արուեստին եդին զկարգ թուականութեան Թորգոմեանս համարոյ. որ է շարժումն յառաջախաղաց եւ հիմն զանազան մասանց արուեստին։ Եւ այսպէս ըստ հայկականս լեզուի տուեալ տօմար տօնից տարեկանաց, յայնմհետէ ոչ կարօտանանային իբրեւ մուրացիկ իմնառնելով յայլոց ազգաց զպիտանի խորհրդոցն արարողութիւնս։

Այս Մովսէս զԿիւրիովն՝սրբոյ Կաթուղիկէի վանաց երէց, ձեռնադրէ յարքեպիսկոպոսութիւն Վրաց նահանգին եւ Գուգարաց եւ Եգերացւոց՝ ըստ օրինակի կարգացն առաջնոց։ Իսկապա մերձ ՚ի վախճանն Մովսեսի՝ Կիւրիոն զճշմարիտ կարգաց եւ զկրօնից ուղղութիւնն ՚ի բաց խզեալ, զոր՚ի Հարցն մերոց ուղղափառաց աշակերտեալ էինկողմանքն այնոքիկ՝ միտէր զհետ... ժողովոյն Քաղկեդոնի, զկնի փառամոլ ամբարհաւաճութեանն իւրոյ ձգեալ դաւաճանեալ զնախահարս աշխարհին։ Ապավաղվաղակի իսկ ՚ի դերեւ ելանէր խոկացեալ նորայն դաւաճանութիւնն։ Իսկ Մովսէս բազում մաքառումն ընդդէմ նորա եդեալ՝ աստուածամերձ խրատու բանից բարեզդեաց զնա կշտամբէր՝ դառնալ ՚ի չարափառհրէական մոլորութենէ հայհոյութեանցն ՚ի ճշմարիտգիտութիւնն ըստ Հարցն սրբոց դաւանութեան։ Այլ նաոչ ախորժեալ առնուլ զդեղ ՚ի դեղատուէ իմաստնոյ՝իսկոյն ապա հասանէ կատարումն կենաց մեծիհայրապետին Մովսեսի՝ կացեալ յաթոռ հայրապետութեանամս երեսուն*։

Բայց մինչդեռ կենդանի էրսուրբ հայրապետն Մովսէս՝ Խոսրով որդի Կաւատայարքայի Պարսից յետ բազում մարտից արութեանց եւ քաջութեանց եւ տիրելոյ ազգաց բազմաց ըստ ծագմանն շողից աստուածային լուսոյն ՚ի սիրտ նորա՝ ՚ի ժամ վախճանի իւրոյ հաւատացեալ յԱստուած ճշմարիտ եւյՈրդի նորա միածին եւ ՚ի Հոգին Սուրբ Աստուծոյ, եւանարգեալ ՚ի բաց զկռամոլ ամբարշտութիւնն՝խոստովան եղեւ, թէ ոչ գոյ այլ աստուած բայց ՚իմիոյն միայն, զոր քրիստոնեայքն պաշտեն։ Եւ ապաաւազանին սրբոյ վերստին ծննդեան լուսաւորութեամբհաղորդի ՚ի կենդանարար մարմնոյ եւ արեան Տեառն, եւողջունեալ զսուրբ Աւետարանն Քրիստոսիհամբուրմամբ՝ յետ երից աւուրց վախճանի ՚ի բարւոքծերութեան։ Եւ բարձեալ զմարմին նորա Քրի՛ստոնէից՝նուիրական սաղմոսերգութեամբ եւ քահանայականդասուք տարեալ դնեն ՚ի շիրիմս թագաւորացն։

Եւ թագաւորէ որդի նորունՈրմիզդ ընդ նորա, զոր իւրոց իսկ մերձաւորացն եւայլոց եւս նախարարաց նենգ գործեալ՝ յիւրումն իսկդահլճի զնա սպանանեն. եւ փոխանակ նորա որդի նորունԽոսրով թագաւորէ։ Այլ եւ սմա եւս ՚ի Վահրամայումեմնէ իշխանէ, որ թագաւոր զինքն կարդայր՝ նենգգործեալ, փախստեայ անկանի առ Մօրիկ կայսր Հոռոմոց։Իսկ կայսերն օժանդակեալ Խոսրովայ բազում զօրուհանդերձ՝ սպանանի Վահրամն յԻռայ առհասարակ ՚ինոցանէ։

Եւ Խոսրով՝ թոռն հաւատացեալԽոսրովուն, հաստատի դարձեալ ՚ի թագաւորութիւննՊարսից. եւ ըստ երախտահատոյցն լինելոյ խնդրէ Մօրիկ՚ի Խոսրովայ զՄիջագետս Դարայիւ եւ Մծբնաւ հանդերձ, եւ ՚ի Հայոց զայն աշխարհ, որ Տանատիրական Գունդնանուանէր՝ բայց յՈստանէն, ՚ի Դվին քաղաքէ եւյերկուցն եւս գաւառաց, որ է Մասեացոտն եւ կողմնԱրագածու։ Զայսոսիկ ՚ի բաց զատուցեալ՝ զայլնամենայն թողու Խոսրով ՚ի Մօրիկ, ՚ի լէռնէն որ կոչիԸնծաքիսար մինչեւ ցԱռեսան աւան եւ ցՀացիւն։ Ապակայսեր Մօրկայ ձեռներիցութեամբ իմն փոփոխումնարարեալ անուանց աշխարհացն այնոցիկ, որ ՚ի մերոյնԱրամայ կարգաւ եդեալ էր. եւ նախ զԱրմենին զայն, որԱռաջին Հայքն անուանիւր՝ Երկրորդ Հայք զնա Մօրիկկոչեաց, յորում մայրաքաղաք է Սեւաստիայ։ ԻսկզԿապադովկիայ, յորում մայրաքաղաքն է Կեսարիայ՝ եւԵրկրորդ Հայք նախ անուանիւր, կոչէ զնա Երրորդ Հայքեւ առնէ զնա Եպարքի։ Իսկ զՄելիտինէ, որ ունիզհամանուն իւր գաւառս՝ է եւ Երրորդ Հայք, կոչէ զնաԱռաջին Հայք։ Իսկ զՊոնտոս, յորում մայրաքաղաք է Տրապիզոն՝ կոչէ զնա Մասն մեծ Հայոց. եւ Չորրորդն կոչեցեալ Հայք, յորում մայրաքաղաք է Մարտիրոսացպօլիս, այսինքն՝ Նփրկերտ, Յուստիանունիստ, զնա գրէ ՚ի դիւան արքունի։Դարձեալ զաշխարհն Կարնայ, յորում մայրաքաղաք էԹէոդոսուպօլիս՝ անուանէ զնա Մեծ մասն Մեծ Հայոց։Եւ որ ՚ի Մեծն Հայոց մասն ինչ մնացեալ էր ՚ի ձեռս Հոռոմոց կողմանց անտի ՚ի Բասենոյ մինչեւ ՚իսահմանս Ասորեստանի Մեծ Հայք զնա կոչէ. իսկզկողմանս Տայոց սահմանօք իւրովք հանդերձ՝ Խորագոյն Հայք, եւ զկողմն Դվին քաղաքի՝ Ներքսագոյն Հայք։ Այսպէս ամենեցունց սոցա փոփոխումն արարեալՄօրկայ՝ գրէ ՚ի դիւանս արքունի։

Արդ այսոքիկ սակս այսորիկառ յինէն քեզ երկրորդեալ գրեցաւ, զի մի՛տգիտութիւն ինչ ինձ վարկցես զայն, զոր յառաջագոյնառ յինէն քեզ պատմեալ եղեւ Առաջինն եւ Երկրորդն եւ Երրորդ եւ Չորրորդ Հայք. զի այն առաջինն ՚ի մերոյն յԱրամայ քաջէ անուանեալ եղեւ. իսկ այս երկրորդ՝ ՚ի Մօրկայ կայսերէ Հոռոմոց։ Եւ արդ այսոքիկ քեզ վասնայսոցիկ բաւականացեալ՝ ես դարձեալ ՚ի կարգՊատմութեանս դարձայց։

[17]

Խոսրովայ հաստատեալ ՚իթագաւորութիւնն Պարսից՝ աստանօր Սմբատ քաջԲագրատունի բազում եւ անհնարին մարտս յարդարէրընդդէմ բոլոր թշնամեաց նորա. եւ արիաբար մրցմամբվանեալ վտանգեալ զբնաւ հակառակորդս նորա՝ յոտիննմա կացուցանէր։ Ընդ որ զարմացեալ Խոսրովայ՝ յաւէտիմն հաճոյանայր Սմբատ յաչս նորա. եւ բազմօք ոմամբքընծայական օժտութեամբք զնա պատուասիրեալ՝ տայ նմաեւ զմարզպանութիւն Վրկանայ։ Իսկ Սմբատայ երթեալհասեալ յաշխարհն յայն՝ գտանէ անդ զգերեալ ազգս ՚իՀայաստանեայց եւ բնակեցուցեալս ՚ի Թուրքաստանկողմանէ մեծի անապատին, որ Սագաստան անուանի, զլեզու իւրեանց մոռացեալ եւ դպրութիւնն նուազեալյոյժ։ Որոց եւ տեսեալ զՍմբատ՝ յաւէտ իմն խրախլինէին, եւ ՚ի հրամանէ նորուն դարձեալ աշակերտեալըստ հայերէն հագագացս սիղոբայիցն զլեզուննորոգէին. եւ ուսեալ զդպրութիւն հայերէն՝հաստատէին ՚ի հաւատս։ Եւ ապա զերէց ոմն ՚ի նոցունցիսկ՝ Աբէլ անուն, եպիսկոպոս նոցա հրամայէկացուցանել մեծի հայրապետին մերոյ Մովսեսի։ Եւայսպէս վիճակ մեծի աթոռոյ Սրբոյն Գրիգորի ՚իհեռաստան երկրի զնոսա կազմէ մինչեւ ցայսօրժամանակի*։

Բայց Սմբատայ, որ մարտիւքաջութեամբ զամենայն թշնամիս Խոսրովու նուաճեալհնազանդէր՝ յետ բազմաբաղձ բարութիւնս նմապարգեւելոյ Խոսրովու եւ մեծահարկի մեծարանսդնելոյ, հրամայէ երթալ տեսանել Սմբատայ զերկիրծննդեան իւրոյ։ Իսկ նա յերթալն իւրում ըստ հրամանիԽոսրովայ՝ խնդրէ շինել զեկեղեցին ՚ի Դվին քաղաքի, որ էր իսկ անուանակոչութեամբ սրբոյն Գրիգորի։ Իսկարքայի աչալուրջ երեսօք զհայցուածս նորա լցեալ՝ եւայնպէս հրաման առ ՚ի նմանէ ընկալեալ՝ չուէ գնայ. եւեկեալ հասեալ յիւրական յաշխարհս յայս եւ տեսեալառանց առաջնորդի զաշխարհս Հայոց՝ վասն զիվախճանեալ էր մեծ հայրապետն Մովսէս, ապա կարգէ ՚իվերակացութիւն Հայոց զԱբրահամ Ռշտունեացեպիսկոպոս ՚ի գեղջէ Աղբաթանից. եւ ինքն արկանէհիմն եկեղեցւոյն սրբոյ կոփածոյ քարամբքգեղեցկադիր շինուածիւ՝ կրով ձուլեալ ՚ի մի, զիյառաջ յաղիւսոյ եւ ՚ի փայտէ կազմեալ էր նա ՚իսրբոյն Վարդանայ։ Իսկ պահնակ ամրոցին ամբաստան առարքայ լինի իբր վնասակար զնա գոլ բերդին. եւվաղվաղակի հրաման ընդունի, եթէ բերդդ քակեսցի եւեկեղեցիդ ՚ի դմին տեղ շինեսցի։ Բայց մեծ հայրապետնԱբրահամ քրիստոսաւանդ կարգօք եւ առաքինահրաշերկօք գուն ՚ի վերայ գործէ, զի թերեւս հնար լիցիդարձուցանել զԿիւրիոն եւ հնազանդեալսն նմա ՚իմոլորութեան ճանապարհէն, այլ նոքա ոչ թերեւսզճշմարտութիւնն պատուէին՝ քան թէ միայնզզօշաքաղութեան եւ զփառամոլ բարուց բոյսս ՚ի վերընձիւղեալ աճեցուցանէին։ Եւ այսպէս ապազմարդադաւան տօմարն Լեւոնի փոխանակէին ընդառաքելական աւանդից երիցս երանեալ սուրբԼուսաւորչին Գրիգորի, որ եբաց նոցա զդուռն լուսոյճշմարիտ աստուածգիտութեան. եւ այնուհետեւ բազումեպիսկոպոսաց ժողով արարեալ մեծի հայրապետինԱբրահամու ՚ի Դվին քաղաքի հրամանաւ քաջին Սմբատայեւ այլոց եւս նախարարացն՝ աստուածամերձ եւ ամբիծայցելութեամբ ուշ եդեալ Աստուածային Գրոց, եւստուգագէտ իմացուածիւ ծանուցեալ զուղիղդաւանութիւն սուրբ Հարցն՝ նզովեցին զԿիւրիոնզպառակտիչն եկեղեցւոյ Քրիստոսի, եւ զամենայնհնազանդեալս եւ զհամախորհս չար հերեսիութեան. եւանէծս ցաւագին ուղղափառ դաւանողաց մերոց նահանգիս՚ի վերայ եդին՝ ոչ բնաւին իսկ ընդ նոսա միաբանիլ, որք զկնի Կիւրիոնի չարափառի շեղեցան, եւ ոչհաղորդակից նոցա լինել, եւ ոչ ՚ի տուրեւառիկվաճառս ընդ նոսա բերիլ, եւ ոչ խնամութեամբ իւիքազգակցիլ. զի մի՛ ՚ի ձեռն այսպիսեաց ինչմերձաւորութեանց ընդ միմեանս հարեալք՝ եւ վասնայդորիկ վրդովեալ շփոթեսցի ամբիծ եւ ուղիղ հաւատխոստովանութեան մերոյ դաւանութեան եւ խրամատեսցիցանկ առաքելական։

Յետ այսորիկ ըստ հրամանիկայսերն Մօրկայ զՅոհան ոմն ՚ի գաւառէ Կոգայ ՚իԲագարան գեղջէ կացուցանեն կաթողիկոս Յունականկողմանն՝ բնակեցուցանելով զնա ՚ի քաղաքագիւղնԱւան, ուր եւ շինեացն իսկ ինքնին Յոհանզպայծառակերտ քաւարանն սուրբ եւ շուրջանակի նորայարդարեաց կալուածս կայանի իւրոյ։ Իսկ մեծհայրապետն Աբրահամ ըստ նախասաց բանին ՚ի Դվինքաղաքի բնակէր ՚ի Պարսից Բաժնի անդ. վասն զի գետնԱզատ զսահման բաժնիցն երկոցունց ընդ մէջ հատանէր։Եւ թէպէտեւ Յոհան այր ճշմարիտ եւ արդար էր եւառաքինի ՚ի վարս... սակայն հակառակաթոռ գոլով՝յերկուս հատուածս ճեղքեալ լինէր միատարր միութիւնհայրապետական աթոռոյն. եւ ապա ոչ սակաւհակառակութիւն կրեալ լինէին կողմանքն երկոքին։Բայց Սմբատ զկնի արիական քաջութեանց եւբազմահանդէս երկոց՝ եւ կրկին անգամ մենամարտիկնլինելոյ ընդ Եփթաղեայ՝ արքայի Քուչանաց եւսպանանելոյ զնա՝ վախճանի ՚ի բարւոք ծերութեան ՚իՏիզբոն քաղաքի։ Եւ բարձեալ տարան զմարմին նորա ՚իՀայք՝ եւ դնեն ՚ի Դարոյնս, որ ՚ի Կոգ գաւառի։

Իսկ զօրքն Մօրկայապստամբեալ առ ՚ի նմանէ եւ սպանեալ զնա ՚իպալատանն՝ կացուցանեն փոխանակ նորա զՓոկաս։ ԻսկՓոկաս եկեալ զօրօք բազմօք ՚ի Բասեան առ ընդ իւրեաւզՀայաստանեայսս նուաճել։ Իսկ Աշոտ ոմն հրամանաւԽոսրովայ հասեալ ՚ի Հայս եւ դիմեալ ՚ի վերայ՝խորտակէր զզօրսն Յունաց, զի ոչ լինէր թիւսպանելոցն ՚ի դաշտին. եւ ինքն կալեալ զգործպատերազմի ընդ Կարնայ քաղաքի՝ առնոյր զնա։ Եւ յետերկեամ մի ամաց զբնակիչս քաղաքին յԱհմատան փոխէ։Եւ վասն զի ծերունի կաթողիկոսն Յոհան կայր ՚իփախստականութեան ՚ի նմա՝ ընդ նոսին եւ նա եւսըմբռնեալ՝ վարեալ ՚ի գերութիւն եւ անդէնվախճանեալ՝ բերաւ ՚ի գիւղն Աւան, որ եդաւ մերձյեկեղեցին, զոր իւր իսկ էր շինեալ. կալեալ զաթոռհայրապետութեան ամս իզ։ Ի նմին իսկ ամի ապա երանելիհայրապետն Աբրահամ լցեալ զթուականն կենաց իւրոցիբրեւ ամս իդ՝ փոխի եւ նա յաշխարհէ. եւ յաջորդէզաթոռ նորա Կումիտաս ՚ի գեղջէ Աղցից, եւ փակակալսրբոյն Հռիփսիմեան վկայարանին՝ եպիսկոպոս զկնիՄամիկոնեան Տարօնոյ։

Բայց Հերակլի սպանեալզՓոկաս՝ զորդի իւր ընդ նորա թագաւորեցուցանէ եւինքն զօրու բազմաւ չուէ գնա յԱսորեստան։ Իսկ Խոռեմհրամանաւ Խոսրովայ առեալ զԵրուսաղէմ՝ անհնարինկոտորածիւ սպառէ ՚ի նմա զամենայն այր եւ զբազումսգերէ, ընդ որս եւ զհայրապետն նոցա զԶաքարիայ. եւզքրիստոսընկալ զսուրբ խաչն տէրունեան ՚իգերութիւն վարէին։

Զայսու ժամանակաւ մեծհայրապետն Կումիտաս զվկայարանն սուրբՀռիփսիմեանց, որ նախ խրթին եւ փոքրատեսակ իմն էրշինեալ՝ եւս հրաշապէս եւ վայելուչ եւ նազելի եւպայծառ շինուածով յարդարէր. ուր եւ պատահեալ սուրբտիկնոջն Հռիփսիմեայ՝ ոչ սակաւ լինէր հոգեւորմխիթարութիւն բնաւ իսկ Հայաստանեայցս։ Եւ էր նակնքեալ մատանեաւ սրբոյն Գրիգորի եւ սրբոյնՍահակայ. ապա եւ մեծի հայրապետին եւս Կումիտասայ՝ոչ համարձակեալ բանալ զնա, եդ եւ զիւր եւս կնիք ՚իվերայ նորա. իսկ չափ հասակի սուրբ տիկնոջն՝ ինն թիզեւ առ չորս մատունս։ Ապա շինեալ զեկեղեցին սուրբ՝եւ անդ ամփոփեալ ժողովէ զնշխարս սուրբ տիկնոջն ՚իպատրաստեալ իւր կայանսն։ Յետ որոյ ապա քակեալ սորազփայտայարկ գմբէթ սրբոյ կաթուղիկէին, որ ՚իՎաղարշապատ քաղաքի՝ շինէ զնա գեղեցկայարմար եւչքնաղատես կոփածոյ քարամբք։

Բայց Կուտաս՝ որդի առաջնոյԽոսրովայ, սպանեալ զերկրորդն Խոսրով Պարսիցարքայ՝ ինքն փոխանակ նորա թագաւորէ։ Եւ ապա տուեալԿաւատայ զմարզպանութիւնն Հայոց Վարազտիրոցի՝որդւոյ քաջին Սմբատայ, առաքէ զնա յիւրականյաշխարհն։ Իսկ եկեալ նորա՝ եգիտ հրաժարեալ ՚իկենաց աստի զմեծ հայրապետն Կումիտաս. որ եկաց իսկյաթոռ հայրապետութեան անդ ամս ութ։ Ապա զՔրիստափորոմն յԱբրահամեան տանէ խորհրդակցութեամբ ԹէոդորոսիՌշտունեաց տեառն՝ կացուցանէ յաթոռհայրապետութեան։ Զսմանէ բան ճառի, թէ քսութիւն իմնյիւրում լեզուի կրէր. եւ սակս այնորիկ՝ ասէ, ասպետն Վարազտիրոց զչարեալ գտանէր ընդ եղբարս իւր։Իսկ ՚ի վերայ այսպիսի համբաւոյ ապա եւ յընտանեացտանն քիղք չարաբանք ՚ի վերայ յարուցեալ նորա՝բամբասանս ապիրատս յօդէին. եւ ապա այնուհետեւ ոչըստ իրաւանց ուղղոց ինչ, այլ կամակար մտօք ըստ կամսանձանց հաստատէին վճիռ՝ անկանիլ նմա ՚ի պատւոյն։Իսկ նորա իւրովի կամաւ խոյս ՚ի չարէն տուեալ՝երթեալ շինէ միայնարան մեծ մերձ ՚ի գիւղն Ուղեաց, որ ՚ի Մասեացոտան. եւ բազում միանձունս առ ինքնգումարեալ՝ առաքինաջան երկօք եւ բազմաշխատքրտամբք փայլէր պահոց պնդակազմութեամբ եւ աղօթիցպաշտպանութեամբ եւ ամենագիշեր տքնութեամբ, կացեալյաթոռ հայրապետութեան ամս դ։

[18]

Ապա փոխանակ նորակացուցանեն զԵզր ՚ի Նիգ գաւառէ ՚ի Փառաժնակերտգեղջէ, որ էր փակակալ սրբոյ Գրիգորի։ Յաւուրս սորավախճանի Կաւատ Պարսից արքայ՝ թողլովզթագաւորութիւնն Արտաշրի տղայագիտակ որդւոյիւրոյ։ Իսկ ապա Հերակլ սակս ըղձակերտութեանքրիստոսընկալ նշանի խաչին թագաւորեցուցանէ ՊարսիցզԽոռեմ, եւ զխաչն սուրբ փոխարէն իւր առ ՚ի նմանէհայցեալ, որոյ երթեալ եւ սպանեալ ՚ի Տիզբոն զտղայթագաւորն Արտաշիր՝ վաղվաղակի առաքէ զտէրունեանխաչն առ կայսրն Հերակլ։ Եւ իսկ եւ իսկ ապա զօրքնԽոռեմայ սպանանեն զԽոռեմ ՚ի ճեմարանի իւրոյասպարիսին՝ կացուցեալ թագաւոր զԲբոր՝ դուստրԽոսրովու, որ էր կին Խոռեմայ, որ յետ մահու նորազԽոսրով ոմն յազգէ Սասանայ. իսկ յետ նորա զԱզրմիկդուստր Խոսրովայ եւ յետ նորա զՈրմիզդ՝ թոռնԽոսրովայ, զոր խեղդամահ արարին. եւ զկնի նորաթագաւորէ Յազկերտ՝ թոռն Խոսրովայ։

Իսկ Հերակլայզքրիստոսընկալ խաչն տարեալ դնէ յԵրուսաղէմ ՚իտեղւոջ իւրում։ Բայց Մաժեժ Գնունի զօրավարի ՚իՀերակլեայ եւ առաքի ՚ի Հայս. ապա պատուէր տայհայրապետին Եզրի երթալ լինել կցորդակից եւ հաղորդԿայսեր ՚ի գործ մասին խոստովանութեան հաւատոյ. «եւեթէ ոչ՝ ասէ, կամիցիս երթալ միակցիլ, արասցուք մեզա՛յլ կաթողիկոսե։ Եւ Եզրի՝ վասն զի ոչ կարացեալզատանիլ յիւրոց հաւատացեալ հօտիցն, յանձն առնուերթալ առ Կայսր։ Եւ իբրեւ չոգաւ՝ ոչ տանէր ընդ իւրզՅոհան փակակալ սրբոյն Գրիգորի, որ էր յայնմժամանակի փիլիսոփայ կատարեալ եւ Աստուածային Գրոցգիտութեան բանիբուն ճանաչէր. այլ զա՛յլ ոմն զիւրքեռորդի՝ կիսակատար ուսմամբ, առեալ գնայր նովաւվճարել զգործ իրին։ Եւ ՚ի հանդիպել Կայսերն՝խնդրեն առ ՚ի նմանէ ձեռնարկ հաւատ նամակի. որ եւվաղվաղակի իսկ գրեալ ետ նոցա՝ նզովեալ զամենայնհերձուածողս բայց ՚ի ժողովոյն Քաղկեդոնի։ Իսկ Եզրիեւ իւրայոցն տգիտաբար իմն իբր անծանօթ ԳրոցԱստուածայնոց՝ ոչ կարացեալ ՚ի միտ առնուլզխորամանկ հնարիմացութիւն հերձուածոյն, որ ընդկայսերական ձեռագրիւն իբր ընդ գրուանաւ էրթագուցեալ, դաւաճանեալ խաբեցան ընդ նոսա ըստ օրինիտօմարին Լեւոնի։ Եւ ապա մեծարեալ յարքայէ եւընկալեալ պարգեւս զերիր մասն գիւղաքաղաքին Կողբայեւ զաղս նորուն բովանդակաբար՝ դառնայ մեծաւ շքով՚ի տեղի իւր։ Իսկ ՚ի չուել գալ նորա՝ ըստ օրինիսովորական կարգացն կղերք եկեղեցւոյն իւրոյփութացեալ ընդառաջ լինէին։ Բայց փիլիսոփոսնՅոհան, զոր վերագոյն ասացաք՝ ոչ եւս ընդ այլսներթալով լնուլ զսակ հարկին, որ ՚ի վերայ կայր։ Եւմտեալ ՚ի տաճարն՝ խնդիր Յոհաննու լինէր ՚իհայրապետէն Եզրէ։ Եւ պատմեցաւ ապա յոմանցՅոհաննու՝ հանդերձ մեղադրութեամբ, «Եթե ընդէ՞ր ոչչոգար ընդ առաջ նորա յերկրպագութիւն. ե առ որսպատասխանի տուեալ ասէ, «Զիա՞րդ պարտ վարկանիմյողջոյն կամ յերկրպագութիւն նմա երթալ, որ քակեացնիսկ զսահման կանոնի Հարցն մերոց ուղղափառացե... Ապա հրամանն Եզրի սաստկանայր ՚ի վերայ. եւ ակամայկամօք մուծանէին զՅոհան ՚ի սենեակն։ Եւ իբրեւյանդիման եղեւ՝ ասէ կաթողիկոսն, «Խրոխտաբար իմնամբարհաւաճութեամբ ընդվզեալ թուիս, վասն այնորիկախտակրեալ սրտիւ ոչ ելեր ընդառաջ մեր եւ ոչ տեսերզմեզե։ Եւ նա ասէ. «Խրոխտումն եւ ամբարհաւաճութիւնյիս ոչ գտանի, այլ ջատագով ճշմարտութեանն լինելհաւանիմ։ Բայց քո յիրաւի կոչեցաւ անունդ Եզր, վասնզի յեզր տարեալ հաներ տրոհեցեր զՀայաստանեայսս՝քակեալ զսահման հաւատոյ Հարցն մերոց ուղղափառաց եւխրամատեալ զցանկն առաքելական եւ ՚ի մարդադաւանտօմարն Լեւոնի կործանեալ։ե Ապա հրամայէ Եզրմուրցացի տանջել զպարանոց նորա եւ զկզակս. իսկՅոհան ձեռս ՚ի վեր ամբարձեալ ասէ, թէ «Ահաւասիկգնացի խնդալով յերեսաց ատենին, զի վասն անուաննՏեառն արժանի եղէ անարգելոյե։ Եւ զայս ասացեալ՝ելեալ գնաց։ Եւ երթեալ առկայանայր ՚ի Մայրոյ վանս, որ ՚ի ծործորս լերինն ամրոցին Բջնւոյ. եւ սակս ՚ինմա բնակելոյն Յոհաննու՝ փոխեալ Եզրի զանունտեղւոյն Մայրոյ վանաց, Մայրեգոմ զնա անուանէր, եւզՅոհան՝ Մայրոգոմեցի։

Բայց վասն զի յայնմ տեղւոյեւս հրամայէր զնա հալածել, ապա չուէ գնայ ՚ի գաւառնԳարդմանայ. եւ անդ ապա խստամբեր վարս իւր ստացեալ՝նեղ եւ անձուկ պողոտայիւ հետեւի զկնի ամենայնառաքինի վարուց։ Զսմանէ ապա համբաւամբաստանութեան պատմի, իբր դառն հերձուածս իմն նմամուծանել յեկեղեցի սուրբ. սակայն ես ոչ կարեմհաւանութիւն իմոց կարծեացս տալ վասն այնպիսւոյառնն, թէ զիա՛րդ նա կարէր խորհիլ առ ՚ի փլուզանելզուղիղ հաւատոյ շինուածս։ Այլ կարծիս իմն ընդունիսիրտ իմ ՚ի հակառակադիր եւ յոխորիմաց այլոց կամացայս գործ համբաւոյ լեալ։ Բայց եթէ սակս Սարգսիաշակերտի նորա համբաւէ ոք զայնպիսի չար հերձուածսընծիւղեալ՝ եւ ես եւս ոչ վասն նորա հակառակիմ. զիիմ իսկ ընթերցեալ է գիր վնասու նորա։ Այլ վասն զիՅոհան ՚ի բաց յիւրմէ հալածեաց զՍարգիսն, սակսայնորիկ արտաքոյ կամաց նորա ասեմ զնորայնհերձուած։

Իսկ ապա հայրապետն Եզրզվկայարան սրբոյն Գայիանեայ, զոր երբեմն խրթին եւմթին էր զնա շինեալ՝ քակեալ զայն, եւսընդարձակագոյն եւ պայծառագոյն զնա շինեաց՝կոփածոյ քարամբք եւ կրով ձուլելով. եւ արտաքուստյարդարէր կայանս բնակութեան քահանայական դասուց՚ի պաշտօն աստուածային խորանին։

[19]

Ի ժամանակի աստ յայսմիկՎարազտիրոց՝ որդի քաջին Սմբատայ, փախստեայ լեալյՌոստոմայ իշխանէ Ատրպատականի՝ չուէ գնայընտանեօք եւ աղխիւ առ կայսրն Հերակլ. վասն զի նենգթագուցեալ յինքեան Ռոստոմայ սպանանելզՎարազտիրոց, սակս այնորիկ գնացեալ տարաբնակէր ՚իՅոյնս։ Ի սմին յայսմիկ աւուրս կայսրն ՀերակլզԴաւիթ Սահառունի կուրապաղատ արարեալ՝ իշխանՀայոց կացուցանէր. որ մեծաւ ճոխութեամբ եւյաղթութեամբ բազմաւ քաղաքավարէր զիշխանութիւննամս դ. եւ ՚ի հրամանէ նորուն շինէր իսկ եկեղեցինգեղեցկայարմար, որ ՚ի քաղաքագեղն Մրեն։ Իսկ յետերեամ մի՝ անարգեալ ՚ի նախարարաց եւ զօրաց իւրոց, հալածեցաւ։ Եւ յայնմհետէ ապա ՚ի չար հակառակութենէնախարարացն եւ ՚ի նանիր նախանձուէ դղրդեալ՝կործանեցին սպառսպուռ զՀայաստանեայսս. բայց միայնբարեպաշտ իշխանն Թէոդորոս ըստ սակաւաձեռն կարի՝դիմակաց հինից թշնամեաց գտանիւր։

Զայսու ժամանակաւ ապաերեւեալ ժառանգն Հագարայ աղախնոյն՝ Մահմէտ, որ ըստՊօղոսի ՚ի լեռնէն Սինայ կամ յանապատէ ՚իծառայութիւն ծնեալ։ Սա հպարտացեալ ՚ի վերայքրիստոսադրոշմ եւ ստուգահաւատ ազգաց՝ լնոյր ապազիւր կորստական խորխորատն խորհրդոց՝ ոչ տալովյագուրդ սրոյն ծարաւոյ, զոր միշտ արբուցանէրյարենէ վիրաւորելոց գերելոց գլխոց իշխանացթշնամեացն՝ յարձակելոց ՚ի վերայ հաւատացելոց. որթէպէտ կարծեցուցանէր զինքն հակառակորդնհպարտացեալ ՚ի հրամանէ Աստուծոյ գոլ քարոզճշմարտութեան Աբրահամեանն հաւատոյ եւ Մովսիսականնօրինաց, սակայն անաստուած աստուածածանօթութիւննորա դաւաճանումն միայն լինէր մտաց տգիտաց։ Վասնզի դատապարտ էր դատաստան նորա, եւ անարգագոյնյարգանք նորա, եւ ուխտադրուժք ուխտք, եւ աննուէրնուիրմունք եւ անողորմ ողորմութիւնք։ Քանզի եւ ոչիսկ թերեւս ՚ի Տեառնէ տուաւ աղախնորդւոյ ընդորդւոյ ազատին լինիլ ժառանգորդ, որպէս եւ ոչ իսկբաժին հաւատացելոյն ընդ անհաւատին։

Արդ իբրեւ գումարտակ մեծլինէր Հագարացին՝ եւ յաղթեալ կոտորէին առհասարակզզօրս կայսեր Հերակլի որ յԱրաբիայ, այնուհետեւազգք եւ ազինք պակուցեալք ՚ի յահէ նոցա՝հնազանդեցան ՚ի ծառայութիւն նոցա։ ԻսկԵրուսաղէմացիք զքրիստոսընկալ սուրբ խաչնվաղվաղակի յուղարկէին նաւօք ՚ի Կոստանդնուպօլիս, զի մի՛ կրկին եւս ՚ի թշնամեացն գերեսցի. եւ ինքեանքհնազանդեցան ՚ի ծառայութիւն Հագարացւոյն։

Աստ ապա վախճանեալ կայսրնՀերակլ՝ Կոստանդին որդի նորա ընդ նմա թագաւորէ։ Եւվասն զի նախարարք աշխարհիս մերոյ անմիաբանք լեալքեւ ոչ ոք էր որ սմա զօրավարէր. յայնժամ ապականիչզօրքն Հագարայ համարձակութիւն առեալ՝ յԱսորեստանկողմանէ ասպատակ ՚ի Հայս սփռէին։ Եւ ըստ օրինակիհրացայտ իմն հրդեհի՝ ճարակ բոցոյ նոցա վաղվաղակիհասանէր յԱյրարատ գաւառ, հարեալ զդաշտավայրնամենայն եւ պաշարեալ պատերազմաւ զԴվին քաղաք. եւառեալ զնա զսուսերս իւրեանց արբուցին յարենէքաղաքին, ուր ոչ եւս կայր թիւ բազմութեանսպանելոցն։ Երեսուն եւ հինգ հազար ոգի գերեցինվաճառակուր լինել, եւ անցեալ գնացին՝ ընդ որչուեալ եկինն, յԱսորեստան։

Եւ իսկ եւ իսկ վախճանէրհայրապետն Եզր՝ կալեալ զաթոռ հայրապետութեան ասմտասն։ Իսկ Թէոդորոս Ռշտունեաց տէր եւ այլ նախարարքՀայոց հանդերձեցին կացուցանել յաթոռհայրապետութեան փոխանակ Եզրի զՆերսէս եպիսկոպոսՏայոց. բայց նա յապշութեան լեալ յանհնարինկոտորելոցն, որ ՚ի գերելոց քաղաքին՝ գաղտնագնացփախստեայ լինել խորհէր՝ իբր ոչ կարող կալ ՚իքաղաքավարութեան այնմ աստիճանի մեծի։ Ապայողոքական բանից եւ ՚ի սադրելոյ նախարարացնհնազանդեալ հաստատէր։ Եւ կացեալ յաթոռհայրապետութեան՝ ամփոփեալ հաւաքէր զբազմութիւնդիականցն անկելոց՝ եւ ՚ի նմին տեղ վերստին շինէրզհրդեհեալ զվկայարան մեծի նահատակին Սերգեայ։Զկնի ապա շինէ տաճար սրբութեան եւ ՚ի վերայ վիրապիսրբոյն Գրիգորի, ուր ՚ի մէջ թունաւորացն թաղեալ՝առաքելանուէրն այրն Աստուծոյ զկամակոր վիշապինջախջախեաց զգլուխ, ՚ի մեռելութենէ խորոցկռապաշտութեան վերածելով զՀայաստանեայսս ՚ի լոյսփառաց Որդւոյ Աստուծոյ։ Դարձեալ յուսացեալ ՚ի Տէրեւ ոչ ածեալ զմտաւ զկրթական արշաւանս հինիցնթշնամեաց՝ գեղեցիկ իմն մոլութեամբ դնէ ապա հիմնմեծ եւ հրաշալի բազմապայծառ յարկի տանն Աստուծոյըստ անուանակրութեան սրբոյն Գրիգորի՝ յանձնառնելով զկատարումն իմաստութեան շինողինՔրիստոսի։ Իսկ ՚ի հիմնարկել զաստուածակերտ փարախնբանաւոր հօտին Քրիստոսի՝ ՚ի ներքոյ չորից սեանցնհաստահեղուսից բաժանեալ դնէ զնշխարս ոսկերացսրբոյն Գրիգորի առ ՚ի անշուշտ մնացականութեամբպահիլ գանձոյն երկնաւորի ՚ի գերչաց ապականչաց եւ՚ի պարծանս հաւատոյ քրիստոնէական կարգաց։ Իսկզքրիստոսադրոշմ եւ զպատուական գլուխն ոչ ՚ի խորոջ, այլ արտաքոյ ՚ի գզրոցի եդեալ՝ դնէ ՚ի գանձարանսաստուածութեանն ՚ի յոյս բարեաց փափաքողաց նմա եւ՚ի բժշկութիւն ախտակրելոց։ Բայց հայրապետն մեծնՆերսէս հրաման հայցեալ ՚ի կայսերէն Կոստանդնէ՝կացուցանէ զօրավար Հայոց զԹէոդորոս Ռշտունեացտէրն։

Արդ մինչ ցայս վայր ոչ եւսէր իւրովի ելեալ ՚ի պատերազմ ընդ ումեք ամիրապետիՀագարացւոյն. այլ միայն զզօրսն եւեթ ասպատակաւհանեալ սփռէր ՚ի ծագս երկրի։ Ապա յայսմ նուագի ինքնիսկ ամիրապետն ելեալ ՚ի Սին անապատէ՝ անթիւբազմութեամբ անցանէր ընդ ծով ՚ի հարաւակողմ եւյարեւելս, ՚ի Պարս եւ ՚ի Սագաստան, ՚ի Սինգ եւ ՚իՄորան, ՚ի Տարան եւ ՚ի Մակուրան եւ յաշխարհնՀնդկաց, առեալ եւ աւերեալ զբոլորեսին՝ բառնայզամենայն թագաւորութիւնս ազգաց բաց յՂիտանացւոց, որք են Հռովմայեցիք։ Իսկ կայսրն Կոստանդին ՚իՄարտինեայ մօրուէ իւրմէ դաւեալ սպանանի՝կացուցեալ փոխանակ նորա զորդի իւր՝ զԵրակլակ։ ԻսկՎաղենտին զօրավար հուպ ՚ի վերայ հասեալ եւ սպանեալզՄարտինէ եւ զԵրակլակ զորդի նորա՝ կացուցանէթագաւոր զԿոստանդ որդի Կոստանդնի։ Իսկ ապա վասն զիհատուած եղեալ եւ եկեալ էր ՚ի Յունաց ասպետնՎարազտիրոց՝ ապա մեծ հայրապետն Ներսէս խնդրէհաշտութիւն նմա ՚ի Կայսերէ, եւ տայ առնել զնաԿուրապաղատ եւ հրամանատար Հայաստանեայցս։ Իսկ նայառնուլ զիշխանութեան պատիւն՝ վաղվաղակի վախճանի. զոր եւ տարեալ եդին ՚ի Դարօն առ հօր իւրում քաջինՍմբատայ։ Ապա Ներսէս զորդի նորա զՍմբատ ՚ի պատիւհօրն խնդրէ կացուցանել, եւ հայցէ եւս զԹէոդորոսՌշտունեաց տէր ՚ի զօրավարութիւն հաստատել։ Եւայսպէս պայազատեալ՝ ապահովանայր առ ժամանակ մի ՚իչար հինից Հագարու աշխարհս մեր։

Իսկ իբրեւ բառնայրառհասարակ տէրութիւն ազգաց եւ ազանց, այնուհետեւպատառեալ առագաստն հին հարաւոյ՝ շնչեաց ՚ի մեզ նորհարաւահողմ մահաբեր խորշակ. եւ տապախարշ արարեալզմատաղատունկս իմանալի բուրաստանաց մերոց՝խայթոցօքն խոցոտեաց։ Եւ այսպէս ապա յամս սակաւարագընթաց ազգք հարաւոյ փոթորկեալ պտուտեալտիրեցին ամենայն երկրի. զոր տեսեալ Թէոդորոսի եւայլոցն եւս նախարարացն՝ եւ պակուցեալք յահէ հինիցեկելոց՝ հնազանդեցան ՚ի ծառայութիւն Հագարացւոյն, դնելով ուխտ ընդ մահու եւ կռելով դաշինս ընդդժոխոց։ Եւ այսպէս ՚ի բաց կային ՚ի Կայսերէ։ ԻսկԿայսեր զօրս բազումս գումարտակ արարեալ՝ չուէ գնա՚ի Հայս ընդ իւրեւ նուաճել, որում ոչ ոք թերեւսգտաւ հնազանդեալ բայց միայն ՚ի Վրաց աշխարհէն։ Ապակայսրն Կոստանդին յաւէտ իմն բարկացեալ՝ խորհէրկործանմամբ սաստիւ բառնալ զերկիրն ՚ի միջոյ։ Իսկհայրապետն Ներսէս մեծապաղատ աղաչանս արքայինմատուցեալ՝ դառնայ յայնց կամաց իւրոց. եւ ապահեզաբար գնացեալ ՚ի քաղաքն Դվին իջաւանս ՚ի տանկաթողիկոսարանին արարեալ. եւ անդ ապա հրամայէՀոռոմ քահանայիցն պատարագ ՚ի սուրբ եկեղեցւոջնմատուցանել. եւ քարոզէր ՚ի նմա զժողովն Քաղկեդոնի. եւ հաղորդեցան օրինացն ՚ի միասին թագաւորն եւհայրապետն մեր Ներսէս։ Եւ այսպէս ապա թէ՛ կամաւ եւթէ՛ ակամայ պատճառք գայթակղութեան բազմաց այսլեալ՝ շաժեցաւ հաւատն, զոր ընկալեալ էր ՚ի սրբոյնԳրիգորէ եւ ցայն վայր անշուշտ կացեալ եւ մնացեալ։Իսկ մի ոմն յեպիսկոպոսացն ՚ի վայր ՚ի բաթրոնէ բեմինիջեալ՝ լռիկ իմն ծածկեցաւ յամբոխին։ Իսկ իբրեւյայտ իրք եպիսկոպոսին գայր, ածաւ եպիսկոպոսն առաջիարքային. եւ ապա հարցեալ առ ՚ի նմանէ, «Թէ ընդէ՞րոչ ընդ իս կամ ընդ քում հայրապետին ոչ հաղորդեցար. ենա պատճառս փաստաբանականս ՚ի մէջ առնոյր, «Առ ահիսրտիս՝ ասէ, զայն գործեցի, քանզի մեք՝ ասէ, մինչ ՚իտախտակի տպաւորեալ նկարապաճոյճ դեղով միայն զձեզկայսերսդ տեսանեմք՝ դողումն զմեզ պատեալ պաշարէ, թողում ասել զկենդանի դիտակ երեսացդ նկատել եւհաղորդակից եւս լինելե։ Կայսրն ասէ. - «Արդհաղորդի՞ս ընդ քում պատրիարգիդ։ե Ասէ եպիսկոպոսն՝«Իբրեւ ընդ սրբոյն Գրիգորի. սակայն ինքն իսկ դաեղեւ պատճառք չհաղորդելոյս իմոյ ընդ իւր։ Զի երկուամօք յառաջ քան զայս հրամայէր դա ժողովեպիսկոպոսացն առ ինքն լինել. որք միաբան ընդ դմաձեռնարկ արարեալ՝ նզովեցին զամենայն հերձուածողս, եւ առաւել եւս զժողովն Քաղկեդոնի, եւ ես եւս ապախառն ընդ դոսա։ե- Վասն որոյ Կայսր զայրագնեալյանդիմանէր զնենգութիւնն Ներսեսի ՚ի լեզու իւր. եւապա այն եւս եպիսկոպոս հաղորդէր ընդ նոսա՝օրհնելով զթագաւորն, եւ թագաւորն զնա։

Եւ ապա ըստ հապճեպ տալոյխնդրակաց ՚ի Կոստանդնուպօլսէ՝ գնայ Կայսրնփութանակի. իսկ հայրապետն Ներսէս երկուցեալ իմն ՚իսաստիկ ցասմանէն Ռշտունեաց տեառնն՝ երթեալդադարէր ՚ի Տայս։ Բայց յետ միանգամ եւ երկիցսասպատակի Իսմայէլեան զօրու ՚ի Հայս եւ սպառսպուռտիրելոյ՝ առին պատանդ յամենայն գլխաւորացաշխարհին, զկանայս եւ զուստերս եւ զդստերս։ ԲայցԹէոդորոս Ռշտունեաց տէր գնայ ընդ Իսմայէլեանզօրուն յԱսորեստան իւրայօքն համազգեօք։ Եւ անդմեռաւ. եւ մարմին նորա բերեալ եդաւ ՚ի գերեզմանիհարցն իւրոց. իսկ հայրապետն Հայոց Ներսէս յետ վեցամի հալածանաց իւրոց՝ իբրեւ լուաւ զվախճաննԹէոդորոսի եւ զդադարումն Իսմայէլեան ասպատակին, դարձաւ անդրէն ՚ի տեղի իւր։ Եւ միախորհ ապա լեալընդ նախարարացն՝ իշխան ՚ի վերայ Հայաստանեայցսկացուցանեն զՀամազասպ Մամիկոնեան, որ էր այրընթերցասէր եւ ուսումնասէր եւ վարժ ՚ի բոլորհրահանգս, եւ զնախնական քաջութեացն պայման միշտջանայր լրութեամբ կատարել մրցարանաց կրթութեամբ։Բայց հայրապետն Ներսէս պարապ անձին գտեալ՝զարտաքոյս հրաշակերտ եկեղեցւոյն, զոր իւր իսկ էրշինեալ՝ շուրջանակի պատուար պարսպով փակեալամրացուցանէր, յօրինեալ ՚ի նմա յարկս բնակութեանինքեան հաստահեղոյս կոփածոյ քարամբք։ Այլ եւկարգեալ կացուցանէր ՚ի նմա ամբոխութիւնսերդումարդաց ըստ պայմանի քաղաքականաց. եւ ածեալջուր ՚ի Քասաղ գետոյ՝ զամենայն աւազախիր առապարդաշտավայրն ՚ի գործ արկանէր, տնկէր այգիս եւբուրաստանս ծաղկոցաց։

Աստ ապա դարձեալ սակսանհնարին եւ ծանրաբեռն ծառայութեանն ՚ի բաց կացեալՀայք յԻսմայէլեան բռնակալացն՝ հնազանդէին ՚իծառայութիւն Կայսեր։ Եւ մեծին Ներսեսի խնդրեայյարքայէ առնել կուրապաղատ զՀամազասպ եւհրամանատար Հայաստանեայցս. զոր ապա լուեալամիրապետին՝ զամենայն պատանդսն Հայոց առհասարակկոտորէր՝ հոգիք իբրեւ հազար եօթն հարիւրեօթանասուն եւ հինգ։ Եւ յայնմ օրէ հետէ ապա հոգիխռովութեան առաքեալ յԱստուծոյ ՚ի մէջ բոլորբանակացն Իսմայէլեան, եւ այր ՚ի վերայ ընկերիյարուցեալ եւ սուր ՚ի յազդեր կալեալ՝ անհնարինսատակմամբ զմիմեանս կոտորէին։ Եւ սպանանէին եւզամիրապետն իւրեանց՝ եւ ա՛յլ ՚ի տեղի նորակացուցանէին։ Ապա զօրքն Իսմայէլեան, որ էրյԵգիպտոս՝ միաբանեալ ընդ կայսեր Կոստանդնի, հաւատացին ՚ի Քրիստոս. եւ մկրտեցան արք իբրեւվեշտասան հազար։ Եւ ապա զօրացեալ Մաւի եւ սպանեալզայն եւս ամիրապետ՝ ինքն իսկ թագաւորէ ՚ի վերայբոլորից Հագարացւոցն, արարեալ խաղաղութիւն ընդբոլոր ծագս երկրի։

[20]

Բայց Համազասպայ յետ երիցամաց առնլոյ զպատիւ կուրապաղատութեանն ՚իԿայսերէ՝ հասանէ նմա կէտ վճարման ՚ի կենացս, եւվախճանեալ դնի ընդ հարս իւր։ Ապա մեծ հայրապետնՆերսէս հանդերձ նախարարօքն Հայոց հայցէկացուցանել յիշխանական պետութիւնն Հայոց ՚իՄաւեայ ամիրապետէ զԳրիգոր Մամիկոնեան, որ ՚իպատանդի իսկ առ նմա կացեալ էր։ Իսկ նորա լուրջերեսօք զխնդիրսն կատարեալ՝ տայ Գրիգորիզիշխանական պատիւն եւ առնէ զնա հրամանատար Հայոց։Սա էր այր բարեպաշտ եւ երկիւղած յԱստուծոյ, առաջնորդ գտեալ յոքնապատիկ կարգաց եւուղղութեանց, շինութեան եւ խաղաղութեան, ապահովութեան եւ բարեմասն լրութեան. որ գրեթէյաշխարհի իբր յանապատի գոլով՝ հետեւէր զկնիամենայն արդար վաստակոց։ Եւ ապա իբրեւ եկաց մեծհայրապետն Ներսէս յառաջնորդութեան անդ իւրում ամսքսան՝ հրաժարեալ ՚ի կենաց աստի, եդաւ մարմինն ՚իհանգստարանի անդ, զոր իւրովի իսկ յօրինեալ էր ՚իհիւսիսոյ կողմանէ բազմապայծառ քաւարանին, որ ըստարժանի աթոռոյ իւրում նախահօրն էր կանգնեալ յարկ։Եւ այսպէս երջանիկ եւ հռչակաւոր եւ հոյակապերեւեալ ՚ի հարս՝ ժամանեաց ՚ի հանգիստ անմահականկենացն ՚ի պարս առաքելական դասուց։ Զկնի ապա մեծինՆերսէսի յաջորդէ զաթոռ հայրապետութեանն Անաստաս՝՚ի գեղջէն Ակոռոյ, որ ՚ի Մասեաց ոտին։ Սա սենեկապանլեալ մեծին Ներսեսի՝ եւ վերակացու շինուածոյհրաշակերտ եկեղեցւոյն գտանէր հրամանաւ Ներսեսի, մինչ էր նա ՚ի հալածանս ՚ի գաւառին Տայոց։

Զայսու ժամանակաւ բարեպաշտիշխանն Գրիգոր Մամիկոնեան աստուածայինայցելութեամբ հիմնադրեալ զչքնաղագեղ եկեղեցին, որ՚ի դաստակերտին Արուճ՝ շինէ զնա ստիպով, երկնայինիմն ճեմարան յարդարեալ ՚ի վերայ երկրի։ Եւ ՚իհարաւոյ կողմանէ դնէ զարքունիս իւր յեզր քարաժայռձորակին, յորում բղխէ ականակիտ աղբիւր պղպջակեալընդ քարածերպս վիմարդ քարանցն. որ զեզերս ունիիբրեւ զպսակ պատուարի։ Եւ ապա հաստահեղոյս քարամբքեւ կրով պարսպեալ՝ կարգէ տուն բնակութեան իւրոյ։Շինէ նաեւ նուիրանոց ուխտի կրօնաւորական դասուց, յորում եւ եկեղեցի պայծառապաճոյճ ՚ի նմա յարդարեալըստ յարեւելից կուսէ դաստակերտին մեծի Եղիվարդայ՝տուն բնակութեան կուսակրօնից զնա հաստատէ ՚իփրկութիւն հոգւոյ իւրոյ։

Բայց մեծն կաթողիկոսնԱնաստաս շինէ զպայծառապաճոյճ եկեղեցին ՚ի հայրենիբնակութեան իւրում ՚ի վանս դաստակերտին Ակոռոյ՝կացորդ զնա յարդարեալ քահանայական ուխտիմիակրօնից եւ այլոց եւս կղերց եկեղեցւոյ ՚ի պաշտօնաստուածային խորանին եւ ՚ի տածողութիւն հանգստեանհիւրոց եւ տնանկաց եւ աղքատաց։

Բայց Դաւիթ, որ էր ՚ի պարսիկտոհմէ յազգէ թագաւորաց՝ աստանօր եկեալ ա՛ռ իշխաննմեծ Գրիգոր՝ խնդրէ առ ՚ի նմանէ տալ իւրզքրիստոսական դրոշմն, զոր եւ խնդութեամբ իսկ զնաընկալեալ՝ հրամայէ կաթողիկոսին Անաստասայ տալ նմազկնիք մկրտութեանն սրբոյ։ Եւ վասն զի յառաջագոյնՍուրհան անուանիւր. ապա Իշխանն մեծ՝ ընկալեալ զնա՚ի ջրոյ սուրբ աւազանին, Դաւիթ զնա յորջորջէյանուն հօր իւրոյ. եւ տայ բնակութիւն նմա զգիւղնՁագ ՚ի նահանգին Կոտայից, որ զկնի ամաց իսկ ՚ի Դվինքաղաքի ընկալաւ զմարտիրոսական պսակն։ Յայնմժամանակի ասեն լինել զկռիւն, որ ՚ի քաղաքագիւղնԵրեւանի, զոր եւ բաւական քեզ ուսուցանեն զայնրպատերազմի զհանգամանս որ նախ քան զմեզ զնապատմագրեցին։

Իսկ Անաստասայ հայրապետինհոգացեալ վասն Հայկականս տօմարի, զի թերեւս անշարժզնա ըստ այլոց ազգաց մարթասցէ յօրինել. զի միշտանշարժք լինիցին տօնք տարեկանաց կամ յեղափոխյեղանակք ժամանակաց։ Վասն որոյ եւ առ ինքնզԱնանիայ Անեցի կոչեալ՝ որ բանիբուն այնմ արուեստիէր հմուտ, հրամայէ նմա ստեղծագործել զխնդրելինիւր։ Իսկ նորա ջան ՚ի վերայ եդեալ եւ ըստ բոլորազգաց պայմանի՝ անշուշտ յօրինեալ զկարգ Հայկականստօմարի. զի բարեձեւագունից ոմանց եւ զմերսկշռադատեալ՝ մի՛ կարօտասցուք գալ ՚իզուգաւորութիւն Հռովմայեցւոց։ Եւ մինչդեռ խորհէրմեծն Անաստաս ժողովօք եպիսկոպոսաց զեղեալսնհաստատել՝ վախճան կենաց նմա ժամանէր, կացեալ յաթոռհայրապետութեան ամս վեց։ Անփոյթ զկնի եկելոցնայսմիկ արարեալ՝ եւ զառաջին մշտախաղաց շրջագայեալկարգն կալեալ։ Յետ այսորիկ Իսրայէլ յՈդմսոյ գեղջէյաջորդէ զաթոռ հայրապետութեան։ Յաւուրս սորազԲառաբայ ոմն զօրագլուխ զօրուն Տաճկաց որ ՚ի Հայք՝վանեալ վատնէ կոտորմամբ սաստիւ Ներսեհ իշխան Վրաց՝փախստեայ զնա արարեալ։ Իսկ Իսրայէլ կացեալ յաթոռհայրապետութեան ամս տասն՝ վախճանի։ Եւ զկնի նորաՍահակ կայ յաթոռ հայրապետութեանն, որ հայրենեօք էր՚ի Ձորափորոյ յարքունաշէն գեղջէ եւ մայրենեօք ՚իՄաղազ գաւառէ ՚ի գեղջէ Բերդկաց։ Սա նախ կարգեալ էրյեպիսկոպոսութիւն Ռոտոկաց եւ զկնի ապա կոչեցաւյաթոռ սրբոյն Գրիգորի։ Իսկ ապա յեօթներորդում ամիաթոռակալութեան սորա պատերազմ սաստիկ յայնմ մարզէԽազրաց ՚ի վերայ սաստկացեալ լինէր մեծ իշխանինԳրիգորի, որ եւ սպանաւ իսկ՝ եւ եդաւ ընդ հարս իւր։Եւ յայնմհետէ ապա խաղաղութիւնն վրդովեցաւ եւսասանումն սաստիկ զՀայաստանեայս պատեալ պաշարեաց։

Զկնի սորա պայազատէզիշխանութիւնս Հայոց Սմբատ Բագրատունի՝ որդիՍմբատայ. եւ յայսմ վայրի Մրուան ոմն յԻսմայէլեանտոհմէ ոստիկան ՚ի Հայս առաքեալ՝ մարտ ընդ բոլորիցիսկ ամրոցաց Հայոց դնէր. եւ զորս միանգամ յինքնգրաւէրն առ հասարակ քանդեալ աւերեալ ՚ի վայրկործանէր։ Իսկ Սեւան կղզի՝ որ ՚ի ծովակին Գեղամայ, թէպէտեւ յիսկզբան նուագի անդ ոչ ըմբռնեցաւ ՚ի ձեռսնորա. սակայն զկնի երկեամ մի ամաց մատնեցաւ ՚ի ձեռսնորա։ Եւ որք միանգամ բնակեալք կային յամրոցի անդ՝գերի առեալ տանէր, եւ զկապուտ կողոպուտսն յաւարիառեալ՝ սպառսպուռ քանդէր աւերէր զամրոցն։ Եւ զկնիՄահմէտի ա՛յլ ոստիկան ՚ի Հայս առաքեցաւ՝ Աբդլլահանուն, այր ժանտ ժպիրհ եւ ապարասան եւ յաւէտչարաբարոյ, որ զկեղծաւորութիւնն իբրեւ զթոյնս իժիյինքն բունեալ ունէր եւ կալանաւոր կապանօքչարչարէր զիշխանս եւ զազատս աշխարհիս Հայոց, եւյաւարի առնոյր զկարասի եւ զստացուածս բազմաց։ Ապաեւ զմեծն Սահակ կապեալ ՚ի շղթայս՝ տայր տանել ՚իԴամասկոս, ընդ նմին եւ զիշխանն Հայոց՝ զՍմբատ որդիՍմբատայ։ Եւ առ հասարակ ապա զամենայն եկեղեցիսՔրիստոսի ՚ի բոլոր զարդուց կապուտ կողոպուտթողոյր. եւ յարտօսր կականման եւ ՚ի սուգ եւ ՚իտրտմութիւն զծերս եւ տղայս բերէր։ Այս Աբդլլահզնորահաւատն Դաւիթ, որ յառաջագոյն յիշատակեցաւ առ՚ի մէնջ՝ ըմբռնեալ չարաչար հարուածովք եւ կապանօքեւ բանտիւ զնա խոշտանգէր վասն առ ՚ի Քրիստոսհաւատոցն, յիւր կորստական խորխորատն զնահրապուրէր արկանել. որում ոչ հաւանեալ եւ քաջապէսընդդէմ վառեալ սուրբ ծերունին՝ ՚ի փայտի զնաբեւեռակապ պնդէր, եւ նետաձիգ ՚ի սիրտ սրբոյնարարեալ՝ ՚ի Քրիստոս զհոգին աւանդէր։ Զոր տարեալեպիսկոպոսաց եւ քահանայից՝ հանգուցին զմարմիննորա մերձ ՚ի վկայարան սրբոյն Յիզտբուզտի։

[21]

Զայսու ժամանակաւ լինի ապա կռիւն ՚ի Վարդանակերտի եւ բնաջինջ կոտորումն Իսմայէլեան բանակին. վասն որոյ ցարդ եւս բան առ Հագարացիսն ըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառին պատմի, թէ «Վարդանակերտ առիւ մի՛ յիշեսցի մեզ»։ Եւ վասն զի յոյժ տագնապեալ տարակուսեալ տառապեալ նեղեցան մեծամեծք Հայոց, ապա յուսացեալ յերկնային այցելութիւնն՝ ընդդէմ դարձան ասպատակաց հինից Իսմայէլեան զօրուն։ Եւ վասն զի Ոգբայ ոմն զօրապետ մեծ հանդերձ զօրօք բազմօք շրջէր ընդ կողմամբք Վանանդայ՝ անդ ապա հասեալ ՚ի վերայ Կամսարականն հանդերձ ազատօքն Վանանդայ, կոտորեցին սպառսպուռ զզօրս նորա եւ ինքն փախստեայ անցեալ գնայր առ ամիրապետն իւր։ Եւ անդ ապա բազում զօրս ընդ իւր գումարեալ ՚ի զէնս ՚ի զարդս եւ ՚ի տէգ նիզակի՝ եւ անհնարին դառնութեամբ խրոխտայր գալ առնուլ զվրէժս ՚ի Հայոց զիւրոյ զօրուն հարելոյ՝ հրդեհել, քանդել կործանել զեկեղեցիս Հայոց, եւ առհասարակ գերել եւ կերակուր տալ անիրաւ սրոյ։ Իսկ սուրբ կաթողիկոսն Հայոց Սահակ դեռ եւս կայր կենդանի ՚ի Դամասկոս. իբրեւ լուաւ զանհնարին սպառնալիսն Ոգբայի՝ խնդրէր հրաժեշտ ՚ի նմանէ երթալ առ նա, թերեւս հնար լիցի դարձուցանել զնա յանհնարին դառնութենէ մտացն։ Իսկ ՚ի հրամայելն նորա երթալ առ ինքն՝ իբրեւ չոգաւ ՚ի Խառան, իսկ եւ իսկ հիւանդացաւ սուրբ կաթողիկոսն հիւանդութիւն մեծ։ Եւ ապա գրէ նամակ աղաչանաց առ Ոգբայ իւրով իսկ ձեռամբ բազում թախանձանօք եւ աղերսալի պաղատանօք, յուշ եւս առնելով Ոգբայի զհասարակաց մահ մարմնոյ, եւ թէ զկնի գալոց է եւ նա ամենայն մահկանացուաց եւ ՚ի տապանի վաղվաղակի դնելոց. այլ եւ զանհնարին դառնութիւնն դժոխոց տարտարոսի նմա ընդ ուշի կապեալ՝ դարձեալ եւ զօտարամահն իւր լինել ՚ի դաշնաւորութիւն նմա բերեալ։ Եւ այսպիսի զղջացուցիչ բանիւք համոզեալ աղաչէր դառնալ ՚ի խորհրդոց չարաց եւ չառնել զայնինչ, զոր հանդերձեալն էր առնել՝ զապիրատ մտածութիւնսն ՚ի վերայ Հայաստանեայցս։ Եւ ապա զայն հրովարտակն հրամայէ յետ վախճանի իւրոյ դնել յաջոյ ձեռին իւրում, զի ինքնին Ոգբայ եկեալ առցէ ՚ի ձեռաց նորա՝ թերեւս զղջասցի չգործել զանօրէն մտածութիւնսն իւր։ Իսկ ոստիկանն Ոգբայ իբրեւ լուաւզմահ սրբոյն Սահակայ՝ վաղվաղակի առաքեաց դեսպակսհրամայէ ոչ թաղել զնա, մինչ զի ինքն իսկ երթիցէ։ Եւ իբրեւ չոգաւ՝ վաղվաղակի առ դիապատիկ մարմին առնն Աստուծոյ մտեալ, ձեռն նմա շարժէր ըստ օրինին իւրոց իբրեւ կենդանւոյ եւ ողջունէր զնա ՚ի լեզու իւր՝ Սալամալէք ասելով։ Իսկ ապա Հոգւոյն ազդումնն զձեռն սրբոյն, որ անշնչութեամբն էր խափանեալ՝ շարժեաց ընդդէմ ոստիկանին ՚ի պատճառս աղերսանաց. ընդ որ յաւէտ ՚ի զարմացման եղեալ եւ առեալ զնամակն ՚իձեռաց նորա եւ ընթերցեալ՝ ասէ. «Այո՛՝ խնդիր քո կատարեալ է՝ պատուական այրդ Աստուծոյե։ Եւ նամակ՚ի նախարարս Հայոց գրեալ եւ հանդերձ սուրբ մարմնով հայրապետին ՚ի Հայս առաքեալ բազում պատուով. եւ թողեալ ՚ի բաց զյանցանսն զոր առ նա գործեցին, եւ ինքն ընդ կրունկն դարձեալ՝ դառնայ ՚ի տեղի իւր։ Եւայսպէս զմեռելութիւն նորա պատուական արար Աստուածքան զմեր կենդանութիւնս, եւ ՚ի սադրելոյ աղօթից նորա փրկութիւն մեծ ծագեաց աշխարհիս մերում։ Իսկ իբրեւ եկաց մեծն Սահակ յաթոռ հայրապետութեան ամսի է՝ վախճանեցաւ։

Զկնի նորա յաջորդէ զաթոռ հայրապետութեան Եղիա ՚ի գեղջէ Արճիշոյ որ յԱղիովտի։ Յաւուրս յայսմիկ էր ամիրապետ Իսմայէլեան Աբդլմէլէք յետ ձե թուականին իւրեանց։ Իսկ ապա զօրք նորա որ ՚ի Հայք՝ հուր ՚ի մեզ վառեցին, սատանայ ՚ի նոսա փչելով զբարկութիւնն. եւ ապաստահամբաւ դաւողութեամբ սնոտի յուսով եւխնդացուցանող բարի խոստմամբք զամենեսեան ՚ի միվայր գումարէին զազատս եւ զհեծելազօր գունդս, եւ զանուանսն նոցա ՚ի դիւանն մատուցանէին իբր թէ բաշխել նոցա զդահեկանաց տարեւորն։ Եւ ապազպատերազմական զէնսն ՚ի նոցանէ ՚ի բաց առեալ՝ ՚ի տաճարն Աստուծոյ զնոսա արկանէին ՚ի Նախչաւան քաղաքի. եւ զդուրսն յետ կոյս փակեալ աղիւսով՝ ՚ի բաց պնդեալ ունէին զելիցն վայրս։ Իսկ նոցա իմացեալ զդաւաճանութիւնն՝ զմանկանցն զձայնն որ ՚ի հնոցին, երգս առեալ գոչէին։ Իսկ չար դահճացն զվերնայարկս եկեղեցւոյն քակեալ եւ լուցեալ հրով՝ առաւել քան զԲաբիլոնին ՚ի վեր զբոցն բարձրացուցանէին այրեցողական նիւթովն։ Եւ այնպէս ապա հրդեհակէզեղեալ առաստաղ փայտակերտ եկեղեցւոյն՝ եւ հրացեալ կղմինդրն ՚ի վերուստ ՚ի վայր հոսեալ միախառն հրովն, վախճան մահու առհասարակ ՚ի վերայ ամենեցուն նոցա ածէր. եւ նոցա անդադար գոհաբանութիւն ՚ի սպառել ոգւոցն կացեալ դադարէր։ Իսկ վրիժագործ այլազգիքն յապահովս կացեալք յերկիւղէ քաջացն զօրաց եւ զմնացեալ ընտանիս հրակիզելոցն գերի առեալ ածէին ՚ի Դուին քաղաք. եւ անտի յուղարկեալ տանէին ՚ի Դամասկոս։

Եւ այսպէս աշխարհս մեր ծովացաւ արտասուօք եւ լցաւ բազում ողբովք։ Իսկ յետ Աբդլմէլիքայ Վլիթ՝ որդի նորա լինէր ամիրապետ եւ յետ Վլիթայ՝ Սղիման եղբայր նորուն սակաւակեցութեամբ։ Եւ յետ նորա ապա Ոմար. յորում ժամանակի Վահան Գողթան տէր չարչարեալ իսկ ՚ի նմին Ոմարայ՝ եւ բազում նահատակութիւնս վասն անուանն Քրիստոսի ցուցեալ, յՌուծափ քաղաքի Շամայ պսակի ՚ի Քրիստոսէ անթառամ պսակաւն։

[22]

Բայց յաւուրս մեծհայրապետին Եղիայի Ներսէս ոմն, որ յայնժամեպիսկոպոսապետ էր Աղուանից՝ ՚ի հրապոյրսամբարշտութեան զինքն բերեալ, չարադաւան գտանէր... ընդ նմին եւ տիկին ոմն համաձայնեալ նմա, որ յայնժամհրամանատար Աղուանից էր։ Եւ այսպէս երկաքանչիւրքնոքա միաբանեալ՝ ջանահնար լինէին զբոլոր աշխարհնածել ՚ի մարդապաշտ հայհոյութիւն տօմարին Լեւոնի։Իսկ նախարարք աշխարհին իմացեալք՝ զեկուցին մեծիհայրապետին Եղիայի, որոյ գուն ՚ի վերայ գործեալոգւով չափ եւ բազում նամակս հաւատոյ աստուածականպատգամօք առ նոսա առաքեալ երկիցս եւ երիցս անգամ, ոչ եւս զղջացան դառնալ ՚ի մարդադաւան մոլորութենէիւրեանց։ Ապա մեծն Եղիա զիմաստութիւն եւզընդարձակութիւն սրտի ՚ի գործ արկեալ՝ գրէ թուղթառ ամիրապետն Իսմայէլեան Ոմար, զեկուցանելով նմա, թէ գոյ աստ յաշխարհիս մերում եպիսկոպոս մի եւնոյնգունակ տիկին մի զուգակից ընդ եպիսկոպոսին, որք ՚ի բաց բերեալ են ՚ի հնազանդութենէ մեծիտէրութեանդ ձերոյ եւ ոչ միաբանին ընդ մեզ, որ միշտզանուն քո յիշատակեալ քարոզեմք յաղօթս մեր. այլզթագաւորն Հոռոմոց քարոզեն, ՚ի նա զաշխարհս մերհնարին դարձուցանել։ Եթէ ոչ աճապարեսցես բառնալզնոսա ՚ի միջոյ աստի մերմէ, ընդհուպ իսկհատուածեալ ՚ի Հոռոմս ձեռնատուր լինին ՚ի սակսհարկաց եւ յամենայն մասունս գործոց։

Զայս ապա ընթերցաւամիրապետն՝ շնորհակալութեամբ մեծաւ պատուէզառաքեալ դեսպանն մեծի հայրապետին, եւ ինքն յղէզոմն ներքինապետ իւր՝ վաղվաղակի առ ինքն հրամայէրհասուցանել զՆերսէսն հանդերձ տիկնաւն։ Որոյ եկեալեւ ըմբռնեալ զերկաքանչիւր զնոսա եւ կապեալ երկաթիշղթայիւք եւ հեծուցեալ յուղտս՝ առնու գնայ առամիրապետն։ Եւ այսպէս խոհականաբար ՚ի ձեռնմարմնական կրից նոցա զհոգւոյ մահ ՚ի բաց վարատեալ՝բառնայ զչարն ՚ի միջոյ մեծ հայրապետն Եղիա։ Եւ ապաայլ եպիսկոպոսապետ ՚ի տեղի չարափառին Ներսիսիձեռնադրեալ հաստատէր։ Եւ ապա սորա լցեալ զկէտհայրապետութեան ամս չորեքտասան՝ վախճանի։

Եւ զկնի սորա յաջորդէզաթոռն սուրբ՝ մեծ իմաստասէրն Յովհաննէս, որ հմուտեւ տեղեակ գոլով բոլոր քերթողական շարագծաց, մասանց բանի եւ մասնականաց, այլ եւ վարժից սեռից եւորք ընդ գոյացութեամբ են սեռականտեսակարարութիւնք մինչ ցանհատ վայր, եւտարբերութեանցն եւս հանգամանաց եւ պատահմանցանջատից եւ անանջատից ոչ անտեղեակ։ Դարձեալ եւկրթական վարժից թէոնականաց, որ զարուեստին ծառոյզպտուղս առոգանապէս ներադրէ յարուեստասէրն, յաւէտիմն հմտագոյն սա գրով դրոշմեալ՝ տայ եկեղեցւոյՔրիստոսի զբովանդակ կարգաւորութիւնս պաշտամանժամուց, գեղեցիկ իմն յօրինուածով ճոխացուցեալ եւբացայայտեալ եւս զմիոյ միոյ կարգացն զմեկնութիւնս՚ի մխիթարութիւն կղերց եկեղեցւոյ։ Այլ եւ ճառս եւսինքնախօսս բանաստեղծս յարդարեալ՝ զղջացուցիչս չարգործոց եւ յորդորականս ՚ի պէտս ապաշխարողականսակի։ Սա ամենայն առաքինի քաջողջութեամբ զանձնտուեալ աշխատասիրաբար կրթական ջանիւ զինքն զինէրյերգս հոգեւորս պահօք եւ աղօթիւք եւ ամենագիշերտքնութեամբ։ Եւ ՚ի ներքոյ ոչ յօդեաց ասր, այլյայծեաց ցփսիս դժոխըմբերս զգեստաւորէր. իսկզարտաքոյսն ՚ի պատուական երանգէ նիւթիցզգեստաւորեալ պճնազարդէր։ Եւ ոսկի մանր խարտիւաղացեալ եւ իւղովք անուշիւք յայն ընդխառնեալ՝ փչէրընդ ծաղկեալ ալեօք մորուսն, որ իջանէր մինչեւցգրապանս զգեստու նորա։ Եւ այնպէս ապա ատեանկազմեալ, զի տեսողացն բարեխորհաց բարի պատճառքխրախութեան լիցի՝ եւ չարացն խակաց ընդոստուցանօղպակուցումն ՚ի չարէն ՚ի բարի։ Եւ վասն զի ոչ այնպէսյաներեւութից ոմանց ահից զօրութիւն ընդոստուցանօղմարդկան բերցի ՚ի վատթարէն ՚ի լաւն՝ որպէսյերեւելեացս գերաբուն զարդուց խտտղանք, եւ վասնսորին իսկ այսորիկ կալաւ սովորութիւն գեղեցիկզարդուք պճնազգեստել զանշունչ քարինս եկեղեցւոյ, ապա ո՛րչափ առաւել մարդ քան զքարինս բերէ ՚իզարմացումն զտեսողսն. սակայն այսոքիկ ոչամենեցուն՝ այլ նոցա միայն, որոց դատողականհաւատացեալ է գործ։ Եւ վասն զի տեսեալ էր զայրնԱստուծոյ ոստիկան ոմն Հայոց՝ Վլիթ անուն, եւ եղեւգնալ նմա առ ամիրապետն եւ պատմել նմազվայելչութիւնն Յովհաննու, իսկ նորա զնա տեսանելըղձացեալ՝ վաղվաղակի զմի ՚ի ծառայից իւրոց առաքէրառ ինքն զայր Աստուծոյ ածել։ Իբրեւ ածաւ բազումպատուով յարքունական քաղաքն, պատգամ առ նաամիրապետն յղէր, զի ըստ սովորականին զարդու զինքնզգեստաւորեալ՝ այնպէս զնա տեսցէ։ Իսկ նորազաւարտահասակ դիտակն իւր եւս առաւել փայլուն եւպաղպաջուն զգեստուք պճնաւորեալ՝ եւ զաղէբէկծաղկեալ մորուսն ոսկեփունջ կազմեալ, եւզոսկիանկար գաւազանն, որ ՚ի փայտից ոպնիազից՝ ՚իձեռն առեալ, այնպէս ապա գունեան այրն եւ թիկնաւէտառ ամիրապետն մտանէր*։ Զոր տեսեալ՝ հիացեալզարմացեալ ընդ գեղեցկութիւն նորա բարեհամբոյրհասակին եւ շքեղաշուք դիտակին. ապա եդաւ աթոռնստիլ նմա եւ սկսաւ հարցանել ցնա ամիրապետն. «Ընդէ՞ր՝ ասէ, այդպէս պճնապաճոյճ լինիս. վասն զիՔրիստոսն ձեր զպարկեշտ եւ զչնչին զգեստ պատուեացեւ զնոյն արարին աշակերտք նորաե։ Իսկ նապատասխանեալ ասէ. «Թէպէտեւ Քրիստոսի Աստուծոյմերոյ առ ՚ի մէնջ առեալ մարմնովն զաստուածականփառսն ծածկեալ լինէր իբրեւ վարագուրաւ. սակայնաստուածային զօրութեան սքանչելիք նշանացն ոչծածկեցաւ, այլ յամենեսին հեղաւ. զնոյն շնորհնշանաց եւ արուեստից տալով ՚ի ձեռս աշակերտացնիւրոց, որ բաւական բերէր զմիտս մարդկանզարթուցանել յերկիւղն Աստուծոյ՝ եւ ոչինչպիտոյացան զգեստուց ահարկողաց։ Իսկ արդ վասն զիփակեալ է ՚ի մէնջ բազում նշանաց նոցա շնորհ. վասնայնորիկ ահարկու իմն զգեստուք հնարիմք զպարզամիտխակութիւն մարդկան ընդոստուցանել յերկիւղնԱստուծոյ։ Զայս ապա եւ ՚ի մարմնաւոր թագաւորսդ ՚իձեզ է տեսանել. ծիրանեփառ եւ ոսկեճամուկ զգեստուքեւ գեղեցիկ զարդուք եւ զինուք առ ՚ի յահարկութիւնբազմաց բերիլ։ Զի թէ խարազնազգեաց զձեզ ՚իմարդկանէ ոք տեսանիցէ՝ եւ գծուծս եւ խոշորս, ոչ ոքպակուցեալ զարհուրեսցի ՚ի փառաց ձերոց, որ ոչներեւի։ Բայց եթէ զբովանդակն զիմ գտանել խուզես, հրամայեսցէ տէրութիւնդ քո արտաքս սակաւիկ մի գնալարանցնե։ Իսկ ապա ՚ի միայնանալն՝ մերկացաւ առ ՚իզգեստուէն արտաքնոյ, ցուցանելով նմա զցփսիսնայծեայս, ասելով. «Մերկութեան անդամոցս ա՛յս էզգեստ. իսկ արտաքոյքդ միայն են ՚ի տեսիլարտաքնոցե։ Եւ իբրեւ զձեռն ՚ի ցփսիսն արկեալ լինէրամիրապետն՝ գժդմեալ խոժոռեալ քստմնելով ասէ. «Զիա՞րդ արդեօք կարէ մարմին մարդոյ տեւելժուժկալել այսպիսի դժոխըմբերելի քրձի, եթէ ոչյԱստուծոյ տուեալ լինի նմա համբերութիւն։ե Եւ ապաբազմահարկի պատուով զնա մեծարեալ եւ եօթն անգամզնա պճնաւորեալ գեղեցիկ իմն արքունական զգեստուք, եւ գանձս եւս ոսկոյ եւ արծաթոյ նմա պարգեւեալ՝յուղարկէ յիւրական աշխարհն։ Որոյ եկեալ եւ կեցեալամս սակաւ՝ վախճանի, կացեալ յաթոռ հայրապետութեանամս մետասան։

[23]

Իսկ զկնի նորա կացուցանենյաթոռ հայրապետութեան զԴաւիթ ՚ի գեղջէն Արամոնից, որ ՚ի Կոտայսն գաւառի։ Այս գիւղ սեպհական էր տանկաթողիկոսարանի նախ քան զչարչարանս սրբոյնԳրիգորի յարքայէն Տրդատայ նմա իսկ հոգեցատուրպայմանաւ ընձեռեալ, որոյ եւ յետկար վճռան պահիմինչեւ ցայսօր ժամանակի։ Եւ վասն զի ՚ի բնակչացհեթանոսաց ՚ի Դվին քաղաքի յոյժ տաղտկացեալ լինէրայրն Աստուծոյ Դաւիթ, այլ եւ բազում չար ոճիրք զնանեղեցին. ապա տագնապեալ եւ արտաքս ՚ի միջոյ նոցա՝ըստ գրեցելումն ելեալ, շինէ եկեղեցի ՚ի գեօղնԱրամոնս գեղեցկայարմար յարդարմամբ. եւ դնէշուրջանակի նորա տուն բնակութեան՝ վայելուչ իմնյարմարեալ։ Եւ անդ զկէտ կենացս քաղաքավարեալ իբրեւամս երեքտասան՝ վախճանի. հանգուցանելով զնա մերձառ նոյն իսկ եկեղեցի։

Իսկ զկնի յաջորդէ զաթոռնորուն Տրդատ յՈթմսոյ գեղջէ, այր սուրբ եւ պարկեշտեւ փայլեալ առաքինութեամբ։ Յաւուրս նորա ասպատակքչար հինից յամենայն ուստեք դադարեալ լինէին ՚իսադրելոյ սրբութեան աղօթից նորա։ Եւ այսպէս ապախաղաղութեամբ հասեալ ՚ի կէտ կոչմանն Քրիստոսի՝վախճանի. կացեալ յաթոռ հայրապետութեան ամս իգ։ Իսկզկնի սորա համանուն սորուն Տրդատ ՚ի դասնաւորիցկացորդի յաթոռ հայրապետութեան. եւ ոչ աւելի քանզերիս ամս տեւեալ՝ վախճանի։ Իսկ զկնի սորուն Սիսն՚ի գեղջէ Բաւոնեաց յաջորդէ զաթոռն։ Սա ՚ի տղայականհասակէ սնեալ եւ ուսեալ ՚ի սրբումն հայրապետարանի՝վարժ եւ կիրթ ՚ի բնաւոր առաքինութիւնսյառաջբերիւր։ Իսկ ապա նախ քան զայս կոչեալ լինէր սայեպիսկոպոսութիւն նահանգին Աղձնեաց. եւ մինչդեռանդէն իսկ հովուէր զհաւատացեալն իւր հօտ՝ աղբիւրմի բազմաբուղխ առ ստորոտով Սիմն կոչեցեալ լերինցամաքեցաւ. յորմէ բազում այգեստանք եւ բուրաստանքտնկոց եւ արտավարք ոռոգանեալ բուծանէին։ Եւայնուհետեւ ապա սկսաւ ապականիլ եւ լքանիլպտղաբերութիւնք գեղջն եւ յեղծումն աւերակացբերիլ։ Իսկ որ յայնժամ Իսմայէլեան ոստիկանն էրյայնմ նահանգի՝ Սուլէյման անուն, առ ինքնզեպիսկոպոսն կոչեալ՝ աղաչէր զնա թերեւս հնար ինչգտանել դարձեալ բղխելոյ աղբերն։ Իսկ ապա Սիոնիքարոզ ընդ բոլոր վիճակեալսն իւր առաքեալ, զիմիաբան ՚ի հսկումն ցայգապաշտամանց բերցին զմիգիշեր որ ՚ի կիւրակէն լուսանայր։ Իսկ ՚ի վաղիւառաւօտու կիրակէին չուեալ գնայ հանդերձ խաչիւնսրբով եւ համագունդ հաւատացելովքն յաղբիւրն խցեալեւ ցամաքեալ. եւ անդ աղօթս արարեալ եւ տեառնագրեալզտեղին՝ հարկանէ գաւազանաւն որ ՚ի ձեռին իւրում. եւ յանկարծակի յական թօթափելն բղխէ աղբիւրնվտակեալ յորդաբուղխ ականակիտ պարզուածիւ. ընդ որյաւէտ իմն ոստիկանն զարմացեալ՝ ոչ թերեւս լինէրմոռացեալ ՚ի մտաց նորա եղեալ նշանքն։ Յետ այսորիկապա եհաս ոստիկանն այն պայազատել եւզգործակալութիւն Հայաստանեայցս. եւ ՚ի գնալ նորա՚ի Դվին քաղաք՝ իսկ եւ իսկ վախճանէր երկրորդնՏրդատ։ Եւ իմացեալ ոստիկանն վաղվաղակի առաքէ ՚իխնդիր եպիսկոպոսին Սիոնի, եւ ածեալ կացուցանել զնահրամայէ յաթոռ հայրապետութեան. յայսպիսի իմնպատճառանաց բերեալ յայս տեղի։ Յաւուրս սորա եղեւկոտորումն Քաղինոյ եւ Արենոյ եւ գիւղաքաղաքինԹալնայ, յորում սպանան ոգիք իբրեւ եօթն հարիւր եւգերեցան հազար երկերիւր։ Բայց նորա բազում եւհրաշալի ճգնողական վարուք վճարեալ զկէտ կենացիւրոց իբրեւ ամս ութ՝ վախճանի, եդեալ ՚ի քնարանիընդ հարս իւր։

Եւ ապա զԵսայի, ՚ի Նիգգաւառէ յԱղապատրուշ գեղջէ՝ կոչեն յաթոռհայրապետութեան։ Զսա նախ կարգեալ էին եպիսկոպոս ՚իգաւառին Գողթան եւ զկնի ապա կացուցեալ ՚իհայրապետական աթոռն։ Ասի բան զնմանէ, թէ էր որդիմիամօր կնոջ այրւոյ. եւ վասն զի յաղքատութեանկնոջն հանդիպեալ ստնդեայ որդւովն իւրով մուրացիկշրջէր՝ եկն յարեցաւ նա ՚ի տուն կաթողիկոսարանին եւանդ կայր՝ ՚ի յոլովից իմն անտես լեալ. եւ ոչ եւսբնաւ մեկնեալ ՚ի դրանէ տաճարին Տեառն՝ ցրտահարսառուցեալ ՚ի ձմերայնի լինէր եւ տապախարշ արեւակէզյամարայնի։ Իսկ ՚ի հարցանել քահանայիցն, թէ«Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ բոլոր դառնաշունչօդոյդ հանդերձ ստնդիաց մանկամբդ տարեալ, եւ ոչմտանես ընդ յարկաւ ուրեք. ե իսկ նա զայս բան եւեթընդդէմ առնէր պատասխանի. «Ո՞չ գիտէք, զի սակսկաթողիկոսութեան զորդեակս իմ աստ սնուցանեմ։ե Որգրեթէ մարգարէուհի իմն վասն մանկան կինն գտանէր. զի սնեալ եւ ուսեալ ՚ի նմին հայրապետանոցի՝ նախյեպիսկոպոսութիւն եւ ապա ՚ի բարձր աստիճանհայրապետութեան կոչեցաւ։ Եւ սորա քաղաքավարեալզկեանս իւր իբրեւ ամս երեքտասան՝ վախճանեալ դնիընդ հարս իւր։ Իսկ յետ սորա զՍտեփաննոս ոմն ՚ի Դվինքաղաքէ կացուցանէին յառաջնորդութեան անդ՝ ոչինչաւելի քան զերկուս ամս կեցեալ։ Եւ յետ սորա Յովաբյաջորդեալ յՈստանէն ՚ի կուրապաղատին ապարանից՝իբրեւ ամիսս վեց միայն տեւեալ։

[24]

Զայսու ժամանակաւ Եզիտ ոմնոստիկան ՚ի Հայս յամիրապետէն առաքեալ լինէր. որիբրեւ եհաս ՚ի Նախջաւան քաղաք՝ ապա կուսակալս եւգործակալս ըստ գաւառաց գաւառաց առաքէր։ Եւ վասն զիընդ նոքօք նուաճեալ էր գաւառն Բագրեւանայ՝ ընդ այնապա զմի ՚ի պատուաւորաց ոստիկան առաքէ. որոյերթեալ հասեալ ՚ի վանս միայնարանի սրբոյն Գրիգորի, որ ՚ի գիւղն Բագուանու՝ երեկօթս անդ առնէր։ Եւտեսեալ ապա զգեղեցիկ եւ զյաւէտ չքնաղատես սպասսաստուածակերտ խորանին՝ զոսկեղէնս եւ զարծաթեղէնսեւ զգունակ գունակ երանգս առագաստին սրբութեան եւզհանդերձանս եւ զարկանելիս, ապա հրապուրեալ ՚ի չարագահութենէն՝ խորամանկ մտօք ջանայր հնարս մարթելգտանել սակս յինքն յափշտակելոյ զաստուածայինաւանդսն։ Եւ ըստ ապիրատ խորհրդոցն զմի ՚ի ծառայիցիւրոց անարգագունից ՚ի ծածուկ խարդաւանեալխեղդամահութեամբ ընկենոյր ՚ի գիշերի ՚ի վիհ մեծխորափտի՝ զվայրս մտին ՚ի վերայ կափուցեալ։ Եւ ապաայգուն իբրեւ զանխուլ իրին գոլով՝ ինքն ՚ի խնդիրլինէր խեղդամահ ժանտին, եւ առհասարակ զսուրբկուսակրօնսն ՚ի բանտ եւ ՚ի կապանս ըմբռնեալ՝ իբր թէնոքա գտան պատճառ կորստեան ծառայի նորա։ Եւ յոյզապա առեալ զտունս եւ զկայանս ուխտականացն երթայրբանայր զիւր վիճեալ ծառային ծածկեալ վիհն. եւիսկոյն ճիչ բարձեալ մարդակերն՝ մահապարտ զսուրբարսն պարտաւոր առնէր։ Եւ վաղվաղակի ապա եւոստիկանին զգացուցանէր զայն ինչ, զոր ոչ երբէքգտանէր տեսանել. եւ այնպէս զարիւն ամբիծ պարտաւորարարեալ՝ հրաման ընդունի յոստիկանէն առանցհարցեւփորձ կոտորել զսուրբ արսն։ Իսկ անօրէնվշտասէր չար դահիճն սրոյ ճարակ զսուրբ գունդնառհասարակ տայր աւելի քան զքառասուն այր. եւ ապազբովանդակ սպասուցն բազմութիւն միանգամայն իսկյինքն յափշտակեալ՝ լնոյր զկորստական չարագահութեանն չափ։ Իսկ ՚ի բազմաց սակաւք մնացեալքելեալք ՚ի փախստենէ փապարացն՝ եւ եկեալ գտեալ ՚իբազմախողխող երկաթոյն տապաստ անկեալ զդիակունսսրբոցն, եւ զեկեղեցին Քրիստոսի խրթնացեալ ՚իբարեզարդութենէ բեմին, ողբս ողորմելիս փոխանակխրախճանական երգոց յարդարէին. մանաւանդ զի եւ ոչկափուցման աչաց նոցա արժանի գտան։ Եւ այսպէս հազիւիմն գերեզմանի զսուրբսն տուեալ՝ ՚ի մխիթարութիւնիւրեանց բերէին զանբիծ արեանցն պարտաւորութիւն։Որով ընդ մարտիրոսս անուանք նոցա գրեցան ՚իդպրութիւն կենաց։

Բայց յետ վախճանելոյհայրապետին Յովաբայ զՍողոմոն ածեալ կացուցանենյաթոռ սրբութեանն։ Սա էր ՚ի քաղաքագիւղէն Գառնւոյ, եւ ՚ի մանկութենէ առեալ էր զլուծ կրօնաւորութեանկարգի եւ բազում առաքինաջան երկոց զանձն տուեալ ՚իմեծ ուխտին Մաքենոցաց. այլ եւ վարժեալ իսկ էր ՚իփիլիսոփայական արուեստս եւ առաւել եւս հմուտ լեալփսաղտութեան կրթանաց։ Եւ վասն զի ՚ի ժամանակսՍողոմոնի՝ հարանց հօր, յերկուս լինէր բաժանեալուխտն Մաքենոցաց, եւ հայրն հարանց հասարակ բաժնիւկրօնաւորական դասուն երթեալ բնակէր ՚ի Զրեսկ որ ՚իՇիրակ գաւառի՝ զհետ նորա եւ այս եւս Սողոմոն չուէրգնայր։ Եւ անդ ՚ի միայնակեցի կարգ ելեալ լինէր ՚իխրճիթ՝ բազում ճգանց եւ աշխատութեանց զանձն առեալ։Եւ մինչդեռ ՚ի խրճթէ անտի արտաքս հանեալ՝ չուեալածէին յաթոռ հայրապետութեանն, հարցաւ ապա յոմանցազատաց, թէ «Վասն զի ծեր ես եւ յանհնարին ճգնականվարուց յոյժ անաւազեալ, ընդէ՞ր յօժարեալ երթաս ՚իհայրապետութիւն։ե Առ որս պատասխանեալ նորա՝ ասէր. «Երթամ, զի գեղապաճոյճն նկարողաց սեւել զիս ընդայլ հայրապետսն տամ յորմ եկեղեցւոյն։ե- Եւ ըստ սմինայսմիկ գործն կատարէր. զի ոչ աւելի քան զմի ամկեցեալ՝ փոխի յաշխարհէ աստի եւ դնի ընդ հարս իւր եւկենդանագրի ՚ի քաւարանի սրբում։

Ապա զկնի սորա զԳէորգ ՚իգաւառէ Արագածոտան կացուցանեն ՚ի հայրապետութեան։Եւ վասն զի սպառսպուռ Հագարացիքն տիրեցին կալանզՀայաստանեայսս եւ մեծամեծք աշխարհիս նուազեցան, եւ մնացեալք ղօղեալ դադարեալ կային ընդ լծովծառայութեան նոցա. սակս այսորիկ իսկ յայսմ վայրիպակասեաց ՚ի Պատմութենէ աստի զրոյցք իշխանացմերոց, բայց եթէ գուցէ գտցի ինչ՝ բաւական քեզ բերցինախ քան զմեզ պատմեալն ՚ի Շապհոյ պատմագրէ։ Բայցզկնի Գէորգայ զՅովսէփ ՚ի գաւառէ Արագածոտան ՚իբնակչաց սրբոյն Գրիգորի կացուցանեն ՚իհայրապետութեան։ Յաւուրս սորա ոստիկան ոմն՝Խուզիմա անուն, եկեալ ՚ի Դվին քաղաք՝ զընդ իւրեւկացեալսն նուաճէր։ Եւ տեսեալ զգեղեցկութիւնմեծամեծ դաստակերտիցն տան կաթողիկոսարանին՝զԱրտաշատն եւ զԿաւակերտն եւ զՀոռոմոց Մարգ հանդերձնոցունց ագարակօք, եւ դաւաճանեալ ՚ի չարցանկութենէ եւ ՚ի դիւամոլ ագահութենէն՝ ուժգին իմնդժուարութեամբ յինքն ՚ի հայրապետէն Յովսէփայխնդրէր տալ նմա զմեծ դաստակերտս իբր ՚ի պատճառսգնոց արծաթոյ։ Իսկ մեծի առնն զմահ ընդ կեանսխառնեալ՝ ամենեւին ոչ տայր տեղի չար եւ ապիրատբանից նորա։ Իսկ ոստիկանն առ մղձկեալ սրտին դնէ ՚իբանտի զայրն Աստուծոյ եւ կապէր զնա ՚ի շղթայս եւգանիւ հարկանէր, զի թերեւս զարհուրեալ՝ առ նազհայցեալն տայցէ։ Այլ եւ նա ոչինչ վարկեալզտանջանսն՝ եկեալս ՚ի վերայ, եւ ոչ գրեալ ինչզբրածեծն առնել՝ քաջապէս համբերէր՝ Աստուծոյ զայնընծայելով։ Իսկ իբրեւ այնպէս անփոշիշ իմն ՚իհայրապետէն ոստիկանն լինէր՝ ապա պայուսակօք երիւքգանձս լցեալ եւ եդեալ ՚ի գլուխս իւրոց ծառայից եւհրապարակատես զայն արարեալ՝ յայտնապէս առհայրապետն մտանել հրամայէր եւ ընդ միւս կողմնգաղտագնացութեամբ առեալ տանել անդրէն։ Եւ ապահամբաւ հանեալ, թէ վաճառեցան նմա դաստակերտքն. եւզայրն Աստուծոյ արձակեալ ի՛ կապարանէ բանտին՝ ՚իտուն իւր առաքէ։ Իսկ նորա յետոյ բազում պնդութիւնեւ աներկիւղաբար երկս աշխատանաց յատենի ուղղոցցուցանէր՝ հազիւ ուրեք միայն զդաստակերտնԿաւակերտ եւ զՀոռոմոց Մարգ թափէր ՚ի ձեռացոստիկանին չարի։ Եւ այսպէս տարապարտ զրկեալ գտանէրյԱրտաշատէն յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ սակս այսպիսիչար մախանաց միշտ ՚ի նենգապատիր միտս ոստիկանն ընդհայրապետին բերեալ՝ ՚ի հրամանէ նորա ծառայք նորաըմբռնեալ զեղբայր մեծին Յովսեփայ, յակունսՄեծամօրի սպանեալ՝ ընկեցին զնա ՚ի ծովակն, որ է ՚իհիւսիսոյ կողմանէ ականցն։ Բայց հայրապետն Յովսէփկալեալ զառաջնորդութիւնն ամս մետասան՝ վախճանի։

Յետ սորա Դաւիթ ՚ի գաւառէ Մազազայ ՚ի գեղջէ Կակազոյ յաջորդէ զաթոռն սուրբ։

[25]

Ի ժամանակի աստ յայսմիկ ոստիկան ոմն՝ Հօլ անուն, փոքր գնդաւ յամիրապետէն անտի ՚ի Հայս առաքեալ՝չուեալ հասեալ մտանէր բնակիլ ՚ի Դվին քաղաքի։ ԻսկՍեւադայ ոմն անուն ՚ի Պարսիկ տոհմէ, - որ առեալ էրիւր կին զԱրուսեակ ՚ի Բագրատունի տանէ եւ ՚ի ձեռնայնորիկ զյոլով մասն երկրիս բռնակալեալսեպհականաբար իմն տիրէր, - այս Սեւադայ ընդվզեալ եւխանդացեալ ընդ ոստիկանին Հօլայ՝ գումարտակ ընդդէմնորա զօրաց բազմաց ունէր, ընդ որս էր եւ մեծսպարապետն Հայոց Սմբատ, եւ Սիւնեաց տէր եւ այլ եւսազատագունդ տեարք։ Եւ ապա հնարի կա՛մ ըմբռնել զՀօլկա՛մ դրժել ՚ի մահ։ Բայց Հօլն զհայրապետն Դաւիթպատգամ առ Սեւադան եւ առ սպարապետն Սմբատ եւ առՍահակ Սիւնեաց տէրն յղէր, «Թէ ընդէ՞ր եւ կամ վասնէ՞ր իրիք այդպէս զօշաքաղութեամբ իմիք հպարտացեալխրոխտայք դաւել զիս. թէ ոչ զիս՝ ասէ, կամիքընդունել, վայրացդ ելիցդ իմ տեղի տուք ՚ի բացգնալով, զի ՚ի ձէնջ աներկիւղաբար չու արարեալերթեալ գնացից։ե Իսկ հայրապետն բազում բանիւքզնոսա համոզեալ եւ աղաչեալ, ոչ կամեցան լսել. ընդոր յաւէտ ապա տրտմեալ գնայր։ Իսկ Հօլ իբրեւ գիտաց, թէ վճարեալ է չարութիւն նոցա, ապա աջողաձեռնաբարիմն ընտրեալ արս իմն երկսաւորս ՚ի սիրտս եւ ՚իպատրաստութիւն զինուց իբրեւ երկու հազար՝վաղվաղակի ելանէր ընդդէմ նոցա ՚ի պատերազմ։ Եւբանակ նոցա նստէր առ եզերբ Հուրաստան գետոյ հանդէպդաստակերտին Կաւակերտի։ Իսկ իբրեւ Հօլ ուժգին իմնասպատակ սփռէր ՚ի վերայ նոցա եւ ՚ի բախիլն ընդմիմեանս՝ ՚ի փախուստ դառնային զօրք նոցա առաջիզօրուն Հօլայ. եւ բազում արեան ճապաղիս ՚ի նոցանէհեղուին սմբակակոխ արարեալ։ Եւ անդ սպանաւ ՍահակՍիւնեաց տէրն. եւ սպարապետն Սմբատ եւ Սեւադայնհազիւ ճողոպրեալք անձնապուրծ փախչէին, ընդ նոսինեւ այլ եւս ՚ի սրոյն մնացեալ զօրքն՝ ցանեւցիրսփռեալ գնային։ Եւ Հօլն դարձեալ ՚ի Դվին քաղաքդառնայր։ Բայց զմարմին Սահակայ Սիւնեաց տեառննբարձեալ տանէր մեծ հայրապետն Դաւիթ ՚իհայրապետանոցն սուրբ, եւ անդ դնէր ՚ի քնարանի մերձ՚ի սուրբ քաւարանն։ Իսկ զկնի Սահակայ պայազատէզտէրութիւնն զայն Գրիգոր որդի նորուն, որփաղաքշական անուամբ Սուփան անուանիւր։ Իսկ ապալցեալ հայրապետին զկէտ կենաց իւրոց՝ վախճանի, կալեալ զառաջնորդութիւնն ամս իէ։

Իսկ զկնի նորա յաջորդէզաթոռ նորա Յովհաննէս ՚ի գաւառէն Կոտայից ՚ի գեղջէՈվայից։ Բայց յետ սկզբան ձեռնադրութեան նորա իբրեւանցին ամք ութ, քիլք ոմանք չարաբանք ՚ի նոյն ինքնյընտանեաց տան կաթողիկոսարանին լեզուօքնենգաւորօք բանս ապիրատս բամբասանաց ՚ի վերայյօդէին սրբոյ հայրապետին Յովհաննու. որպէս երբեմնսուրբ կոյսն Շուշան ՚ի դառնալի ծերոցն, կամՆարկեսոս ՚ի զրադատ չար վկայիցն, կամ նոյն ինքնԲանն Աստուած ՚ի Յուդայէ եւ յանօրէնքահանայապետիցն։ Եւ վասն զի ՚ի ժամանակին ԲագարատԲագրատունի հրամանատար եւ իշխան իշխանացս Հայոցգտանէր առ նմա, ապա դիմեալ երթեալ չուէինչանարդագուրդ նանրալեզու հայհոյիչք առննԱստուծոյ՝ զերկրաւ զլեզուս իւրեանց ածեալ եւղօղանջեալ առաջի նորա։ Իսկ նորա ՚ի սատանայականպարթոխաթափ լեզուացն հրապուրեալ՝ եւ ախորժակսյիւր լսելիսն զպիղծ հայհոյութիւնսն ամբարեալ՝ գրէհրովարտակ առ ամենեսեան, ՚ի բաց կալ յընդունելոյզհօտապետն. ՚ի մտի եդեալ ա՛յլ եւս կացուցանելհայրապետ ըստ իւրումն ձեռներիցութեան։ Իսկ մեծիառնն Յովհաննու իմացեալ զլլկանս սատանայականսիշխանին եւ հոգեւոր հատողական սրով զնա պաշարմամբքկապեալ՝ ինքն յարուցեալ գնաց ՚ի բանակետղ սրբոյնՍահակայ ՚ի վանս այրից ղօղեալ եւ լռիկ իմն անդմշտնջենաւոր աղօթից պարապեալ։ Զայն ապա իմացեալսպարապետին մեծի Սմբատայ եւ Գրիգորի Սիւնեացտեառնն եւ այլ եւս նախարարացն Հայոց, եւ համագունդ՚ի միասին եկեալք եւ ժողով եպիսկոպոսաց արարեալ եւստուգագէտ իմացուածիւ իմացեալ զ՚ի նանիր իժաթոյնշրթանց չար հայհոյչացն ստութիւն՝ հաստատենդարձեալ յաթոռն սրբութեան զայրն Աստուծոյ։ Իսկ ապաայնուհետեւ եկեղեցիք Քրիստոսի, որ երբեմնխրթնացեալն էր ՚ի վարատմանէ փեսային՝ դարձեալյինքն* զփեսայն առագաստաւոր նորոգապէսպայծառանայր։ Բայց իշխանն Բագարատ եւս առաւել վասնայնորիկ զչարեալ լինէր, զի առանց կամաց նորա եղեւհայրապետին հաստատութիւն եւ ուր ոչ ընկալեալ զնա, խնդրէր ժամ դիպող՝ զա՛յլ փոխանակ նորա կացուցանել։Բայց քիլքն անօրէնք սաստկապէս պատուհասիւառհասարակ սատակէին յաստուածասաստ բարկութենէանտի. ոմն ՚ի բարձրաւանդակ քարանձաւաց ՚ի վայրհոսեալ՝ եւ քարաժայռքն բաժինս ՚ի մարմնոյ նորաառնուին, մինչ զի ոչ մնայր ոսկր առ ոսկեր։ Իսկ այլոմն ՚ի բարձրաբերձ տանեաց ՚ի վայր գիշերի գլեալ՝ եւբոլոր անդամք նորա ջախեալ ջախջախեալ, եւ այնպէսսատակեալ։ Եւ այլ ոմն յորձանաց ուղխից գետավէժլեալ՝ եւ ոչ գերեզման անգամ զնա ընկալաւ։ Եւ այսպէսվերին ակնարկութեամբն վրէժս չարաչարս ՚ի նոցանէվասն ապիրատ լեզուացն խնդրեցաւ առ ՚ի յուսումնխրատու այնոցիկ որ զկնի գալոց են՝ մի՛ արկանել ձեռսմեղանչականս յօծեալն Աստուծոյ։

Յետ այսորիկ ոստիկան ոմն՝Ապուսէթ անուն, առաքեալ յամիրապետէն Ջաբրէ, չուէգայ ՚ի Հայս։ Իբրեւ եհաս ՚ի Տարօն գաւառ՝ իսկ եւ իսկ՚ի կապանս զիշխանն Բագարատ ըմբռնեալ, ետ տանել առամիրապետն, որ եւ սակս սրբոյ հայրապետին զանիրաւնխորհէր. աստ ապա զիրաւացի պատուհասվրէժխնդրութեան ըստ արժանին յանձին իւրում կրէր։Բայց բնակիչք Տաւրոս լերինն ըստ աղխատրոյզ իւրեանցբարուցն համագունդ ՚ի մի վայր հաւաքեալ եւ զմիզինուորութիւն զինուորեալ, եւ յանկարծակի ՚իվերայ տարմաբար յարձակեալ՝ սպանանէին զոստիկաննԱպուսէթ, իբրու վրէժս իմն իշխանին Բագարատայպահանջեալ ՚ի գայթակղութիւն անձանց իւրեանց։ Եւապա սպայք զօրու նորա ցանեւցիր սփռեալ՝ չուեալգնացին առ ամիրապետն գուժ արկանել նմա զիրինաղէտս։

Զայսու ժամանակաւ ԳրիգորՍիւնեաց տէր, որ Սուփանն յորջորջիւր, եւ ԲաբգէնՍիսական նահապետն գրգռութիւն չար ՚ի մէջ իւրեանցզարթուցեալ եւ գումարտակ ՚ի վերայ իրերաց կարգեալ՚ի պատերազմ, սպանանի ապա Սուփանն ՚ի Բաբգենայ. եւպայազատէ զտէրութիւնն Վասակ որդի նորա ընդ նորա, որ ըստ փաղաքշական անուանն Գաբուռ անուանիւր։

Բայց ամիրապետն իմացեալզսպանումն Ապուսեթայ՝ այնուհետեւ զօր գումարէ, գունդ կազմէ, ջոլիրս սպայից պատրաստէ, եւ տուեալ՚ի ձեռս ուրումն ընդոծնի իւրոյ՝ Բուխայ կոչեցելոյ, առաքէ ՚ի Հայս. եւ ապա հրաման անշուշտ ՚ի վերայեդեալ՝ զիշխանս աշխարհիս եւ զտեարս համագունդ ՚իկապանս ըմբռնեալ առ ինքն տարցէ, եւ զայլ եւս ռամիկհեծելազօրս, որ սուր յազդեր ունել մարթացեալ եւկամ զզէն շարժել՝ զամենեսին սատակեսցէ։ Բայց միայնթէ ՚ի լաւագունից ոմանց ՚ի պաշտօն օրինացն Մահմէտիոք դարձցի՝ զնոսա ընդ իւր տարցի։ Իսկ նորահամագունդ զօրօք չուեալ եկեալ հասեալ ՚ի Տարօնգաւառ եւ իբրեւ զկայծակն իմն փայլակնահար զաշխարհնարարեալ՝ վաղվաղակի ըմբռնեալ լինէին եւ որդիքն եւսԲագարատայ ըմբռնելոյ՝ Աշոտ եւ Դաւիթ, ՚ի Բուխայէհանդերձ ա՛յլ եւս իւրեանց ազգակցօք։ Եւ ՚ի դիպահոջզնոսա եդեալ՝ ասպատակ զզօրս իւր սփռէ ընդ ծործորս՚ի լերինն Տորոսի եւ ընդ երեսս գաւառին։ Եւ նախզբնակեալսն ՚ի խոխոմն լերինն զորս ըմբռնէինն՝տապաստ երկրի տային անողորմ սրով. իսկ զգաւառինհեծելագունդն զգռեհիկս զոմանս սրոյ ճարակ տային, եւ զայլս ձերբակալս արարեալ առ բռնաւորնհասուցանէին՝ տոռամբք զնոսա քարշեալ։ Իսկզանձնագեղս եւ զերեսաւորս եւ զգունեանս արտաքոյայլոցն տրոհեալ վասն անօրէն յօրէնս իւրեանցդարձուցանելոյ ըստ ամիրապետին հրամանի. եւ զայլսեւս մնացականս առ ՚ի նոցանէ հրամայէր սրով վատնել։Եւ այսպէս անդ ըստ գաւառաց գաւառաց շրջելով՝բազում աւուրս զետեղէր, մինչեւ զիշխանն Աշոտ եւզեղբայր նորա զԴաւիթ առ ամիրապետն խաղացուցեալառաքէր հանդերձ հարազատութեամբքն իւրեանց։ Ապաանտի չուէ գնայ զկողմամբք Վասպուրականի։ Իսկ մեծիշխան տանն Արծրունեաց՝ Աշոտ, թէպէտեւ հանդերձէրզինքն իւրայօքն վառելովք մարտ ընդ բռնադատինԲուխայի դնել, սակայն նախարարքն իւր ոչ գտանէիննմա համամիտք ՚ի գործ պատերազմի։ Ապա այնուհետեւակամայ կամօք հարկեալ երթայ առ Բուխայ. եւ նորավաղվաղակի զնա ըմբռնեալ հանդերձ համագունդհամազգեօք իւրովք եւ աւուրս ինչ ՚ի դիպահոջկացուցեալ, ապա առաքէ՝ գնացուցանելով առամիրապետն, կանամբք եւս եւ որդւովք հանդերձ։ Եւայնուհետեւ ձեռս զգաւառօքն արկեալ՝ զամենայն այրպատերազմական, որ սուր ՚ի ձեռին առեալ է կամ զզէնշարժեալ՝ հրամայէ ձերբակալս առ ինքն տանել. եւ ըստօրինակի կողմանցն այնոցիկ Տարօնոյ եւ անդ եւսնոյնպիսաբար արարեալ եւ տրոհեալ զբարեհասակաչափսնեւ զյաջողաձեռնականսն ՚ի պէտս իւրեանց պաշտամանցնբերել, եւ զայլսն կերակուր սրոյ տային՝ արեամբլցեալ զստորեաւն ամենայն։ Եւ ինքն չուէր գնայրհասանիլ նովին իսկ ասպատակաւ հինի զկողմամբքմայրաքաղաքին Դվնայ։ Իսկ մեծ սպարապետն ՀայոցՍմբատ՝ իբրեւ ետես զառ ՚ի նմանէ վրդովեալսասանութիւնն եւ զսատակիչ սրոյ զճարակումնն, որեհաս ազգացն այնոցիկ՝ զմահ ՚ի կեանս խառնեալ սակսաշխարհին իւրոյ փրկութեան գնայ ընդ առաջ նորաբազում ընծայիւք եւ պատարագօք։ Եւ ընկալեալ ՚ինմանէ պատուասիրաբար՝ ապա ՚ի կամս նորա յամենայնիբերեալ կարապետէ առաջի նորա եւ ճանապարհ նմա հորդէամենայն ուրեք, ուր եւ նա խորհեսցի երթալ։ Եւբազում իմաստութեամբ զսաղապ եւ զսնոտի միտս նորայինքն յանկուցեալ վստահէ այնպէս, զի խորհրդակիցիւր բռնաւորն եւ կամակից զմեծ ասպարապետնկացուցանէր։ Եւ առ հասարակ ՚ի միասին չուեն երթանմտանեն ՚ի Դվին քաղաք. եւ անդ եւս ապա ձեռն շուրջզգաւառօքն սփռեալ եւ ասպատակս հինից տարածեալ՝ եւզորս միանգամ ՚ի զինուորական կարգէ սուսերամերկսեւ զինաշարժս գտանէին, զոմանս Իսմայէլեան երկաթինտային կերակուր, իսկ զոմանս տոռունս ՚ի պարանոցարկեալ, այնպէս առ բռնաւորն քարշեալ ածէին։ Եւ անդապա կրկնակի ընդ ընտիրս զամենեսեան հանեալ, զորս՚ի կողմանս Տարօնոյ եւ ՚ի Վասպուրական նահանգէ ընդիւր առեալ ածէր, եւ զայժմու եւս ըմբռնեալսզդիտակավայելուչսն տրոհեալ ՚ի բաց եւ ՚ի բանտարգելեալ՝ եւ զայլսն անողորմ սրոյ տային կերակուր։Բայց յաղագս բանտարկեալ կապելոցն դնէին ՚ի միտսիւրեանց վաղվաղակի զնոսա հնազանդեցուցանել ՚իհաղորդութիւն օրինացն Մահմէտի։ Իսկ իբրեւ հարցան՚ի բռնադատէն Բուխայէ ուրանալ զՔրիստոս եւ ՚իկանոնս պաշտաման նոցա դառնալ. նոքա գեղեցիկ իմնմոլութեամբ զփոյթ պնդութեան յանձինս ընդունէին՝առ Քրիստոս լաւ վարկեալ երթալ քան առ ժամանակվայելել ՚ի մեղս։ Եւ ցուցանէին եւ յայտ առնէին, եթէչեն արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոյփառացն, որք յայտնելոց են ՚ի մեզ։ Եւ այնուհետեւսաստկապէս ՚ի չար բռնաւորէ յուզեցան մախանք ՚իվերայ սրբոցն՝ կապանօք զնոսա խոշտանկելով, եւբանտիւ եւ հարուածովք եւ անսուաղութեամբ, զիթերեւս զարհուրեալ նոցա ՚ի դառն կտտանացն՝ ՚ի կամսբռնաւորին եկեալ լիցին։ Իսկ նոցա յամենայնիքաջապէս համբերեալ նախատանաց եւ չարչարանաց եւգելարանաց եւ հարուածոց, մինչ զի առ հասարակկեղեքեալ լինէին մարմինք նոցա։ Եւ այնպէսարհամարհեալ եւ առ ոչինչ զվիշտս գրեալ, համբերէինբազում ճգանց եւ չարչարանաց. եւ եկին ՚ի մահխնդութեամբ, վասն զի զօրանային միշտ ՚ի բղխմանէանտի ջուրց կենդանութեանց, որ ելեալն էր ՚ի կողիցնՔրիստոսի եւ ցօղոյր ՚ի վերայ նոցա։ Իսկ տեսեալբռնաւորին զամենեսին զնոսա պինդս եւ փոյթս ՚իմեռանել վասն առ ՚ի Քրիստոս հաւատոցն՝ զգեցաւզսրտմտութիւն բարկութեան ՚ի վերայ նոցա իբրեւ զչարգազան, եւ հրամայեաց սրոյ ճարակ զնոսա տալ՝ ոչ ՚իմիում ժամու, այլ ՚ի բազում աւուրս սակաւ առ սակաւզնոսա վատնեալ. եւ ածեալ իբրեւ զոչխար ՚ի սպանդ, զիթերեւս զղջացեալք ուրասցին։ Իսկ նոքա յուսովնաստուածայնով ոչ ՚ի բարւոյն ՚ի չարն, այլ ՚ի չարէն՚ի բարին զղջացեալք լինէին։ Եւ այսպէս բազումվիշտս կրեալ համբերութեամբ բազմաւ՝ կցորդք բարեացվաստակաւորացն գտան. եւ կատարեալք սրով՝ պսակեցան՚ի Քրիստոսէ։ Էին ՚ի նոցանէ եւ այլ եւս արք եօթն, որոյ անուն գլխաւորին նոցա Ատոմ ճանաչիւր՝ ՚իգաւառէն Աղբակայ յՈրսիրանս գեղջէ. եւ վասն զիզուարթագին երեսօք էին եւ գեղեցկադիտակք եւաջողակք ՚ի զէն շարժել՝ ոչ զնոսա ընդ այլսն սրովկատարէին. զի դեռեւս ակն ունէին գոնեա զնոսայիւրեանցն թերեւս արկանել կորստական խորխորատ. Եւբազում պարգեւս բարեաց նոցա եւ գանձս ոսկւոյ եւարծաթոյ առաջի արկանէին. այլ եւ գիւղս եւգերդաստանս տալ խոստանային՝ եւ երեւելի եւփառաւորս ՚ի դրան արքունի առնել։ Իսկ երանելիքնամենեւին բնաւ իսկ անհաւան միտս նոցա յայնմիկցուցեալ՝ իբրեւ նահատակք քաջք նորոգեալք լինէին ՚իխոստովանութեան իւրեանց, զՔրիստոս, ըստգրեցելումն՝ համարեալ իւրեանց կեանս եւզմեռանելն՝ շահ։ Ապա յայնմհետէ եւս առաւելսաստկացեալ լինէր բարկութիւն բռնաւորին ՚ի վերայնոցա. դառն տանջանարանս զնոքօք հրամայէր հեղուլ եւարկանել զնոսա յամենայն չարչարանս եւ բախմունսկտտանաց, զոր ոչ լեզու բաւական լինի պատմել եւ ոչգրով բովանդակել։ Սակայն յոյսն աւետեաց եւ սէրնՔրիստոսի եւ ուրախութիւն վկայութեաննթեթեւացուցանէր նոցա զանհնարին ծանրութիւնբեռանցն. վասն որոյ ծանուցեալ բռնաւորինզանհրապոյր միտս սրբոցն՝ հրամայէ զնոսա զփայտէկախել։ Եւ մինչդեռ ըստ կերպարանաց խաչի կախեալկային՝ ուժգին պաղատանօք սուրբն Ատոմքաջալերութիւն ընկերացն մատուցանէր։ «Մի՛՝ ասէ, զարհուրիք՝ եղբարք, յառժամանակեայ մահուանէս. զիթէպէտեւ չարչարիմք վասն Քրիստոսի՝ հաղորդութիւնունիմք ընդ Աստուծոյ կենդանւոյե։ Եւ ապա յերկինսփոխանակ աչացն զխորհուրդս իւր ամբարձեալ՝ ասէ. «Յիսուս Քրիստոս՝ յոյս իմ, ուխտաւոր գոլով իմյայսմիկ տօնի տարեկանի մեծի նահատակին Գէորգայնոխազ պատարագ եւ վասն փառաց անուան քո. եւ արդայսուհետեւ զիս ինքն քեզ փոխանակ նոխազիմատուցանեմ։ Ընկա՛լ զողջակիզութիւն անձին իմոյ, որ ընդունիչդ ես պատարագաց. եւ խառնեա զիս եւ որքընդ իս են՝ ՚ի թիւ վկայից քոց սրբոց, որք սիրեցինզօր երեւելոյ գալստեան քոե։ Եւ այսպէս առհասարակնոցա համբերեալ մեծի պատերազմին բազումերկայնամտութեամբ՝ եւ յաղթեալ ամենայնի, աւանդեցին զհոգիս իւրեանց եւ ընկալան ՚ի Քրիստոսէզպսակն անեղծութեան։ Իսկ ժողովք քրիստոնէիցթէպէտեւ վշտանային սակս սաստիկ սրոյն կոտորմանզսուրբսն Աստուծոյ. սակայն գովեստ մեծ կատարէրնոցա Քրիստոս ՚ի ձեռն վկայիցն։

Կատարեցան ամենեքին սոքասուրբքս, որ առաջի եւ զկնի՝ յերեքհարիւրերորդիերկրորդի թուականութեանս Թորգոմեան, ընդ ամենայն՝աւելի քան զհարիւր յիսուն այր. թող զայնոսիկ, որքյայլ գաւառս եւ ՚ի քաղաքս եղեն վկայք, որոց եւանուանք նոցա գրեալ են ՚ի դպրութեան կենաց։

Բայց մեծ հայրապետնՅովհաննէս օր սահմանեալ յիշատակի ամենայն սրբոցսայսոցիկ տարեւորական պատուով տօնէին զսոցակատարումն ՚ի Մեհեկի ամսեան, որ օր քսան եւ հինգ էրամսոյն՝ ՚ի փառս ամենակալին Աստուծոյ։

Այլ էին եւս ոմանք ՚ինոցանէ, որք ոչ կարացեալ տեւել, ժուժալ, տանել եւհամբերել պատերազմին, լքեալք եւ լուծեալք դարձանյետս յանօրէն օրէնս Իսմայէլեան բռնադատին. եւուրացեալք ՚ի քրիստոնէական հաւատոցն ըստգրգռութեան սատանայական արբանեկացն՝ զաճիւն հնոցիմիայն զանձամբ արկեալ, տրտմեալք եւ գունատեալք եւամօթալիցք՝ թերեւս եւ ոչ ստորայնոցս հասեալհայթայթանաց՝ կորուսին զանուն եւ զկեանսմշտնջենական. որ քան զամենայն պատիւ բարձրագոյն եւփառաւորագոյն է, եւ հրոյն գեհենի միանգամայն իսկգտան ժառանգորդք։

[26]

Բայց բռնաւորն Բուխայ իբրեւետես զամենայն ինչ աջողեալ ըստ իւրոց կամացն՝ ապահրոսակս առաքէ Վասակայ Սիսական իշխանի եւ եղբօրնորա Աշոտոյ եւ այլոց եւս տերանց աշխարհի նոցա, զիըմբռնեալ առ ինքն վաղվաղակի հասուսցեն զնոսա։ Բայցյոլովք ՚ի տերանցն կուսակալաց յանառիկ ամրոցնԲաղաց դիմեալ հաւաքեալ փրծանէին ՚ի ձեռաց նեղչացն։Իսկ իշխանն Վասակ՝ հազիւ ՚ի նոցանէ ճողոպրեալ՝փախստեայ գնայր չուէր ընդ կողմանս Կոտայս գաւառի։Զայն զգացուցեալ վաղվաղակի Բուխային՝ զօր զհետառաքէ ըմբռնել զնա։ Իսկ իբրեւ զհետ կրթեալ հասինհուպ իշխանն հէնք հրոսակին, ապա ընդ կրունկնդարձեալ նորա՝ առ ՚ի գործ զվաղակաւորն առեալ՝ առհասարակ զնոսա թաւալգլոր խաղացուցանէր. եւ ինքնանցեալ գնայր յարեւելս յաշխարհն Գարդմանաց առիշխան աշխարհին, որ Կտրիճն անուանիւր։ Բայց եւյայնմ եւս ոչ եղեւ տեղի գտեալ փրկութեան իշխանինՎասակայ ՚ի թշնամւոյն. վասն զի իշխանն Գարդմանացդաւաճանեալ ՚ի դիւէն՝ կալեալ կապէ զնա եւ առաքէ տայ՚ի ձեռս Բուխայի, ՚ի մտի եդեալ, թէ փոշիշն ինչբարւոյ ՚ի Բուխայէ սակս այնորիկ ՚ի նմանէ գտցի։ Իսկբռնաւորն առեալ ընկալեալ զնա՝ ապա եւ զեղբայր նորազԱշոտ եւ մեծ տիկինն զմայր նոցա ըմբռնեալ զօրացնասպատակելոց՝ առ նա վաղվաղակի հասուցանէին ՚ի Դվինքաղաք։

Աստանօր ապա մեծ հայրապետնՅովհաննէս, վասն զի շրջէր ընդ վիճակեալ կողմանսգաւառին Գեղարքունւոյ, լցեալ զկէտ կենաց իւրոց՝վախճանի ՚ի մեծ ուխտի կրօնաւորական կայանինՄաքենացւոց, եւ ՚ի նմին ուխտի սրբոյ ՚ի հանգիստ զնափոխէին. որ կալաւ զառաջնորդութիւն ամսքսանեւերկու։

Բայց բռնաւորն Բուխայզըմբռնեալսն առ ինքն եւ զդիպահոջսն կացուցեալ՝առեալ չուէ գնայ զկողմամբք արեւելից, պայմանպատգամացն առ սպարապետն Սմբատ յղեալ՝ վաղվաղակիզհետ նորա չուել երթալ հասանել ժամանել յամբոկգործոյն։ Այլ նա նախ հրամայեալ ժողով եպիսկոպոսացլինել ՚ի քաղաքագիւղն Երազգաւորս՝ ձեռնադրեն ՚իհայրապետութիւն զԶաքարիայ ՚ի Կոտայս գաւառէ ՚իգեղջէ Ձագայ, եւ աղօթից նորա զանձն իւր յանձնարարեալ՝ ինքն չուէ գնայ առ բռնաւորն Բուխայ։ ԻսկԲուխայի երթեալ ըմբռնէ զմեծ իշխանն Ատրներսեհ, որբնակեալ էր յամրոցին Խաչենւոյ եւ զայլ եւսզհամազգիս նորա։ Եւ անտի չուեալ գնայ ՚ի գաւառնԳարդմանայ՝ եւ պատնէշ եւ պաշարումն շուրջ զԳարդմանբերդիւն եդեալ, ըմբռնէ անտի եւ զիշխանն ԳարդմանայզԿտրիճն ՚ի կալանս կապանաց արկեալ։ Եւ անտի եւսչուեալ յՈւտի գաւառ՝ ձերբակալ ՚ի Տուս գիւղ առնէզՍտեփաննոս, որում եւ Կոն անուանէին զնա. որ ՚ինախնւոյ իւրմէ Սեւկոյ՝ Սեւորդիք ազգքն անուանէին։Եւ ապա եւս իշխանն Աղուանից Եսայի նենգապատիրլեալ՝ առ ՚ի նմանէ ըմբռնի ՚ի ձեռն նորա հանդերձհամազգեօք իւրովք, ընդ նմին եւ այլ եւս տեարք եւիշխանք աշխարհին Աղուանից կալեալ կապեցան ընդձեռամբ նորա, ոչ սակաւ ինչ արեան ճապաղիս հեղեալեւս յայնմ աշխարհին։

Եւ այնուհետեւ զամենեսեանզնոսա, որք ՚ի կալանս կապանաց եւ ՚ի դիպահոջ առ նմաբերէին՝ եւ առեալ ընդ իւր խաղացուցեալ չուէ գնայտանելով զնոսա առ ամիրապետն։ Ապա եւ զսպարապետնՍմբատ առեալ ընդ իւր տանելով յարքունական դուռն՝կարծիս իմն նմա տալով, թէ միամտութեան նորա առ ՚ինմանէ փոխարէն բարեաց յամիրապետէն շնորհեսցի, տիրել տիրաբար բոլոր Հայաստանեայցս եւ առնուլպարգեւս եւ պատիւս յարքունուստ. եւ այնպէս դարձեալդառնալ յիւրական աշխարհս։ Այլ իբրեւ չոգան հասին՚ի դուռն արքունի եւ յանդիման ամիրապետին եղեն, ապա եւ զնա եւս ընդ այլոց կապելոցն հաւասարեալ եդին՚ի բանտի. եւ ոչ յիշեցան առաջի նոցա երախտիքմիամտութեան նորա առ նոսա։ Իսկ ապա յետ ոչ բազումինչ աւուրց հարցափորձ ՚ի վերայ հասարակաց կապելոցնտերանց եւ իշխանացն Հայոց եւ Աղուանից ածէին, զիկա՛մ դարձցին յանօրէն յօրէնս նոցա՝ ուրացեալքզՔրիստոսի աստուածպաշտութիւնն եւ այնպէս բազումպարգեւս եւ պատիւս ՚ի նոցանէ առնուցուն եւյուղարկեսցին ՚ի հայրենի աշխարհն եւ ՚ի տունսիւրեանց. եւ կա՛մ սաստիկ խոշտանկանօք եւչարչարանօք եւ անհնարին մահու հատանիցեն զյոյսկենաց նոցա։ Եւ վասն զի այսպէս զբոհմունս կատանաց՚ի վերայ նոցա սաստիկ զարհուրմամբք զարթուցանէինօր ըստ օրէ՝ ժամանակ ինչ յերկարեալ զնեղութիւնանձկութեանն, ոմանք ՚ի նոցանէ հաւանեալք բանիցնարքունի՝ դարձան յանաստուած աստուածածանօթութիւննոցա. եւ ոմանք թէպէտեւ ոչ առ ժամայն կրեցինթլփատութիւն, սակայն յանձին կալեալք՝ զի եւ նոքաեւս ՚ի ժամ դիպող կատարեալ լնուցուն զկամսամիրապետին։ Բայց մեծ սպարապետն Սմբատ՝ քաջապէսընդդէմ ստութեանն ստուգութեամբ վառեալ ըստզուարթածաղիկ ալեացն եւ կատարելագոյն հաւատոցն որ՚ի Քրիստոս՝ եւ ըստ յուսոյ կենացն յաւիտենականաց, որ միշտ յինքեան շտեմարանէր՝ բնաւ ոչինչ շեղեցաւ՚ի բանս հրամանաց նոցա, լաւ համարեալ մեռանել ընդՔրիստոսի քան առ ժամանակ մի վայելել ՚ի մեղս։ Եւայնպէս ընդդէմ հարցողացն նա առնէր պատասխանի՝անհնարին գոլ թողուլ նմա զօրէնս քրիստոնէականհաւատոց, զոր աւազանին շնորհօքն ընկալաւ պարգեւսբարեաց, քան պաշտել զօտարոտի օրէնս անօրէնս։ Եւայսպէս ոչ միանգամ կամ երկիցս, այլ բազում անգամաներկիւղաբար առնէր ընդդիմութիւն նոցա.

Իսկ իբրեւ զփորձ նորայնկամաց առին եւ ծանեան զմիտս նորա անհրապոյրս՝խորհեցան դառնաշխատ տանջանօք զնա կորուսանել։ Իսկերկնաւոր այցելութիւնն պարտական մարմնոյ մահուամբհաճեցաւ ազատել զնա ՚ի յաւիտենական մահուանէհոգւոյն. եւ իւրով մահու վախճանեալ՝ ոչ անկաւզնովաւ ուրացութիւն սուրբ օրինացն Քրիստոսի. այլլնոյր ՚ի մարմնի իւրում զհանդէս մարտիրոսականպատասխանատրութեանն. Զոր եւ բարձեալ իսկ զմարմինննորա քրիստոնէական դասուց՝ սաղմոսիւք եւօրհնութեամբ եւ երգօք հոգեւորօք տարեալ եդին ՚իվկայարանի սրբոյն Դանիէլի մարգարէին, որ եւընկեցեալ իսկ լինէր նա ՚ի գուբն առիւծուց։ Բայցայլոց իշխանացն թուի ինձ եւ ոչ մի ինչ մնացեալ որքոչ եղեն հեստեալք յաստուածակողմանն կամ ոչ շեղեալքյանօրէն օրէնսն Մահմէտի. վասն զի պակուցեալք եւզարհուրեալք յառժամանակեայ մահուն երկիւղէ՝ ոչառին ՚ի միտ զանմահ մահուն դառնութիւնն. եւ ոչինչփոյթ արարեալ զսարսափելի աւետարանութիւնն ՓրկչինՔրիստոսի, որ լսելի լինելոց է յահագին ատենին. «Թէոր ուրասցի զիս առաջի մարդկան, ուրացայց եւ ես զնաառաջի հօր իմոյ, որ յերկինս է։ե

Բայց միայն Ստեփաննոս, որԿոնն ՚ի ռամկաց սովորական խօսից անուանիւր, եւզկնի նախարարացն Հայոց կապանօք տարեալ եղեւ ՚իԲուխայէ ՚ի դուռն արքունի, ուր եւ վկայեացն իսկբազում հարանօք տանջեալ վասն խոստովանութեանանուանն Քրիստոսի, որ պսակեալ ՚ի Հօրէն լուսոյ՝գրեաց զանունն իւր ՚ի դպրութիւն կենացն, որ եւկատարեցաւ ՚ի վեցհարիւրերորդի ութերորդիթուականին Հոռոմոց։

[27]

Յայսմ հետէ ապա եթէ թեթեւթուեսցի քեզ զառ ՚ի ծերունեացն անցեալ բան ՚իպարզագունիցն չափաբերապէս հանդիպեցայց. վասն զիհաճեցաւ բանս ոչ երկրորդել միւսանգամ զհետեւանսզրուցաց Շապհոյ Բագրատունւոյ եւ մերումս ժամանակիպատմագրի, որ յայտապատում իսկ արարեալ է զրոյցսպայազատութեան որդւոյ Աշոտոյ սպարապետին Սմբատայզիշխանական պատմութիւնն, եւ զթագաւորացնզհանգամանացն զկարգս, եւ կամ զդարձ գերելոցն ՚իԲուխայէ զՀայաստանեայցս իշխանաց եւ նախարարացյիւրաքանչիւրն սեպհական իշխանութիւնս ածեալկացեալ հաստատեալ. եւ թէ ո՛յք ՚ի նոցանէ հոյակապքեւ հարուստք եւ ուժեղակք ընդդէմ հակառակորդացհինից գտան. եւ կամ ո՛յք յումեքէ եղենհարստահարեալք, եւ կամ զվախճան նոցայիւրաքանչիւրումն տեղ։ Զի թէպէտ ստուգութիւնսահմանական բանի բացատրութեան եւ զբոլորովինբաժանումն ապացուցից ոչ կարացեալ ըստ քերթողականհրահանգացն համառօտաբար ընձեռել. սակայն ըստիւրումն ժամանակի ընտանի գոլով նորա զրուցացնամենայնի՝ գեղջուկ բանիւ բաւական քեզ տայ պատճառստեղեկութեան։

Արդ այսպէս ես աստանօրզբովանդակն ՚ի նա թողացուցեալ՝ եւ որ ինչհարկաւորաբար այժմ ինչ պիտոյ է ճառիս պատմութիւն, զայն եւեթ համառօտ քեզ ընձեռութիւն առնելով, փորձեցայց սակաւուք իբր ներածութեան եղանակաւ՝որպէս վերագոյն ասացաւ, ՚ի մանկութենէ մինչեւցերեւոյթս երիտասարդութեանն զԱշոտոյ՝ որդւոյՍմբատայ սպարապետի, զզօրութիւնս եւ զքաջութիւնսեւ զպատերազմունս եւ զհրոսմունս յայլս եւ զայլոցեւս ՚ի նա՝ բաւական բերցի քեզ առ ՚ի Շապհոյպատմեալքն։

Իսկ յորժամ փոխանակ Սմբատայհօր իւրոյ պայազատէ զսպարապետութիւն Հայոց, գրեթէամենեցուն քան զնա նախագունիցն վեհագոյնճանաչիւր. վասն զի ընկալեալ զմեծարանս՝ ՚ի բացարհամարհէր զանարգանս եւ միշտ ՚ի հրահանգս բարւոյկրթութեան զինքն վարժէր, եւ բարի ազդումն իւրոյհոգւոյն տայր՝ ընդ ամենեսեան կալեալ սերտ սէր. եւոչ ՚ի հակառակութիւնս ինչ կամ ՚ի կռիւս ընդթշնամիսն մաքառեալ, քան թէ բարեզգեաց բանիւք եւբարի օճանաւ ածեալ զնոսա յուղղութիւն եւ ՚ի կամսիւր։ Իսկ զպաճարանս սնոտի շահուց վնաս իւր վարկեալեւ առատաձեռն առ ամենեսեան գտեալ՝ յինքն զբազմացմիտս յանգուցանէր սիրալիր սրտիւ, որպէս զի յայսմսակի ամենեքեան իսկ նմա հաճեալ հաւանեալ էին։ Եւայսպէս ապա զկարգ սպարապետութեան քաղաքավարեալ՝մինչեւ համբաւ բարւոյն ՚ի դուռն արքունի հասանէր։Ապա ոստիկան ոմն ՚ի Հայս արաքեալ, որ Ալի արմանիանուանիւր՝ ըստ հրամանի ամիրապետին իշխանիշխանացս Հայոց զնա կացուցանէր, բազում զզգեստիւքեւ արքունական պատուով ճոխացուցեալ՝ ՚ի նահաւատալով զսակս Հայոց եւ զամենայն բեկար արքունի։Եւ այսպէս պատուականագոյն եւ առաջին նա գտեալ եղեւքան զամենայն նախարարութիւնս Հայոց. եւ ամենեքեանդաշինս ընդ նմա դնէին՝ որպէս արդարեւ ընդթագաւորական զարմի։ Այլեւ ՚ի մտի ամենեցուն եդեալ, զի թէ դէպ ինչ պիտոյից գացի՝ նաեւ ՚ի տոհմ իւրարժանի լիցին մատչել ՚ի թագաւորութեան ցեղս՝ զնոսաորոշել յայլոց նախարարութեան ցեղից։

Բայց զայսու ժամանակաւահագին իմն շարժմանց եղելոց ՚ի Դվին քաղաքի, բազում սասանութիւնս եւ փլուզմունս տանց եւպարսպաց եւ ապարանից լինէր, եւ առհասարակ քանդումնեւ դղրդումն առնոյր քաղաքն. այլ եւ մահ յոլովիցմարդկան ՚ի վերայ հասանէր. եւ այնպէս ահագին իմնլինէր վտանգ տագնապին՝ մինչեւ ոչ ոք մնալ ընդյարկաւ, այլ ՚ի հրապարակս եւ ՚ի փողոցս ելեալհաշեալ հառաչէին։ Իսկ ցրտաշունչ սառնամանիքձմեռայնւոյն առաւել բերէր զլքացումն հեծութեան, զի յոլովք մսեալք եւ ծայրատեալք լինէին։ Իսկ սուրբհայրապետն Զաքարիա ուժգին աղօթիւք եւ պաղատանօքմշտնջենամռունչ եւ աղերսալի աղօթս առ բարեգութնԱստուած մատուցանէր, եւ երկնային ազդեցութեամբն՚ի բաց բառնայր զաստուածասաստ բարկութիւնն՝անվնաս զեկեղեցի Քրիստոսի պահեալ ՚ի բազմաբերցասմանէ վտանգին։

Բայց իշխանք եւ նախարարք, որք ըմբռնեալք գերեցան ՚ի Բուխայէ՝ զայսուժամանակաւ մի ըստ միոջէ ՚ի կարգ անկեալ չուէինյաշխարհ տէրութեան իւրեանց եւ ՚ի սեպհականութիւնսեւ ՚ի տունս. եւ ապա մերկացեալ յանձանց իւրեանցզակամայ ուսմունս պիղծ օրինացն Մահմէտի՝զքրիստոսաւանդ օրէնս հայրենիս առհասարակբարձրացուցեալ բերէին յանձինս իւրեանց, ոչ ՚իծածուկ երկիւղիւ ինչ՝ այլ իբրեւ ՚ի վերայ բարձրտանեաց քարոզէին զՔրիստոսի աստուածպաշտութիւնն։Ընդ որս հաճեալ Տէրն՝ բնակեցոյց յուսով զնոսա, յորում եւ օրհնութեամբ Տեառնն օրհնեցան եւ նովիմբգովեցան. հերկեցին հերկս եւ ո՛չ ՚ի վերայ փշոց։ Եւապա ձայն խրախճանաց ցնծացելոց ՚ի յարկս նոցալինէր՝ եւ ձայն հարսին եւ փեսայի։ Ծնան որդիս եւարարին պտուղ, եւ բնակեցան իւրաքանչիւրօք ՚իժառանգութեան իւրեանց։ Եւ այց արար Տէր նոցա եւաջողեաց ՚ի բարութիւնս։

[28]

Յայսմ ժամանակի Վասակհայկազուն, որ Գաբուռն յորջորջէր՝ վասն զիփեսայացեալ էր Աշոտոյ իշխանաց իշխանի, իշխան ապաՍիւնեաց զնա կացուցանէր՝ յարքունուստ նմա առնելովպատիւ. որ բազում ճոխութեամբ վարեալ զիշխանականպետութիւն իւր, տիրելով միանգամայն Սիսականազգին։ Բայց զմեծ սպարապետութիւնն Հայոց տայ Աշոտեղբօր իւրում Աբասայ, որ էր այր քաջանձնեայ եւթիկնաւէտ, առոյգանձն եւ գեղեցիկ հասակաւ, կորովիեւ աջողակ ՚ի պատերազմունս. որ եւ աջակցեալ իսկեղբօր իւրում Աշոտոյ զամենեսեան հնազանդէր ընդլծով ծառայութեան. ՚ի բազում կողմանս բազում անգամարութիւն ցուցեալ՝ եւ հռչակաւոր եւ հոյակապ ՚ի մէջբազմաց երեւեալ։

Բայց յետ վախճանելոյ Աշոտոյմեծի եւ հռչակաւորի իշխանի տանն Արծրունւոյ եւդնելոյ զնա ՚ի ղիրիմս հարց իւրոց՝ պայազատէրզիշխանական պետութիւնն զայն Գրիգոր որդի նորա ընդնորա, որ Դերենիկն անուանիւր։ Եւ էր նա այր սէգ եւզգաստ եւ սօս ՚ի գնացս ոտից, եւ զօրաւոր արդեամբքեւ բանիւ, եւ տնօրինէր միշտ յամենայնբարեձեւութիւնս բերիլ։ Եւ վասն զի փեսայացեալ էրնա Աշոտոյ իշխանաց իշխանի, սակս այնորիկ հայրախնամկամօք եւ խոհական սիրելութեամբ միշտ խրատ բարեացնմա մատուցանէր. որ եւ ՚ի սկզբան անդ ընկալեալ՝հլու եւ զգօն մտօք հաւանէր ընդունիլ եւ յոտինզբոլոր թշնամիս ՚ի սադրելոյ նորա կացուցանէր. եւշինութեան եւ խաղաղութեան պարապեալ՝ յապահովս ՚իբնակութեան իւրեանց պատրաստէր զհայրենիտէրութիւնն իւր ՚ի բոլոր հինից։ Բայց յետոյ ՚ի կամսանձին զինչպիտութեան բերեալ՝ ոչ անսայր բանիխրատու աներոյ իւրոյ որպէս յերէկն եւ յեռանդն, եւչլինէր նմա այն յաջողումն ինչ ՚ի բարութիւնս։

Բայց մեծ իշխանն ՍիւնեացՎասակ, որ ըստ փաղաքշականին Իշխանիկ անուանիւր՝յաւէտ իմաստութեամբ եւ հեզահամբոյրհանդարտութեամբ եւ հաւանութեամբ մեծաւ հնազանդէրԱշոտոյ իշխանին իշխանաց, եւ խրատու նորա զունկնմատուցանէր խնամով՝ իբրեւ զօրէնս միշտ ՚ի սրտիիւրում պահելով։ Եւ ՚ի ձեռն այնորիկ յաւէտ իմնընդարձակագոյն զտուն տէրութեան իւրոյ յարդարէր ՚իբոլոր բարեմասն լրութիւնս. եւ կայր բազումխաղաղութեամբ ըստ ամենայն հանդիսիբարեպաշտութեան։

Բայց միւս եւս իշխաննՍիսական՝ Վասակ, որ Գաբուռն փաղաքշաբարանուանիւր՝ յայսմ ժամանակի վախճանեալ եւ եդեալ ՚իշիրիմս հարց իւրոց, պայազատէ զհայրենի տէրութիւննԳրիգոր որդի նորա ընդ նորա, որ Սուփանն յորջորջէր։Սա իմաստութեամբ եւ աջողաձեռնութեամբ եւշինութեամբ բազմաւ անդր եւս քան զպայմանն լնոյրզչափ հարց իւրոց։ Բայց առաւել յեկեղեցեաց Քրիստոսի՚ի շինութիւն եւ ՚ի նորոգութիւն զինքն վերաբերէր։

Իսկ մեծ եւ սուրբ հայրապետնԶաքարիայ իբրեւ եկաց յառաջնորդութեան անդ իբրեւամս քսաներկու՝ վախճանեալ դնի ՚ի քնարանի հարցնսրբոց։

Ապա իշխանն իշխանաց Աշոտ՝ընտրեալ զայր մի պատուական յընտանեաց տաննկաթողիկոսարանին, Գէորգ անուն՝ որ էր ՚իգիւղաքաղաքէն Գառնւոյ, հրամայէ ձեռնադրել զնայառաջնորդութիւն տանս Թորգոմայ։

[29]

Այլ ինձ աստանօր ոչ արդեօքայլ ինչ է բանս սիրելի քան թէ դեգերիլ ՚ի բանսգովեստից, որ վասն Աշոտոյ իշխանաց իշխանին ենհետեւմունք։ Վասն զի ՚ի տիս հասեալ միջակութեան՝քաջահասակ էր նա եւ անձնեայ եւ թիկնաւէտ եւզուարթերես եւ մրայօն նկարէն իմն, եւ նիշ արեանյաչսն ունելով՝ որպէս զյակինթ կարմիր ՚ի մէջմարգարտի ծագեալ, եւ վայելչացեալ գեղեցկութեաննալեօք. մեծիմաստ եւ քաղցրաբան, եւ առ կերակուրսխրախճանաց պարկեշտ. ոչ խանդացեալ նորա ընդլաւագոյնսն եւ ոչ արհամարհեալ զնուաստագոյնսն, այլ հասարակաց ՚ի վերայ տարածէր զզգեստ խնամոցիւրոց։ եւ լծակօք իմն կշռէր նախ զիւր եւ ապազամենեցուն կենցաղս. միանգամայն իսկ ասել, եթէ որինչ մարդկութեանս է պիտանի ոչ ինչ կասեցուցանէր*։Զայսպիսիս ապա տեսեալ քաջատոհմիկ պերճութիւնիշխանացն եւ նախարարացն Հայոց՝ խորհուրդմիաբանական առեալ՝ թագաւորեցուցանել զնա ՚ի վերայինքեանց, զեկուցանեն ամիրապետին ՚ի ձեռնոստիկանին Յիսէի՝ որդւոյն Շեխայ։ Զոր եւ սիրալիրսրտիւ զարժանահայց խնդիրն ընկալեալ՝ առաքէ ապաԱշոտոյ թագ թագաւորական. զոր եւ բերեալ իսկոստիկանին Յիսէի՝ ընդ նմին եւ այլ եւս զգեստսթագաւորականս, եւ պարգեւս եւ պատիւս, եւ երիվարսօդապարիկս զինուք եւ զարդուք մատուցանէին առաջինորա։ Կոչեցաւ ապա եւ անդ մեծ հայրապետն Գէորգ եւզհոգեւոր օրհնութեանցն գովութիւնս աստուածայինս՚ի վերայ կատարեալ փոխանակ օծման սրուակի իւղոյն՝պսակեն զնա թագաւոր ՚ի վերայ Ասքանազեան ազին։ Եւայնուհետեւ բազում եւ երեւելի կարգս յարդարէրաշխարհի տէրութեան իւրոյ, յօրինուածս տանց, ազգաց, քաղաքաց, շինից, դաստակերտաց, եւհարթհաւասար ըստ իւրաքանչիւրոցն կատարէր կարգսլեռնականաց եւ ջերմահովիտ բարեխառն դաշտականաց, եւ զամենայն տափարակ տեղիս՝ ագարակս եւ գոմս դնէր. եւ զմարմանդս յայգիս եւ ՚ի բուրաստանս զարդարէր. եւ զամենայն որ ինչ օրէն է թագաւորութեան եւ որ ինչ՚ի թագաւորութեան եւ որ շուրջ զթագաւորութեամբ ոչինչ իւիք կասեցուցանէր. եւ գրեթէ հարստագոյն եւխոհեմագոյն քան զամենայն թագաւորութիւնս գտանէր։Եւ այսպէս ՚ի նորոգատուր թագաւորութեաննբարձրացուցանէր զազգս Թորգոմեան։ Եւ ապա ձեռնզհիւսիսական կողմամբք արկեալ ՚ի ծործորս մեծիլերինն Կովկասու, որ ՚ի հովիտն եւ ՚ի ձորսերկայնագոգս բնակեալք էին ազգք ընդ իւրեաւհնազանդեցուցանէր. այլ եւ զաղխատրոյզ բնակիչսնԳուգարաց եւ զելուզակուտ մարդիկ Ուտի գաւառիառհասարակ ընդ ձեռամբ նուաճէր՝ ՚ի բաց ՚ի նոցանէհերքելով զաւազակութիւն մարդադաւութեան, եւ իբրեւօրինաւորս եւ հլուս զամենեսեան կազմէր, եւառաջնորդս եւ իշխանս նոցա կացուցանէր։ Այլ եւզթագաւորն Եգերացւոց ՚ի սէր միաբանութեան ընդ իւրկապակցեալ՝ այնպէս նմա այցելէր, մինչ զի անընդհատյորդիութեան սակի գոլով՝ մտերմաբար պարտավճարմիշտ նմա ՚ի ծառայութիւն բերէր։ Այլ եւ մեծ ԿայսրնՅունաց՝ Բարսեղ, ոչ փոքր ինչ պայման խաղաղութեանեւ նուաճութեան եւ սիրոյ հաստատէր ընդ արքայինմերոյ Աշոտոյ՝ որդի սիրելի զնա անուանելով եւհաղորդակից կացուցանելով յամենայնթագաւորութիւնս տէրութեան իւրոյ։ Եւ այսպէս ապալցեալ եւ կատարեալ լինէր բովանդակաբար բոլոր կարգսառաքինի գործոց ըստ կարգի այնց պարծանաց, զորսընկալեալն էր։

Զայսու ժամանակաւ մեծիշխանն տանն Արծրունի՝ Գրիգոր, որ Դերենիկնյորջորջիւր՝ ձեռն զգաւառօքն եւ զքաղաքօքն արկեալզկողմամբք Հերայ եւ Զարաւանդայ՝ ՚ի հնազանդութիւնընդ իւրեաւ զկողմանսն զայնոսիկ նուաճէր։ ԻսկԻսմայէլեան ազգին գլխաւորք, որք բնականաբարսեպհականեալ էին զսահմանս քաղաքացն եւ գաւառացնայնոցիկ, թէպէտեւ շրթամբք զհարթ հաւասարութիւն եւզհնազանդութիւն առ իշխանն Գրիգոր ցուցանէին եւյայտ առնէին. սակայն սիրտք իւրեանց հեռացեալքմեկուսի էին ՚ի նմանէ։ Ապա յաւուրս աշնայնոյն մեծիշխանն չուէր գնայր զկողմամբք Հերայ ՚ի հանդիպումնգլխաւորի քաղաքին. եւ իբրեւ ել առ իշխանն՝դաւաճանութեամբ ՚ի ծածուկ զօրս ղօղեալ թագուցանէր՚ի խոխոմս յայգեստանին։ Եւ ՚ի հանդիպիլ իշխանին՝յանկարծօրէն յարուցեալ զօրքն Իսմայէլեան ՚իտեղւոջէ իւրեանց, ՚ի թիկանց կուսէ իշխանին ՚իվերայ զեղեալ հեղան. եւ առ ժամայն հարեալ զիշխաննսրով սուսերի յերկիր կործանեցին։ Եւ այնպէսխարդաւանել յանօրինաց՝ բարձաւ մեռեալ. եւ տարեալթաղեցաւ ՚ի շիրիմս հարց իւրոց։ Իսկ զկնի նորապայազատէ զիշխանութիւնն մեծ՝ Աշոտ որդի իւր, թոռնարքային Աշոտոյ։

Բայց զմնացորդս բանիցսայսոցիկ՝ զօրութեանց եւ քաջութեանց եւ մրցանաց եւպատերազմաց եւ բազում բարի օճանից աւանիկ գրեալ ՚իգիրս Պատմութեանց Շապհոյ Բագրատունւոյ՝ բաւականքեզ կացուցանել տեղեկագոյն առնն բարեբաստութեան։

Իսկ Վասակ Սիսական իշխանն, որ ըստ փաղաքշականին Իշխանիկն անուանիւր, աստուածամերձ պողոտայիւ եւ բարեպաշտագոյնհանդիսիւ քաղաքավարեալ զկեանս իւր՝ վախճանի, եդեալ ՚ի շիրիմս հարց իւրոց։ Եւ ապա եղբայր նորունԱշոտ ընդ նմա պայազատէր զիշխանութիւնն զայն. այլհեզահամբոյր եւ խաղաղասէր, բարեպաշտօն եւերկիւղած յԱստուծոյ եւ ամենայնիւ յամենայնիշինութեան զինքն պարապեցուցեալ հայրենի տէրութեանիւրոյ։