Read in the reader, with word lookup
Յովհաննէս Դրասխանակերտցի, Պատմութիւն Հայոց · 2/3
[30]
Բայր Աշոտ արքայ Հայոց յետփայլեցուցանելոյ նորա զամենայն ուղղութիւնս եւաջողութիւնս կարգաց եւ գործոց եւ գնացիցՀայաստանեայցս, ապա հիւանդացաւ հիւանդութիւն մեծ, որ եւ մեռաւ իսկ։ Եւ մինչդեռ ՚ի մահիճս անկեալդնէր՝ ոչ սակաւ ինչ ընդ մարմնոյ խնամոցաճեցուցանել ջանայր եւ զհոգւոյն եւս իմաստութիւն։Վասն զի առ ինքն զմեծ կաթողիկոսն Գէորգ կարդացեալ՝եւ զփրկութենագործ զմարմին եւ զարիւն Տեառն թոշակյետին առ ՚ի նմանէ իւր ընկալեալ, ոչ սակաւ ինչ քանթէ զբազումս բաշխէր գանձն ոսկւոյ եւ արծաթոյ ՚իտնանկս եւ յաղքատս, այլ եւ ՚ի ձեռս հայրապետինհաւատայր զլիապատար գանձարանացն մթերս՝ եւզերամակս ձիոց եւ զդասակս անդէոց եւ զհօտսոչխարաց, ամենեւին բնաւին բաշխել յեկեղեցիսուղղափառաց ՚ի նուիրումն պատարագին սրբութեան, ուր ուրեք եւ ում զիարդ պիտոյ ինչ լինէր։ Եւ այսպէսապա զպիտառոցեալ պէտս արտաքնոցն ՚ի մաքրութիւննորոգման ներքին մարդոյն անտեսաբարկենսացուցանէր. յետ որոյ բարւոք ծերութեամբ ըստբուսոյ բարեզգեաց բարուց հանգեաւ ՚ի Քրիստոս։ Եւվասն զի ՚ի ճանապարհի յիջեւանս ՚ի Քարսպառնկոչեցեալ տեղ ապառաժի եղեւ նորայն վախճան, բարձեալապա դիակիր դագաղօք՝ տարան զնա ՚ի թագաւորանիստաւանն Բագարան, ոսկեհուռն հանդերձիւք եւ ոսկեզօծվառիւք զդագաղսն զարդարեալ. եւ խումբք զօրացզինուք եւ զարդուք, ընտրանօք եւ նշանակօք շուրջպաշտպանեալք մեծի կաթողիկոսին, եւ այլ եւս կղերցեկեղեցւոյ առաջի եւս գնացեալ՝ զխաչակրօնսաղմոսերգութիւնս եւ զձայնս օրհնութեանցնուագէին։ Իսկ երեք որդիք նորա՝ գահերէցք տանարքունի, եւ այլ եւս բարեկամք հետամտէին զկնիդագաղացն բայց միայն ՚ի Սմբատայ, որ իշխանիշխանացն Հայոց էր. զի նա ՚ի կողմանս Գուգարաց ՚ինուաճել զազգսն զայնոսիկ գնացեալ էր՝ ոչ ժամանեացյամբոկ գործոյն։ Եւ այսպէս հասեալք ՚ի տեղին՝ անդէր ապա տեսանել կուսանս ողբերգակս եւ արտօսրաթորկականումն եւ աշխարանս տիկնացն եւ տանտիկնացն, եւայլ եւս բազմութեան ռամկացն եւ անռամկացն։ Եւ ապակազմեալ տապան թագաւորական՝ եդին զնա ՚ի քնարանիհարց իւրոց։
Իսկ զկնի այսորիկ չուէ գայհասանէ ըստ համբաւոյն հասելոյ՝ Սմբատ որդի արքային՚ի սեպհական կալուած Երազգաւորից Շիրակավանբազում վշտահար հեծութեամբ. զոր երթեալ եւ ՚իմխիթարութիւն զնա համոզեալ մեծի կաթողիկոսին՝դադար վշտացն տայր, ոչ փոփոխել յընդրի իւրբարրական բնութենէն։ Գայր առ նա ապա եւ մեծ իշխաննՎրաց՝ Ատրներսեհ ՚ի ցաւակցաբար վշտակցութիւն։
Եւ վասն զի Աբաս սպարապետնՀայոց եւ եղբայր արքային Աշոտոյ ՚ի կողմանսպետութեան Վանանդայ առկայացեալ կայր, առ նա նախըստ օրինի հրահանգաց խոտորեալ մտանէր խօսել զբանսսփոփանաց եւ նորայն եւս տխրականաց սգոյ. զորպատուասիրաբար եւ բարւոքապէս ընկալեալ՝ ոչ կամէրնմա յառաջ կոյս եւս առ Սմբատ չուել գնալ, ելս ՚ի մտիդնելով, թէ գուցէ իմանալ դոցա՝ դաւ դրժողութեաննմա երկաքանչիւրոցն ՚ի նոցանէ լինիցի, ոչ կարէրառնուլ զորս կամէրն, վասն զի յինքնզթագաւորութիւնն հնարէր նուաճել։ Յորմէ պատասխանիլսէր յաւէտ անտեղի գոլ զոչ երթալն, եւ առանց իմիքփաստից եւ պատճառք յուզմանց շփոթից եւ աղմկաց. որում թոյլ տուեալ՝ չուէ գնայ հանդիպի Սմբատայ, եւթագաւորական զգեստուց զգեցմամբ զսեւաթոյր զգեստաւնորա զգեցումն ՚ի բաց թօթափէ։ Եւ ինքն մեծամեծ եւպատուական ընծայիւք ՚ի Սմբատայ մեծարեալ՝ դառնայկրկնակի առ սպարապետն Աբաս, որոյ զչարեալսաստկապէս ՚ի քսութենէ ոմանց, եթէ չար զնմանէ առՍմբատ խորհեալ՝ կալեալ կապէ զնա երկաթի շղթայիւքեւ դնէ ՚ի բանտի ՚ի բերդին Կարուց։ Եւ յայնմհետէապա յերկաքանչիւրոց անտի աղմուկ շփոթի սաստկացեալզմիմեամբք զեղոյր, եւ գռութ սպայից յինքեանսկուտեալ Սմբատ եւ Աբաս՝ եւ մարտ մարտուցեալ, ոչսակաւ խուժան աւերանաց զաշխարհաւն հեղոյր։ Անդ ՚իմէջ կացեալ կաթողիկոսն մեծ՝ զխաղաղութիւն ընդմիմեանս խօսել խորհէր, եւ հայցէր զԱտրներսեհարձակել ՚ի տեղի իւր եւ զհրաբորբոք բարկութեաննտեղացումն ՚ի բաց տրոհել ՚ի միջոյ։ Իսկ սպարապետնխորամանկեալ՝ եւ հաւանական իմն ցուցեալ միտս, ասէ. «Տացէ ինձ այսրէն Ատրներսեհ զերկու ամրոցսն, զորյափշտակեալ իսկ է ՚ի ձեռաց Գուրգենայ քեռառն իմոյ, եւ զԴաւիթ զորդի իւր գրաւական ինձ յայսմհետէ՝ եւ եսթողից զնա խաղաղութեամբ։ե Եւ յայդմ բանի յետկարերդմանն կնքեալ՝ տայր ցհայրապետն մեծ։ Եւ ապաիբրեւ առ զխնդրելին իւր, դարձեալ դաւաճանեալ ՚իդրժող դիւէ անտի՝ ոչ թողոյր զԱտրներսեհ, քամահեալեւս զմիջնորդութիւն կաթողիկոսին մեծի։ Ընդ որտխրական տրտմութեամբ եւ դառնութեամբ սրտի զգածեալհայրապետն մեծ, եւ խոժոռեալ խռովութեամբ մեծաւ՝ ելգնաց անտի ՚ի գաւառն Շիրակ։ Իսկ սպարապետնիմացեալ՝ թերեւս խուժան հինից սաստկացեալ առ դուրսհասեալ կայ, երթեալ մտեալ դադարէր ընդ ամրոցաւպարսպին ՚ի ներքոյ պատուարին։
Ապայ այնուհետեւ Սմբատայզօր մեծ գումարտակ արարեալ՝ ասպատակ սփռէր ՚իվերայ աշխարհակոյտ շինիցն Աբասայ շուրջզամրոցաւն, ուր գաղթ գաւառին ղօղեալ դադարէր՝յաւարի առեալ զզէնսն արի արանց եւ զքաջ երիվարաց եւիբրեւ յարգելան բանտի ՚ի դիպահոջ զնա ՚ի բերդինկացուցեալ։ Բազում աւուրս ստէպ ստէպ զայս առնէր, յորմէ ապա իբրեւ վտանգեալ եւ ՚ի տագնապիտարակուսանաց մղեալ եւ հետի աղագս այլ ինչ ոչմարթացեալ գտանել՝ ՚ի հեզութիւն եղբօրորդւոյնվստահացեալ պատանդս առ ՚ի նմանէ խնդրէ զորդի նորինզիւրն համանուն, եւ զԱշոտ՝ զորդի Շապհոյ եղբօրիւրոյ, զի եւ նա եւս առ նա զԱտրներսեհ հանեալտայցէ։ Իսկ խաղաղասէրն յամենայնի ոչ վրիպէր ՚իխնդրոյ նորա տալ զպատանդսն. եւ առեալ ածեալյանձանձեալ զԱտրներսեհն՝ առաքէ մեծապատիւշքեղութեամբ յաշխարհն իւր։ Եւ ՚ի դառնալ իւր անտի՝իսկ եւ իսկ ապա թագ արքայութեան նմա բերեալմատուցանի յիշխանէ անտի Իսմայէլեանն Ափշնէ, որյԱտրպատականի՝ ՚ի հրամանէ ամիրապետին իւրեանց. ընդ նմին եւ ոսկիակուռ զգեստ, եւ նժոյգս իբրեւօդապարիկս ՚ի զարդս եւ ՚ի զէնս ոսկիակուռսպճնապայծառս, որում ապա ընդ առաջ ՚ի թէատրոն անդելեալ՝ դարձեալ դառնան յեկեղեցին սուրբ եւհայրապետն Գէորգ ընդ նոսա։ Եւ անդ աւարտեալ ՚իվերայ զնուիրական աղօթսն՝ եւ ածեալ ՚ի գիծս եւ ՚իգիրս եւ ՚ի նկարս տեսականս զոսկեճամուկզգեցութիւնսն, եւ եդեալ ՚ի գլուխ զթագթագաւորութեան նորա՝ ելանէր ՚ի հոգեւոր առագաստէանտի պայազատել զբնաւ Հայաստանեայսս։ Վասն որոյապա սպարապետն Աբաս յաւէտ իմն զչարեալ եւխանդացեալ ընդ իրս կաթողիկոսին՝ իբր զնա գոլպատճառ իւրում զրկութեանն եւ Սմբատայթագկապութեանն, եւ ապա չարայաչաղ մախանօք առ ինքնզքիլոն չարաբանս ՚ի բասրանս նորա ձգէր. որք ՚ի տանէբուսեալք եւ դիւի չարի մատնեալք զերասանակ հոգւոյիւրեանց՝ զճարակ հրոյ բանս բամբասանաց զսրբոյկաթողիկոսէն խոխոտեալ յօդէին։ Եւ վասն զի սոյնսոքա նախ քան զայս զանօրէն լեզուս իւրեանց ածեալէին զերկրաւ, եւ զոմանս ապիդատս զուգակցեալ զրաբանչարիմացութեանն՝ կարծէին կարել կատարել զանկումնսրբոյ կաթողիկոսին։
Եւ վասն զի ընդ այն ժամանակսփայլատակեալ պայծառանայր սուրբ այրն Աստուծոյ՝Մաշտոց, որ ՚ի Սեւան կղզւոջ, որ զփառացն Աստուծոյանշիջանելի լուսոյ ճառագայթումնն յինքն նկարէր, աստուածային ծաւալմամբ եւ սրբափայլ կրօնիւքկենդանականօք եւ հոգիախաղաց զօրութեամբք ՚իտեսականի անդ զանտեսն տեսանէր. սակս այնորիկամենեցուն աչք ՚ի նա հայէին յաղագս տրոհել եւճանաչել մարթելոյ նորա զհոգեւորացն մասանցընտրութիւնս ստուգագէտ իմացուածիւ։ Իսկ սպարապետն՚ի մտի եդեալ, թէ գուցէ հրապուրել զայրն Աստուծոյկարասցէ եւ ընդ ինքեան ՚ի խորհուրդս չարութեանմիաբանել՝ գրէ ապա թուղթ առ նա, նախ ներբողումնզնմանէ, եւ ապա ամբաստանութիւն յոյժ բծամիտ իմնզկաթողիկոսէն. որպէս թէ չէ պարտ քեզ լսել նորայնանպտղութեան գործոցն խաւարի՝ եւ զվկայութիւնս եւսկորստական չարացն յուշ արարեալ։ Այլեւ գուշակեալեւս զնա ինքն ՚ի պատիւ հայրապետութեան փոխանակնորա կացուցանել, միայն թէ հաւանեսցի ՚ի ժողովսչարացն գալ հասանել եւ միաբանել։ Զոր եւ ընթերցաւ՝զայրացաւ յոգի իւր եւ ոչ կամէր առնել պատասխանի. բայց զի մի՛ լռութեամբ նորա չարքն զօրասցին ՚իչարութիւնս իւրեանց՝ գրէ ապա օրինակ զայս։
«Եկն եհաս ՚ի վերայ հրամանքՀզօրիդ պատկառելիք, զոր եւ ընկալայ սիրով հոգւոյըստ սննդակից գոլոյ ինձ ՚ի մանկութենէ օրինացԱստուծոյ եւ ըստ հաւատոյ հարազատութեանդաշնաւորեալ ՚ի հաւատակցութեան ձեր, որ ըստ Պօղոսիսիրունդ էք եւ ոչ ատեցեալք - անկեալ երկիրպագիխորանին խոնարհութեամբ։ Բայց եթէինքնուրոյնութեամբ հրեշտակական կարգիս ընդ այլինչ շաւիղ տարեալ թողացուցանէ զանուր հարկացնանհասութեամբ՝ մի՛ թուիցիմք այնուիկ լծընկէցք. զիԱստուածային բանն առ ՚ի մէնջ պահանջէ հնազանդիլԱստուծոյ առաւել քան մարդկան։
«Յետ այսորիկ ապա ամենայնգլուխք պատգամաց թղթիս ամբաստանութիւն էր զմեծէհայրապետէն եւ զփոխանորդէն Քրիստոսի։ Ցորքաննափորտն սրբութեան փակէ զնա շուրջանակի, եւհարստացեալ փառաւորեալ է կոչմամբն Աստուծոյ, եւառաքելական արգասեօք փոխանակ Աստուծոյ է. եւ զայսանուն անուանեմ զօրհանապազ։ Ապա խստութեամբ եւամբարտաւանութեամբ եւ չափչգիտութեամբ եւ զրադատառնելով նզովիւք պատուիրեալ էիք եւ զիմ նզովսպատկեր կալեալ նորա անզգամութեանն՝ եւ այդոցիկերաշխաւորեմ ես առաջի Աստուծոյ, գիտելով զնորազանչափ բարեբարոյսն, որ պայմանաւ հրամանի ՍուրբԳրոց մինչ առաջի ունիմք՝ վաղվաղակի զիջանի եւկատարելանայ, մանաւանդ մինչ զանց է արարեալզաստեօք ՚ի մանկութենէ եւ ՚ի ծերութեան դարհասեալ։
«Բայց իմ նզովքդատապարտութեան յաւէտ յիրաւի եւ արժանի էր. եւ զիվրիպեցայ եւ ըստ արտուղի անկեալ՝ ինքնահրամանբարձի զխտրոց սուրբ Հարցն, որ ՚ի մէջ մեր եւ ՚իՔաղկեդոնականացն, վասն որոյ աղօթահայցապաշխարութեամբ եւ առաջիանկմամբ պատառեցի նովինսուրբ ձեռօք զձեռնադրեալսն զինէն կարծեօք։ Բայցամենայն դիտաւորութիւն թղթիս զմեղաց իմն ակնարկէրզբասրանս սոցա. նոցա բանտարկեալ սատանայիվարդապետութեամբ, որ մարդասպանն է ՚ի սկզբանէ կամոգեսպան եւ բանսուտ եւ որոմնացան. եւ որ զիս եւսզարթուցեալ էիք, թէ չէ պարտ լռել քեզ։ Արդ՝ ա՛յս միինչ տեսեալ լիցի քեզ՝ տէր իմ, զի անհնար է զյանցանսիմանալ իբր զճանապարհս օձի ՚ի վիմի գնացելոյ. եւհաստատուն վկայ՝ մարգարէն, ասելով. «Քննեցինզանօրէնութիւն եւ պարտասեցան ՚ի քննելզքննութիւն։ե Գիտեմ եւ հաստատեալ եմ ՚ի Տէր, որթերատեսեալ զմեղս՝ նիւթեալ է հիւանդին զմահ եւատել զեղբայրն յորժամ առ ռամիկս իցէ. իսկ առներեւելոյ եւ ՚ի բարձրագոյն աստիճանի կացելոյ սակաւինչ սասանութիւնք՝ մեծամեծք են վնասք հասարակացգայթակղութեան աղագաւ, թող թէ աղտեղագոյն աղետքաղծապղծութեան, որ թէ լինին։ Բայց ես այր մեղաւորեւ վատթար, եւ անօրէնութեանց իմոց բարձրացելոց քանզգլուխ իմ եւ ծանրապէս բեռնացելոց ՚ի վերայ իմ, ոչկարեմ նախանձել զնախանձ Տեառն Աստուծոյ ամենակալիեւ գերանաւ կուրացելոյս զմութն այլոց սրատեսել։
«Եւ արդ բազում արտասուօքեւ հառաչմամբ սրտի գրեցի, զոր միանգամ գրեցի։Աստուած զշաւիղս արդարութեան ցուցցէ ձեզ գնալ ընդնա, եւ կատարեսցէ զկամս ձեր ՚ի կամս իւր. խօսեսցի՚ի սիրտս ձեր զարդարութիւն եւ զիրաւունս՝ մի՛դրդուիլ անքննօղ լսելեօք, որ ոչ վայելէ ձերումգլխաւորութեանդ, եւ զձերդ ձեզէն տեսէք։ Այլ իմմեռցի եւ կորիցէ անուն եւ յիշատակ յերեսաց երկրէ, եւ խաւարեսցին բիբք աչացս եւ մի՛ տեսցեն զլոյս, եւփակեսցին ականջքս եւ համր եղիցի հովեալ բերանս եւլեզու իմ ՚ի քիմս իմ կցեսցի, եւ մէգ եւ մառախուղմեղաց եւ ստուերք մահու պատեսցէ զբոլոր անձնս, եթէինչ շարժեցայց կամ զգացայց տեսանել կամ լսել կամխօսել զարդարոյն զանիրաւութիւն՝ զապիրատութիւն ՚իբարձունս խօսելով, զլեզուս ածել զերկրաւ՝պարտոխաթափ եղեալ եւ ղօղանջել ՚ի սուր շրթունս։Քա՛ւ լիցի ձեռս ամբառնալ յօծեալն Աստուծոյ եւքրէական մեղօք վտարանդի լինել անթողլովն եւանբժշկելովն։ Քա՛ւ լիցի ինձ լինել Կորխ եւ Դադանհակառակ ընտրելոյն Աստուծոյ. ապա թէ ոչ՝ բացցէերկիր բերան իւր եւ կլցէ զիս կորստեամբ ընդ բանակնԱբիրոնի եւ կենդանւոյն իջցեմ ՚ի դժոխս։ Իմն ա՛յդ է. եւ յայդմանէ զիս ոչ ոք կարէ փոխել ոչ գեհենիներկիւղիւ եւ արքայութեանն խոստմամբ, եւ յատեաննգոլով՝ հեղցի թարախեալ արիւնն սրտիս առ յանդիմաննզովելով զանգոսնողսն, որք զձեզն խռովեցուցին։ Իվերայ այդր ամենայնի յուշ լիցի ձեզ եւարձանագրեալքն յԱստուծոյ օրէնքն, յորում գրեալ է, թէ «Յայտնիքն որդւոց մարդկան եւ ծածուկքն ՏեառնԱստուծոյ. ե վասն որոյ եւ հաստատեաց օր, յորումինքնին դատելոց է զգաղտնիս մարդկան ՚ի ձեռնՅիսուսի Քրիստոսի։
«Եւ արդ՝ դուք անդր թողէքզ՚ի վերդ քան զձեզ եւ մի՛ ՚ի կարծս դատէք, եւ մի՛ըստ խօսից յանդիմանէք՝ մինչեւ եկեսցէ Տէր, որլուսաւոր առնէ զգաղտնիս խաւարի եւ զիւրաքանչիւրնզգործն հրով փորձէ. զի կարծիք եւ թուիք եւնմանութիւնք եւ ստուերք են սնոտիք արտաքոյճշմարտութեանն եւ չհամարին վկայութիւնքյիրաւացեաց ատենի ըստ պահանջելոյ Աստուծոյ, թէյերկուց եւ յերից վկայից հաստատեսցի ամենայն բան. որ եւ արտաքնոցն իմաստնագունից յոյժ հաճոյթուեցաւ, որ գողացեալ զմերն ՚ի մէնջ եւ այլակերպարարեալ եւ այլաբանութեամբ յառաջ բերեալ իբրիւրեանց սեպհական, միայն զտեսսն պատուիրեալանշուշտ՝ որպէս հարօր ՚ի վար կամ դեղատու ՚իդեղոցի։ Արդ՝ աղաչեմ ոչ լռել կամ անհոգ լինել՝ այլիրաւանց ուշ ունել. զի որպէս մարդկան կարծիք եւհամբաւք են ձեր նմանիք տկարացեալք փակեալ թուինըստ սղալանաց։ Բայց եթէ դէպ լինիցի եւ ՚իհայրապետութիւն կոչել յորդորիք եւ դուք՝ եւ չլինիխոստ մեղացն, ո՞վ ոք լրբենի երեսօք կարէ յառաջ գալեւ վկայ անօրէնութեան լինել, թողում ասել ՚ի վերայընտրելոյն Աստուծոյ։ Վասն այսորիկ իսկ եւ հրամանՀոգւոյն Սրբոյ զանյայտսն ՚ի հոգիս իւրթողացուցանէ. մի՛ ապա լիցի ձեզ խռովականս ինչառնել եւ խստութեամբ ընդդէմ խթանի աքացել, զիյաւէտ ՚ի բաց տանի ՚ի բոլոր շնորհաց այդպէս խորհել՚ի հաւատ։ Եւ չօրհնեցաւ իշխանն Բագարատ, որզայդպիսիսդ խորհեցաւ յոչինչ պէտս, որումամենեքեան իսկ գիտակք եմք կորստեան կորստականացն։Ժողովք թէ հրամայէք լինիլ՝ մի՛ լիցին ժողովք չարացպաշարողաց քինահան հրոսողաց, որք որպէս յայնժամժողովեցան ընդ Աննայի եւ ընդ Կայիափայ վասն Տեառնեւ արդ վասն օծելոյ նորա. այլ զայն, զոր ստացաւ ՚իսկզբանէ Տէր ՚ի վիճակ ժառանգութեան իւրոյ, ըստորում մարգարէն դասաւորէ՝ ասելովն, «Ժողովեցարուք՚ի լեառն Սիօն՝ քահանայք եւ ծերք արդարակորովք, քարոզեցէք պահս եւ պաղատանս. սրբեցէք զեկեղեցիլալով եւ կոծելով, զի այց արասցէ ձեզ Աստուած. ե ըստորում եւ արարին ձեզ Նիկիական սուրբ Հարքնտրեխաւորեալք ոտիւք հետեւեալք ՚ի բանակետղսրբութեան, եւ զամն ողջոյն արձանացեալք պահօք եւաղօթիւք՝ կերան հաց նեղութեան զչորաբեկն եւ ջուրտառապանաց արբին ՚ի գետնատարած խշտիս ընդ երկիրկցեալ՝ բազում զղջմամբ եւ հեծութեամբ զԱւետարաննսուրբ միջնորդ կացուցեալ, զի մի՛ արասցեն ըստ կամսինչ. յորս հայեցաւ Աստուած եւ լուսաւորեցոյց նոցազարժանն։ Նոյնպէս եւ այլք ամենեքեան։
«Արդ՝ ես անարժանս հաւանեալեմ ՚ի խորհուրդս ուղղոց եւ ՚ի ժողովս բարեսիրաց գալհասանել, եւ զերկս աշխատութեան նոցա կատարելտարեւոր աղօթիւք եւ ճգամբք, եւ նոյնն Աստուած հզօրեւ կենդանի է առնել զհաճոյս իւր. եւ յաւելումյանդգնել ՚ի ստիպողացն անզգամութիւն՝ եւերաշխաւորեմ, զի թէ Աստուած զիարդ եւ է ոչ այցելէ՝զիս ընդ չարագործսն եւ ընդ մծղնեայսն որոշեցէք ՚ինախատինս յաւիտենից. միայն թէ ժողովն ըստտեսութեանս իմոյ եղեցի։ Այլ վասն լեզուաց մի՛ ինչընդ միտ ածեալ զարհուրիք, զի լեզու ոչ եթէ նորոգինչ սրեալ է ՚ի դառնութեան եւ լարեալ աղեղն թիւրպատրաստական ՚ի ձգել զնետս հեռոյ եւհակառակութեան, հարկանել սպանանել, որք ուղիղն ենսրտիւք։ Եւ դեւք չարք ընթանան՝ ծարաւելով զպատիւսրբոյ խորհիլ մերժել հնարիմացութեամբ որդւոցմարդկան բարկացելոց։ Արդ՝ այնք լեզուք են, որովմարգարէք դատափետք եղեալ թոպեցան ՚ի սուր սուսերիսատակեալք. փարիսական յորդորն եւ Հրէիցն ճուչն է, որով եւ յԱստուածն Բան համարձակեալ՝ կորեանյաւիտեանս յաւիտենից. քահանայիցն մոլեգնութիւննէ, որով աստուածամարտքն եղեն. Յուդայի կատաղումնէ, որ խցեալ աչօք դիմեաց եւ չկորոյս զերեսունարծաթին եւ մատեաւ ՚ի տեղի իւր. այն իմացուածք ենեւ խոհական հանճարքն, որք յԱստուած եւ ՚ի Կայսրգիտացին պարտաւոր առնել զՈրդին Աստուծոյ, եւօրինօք մատնեցին դատաւորին ՚ի կորուստ անձանցիւրեանց։ Յիշեցէք զվկայսն Ստեփաննոսի եւ զՅակոբայՏեառնեղբօրն եւ զՆարկեսոսին զերեսին, եւ մի՛խաբիք. զի առնել գիտեն որդիք մարդկան կամ կամաւ կամմոլորութեամբ բանսարկուին։ Վասն որոյ եւ գրեալ իսկպահին չարութիւնքն անօրէն վկայիցն ՚ի զգուշութիւնառ յապա եղելոցս. որք որպէս զածելի սուր սրեցինզնենգութիւն՝ սիրել զչարութիւն քան զբարութիւն եւզխօսս կործանման։ Վասն որոյ պաղատանս մատուցանէմարգարէն՝ ապրիլ ՚ի մարդոց չարաց, որք սրեցինզլեզուս իւրեանց իբրեւ զօձ եւ թոյնք իժից ՚ի ներքոյշրթանց նոցա։ Յաւելում եւ զայս եւս՝ որ անձնամատնգարշելի՝ չէ վկայ եւ ոչ կարէ գալ յառաջ յատեանուղղոց, այլ բացէ ՚ի բաց հալածի։ Քանզի զպիղծ դէմսներեսք կնոջ պոռնկի արարեալ եւ ելեալ ՚ի թուոյարանց, եւ խոստովանեալն առ քահանայն չէ վկայ՝ ըստսիւնհոդոսական կարգին, նախ քան զկատարումնժամանակի սուրբ կանոնաց, եւ խորտակեալապաշխարութեամբ եւ առնել քաւութեանն իւրոյ վկայս՝զառաջնորդս եկեղեցւոյ։
«Արդ՝ եկեսցենապաշխարեսցեն նախ մեղաւորքն խորգով եւ մոխրով՝կրօնաւորեալ սրտի մտօք, եւ ապա յետ ժամանակինհաւատարիմ բանք նոցա լինիցին։ Այլեւ եպիսկոպոսքընտրեալք եւ արդարք՝ ոմանք ՚ի հեռաստանէ եկեսցեն, յորոց վերայ ոչ լինիցին կարծիք ատելութեան. նոյնպէս եւ հարք սուրբք եւ աւագք թող քննեն իբրեւկամին եւ հաւատարմանան զերդեւէ*. եւ ապա յետայնորիկ ամենայն իրօք, որք կարծեն զսուրբ սեղաննեւ զսուրբ աթոռն փրիսայով պատել՝ յիւրեանց ոգիսպատեսցեն իբրեւ զսուգ առեալ վասն անկման փեսային, որ զՔրիստոս փոխանակէր ՚ի մուտս սրբութեանց հարսինեկեղեցւոյ. եւ շատ այլ ինչ աւելի քան ըստ արդարիրաւանցն, զոր սարսափեցի գրել։ Ապա յայնժամ լինիհրամայեալս ՚ի ձէնջ. թէ զայլ ոք ընտրել կամենայք, որում չէ հնար լինել՝ բայց եթէ բուռն զօրութեամբ եւկամ կամակոր մտօք ընդ Աստուծոյ կռուել։ Բայց արդ՝դուք թիկունս տուք Աստուծոյ ըստ իմումսխորհրդակցութեան, զի առ հանդերձեալսն դատաստանքձեր քաղցր եղիցին առաջի տիեզերական ատենին. եւփառս եւ պատիւ ընկալջիք յԱստուծոյ ընդ երկայնաւուրս։ե
Արդ՝ իբրեւ ընթերցաւ զայսյետկար նամակի՝ յոյժ զամօթի հարեալ, ստեացչարաթոյն նենգողացն. զի ուր եւ գրեաց նազայսպիսիս՝ ոչ ուստեք ըստ կամաց ընկալաւպատասխանիս, այլ բազում յանդիմանակացմեղադրութիւնս։ Մանաւանդ զի ոմանք եւս ՚իխրոխտապանծ մոլենախանձ զրաբանողացն աստուածասաստիմն գոգցես բարկութեամբ հարեալ կորեան. զի ուրումն՚ի նոցանէ ապիրատ շրթունք որդնեռաց լքեալ՝ ՚իբազմաց տեսութիւն գոլով եւ ինձ իսկ գլխովին, սատակեցաւ. իսկ ուրումն որովայնն հաշեալ եւ հարեալընդ հարկաւոր պիտոյսն գարշութեան խառն ՚ի վայրվայթի։ Իսկ անձնամատնն ջերմամբ մեծաւ եւ տապախառնհրով վառեալ՝ եւ խաղավարտ ՚ի վերայ եռացեալմեռանէր։ Իսկ մնացեալքն ապա դիմեցինմեղայասացութեամբ առ ոտս հայրապետին տագնապաւ՝տարակուսեալք եւ դողացեալք յիրաւացի պատուհասէն, որք եւ թողութիւն գտին։ Այլեւ սպարապետն մեծսարսափմամբ սրտի զարհուրեալ՝ երկնչելով յերագահասդատաստանացն Աստուծոյ, բազմահառաչ պաղատանօք եւարտասուօք անկեալ առ ոտս հայրապետին՝ հայցէրթողութիւն մեղանչական մոլորութեանն, զոր եւընկալաւ իսկ աննախանձ սրտի սիրով ըստ հաւատարիմխնդրողին՝ արժանի թողութեան եւ օրհնութեան զնոսաառնէր հաւատոց կատարելութեամբ։
Եւ այսոքիկ մեծաւ երկիւղիւառ ՚ի յինէն գրով դրոշմեալ ձեզ եղեւ յիշատակ առյապա. զի հայեցեալ յելս գնացից կորստականացնպատուհասից՝ մի՛ ոք զնոյն անցս չարչարանաց եւզձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտիցի կրել որպէս եւնոքայն, որք ընդ Յուդայի անկեալք գնացին ՚ի տեղիսիւրեանց։
[31]
Բայց Սմբատայ հաւաստապէսհաստատեալ թագաւորութիւնն՝ հնարէր ըստ Պօղոսի ընդամենեսեան յարդարել զխաղաղութեան սիրոյն պայման։Եւ նախ ըստ հայրենի կարգացն ուխտի ոչ զատէր զինքն՚ի սիրընթաց մտերմութենէ կայսերն Հոռոմոց Լեւոնի՝ընծայիւք բազմօք եւ նուիրական պատարագօք զնամեծարեալ ըստ հեզահամբոյր հանդարտութեան իւրոյ։Վասն որոյ եւ Կայսր ոչ եթէ փոքր ինչ քան թէ մեծամեծսնմա ընձեռէր պարգեւս եւ պատիւս գեղեցիկ զինուց եւզարդուց եւ ոսկէհուռ հանդերձ զգեստուց, եւ ըմպակսեւ բաժակս, եւ կամարս ականակապս ՚ի համակ ոսկւոյ. այլ եւ մեծ քան զայն այն էր, զի որդի սիրելի ԿայսրզՍմբատ իւր անուանէր՝ սիրալիր դաշամբք ուխտից։ Իսկիբրեւ զայս ամենայն լսէր թագատուն Սմբատայ՝ոստիկանն Ափշին, եւ զհաստատուն անշուշտ սիրոյմիակամութիւն նորա ընդ Կայսեր՝ ՚ի խոր խոցեալ եւխանդացեալ ընդ իրսն, եթէ գուցէ դաւ ինչ նմա ՚ինոցանէ լինիցի՝ առ եղծանել հատանել փութայր զկապմիաբանութեան սիրոյ նոցա։ Վասն որոյ զօր բազումգումարեալ խորհէր չուել գալ հասանել ՚ի Հայս։ Զորվաղվաղակի արքային Սմբատայ զգացեալ զչարիմացխարդաւանս Ափշնի՝ վաղվաղակի հորդան տայր զօրացիւրոց նախարարակոյտ բազմութեամբ եւ քաջամարտիկարանց պատերազմողաց եւ աջողակ զինաշարժից իբրեւարանց երեսուն հազարաց, եւ գնայր ընդ առաջ նորամինչեւ ՚ի գաւառն Ռոտոկայ մերձ յԱտրպատական։ Եւմինչ չեւ մերձեալ հասեալ էր ՚ի զօրս թշնամեացն՝պատգամս ՚ի ձեռն դեսպանի առ Ափշին առաքէր. «Ընդէ՞ր՝ ասէ, զչարեալ դիմեալ գաս յոչինչ պէտս. զիթէ սէր ընդ Կայսեր եդի՝ եւ այն եւս վասն ձեր օգտի, զի թերեւս որ պիտոյ է ամիրապետին մեծի եւ զքո եւսդիւրեաւ զպէտս ՚ի Յունականաց անտի գտանելմարթացից, եւ ՚ի նպաստ օժտութեան ձեզ ընծայելզերեւելի հանդերձից եւ զարդուց եւ զսպասուցվայելս. այլ եւ վաճառականաց, որք ընդ դենիդ քո՝բացեալ ճանապարհ, զի արասցեն մուտ յաշխարհս նոցաեւ ՚ի նոցա լիութենէն փարթամացուսցեն զձերգանձարանսդ, ե
Իսկ իբրեւ այսպիսի հեշտալիրբանից ոճ լուաւ Ափշինն եւ ետես, զի ընտիր ընտիրեկեալ սպառազէնս հասեալ առ դուրս մերձ կային՝այնուհետեւ ՚ի պատգամաւորութիւն սիրոյ զչարինբանս փոփոխէր։ Եւ ապա երկաքանչիւրք նոքա յերիվարսահիպարանոցս աշտանակեալք եւ հանդիպեալք միմեանց, եւ բազում պատիւս եւ պարգեւս թագաւորականս իրերացընծայեալ՝ նա դառնայր գնայր յԱտրպատական։ Իսկարքայ Սմբատ ընդ կրունկն դարձեալ՝ հասանէր ՚իմայրաքաղաքն Դվին։ Եւ վասն զի ըստ առաջնոյ կիտինեդելոյ ոչ ետես զնոսա հնազանդեալս ՚ի ծառայութիւնինքեան եւ զսակ արքունի հարկաց եւ մաքսիցնուազեցուցեալ, ապա դուռն եւս քաղաքին փակեցաւընդդէմ նորա. նա պաշարեալ ուժգնապէս զնոսա եւբազում աղխատրոյզ շփոթմունս եւ աւարառութիւնս եւտնկակոտորութիւնս եւ հրացանութիւնս զնոքօքզեղեալ՝ ստէպ ստէպ զերկեամ մի զայս առնէր. յորմէապա նեղեալ տագնապեալ տարակուսեալ եւ զմիմեամբքելեալ։ Այնուհետեւ հանդիսադիրք մարտիցն եւգլխաւոր ոստիկանք եւ հրամանատարք քաղաքին՝ եղբարքերկու, որոց անուանք Մահմէտ եւ Ումայի՝ արտաքսելեալ գիշերի փախստեայք լինէին. զոր եւ զգացեալ եւզհետ կրթեալ զօրացն եւ ձերբակալ արարեալ՝ ածենարքային։ Եւ նորա տոռամբք կապանաց եւ վարոցօքզնոսա տանջեալ եւ առեալ ՚ի նոցանէ բազում գանձսոսկոյ եւ արծաթոյ՝ առ կայսր Լեւոն երկաթիշղթայիւքն զնոսա առաքէ։ Անշուշտ նուաճեալայնուհետեւ զքաղաքացիսն ընդ լծով ծառայութեանիւրոյ, եւ ինքն ձեռնթափ լեալ՝ ՚ի գիւտս աշխարհացզամենեսեան յանձանձէ ածէ համագունդ եւ ընդ իւրեաւնուաճէ, զոմանս հեշտականաւ բանիւ եւ զոմանսարդեամբք յինքն յանկուցեալ։ Ըստ որում եւ մեծկուրապաղատն Վրաց եւ համախոհք իւր՝ գեղեցիկ կարգացուղղութեամբ հաւանեալք եւ հնազանդեալք լինէին։Իսկ զոմանս ձեռներէց զօրութեամբ հարստահարեալզընդվըզեալսն եւ յոտին կացուցեալ։ Եւ այսպէսձգտեալ աճեցուցանէր զշաւիղ տէրութեան իւրոյյարեւմտից հիւսիսոյ մինչեւ ցԿարնոյ քաղաք, եւ անդրեւս քան զԿղարջս՝ քերեալ մինչեւ առ ափն ծովունմեծի, եւ մինչեւ ցսահմանս Եգերացւոց եւ մինչեւցստորոտ մեծի լերինն Կովկասու, զԳուգարացիս եւզԾանարս մինչեւ ցԴուռն Ալանաց, առեալ եւս յինքն եւզամրոց դրան պահակի նոցա. եւ անտի ՚ի հարաւակողմնկոյս զԿուր գետով մինչեւ ՚ի քաղաքն Տփխիս. եւ զՈւտիգաւառ մինչեւ ՚ի քաղաքն Հունարակերտ եւ մինչեւ ՚իՏուս եւ ՚ի Շամքոր։ Եւ այսպէս ընդարձակեալ զսահմանտէրութեան իւրոյ, որ ընդ լծով արքունի սակից եւբեկարաց եւ մա՛քսից կացուցեալ՝ զզէն քաջութեանմարտի իւրոյ նշան յաղթութեան կանգնէր։
[32]
Զայսու ժամանակաւ ահագինիմն յեղակարծումն ժամու սաստիկ շարժմանց եղելոց ՚իգիշերի ՚ի Դվին քաղաքի՝ բազում սասանումն եւսարսափումն եւ դղրդումն եւ կործանումն զբնակչօքքաղաքին զեղեալ, հիմն ՚ի վեր տապալէր։ Վասն զիառհասարակ ՚ի վայր փլուզեալ զպատուար պարսպացն եւզապարանս գլխաւորացն եւ զտունս ռամկաց՝ իբրեւզերիզուտ վայրս առապարաց յական թօթափել տեսանէր. այլ եւ զաստուածաշէն եկեղեցիս կաթողիկոսարանին եւզայլ եւս հաստահեղոյս վկայարանս՝ դղրդեալ քանդեալաւերեալ ՚ի վայր հոսէր. որ գրեթէ իբրեւ զփապարսվիմուտս դերբկաց սարսափելի տեսողացն երեւէր։ Այլեւ հեղձամղձուկ յարկածածուկ հողաթաւալհողահեղձոյց սատակումն դիակոյտ բազմութեանն, որկարծրագոյն քարեղէն եւ անկարեկիր միտս էր ստացեալ՝յարդարէր զնա ՚ի բազում ողբ եւ յարտօսրաթորկականմունս։ Թողում ասել զազգակիցս եւ զկարեկիցսեւ զլծակից հարազատութիւն մարդկան, որոցկականումն եւ ողբումն եւ աշխարումն գուժից ճչոյ եւկանչոյ եւ կառանչոյ, եւ աղիողորմ ձայնք երգեցիկկուսանաց եւ սեւազգեաց կանանց, եւ արանց վշտահարհեծութեամբ սգացելոց՝ մինչեւ յերկինս բարձրացեալհասանէր։ Իսկ զբազմութիւնսն դիականցն ոչ բաւեալտալ գերեզմանաց՝ զբազումս ՚ի վիհս եւ ՚ի խորափիտսեւ ՚ի դարափլակս ընկեցեալ ծածկէին։ Եւ այսպէս ահբարկութեանն ահափետ զամենեսեան առնէր՝ պաշարմամբզգածեալ զմնացեալսն։
Զայսպիսի լուեալզաստուածասաստ բարկութիւնն սրբոյ առնն ԱստուծոյՄաշտոցի, որ բնակեալն էր ՚ի Սեւան կղզւոջբազմահանդէս ճգնութեամբ՝ գրեալ թուղթ առ գանեալսնմնացական օրինակ զայս.
«Զհամաշխարհականդխորտակումն, զոր բուռն զօրութեամբ մանրեալ ճմլեացաստուածային հնձանահար ՚ի բարկութեան մեղաց մերոցբազմացելոյ՝ գիտացի, հաւատացեալ եւ սիրուն տեա՛րքիմ եւ սիրելի եղբարք, զյանկարծակի հասեալդ ՚իվերայ զհնձանահարութիւն դառն արտասուաց եւ զօրհասանտանելի տուգանաց մահու, որ դարձոյց յողբզխնդութիւն ձեր։ Վասն զի հուր եկեր միանգամայն եւփշրեաց զմայրս մարդկեղէն անտառաց. եւ ահալայնութիւն ծովու եւ բարձրութիւնք լերանց ոչբաւեցին արգելուլ զարագաթեւ հրամանն։ Աւա՛ղ դառնլուսոյ աւուրն կործանման, որ մինչդեռ ՚ի սեղանսվայելչութեան իւրեանց կերակուրք ՚ի բերանս էին՝բերանսեցան ՚ի բարկ բախման անչափ աղէտիցն։ Վասն զիլքին ծնօղք զծնունդս իւրեանց եւ տղայք աղէտիւքհրաժարեցան ՚ի ծնողաց։ Գերեզմանք նոցա տունք նոցաեղեն, եւ ՚ի յարկս իւրեանց իբրեւ ՚ի դամբանիթաղեցան։ Աւա՛ղ ՚ի վերայ չարչարեցելոցդ եւհնձեցելոցդ առհասարակ հարցդ եւ եղբարցդ. զիթակարդափակեաց Տէր զբազմութիւն ազգաց ժողովրդեանիւրոյ անեւերոյթ սուսերաւ՝ ՚ի միում վայրկենիժամու վանեալ եւ իբրեւ զջուր հեղեալ ցամաքեցոյց, կամ իբրեւ զծուխ սպառեաց եւ աչախիլ խաւարաւզամենեսեան զմեզ ծածկեաց։ Երանի՛ աչաց, որք ոչտեսին զնոր եւ զանլուր դատապարտութիւնն, զորընկալաք եւ հատուցաւ մեզ. զի որ երբեմն ՚ի միասինսիրալիր խնդութեամբ խրախամտեալք բերկրէիք՝ ծնողօքեւ եղբարբք եւ զարմիւք եւ զաւակօք հնչեցուցեալՏեառն զբարբառս օրհնութեան, այժմ անտանելիտարակուսանօք յանկարծահաս խաւարազգած մթութեամբքտոչորեալ՝ եւ ստուեր անգամ ոչ թողաւ մխիթարութեանեւ ոչ յոյս ինչ ելից զձեզ փոխանորդութեան եւլուծման ըստ կենացս, բայց միայն Աստուծոյ եւեթմարդասիրութիւնն՝ ըստ որում եւ գիտէք իսկ։ Զիոչինչ կայ հոգ Աստուծոյ՝ քան թէ միայն զմարդկանուղղութիւն եւ փրկութիւն. վասն զի մեք մոռանամքզԱստուած, եւ զմեզ ինքն։ Այսպէս ապա ընդոստուցեալզարթուցանէ ըստ իւրում ողորմութեանն եւմարդասիրութեանն. քանզի այսպէս հաւանիմ զտանջելնԱստուծոյ, զոր ասեն Գիրք, որով խրատէ զչարացեալանզգամութիւնս մեր։
«Դարձեալ՝ մի՛ զարմանայքվասն անքննելի նորայն դատաստանաց, թէ զիա՞րդկորուսանիցէ զարդարն ընդ ամբարշտին։ Նախ եւառաջին՝ զի ոչ ոք է արդար եւ ոչ մի, վասն զիամենեքեան խոտորեցաք ՚ի միասին եւ անպիտանացաք. ապա չէ ինչ կարի չար, եթէ մահն՝ որում պարտապանեմք, այն մեզ վրիժաբար հասանիցէ։ Յետ այնորիկ ապաորպէս զարեւն եւ զանձրեւն եւ զամենայն բարութիւնս՚ի միասին վայելեն արդարք եւ մեղաւորք, այսպէս եւզբաժակ պատուհասին ՚ի միասին ըմպեն. իսկիւրաքանչիւրոց պատիւն եւ պատուհասն առ հանդերձեալօրն պահի։ Արդ՝ վասն զի այսպէս մինչեւ ցմեզհաստատեալ են իրաւունք Արարչին՝ անաչառ վարելով առամենեսեան, ընկալարուք զակամայսդ որպէս կամաւոր. որով յայտնի լիցի իմաստութեան եւ գիտութեան եւհաւատոց ձերոց հանդէս։ Եւ զպարտականգոհաբանութիւնդ ձեր մատուսջիք նմա, որ մխիթարիչն էվհատութեան սրտից. որով եւ բնականդ իսկ էք նորաընտանութեամբ ըստ քրիստոսական հաւատոցն եւ ուղիղվարուց եւ առաքինասէր եւ ուղղափառ կարգաւ յերկիւղՏեառն հաստատեալք։ Եւ նա տացէ ձեզ հոգիմխիթարութեան եւ յոյս բարեաց ՚ի սիրտ սուրբ. եւբնական սփոփանօք լցուսցէ զձեզ զմնացեալսդամենայն՝ զհօտ եւ զհովիւ, մոռացումն առնելով ծանրեւ մեծ վշտացդ։ Եւ ըստ չարչարանաց ելից նոցա ՚իհովտէս տրտմութեան՝ հաւասար չարչարելոց վկայիցնՔրիստոսի հաշտեսցի, հանգուցեալ զհոգիս նոցա ՚իյարկսն լուսոյ, եղծանելով զգիր պարտեաց նոցազբանից եւ զգործոց եւ զմտածութեանց, եւդասաւորելով ՚ի խոստացեալ բարիսն, որ պահի սիրողացիւրոց որ յաւիտենից։ե
Զայս բան բարեզգեացընթերցեալ առաջի բազմաց եւ լուեալ յունկանէմնացելոց ժողովրդոցն յահէ սաստից Տեառն՝ ոչ սակաւմխիթարութիւն յանձինս իւրեանց դնէին, այլ եւարժանի այնմիկ չար ամպրոպի զինքեանս վարկեալսարժանիս ընդ անօրէնս խառն ՚ի նոսայն մեղաց՝ առմիմեանս ասելով. «Յիրաւի թէ եւ քրիստոնեայք եւս ՚իծուխ բարկութեան հեթանոսաց թմրեալ պատժապարտգտան. վասն զի ոչ ելեալք ՚ի Սեգովրայ խառնակեցաքընդ Հագարացիսն եւ ուսաք զգործս նոցա, որ գտաւ իսկ՚ի գայթակղութիւն մեզ։ե
Այլ արդ՝ այս սակս եղկելիտարակուսական աղետիցս քեզ բաւականացեալ, զի մի՛առաւելն քան զայս պատերազմող լսելեաց անցցէ. այլմեք զառաջակայսն տեսցուք։
[33]
Իսկ դաւաճանող Ափշինն այնոստիկան, զորմէ կանխեալ ասացաք՝ իբրեւ ետեսզպատշաճաբար յաջողուածս արքային Սմբատայ, որ եւզբարձրաձեռն տիրելն հիւսիսականաց ազգացն, եւողոքել հրահանգել ՚ի հնազանդութիւն իւրզգազանաբարոյ զգրոհսն, եդ ՚ի մտի իւրում ոչ կալ նմայայնմհետէ ընդ իւր ՚ի միակամութիւն սիրոյ եւհնազանդութեան սակի խոստմանն. այլ եւ ակնածեալ եւսթէ գուցէ ոչ լնուցու զսակ հարկացն, որ ՚ի վերայկայր։ Եւ վասն այնորիկ աճապարէ հատանել խզելզվնասուցն պատճառաց կապուածս, որ զՍմբատայ էին նմակարծիք. եւ ապա վարանեալ ՚ի գաղտնիս եւ առ ինքնզբազմութիւն զօրացն գումարեալ, իբր թէ յայլ իմնկողմունս նմա բան գնալոյ հասեալ կայ. եւ իբրեւզշռինգն իմն յորդեալ ելեալ հարեալ զօրէն հեղեղաց՝յողողել գերփել կործանել զեղեալ հիմունսլաւութեան, ոչ գիտելով զայն արքային Սմբատայ՝ մինչգայր հասանէր ոստիկանն ՚ի Նախջաւան։ Որ թէպէտլուեալ զբօթն եւ հապճեպ ստիպով ջանայր առ ինքնզզօրս իւր գումարել. սակայն ոչ ժամանէր աճապարելընդ առաջ նորա որպէս միւսանգամն, մինչ եկն եհաս ՚իԴվին քաղաք։ Իսկ արքային զթիկունս յամուր վայրստուեալ եւ հրովարտակս ընդ ամենայն կողմանս սփռեալ՝վաղվաղակի գային կուտէին տարմաբար համագունդնախարարք Հայոց մեծաւ զօրու հանդերձ։ Այլ եւ ՚իհիւսիսականաց անտի ոչ դուն ինչ եկեալք ՚ի կոչօնսարքայի՝ աղեղնաւորք կորովեաց եւ տիգաւորքնիզակաց, վառեալք ՚ի զէնս եւ ՚ի զարդս։ Եւ ապադէտակն ՚ի վեր ամբարձեալ՝ ժողովէին ՚ի գիւղն Վժան, որ ՚ի ստորոտս Արագած՝ լերինն։ Իսկ մեծ կաթողիկոսնԳէորգ գնայր ընդառաջ ոստիկանին, զի թերեւսջանահնարն լինել նորա առ Ափշնին՝ զսիրտ քարեղէննորա կակղել բաւեսցէ, եւ խնամարկել բանաւոր հօտիՏեառն։ Զոր բարեբարոյ տեսութեամբ զնա նախ ընկալեալեւ ըստ արբանեկութեան նեռինն յինքն զմիտս նորայանգուցեալ՝ յղէ զնոյն ինքն պատգամ առ արքայ Սմբատդաւաճանութեամբ դաւոյ առ ինքն կոչեալ գալզթագաւորն. ոչ գիտելով արդարամիտ եւ պարզ սրտիւայրն Աստուծոյ կաթողիկոսն, թէ յորոգայթ իւրզարքայն ջանայ խոնարհեցուցանել եւ յափշտակութեամբառ ինքն ձգել։ Իսկ իբրեւ մեծիմաստ խոհականնչառնոյր յանձն զերթալն ըստ սադրելոյ նախարարացն՝դառնայր գնայր կաթողիկոսն առ ոստիկանն։ Եւ թէպէտբազում անգամ ամենեցուն աղաչեալ զնա չկրկնելզերթալն առ չարաբարոյ հեթանոսն, սակայն չարգելաւնա՝ իբր ոչ ստել զեդեալ ուխտն ընդ նմա։ Իսկոստիկանն իմացեալ զոչ դաւաճանելն Սմբատայ ըստպատգամաւորութեան կաթողիկոսին՝ հրամայէ ունելդնել զնա ՚ի շղթայս եւ ՚ի ձեռնակապս երկաթիս, եւինքն խաղայ գնա ՚ի վերայ արքային Սմբատայ՝ մօտ առնա կալեալ իբրեւ բանակետղ ՚ի գիւղն Դողս։ Ապա յետերից աւուրց գունդ կազմեալ գումարտակ եդեալ՝ ՚իկռիւ ընդ արքային կաքաւէր։ Անդ ապա ՚ի քաջ արանցսուսերամերկաց եւ ՚ի լայնալիճ աղեղնաւորաց նետից՝ահագին ահափետ օրհասք մահու հասուցանէինԻսմայէլեան գնդին, եւ այր զախոյեանն իւրհարուածեալ յերկիր կործանէր՝ տապաստ դաշտիցնարկեալ. եւ զմնացեալսն ցանեալ ցրուեալ եւ փախստեայզբանակաւն այլազգեաց արկեալ՝ հազիւ պահնակելպաշտպանել կարէին միայն զտեղի կացոցի կարաւանինիւրեանց։
Այնուհետեւ ապա ոստիկաննչար ՚ի ծովածուփ ալիք կուտակելոցն եւ փրփրացեալլեռնացելոց՝ շիջեալ հատանէր. եւ փոխանակգազանական սաստիցն յաղերս մատուցեալ՝ հայցէր տալցնա զսակն արքունի եւ դնել ուխտ երդման սակս ոչզատանելոյ ՚ի նորայն միաբանութենէ։ Իսկ արքայնտնօրինեալ զաշխարհի զխաղաղութիւն՝ անյապաղզխնդիրսն կատարէր եւ երեւելի պատուականօժտութիւնս ընծայից նմա մատուցանէր՝ ոչ սակս ինչեւ առ ՚ի նմանէ գտանէր ըստ թագաւորաց հրահանգացպատիւս պերճութեան։ Եւ ապա յուղարկեալ գնայրոստիկանն՝ ընդ իւր տանելով զմեծ կաթողիկոսն նովինշղթայիւք. եւ անդ ՚ի մէջ թշնամեացն՝ մարմնոյնեղութեամբ բառնայր զբեռն ծանրատաղտուկտառապանաց. ոչ որոշեալ նմա սպասաւոր ձեռնասունզոք, որ պատրաստէր նմա մահիճ, կամ ջուր ՚ի ձեռսարկանել, կամ անձեռոցս մատուցանել, կամ սկուտղառաջի դնել, կամ ջուր ըմպելոյ առ ՚ի զծարաւ բժշկել։Եւ այսպէս ընդ սրբոց կապելոց չարչարեալ եւարտասուօք միշտ թացեալ զանկողինս իւր՝ ՚իմշտնջենամռունչ սաղմոսս համակէր եւ անձանձրոյթյաղօթս նահատակէր, միայն զի ոչ վրիպեսցի ՚ինաւահանգիստն կենաց հասանել։ Իսկ իբրեւ ամիսքերկու կատարէր ՚ի բանտի անդ՝ ապա ոստիկաննՀագարացի գանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ պահանջէր ՚ի մեծկաթողիկոսէն՝ անշուշտ նամակ երդման կնքեալ, որ զիթէ տայցէ՝ արձակեսցի ՚ի կապարանէն եւ առաքեսցիպատուով յաթոռ իւր։ Իսկ սորա զգացուցեալ մեզզհոգւով չափ զհոգն մեր եպիսկոպոսի դրան իւրոյ եւայլ եւս կղերց եկեղեցւոյն՝ ըստ օրինի գերելոցյածիլ շրջիլ ընդ գլխաւոր նախարարս եւ իշխանսաշխարհիս, եւ ժողովեալ միանգամայն զխնդիրպահանջման ոստիկանին՝ վաղվաղակի առաքեցաք ըստհրամանի արքայի Սմբատայ առ մեծ իշխանն արեւելիցՀամամ։ Վասն զի ոստիկանն ընդ այն ժամանակս հասեալ՚ի Փայտակարան քաղաք՝ ընդ իւր տանէր զմեծկաթողիկոսն, յոր իբրեւ ժամանեալ՝ հապճեպով մերքնհասին առ նա։ Իսկ նա յինքն հայցեալ զհայրապետնառնոյր. եւ յառաքեալ գանձն առ յիւրմէն եւսյաւելեալ ՚ի լրումն սակին՝ տայր տանիլ ոստիկանին։Եւ հաւատոց պաշտպանութեամբ թեւակոխեալ փափաքմամբիշխանն ՚ի տեսանել զհայրապետն մեծ, եւ մարմնաւորպիտոյից բովանդակապէս բաւականացեալ ՚ի հեռաւորօտարութեան եւ յարբանեկութեան պայմանիսպասաւորեալ՝ առաքէ զնա ՚ի Հայս։ Զոր իբրեւ տեսինհօտքն զհովիւն բանաւոր ոչխարաց՝ մեծապէս առլցանխնդութեամբ բազմաւ. եւ յամենայն եկեղեցիս զպաշտօնբարեկարգութեան բարցրացուցեալ՝ անդադարզտէրունեան կանոն աղօթիցն կատարէին ՚ի փառսԱստուծոյ։
[34]
Զայսու ժամանակաւ Աշոտ՝իշխանն մեծ Վասպուրական կողմանց եւ քեռորդիարքային Սմբատայ, խոնարհեալ ՚ի նենգապատիրբարբանջանս ոմանց եւ հրապուրեալ երկփեղկեաց ՚ի բացզդաշինս ուխտին, որ ընդ Սմբատայ արքայի՝ քեռւոյիւրոյ. եւ չուեալ գնաց առ ոստիկանն Ափշին իբրեւ ՚իպատճառս պարգեւաց նմա եւ յայտ ածել զհնազանդութիւնմիամտութեան առ նա՝ ոչ նկատեալ նախ զչարն, որ ՚իգոյացութիւն իրին էր տեսանել։ Եւ երթեալ ապաբազում եւ երեւելի ընծայս ոստիկանին տարեալմատուցանէր. եւ այլ եւս զկարասիս բարձեալ տարեալմիում միում նախարարաց նորա գաղտախթէր՝ մեծագունիակնկալեալ բարձի եւ պատուի՝ եւ վերընկալուչ զնաառնելոյ ինքնիշխան կամաց. որ ոչ թերեւս աւելի քանոր ՚ի ձեռս իւր էր՝ առեալ լինէր, բայց միայնպատուասէր զարդու զնա զգեստաւորեալ եւյուղարկեալ՝ եկաց ՚ի բաց, միայն զօրհասական վէրսյոգիս ընդունէր։
Իսկ արքայ Սմբատ միայնզլռութիւն պատուեալ՝ սպասէր առ ՚ի նմանէնհաւանական միտս դարձի առ նա ստանալ եւ մերկանալզամօթալի դէմս տգիտութեանն. այլ նորա անփոյթ զայսարարեալ՝ ոչ դառնայր ՚ի բերս բարւոյն արկից։ Յետսակաւ աւուրց ինչ եւ մեծ իշխանն Սիւնեաց ըստ սորինսակի զսոյն զայս գործեալ՝ երթայր եւ նա առ Ափշինն, յորմէ եւ նա թափուր իբրեւ զնա դարձեալ եկեալ։ Եւապա այնուհետեւ զղջացեալ զփեռեկտիլն ՚իմիաբանութենէ արքայի՝ խաղապատելով աղերսէր՝ մի՛ունիլ նմա ՚ի բանի զյանցուածս իւր կամ մերժելյառաջին խնամոցն հայրաբուն սիրոյն։ Իսկ արքայՍմբատ ոչ ինչ անջրպետ ՚ի մէջ արկեալ նախկիայցելութեանն՝ գրկալիր սիրով առ ինքն յանձանձէրածել՝ իբրեւ զորդի սիրելի մեծապատիւ պերճութեամբզնա շքեղացուցեալ։
Յայնմ ժամանակիիմաստութեամբ եւ շնորհօք քաջութեամբ եւ ուժոյպնդութեամբ երեւելի էր Գագիկ Արծրունի։ Եւ զի էր նաաներ Աշոտոյ իշխանին մեծի, զորմէ բանս նախաճառեաց, յինքն ապա զիշխանն մեծ յանգուցանէր նանրական եւնենգ խորհրդով սրտիւ, եւ ՚ի պատճառս զբօսանացսիրոյ զերեսին եղբարսն բասրեալ ածեալ ՚ի միասին՝զԱշոտ փեսայ իւր եւ զԳագիկ եւ զԳուրգէն, եւ ՚իմիասին զնոսա կապեալ երկաթի կապանօք՝ դնէ ՚իբանտի։ Եւ յինքն զտէրութիւն նորա գրաւեալ՝ իշխանառհասարակ կողմանցն այնոցիկ կարգի հարստապէսճոխութեամբ։ Իսկ արքայ Սմբատ թէպէտեւ ընդ ակամբհայեցեալ՝ ոչ կամէր զայն այնպէս լինել. սակայն եւոչ ընդ պատուհասից կորզան զիշխանացեալն Գագիկհանէր. մանաւանդ զի միամտութեամբ սրտի հնազանդեալնուաճէր ընդ լծով ծառայութեան արքայի։
Յետ այսորիկ արքայ Սմբատիբրեւ ետես զմիատարր խաղաղութիւն մշտնջենաւորեալ՚ի Հայս եւ միաբան ընդ նմա լինիլ նախարարաց յուխտսիրոյ, եդ ՚ի մտի իւրում երթալ հարթել հաստատել եւնուաճել զաշխարհն եւս Տարօնոյ եւ զկողմանսնահանգին եւս Աղձնեաց. զի մի՛ տարամերժեսցիսեպհականութիւն ազգացն այնոցիկ ՚ի բնիկտէրութենէ։ Վասն զի մեծ իշխանն Իսմայէլեան՝ Ահմատ, որ տիրեալ ունէր եւ Միջագետս Ասորոց մինչեւցՊաղեստին՝ ձերբակալ արարեալ զփեսայացեալնԱրծրունեաց Ապլմախրայ, որ ՚ի ծածուկ ունէր զհաւատսքրիստոնէութեան եւ փոխանակ բդեշխացն պայազատէրզաշխարհն Աղձնեաց՝ եւ ՚ի բանտի զնա եդեալ՝ յինքնգրաւէր զսեպհականութիւն տանն եւ զբնակիչս Սիմլերինն։
Իսկ յետ ամաց ինչ ապավախճանէր եւ մեծ իշխանն Տարօնոյ Դաւիթ Բագրատունի. եւ փոխանակ նորա կացուցեալ ՚ի տեղի եղբօրորդինորուն Գուրգէն։ Ապա եւ ընդ նմա եւս Ահմատայ մարտեդեալ՝ մինչեւ սպանաւ ՚ի պատերազմին։ Իսկ Ահմատնոտն առ ոտն յառաջ մատուցեալ՝ միապետել ջանայրզկողմանսն զայնոսիկ. եւ վասն զի որդի Դաւթի իշխանիմեծի՝ փեսայացեալ Շապհոյ եղբօր արքայի՝ եւ փոշիշնամբաստանութեան նորա յաճախէր եւ չարութիւննԱհմատայ մերկացեալ յայտ եկեալ էր, այնուհետեւգումարտակ արարեալ արքայի զնախարարս Հայոց եւհամագունդ զամենայն զօրս իւր արս իբրեւ վաթսունհազար, եւ գնայ չուէ երթայ հասանէ մինչ ՚ի հանդէպլերինն ըստ արեւելից Տարօնոյ՝ բանակետղ անդ կալեալտեսանել զորպէսն։ Իսկ բիրտ բռնաւորն Ահմատ նստէրյարեւմտից Տարօնոյ՝ բանակեղտ անդ կալեալ առ ափնԵփրատ գետոյ. եւ վասն զի բան միակամութեան էր առԱհմատայ ՚ի գաղտնիս իշխանացելոյն ՎասպուրականիԳագկայ՝ նենգապատիր խաբէութեամբ քաղցրացոյց ՚իկամս արքայի չուել գնալ անտի ՚ի հարաւակողմ կոյսհանդէպ քաղաքագեղջն Հողսայ, իբր թէ յայնմ մարզէգոլ նոցա պատշաճ զգործ իրին վճարել խռովութեամբկամ խաղաղութեամբ։ Իսկ արքայի ոչինչ կարծիք լրտեսիզնմանէ լեալ՝ գնայ ընդ նմա։ Իսկ նորա նախ վաղվաղեալեւ զհրապոյրսն զայն զեկուցեալ Ահմատայ, եւ ՚իպայման պատշաճ ժամու կիտին եդելոյ հրաւիրէր գալ ՚իվերայ. եւ ինքն առաջնորդէր բազմութեան զօրացն ընդլեառնակողմն՝ անջրդի ապառաժ մացառախիտ քարաժայռանպողոտայ ափափայ գնալով զօրն ամենայն, զի յոլովք՚ի ծարաւս իւրեանց կթուցեալք սատակէին։ Եւ այլ եւսզօրքն ամենայն վայրագնաց ջլաձիգ խզմամբ տաժանեալվաստակեալ լքեալ թալկացեալ թանձրադանդաղձանձրութեամբ եւ հատկլեալ՝ հազիւ հասանէին ՚ի ջուրինչ գեղջ մի Թուղխ անուն. եւ անդր գրեթէ իբրեւզգանեալս եւ յօդալոյծս առհասարակ անկեալ դնէին։Իսկ Ահմատայ ըստ եդելոյ կիտին Գագկայ ստիպեալզզօրս իւր մինչդեռ առաւօտն զգիշերն մերկանայր՝հասանէին հրոսակք ասպատակին սփռեալ ՚ի վերայ։ Անդապա ՚ի հինէն հասելոյ ընդոստուցեալ իմն զօրացնլքելոց եւ հապճեպ վարեալ ՚ի զրահս եւ ՚ի զէնս եւ ՚իզարդս՝ եւ ձի կալեալ նախ ինքն իսկ արքայ յասպարիսիանցեալ առաքինանայր, ապա եւ այլք ոմանք զկնիասպատակ տուեալ եւ ձի ՚ի ներքս տարեալ՝ ընդ կրունկնզջոլիրս ռազմի թշնամեացն դարձուցեալ՝ հատկտուրառնէին։ Իսկ զայնպիսի արիաբար մրցմունս տեսեալԳագիկն, որ բղխեալն էր առ ՚ի յիւրմէն զհոտ մահու առմղձկեալ սրտին՝ այլ իմն չար խորհրդոց արբանեկեալեւ հէն հարեալ առ հասարակ բանակին՝ հրամայէր նախզխորանն իւր յերկիր ընկենուլ եւ բեռնակրացն բառնալգնալ ընդ կրունկն։ Զոր տեսեալ բազմութեանն եւիրաւացի զայն կարծեալ՝ ամենեքեան նոյնպէս առնէին։Վասն որոյ տեսեալ զայն արքայի եւ իմացեալ, եթէյայնմհետէ ոչ յաջողի նոցա գործ պատերազմին՝յետկոյս զինքեանս մղեալ ՚ի փախուստ դառնային։ Անդապա անկանէր անփորձ եւ անկիրթ երիտասարդն՝չքնաղագեղն Աշոտ՝ քեռորդի արքային, որ ՚ի մեծնախարարութենէ հայկականս գրոհի. ընդ նմին եւ այլեւս տեարք պատերազմողք յաննշանից ոմանց յիսնից՝աւելի կամ պակաս. եւ այլ զօրքն ցրուեցան գնացինյիւրաքանչիւր տեղիս։ Իսկ արքայն եկեալ դադարէր ՚իԲագրաւան գաւառ ՚ի հանգուցանել զխոնջ աշխատութեանիւրոյ։ Բայց դրժադաւ իշխանն Գագիկ ջանայր զիրսնենգութեանն ՚ի խորոջ սրտին ընդ գրուանաւթագուցանել, ոչ գիտելով թէ չէ ինչ գաղտնի, որ ոչգայցէ ՚ի յայտ։ Եւ իբրեւ եկն նա ՚ի Վան ՚ի Տոսբգաւառի՝ անդ ապա զուարճանայր զուարթանայր ՚ի խրախլինել ըստ խրախութեան սրտին, ըստ որում թէ սրտիբերկրեցելոյ երեսքն գուշակեն։ Իսկ ՚ի վաղուեան անդաւուրն պատմուճանեալ նորա արքունական զգեստիւ եւհեծեալ ՚ի ջորւոջ իւրում՝ ճախր առեալ ճեմէրյասպարիսի անդ։ Իսկ ապա Գագիկ եղբայր մեծի իշխանինԱշոտոյ երկու եւս համախոհ Ամատունի արամբքյանկարծակի ՚ի վաղակաւորն յեցեալ եւ ՚ի վերայյարուցեալ իշխանապանծ խրոխտացելոյն՝ որոյ ճարակզնա տային։ Եւ այնպէս յերկիր անկեալ վախճանեալ՝թաղեցաւ ընդ հարս իւր։ Իսկ կապեալն Աշոտ՝ ելեալհաստատէր եղբարբքն հանդերձ ՚ի սեպհականիշխանութեան իւրում։
Բայց նախ քան զայս երկուիշխանքն մեծամեծք գլխաւորք եւ ալեւորք հերօք՝Մուշեղ իշխանն Մոկաց եւ Գուրգէն իշխաննԱնձեւացեաց, ատեան հակառակութեան ՚ի մէջ իւրեանցբարկութեամբ բորբոքեալ՝ սաստիկ դղրդմամբ մարտ ընդմիմեանս եդեալ կռուէին. յորում պատերազմի սպանաւիսկ Մուշեղ իշխանն Մոկաց ՚ի Գուրգենայ։ Իսկ յետերկեամ մի ամաց Գուրգենայ հեծեալ յերիվար սրավարեւ յորս բաջաղեալ՝ եղեւ նմա անցանել ընդ փոքր ինչհեղեղատ, ուր ապա երիվարն վազս առեալ փռնգալով եւանգուշեալ՝ յետս կոյս զիշխանն ընդոստուցեալընկենոյր. եւ բարձեալ զնա մեռեալ՝ տարան թաղեցինընդ հարս իւր։ Եւ պայազատէ զտէրութիւնն զայն մեծնԱտոմ որդի նորա ընդ նորա։
[35]
Իսկ վշտասէր չարասէրոստիկանն Ափշին՝ լուեալ զայսպիսի գործեցեալ ոճիրսեւ զդաւադրժող փախուստն Սմբատայ, եւ զլքումն եւզլուծումն զօրաց Հայոց, եւ զնենգումն իսկ մեծամեծաւագանոյն եւ զայլոցն եւս շեշտակի կտուրն ՚իմիմեանց լինել՝ ՚ի ճահ առեալ զայն ժամ դիպող եւպատշաճ գոլ իւրոյ կամացն կատարման. եւ ՚իծննդականութիւն չարի կառավարեալ զմիտս իւր՝դիմեալ մռմռեալ յարուցեալ գայր իբրեւ զհեղեղատսաստիկ. զի չար ուղխիւքն դղրդեալ ողողեսցէ զտունսԹորգոմեան եւ թափեսցէ ՚ի թագաւորն զթոյնս իւրոյդառնութեան։ Եւ չուեալ ընդ Ուտի գաւառ՝ գայ ՚իկողմանս Գուգարաց եւ Վրաց, զի նախ զնոսա նուաճեսցէկամ զշփոթ ամբոխի ՚ի մէջ արկցէ. զի մի՛ յաջողեսցիուրեք երբէք փախուստ ՚ի նմանէ Սմբատայ։ Եւ վասն զինախարարք կողմանցն այնոցիկ ոչ բերան ընդ նմա յուխտապստամբութեան՝ եւ ոչ կարաց հպիլ բռնութեամբյանմատչելի ամրոց նոցա, դարձեալ ել ՚ի Հայս ընդգաւառն Վանանդայ. եւ անդ խորհուրդ առեալ՝ հետամուտզհետ կրթէր Սմբատայ։ Իսկ իբրեւ նա յամուրսքարաժայռ ձորոյն խորոփեաց Տայոց անկանէր, եւ գիտացոստիկանն, եթէ ո՛չ դաւով դրժողութեան նմա սասանելինչ կարէ եւ ո՛չ պատերազմաւ ՚ի հրահանգս կրթութեանվանել՝ ապա երթեալ պաշարէ զամուրն Կարուց ՚իՎանանդ գաւառի. վասն զի անդ ղօղեալ թագուցեալզետեղեալ դադարեալ կային խարազնազգեացկրօնաւորեալ տիկինն Հայոց՝ կինն Սմբատայ եւ նունորին իսկ, որ էր դուստր արքային Եգերացւոց, եւ այլեւս կանայք ազատագունդ արանց։ Եւ պահնակ ամրոցինէր Քանանիտ յազգէն Գնդունի՝ Հասան անուն, յոյժհաւատարիմ եւ հրամանատար ՚ի վերայ ամենայն տանարքայի։ Այլ եւ գանձք եւս՝ եւ կարասի բազում արքայի՚ի գանձարանս ամրոցին պահիւր. զոր իւր եւսստուգեալ գիտաց Ափշինն յոմանց՝ իրազգաց նմաեղելոց. ուժգնապէս մոլութեամբ եւ պատնէշպաշարմամբ պատէր զամրոցն։ Վասն որոյ ապա Հասաննխոհական իմացուածիւ՝ ուշ ՚ի կուրծս արարեալ եւգիտացեալ ոչ այլ ինչ իւիք փրկիլ նոցա յայնմանէ՝ (որբացեալ երեւէր դուռն կորստեան) եւ կազդուրեալ ՚իկամս երկնաւոր այցելութեանն, խնդրէ յետկար երդմանյԱփշնէ, զի տացէ նմա զամրոցն եւ առ ՚ի նմանէ գտցէաներկիւղութիւն արեան եւ ամենայն չար ամպրոպաց։Իսկ նա վաղվաղակի աներկբայաբար զխնդրեալն յետկարվստահութիւն տուեալ՝ բացաւ դուռն բերդին եւ մտանէրԱփշինն։
Իսկ մարդիկ ամրոցին թէպէտեւխուճապեալք լինէին իբրեւ յահագին բեկանող գազանէ. սակայն նա ոչ ինչ որոշեաց զնոսա ՚ի վտանգս տագնապիտարակուսանաց մահու կամ յարգել բանտի, այլ ՚ի բացզբազմութիւն ռամկին հանեալ՝ եւ ազատեալ ՚ի բոլորհինից միայն զտիկինն հանդերձ նուովն իւրով եւզհրամանատար տանն արքունի զՀասանն, եւ զայլ եւսխուն ինչ ազատ կանայս. եւ զգանձս եւ զկարասիս առեալընդ իւր տանէր ՚ի Դվին քաղաք՝ ոչ թերեւս մօտալուտինչ տագնապ տարակուսանաց զկնի տարելոցն ցուցեալքան թէ յաւէտ իմն զմեծարանս պատուասիրութեան առ ՚ինմանէն ընկալեալ, որ յետ աւուրց ինչ թողոյր եւզՀասանն գնալ առ թագաւորն իւր։ Իսկ արքայ Սմբատդարձեալ եկեալ յամրոցն Կարուց եւ տեսեալ, թէ այնինչ յափշտակեալ էր ՚ի թշնամեացն՝ ոչ աղաւաղէրզինքն ՚ի յուսոյ երկնաւոր փրկութեանն. այլլիաբերան գոհութեամբ Աստուծոյ կամացն հաւատայրտալ զգիւտ կենաց նմա եւ զանգիւտ կորուստ՝թշնամւոյն։ Եւ վասն զի ըստ ձմերային ժամանակին ոչկարաց անդ որոշել կայանս՝ գնաց անտի յամուրսԵրասխաձորոյ ՚ի գեօղն Կաղզուան։ Իսկ անդ ապա յետերկոցունց կողմանց դեսպանք զկնի դեսպանացտարուբերս առնէին Սմբատայ եւ Ափշնին. եւ ատեանհարցափորձի ՚ի մէջ առեալ՝ ՚ի միմեանս հարկանելթափել ջանային զմեղադրութիւն իրին գործելոյ։ Ապախնդրէր ոստիկանն պատանդս յարքայէ զուստր նորազաւագ՝ եւ զուստր Սահակայ եղբօր արքայի. իսկզդուստր Շապհոյ՝ կրսեր եղբօր արքայի իւր ՚իկնութիւն՝ իբր սաղապս իմն սնոտիս համարեալ զուխտերդմանն Սմբատայ, եւ միայն զայս եւեթ խնդրելպատճառս վստահութեան եւ անվրդով խաղաղութեան։ Իսկարքայ ոչ տեսեալ զհարթայարմար միաբանութիւննախարարացն ընդ ինքեան՝ եւ ոչ այլ ինչ իրին ելիաղագս գտեալ, այլ ակամայ կամօք ՚ի կամս նորադառնայր՝ տալով զԱշոտ որդի իւր եւ զՍմբատեղբօրորդի իւր ՚ի պայման պատանդաց, այլ եւ զդուստրՇապհոյ կրսեր եղբօր իւրոյ ՚ի կնութիւն նմա։ Զորիբրեւ առնկալաւ եւ զհարսանեացն պարս պարեցին եւզկաքաւսն կաքաւեցին՝ ոչ կամեցաւ գնալ ՚իդառնաշունչ ձմերային ժամանակի։
[36]
Յայսմ տեղ վախճանէր մեծհայրապետն Գէորգ ՚ի գաւառն Վասպուրական. զորտարեալ համախումբ քահանայիցն եւ իշխանացաշխարհին՝ եդին զնա ՚ի քնարանի Ձորոյ Վանաց, որ ՚իՏոսբ մերձ յեկեղեցին, ուր եդեալ իսկ էր սրբոյԼուսաւորչին մերոյ զգաւազանն իւր եւ զսեղանտէրունական խորհրդոյն, զոր նախ քան զհաստատելնեկեղեցեաց սրբոց ՚ի Հայս ընդ իւր շրջեցուցանէր։
Իսկ իբրեւ ձմերայինսգաւորութիւնն ՚ի գարնանային բարեխառնութիւննօդոց յեղանակէր զփոփոխումն, ապա ոստիկանն բազումհրահանգաց պատուեալ յուղարկեալ առ արքայ եւ զկիննարքայի՝ առ ինքն զՇապուհ զեղբայր արքայի կոչէր, եւնախախնամեալ մեծարէ զնա, իբրեւ հարազատիշնորհելով բարեվայելուչ պարգեւս եւ պատիւս։ Եւ նայուղարկեալ զփեսայացեալն իւր Ափշին հանդերձդստերբն իւրով եւ այլ եւս պատանդօքն եւ տիկնաւն եւնուովն արքայի, եւ ինքն դառնայ առ արքայ Սմբատ։
Իսկ վասնզի հրաժարեալ էր ՚իկենաց աստի մեծ հայրապետն Գէորգ՝ ապա թագաւորն եւհամազգիք իւր զհոգենիւթ եւ զաստուածաշնորհ այրնԱստուծոյ՝ զՄաշտոց ընտրեցին ՚ի հայրապետութիւն։Որ աստուածային ծաւալմամբ եւ հոգիախաղացզօրութեամբ գրգեալ զհոգւոյն շարժմունս՝ իբրեւպարարտ անդաստան բուսուցանէր զհոգեծաղիկանուշահոտութիւնս. եւ արտամերժեալ ՚ի բացընկեցեալ զկատակս* կերակրոց, մեկնէր հեռանայր եւս՚ի հասարակ կերակրոյ՝ ՚ի հացէ եւ յըմպելոյ ջրոյ, սակաւապիտութեամբ լոկ բանջարով զհարկաւոր պէտսնվճարեալ։ Ընդ որ հաճեալ հաւանեալ թագաւորն եւգահամեծար իշխանքն եւ պատուական արք ազատք ընդգեղեցկայարմար խորհրդական գնացս նորա՝ կացուցինզնա յաթոռ սուրբ Լուսաւորչին Գրիգորի. զորոյ եւզգովութիւն բարեբոյս բեղնոյ ընձիւղման նորա, որ ՚իպարարտ անդաստանի հոգւոջն երեւէր՝ ոչ է այժմճառել, այլ այլում տեղւոյ եւ ժամանակի թողլի է։Բայց սուրբ այրն Աստուծոյ մինչդեռ սքանչելագործգովելի վարդապետութեամբն իւրով շինէր եւ հաստատէրեւ յարդարէր ՚ի կարգս բարեաց գնացից եւ գործոցզհօտս իւր հաւատացեալ՝ արտաքոյ բոլոր վշտակիրհեծութեան հանգեաւ ՚ի Քրիստոս, ամիսս եօթն միայնկալեալ զաթոռ հայրապետութեանն։
Զկնի ապա հէքս ես եւթշուառականս եւ պասքեալս ընդ հոգեւոր արբուցմանխրատու Յովհաննէս, որ զսոյն զայս գրեցի գիրս՝ ոչըստ արժանեաց ածայ յաթոռ սրբութեան, թերեւս ոչկարացեալ դիմակ գոլ հրամանի արքային եւ կամ այլոցեւս նախարարակոյտ բազմութեանն։ Զի թէպէտ եւյաշակերտութենէ առն սրբոյն Մաշտոցի ՚ի մանկութենէիմմէ՝ այլ եւ ազգակից հարազատութեան նորա ըստմարմնոյ. սակայն կուրացեալ գերանով մեղաց իմոց՝ ոչբաւական զանձն վարկայ դնել ՚ի նշմարել զշիղ յականեղբօրն, կամ յառաջագէտ լինել յատենագրութիւնսնորս Իսրայէլի։ Բայց դարձեալ զհնազանդութիւնյանձին բարձրացուցեալ, որ է մայր ամենայնառաքինութեան, եւ զունկնդրութիւն բարի գոլվարկեալ քան զզոհ ընտիր եւս զոչ հակառակիլն՝ ածայյայս, միայն թողլով ինձ յոյս յառաջնորդականհանդիսի զԱստուծոյ եւեթ մարդասիրութիւն։
Զայսու ժամանակաւ ՚իքաղաքագիւղն մեծ Երազգաւորս եկեղեցին, որ նախյարքայէն Սմբատայ հիմնադրեալ եղեւ մերձ ՚իթագաւորական նորա ապարանս՝ բովանդակեալշինութեամբ ՚ի գլուխ ելեալ աստանօր. եւ ըստօրինակի կարգաց աստուածայնոց զնորայն նաւակատիսպատուեալ բարձրացուցանէին ՚ի պաշտօն ցնծութեան։Եւ չքնաղ եւ երեւելի զարդուք ոսկեճամուկհանդերձանաց եւ ՚ի շղարշատեռ առագաստից զնա պճնեալպայծառացուցանէր. եւ կամար եւս ՚ի համակ ոսկւոյականակապ յարդարեալ եւ ՚ի քրիստոսական արապիզինեդեալ ածեալ։
Բայց մեծ կուրապաղատն Վրաց՝Ատրներսեհ, անվրդով եւ անշուշտ ուխտ խաղաղութեանեւ սիրոյ միաբանութեան ընդ արքայի Սմբատայ պահէր՚ի բոլոր մասունս առ ՚ի բովանդակ մտաց եւ ՚իզօրութենէ իւրմէ մեծաւ պատկառանօք իբրեւ հօրհնազանդ լեալ, կամ թէ եւս առաւել քան զայս՝ իբրեւզծառայ ՚ի տեառնէ իւրմէ կամաւ կրեալ զսահմաներկիւղի չափաւոր մոլութեամբ եւ զաչս իւրմշտակարկառ յարքայ հարեալ համակեալ մեծաւզգուշութեամբ, եւ նմա զանձն եւս հաւատացեալ։ Ընդոր յաւէտ իմն հաճեալ հաւանեալ արքայն Սմբատ՝բազմագեղ նախախնամութեամբ յինքն զնա ածէրյանձանձէր. ապա թագ կապեալ նմա մեծապատիւճոխութեամբ եւ գեղեցկայարմար զարդու, նաեւ զինուզարդարեալ ըստ օրինի թագաւորաց՝ կացուցանէ զնաթագաւոր Վրաց աշխարհին եւ երկրորդ իւրոյտէրութեանն զնա հաստատէ։ Ուստի ապա ընկալեալզյառաջադիմութիւն արքայական պատւոյն ոչ ինչթերեւս վասն այնորիկ ամբարտաւանեալ քան թէ միշտընդ խոնարհս զիջանէր, հեշտ եւ համբոյր մտօք ՚ի նոյնպայման զինքն յարադրաբար բերեալ արքայի Սմբատայ՝տայ ըստ առաջին հանդիսադիր կարգացն բարեաց։
[37]
Յետ այսորիկ ոստիկանն Ափշնիդարձեալ դաւանս յինքեան բերեալ յոմանց ուղղակարծլեզուագարաց, եւ նենգապատիր խաբէութիւն ՚ի սիրտիւր նիւթեալ՝ սկսաւ շրջիլ զքաղաքօք ոմամբք իբրեւնուաճեալ զնոսա։ Եւ ապա գնայր չուէր հասանէր ՚իՏփխիս քաղաք, եւ անտի ապա իբր հողմավար փոթորկեալյանկարծակի դիմէր գայր զկողմամբք Շիրակ գաւառի՝դարձուցեալ զմիտս իւր ՚ի հին մոլութիւն եւյուսացեալ ՚ի կախարդս գաղտնիս, թերեւս մարթասցէդրժել դաւողական հնարիմացութեամբ զարքայն Սմբատ։Իսկ թագաւորն ստիպով սուղ ինչ գունդ կազմեալ՝սաստիկ տագնապաւ անկանէր ՚ի կողմանս ամրոցացնՏայոց ՚ի կալուածս կուրապաղատին Ատրներսեհի՝սիրեցելոյն իւրոյ։ Իսկ ոստիկանն իբրեւ ետես, եթէանհնար է արքայի դաւաճանիլ առ ՚ի նմանէ, եւ զիմիանգամ եւ երկիցս եւ երիցս զփորձ առեալ էր՝դարձեալ ապա յայնց բարուց թուեցուցանէր սակսբարեխորհրդութեան եւ սիրալիր գթոց զգալն իւր առարքայ. եւ ապա չուեալ գնայր ՚ի Դվին մարաքաղաք, եւանդ առ ՚ի հաւատարմացուցանել ջանայր զաննենգ սիրոյզդաշինս. եւ փոխանակ իւր թողեալ զԴեւդատն զորդիիւր եւ զմեծ ներքինապետն, եւ ինքն հապճեպ տուեալգնայ յԱտրպատական։ Անդ ապա ընդ յառաջ աճապարէրտիկինն մեծ՝ կինն Սահակայ եղբօր արքայի, զկնի իւրտարեալ ոսկի եւ արծաթ եւ կարասի բազում. եւհանդիպեալ ՚ի Շարուր դաշտի՝ առաջի ընծայէր տրիտուրնմա զպատարագսն տարեալս ընդ իւր. եւ ընդգճեալառաջի՝ արտօսրաթոր կականմամբ խնդրէր զորդեակն իւրզՍմբատ, զոր պատանդ իսկ առեալ էր յառաջագոյնոստիկանին յարքայէն Սմբատայ. եւ առաջի դնելով նմազեղուկ աւաղումն այրութեան իւրոյ՝ յայտ ածէրզաղէկոտոր խնամսն։ Ընդ որ յաւէտ իմն ճմլեալ սիրտոստիկանին՝ ողորմեալ բարեխնամէր. վասն զի բազումանգամ մարդիկ որ չար են՝ երբեմն եւ բարի ըստդիպուածոց ինչ լինին։ Եւ առեալ ապա զպատարագս ՚իձեռաց տիկնոջն՝ տայ նմա զորդին իւր։ Եւ նորաընկալեալ զմեծապարգեւութիւնն՝ դառնայ ՚ի տունիւր։ Իսկ արքայ Սմբատ ՚ի դառնալն իւր ՚ի Տայոցերթայ հանդիպի ներքինապետին մեծի մերձ յամուրն Անիյեզր Ախուրեան գետոյ ՚ի պայման սիրոյ ընդ միմեանսբերեալք։ Ընդ որ յաւէտ հաճեալ ներքինապետն ՚իտեսանել զարքայ՝ խոստովանէր ոչ զոք թերեւս համեմատնմա տեսանել. եւ ապա համախորհ եւ համակամ եւհամագործ յայնմ օրէ եւ անդր ներքինապետն արքայիլինէր։ Եւ բազում պարգեւս եւ պատիւս ընկալեալ ՚ինմանէ՝ գնայր ներքինապետն ՚ի Փայտակարան քաղաք։Իսկ որդի Ափշնի Դեւդատն կաց մնաց ՚ի Դվին քաղաքի՝ռոճիկս պատրաստեալ նմա թագաւորին Սմբատայ սուղ ինչպակաս քան զամ մի։
Բայց ՚ի գնալ ներքինապետինյարքայէ՝ զճանապարհայն ՚ի հրապոյրս ցոփութեանբերեալ ՚ի բանից բանսարկութեանց ոմանց, որք ՚իչարն հակամիտեալք էին, չուէ զօրու ծանու հրոսակԳէորգայ նահապետին Սեւորդեաց, (որ սակս Սեւկոչեցելոյ հաւուն իւրեանց ազգն յայն անունՍեւորդիք անուանէին), եւ ապա յեղակարծումն ժամուհասեալ ՚ի վերայ տարմաբար՝ թէպէտ եւ յարի արանցնքաջապէս պատերազմ ընդդէմ ներքինւոյն զինեալ. սակայն սակս յանկարծահասն գալոյ ոչ կարացեալ զդէմունել, ձերբակալ զԳէորգ առնէին հանդերձ եղբարբնիւրով, որ Արուեսն անուանիւր, եւ առեալ գնաց ՚իՓայտակարան քաղաք։ Բազում ապա հարցուփորձմօտալուտ դահիճքն դառնութեան նոցա մատուցանէին՝ջանացեալ դարձուցանել զնոսա ՚ի քրիստոսանուէրօրինացն յանօրէն օրէնս Մահմետին իւրեանց։ Որում ոչբնաւ տուեալ տեղի բանիցն եւ ոչ հաւանեալ աղաւաղելկամ փոխանակել զերկնաւոր կենացն զփրկութիւն ընդանգիւտ կորստեանն եւ ընդ սնոտիասէր կենացս՝ սրովկատարեցան եւ զանուն իւրեանց գրեցին ՚ի դպրութիւնկենաց։
Իսկ յետ այսորիկներքինապետն խուճապեալ եւ հատուածեալ յԱփշնէ եւընդ իւր առեալ զԱշոտ որդի արքայի, որ էրն իսկ ՚իպատանդի եւ ՚ի դիպահոջ առ ներքինւոյն, այլ եւ զկինեղբօր նորին Մուշեղայ, զոր գերեալ տարեալ էր ՚իբերդէն Կարուց՝ վաղվաղակի գայ հասանէ առ արքայՍմբատ եւ ետ նմա զորդի իւր հանդերձ նուովն։ Ընդ որյաւէտ իմն խրախ լեալ սակս այցելութեանն Աստուծոյեւ փրկութեան գերելոցն՝ պատուասիրապէս յինքն ածէրյանձանձէր զներքինապետն մեծաւ շնորհակալութեամբեւ առատաձեռն ձրիւք եւ պատարագօք ընծայեալ զնա՝յուղարկէ ՚ի կողմանս Ասորեստանի։- Չուեալ գնացեալներքինւոյն ՚ի սահմանս Եգիպտոսի՝ եւ անդ ըմբռնեալսպանանի յամիրապետէն իւրմէ։
Զայս ամենայն լուեալոստիկանն Ափշին իբրեւ զանգայռագեղ գազանզայրագնութեամբ մռմռեալ ընդդէմ Սմբատայ՝ իբր թէզնա գոլ խրատտու եւ պատճառ գործեցեալ իրին չարի ՚իներքինւոյ իւրոյ, եւ մեծագոյն իմն ամպրոպ եւ ուղխչարի ՚ի վերայ խրոխտայր հասուցանել արքայի. հրովարտակս ընդ բոլոր ոլորտս իշխանութեան իւրոյսփռեալ, զի առ նա վաղվաղակի հասցեն արի արք քաջքերիվարօք, զինուք եւ զարդուք եւ լեգէօնհետեւակախումբ զօրօք։ Արդ՝ մինչդեռ եկեալ դիմեալհասեալ ժողովեալ գումարեալ էին բազմութիւնքզօրացն, եւ հանդերձեալ էր ելանել չուել գալ եւմղձկեալ սրտին զդառնութեան թոյնսն յարքայն թափել՝յանկարծակի անկեալ յախտ դժնդակ ցաւոց, ջեռաւ փորնորա եւ տրորեալ գոգոց նորա ՚ի վայր քամեալ մղէինյորովայնէ անտի կոտորումն աղեաց նորա. եւ նախ քանզքակտիլ հոգւոյ նորա ՚ի մարմնոյ՝ բղխեաց ՚ի նմանէհոտ մահու։ Եւ այսպէս հեղձամղձուկ սատակեալ՝ էջ ՚իդժոխս անհնարին դառնութեամբ։ Ընդ նմին եւս եւ ՚իզօրաց անտի նորա ՚ի նոյն ցաւս դառնիճ տաղտկութեանհարեալք բազումք սատակէին, եւ մնացեալքն ցանեալցրուէին յիւրաքանչիւր տեղիս։ Եւ այսպէս ապաաղօթահայց պաղատանք առ Աստուած թագաւորին Սմբատայեւ բովանդակ ընդ մեզ եւս կղերց եկեղեցեացՔրիստոսի՝ արտօսրաթոր խնդրուածք լսելի լինէրյականջս Տեառն զօրութեանց. եւ ոչ եկն ՚ի վերայ մերոտն ամբարտաւանութեան նորա եւ ոչ մեղկաշօշոփ ձեռքնորա կարաց դողացուցանել զմեզ. եւ ոչ ուրախ եղեւ ՚իկեանս իւր խաւարասէր թշնամին, այլ կորեաւյունայնութեան յուսոյ. եւ հաւատացեալ հօտՔրիստոսի հանդերձ հօտապետօք առաջնորդեալք՝զօրացան ՚ի նոյն ինքն ՚ի հանդիսադիրն Քրիստոս, որկամի, զի ամենայն ոք կեցցէ եւ ՚ի գիտութիւնճշմարտութեան եկեսցէ։
Իսկ Դեւդատն՝ որդի Ափշնի, իբրեւ լուաւ զսատակումն հօր իւրոյ՝ ելեալ գիշերիգաղտաբար, գնաց փախստեայ յԱտրպատական յաշխարհ։
[38]
Զայսու ժամանակաւ մեծ իշխանն Արծրունեաց Աշոտ, որ՚ի բողբոջից բուսոյ Սենեքերիմայ արքայի՝ ելեալզգնայր շրջէր զկողմամբք իւրոյ տէրութեանն փոքր ինչգնդով. եւ հասեալ ՚ի ձորակ մի, զոր Փորակ Լմբայանուանեն՝ երեկօթս անդ առնէին յագարակի միոջ, յորում բնակէին Գաբաւոնացիք՝ ընդ յարկաւ շինուածիտանցն մտեալ զետեղեալ սակս ձմեռային ժամանակին։Իսկ Հասանն Արծրունի՝ որդի Վասակայ ուրացելոյզՔրիստոս եւ հօրաքեռ որդի նոյն իշխանին Աշոտոյ, բնակութիւն կայանի իւրոյ ունէր զամրոցն անուանեալՍեւան։ Իսկ իբրեւ լուաւ զիշխանէն յայնմիկ Փորակիգալ յիջեւանս՝ դաւաճանեալ ՚ի չար դիւէ անտի եւկամաւոր կուրութիւն յինքն կրեալ, զօր ՚ի գաղտնիսիմն կազմէր, սրիկայս պատրաստէր, աղեղնաւորսշեշտաւորս սուսերաւորս վահանավառս կորովիս զէնսշարժեալ. եւ ինքն իսկ հուպ ընդ նոսին տրեխաւորեալեւ յաղակարծս դիմեալ չուեալ գիշերի հասանէին ՚իվերայ իշխանին. եւ պարայածեալ պատեալ շրջափակեալպաշարեալ պահէին զդրունսն տանցն, յորումօթագայեալն լինէր իշխանն Աշոտ իւրայօքն ՚ի դիպահոջիմն զնոսա բերեալ եւ ՚ի ձեռս կարծեցեալ ըմբռնեալ։Իսկ ապա Հասանն յեցեալ ՚ի նիզակն զոր ունէր՝ եւկիցս իբրեւ զայծեամն ընկեցեալ ՚ի տանիսն, յորումիշխանն կայր՝ վազէր. եւ ՚ի տրոփական դոփմանէ ոտիցնթնդեալ տանիքն եւ ՚ի վայր փլուզեալ՝ հոսեալանկանէր զկնի փլուզմանն Հասանն ՚ի տուն անդ։ Իսկապա ՚ի հագագասփիւռ ձայնէ խօսիցն Հասանայ՝ զնածանուցեալ եւ վաղվաղակի ըմբռնեալ ածէին զնա առիշխանն։ Իսկ աղխատրոյզ շփոթմանն իրազգած եղեալզօրացն Հասանայ՝ իբրեւ զծուխ ՚ի մրրկէ հալածեալ եւփախստեայ անհետ կորնչէին։ Եւ այսպէս զգուբն, զորեւ փորեաց եւ պեղեաց Հասանն՝ ՚ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց։ Իսկ իշխանն Աշոտ ՚ի շղթայսկապարանի զնա արկեալ՝ եւ առեալ տարեալ յամրոցնՍեւան, ՚ի դուրս առ ինքն զամրոցն տալ հայցէր։ Իսկմայրն Հասանայ եւ եղբայր նորուն, որ առ ՚ի մօրէ եւոչ ՚ի հօրէ՝ բռնազբօսեալ՝ ոչ կամեցան տալ զբերդն, ոչ կարացեալ վստահ լինիլ ՚ի խոստացեալ բանսիշխանին վասն ողջանդամ զկապեալն Հասան թողլոյ։ Ապազգացուցեալ արքայի Սմբատայ՝ հարկ առնէր ինձ երթալյամբոկ գործոյն, թերեւս կարողութիւն լիցի փակելզկորստական դուռն, զոր անձամբ անձին եբաց Հասան։Իսկ իմ երթեալ չուեալ եւ համոզեալ զտիկինն վասնզամրոցն տալոյ եւ փրկելոյ զՀասան ՚ի մահու երկիւղէեւ ողջանդամ զնա լուծանել ՚ի կապարանէն՝ ընկալայապա եւ յիշխանէն յետկար սաստիկ երդմանց՝ լուծանելթողուլ ողջանդամ եւ անվնաս զՀասան։ Իսկ ես իբրեւառեալ ետու զամրոցն ՚ի ձեռն իշխանին, ապա ՚ինանրական չար խորհրդոց ազատաց ոմանց հրապուրեալ՝փորէ զաչսն Հասանայ, կուրացուցեալ զնա տգիտաբար ՚իկորուստ անձին իւրոյ. վասն զի որք երդմանց օրինացեւ միջնորդաց առաջնորդաց հեստեալք եւ դիւրափոփոխքգտանին ՚ի հակամիտութիւն հակառակացն բերեալ՝այնպիսիքն մահու անձանց առիթք գտեալք, ոչ կարենհաստատուն կեանս իւրեանց ստանալ։ Իսկ իմզաւետարանական իշխանութիւնն ՚ի գործ արկեալ եւբանիւ սահմանականաւ կապեալ զիշխանն՝ տրտումթախձանօք անցեալ գնացի։ Ապա յետ ամի միոյ անցելոյ՝տգիտութիւն յանդգնութեան արկաւ իբրեւ զօթոցզբարեվայելուչ եւ զպատկառող եւ զչքնաղատեսակդիտակաւն Աշոտոյ։ Եւ այսպէս զվախճան կենացընկալեալ ՚ի տիս երիտասարդութեան՝ սաստիկ սուգտրտմութեան զմեօք զեղեալ յարդարէր։ Զկնի ապաեղբայր նորուն Գագիկ պայազատէ զիշխանութիւնն զայնմեծ. եւ զկրտսեր եղբայր նորուն զԳուրգէն կացուցանէմարզպան Հայոց արքայն Սմբատ։
[39]
Բայց թագաւորն Սմբատ իբրեւլուաւ, եթէ Յուսուփ պայազատէ զպետութիւնն զայնփոխանակ Ափշնի եղբօր իւրոյ, եդ ՚ի մտի իւրում ոչեւս դարձեալ դաւանս կրել ՚ի խափանեալ երկիւղէն, եւկամ դաշինս սիրոյ դնել ընդ այնոսիկ, որոց իրաւունքբարձեալ է յերեսաց նոցա եւ բնաւ հեռացեալ բան արդար՚ի լեզուաց նոցա։ Ապա գրէ հրովարտակս եւ առաքէդեսպանս եւ ընծայս գեղեցկայարմարս Իսմայէլեանամիրապետի ՚ի Բաբիլօն, եւ հայցէ ՚ի բաց զինքնհատանել յազգէ յայնմանէ. որ իրաւունք Աստուծոյտարամերժեալ տրոհեալ է ՚ի նոցանէ, եւ ՚ի բարուցանտի՝ որ ՚ի չարն միշտ հակամէտ գտեալ։ Զոր իբրեւընթերցեալ զնամակն եւ լուեալ զպայման պատգամացն՝վաղվաղակի խնդութեամբ, զոր խնդրեացն՝ կատարէր. եւթեթեւաբեռն զսակն արքունի արարեալ եւ յինքն իսկհրաւիրեալ՝ առ ինքն զմիտս թագաւորին կացուցանէր։Եւ ապա երեւելի զգեստ արքունական, եւ թագարքայական եւ կամար ականակապ ՚ի համակ ոսկոյ, եւսուսեր պատուական եւ երիվարս օդագնացս իմնկազմուածով զինուց եւ զարդուց առաքէ Սմբատայ։ Զորիբրեւ առընկալաւ՝ յոյժ ուրախ լեալ զուարթացեալզուարճացաւ։ Եւ այնուհետեւ ՚ի կարգս այլոց եւսհնազանդելոց եւ նա եւս մտանէր ՚ի կապւածս լծոյամիրապետին. եւ այսպէս անտարրապէս եւ անշուշտ ՚իկամս արքունականս զկամս իւր բերեալ նուաճէր։
Զայսու ժամանակաւ մեծսպարապետն Հայոց Շապուհ՝ եղբայր արքային Սմբատայ, կիսակտուր կենօք վճարեալ զսնոտիասէր կեանս՝վախճանեցաւ, յաւելեալ առ հարս իւր։ Եւ անդ ապաչուեալ եկեալ արքայ Սմբատ համագունդ իւրայօքնհամազգեօք՝ եւ արարեալ կոծ մեծ ՚ի վերայ նորա՝ եդինզնա ընդ հարս իւրում ՚ի շիրիմս քնարանացն, որ ՚իքաղաքագեօղն Բագարանու։ Եւ ապա կացուցանէր արքայՍմբատ զանձնագեղ եւ զբարեվայելուչ երիտասարդնզԱշոտ՝ որդի Շապհոյ, սպարապետ Հայոց փոխանակ հօրիւրոյ։ Իսկ նա ՚ի սկզբան սպարապետականպայազատութեանն խորհուրդ բարեաց զանձամբ արկեալ՝շինէ ապա զպճնապայծառ եկեղեցին Բագարանու, որ ՚իվերայ Ախուրեան գետոյ. եւ զարդարէ բազում եւերեւելի սպասուք, եւ առնէ նաւակատիս աստուածայինգոգցես պատշաճողութեամբ։ Զկնի ապա հիմնադրէեկեղեցի ՚ի քաղաքագեօղն Կողբ բազմածախփարթամութեամբ, եւ ստիպով ջանայր գտանել եւզկատարումն նորա, թէ տէր կամեսցի։ Յետ սակաւժամանակի ապա վախճան կրէր ՚ի կենացս այսոցիկ եւմիւս եղբայրն արքայի Դաւիթ, որ էր իշխան իշխանացսՀայոց՝ այր համեստ եւ հարթ հաւասարութեամբ ՚իբոլոր գործառնութիւն բարեաց. ընդ որ եւ յաւէտ իմնսգացեալ արքայի եւ տագնապաւ տարակուսանաց մխեալ ՚իխորս խաւարին սգոյ՝ ՚ի մշտնջենաւոր տխրութիւնսզինքն արկեալ. ուստի եւ մխիթարական կարգօքհաստատեալ իմ զնա ՚ի յոյս կենացն անմահից՝վերականգնեցի ՚ի գլորմանէն յիրս գործոցթագաւորական յարդարմանց, հոգս տանիլ պիտառութեանկենցաղականացս, որ հաւատացաւ նմա յԱստուծոյխնամել զհօտ իւր։
[40]
Բայց ոստիկանին Յուսփայյաւէտ իմն չար թուեալ հատուածիլն ՚ի նմանէթագաւորին Սմբատայ, եւ իմաստուն կորովութեամբկշռեալ զգործ իւր՝ ջանահնար լինէր յինքն դարձեալդարձուցանել եւ միահաղորդ զնա առնել՝ որպէս երբեմնէր ընդ եղբօր նորա Ափշնի։ Եւ վասն զի նախյամիրապետէ անտի հայցեալ առ ինքն զՍմբատդարձուցանել՝ եւ ոչ եղեւ ունկնդրութիւն նմա եւ ոչեհաս երազայոյս կարծեացն. այնուհետեւ ապա իբր ՚իկարգս խռովութեան վարեալ եւ թիկունս դարձուցեալ՝զօր բազում գումարէ եւ չու յուղի անկեալ՝ գայրհասանէր ՚ի Փայտակարան քաղաք. եւ անտի ելեալվաղվաղակի ընդ Ուտի գաւառ՝ գայ մինչեւ ցՏաշրատափ։Զայս իբրեւ լսէր արքայ՝ զօրաց բազմաց ՚ի միասինհորդան տուեալ՝ երթեալ ունէր զկիրճսն եւ զնեղուցսնպողոտայիցն կողմանցն Աշոցաց եւ Տաշրաց, ոչ տալ նմաթոյլ հետի աղագաւ անցանել։ Իսկ ապա զայն տեսեալՅուսփայ գաղտաբար իմն զարեւմտեայ կողմամբ լերինպարառոցեալ՝ ընդ ցածուն վայրս լերինն բարձանցանկանէր յայսկոյս ՚ի գաւառն Շիրակայ. եւ անդերեկօթս արարեալ՝ վաղվաղեալ ճեպեալ հասանէր ՚իԴվին քաղաք։ Իսկ արքայ իբրեւ յապագայս իմն իմացեալզչուելն Յուսփայ ընդ արեւմտեայ կողմն լերինն, թէպէտեւ հետամտէին զկնի, սակայն ոչ ժամանեալհասանել՝ գումարտակ շինէր ՚ի քաղաքագիւղն Արուճ, ՚ի ծործորս Արագած լերինն։ Իսկ իբրեւ գիտացոստիկանն Յուսուփ զմերձ առ նա լինելն արքայի՝առաքէ զմի ՚ի պատուականաց իւրոց անտի ՚իքարտուղարաց՝ յԱսորի ազգէ եւ դենիւ քրիստոնեայ, յաւէտ իմն սիրալիր հեշտ եւ կամակ եւ համբոյրպատգամօք եւ բազում պատուասէր նախախնամութեամբդաշինս ուխտից ազդեալ ՚ի սիրտ արքայի. եւ զամենայնվախս եւ զբաղայս ՚ի բաց ՚ի խորհրդոց նորա տրոհեալվտարեալ. այլ եւ զսակն արքունի ՚ի կամս անձին նորաըստ կարի եւ կամաց թողացուցեալ՝ միայն թէ ընդ նմայուխտ խաղաղութեան հարթհաւասար դարձցի։ Ապազայնպիսի բարի լուրս լուեալ բարեզգեաց բանիպատգամաց եւ ախորժեալ ՚ի կամս իւր՝ արարեալհրաժեշտ բանից հեշտականաց փոխարէն պատասխանիմատուցանէ քարտուղարին ՚ի բոլոր արգասիս սիրոյ ըստնմին սակի. ապա յետկար երդմանց միմեանց կնքեալտային։ Իսկ արքայ դարձեալ չուէ գնայ ՚ի գլուխգագաթան Երասխաձորոյ ՚ի գիւղն Նախճրաձոր անդձմերել, վասն զի ոստիկանին կա՛մ եղեւ զհիւսիսայինդառնաշունչ ժամանակ ձմերային ցրտոյն ՚ի Դվինանցուցանել. եւ ապա յայնմ սառնասոյզ յեղանակիգեղեցիկ իմն եւ բազում առ միմեանս բերէին հարթյարմարութիւն սիրոյ առատ ձեռաձրիւք* ըստպիտառութեան ձմերայնոյն։ Իսկ անդ ապա թագաւորնՎրաց Ատրներսեհ պատուասէր պայմանի եւ սրընթացոտիւք արագեալ ՚ի տես արքայի Սմբատայ առ ՚ի միասինտօնախմբել զօր մեծի պասեքի Զատկին՝ յուղարկեցաւյարքայէ բազմաբաշխ եւ երեւելի ընծայիւք։ Իսկ արքայՍմբատ չուէր գնայր յարքունական յապարանս իւր ՚իքաղաքագիւղն Երազգաւորս։ Եւ իբրեւ ՚ի բաց եդաւձմերային ձիւնախաղխաղ սառնամանեաց ցրտութիւնն եւգարնանային հարաւահողմն շնչեաց, զտեղինփոխաբերեաց ապա ոստիկանն Յուսուփ. բազում երիվարսսրավարս, սօսս եւ ահիպարանոցս պատրաստեալ՝բազմազան պճնայարմար զարդուք եւ զինուք ոսկեսանձոսկենկար պաճուճանօք, այլ եւ թագ եւս յոսկւոյՍոփերայ կազմեալ, եւ ՚ի նմա յելուզեալ յեռեալվարսակալ մարգարտատող տպազարդութիւնս, եւ այլ եւսականս պատուականս եւ բազում եւ երեւելի զգեստսարքունականս ոսկեճամուկս եւ շղաշատեռն հրաշանկարսմիանգամայն՝ առաքէ ՚ի պատիւ մեծարանաց արքայինՍմբատայ։ Այլ եւ Աշոտոյ՝ երիցու որդւոյ արքայի, նորանշան իմն պատիւ յարդարեալ իբր օդապարիկ իմներիվար գեղեցիկ զարդուք եւ զինուք եւ պերճապաճոյճերանգս զգեստուց, եւ կամար ականակապ ընդ մէջածեալ՝ եւ կացուցանէ զնա իշխան իշխանացս Հայոց։Բայց եւ ես եւս, որ զայս գրեցի՝ պատուեցայպատուասիրաբար յոստիկանէն զգեստուք ըստ օրինիկարգիս. եւ ջորի պաճուճաբար ոսկեզօծ զարդուք առաջիմատուցանելով ինձ։ Իսկ արքայի խրախ լեալ ՚իբարեձիր պարգեւս նորա՝ եւ ընկալեալ մեծաւշնորհակալութեամբ, ոչ սակաւ ինչ քան թէբազմամասնաբար յիւրմէն եւս նմա ընծայէրբարեվայելուչ եւ չքնաղատես եւ երեւելի զարդսհանդերձանաց, եւ նկարակերտ կազմուածս բազմականացկարմրութեամբ որդանց, եւ ըմբակս եւ նուագս եւկամար ՚ի համակ ոսկւոյ՝ գործ Հռոմայական ճարտարաց, յերանգս գունակ գունակ ապակւոյ, առաւել եւստասնապատիկ յաւելուածով քան զմիանգամայն իսկընկալեալն առ ՚ի նմանէ։ Եւ ապա յուղարկեալ Յուսուփյարքայէ՝ գնայ ՚ի կողմանս Ատրպատականի։
Իսկ աշխարհիս Հայաստանեայցյաւուրսն յայնոսիկ այց արարեալ Տեառն եւպատսպարեալ եւ յաջողեալ ՚ի բոլոր բարութիւնս՝բնակեցան իւրաքանչիւր ոք ՚ի ժառանգութիւնսիւրեանց. եւ սեպհականեալ զերկիր՝ տնկեցին այգիս եւարմատացուցին բուրաստանս ձիթենեաց եւ պարտիզաց. հերկեցին հերկս արտաքոյ փշոց եւ կթեցին պտուղսհարիւրաւորս. զեղան շտեմարանք ցորենոյ ՚իժամանակի լրութեան հնձոց. լցան գուբք գինւոյ ՚իկութս այգեստանեայց եւ լերինք ցնծութիւն զգեցան, զի բազմացան ՚ի նմա արօտականք անդեայք արջառոց եւհօտք ոչխարաց։ Եւ գլխաւոր նախարարք մերյապահովացեալք եւ հանգուցեալք ՚ի հինիցասպատակաց՝ շինէին եկեղեցիս վիմարդ հաստահեղոյսձուլեալ կրով՝ ՚ի մենաստանս եւ յաւանս եւյագարակս։ Բայց առաւել եւս քան զյոլովս Հայկազանցնգրոհի իշխանն Գրիգոր եւ նորին եղբարք՝ Սահակ եւՎասակ, որք հայրենական սեպհականութեամբ տիրէինգաւառացն, որք շրջապատեալ կան շուրջ զեզերբծովակին Գեղամայ։ Եւ այսպէս վիճակ ցանկալի՝ լիպտղատածող արգասեօք պարարտութեամբ՝ առհասարակամենեցուն տուաւ ձրի նորին շնորհօքն Աստուծոյ՝ եւ՚ի նորին յարմար կազմածոց տանէ Տեառն բղխէր աղբիւրբարեաց ըստ մարգարէին եւ ոռոգանէր զձորն վիճակաց։Ի վերայ այսոցիկ բարեբաստութեանց թագաւորնՀոռոմոց Լեւոն ոչ ինչ սակաւ նախախնամէր զարքայՍմբատ իբրեւ զորդի սիրելի անքակութեամբ ընդ նմաբերելով յուխտ միաբանական սիրոյ, եւ բազում ընծայսեւ պարգեւս եւ պատիւս ամ յամէ առաքէր։ Իսկ եւ Սմբատ՚ի շնորհակալութիւն բարերարութեանն արքայիՀոռոմոց առատաձիր պարգեւօք հատուցանէր զդարձփոխարինին տասնապատիկ յաւելուածով՝ իբրեւվեհագունի քան զինքն եւ հօր հարազատի։
[41]
Եւ զայսու ժամանակաւթագաւորն Եգերացւոց Կոստանդին յայլանդակ բարսդժնեայս դաւաճանեալ, եւ ոչ ամբարձեալ զաչսյուղղութիւն քան թէ ՚ի խորհուրդս չարութեան՝ զօրսգումարէ, խաղայ չուէ գնայ զհիւսիսային կողմամբք, որ ՚ի ծործորս լերինն Կովկասու. միանգամայն իսկ եւաշխարհն Գուգարացւոց եւ որք մերձ ՚ի Դրունս Ալանացբնակեալք են, զի եւ ընդ իւրով ձեռամբ զնոսա նուաճէ։Եւ վասն զի ազգն այնոքիկ հաւանեալք եւ հնազանդեալքեւ նուաճեալք էին ընդ ձեռամբ արքային Սմբատայ, գրէապա թագաւորն Վրաց Ատրներսեհ վաղընդփոյթ առթագաւորն Եգերացւոց, վասն զի փեսայ էր նորա, ցրել՚ի բաց քակել կորուսանել ՚ի սրտէ զընդունայն, զապիրատ եւ զսնոտի խորհուրդն՝ եւ ոչ շամբուշ մտօքընդ վեհսն քան զինքն հակառակիլ։ Իսկ իբրեւ լսելիքխցան նորա եւ բանից ունկնդրութիւն հեռացաւ եւ ոչբերաւ ՚ի խորհուրդս իմաստութեան, ապա արքայ Սմբատզօրու բազմի դռութ իմն ՚ի միասին տուեալ եւ ընդ իւրեւս առեալ զթագաւորն Վրաց՝ գնացին ՚ի միասինհրոսակ ընդ յառաջ Կոստանդնի։ Նա իբրեւ ետես եթէ ոչկարէ ընդդէմ նոցա կալ՝ ընդ կրունկն յամրոց վայրսինչ դարձեալ որջանայ, հայցել ՚ի նմանէզհաշտութիւն։ Իսկ արքայ զաներ նորա՝ Ատրներսեհ, եւզոմանս եւս յիւրոց նախարարաց առաքէ խօսիլ ընդ նմա՚ի խաղաղութիւն, որք իբրեւ հանդէպ միմեանց բերանեւ դեգերեցան ՚ի բանս ինչ՝ յանկարծակի ըստ հրամանիԱտրներսեհի նախարարք արքայի ձերբակալ արարեալզթագաւորն Եգերացւոց, ածեն առաջի իբրեւ զուլ միյայծեաց՝ զայն, որ իբրեւ զառիւծ ՚ի մորւոյ իւրմէելեալ վարանէր վատնել վարատել զազգս։ Իսկ արքայիՍմբատայ բազում ամրոցս յինքն գրաւեալ ՚ի Վուրիաշխարհի, եւ կուսակալս կողմանցն այնոցիկկացուցեալ՝ առեալ զԵգերացին Կոստանդին ընդ իւրածէ, ՚ի դիպահոջ կացուցեալ յամուրն Անի երկաթիշղթայիւք. սակայն ոչ քամահանօք ինչ, այլ կրկինպատուով առատացուցեալ նմա զամենայն հանդերձանս եւռոճիկս պիտոյից ըստ անդստին բարեբարոյ մտաց իւրոց։Եւ այնպէս ապա ամիսս չորս միայն զնա պահէրյարգելանի։ Իսկ իբրեւ ետես զերկպառակութիւնԵգերացւոցն, որք շեշտակի ճեղքեալք, հանդերձեալ ենզայլ ոմն բռնաւորագոյն քան զԿոստանդին կացուցանելիւրեանց թագաւոր՝ ստուգագէտ իմացմամբ, ոչ ինչզանգիտէր փութանակի զնա արձակել եւ հաստատել ՚իկարգս առաջնոյ տէրութեան իւրոյ։ Մի՝ վասն զիփեսայացեալ էր նա թագաւորին Վրաց, իբրեւ ՚իշնորհակալուս զայն նմա առնէր. եւ երկրորդ՝ զիթերեւս իբր զձեռնասուն իւր յայնմհետէ նա գտցի ՚իսակի հնազանդութեան յաղագս առ նա անցուցանելոյզբազում երախտեացն տեսակս։ Եւ ապա զգեստաւորէ զնաթագաւորական զգեստու եւ դնէ խոյր ոսկի ընդելուզեալմարգարտով ՚ի գլուխ նորա, եւ ականակուռ ոսկի կամարածէ ընդ մէջ նորա. եւ այլ իմն վայելուչ կազմուածսըստ ուղեւորութեան պիտոյից նմա յարդարէր. եւ զօր՚ի ձեռս գումարեալ՝ առաքէ զնա յաշխարհ տէրութեանիւրոյ։ Եւ իբրեւ չոգաւ հաստատեցաւ եւ միապետեացզիւր սեպհական տէրութիւնն, ՚ի բազումհնազանդութիւն եւ մտերմական ծառայութիւնհամախոհութեան զինքն արքային Սմբատայ բերէր սակսհայրաբուն նախախնամութեան նորա առ նա՝ հեշտ եւբաղձալի զայն իւր վարկեալ։ Բայց թագաւորն Վրացյաւէտ իմն զչարեալ վասն արձակմանն Կոստանդնի՝ իբր՚ի պատճառս հակառակութեան զայն գործեալ, եւյայնմհետէ եւ անդր աննախանձ պարգեւատուին իւրումՍմբատայ ՚ի գրգռութիւն մարտկաց զինէր, թէպէտեւ ոչյայտնի։ Իսկ Սմբատայ զարմացեալ ընդ թերի խորհուրդսնորա՝ ոչ ՚ի բանի ունէր զնորայն կառավարութիւնկամաց որ ՚ի չարն, այլ միշտ զինքն յաղթանակէր ՚իսէր նորա. վասն զի ոչ բերիւր յիմաստս նորա խռովասէրմիտք։
[42]
Իսկ ոստիկանն Յուսուփզայսու ժամանակաւ յապստամբութիւն զինքն զինեալընդդէմ ամիրապետին մեծի՝ ոչ սակաւ ինչ գործէրնախճիրս ընդդէմ նորա՝ ՚ի բաց լքեալ ընկեցեալ եւ ՚իկոխումն գռեհաց տուեալ զհրաման արքունի. որումիրազգաց իսկ ամիրապետին գտեալ՝ վաղվաղակիհրովարտակս եւ դեսպանս յղէ ընդ բոլոր ծագս երկրիիւրոյ տէրութեանն, վրէժխնդրութիւն յարուցանելՅուսփայ՝ անիրաւ ապստամբին։ Ըստ սմին այսմ սակիապա եւ առ արքայ Սմբատ յղէ զոմն պատուականքարտուղար իւր անշուշտ հրովարտակաւ, զի եւ նա եւսմիջամուխ լիցի զօրու բազմաւ երթալ ՚իվրէժխնդրութիւն Յուսփայ, եւ խոստացեալ եւս թողուլնմա զամի միոյ զսակն արքունի։ Իսկ թագաւորնթէպէտեւ յաւէտ դժկամակ այսմիկ գտաւ վասն դաշանցսիրոյն, որ ընդ Յուսփայ եդեալ էր. սակայն ոչկարացեալ լքանել ՚ի բաց զարքունական հրամանն՝ակամայ առ ականէ քարտուղարի զօր գումարէ, գունդկազմէ, ՚ի զէնս եւ ՚ի զարդս պատրաստէ զամենեսեան՝առաւել զինքն քան զյոքունս ցուցեալ ՚իվրէժխնդրութիւն ապստամբին. եւ արս իբրեւ հազար միորպէս թէ թուեցուցանէր կարապետ առաջի իւր առաքեալընդ կողմն Վասպուրականի ընդ այն չուելոյ։ Եւ իբրեւգնայր ՚ի նմանէ քարտուղարն, ապա արքայ հրովարտակ՚ի ծածուկ առաքէ ոստիկանին Յուսփայ, իբր թէ ՚իթիկունս օգնականութեան նմա զայն զօր գումարեալ եւոչ ՚ի պատճառս թշնամութեան ինչ ընդ նմա բերեալ։ Իսկոստիկանն թէպէտեւ յընթեռնուլն զհրովարտակն անսայրբանիցն, սակայն ՚ի սադրելոյ սպրդող չար լեզուացհակամէտ ՚ի չարն բերիւր։ Եւ դարձեալ իբրեւ յամուրորջս ՚ի չար խորհուրդս իւր բունեալ հին վիշապն՝խնդրէր ժամ դիպող թափել զթոյնս յարքայն եւ ՚ինուաճեալս նորա, տապալել քանդել հրդեհել ճարակսրոյ զամենեսեան տալ։ Բայց ոչ կամեցեալ յայտնելառժամայն զչարութիւնն՝ գրէ պատասխանի նամակին, որ՚ի վերայ ունէր զաւետիս կենաց եւ ՚ի ներքոյզդառնութիւն մահու։ Յետ այսորիկ ապա հաւանական իմնմիտս Յուսփայ իւր ստացեալ եւ ՚ի հարթայարմարհնազանդութիւն ամիրապետին բերեալ՝ զպետութիւնկալուածոյ նորա դարձեալ առ նա նուաճեալ տային։ Եւայնուհետեւ ապա յերկոցունց կողմանցն՝ յամիրապետէանտի եւ Յուսփայ ոստիկանէն, բան պատգամաց առ արքայսաստկանայր, կրկին ուժգնապէս հայցեալ տալ զսակնարքունի. այլ եւ զանուր լծոյ ծառայութեաննծանրաբեռն գրեալ։
Իսկ Սմբատ վասնզիբռնազբօսութեամբ զդէմ չկարէր ունել եւ զոճիրսվնասուցն առ ՚ի նոցանէն առ ձեռն պատրաստ տեսանէր, ելս ՚ի մտի դնէ՝ զի թէ զմիոյ ամի զսակն լնուլբաւականասցի, եւ զամպրոպ չարութեանն առժամայնարտաքս տրոհեալ՝ զապագայսն ապա այցելութիւննԱստուծոյ հոգասցի ըստ նախախնամող զօրութեաննիւրոյ։ Եւ ապա ընդ բոլոր աշխարհս տէրութեան իւրոյհինգերորդել հրամայէ զամենայն երամակս ձիոց եւզանդեայս արջառոց եւ զհօտս ոչխարաց՝ եւ տալ ՚իզրադատ տուգանս սակին, ՚ի միտս իւր զայս միայնզետեղեալ բերեալ, զի թէ միովն յարքունուստխաղաղութիւն գտցի, չորիւքն դիւրաւ զապրուստանձանց մարթի վճարել։ Իսկ թէ ՚ի բաց տարեալ տրոհիխաղաղութիւն, եւ ոչ ՚ի հինգն եւս միանգամայն զտեղիառեալ պիտառոցի ինչ կցորդութիւն կենաց մարդկան։ Եւզայս ապա արարեալ զվճար՝ առնոյր այնմ ամի սակ։
Իսկ այսոքիկ ապա յաչսնախարարացն արքայի յաւէտ իմն ծանր համարեալ թուէր՝զանգիտացեալ տգիտաբար զառ ՚ի յապայսն որ գալոցն էրձաղանս եւ ձաղկանս։ Ապա ոմն ՚ի պատուականնախարարաց անտի՝ Հասան անուն, - որ իշխան եւհրամանատար էր բո՛լոր տէրութեանն արքայի եւ չէր ոքբնաւ որ զձեռն նորա իշխէր ելանել, այլ եւ ինքն իսկթագաւորն միշտ բանի բերանոյ նորա անսայր լսել, - սաապա զԱկիտոփայն կրելով կիրս չարի եւ զձախող եւզանազդակ իրաց բուռն հարեալ՝ զսպանութեանխորհուրդ խորհէր արքայի. եւ չար անջրպետ ՚ի մէջարկեալ՝ քակէր յարքայէ զոմանս եւ յայլոց եւսնախարարացն Վանանդացեաց եւ Հաւնունեաց՝ զհամազգիսիւր զգլխաւորս իբրեւ արս հնգետասան։ Եւ յիւրկորստեան կեղծաւորութիւնն բերեալ բանս ծածուկսընդ թագաւորին Վրաց՝ հաստատէին սպանանել զՍմբատ, եւ փոխանակ նորա զնա կացուցանել հրամանատարՀայաստանեայցս, միայն թէ ընդ նոսա ՚ի գործ չարիմասանցն բերցի։ Իսկ նորա ՚ի նոցանէ վաղվաղակիհրապուրեալ՝ այնուհետեւ համագունդ միջամուխլինէին ՚ի բանս սպանութեան արքայի։ Եւ ապա զոմնՀաւնունի՝ զաներ Հասանայ, որ միաբանեալ էր ՚ի չարխորհուրդս նոցա՝ քաջալերեալ յուղարկէին ՚իսպանումն արքայի եւ զայլ եւս համախորհուրդս ընդնմա միաբանեալս. որք երթեալ չուեալ ՚ի պատճառսծառայութեան արքայի՝ եւ իբրեւ ընդ գրուանաւզխաւարային խորհուրդս ծածկեալ՝ խնդրէին ժամդիպող։ Իսկ թագաւորն Վրաց եւ երկրորդն Ակիտոփէլ՝Հասանն, եւ այլ եւս միաբանեալքն ընդ նոսա իբրեւհասին յայն օր պայմանի, զոր վասն խողխողմաննարքայի եդեալ էին ընդ Հաւնունւոյն զոր առաքեցինն, եւ կարծէին կարել կարկատել ինչ զզրաւ սպանման՝ առմղձկեալ սրտիցն ոչ ժուժեալք, շտապով տագնապաւելանէին զօրու բազմաւ ՚ի կողմանս գաւառին Շիրակայ։Եւ իսկ եւ իսկ ապա Հասանն տայր զամրոցն Անւոյ ՚իձեռն Ատրներսեհի եւ ինքեանք արձանացեալք դադարէինյարքունական յապարանսն Երազգաւորից. վասն զիարքայ Սմբատ էր ՚ի սահմանս Տաշրայ։ Ազդ ապա յոմանցարքայի լինէր վասն գործեցեալ դաւաճանութեանն միըստ միոջէ՝ եւ վասն Ատրներսեհի եւ Հասանայ եւ նորինհամախորհացն, որք առձեռնպատրաստ եկեալ հասեալորջացեալք էին յԵրազգաւորս։ Իսկ իբրեւ իրքնստուգապէս յայտ եկին, վաղվաղակի ստիպով հինի ճեպովհասանէ ՚ի Շիրակ գաւառ։ Ապա Ատրներսեհ եւ Հասաննտեսեալ, եթէ խորհուրդ սպանմանն ոչ ել ՚ի գլուխ՝ ահերկիւղի զնոսա պատեալ պաշարեալ էր. ստէպ ստէպ ապայաւարի առեալ զորս ՚ի ձեռն ըմբռնեցաւ, այլ եւզկարասի բազում որ եդեալ պահէր յամրոցին Անի՝փախստեայ յամուրսն Տայոց չուեալ անդ անկանէին։ Իսկիբրեւ գուժ աղմկի աղաղակին ընդ ոլորտս տէրութեաննարքայի սփռէր, ամենայն պատերազմող մարտիկ զօրքանցեալ ՚ի հանդիսի՝ զմի սիրտ առհասարակ յինքեանսբերէին եւ զմի զինուորութիւն զինուորէին, եւ զմիզրահ ճշմարտութեան ագանէին, եւ միագօտեալքաջագօտի պնդէին զմէջս, եւ զմահս իւրեանց իբրեւզանշուշտ կեանս ՚ի վերայ վրէժխնդրութեանթագաւորին համարէին։ Եւ այսպէս ապա համագունդհասեալ ժողովեալ առ թագաւորն՝ չուէ գնայ ՚ի դիմիհարկանել ոսոխին չարի եւ այլոցն եւս ապստամբդառնացողաց։ Որ իբրեւ հասանէին յաշխարհստէրութեան Ատրներսեհի, ամենայն այր առանձին գրեթէըստ Դաւթայ զինքն զինեալ ՚ի նահատակութիւն՝ ոչ ՚իպարսաքարել զմինն միայն զբլուրն մսեղէն, այլզբազում արամբք պատերազմողօք արեան ճապաղիսհեղուին։ Որոց ոչ տուեալ թոյլ արքայի, թէ «Անձն, որմեղիցէ՝ նոյն եւ կորիցէ, ե ՚ի բաց տարեալ տրոհէրզսուրն յարանց անմեղաց, միայն զզրաւարարսն ՚ի ձեռնտալ հայցէր։ Ապա Ատրներսեհ իւրովի իսկ զհրապոյրսչարիմացութեանն խոստովանեալ՝ զթողութիւն յարքայէհայցէր։ Իսկ հեզահամբոյրն ցածուն մտօք ընկալեալ՝զհաշտութիւն նմա ընձեռէր եւ զերէց որդի նորա ՚իպայման պատանդի առեալ ընդ իւր ածէ. եւ զդրժողզնախարարսն զիւր առհասարակ ՚ի նմանէ ՚ի ձեռն առեալեւ զամենեցուն զաչսն խաւարեցուցեալ կուրութեամբ՝առաքէ ապա եւ զոմանս առ արքայն Հոռոմոց եւ զոմանսառ թագաւորն Եգերացւոց։ Եւ այսպէս աստուածական իմնգոգցես տեսչութեամբ հաստատէ կրկին զթագաւորութիւնիւր։
[43]
Զայսու ժամանակաւ գլխաւորեւ գահերէց իշխանն Գագիկ Արծրունի աղերսահայցյարքայէ Սմբատայ լեալ՝ առ ինքն զքաղաքն Նախջաւանխոկայր դարձուցանել, իբր թէ ՚ի հաւու եւ ՚ի հօրէնոցունց իսկ տան եւ ազգի պատշաճեալ՝ եւ նուաճեալունէր զնա. եւ զրկութիւն իւր զորոշումն քաղաքին առ՚ի յիւրմէ վարկանէր։ Իսկ արքայ վասն զի յառաջագոյնտուեալ էր ձիրս պարգեւաց Սմբատայ իշխանինՍիսականի, որ արտաքս բերէր միշտ զինքնյընդունայնակարծ հպարտութենէ եւ մտերմականծառայութեամբ կատարէր զբոլոր սպասահարկութիւննորա՝ ոչ կամեցաւ զձեռագիրն իւր ՚ի ձեռաց իշխանինյափշտակել եւ ոչ զընծայեալսն նմա մեծարանսյանարգանս արհամարհանաց դարձուցանել։ Ընդ որյաւէտ իմն իշխանին Գագկայ դժգմեալ՝ դրժողութեամբչարահաւակ առ արքայ լինէր. եւ ապա բազում նուէրսընծայից եւ պատարագաց պատրաստեալ՝ չուէր գնայր առոստիկանն Յուսուփ ՚ի Պարսս։ Եւ առաջի մատուցեալզխորհրդականն իւր ընծայս՝ զզրկանացամբաստանութեան իւրոյ բան բարձրաբարբառզօրացուցանէր զարքայէ։ Իսկ նորա ախորժաբարընկալեալ՝ տայր նմա թագ արքայական եւ պատիւս եւպարգեւս արքունականս, ՚ի քակտումն միաբանութեաննոցա զայն հնարեալ գործել, զի դիւրադաւ լիցինայնուհետեւ երկաքանչիւրքն առ ՚ի նմանէ դրժելոյ։Սակայն ՚ի ծածուկ իմն ըստ սողնոց սպրդեալ իբր ՚իծերպս վիմաց՝ ոչ բերէր առժամայն ՚ի զգայութիւնզգործեցեալ իրակութիւնն. բայց իբրեւ եկնթագակերպեալ իշխանն Գագիկ յաշխարհ իւրոյտէրութեանն՝ ոչ սակաւ շփոթ տրտմութեան առհասարակզամենեքումբք զեղոյր. վասնզի իրազգացք լինէինխաւարասէր խորհրդոց ոստիկանին, որ զկորստականդուռն բանալ հանդերձեալ էր, զոր ոչ այլ ումեք քանթէ Աստուծոյ գոյր կարողութիւն փակել զնա։ Սակայնարքայ ծննդագործեալ ՚ի միտս իւր՝ բարեաւն յաղթելչարին, ոչ կասեցուցանէր հատուցանել նմա զսակսովորական ծառայութեանն՝ մինչեւ սպառսպուռմերկացաւ չարութիւն նորա։ Իսկ արդ իբրեւ բացաւպատրուակն՝ զեկուցաւ մեզ մռմռումն եւսպառնութիւնն վայրագն գազանի Հագարացւոյն, ըստբարոյականի կամեցողի արքային Սմբատայ եւ այլոց եւսնախարարացն սադրելոյ, դէմ եդեալ ես տարադէմ գնացի՚ի Պարսս Ատրպատականի առ ոստիկանն դառնացողընծայիւք եւ պատարագօք բազմօք յարքունիթանգարանաց երեւելի ոսկեճամուկ զգեստուք եւ ՚ինկարակերտ կանանց ոստայնանկութեանց բազումբազմականս կազմեալ, եւ բազում ձիս եւ ջորիս ՚իզարդս եւ ՚ի զէնս յարդարեալ, այլ եւ գանձս ոսկւոյեւ արծաթոյ։ Ոչ միայն զայսոսիկ՝ այլ ՚ի տանէսրբարանաց մերոց ըստ ձեռին բաւականի ընդ իս առեալտանէի նմա ՚ի նպաստ օժտութեան, զի թերեւս նախ քանզբղխումն թունից նորա եւ զխառատումն քարանցեկեղեցւոյ սրբոյ եւ զկորստական գերչութիւնժողովրդոց Քրիստոսի՝ մարթացից հետի աղագս ինչխաղաղութեան առ ՚ի նմանէ գտանել, զի մի՛ սպառսպուռմայր Սիոն ըստ նմանութեան մօր անզաւակեսցի յորդւոցիւրոց։ Եւ թէպէտեւ ՚ի սկզբան բարով իմն ընկալեալ եւարքունական պատուով եւ պաշտամամբ լաւագունիւ առ ՚ինմանէ մեծարեցայ, եւ յանձն եւս առեալ ամենայն իրօքզհաշտութիւն աշխարհի շնորհել եւ արքայիզխաղաղութեան կեանս. սակայն կարծեմ ՚ի սադրելոյնմա ՚ի մերոց աստի պատճառս առեալ զընդունայնակարծհպարտութիւն ապիրատութեան՝ ոչ թերեւս ըստյառաջակայ բանիցն զխորհուրդն հարթութեամբհաւասարէր։ Եւ այնուհետեւ մահացու խարդախութեամբվտարանդեալ՝ ըմբռնէր զիս եւ ՚ի դիպահոջ բերեալ ՚իխաւարչտին տեղւոջ եւ շրջապատեալ բազում պահնակօք, եւ դատափետ աղաղակն զիս պաշարեալ՝ յապուշ իմն զիսկացուցանէր։
Արդ՝ մինչդեռ այսպէսշարժեցեալ գայր ՚ի վերայ իմ ընդունայնակարծհպարտութիւն ոստիկանին, յանկարծակի զօրէն իմնօդապարիկ թռչնոյ գայր հասանէր առ նա մարզպաննՀայոց Գուրգէն՝ եղբայր թագաւորեցելոյն Գագկայ, անփորձ եւ անկիրթ մտօք համոզել զոստիկանն վասնյաշխարհս մեր գալոյ եւ ելանելոյ։ Եւ ապակորովութեամբ կշռեալ զերկրպագութիւն իւր նմա, եւ՚ի նմանէն ընկալեալ զպարտսն պատուին պայմանի՝դառնայ անդրէն, հրաւիրակ յոստիկանէն առաքեալեղբօրն իւրում գալ առ նա։ Իսկ յետ ամսոց ինչ ապա գայհասանէ թագաւորն Գագիկ՝ ըստ խոստման բանիցն եւզգործ կատարեալ եւ ըստ վարժից իմն եւ հրահանգացկրթութեան զպարտս մտերմական սակին վճարեալ, եւ ՚իլիապատար թանգարանաց իմն նմա ընծայաբերեալ. ամենայն պատգամք բանի խորհրդոց նոցա առ իրեարս այսեւեթ գտանէր - հորդել յարդարել զչու ճանապարհին ՚իՀայս եւ առհասարակ զիրերաց զվրէժ խնդրել յարքայէնՍմբատայ։ Ոչ իմացեալ, եթէ հուր հրդեհեալ յոր կողմեւ կարէ նիւթ լուցկեաց գտանել՝ անաչառապէս ճարակիյայրել եւ յապականել։ Եւ ապա կրկին թագիւ առ ՚ինմանէ պսակեալ եւ այլ եւս պատուասիրութեամբմեծարեալ՝ դառնայ, հանդերձեալ զինքն ՚իկարապետութիւն գալստեան ոստիկանին ՚ի Հայս։
Բայց ես ակնակառոյց իմն ՚իգալուստ թագաւորին Գագկայ լինէի, զի թերեւս ՚իսադրելոյ նորա լուծումն ինձ ՚ի կապարանէն լինիցի՝որպէս եւ քրիստոնէական պարտն պահանջէ. այլակնկալութեան ոչ հանդիպեալ՝ այլ եւս չարաչար ըստմեղաց իմոց կապեցայ։
Իսկ իբրեւ գարնանայինհարաւահողմ զձմերայնոյն ժամանակ ցրտութեանն ՚իբաց մերկանայր, ապա ոստիկանն գումարտակ զօրուբազմի կազմեալ՝ չուեալ խաղայ գայ հասանէ յաշխարհմեր, անհաշտ խռովութեամբ սրտին մռմռեալ՝ զկնի իւրեւ զիս կապանօք տանելով։ Եւ ապա դիմեալ հասեալ ՚իՆախջաւան քաղաք, եւ անդ աւուրս ինչ զետեղեալ՝մինչեւ կարապետքն հրաւիրեալք՝ Գագիկ եւ Գուրգէն, գային հասանէին եւ գունդք գունդք լինէին։ Ապազօրէն իմն հրոսակաց դեմէ ելանէ նախ զկողմամբքՍիւնեաց աշխարհին։ Իսկ գահերէց գլխաւոր իշխաննՍիւնեաց համազուն եղբարբքն իւրով եւ համագունդզօրօք աճապարեալ ունէին զանցս մտիցն եւ զկիրճսճանապարհացն արիական քաջութեամբ ըստ հոյակապանուանակիր հռչակութեանն՝ զէն ՚ի վեր առեալ, առ նազէն* վառեալ եւ զբազումս թաւալգլոր խաղացուցանէին։Բայց վասն զի այցելութիւնն Աստուծոյ անտես արարզնոսա՝ ոչ զօրեցին զօրաւոր կատաղութեանցնթշնամեաց հերքել զնոսա. այլ փախստեայ յամուրսքարանձաւաց եւ ՚ի ծործորս լերանց բարձանցանկանէին։ Իսկ անօրէնն ընդ կրունկն ՚ի նոցանէդարձեալ, զորս միանգամ գտանէր յաշխարհէն փախստէիցտեռազերծեալ եւ մնացեալ յետկոյս՝ զոմանս ճարակսրոյ տային, եւ զայլս ոմանս ՚ի գերութիւնվտարանդեալ։ Եւ այս լինէր յաւուրս տօնի մեծիպասեքի Զատկաց յերեքհարիւրերորդի յիսներորդիութերորդի շրջագայութեան Թորգոմեանս համարոյ։
Իսկ ոստիկանն իբրեւ աւուրսերկոտասան անդ երեկօթս արարեալ՝ անցեալ գնայրզարեւելից հիւսիսով ՚ի մայրաքաղաքն Դվին։ Եւ անդապա զետղ առեալ յեզր գետոյն Երասխայ՝ վաղվաղակիգայր հասանէր առ նա տէրն Սիւնեաց՝ Սուփան, անձնատուր լինելով ՚ի սպասաւորութիւն ոստիկանին։Ընդ որ յաւէտ իմն սխրացեալ՝ եւս քան զեւս զօրանայր՚ի գրգռութիւն չարութեան ընդ արքայի։ Եւ ապա ՚իխաբէութիւն մտաց զինքն զինեալ՝ առաքէ առ արքայՍմբատ, զի թէ բոլորապէս զսակ ամին հատուսցէ նմա, զխաղաղութեան պայման անշուշտ նմա պարգեւեալ՝անցեալ գնասցէ։ Իսկ նա թէպէտեւ գիտէր ոչ ուրախլինել ՚ի բանս պատգամաց խաւարասէր թշնամւոյն. սակայն ՚ի մեղադրութենէ աստուածայնոց եւմարդկայնոցս արտաքս զինքն որցեալ՝ տայր վաղվաղակիզխնդիրն իբրեւ կշիռս վաթսուն հազար դահեկանաց։ Զորիբրեւ առնըկալաւ, իսկ եւ իսկ զհետ երթեալ ճէպէրՍմբատայ՝ մինչեւ յաշխարհ Վրաց տարեալ մղեալ հանեալզնա, մինչեւ անկանէր մերձ յանմատչելի յամուրսնԿղարջաց։ Իսկ զիս արգելեալ ՚ի քաղաքին։ Դվին ՚իմետաղս բանտից եւ երկաթի կապարանաց՝ կրեցիայնուհետեւ ՚ի դահճաց անտի մահահոտ իմն լուտանօքգանս եւ բանտս եւ գելարանս եւ արգելարանս ՚իխաւարչտին տեղւոջ եւ յանձուկ վայրս. այլ եւ ՚իվիրապս եւ ՚ի վիհս խորոց ընկեցայ սաստիկ եւ դառնկտտանօք։ Եւ պահապանացն սաստիկ աղաղակն եւ ճուչնդատափետ միշտ ոչ հեռացեալ հասանէր ՚ի լսելեաց իմոցյերեկոյէ մինչեւ ցառաւօտն, եւ սակս այնորիկբարձեալ էր յինէն նինջ արտեւանաց եւ հանգիստիրանաց։
[44]
Բայց ոստիկանն Յուսուփ ՚ի բոլոր յեղանակսամարայնոյն իբրեւ զանգայռագեղ առիւծ մռմռեալ եւյորս զինքն Սմբատայ պատրաստեալ՝ այնպէս ՚ի բազումաւուրս դեգերէր։ Սակայն ոչ կարացեալ ստնանել ինչնմա յայնմ նուագի սակս ՚ի լերինս բարձունսամրանալոյն եւ ՚ի խորափիտ ձորս եւ յամուրսքարանձաւաց, ապա չուէ գայ դարձեալ ՚ի Դվին քաղաք։Անդ ապա ընդ առաջ եկեալ հասեալ լինի նմա չքնաղագեղեւ առատամիտ եւ առատաձեռն ՚ի պարգեւս բազմացսպարապետն Հայոց Աշոտ՝ եղբօրորդի արքայինՍմբատայ. ինքնակամ դիմագրաւ երթեալ հասեալ՝անձնատուր լեալ եւ ՚ի հնազանդութիւն Հագարացւոյնմտեալ։ Թերեւս զմտաւ ածեալ նորա զփարթամաշնորհնՅուսուփ, զի գոնէ թէ եւ նա եւս ըստ նորուն սակի գտցէշնորհս առաջի երկրորդն Փարաւոնի եւ նոյնաբարդարձուցանել բաւեսցէ ՚ի բարիս զբարս ոստիկանինչարի ընդ ազինս գրոհի տան իւրոյ. եւ կամ թէ ըստանրջիցն տեսութեան թերեւս ստասցի ձեռն բաւականշտեմարանել զխորհրդական ցորեանն ընդդէմսաստկացեալ սովոյն առ ՚ի յապրուստ կենցաղականկարգաց նորա Իսրայէլի ՚ի սովամահ կորստենէ անտի, որ հանդերձեալն էր լինել։ Բայց իբրեւ ետեսզՀագարացին զայն Փարաւոն, որ ոչ գիտէր զՅովսէփ, եւ՚ի միտս առնոյր զհնարիմացութեան նորա զխորհուրդ առ՚ի չարչարել զազգս մեր, եւ զոր խնդրէր նա՝ այնմ ոչեհաս, - զանգիտեալ այնուհետեւ ՚ի մահացողխորամանկութենէ բռնադատին՝ միանգամայն իսկ եւ ՚իմահուան երկիւղէ, եւ ոչ ինչ ելի աղագս հատուածիգտանել մարթացեալ, - այնուհետեւ ակամայ կամօքհարկեցաւ ամենայն իրօք բերիլ ՚ի կամս ոստիկանինարդեամբք եւ խորհրդովք եւ բանիւ մերձաւորութեամբզկնի ընթացաբար բերեալ հետեւեալ ՚ի կատարելութիւնկամաց նորա. սակայն եւ այնպէս՝ ոչ կարէր լիակատարյինքն յանգուցանել զվստահութիւն սրտի սաղապ եւսնոտի խաբեբայն*։ Իսկ ոստիկանն առկայացեալորջանայր ՚ի Դվին՝ զդառնաշունչ եղանակսձմերայնոյն ՚ի նմա անցուցանել։
Իսկ ապա այնուհետեւհարկեցայ ես խնդրել ելս հրաման թողութեանյոստիկանէն՝ որպէս ոմն երբեմն ՚ի սանդարամետէնՊրոտիրիադայ, եւ այս ոչ թերեւս ՚ի զանգիտելոյյառժամանակեայ մահուանէն որ ըստ Աստուծոյ, այլ զիսակս ոսկւոյ տնօրինէր եւ ՚ի բազմաց օգնականութենէբազումս հատուցեալ էի զզրադատ գանձուցպարտապանութիւն, եւ այլ ոչ եւս ունէի բնաւ բաւական՚ի հատուցանել ինչ, եւ ոչ ոք էր՝ որ օգնէր ինձ. սակսայնորիկ յայս ածայ։ Եւ վերին օգնականութիւննարտաքս զիս առ ՚ի նմանէն կորզեաց, որոյ ձեռք իւր լիէր արեամբ. եւ սակս ահի ծանրասրտին Փարաւոնիփախեայ ըստ Մովսիսի ՚ի Մադիամ եւ յերկրորդնՀեզաբէբելայ ըստ Եղիայի ՚ի Սարեփթայ Սիդոնեան։ Եւվասնզի չարացն գերչաց չար հէնք սաստկապէս դեռեւսմածեալ ունէր զաշխարհս մեր. սակս այնորիկ եւ ես ըստտէրունեանն հրամանի հալածեալ շրջեցայ ՚ի քաղաքէ ՚իքաղաք ՚ի կողմանս արեւելեայ Աղուանից առ մեծիշխանն Սահակ երթեալ եւ առ թագաւորն նոցունցԱտրներսեհ, որ ըստ արեւելից հիւսիսոյ Կովկասու. զիեւ նոքա ՚ի ժողովրդենէն մերմէ եւ խաշն արօտի մերոյէին։ Եւ ՚ի նոցանէն ոչ ինչ սակաւ ծախս ռոճկաց ըստիւրաքանչիւրումն սակի կարգէր մեզ պարտապանաբարվճարելով զպէտս ամենեցունց։ Եւ անտի ելեալ գնացաք՚ի կողմանս Գուգարացւոց եւ անդ բնակեցաք՝ ակնունելով փրկութեան մերոյ ՚ի Տեառնէ։
[45]
Բայց իբրեւ եկն ոստիկանն ՚իԴվին, ապա եւ արքայ Սմբատ դարձեալ ՚ի փախստէութենէիւրմէ՝ գայ ՚ի սեպհական կալուածս տէրութեան իւրոյյԵրազգաւորս։ Իսկ իբրեւ դրունք գարնայնոյն բացանեւ աւուրքն ջերոտ զտեղի փոխաբերեցին՝ ապա ոստիկաննգունդս զօրաց բազմաց պատրաստեալ իբր հրոսակսարքային Սմբատայ, տայ ՚ի ձեռս թագաւորին Գագկայ եւյայլ եւս իւրոց նախարարացն եւ գաղտակծութեամբառաքէ դաւողս ՚ի վերայ նորա։ Իսկ Սմբատայզգացուցեալ ոմանց զդրժող դաւաճանութիւնն, ապա եւնա եւս տագնապելով ստիպեալ գումարէ զօր բազում եւտայ ՚ի ձեռս Աշոտոյ եւ Մուշեղայ որդւոց իւրոց եւհրամայէ զգուշանալ ՚ի ճանապարհացն։ Իսկ նոցաչուեալ եկեալ հասեալ ՚ի Նիգ գաւառ՝ տեսին, զիճամբար այլազգեացն բունեալ դադարեալ էր ՚ի հովիտսհարթայատակ վայրի միոջ առ ստորոտով լերինն, ընդորոց եւ թագաւորն եւս Գագիկ։ Արդ՝ իբրեւ այն այնպէսիմն նոցա ՚ի դիմի հարկանէին՝ ակամայ կամօք ապա ՚իմարտ պատրաստեցան, ոչ գիտելով զնենգութիւն զօրացիւրեանց՝ բնակչաց Ուտի գաւառի, որք են Սեւորդիք։Անդ ապա Աշոտ եւ Մուշեղ նախ ինքեանք իսկ անցեալյասպարիսի՝ շահատակեալ առաքինանային. եւբազմահանդէս քաջութեամբ հատեալ զռազմ պարու նոցազմիմեամբք արկանէին։ Իսկ իբրեւ խոր խոցեցաւպատերազմն եւ ասպատակն խառն ընդ միմեանս հաբան, յանկարծակի ապա զօրքն Ուտէացի ընդ կրունկն դարձեալըստ նենգապատիր խորհրդոյն՝ անդառնալի գնային ՚իկամս անձանց։ Իսկ վասնզի յայնմ կողմանէ զօրուն էրԱշոտ՝ յակամայ հարկեցաւ ընդ նոսին դառնալ յետսկոյս, զի ասպատակ այլազգեացն զօրացեալսաստկանային։ Իսկ Մուշէղ ՚ի մէջ թշնամեացն անկեալ՝բազում անհնարին քաջութիւնս ցուցանէր մինչ ՚իզարմացումն զամենեսեան ածեալ. սակայնմենամարտութեամբն ոչ կարացեալ դիմակաց լինելբազմութեանն՝ ձերբակալ զնա արարեալ տանէին առոստիկանն։ Իսկ նորա զուարթացեալ զուարճացեալ ընդըմբռնումն թագաւորազուն մանկանն Մուշեղայ՝խրախութիւնս բազումս յարդարէր զօրաց իւրոց։ Եւյայնմհետէ ապա նիւթ հրաբորբոք դառնութեան մտացգտեալ զայնպիսի յաղթութիւն՝ հրակիզութիւնսբազումս սփռեալ տարածանէ ընդ ոլորտս երկրի մերոյ։Եւ ՚ի միջօրէի իբրեւ ՚ի գիշերի մութ եւ մէգ եւմառախուղ եւ խաւար աղջամղջին պատեալ պաշարէրզԱսքանազեանս ազն. եւ ՚ի լծակս կշռոց եդեալզերկունս տագնապ տարակուսանաց՝ հակամիտեալկուտեալ գտանէին ՚ի վերայ մեր ծանրատաղտուկ անուրՀագարու առաւել քան զքարինս ձորոյն Նաքովրայ. վասնզի նետք հինից եւ տէգք Տեառն տեղացին ՚ի մեզ։Քանզի արմատ դառնութեան, զոր երբեմն խլեաց Տէր ՚իտանէս Թորգոմայ՝ կրկին շառաւիղեալ տնկեցաւյիմանալի յայգեստանս մեր՝ ՚ի փշահեղձ մացառսվերընծիւղեալ յեղծումն եւ յապականութիւն։
Եւ այնուհետեւ ահա սիրտ իմտանջեալ տագնապի տարակուսանօք եւ հաշեալ մաշի փորիմ ՚ի լալոյ, զի յանօրէնութեանց մերոյ այցելութիւնՏեռան անտես արար զմեզ. եւ ՚ի սեւաթոյր տխրութենէգործոց մերոց խեթիւ հայեցաւ ՚ի մեզ արեգակնճշմարիտ. եւ մատնեցաք ՚ի ձեռս ծանրասրտի երկրորդնՓարաւոնի եւ դառն գործավարաց նորա, որք առաւել եւսքան զանուր կաւափաղաղ աղիւսագործութեւանն վէ՛րս՚ի վերայ եդեալ՝ կործանեցին զմեզ անհնարինհարուածովք ՚ի վերայ հարուածոց։ Վասնզի իբրեւզմրրիկ հողմոյ շնչեալ ՚ի մեզ մահառիթ Իսմայէլեանօդն դառնաշունչ եւ ըստ նմանութեան փոշոյ պտուտաբարցնդեալ՝ ՚ի բաց զմեզ տարագրեաց ՚ի մեր բնակութենէ. եւ ըստ սաստկութեան ուղխից յորձանաց հեղեղեալողողեալ՝ արբոյց զհոգի յիմարութեան առհասարակ՝իբրեւ զոչխար ՚ի սպանդ զմեզ վարատեալ։ Եւ արդ սակսայսորիկ որ յիմումս շտեմարանի մտացս է տեսութիւնշարժութեան՝ շլացեալ եւ ունայնացեալ, ոչ բաւէբանիւ լնուլ զնպաստ խորհրդոյն ըստ զգալի աղէտիցսհասելոյ կալելոյ զմեզ։ Սակայն զհամարձակախօսնԵսայիաս յօժանդակութիւն ինձ բերեալ, զիիմաստասիրել եւ ողբալ ուսուսցէ զխղխայթս մերձաւորհարուածոցս բարկութեան եւ խրատու ողորմութեանՏեառն. «Զարթիր՝ ասէ, զարթիր եւ արի կաց. եւ դիտեաինձ աստ՝ Երուսաղէմ, զոր արբերն զբաժակնկործանման, զբաժակն սրտմտութեան, զոր արբերն եւթափեցեր. եւ ոչ ոք է յորդւոցն քոց, որ զքեզնմխիթարէ. ե եւ ըստ միւսումն ակնկալեալ, թէ «Ո՞ ընդիս տրտմեսցի, եւ ոչ ոք գտաւ մխիթարիչ ինձ. ե եւ ըստայլումն, թէ «Ո՞վ եղիցի տրտմակից ինձ. մի՛ թէբեկո՞ւմն քո կամ սասանութիւն սովու եւ սրոյ։ե Զիարդարեւ իսկ ըստ նախագուշակ տեսողին՝ ոչ կարենմխիթարել զմեզ որդիքն մեր՝ տարակուսեալք եւգերեալք եւ հալածեալք եւ սպանեալք եւ ննջեալք ՚իկիցս ամենայն ճանապարհաց։ Եւ յիրաւի ՚ի մեզ բղխեացայսպիսի մահաշշուկ հոտ դառնութեան, զի որովքպատուեցաքն եւ վայելեցաք յօրհնութիւն քաղցրութեանկամացն Աստուծոյ, ոչ ծանեաք զնա արժանապէս՝ յորմէզբարին կթեցաք. եւ ոչ գոհացաք զտուողէնմխիթարութեան, որով եւ պարտն պահանջէր։ Եւ սակսայսորիկ ապա նոքիմբք եւ խրատեցաք, եւ ապաեօթնպատիկ հատուցան մեղք մեր ՚ի ծոցս մեր։ Սուգառնու եւ ընդ մեզ մարգարէութիւնն ասելով. «Հրէաստան կործանեցաւ եւ խոնարհեցաւ փառքնՍիօնի։ե Վասնզի թողան իսկ ՚ի խնամակալութենէԲարձրելոյն աստուածաշէն եկեղեցիքն Քրիստոսի իբրեւզտաղաւար յայգւոջ եւ իբրեւ զհովանի մրգապահաց ՚իմէջ սեղխենեաց. եւ փայտատօք եւ մրճօք կործանեցինզդրունս նորա եւ հրկէզ արարին զսրբութիւն նորա, եւպղծեցին զխորան անուան նորա. եւ ժառանգութիւնՏեառն կոխեցաւ ՚ի գարշապարաց պղծոց եւ ՚ի խողականերկրապիշ անցաւորաց ճանապարհի. եւ անբիծ արեանցկղերց եկեղեցւոյ տարապարտ հեղաւ իբրեւ զջուր շուրջզԵրուսաղէմաւ։ Եւ ՚ի տանէ առաւել քան յօտարացբուսաւ արմատ դառնութեան. զի կարծեցեալ սիւնքոմանք ապստամբեցան ՚ի Տեառնէ, եւ զինեալք զլեզուսիւրեանց նանրութեամբ եւ անօրէնութեամբ՝ խօսեցանխոտորնակս թիւրս առաջի իշխանաց մերոց. եւ խաբեբայքեւ պատրիչք փոխաբերեցան ընդ արանց արդարոց եւստուգաբանից. եւ յաչս զօրավարաց մերոց եւ գլխաւորիշխանաց անարգեցան ստոյգ հովիւք հօտի Տեառն։ Եւստացան հովիւս բազումս ՚ի գայթակղութիւն իւրեանց. եւ սակս այսորիկ ստացաք նախատինս յարանց ստոց եւանզգամաց. եւ եղաք ՚ի կատականս ծաղու ազգաց, որքշուրջ էին զմեօք. եւ հօտք հանդերձ հովուօքյափշտակեցաք ՚ի խստաց ապստամբողաց ՚ի գերութիւնմատնեալք եւ վաճառակուր լեալք։ Իսկ այլք ոմանքսուրբ ձեռօք եւ ամբիծ սրտիւք զբազում գանից եւգելարանաց եւ կապանաց եւ խոշտանգանաց եւ բանտից եւանհնարին նեղութեանց զփորձ առին, եւ բարձանյերեսաց անիրաւութեանց այնոցիկ, որք բարձրացուցինիսկ զանարգանս մոլորութեան յանձինս իւրեանց. եւդիակունք ծառայից Աստուծոյ գէշ թռչնոց երկնիցարկան, եւ մարմինք սրբոց Բարձրելոյն ՚ի կերակուրսգազանաց տուան։ Եւ ոչ ոք գտաւ որ յինքեան բերէրզնախանձ Տեառն ամենակալի եւ ՚ի բաց տարեալ տրոհէր՚ի տանէ Տեառն զմշակսն անօրէնութեան. եւ կամեցողքայսպիսեացս ապա յիրաւի զանարգութիւն մոլորութեանյանձինս իւրեանց կրեցին։
[46]
Եւ արդ՝ ես այսուհետեւդարձեալ դարձուցից անդրէն զբանս իմ յողբս եւթախծեալ սրտիւ ոչ դանդաղեցայց ՚ի խորհուրդ առնուլ՚ի մերոցս վտանգաւոր կրից զթռուցեալ գերանդին ընդօդս՝ ՚ի Զաքարիայ առածութեանցն, զսուրն երկսայրի՝զսրբեալն արեամբ որդւոց երկրիս մերոյ՝զբազմախողխողն զառաքեալն ՚ի վրէժխնդրութիւն գողոցեւ գողակցաց, ստոց եւ ստերդմանց, ըստ որում եւտեսեալ իսկ եղեւ մեզ յերեսաց հարաւոյ բորբոքեալչարիք եւ յոգնածախող տանջանարանք յորդիսժողովրդոց մերոց. որք եւ հարան իսկ եւ խղխայթեցանսովով եւ սրով եւ խարդաւանական դրժողութեամբ մինչ՚ի մարմին եւ յոսկերս եւ յուղեղս թափանցանցբերեալ։ Մի՛ անտեսեսցի ինձ աստանօր եւ միւսմարգարէութիւնն, որ իբրեւ զինձ պատահեալ ասէյուղւոջ այնոցիկ, որք չարութեամբ են զգածեալք՝իբրեւ յայնժամ ուրեմն երբեմն զկռամոլԱսորեստանեայսն։ Յառաջ կացցէ ինձ աստ եւ Մովսէս՝այրն Աստուծոյ, որ զհատուցումն գործոց վրիժուցմերոց հրապարակագոյժ առնէ յաւուր վրիժուցխնդութեան մերոյ՝ փայլակնաբար իմն սրեալ սուսերին՚ի վերայ հասանիլ եւ յագուրդ ոչ առնուլ առ ՚իյուտել զմարմինս վիրաւորաց գերելոց գլխոց իշխանացմերոց։ Զի որք երբեմն ՚ի բարձրագոյն աստիճանսնստէին եւ ՚ի խորանս պետականս վերամբարձճոխանային, արդ աւադիկ խարդաւանեալք դիւրադաւեղեն եւ պարտաւորք մահուն տուգանաց ՚ի չարոստիկանէն։ Վասնզի զոմանս եւ ՚ի մետաղս բանտիցբերեալ՝ տակաւին դատէր սրով եւ սովով եւ գանիւ. իսկզոմանս, զոր եւ պատուաւորս առ ՚ի յինքենէթուեցուցանէր տեսողացն՝ զնոսա ՚ի ծածուկխարդաւանէր մահու պարտաւորութեամբ։ Ըստ որում նախդատեալ դրժեացն ՚ի գաղտնի զիշխանն Գրիգոր, զՀայկազունսն զարմիւ եւ զքեռորդին արքայինՍմբատայ, որ ըստ նախապատմեալ իմոյ բանին անձնտուլեալ էր ՚ի ծառայութիւն նմա, զոր դեղըմպութեամբմահու ողողեալ զորովայն նորա՝ այնպէս տագնապաւտարակուսից վախճանէր. տարեալ թաղեալ զնա ՚իձեռակերտ իւր ՚ի սրբարանին Սուրբ Շիմոնեայ։Սոյնպէս եւ զքաջարի մանուկն Մուշեղ՝ որդի արքայինՍմբատայ, որ ըստ նենգ գործելոյ ՚ի բնակչաց Ուտիգաւառի ձերբակալ եղեւ, եւ զնա եւս ՚ի նոյն տանջանսհարեալ եւ զդեղ մահու արբուցեալ՝ վճարէ ՚ի կենացն. զորոյ բարձեալ զմարմինն սպարապետին Աշոտի՝ առաքէրհանգուցանել ՚ի քնարանի նախնական հանգստարանացն՚ի Բագարան։ Սոյնպէս եւ զզուարթածաղիկ տիօքզերիտասարդն Սմբատ՝ զեղբօրորդի Սմբատայ, որինքնակամ դիմագրաւ դիմեալ ՚ի ծառայութիւնՀագարացւոյն, եւ զնա եւս նովին դրժողութեամբ դաւոյկորուսանէր ՚ի կենաց աստի. զոր տարեալ թաղեցին ՚իԴարօնս ընդ հարս իւր։ Եւ վասն այսորիկ իսկ ՚ի բերանառեալ իմ զսուգ սիրելեացն՝ եւ ձայն ՚ի շրթանցգուժեալ լալոյ եւ պաղատանաց, կոծիմ կոծ ողորմ. վասնզի ըստ մեղաց մերոց վախճանեցան աւուրք մերամօթով եւ կորեան յունայնութեան յուսոյ։ Իսկ ապաեւ զայլս եւս ոմանս ազատագունդ որեարս ըստ սմինսակի սպառէին, զորս ոչ է ինձ այժմ ասել մի՛ ըստմիոջէ։ Եւ գրեթէ ՚ի պատուաւորաց անտի ՚իմեծամեծացն յանձնտու նմա եղելոցն եւ ընդ ձեռամբանկելոցն ոչ ոք ապրեցաւ ՚ի չարախտավատ եւ ՚իխարդաւանական մահուն տուգանաց, բայց միայնխոհեմամիտ թագաւորն Գագիկ եւ չքնաղագեղ սպարապետնԱշոտ, որ ուշ ՚ի կուրծս արարեալ եւ իմաստայեղց մտացխորհրդեամբ տեսեալ միանգամայն իսկ զելս գնացիցտերանց եւ եղբարց առաջի իւրեանց, եւ յայնպիսիանհնարին մահուց զանգիտեալ՝ ամենայնիւ յամենայնբերեալ, հարան ՚ի կամս ոստիկանին ՚ի կատարելութիւնբանի եւ խորհրդոց իւրեանց ճեպեալ զանձինս։ Այլ եւպատանի մանուկն Վասակ եւս՝ որդի Աշոտոյ գահերէցիշխանին Սիւնեաց, որ անձնտուր իւրովի լեալոստիկանին՝ եւ ապա ՚ի դիպահոջ զնա արարեալ։ Իսկյաւուր միում իբրեւ գիշերն նսեմանայր՝ յանկարծակիզվաղակաւորն պողովատիկ ՚ի գործ առեալ՝ զպահապանսնդիաթաւալ կացուցանէր. եւ ապա հարուստ մի անցեալգնացեալ եւ կախեալ ընդ պատուար պարսպի քաղաքին՝փախչէր։ Իսկ իբրեւ ձայն պահնակացն զօրացեալ լինէր՝եւ հրոսակս զկնի պատրաստէին. մինչ յայս մինչ յայն՝նա ՚ի փողոցս այգեստանայն անկեալ, երթայր գնայր ՚իհայրենի ամրոցս աշխարհին իւրեանց։ Ապա այնուհետեւչարութիւնն զգաղտնի պատրուակն մերկացեալ՝ զոմանս՚ի պատուական ազատաց բազմախողխող երկաթոյն տայինկերակուր. իսկ այլք ոմանք փախստեայ ՚ի ծործորս եւ՚ի ծերպս վիմաց տարեալ մղէին։ Եւ ապա սարսեալամենայն աշխարհն սորեցին յայրս, թաքեան յանտառս, ելին ՚ի քարանձաւս։ Իսկ ապա կանայք եւս պատուականքտիրուհիք ըմբռնեալք ՚ի գերչաց անտի առաւել եւսբարձին զբեռն ծանրութեան մարմնոյ նեղութեանց՝ ոչինչ յիշեալ զանուն փափկութեան մայրենիազատութեան*)։ Այլ ոմանք ՚ի դիպահոջ բերեալք ՚իխաւարչտին տեղիս՝ գրեթէ քրձազգեացք եւխոշորազգեստք եւ կաշկանդեալք չքաւորութեամբ եւկարօտեալք աւուրն պարենի. եւ ոչ թերեւս ազատփափկացեալ լինէր քան զգեղջուկ վշտացեալ։ Եւ այլքոմանք մարք յղիք ՚ի տուգանս անհնարինսմահաբերեալք՝ գերեզմանք լինէին մանկանց իւրեանց։Իսկ այլք չարախտավատ դառնութեամբ մահու սպառեալզկեանս իւրեանց՝ ոչ ինչ ընդհատ երեւէին յայնցանէ, որ ոչ ճաշակեցին զաշխարհս։ Եւ այսպէս ոչ գտաւլուծեալ կապարան դստերաց երկրի մերում, եւ ոչթօթափեալ փոշի գլխոյ անդստին իսկ ՚ի վշտմբերտիկնաց, որ իբրեւ զաճիւն հնոցի մածեալ ունէր։Այլեւ եղկելի տուգանօք եւ հեծութեամբ բազմաւտանջեալ. եւ սուգ զգեցան սապատք զարդուց նոցա. եւխանգարեցան սպասք երախանաց նոցա. եւ սարդի ոստայնքձգեցան ՚ի սենեակս առագաստից նոցա. եւ ծխոտեցանիսկ միանգամայն սրահակք եւ սրսկապանք նոցա**)։ Եւայսպէս ապա զօրացեալ մահու եւ կլեալ զբազումս։Արտօսր հոսեալ՝ կալաւ զամենայն երեսս երկրի։- Այլայսոքիկ քեզ բաւականացեալ՝ ես ՚ի կարգ պատմութեաննդարձայց, ոչ թողլով կիսակտուր զբանիցն ոճ։
[47]
Յայսմ վայրի Հայկազունեղբարքն հարազատք Գրիգորոյ զրաւամահ եղելոյյոստիկանէ անտի՝ Սահակ եւ Վասակ զփոյթ պնդութեանյանձինս բարձրացուցեալ ՚ի ժամանակս հալածանաց եւգուն գործեալ, զի գոնէ հնարս մարթասցեն գտանել եւ՚ի դերեւս ՚ի նեղչացն ելանել եւ ամրանալ ՚իսեպհական ամրոցի տէրութեանց իւրեանց, եւ ոչ գնալչուել յաշխարհս օտարաց մինչեւ անցցէ, ասեն, բարկութիւն Տեառն։ Եւ ապա նաւակառոյց լեալք սրավարթիակօք իբր ՚ի տապանի ինչ՝ երթեալ ղօղեալամրանային ՚ի Սեւան կղզւոջ հանդերձ քրիստոսակրօնեւ ճգնաւոր մարբն իւրեանց եւ կանամբք եւ որդւովք եւազատագունդ բանակով. վասնզի զրահեղեղ յորձանուտպղտորութեան Իսմայէլեան հինիցն եւս քան զեւսսաստկացեալ բախէր զաւազահիմն տուն բնակութեանսմերոյ։ Իսկ ապա ազդ լեալ այն կանանցախօսդառնահամբոյր Հագարացւոյն եւ զօրս գումարեալ՝առաքէ ՚ի վերայ նոցա։ Եւ իբրեւ հասին յեզր ծովակին՝սուր թշնամւոյն պատնէշ պաշարմամբ շուրջ զնոքօքպատեալ։ Եւ ապա ՚ի մտի եդեալ ՚ի միասին սիրելիեղբարցն, թէ գուցէ լքուցումն ինչ նոցա ՚իթշնամեացն լիցի եւ ՚ի ջրապատ անդնդոցն ոչ գտանիցիտեղի փախստեան եւ մատնեսցին ՚ի ձեռս հեւթանոսականբռնադատացն եւ նոցա տղմուտ չարութեանն. եւայնուհետեւ զձեռս նաւաստեացն զօրացուցեալ, եւնաւեալ չուեալ գնացեալ մարբն հանդերձ եւ առհասարակընտանեօք եւ աղխիւ եւս՝ որչափ ձեռն բաւականինկարէր կրել, անկանէին հապճեպիւ յամուր գաւառնՄիափորոյ։ Իսկ Իսմայէլեան զօրապետին մտեալ ՚ի կղզիամրոցին՝ զմնացեալ կապուտ աւարին ոչ սակաւ ինչ քանթէ բազումս ժողովեալ՝ ՚ի դիպահոջ թողոյր. եւ ինքնասպատակ սփռեալ՝ դիմէր կրթէր անցանել զհետ նոցա։Որոց ընդ կրունկն դարձեալ առ ՚ի դիմի հարեալթշնամեացն, եւ բազում վիրաւորս ՚ի նոցանէ խածատեալեւ ճարակ սրոյ տուեալ՝ ՚ի փախուստ զնոսադարձուցանէին, եւ ինքեանք չուեալ երթեալ գնացեալղօղեալ դադարէին յանձաւախիտ ամրոցս մայրեացնԳարդմանայ եւ Արցախայ՝ ակնկալեալ այցելութեանՏեառն։ Անդ հանգեաւ ՚ի Քրիստոս պարկեշտասուն եւսրբափայլ կրօնիւք մեծն ՚ի ճգնաւորս մայր նոցունցեւ քոյր Արքային Սմբատայ՝ որ յետ ամաց ինչ դառնալոյեւ տիրելոյ նոցա ՚ի վերայ սեպհական եւ հայրենիիշխանութեան՝ տարեալ հանգուցանէին զմարմին նորա՚ի քնարանի իւրում մերձ ՚ի ձեռակերտ եկեղեցի իւր ՚իՇողագայի։
Իսկ անօրէն ոստիկաննտեսեալ, եթէ կուսակալք եւ կողմնապահք իւր ձեռնթափքլինին յաղթութեամբք մեծաւ յամենայն կողմունսերկրիս մերոյ՝ եւ ոչ ոք է որ ՚ի դիմի նոցա հարկանի, այնուհետեւ ասպատակ չար հինից ընդ ամենայն կողմանսսփռէր ՚ի Սիսական ազգս եւ ՚ի յայնկոյս Տաշրայ եւԿանգարաց եւ յեզր ծովակին Գեղամայ։ Եւ ապազթագաւորն Գագիկ հանդերձ իւրովքն եւս նախարարօք եւբազում զօրօք առաքէ յամուրն Վաղարշակերտիպատնիշիւ պատել պաշարել եւ առնուլ զնա. որք եւերթեալ գնացեալ իսկ եւ ՚ի բազում աւուրս մարտ ընդամրոցին եդեալ՝ ոչինչ կարէին ստնանել նմա։ Եւթէպէտեւ մարդիկ ամրոցին բազում վիրաւորս ՚իթշնամեաց տապաստ արկանէին. սակայն նոքա ըստհրամանի ջերանելւոյն ոչինչ իշխեցեալ անցանել՝նստեալ պահէին զամրոցն ՚ի բազում աւուրս։ Իսկ այնզօր, որ ՚ի կողմանս առաքեցան յապստամբողյոստիկանէն՝ իբրեւ զհուր կայծակնահարեալ ընդոլորտս երկրիս մերոյ ՚ի վեր բարձրացուցին զբոցնտոչորիչ առ ՚ի ցնդել եւ ՚ի հնձել եւ ՚ի մաշելզԱրամեան ազգիս բնակիչս, եւ միանգամայն իսկ ազատնեւ անազատն, զօրաւորն եւ պատերազմողն, յիսնապետնեւ դատաւորն, խորհրդականն եւ քննիչն, իմաստունն եւհանճարեղն, ծերն եւ տղայն, մեծն եւ փոքրն մատնեցան՚ի ձեռս բռնադատ գերչացն. ըստ մարգարէութեանն, թէ«Խաբեբայք տիրեսցեն ձեզ։ե Եւ այսպէս նախանձ Տեառնզօրութեանց եցոյց մեզ յաւուրս վրէժխնդրութեանմերոյ զինչ լինելոց էր յապա ժամանակի։
Եւ ապա ամենայն ոք ողբակիցինքեան առեալ աստանօր զԵրեմիաս եւ հայցեալ ծովզգլուխս իւրեանց եւ աղբերս արտասուաց զաչս, զի մի՛լքանիցին ողբալ գուժել կոծել զանցս անհնարինաղէտիցն. վասնզի հէնք Իսմայէլեան ասպատակացնիբրեւ զհրդեհս յանտառս եւ ՚ի շամբս վառեալ, այսպէսսփռեալ տարածեցին զճարակս բոցոյ ՚ի մէջ ժողովրդոցմերոց. եւ գտաւ ամենայն գլուխ ՚ի ցաւս եւ ամենայնսիրտ ՚ի տրտմութիւն։
[48]
Զայս ապա տեսեալ եւ զմտաւմիանգամայն ածեալ թագաւորն Գագիկ հանդերձ եղբարբնիւրով Գուրգենաւ, իբր թէ ՚ի ձեռանէ նոցա եւ ՚իկարապետելոյ այս ամպրոպ չարութեան եւ ոճիրքդառնութեան զեղեալ շուրջ զեկեղեցեաւ Քրիստոսի եւզԱստուծոյ հաւատացեալ ժողովրդովք. այլ եւզիւրեանց եւս անձանց խարդաւանական մահու կարծիս ՚իմտի եդեալ եւ զանգիտեալ երկիւղէ բռնադատին. այնուհետեւ աստուածային իմն գոգցես երկիւղիւկշտամբեալ եւ յանդիմանեալ զանձինս իւրեանց, եւզղջացեալ ՚ի սիրտս իւրեանց՝ ապաշխարեցինապաշխարողական կարգօք, եւ ՚ի մտի եդեալ հատուածիլգնալ յաշխարհ տէրութեան իւրեանց։ Սակայն առժամայնոչ յաջողեցաւ նոցայն խորհուրդ։
Ապա այնուհետեւ զնոյնբարեաց իմացուածս յայտ ածեալ արքային Սմբատայ, եւմիաբանեալ ընդ նմա ծածկաբար՝ խնդրէին ժամ դիպողզիմաստս խորհրդեանն կատարել, եւ զգործեցեալչարութեանն գեղեցիկ բարեպաշտութեամբ հանդիսիս ՚իբաց մերկանալ յանձանց։ Բայց արքայ Սմբատ չուեալերթեալ ղօղէր յամրոց վայրս Երասխաձորոյ՝ակնկալեալ ցածուցանել թերեւս զբորբոքեալտոչորումն չարին, որ մածեալ ունէր զԱսքանազեանսազն։ Վասնզի ՚ի բանի արարեալ զմեծ եւ զխոհեմ եւզհանճարեղ իշխանն Հայոց Գրիգոր՝ խնդրէրզխաղաղութիւն յամիրապետէն առհասարակ հօտինՔրիստոսի, եւ շիջուցանել զհարեալ հուրն յանօրէնոստիկանէն։ Իսկ իշխանն մեծ թէպէտեւ գուն ՚ի վերայգործեաց ոգւով չափ, բայց զի արքունական դուռն այնժամանակս շփոթեալ էր յապստամբացն Եգիպտացւոց ըստհնարիմաց իշխանին խնդրոյ՝ ոչ կարացին ժամանելյօգնականութիւն արքային Սմբատայ։
Բայց եւ արքայն ՀոռոմոցԲարսեղ իբրեւ լուաւ զայս ոճիրս չարի զմեօք մածեալ՝բազում զօրու հորդան տուեալ գալ յօգնականութիւնՍմբատայ՝ յանկարծակի ժամանեալ նմա ելք հասարակացկենաց մարդկան եւ վախճանեալ, թագաւորէ ընդ նորաեղբայր նորուն Աղէքսանդր։ Եւ ապա շփոթ աղմկիզնովաւ շուրջ պատեալ յապստամբողաց արանց՝ եւ նաեւս ոչ կարաց ժամանել յօգնականութիւն։
Այլ եւ համազունք եւսարքային մերոյ՝ իշխանք եւ կուսակալք եւ պետք ոմանքսպառեալք իսկ էին ՚ի խարդաւանական մահու յոստիկանէանտի՝ ըստ նախապատում իմում բանի։ Եւ ոմանք ՚իհարկէ, եւ այլք ոմանք առանց հարկի պատճառանաց՝մերձաւորք եւ հեռաւորք յաւէտ հեռի եղեն ՚ի նմանէարդեամբք եւ խորհրդեամբք, եւ ծանեան զօտարս քանզնա։ Եւ զորս նայն սիրէր բարեկամութեամբ՝ քեցեալ՚ի բաց բերան ՚ի նմանէ, խառնեալք ընդ թշնամիսն։ Իսկոմանք ընդվզեալք՝ եւս եւ ՚ի վերայ յարուցեալքյարձակէին ընդդէմ նորա նախատանօք առ ՚ի մահ ըստսադրելոյ Հագարացւոյն, որպէս երբեմն առ մերոյնՏրդատայ։
Զայսոսիկ եւ եւս առաւել քանզսոյն զմտաւ ածեալ արքայի, եթէ չուգաւիւրաքանչիւրոք զհետ հաճոյից իւրոց չարաց, ապաբառնայր յոյս փրկութեան նորա առ ՚ի մարդկանէ՝ եւմիայն երկնաւոր այցելութեանն սպասեալ։ Այնուհետեւերթեալ յամրոցս քարանձաւին ՚ի Կապուտայ, որ ՚իձորն Երասխայ՝ անդ դարեալ դադարէր. վասն զի անառիկիսկ էր նա ՚ի մարդկանէ։ Եւ վասնզի ձեռն Իսմայէլիսպառսպուռ առաւել քան զկարն ՚ի վերայ ծանրանայր, զկնի ամի միոյ ապա թշնամւոյն պատնէշ պաշարմանպատեցաւ շուրջանակի զամրոցաւն. եւ այնուհետեւ ըստհրամանի ջերանելոյ ոստիկանին ռամիկն գրգռէրզաղմուկն ՚ի պատերազմ եւ ՚ի սպանութիւնս բազմաց՝իբր ՚ի բեկանող գազանաց ահագին իմն թնդմամբ ձայնի։Իսկ մարդիկ ամրոցին անձնընտիր լեալք եւկորովութեամբ կշռեալ զձգտումն մեքենայից, եւզնետաձիգս ՚ի լայնալիճ աղեղանց եւ զքարինս ՚իպարսատկաց, յաւէտ իմն եւ անհնարին խողխողումն ՚իվերայ մարտիկ զօրացն հասուցանէին։ Եւ վասնզի ընդձեռամբ Հագարացւոյն բազումք էին զինուորեալք ՚իհաւատացելոց Քրիստոսի, զնոսա միշտ զինեալ՝ տայրընդդէմ պատերազմի ամրոցին, յիւրսն խնայելով։ Իսկզայն ոճիրս տեսեալ արքային Սմբատայ եւ զկորուստքրիստոնէից, որ իբրեւ մօտալուտ իմն դահճաց լինէինխողխողեալք, այնուհետեւ զմահ մարմնոյն նպատակինքեան առաջի դնէր, եւ անձամբ անձին վճիռ հատեալ եւփրկութեան այլոց հոգացող գտեալ՝ զիւր փրկութիւննանտես արար։ Եւ ըստ Յովսէփու մարգարէաբարբառ բանինառ Տէր՝ պարտ վարկաւ, զի ինքն միայն մեռցի, եւ մի՛ամենայն ժողովուրդն կորիցէ. եւ ըստ Եղիազարու՝ լաւհամարեալ զմահ քաջութեամբ, քան զկեանս խղճիւ։
Եւ ապա յետկար երդման ուխտիյոստիկանէն խնդրեալ՝ դէմ եդեալ էջս առ նա առնէ. եւայնպէս փրկէ առհասարակ զքրիստոսադրոշմ ժողովուրդն՚ի տարապարտ մահուն վտանգէ զընդ իւրով ձեռամբկացեալսն յամրոցին, այլ եւ որք ընդ ձեռամբՀագարացւոյն էին զինուորեալ քրիստոնեայք։ Իսկոստիկանն դաւաճանող ըստ խորամանկն սատանայի՝որպէս երբեմն ընդ Եւայի, նոյնպէս եւ աստ ընդխորհրդական առնն կաճառէր բարեհամբոյր բանիւ. եւնախ ոսկէհուռ մետաքսէիւք եւ լակոնացի զարդուք եւշղաշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ եւ զխարդաւանսջաղխջախս նմա հնարէր մատուցանել առ ՚ի հաւատարիմզուխտ երդմանցն իւրոց նմա ցուցանել։ Այլ եւ ըստագահութեան իւրոց մտացն ՚ի ցանկութիւն ընչիցհարեալ վարանէր ՚ի միտս իւր, թէ գուցէ գտանիցի ինչարքայի ՚ի պահեստի՝ եւ այսպիսի բարեպաշտութեամբյայտ եկեալ՝ առցէ։ Եւ իբրեւ զծառ բարեպտուղզծածուկ չար հնարս իւր յօրինեալ՝ հաճոյ կարծէր նմաթուեցուցանել, խորամանկելով ըստ որդւոյնկորստեան։ Այլ հանճարեղն ունկնդիրն ոչ հաւատայրզանձն նմա, զի ուշիմ մտաց ընտրութեամբն գիտէրզքծնումն քաղցրագոյն եւ զկատարումն դառնագոյն։ Եւայսպէս զվրիժագործ բարս խարդախս առ փոքր ինչդադարեալ՝ գնայր ՚ի գաւառն Շիրակ. եւ այնուհետեւապա ըստ դարանակալ օձին Դանայ ՚ի դերեւ ելանէրխոկացեալ դաւաճանութիւնն։
Իսկ զայսպիսի աղէտստարակուսից ՚ի մտի եդեալ իմաստնոյն Գագկայ, եւ թէամօթ պաշարեաց զընդունայն վաստակսն, եւ լուծաւսիրտ թագաւորին, եւ լքան սիրտք իշխանացն, յանկարծակի ՚ի ձի աշտանակեալ՝ փախստեայ անկանէրյաշխարհն իւր։ Զի թէպէտեւ զթագաւորել Հայոցոստիկանն նմա հաւատայր, սակայն նա խորհրդականիմաստիւ գիտէր զպատրուակ մահացան դրժողդառնութեան մտաց նորա. զի որ կամաւոր կուրութիւնյինքն կրէ՝ ոչ երբէք եկեսցէ յառողջութիւն։
[49]
Իսկ յետչուելոյն Գագկայ՝ ապա ոստիկանին եկեալ ՚ի Դվինքաղաք եւ զրահետ վարեալ տարապարտ ՚ի վերայ արքայինՍմբատայ, յայնմհետեւ խոկայր նմա զդաւաճանութիւնանհնարին մահու. եւ ընդ կեանս զմահ խառնեալ՝ ՚իբանտ արգելոյր, եդեալ զոտս նորա ՚ի պաշարումներկաթի շղթայից. եւ դժոխըմբերելի իմն զտուն բանտինմա պատրաստեալ ՚ի միգի, ըստ բանին Յոբայ՝տարածանէին զանկողինս նորա, եւ զտիւ՝ գիշեր նմաեդեալ. լոյս մերժեցաւ յերեսաց նորա ՚ի նսեմութենէկայանին։ Եւ այս առարկութիւն չարչարանաց եւկապանաց եւ խոշտանգանաց գրեթէ զամ մի բովանդակձգեալ ընդերկարէր։ Եւ զկնի այսորիկ ապա ոստիկաննիբրեւ զկատսայ յեռանդեան ՚ի չար միտս իւրբորբոքեալ՝ գնայր չուէր յամրոցն, որ կոչի Երընջակ՝՚ի խլել բրել եւ կորուսանել եւ յատակել. վասնզի անդղօղեալ ամրացեալ կային տիկնայքն բարեպաշտօնք՝մայր մեծ իշխանին Սիւնեաց Սմբատայ եւ կին նորուն՝քոյր Գագկայ, եւ կին Սահակայ եղբօր Սմբատայ, եւ այլեւս պատուականք յազատաց արք եւ կանայք։ Ապա առեալընդ իւր տանէր եւ զարքայն Սմբատ պարաւանդեալ ՚իշղթայս. եւ անդ ապա զամրոցաւն ահագին իմն մարտսպատերազմաց շուրջանակի պատէր՝ անդուլ եւ անդադարզգրգռումն աղմկին ՚ի վերայ յաճախեալ։ Եւ ապաարքայի Սմբատայ զմահ անհնարին ըղձացեալոստիկանին՝ տակաւին սկսանէր ՚ի կտտանսդատապարտութեան զնա դատել եւ ՚ի բարկութիւնսվրիժուց հատուցման վառեալ, եւ կրճտեալ ՚ի վերայզատամունս՝ մատնէր զնա անօրէն դահճաց. յորմէ եւտանջանս չարաչարս գտեալ՝ թափէին ՚ի նա զթոյնսդառնութեան իւրեանց։ Եւ ՚ի վերայ յաճախէինսպառազէնքն ՚ի գան հարկանել եւ ՚ի կոճեղս պնդել եւգելոցօք վարակել եւ խորտակել։ Այլ եւ սաստիկ սովովեւ ծարաւով ծնկեալ եւ անաւագեալ՝ ոչ միայն զիդահիճքն արգելուին զհարկաւոր պէտս ճաշակոցն, քանթէ առաւել յիւրոց իսկ կամաց անսուաղացեալ՝Աստուծոյ ընծայէր զպիտելի զճաշակսն, որպէս ուրեմներբեմն Դաւիթ՝ ՚ի ծարաւս իւր զջուրն, որ ՚իջրհորոյն Բեթղահէմի, եւ այսպէս ոչ գոյր նմա ՚ինոցանէ եւ ոչ սակաւ ինչ մասն խնայութեան. եւ եթէ էրերբէք ուրեք մեկուսի լինել եւ կամ ժամուց ինչ ՚իվերայ անցանել ՚ի մենամարտիկն լինելոյ ընդդէմդահճացն՝ զայն ՚ի մշտնջենամռունչ յաղօթս եւյաղերսալի գոհութիւնս եւ յօրհնութիւնս Քրիստոսիծախէր։ Եւ ըստ անշարժ հաւատոցն որ ՚ի Քրիստոս՝ ապաեւ աստուածային գոհութեան խորհրդոյն արժանիգտանէր հաղորդիլ ՚ի վերակացուէ ումեմնէ օրինացնՏեառն ըստ տեսչութեան Տեառն անդ հանդիպելոյ։ Իսկիբրեւ ՚ի վախճան անդ զնա տարեալ մղէին՝ տեսիլնտուեալ չարչարանաց նորա ՚ի հայեցողսն առաւելողորմելի եւ սարսափելի էր քան զգործսն գլխովին. որեւ յիշատակաւս իսկ ես կշտամբեալ ցնդիմ յարտասուս։Վասնզի յոգնաբիծ եւ մարդախանձ գազանացն զնենգաւորշունչ թունից օձին առեալ, որ ընդ նմին իսկ զմահբղխէր արտաքոյ մարդկային ընտանի բնութեանս բերան։Եւ ապա զսէր դիւին ՚ի վշտասէր չարասէր դեղ կորստեանփոխարկելով, եւ զիւր իսկ զանձեռոցիկն ՚ի նմանէ ՚իզատ յափշտակելով՝ հարստապէս նովին իսկ լնուինզբերան նորա. եւ զփողսն վարոցօք ՚ի ներքս տարեալմղեալ՝ եւ գրեթէ մինչեւ ՚ի ներքս յառագաստ սրտինզեղեալ լցեալ այնպէս իմն հնարէին արգելուլզտուրեւառ շնչոյ կենդանութեան որ ՚ի նմա։ Եւ ապագելոց կապանաց արկեալ ՚ի կզակսն եւ ՚ի պարանոցնորա՝ պնդէին անհնարին առատկօք իբրեւ ՚ի հիւսանցմամուլս. եւ բազում կարասիս յարաբարդեալ ՚ի վերայգլխոյ նորա, եւ աւելի քան զտասն այր ըստ նմանութեանվիմաց յոլովաբար ՚ի վերայ անկեալ՝ այնպէսհեղձամղձուկ մեքենայիւք հնարէին զնա կորուսանել։Իսկ իբրեւ յայնմ եւս մասին պարայածեալ եւ շունչնորա ընդյերկարեաց՝ այնուհետեւ դարձեալ յանդամսծածուկս եւ յարուութիւնս նորա տանջանս եւչարչարանս անպատումս եւ անողորմս հասուցանէինմինչեւ ՚ի շունչն վերջին։ Իսկ յետ այսպիսիանհնարին եւ դառն կտտանացն եւ խոշտանգանաց եւքրտնահար աշխատութեանց՝ հատանէին սրով զգլուխնորա՝ վճարեալ ՚ի կենաց աստի, որ թագաւորեաց ամսիբ։
Իսկ լին ապականութեամբ եւանսուրբ պղծութեամբ ոստիկանն ոչ հրամայէ զնա թաղելեւ զմարմին նորա յերկրի տալ. այլ ՚ի վերայ փայտիտարածեալ բեւեռակապ պրկէին ՚ի Դվին քաղաքի։ Զի որթաղեալն էր ընդ Քրիստոսի մկրտութեամբ ՚ի մահ, պարտէր նմա՝ զի ընդ նմին եւ խաչակցեսցի իսկ. եւ մի՛մերժեսցի վկայօրէն համարձակութիւնն առ ՚ի նմանէն, յորում եւ կայ մեծաց վարձուց հատուցումն։ Իսկ ՚իտեղւոջ անդ, յորում զերանելի եւ զերջանիկ թագաւորնբեւեռակապ ՚ի փայտին բարձու պրկեալ էին՝ ոմանք ՚իհաւատացելոց եւ յանհաւատից եւս ասէին տեսանել լոյսճառագայթաւէտ վառեալ իբրեւ զճրագ ճաճանչաւորնշողիւք հարուստ ՚ի վեր քան զգլուխ թագաւորինկշռադատեալ հաւասար նմին. եւ որք ասէին զայս՝ստուգութեամբ իմն հաւաստի զբանն առնէին։ Բայց մեքզայսոսիկ ՚ի տեսողս անդր թողացուցեալ, եւ զորսաչօք իսկ տեսեալ է մեր՝ ոչ դանդաղեսցուք պատմել. վասնզի հող երկրին, յորում ՚ի պատուական մարմնոյնաւիշք կորանի կաթեալ իջեալ էր, բազում բժշկութիւնսհիւանդաց եւ վտանգելոց եւ ախտաժետաց կատարէր։ Եւսակս այսորիկ նշանաց ոմանք ՚ի հեթանոսաց անտի ՚իհաւատս քրիստոսականս զանձինս վերածէին, եւաւազանին լուսով վերստին ծնանէին ՚ի Հոգին ՍուրբԱստուծոյ։
[50]
Բայց ոստիկանն անօրէնարձանացեալ եւ մարտ զամրոցաւն զԵրնջակաւ եդեալ՝ ոչհեռանայր անտի մինչեւ գաղտաբար յինքն գրաւեալյափշտակէր զամրոցն։ Դուռն կորստեան կենացբնակելոցն ՚ի նմա բանայր եւ զբազումս ՚ի նոցանէբազմախողխող երկաթոյն տայր կերակուր. եւ զայլսոմանս ըստ չարատանջ իմաստիցն իւրեանց Սոդոմականաց՚ի գերութիւն վարէին։ Իսկ զհռչակաւորսն եւզերանելիսն ՚ի կանայս զբարեպաշտօնսն եւ զգերիմաստմայրն Սմբատայ իշխանին Սիւնեաց, եւ զբարեպաշտուհիկին նորուն հանդերձ սանդեաց իւրովն որդեկաւ, եւզկին եղբօր նորուն Սահակայ՝ Սիւնեաց տեառն, գերեալյամրոցէ անտի՝ վտարանդեալ պահէ ՚ի Դվին քաղաքիբազում նեղութեամբ եւ տառապանօք, որպէսզի ոչ ոք ՚ինոցանէն երեւեալ լինէր՝ թէ ո՛ր տիկինն իցէ եւ ո՛րնաժիշտն։ Եւ որ նախ քան զայս գրգեալք եւ գգուեալքէին ՚ի գահաւորակս իւրեանց՝ այժմ մատամբք իւրեանցվաստակէին եւ զպէտս ոգէպահին այնուիկ վճարէին. վասնզի առան գանձք նոցա եւ աւար հարան զարդք եւկազմածք տանց նոցա։ Եւ այսպէս կոծ եւ աղաղակ եւկականումն եւ ճիչ բազում յարքունական ապարանս նոցալսելի լինէր։ Իսկ իբրեւ գոյժ աղմկի աղէտին հասելոյլսելի լինէր յականջս բարեացապարտ իշխանին Սմբատայեւ եղբօր նորուն Սահակայ՝ միումն ՚ի կողմանսՎասպուրականի եւ միւսումն ՚ի կողմանս Գուգարաց, թէպէտեւ արիաբար զմի զինուորութիւն զինուորէին ՚իվերայ թշնամեացն դիմել եւ դրաւաթափ գերելոցընտանեացն լինել. սակայն ոչ կարացեալ վաղվաղակիգումարտակս զօրաց կազմել եւ ոչ ՚ի հեռաստանէաճապարել յամբոկ գործոյն մինչեւ ՚ի մետաղս բանտիցարկեալ պնդակազմ զպահպանութիւնն պատրաստէին։ Անդապա տիկինն մեծ՝ մայրն Սմբատայ, եւ որդեակ նորունիսկ իշխան վախճանեալք թաղեցան ՚ի միասին առ դուրսմայրաքաղաքի եկեղեցւոյն Դվնայ։ Իսկ զկանայսերկոցունց նոցա՝ բարձեալ տարան ՚ի ՊարսԱտրպատականի ՚ի դիպահւոջ ամուրս իւրեանցկացուցեալ։ Իսկ բազմահանդէսն այն եւ աջողակն ՚իհրահանգս կրթութեան վարժից մարտի Աշոտ՝ որդիարքային Սմբատայ, բազում ընթացութիւնս եւնահատակութիւնս քաջութեանց ուժեղակ մրցութեամբցուցանէր ՚ի ժամանակի հալածանացն, եւ անցանէրզանցանէր զամենեքումբք արիաբար հանդիսիւ, որքկենօք եւ աւուրք զուգահաւասար նմա էին։ Սա նախ քանզկատարումն վկայօրէն վախճանի հօր իւրոյ՝ գրեթէիբրեւ զարծուի սաւառնաթեւ սլացեալ ընդ օդս, այնպէսսրավարեալ խոյանայր զկնի գիշատեալ այլազգեացն, որք ասպատակ սփռեալ տարածեալ էին ընդ երեսս երկրիմերում. եւ նախ քան զամենայն ինչ ՚ի փոքր միվայրկեան ժամանակի յինքն առհասարակ գրաւեալնուաճէր զբոլոր իսկ ամրոցս տէրութեան հօր իւրոյ, զոր առեալ կալեալ էր ոստիկանին։ Եւ զորս միանգամպահնակս անդ ՚ի Սառակինոսացն գտանէր՝ ՚ի սուրսուսերի մաշէր. եւ պատուարօք եւ պահնակօք եւբազում ռոճկօք զամուրսն ամրացուցեալ՝ եւ ինքն զհետթշնամեաց կրթէր ուր եւ ասպատակք իսկ հինիցԻսմայէլականացն գտանէին։ Եւ ամենայնիւ յամենայնիաներկիւղաբար սրտի գրեթէ զԵղիական պատերազմնյարդարէր ընդդէմ հակառակամարտիցն հանդերձ հարազատեղբարբն իւրով Աբասաւ։ Եւ ապա կառավար կալեալզմիտս իւր՝ առ Աստուած հայէր. եւ հասեալ ՚ի վերայԻսմայէլեան զօրուն, որ նստէրն իսկ ՚ի Բագրաւանդգաւառի՝ սրոյ ճարակ զամենեսեան զնոսին տայր. եւզգլխաւոր երէցս նոցա ձերբակալ արարեալ՝ հրամայէրտիկ ձեւացուցանել եւ կախել զպարսպաց ամրոցացն առ՚ի տեսիլ եւ յահարկութիւն բազմաց։ Եւ ինքն ապաչուեալ գնացեալ ՚ի Շիրակ գաւառ, եւ ՚ի վերայ հասեալզօրուն, որ ՚ի նմա որջացեալ զետեղեալ կային՝ եւզայն եւս առհասարակ ընդ սուր հանեալ եւ զմնացեալսնվարատեալ վատնէր։ Եւ անտի դարձեալ իբր զօդապարիկիմն երթեալ չուէ զկողմամբք Գուգարաց՝ եւ զայնս եւսամրոցս իւրոյ տէրութեանն առհասարակ յինքն գրաւէրնուաճէր։ Եւ ապա անտի յեղակարծումն իբրեւ զորոգայթիմն ՚ի վերայ հասանէր զօրուն Հագարացւոց, որ ՚իմայրաքաղաքին Վրաց կային ՚ի Տփխիս. եւ անդ զոմանսսրոյ ճարակ տայր եւ զայլս ՚ի պատուականացձերբակալս արարեալ՝ երկաթի կապանօք ՚ի մետաղսբանտից պահէր. զի ընդ այնոսիկ քրիստոնէիցփոխանակեսցէ՝ գրաւաթափ առնելով, որք ըմբռնեալ իսկէին ՚ի ձեռն չար ոստիկանին։ Եւ ապա անտի առեալզաւար եւ զկապուտ բազում՝ դառնայ ՚ի գաւառնՏաշրաց. եւ լուեալ եթէ զօր Իսմայէլեան ղօղեալնստեալ դադարեալ կայ յամուրս խորաձորս Աղաստեւոյ, եւ ապա այնուհետեւ անձնընտիր զզօրս իւր արարեալիբրեւ արս երկերիւր՝ եւ երթեալ գռոյթ իմն ՚ի վերայզօրու Հագարացւոյն տուեալ անհնարին մարտքաջութեան՝ առհասարակ զնոսա սրոյ ճարակ տայր. եւառեալ զկապուտ կողոպուտն դառնայր ՚ի բանակն իւր։Եւ իսկ եւ իսկ չուեալ երթեալ առ յաւէտ սիրելիիշխանն իւր Գուրգէն եւ անդ ՚ի միասին զհասարակացնհոգս խորհրդաբար տեսեալ՝ ապա երթեալ գնայրզկողմամբք ամրոցացն Արշարունեաց։ Եւ յայնմհետէ ոչեւս յաւելին ելանել ապականիչքն յաշխարհ տէրութեաննորա։
Զայն տեսեալ թագաւորինՎրաց՝ այլ եւ զօրացն իւրոց, եթէ այց արար նմա Տէր եւպատսպարեաց նմա եւ յաջողեաց ՚ի բարութիւնս, ապաայնուհետեւ հարթ հաւասարութեամբ ՚ի մի կամս եւ ՚իմիտս զինքեանս բերեալ եւ թագ նմա կապեալ՝թագաւորեցուցանէին զնա փոխանակ հօր իւրոյ, յինքնակալութեան իմն պայմանի պատուոյ զնահամարեալ, եւ Աստուծոյ ամենակալի զապագայսն յանձնարարեալ։
[51]
Յայնմ վայրի ապա եւ թագաւորն Գագիկհանդերձ վայելչագիտակ եւ բարեպաշտօն եղբարբնԳուրգենաւ ոչ սակաւ ինչ քան թէ բազում մարտստագնապից ՚ի վերայ պատրաստէր թշնամեացն, որ ջոլիրսառեալ էին ըստ հրամանին Յուսփայ ՚ի կողմանսԱտրպատականի։ Եւ այսպէս առնաբար քաջութիւնսյանձին իւրեանց տպաւորեալ հանդերձ սպասելար եւպայազատ գնդիւն՝ զբազումս ՚ի Հագարացւոցնթաւալգլոր խաղացուցանէին։ Ոչ միանգամ՝ այլ եւբազում անգամ ստէպ ստէպ զայս արարեալ՝ առ ստորոտովաշխարհին Կորդուաց եւ Ռստակաց եւ Ատրպատականի. յորմէ խուճապեալ թշնամեացն իբր յահագին իմն ձայնէբեկանող գազանաց՝ արգելեալ գտանէին ՚ի սաստիկասպատակէ հինիցն։ Այլ եւ զՍիսականացն տերանց եւազգաց ոչ սակաւ ինչ աղմուկ շփոթից շուրջ պատէրյոստիկանէ անտի. որք եւ ամրացեալք իսկ ՚ի խոխոմսխորոցն ձորոց եւ յամուրս քարանձաւաց՝ բազումարշաւասոյր հէնս ՚ի վերայ թշնամեացն հասուցանէին, եւ գումարտակս սփռեալ՝ արեանց ճապաղիս հեղուին։Զայս ամենայն ոյժ պնդութեան տեսեալ չար ոստիկանինըստ ամենայն կուսակալութեանց, եւ ահագին իմնզայրագնաբար մռմռեալ մղձկեալ սրտիւ ՚իթեթեւագոյնս անդր զթոյնսն թափէր։ Եւ այնուհետեւապա հետամուտ լեալ եւ զհետ մտեալ՝ իւրաքանչիւրոք՚ի կուսակալաց այլազգեաց ըստ իւրաքանչիւրոցկողմանց ՚ի փախուստ ՚ի նոցանէ դառնային՝ ռամիկն եւանռամիկն, մինչեւ ոմանք ՚ի մերոց անտի հատկլեալշնչով հազիւ թէ ճողոպրել կարէին ՚ի սրոյն, որլցեալն էր արեամբ։ Վասն զի կարիք մեղացն զօրանայինյանդամս ամենեցուն առ ՚ի պտղաբերս առնել զմեզմահու։ Իսկ մեծամեծ աւագանոյն ձորոց եւ լերանց եւանապատից եւ քարաժեռաց եւ ամրոցաց պարապէին. եւայլ եւս խառնիճաղանճքն եւ բոկոտն եւ մերկանդամ եւթափառական ՚ի սով եւ ՚ի ծարաւ եւ ՚ի լքուցումնհարեալք եւ հաշեալք՝ ցանեւցիր լերանց եւ դաշտացբերէին. ոմանք ՚ի ձմեռնային սառնասոյզձիւնախաղխաղ սառնամանեացն մրսեալք ծայրատէին եւհեղձնուին. իսկ այլք յամառնային հիւղականյորդաբորբ ջերմութենէն տոչորմամբ կիզեալք այրէինեւ խորովէին։ Իսկ տկարացեալքն ՚ի հապճեպ փախստենէնմատնեալք ՚ի ձեռս դրժողացն՝ անխնայ անողորմ սրոյնոցա տապաստ արկեալ՝ ոռոգանէին արեամբ զերեսսերկրի. իսկ ոմանք գրեթէ զանբան անասունս ՚իգերութիւն վարէին. եւ բազում ներգեւեալ արս եւկանայս եւ մատաղ մանկտի իբրեւ զգառինս ՚ի մէջգայլոց ածեալ ՚ի սպանդ վարէին։ Իսկ զոր պարտնվարկանէին վաճառակուր լինել՝ զայն արտաքոյ տարեալտրոհէին յայլոցն՝ զորդի ՚ի հօրէ, զեղբայր յեղբօրէ, զկին յառնէ, եւ զմայր ՚ի դստերէ եւ զհարսն ՚իսկեսրէ, եւ զստնդիակիցն ՚ի մօրէն ՚ի ստենէ ՚ի բաց՚ի գրկացն յափշտակեալ։ Եւ անդ էր ապա տեսութիւնողորմելի եւ ողբք անհանդուրժելիք եւ լալումնանտանելի եւ բախումն կրծից եւ կքումն արտեւանաց եւդողումն անձին եւ սարսափումն սրտի եւ ճչումն կոծոյեւ ցտումն գեղոյ եւ խզումն հերաց։ Իսկ զոչպիտանացուսն ՚ի գործ վաճառաց եւ կամ Սոդոմայականարբանեկութեանց ՚ի մետաղս եւ ՚ի բանտս եւ ՚ի շղթայստարեալ մղէին՝ սաստիկ տանջանարանօք խոշտանգեալ, եւ ըստ Հոմերական օտար կանոնին ՚ի փարթամէն եւ ՚իփանաքէն զնոյն կշիռ միապէս պահանջէին գանձս ոսկւոյեւ արծաթոյ։ Եւ միանգամայն իսկ զմեծս եւ զփոքունս՚ի մի տանջանս մահու դատապարտեալ սպառէին սպանմամբյաշխարհէ աստի. եւ զայլս եւս ոմանս ըստ Սողոմոնեանտզրկին առ սակաւ սակաւ զարիւնս նոցա ծծէին՝աղճատեալ չարիմաց խորհրդով ագահութեան, յագուրդոչ ունելով։ Իսկ զայլս ոմանս մահացանդեղըմպութեամբ խարդաւանեալ՝ որպէս թէ ողորմութիւնզայն ՚ի նոցանէ լեալ այնոցիկ, յորս ներգործէինզչարս. եւ զայլս հնարիմաց խեղդանօք հեղձամղձուկսատակէին. եւ զոմանց զսարսափելիս իմն ընդ կեանսխառնեալ, զի մինչդեռ եւս յոտանաւոր նոցա կալով՝կենդանւոյն ՚ի կրծիցն ՚ի վայր դահիճքն սրովզորովայնն հերձուին, եւ մինչչեւ զշունչն աւանդեալէր՝ ՚ի դուրս զլերդն կորզէին, մասունս տալով զայնիւրաքանչիւր ումեք իբր ՚ի կատարումն ինչ լիութեանպիղծ պաշարմանն իւրեանց։ Իսկ այլք ոմանք, որքթեթեւ համարեալք եւ անտեսեալք էին յաչս նոցա՝համարձակութիւն սակս այնորիկ առեալ իբրեւ զլռիկէին եւ գնային, զորոց զհետ մտեալք վաղերբք եւասպարօք եւ նրանօք՝ իբրեւ զտունկս ոստաքանցարարեալ ծայրատէին, եւ անպիտանս առնէին ՚ի ձեռացեւ յոտից եւ ՚ի բոլոր անդամոց։ Իսկ այլ ոմանցպարանս առատկաց յերկոսին կողմանս ՚ի գլուխս եւյոտս նոցա եդեալ՝ եւ բազում ուժեղակ մարդկամբքայսր անդր ձգձգեալ՝ մինչեւ լուծանել միջոյն. եւապա երկսայրի սրով բախեալ՝ միջով չափ ընդ երկուսբարժանէին։ Իսկ զի դեռեւս շնչոյն ՚ի նոսա գոլով առտապոյ վտանգին, կամ յայլոց եւս ձեռաց ապրելոյ ըստգլխոյ կուսէ մասնն կանգնէր՝ կայր փոքր մի ՚ի վերայհատածի միջոյն եւ խոխոտէր խօսել կա՛մ զանցս ինչաղէտին, կա՛մ ըստ հայցուածոյ ինչ նմա ոմանց. թէպէտեւ վտանգն շութափութիւն լեզուին տուեալ՝ ոչբաւէր զբանն ինքնակատար յայտնել։ Իսկ զոմանսհրամայէր, զի կապեսցեն յանխնայ եւ հատուածեսցենմտրակօք արջառաջլաց ՚ի կողս եւ յորովայնսթափանցանց վիրաւորեալք. եւ մինչ շունչ նոցակենդանի էր ՚ի նոսա՝ արկանէին յերկիր եւ քարշէին։Իսկ կիսոց զունչս եւ զականջսն հատանէին, եւզմասունս մարմնոյ նոցա կոտորէին, եւ զմատունս նոցածայրաքաղ առնէին. եւ զոմանս յետ անհնարինհարուածոց ՚ի կոճեղս պնդէին՝ եւ պրկեալ կայինզծակօք յոտսն յերկոսեան, մինչ զի անհնարին լինէրնոցա նստել կամ ընկողմնել եւ զխոնջ տապոյաշխատութեանն սակաւ ինչ բժշկել։ Էին ՚ի նոցանէ եւյոլովք ՚ի բազմաց, որք վասն առ ՚ի Քրիստոս հաւատոցնբազում անգամ ՚ի հարց եւ ՚ի փորձ արկանէին, պարգեւսեւ պատիւս բազումս պերճութեան խոստանային, եւպաճուճազարդ պատմուճանս եւ երեւելի զարդս նոցապատրաստեալ յարդարէին առ ՚ի խտտղել ականտեսանելոյ. եւ պատուաւորաց ոմանց գանձս եւգերդաստանս առաջի մատուցանէին՝ միայն թէ զսնոտիպաշտամունս նոցա պատուեալ պաշտեսցեն։ ԱյլՔրիստոս, որ յանձինս նոցա զարթոյց զկամս կենարարսեւ զյոյս սքանչելի հանգստեան՝ նոյն ինքն հրովնաստուածայնով զնոսա ջեռուցեալ ՚ի սէրն սուրբԱստուծոյ, եւ միջամուխ հաւատով ընդդէմ նոցավառեալ, զի ապականեսցեն ՚ի բաց զչարիմացութիւնչարին, եւ լուասցեն զկապուտակ ներկուածս նախանձուհակառակորդին, եւ հատցեն զարմատս ագահութեան ՚իհոգեւոր պատերազմին։ Եւ այսպէս ապա զամենայնսատանայական դիւթութեանցն պաշտամունս առ ոչինչհամարեալ՝ ոչ շեղեցան ՚ի շղուաբարոյշոգմոգութիւնս նոցա, եւ ոչ զարհուրեցան յահագինսպառնալեացն եւ ՚ի տանջանարանաց, զոր պատրաստէիննոցա։ Եւ իբրեւ այսպէս առհասարակ սոքա զգաստացեալքլինէին ՚ի պատասխանատուութեան աւետարանի փառացնՔրիստոսի, եւ զլուեալն յունկանէ իբրեւ ՚ի վերայբարձր տանեաց քարոզէին՝ «Թէ քրիստոնեայք եմք եւանօրէն օրինացդ ձերոց ոչ կարեմք հնազանդել. եայնուհետեւ զանդատապարտսն իբրեւ զդատապարտսվարեալ եւ վճիռ մահու ՚ի դատաւորաց անտի ՚ի վերայնոցա եդեալ՝ սրով զնոսա առհասարակ վատնէին. որք եւընկալան իսկ զբրաբիոն յաղթութեան՝ յԱստուածթագաւորեալք։
Իսկ յայլում վայրի դարձեալայլք ոմանք ըմբռնեալք վարեցան ածան առաջիդատաւորաց։ Եւ իբրեւ հարցան ՚ի նոցանէ, եւ բազումաղերսալի եւ հեշտալի բանս բարեաց պարգեւաց առաջիդնէին՝ միայն եթէ պաշտօն մակուրան ԿուրանինՄահմետի հաւանեալ դարձցին, նոքա ոչ պատասխանւոյանգամ զդատաւորն արժանի գրեցին. այլ միայն ընդմիտս իւրեանց ընդ Աստուծոյ խօսէին՝ սրտիւհաւատացեալք յարդարութիւն եւ բերանովխոստովանեալք ՚ի փրկութիւն։ Եւ այնուհետեւհարուածս ՚ի թիկունս ՚ի թշնամեացն ընդունէին, եւապտակս ՚ի ծնօտս, եւ գան սաստիկ ՚ի պարանոցս, եւհանեալ մղեալ վարեալ տանէին յասպարէս կատարմանն։Եւ ՚ի մի ջոլիր զսուրբսն գնդեալ՝ եւ իբրեւ զպարիսպշուրջանակի զնոքօք վաղակաւոր դահիճքն բագձաձեալ, այնպէս սուր ՚ի վերայ եդեալ կոտորէին։ Իսկ արքոմանք ՚ի թշնամեացն յայնցանէ որ շուրջն կային՝տեսեալ ՚ի սրբոց անտի մանուկ մի զուարթատեսիլ եւգեղեցիկ երեսօք՝ Միքայէլ անուն, յաշխարհէնԳուգարայ, որոյ չեւ եւս էր փաղփաղեալ բողբոջեալմրադիր բոյսք մօրուացն ընդ ծնօտսն՝ եւ իբրեւմարդասիրել ՚ի նա խոկացեալ եւ բուռն հարեալզնմանէն, յինքեանս կորզեալ ձգէին, զի մի՛ ընդայլսն եւ նա կորիցէ։ Իսկ նա արտօսրաթոր կականմամբզաչսն յերկինս համբարձեալ եւ զօրացեալ վերինօգնականութեամբն՝ ՚ի բաց զինքն ՚ի նոցանէ շսպեալճողոպրէր. եւ հապճեպ տուեալ եւ դիմագրաւ դիմեալ առընկերս իւր՝ առաջի սրոյն զգլուխ իւր կամաւորաբարմատուցանէր։ Եւ այսպէս ՚ի բանաւոր ողջակիզումնզինքն Քրիստոսի նուիրէր ընդ այլ եւս անարատպատարագացն եւ զենմանց ՚ի հոտ անուշից Հօրներկնաւորի։
Էին եւս յայնժամ եղբարքերկուք ՚ի նախնեացն Գնունիք, որոց անուանքն միումնԴաւիթ եւ միւսումն Գուրգէն ճանաչիւր. որք եւըմբռնեալք ՚ի գերչացն՝ ածան առաջի բռնադատիոստիկանին։ Եւ իբրեւ հարցեւփորձ ընդ նոսա լեալ եւգրեթէ զկէս տէրութեանն իւրոյ տայ նոցա խոստանայր, այլ եւ բազում զգեստս եւ զարդս ոսկեճամուկս, եւծիրանիս եւ երեւելի լակոնացի եւ բեհեզս նոցամատուցանէր, եւ կամարս եւ մանեակս ոսկեղէնս եւնժոյգս սրավարս՝ ճոխապաճոյճս ՚ի զէնս եւ ՚ի զարդս. եւ ապա զձեռս իւր ՚ի նոսա կարկառեալ եւ գիրկսզպարանոցօքն արկեալ եւ հուպ ընդ հուպ ՚ի համբոյրմերձեցուցեալ զնոսա, այնպէս շոգմոգէրշողոմութեամբ բանիւ հնազանդել նորայն բանի եւխնայել յարբունս մանկութեան իւրանց եւ դառնալյանօրէն օրէնս, զոր ինքն պաշտէր. - իսկ նոցա գեղեցիկիմն մոլութեամբ ՚ի զէն զինուորութեանն Քրիստոսիզինքեանս վառեալ՝ համարձակաձայն բարբառով զբարւոքդաւանութիւնն քարոզէին առաջի ամենեցուն, «Թէքրիստոնեայք եմք, եւ ճշմարտութիւնն Աստուծոյ, որյինք զանմահութիւն ունի եւ ՚ի լոյս անմատոյց էբնակեալ՝ ոչ կամիմք փոխանակել ընդ ձերումստութեանդ, որ ոչինչ իսկ են եւ յոչինչ համարեալ։եԻսկ իբրեւ այսպէս զխորհուրդ նոցա ՚ի սէրնահատակադրին Քրիստոսի արձանացեալ տեսանէրթշնամին՝ հրամայէր այնուհետեւ սրով զնոսասպանանել։ Իբրեւ ածան ՚ի թէատրոնն իբրեւ զոչխար ՚իսպանումն՝ աղօթս մշտնջենամռունչս եւ պաղատանսաղերսալից անդր առ Աստուած մատուցանէին գրել զնոսա՚ի թիւ վկայից սրբոց, որք սիրեցին զօր երեւելոյգալստեան նորա։ Եւ հանդերձեալ դահճացն զերէցեղբայրն կատարել սրով, նա աղաչանս նոցամատուցանէր՝ նախ զկրտսերն քան զինքն տալ կերակուրսրոյն. ՚ի մտի եդեալ եթէ գուցէ ՚ի վերջ քան զնամնալով՝ ըստ մանուկ տիոցն զարհուրեսցի ինչյԻսմայէլեան սրոյն սպառնալեացն, - վասնզի մրազարդմորուքն ՚ի ծնօտսն դեռեւս էր տիգեալ եւ ընծիւղեալ -եւ դարձեալ յեղբայրն կոյս ասէր. «Եղբայր սիրելի, նախ դու ընծայաբերեցիր Քրիստոսի յուսոյն մերոյ՝մատուցանելով զքեզ ինքն բանաւոր ողջակէզ եւզենումն նուիրական նմա, որ վասն մեր եղեւ մեռեալ եւվերագրեաց զմեզ ՚ի կեանս։ե Իսկ նորա ոչինչ գրեալզվիշտս եւ ոչ ՚ի մտի եդեալ զանհնարին մահունտուգանս՝ յօժարութեամբ դիմեալ ՚ի սուրն, այսպէսհատաւ գլուխ նորա՝ պսակեալ ՚ի Քրիստոսէ անթառամպսակաւն։ Զկնի ապա եւ երէց եղբայրն յետ բարւոքպատերազմին եւ կատարման ընթացիցն եւ պահպանութեանհաւատոցն ՚ի նոյն միտս զինքն վառեալ՝ յանողորմսրոյ անտի սպանանի ՚ի կենացս եւ կենդանանայյանդերանութիւնս անվախճան ուրախութեանցն վերինարքայութեան։ Այսպէս ամենեքեան սոքա սուրբք, որ առ՚ի յինէն պատմեցան՝ յիրաւի տարեւորականտօնախմբութեամբ պատուին միշտ յեկեղեցիս սրբոց, օրյիշատակի սոցա սահմանեալ Մարերի ամսոյ՝ որ օր իէ։Վասնզի շիջուցին զհարուածս տանջանաց եւ գրեցանյորդիս վերին Սիօնի. անխէթ հաւատով յաղթեցինխորամանկութեան նոցա եւ հատին կտրեցին զոստսմահաբեր պտղոց նոցա. զի չիք ինչ ահաւոր՝ ուր սէրՀօր է, եւ ոչ այն ինչ որ ցաւեցուցանէ՝ ուր փառքնՔրիստոսի են։ Եւ այսպէս ապա աստուածայինիմաստութեամբն ՚ի բաց մերժեալ յանձանց զամենայնինչ, որ ապստամբ եւ վայրենի է, եւ սրբեալ զինքեանս՚ի մարդկանէ պղծոց եւ կորուսելոց՝ կենսացուցինիւրեանց զհարկաւոր մահ մարմնոյ, եւ կամաւորաբարածան իբրեւ զոչխար ՚ի զենումն. եւ փոքր նեղութեամբվայրկենիս յահ եւ յերկիւղ Տեառն յղացեալ՝ երկնեցինեւ ծնան զհոգի փրկութեան։ Եւ սուրբ խնդրուածք նոցաիջուցին զհրեշտակս ՚ի փրկութիւն իւրեանց, եւ նովինխոնարհութեամբ հասին երկնաւոր բարձրութեանն։Լուան աւետիս ՚ի հեռաստանէ, եւ զուարթագին սրտիւզտանջանս եւ զմահ իբրեւ զանմարմինս կոխեցին։Նմանեցան քաջ նահատակացն մահուն, եւ դիմեցինխաղաղութեամբ առ Աստուած ժամանեալք։ Առինզյաղթութեան բրաբիոնն, եւ վերադասեցան յորդիսվերին Երուսաղէմի։ Որպէս սկսան քաջութեամբ, նովինեւ կատարեցին զհանդէս նահատակութեանն՝ լիերկնաւոր սիրովն, եւ արտափայլեցին իբրեւ զարեգակն՚ի մէջ տիեզերաց, որոց եւ անուանք նոցա գրեալ են ՚իդպրութիւն կենաց։
Իսկ այլք ոմանք թշուառականքեւ կոխեալք ՚ի սատանայէ՝ զարհուրեալքյառժամանակեայ մահուանէս, եւ դիւրացուցեալ ՚իսիրտս իւրեանց զ՚ի նանիր եւ զսնոտի խոստմունսնոցա՝ շուրջ զինքեամբք պատեցին զերկունս մեղացմահու եւ ուղխիւք անօրէնութեան հեղեղեցին զանձինսիւրեանց. եւ վրիպեալք ՚ի ճշմարիտ լուսոյն՝խաւարազգած նսեմութեամբ կուրացան, մոլորեալքյարքունական պողոտայէն եւ քեցեալք ՚ի բաց յստակծորանէ քաղցրութեան խորհրդոցն աստուածայնոց՝զմրուր դառնութեան բաւականաբար արբին, որ վերջին էչարութեան եւ առաջին կռապաշտութեան։ Եւ ուրացեալք՚ի հաւատոյ՝ չար եւս քան զանհաւատսն գտան, ոչինչօգտեալք եւ ՚ի խոստմանց ինչ նոցա գոնէ միայն ըստմասանց կենացս. այլ երերածուփք եւ տատանեալք եւթշնամանեալք էին՝ եւ յամենայն կողմանց հարեալ եւվատթարեալ։ Եւ ազատ մարդիկք այնպէս ուրացութեամբնձաղեալք եւ հասեալք ՚ի խոր աղքատութիւնս, մինչեւ՚ի դրունս տնանկաց շրջել եւ հաց մուրանալ՝ եւ միայնզկորստական մոլորութեանն եւ անարգութեանն անունժառանգեալք։ Եւ ոչ գտաւ խոստովանութիւն ՚ի շրթունսնոցա. իջին ՚ի դժոխս անհնարին դառնութեամբ՝ առիթքգտեալք հրոյն գեհենի։ Եւ այս գրեալ եղեւ յինէն առ՚ի կշտամբութիւն յանդիմանութեան այնոցիկ, որքխորհին ցանկացողք գործոց նոցա լինել*)։
[52]
Բայց եւ ես տխրականտրտմութեան բանս ինչ աստ յառաջ բերեմ ասել. քանզիդրացիք մեր եւ ազգք որ շուրջ զմեօք են՝ Յունականքեւ Եգերացիք եւ Գուգարացիք եւ Ուտէացիք, հիւսիսական ազգք բնակեալք առ ոտամբն Կովկասու, ՚իմտի եդեալ եթէ գուցէ յինքեանս հետի աղագս գտանելմարթասցին՝ ոստիկանն չար թէ երբէք շէն գտցէզքաղաքս եւ զաւանս եւ զգեօղս. վասն այնորիկ ՚ի խլելեւ ՚ի բրել, կորուսանել եւ յատակել ջանացան առստորոտով իւրաքանչիւր աշխարհաց իւրեանց. եւ ապախառն ընդ նոսին եւս աւազակք եւ սրիկայք ելին ՚իմարտս ընդ երկրի մերում. եւ բազում ինչ այն էր՝ որ՚ի նմանէ անցք ընդ աստուածաշէն եկեղեցիս անցանէինյեղծումն եւ ՚ի խոպանումն եւ յապականումնվարակեալ։ Եւ զբազում զաշխարհս իբրեւ զանապատ՝անկոխ անջրդի ցուցեալ տապալէին. եւ գրեթէ իբրեւզերկիր, որ ոչ անց մարդ ընդ նա եւ ոչ բնակեցաւ ՚ինմա որդի մարդոյ՝ այնպէս զապատն անապատ առնէին։ Եւվասն ընդ միմեանս բախելոյ բազում ճապաղիս արեանհեղեալ՝ դիակամբք լնուին զերեսս երկրի մերոյ, եւառհասարակ յաւարի առեալ կապուտ բազում՝խաղացուցանէին յինքեանս ըստ իւրաքանչիւր աշխարհացկշիռ։ Եւ այսպէս անմարդացեալ եւ անզաւակացեալ, խոպանացեալ եւ անշքեղացեալ այնուհետեւ աւանք եւշէնք մեր եղեն իբրեւ զանդաստան մացառախիտ. եւցամաքեցան բողբոջք բուսոց արտավարաց եւ արօտից. եւքաղաքք մեր կործանեցան առ ՚ի չգոյէ բնակչաց, եւերկրագործք մեր սպառեցան եւ սուգ զգեցան։ Եւայսպէս ծածկեցին զմեզ անարգանք մեր, եւ ՚ի մեզբաւանդակեալ լցաւ մարգարէութիւնն Եսայեայ, եթէ«Երկիր ձեր աւերակ, քաղաքք ձեր հրձիգք, զաշխարհսձեր առաջի ձեր օտարք կերիցեն՝ աւերեալ եւկործանեալ յազգաց օտարաց։ե
Իսկ իբրեւ այսպէս կրեցաքտագնապս տարակուսից ՚ի հինից օտարաց, ՚ի մերս ապալինէաք ՚ի թագաւորս եւ յիշխանս ակնկառոյց, այլ եւ՚ի պէտս եւ ՚ի նախարարս երկրի մերոյ։ Եւ յուսացեալսպասէաք ոչ եւս ընդ փորձութեանն խառն վրիպիլ սոցաեւ անկանիլ. այլ ջան առաջի դնել եւ ելս նեղութեանհնարել, եւ վայելչաբար ՚ի միասին կապակցիլ հասարակեղբայրութեամբ եւ իբրեւ զմի այր միանալ. եւ ընդԴաւթի պարսաքարել զնորս Գողիաթու մսեղէն բուրգն, կամ ընդ Գեդէոնի ըստ հոլովելոյ նկանակին սրովՏեառն վանել զճամբարս թշնամեացն. կամ ըստ Յայէլիթերեւս գոնէ յետ զկաթն արբուցանելոյ՝ ցցովվարսաւորել ընդ ծամելիսն Սիսարայ. կամ իբրեւզՄակաբէ ՚ի շուրջ պատեալ պատերազմէն փրկել, եւայսպէս ազատել զկաթուղիկէ եկեղեցի եւ լուծանելզլուծ ՚ի պարանոցէ հաւատացելոց, եւ շահել զորդիսսպանելոց։ Բայց ոչ զայս եղեւ տեսանել մեզ, այլզնորին հակառակն կրեցաք. վասնզի նուազունքն քանզմեծամեծսն ձեռներէց լինել ջանային, եւ ծառայքնըստ Սողոմոնի հնարէին, զի զտեարս տրեխաւորեալ՝ ՚իգետնի գնացուսցեն եւ ինքեանք ելցեն յերիվարսահիպարանոցս եւ առաթուր հարողս՝ խրոխտացեալք եւսոնքացեալք մեծաւ ապստամբութեամբ։ Իսկ թագաւորքմեր եւ պետք եւ իշխանք, զորս ՚ի բնէնախարարութիւնքն էին՝ ջանային վարատել եւ խլելյիւրաքանչիւրոցն բնակութեանց, եւ ըստ ախորժից իմնձեռական եւ նոր ստեղծանել պայազատս եւ սպասալարս։Այլ եւ եղբայր ընդ եղբօր եւ ազգայինք ընդ ազգայինսընդվզեալ ՚ի նախանձ եւ ՚ի չարակնութիւն եւ ՚իգրգռութիւն եւ ՚ի կատարեալ ատելութիւն ընդ միմեանսբերէին։ Եւ այսպէս համագունդ ընդ միմեանս հարեալք՝հակառակութիւն եւ ՚ի կռիւ պայքարէին. եւ միշտ սուրյազդեր ունելով՝ բազում եւս քան զթշնամիսն հեղուին՚ի միմեանց զարեան ճապաղիս. եւ առհասարակ զքաղաքսեւ զգեօղս եւ զաւանս եւ զագարակս, այլ եւ զտունսիւրեանց քանդէին ձեռօք իւրեանց. եւ գրեթէ այն իսկօճիրք հակառակութեան գտան պատճառք հինիցն՝ եկելոց՚ի վերայ մեր, ըստ Սողոմոնի՝ թէ «Ատելութիւն գրգռէզբարկութիւն։ե Եւ առ մեզ լցաւ միւսմարգարէութիւնն, եթէ «Անկցի այր ընդ այր, եւ այրընդ ընկերի իւրում, ընդհարցի մանուկ ընդ ծերոյն, եւ անարգն ընդ պատուականին։ե Այսպէս ապա ամենայնառաքինի քաջողջութիւն եւ շինութիւն եւխաղաղութիւն քայքայեցաւ, եւ եղծումն եւապականումն զտեղի փոխաբերեաց։ Եւ սակս այսորիկ ապամարգարէն ընդ մեզ ողբակցէ զառաջինբարեզարդութիւնն եւ զվերջին ընդդիմակազմութիւնս, եթէ «Առաջ նորա դրախտ փափկութեան, եւ վերջ նորադաշտ ապականութեան։ե
[53]
Ըստ հարուածոցս դաժանութեանցեւ տարերքս եւս յեղափոխեցին ՚ի մեզ զդառնառարկութիւն չարի. վասնզի բարեխառն օդքհիւսիսայինք ՚ի դառնաշունչ հողմ հարաւայինշրջեցան. եւ քաղցր եւ հեշտալի գարուն ՚ի ձմերայինսգաւորութիւնս յեղանակեցաւ։ Յայնժամ երկրագործքմեր բազմայորդորք էին ՚ի վաստակս ձեռաց իւրեանց, իսկ այժմ լքեալք եւ ընդարմացեալք շտեալք. յայնժամշտեմարանք զեղեալք, իսկ այժմ դատարկացեալք եւամաչեցեալք. անդ հօտք արօտականք ծաղկաւէտքխայտացեալ, աստ խամրեալ եւ յոյժ պակասեալ. յայնժամդաշտք պարարտութեամբ լցեալ, իսկ այժմ տխրութեամբ. անդ եւ հովիտք բազմացուցեալ ցորեան, աստ կարկտիւեւ չար ուղխիւք հեղեղեալ. յայնժամ անձրեւքքաղցունք եւ շահեկանք, իսկ այժմ անպիտանք եւ ջաղբքեւ թորթորեալք յապականել զհունձս եւ զկալս, թէ եւգտանի ուրեք պտղեղութիւն. անդ լերինք զցնծութիւնզգեցեալ, իսկ արդ անզարդացեալ առ ՚ի չգոյէարօտականաց։ Տասն լուծք եզանց գործեցաք, եւ սափորմի մեզ տուաւ. սերմանեցաք եւ ոչ հնձեցաք. տնկեցաքեւ ոչ կթեցաք։ Թզենի ոչ ետ զպտուղ իւր. որթ եւձիթենի ոչ ետուն զզօրութիւնս իւրեանց. թէշտեմարանեցաք ինչ, եւ զայն եւս այլոց թողաք։ Եւայսպէս անդրադարձեալ եղեւ մեզ տէրունեան բանն, զիմեք վաստակեցաք, եւ այլք ՚ի վաստակս մեր մտին։ Եւայսպէս ապա յամենայն յուսոյ բարւոյ զրկեալք՝ծածկեցին զմեզ անարգանք մեր։
Եւ այսպէս ՚ի յիշատակութենէթշնամեաց եւ յանարդիւն անպտղութեանց՝ ապա եւ սովնեւս ՚ի վերայ սաստկացեալ զօրանայր ուժգնապէս։ Վասնզի հուրն կայծակնացայտ որ տեղեացն ՚ի մեզ, եւ սուրնանողորմ պատերազմացն որ միշտ ՚ի մեզ բղխէր զհոտմահու՝ մինչեւ յեօթն ամ ձգեալ ընդերկարեցաւ. եւվասն այսորիկ մնացեալքս պանդխտեցաք ՚ի վրանսԿեդարու, եւ թափրացաք եւ ունայնացաք ՚ի ստացուածոցեւ ՚ի բոլոր պարենի ռոճկաց եւ ՚ի չգոյէ կերակրոց։Ապա այնուհետեւ սկիզբն առնոյր սովն կորստական եւապականէին առհասարակ Այրարատեան աշխարհիս ծնունդք՚ի քաղաքս եւ ՚ի գիւղս եւ յագարակս՝ իբրեւզդիակունս գունատեալս եւ լքեալս դանդաչէին։ Եւայլք ՚ի փարթամաց առ սակաւ սակաւ զիւրեանցստացուածս վատնեալք ընդ աւուրն պարենի՝ ՚ի վերջինտնանկութիւն հասանէին եւ յաւէտ յաղքատութիւն եւ ՚իկարօտութիւն։ Եւ կէսք ՚ի խոտաբուտ կեանս ՚ի հարկէսովոյն բերեալք՝ զմոլեխինդն եւ կամ զայլս ոմանսվնասակար բանջարս ըստ դիպաց իմն ճարակեալ՝յապականութիւն մահու հասանէին. զի վտանգ սովոյնհասարակ շարժէր ՚ի կարօտութիւն զամենայն ինչ ՚իկերակուր նոցա բերել։ Իսկ ոմանք զսիրելի որդեակսիւրեանց ընդ սակաւիկ ինչ ռոճկաց թշնամեացնվաճառեալ ՚ի տագնապէ վտանգին՝ ոչ յիշեցան նոցաաղէկոտոր խնամք ծնողականաց։ Եւ կանայք պատուականք՚ի հարկէ կարօտութեանն զքօղումն ՚ի գլխոցմերկացեալ եւ զհանդերձս յանդամոց՝ առանց ամօթոյ ՚իհրապարակս ելեալ, առ տագնապին մուրացիկ շրջէին։ Եւոմանք ծիւրեալք եւ ծնգեալք եւ ցամաքեալք ՚իտարակուսանս սովոյն իբրեւ զմեռեալ պատկերսդանդաչէին, եւ թօթափեալք այսր անդր սակս նքողմաննեւ ընդ միմեանս հարեալք՝ կործանէին զիրեարս։ Եւայլք իբրեւ զդիակունս բազմակոյտս ՚ի հրապարակսանկեալք եւ լքուցեալք՝ մինչ շունչ նոցա մերձ էրյելանել, աղաչէին զանցաւորս ոմանս, զիկարկառեսցեն նոցա նշխար ինչ կոտորոյ հացի, եւայնպէս զրաւէին ՚ի կենացս։ Իսկ եթէ ՚ի մեծատանց ոքտալով ինչ տային նոցա ողորմութիւն՝ յետոյ յանողորմբարս խստութեան ընդ մուրացիկսն դառնային, զիխղճէին եթէ գուցէ լինիցին եւ նոքա իբրեւ զնոսա։Բարձեալ էր ապա յամենեցունց ՚ի նոցանէ սեղանուղղել. զի ոմանք առ սաստիկ կարօտութեաննզցորեանն՝ իբրեւ չէր աղացեալ կամ թրեալ՝ ուտէին. եւ այլք ՚ի կրակարանաց զագահումն յափշտակեալուտէին։ Չարչարանաց էր կերակուրն՝ զոր թէ գտանէիներբէք, եւ արտասուաց արժանի՝ տարժանական եւողորմելի ճաշակքն։ Դողումն եւ սոսկումն եւսարսափումն աստանօր զիս պատեալ պաշարէ ՚ի բանէս, որ առաջի կայ ասել. զի մարդք հաւատարիմք ստուգեցինմեզ զբանս ճշմարիտ, եթէ մարք ոմանք զսովամահորդւոց իւրեանց մարմինս ՚ի կերակուր իւրեանցպատրաստէին. եւ այլք զընկերակիցս իւրեանցգաղտակծութեամբ իմն իբրեւ զոչխար ՚ի սպանդ վարեալ՝կերակուրս իւրեանց պատրաստէին։
Եւ այս անդր եւս քանզվրէժխնդրութիւն Երուսաղէմի արժանի անհնարինողբոց գործս ինչ տեսեալ լինի. վասնզի ձեռք կանանցողորմածաց եփեցին զմանկունս իւրեանց եւ եղեւ նոցա՚ի կերակուր։ Եւ որ ՚ի գիրկս գրկեալք եւ գգուեալքէին՝ գիրկս արկեալ աղբեւաց՝ թարթափեալք թաւալէինեւ ուտէին իբրեւ զկերակուր։ Կցեցան լեզուք դիացիկմանկանց ՚ի քիմս իւրեանց ՚ի ծարաւս իւրեանց, զի ոչգոյր նոցա դիեցումն ՚ի մարց։ Տղայք չորաբեկ հացիկխնդրէին՝ եւ արտասուք ընդ ծնօտս նոցա թորէին, եւ ոչոք էր որ տայր նոցա. եւ այնպէս ապա պակասեալ թափեալհանեալ զոգիսն ՚ի ծոցս մարցն իւրեանց՝ ընկեցեալցրեալ ցնդեալ կային առհասարակ ծնեալքն եւ ծնողքն՚ի մէջ քաղաքաց։ Այսպէս մատնեցան ահա որդիքժողովրդեան մերոյ յապականութիւն ՚իյանօրէնութեանց մերոց եւ ճռաքաղ եղեան ՚ի վայրկեանժամանակի։ Բայց առաւել քան զայսոսիկ խռովչացնվտանկ խոշտանգանաց զնոսա կորուսանէր. զիըմբռնեալք ՚ի ձեռաց նոցա ՚ի հարուածս անհնարինչարչարանաց տանջեալ լինէին, զի թէ գուցէ գտցի ինչառ նոսա կերակուր, եթէ գտանէր երբէք ուրեք՝կրկնապատիկ ազգի ազգի տանջանս հնարիմացս ՚ի վերայնոցա ածէին։ Ոմանց գաւազանս ընդ ներքին համոնվարէին, եւ այլոց փայտս սրեալ յերաստանսն ցցէին. եւ կիսոց զաճիւն հնոցի հրախառն ՚ի ծոցս եւ ՚իգլուխս վայթէին. ոմանց զներքին անդամսն եւ զծածուկարութիւնսն կապեալ սամետէիւք՝ եւ նովիմբզբարձաւանդակաց կախէին մինչ ՚ի խզել խլել իսկ ՚իբաց համոյն, յորմէ եւ սակաւք ՚ի բազմաց թէ ապրէին. եւ զայս ո՛չ միայն ՚ի թշնամիսն՝ այլ եւ ՚ի մարդսմերձաւորս եւ յընկերակիցս եւ ՚ի ծանօթս էրտեսանել։ Եւ այսպիսի խոր խռովութիւն պատէրզքաղաքօք, եւ գիշեր լի մահուամբ զգիւղիւք եւզգերդաստանօք։ Եւ մարմինք մերկք ընկեցեալ կային ՚իփողոցս եւ ՚ի հրապարակս եւ տեսիլ սարսափելիանարգութեան տային տեսողացն՝ որպէս զի ո՛չ եւս ոքկարէր տալ զնոսա գերեզմանաց։ Եւ այսպէս ապա շանց եւշաղղակեր գազանաց եւ թռչնոց երկնից լինէինկերակուր. եւ յայնմանէ սովորութիւն կալեալգիշամուխ գազանացն՝ յորդեցին զօրացան բազմացանաշխարհակեր գայլք, եւ այնուհետեւ փոխանակ դիականցզկենդանասէր մարդիկ իբրեւ զանբան անասունս ժանեօքմանրեալ աղացեալ ուտէին. եւ ՚ի միասին հնձեալքլինէին ՚ի ճիրանաց գազանաց անտի պատուականն եւանարգն։ Քանզի թմրութիւն մեղաց եւ զանմեղսն եւսընդ միգով իւրով ածեալ ծնդէր. վասն զի ելք ենհասարակաց ՚ի տարերց աստի աշխարհէ, եւ սահմանեալաւուրն հատուցման պահի պատիւն եւ պատուհասն։Այսպէս տարածեցաւ մահ ՚ի սակաւ աւուրս եւ լիզաջինջարար զԱսքանազեան ազն. եւ առ ամենայն մարդիկքարոզեալ երեւեցաւ չար ամպրոպացն արկածք, եւստուերք մահու մեղաց ծածկեցին զմեզ յոյժ. վասն զիո՛չ կացաք յուխտի Տեառն՝ անփոյթ արար զմեզ։
Իսկ ես աստանօր պանդխտաբարըստ հալածանաց ժամանակին նստեալ կայի ՚ի մէջԳուգարաց եւ Վրաց մերձ առ մեծիմաստն Ատրներսեհ՝թագաւորն կացելոյ յայնմ նահանգի. որ թէպէտ բազումհիւրամեծարութեամբ եւ առատաձեռն ռոճկօք առ ՚ինմանէն պատուասիրեցայ, սակայն ընդ յերկարեալ իմպանդխտութեան անդ՝ որպէս երբեմն Իսրայէլ ՚ի վրանսԿեդարու, յաւէտ իմն տրտմեալ տառապէի՝ ակնկալեալ եւսպասեալ փրկութեան Տեառն Աստուծոյ։
[54]
Ապա սակս սասանութեանց եւ վրդովմանց մերոց՝ լուեալ մեծիպատրիարգին Կոստանդնուպօլսի Նիկօղայ, գրէ թուղթառ իս օրինակ զայս.
«Վսեմականի աստուածասիրիեւ հոգեւոր Տեառն եւ յաւէտ սիրելի եղբօր մերում՝Յովհաննու կաթողիկոսի Հայոց Մեծաց, ՚ի Նիկողայոսէողորմութեամբն Աստուծոյ յարքեպիսկոպոսէԿոստանդնուպօլսի եւ ՚ի ծառայէ ծառայից Աստուծոյ՝Տերամբ խնդալ։
Կարծեմ ոչ ինչ զանխուլ է՝տէր իմ, ՚ի քոյոյ յաստուածասիրութենէդ յոյժտրտմութիւն եւ անպակաս ցաւք սրտից մերոց յաղագսՀայոց եւ Վրաց եւ Աղուանից միահամուռ քոյդհաւատացեալ հօտից, որ եհաս ՚ի վերայ դառն տագնապչարչարանաց եւ նեղութեանց ՚ի ՍառակինոսԻսմայէլեան բռնակալացն։ Զի թէպէտեւ մարմնովմեկուսի եմք եւ աչօք ոչ տեսեալ զվտանգ հօտի ձերոյ. սակայն ՚ի լսելն ՚ի չարէն չարչարեալ զաշխարհդ ձեր՝յոյժ կոծիմք անձամբք եւ յոգոց ելանեմք մեծաւտրտմութեամբ։ Իսկ եթէ մեք հեռագոյնքս ՚ի ձէնջմիայն ՚ի լսելն այսպէս ընկալաք յանձինս մեր սուգդառնութեան՝ ապա ո՞րչափ եւս առաւել դուք՝հաղորդեալքդ ՚ի չարչարանս ընդ հօտից ձերոց, եւհալածեալքդ եւ գանեալքդ եւ հարուածեալքդ յանօրէնեւ ՚ի պիղծ ապստամբացն եւ զի՞նչ պարտ է եւ պատշաճ էլինիլ, եւ կամ զի՞նչ այնչափ չարութեան իմանալմխիթարութիւն, եւ ո՞րպէս ուղղութիւն զհետ եկեսցէփարատել զառաջակայն՝ որ գալոցն է գայթակղութիւն։Արդ եթէ պատշաճ թուեսցի սրբութեանդ ձերում, պարտ էնախ զաստուածային այցելութիւնն եւզօգնականութիւնն յամենայն ժամ վերակարդալ, եւձեռս ՚ի վեր ամբառնալ եւ բոլորով սրտիւ ՚ի գութողորմութեան կոչել զամենակալն Աստուած քոյոյդհօտիդ Հայոց եւ Վրաց եւ Աղուանից, եւ խորհելզհասարակացն օգուտ. եւ ապա մի՛ եւս այլ բնաւ անսալկորստեան դոցա, եւ փոյթ յանձին ունել ամենայնիւյամենայնի առհասարակ զամենեսեան խրատելյատուածային գիտութեան, եւ քրիստոսաւանդ բանիւնկապել եւ արձակել՝ որպէս եւ ընկալայք պատուէրիշխանութեամբ իսկ յերկինս եւ յերկրի, եւդադարեցուցանել գոնէ ՚ի հակառակութենէչարութեանդ՝ որ ընդ միմեանս. եւ մի՛ տալ թոյլ մնալ՚ի վայրենի գազանութեանդ, որք բարկացեալք եւդիմեալք են ՚ի սպանումն միմեանց, եւ դառնալ ՚իմարդկային մտածութիւնս եւ ՚ի քրիստոնէականհանդարտութիւնս, որով բերի իսկ ՚ի փրկութիւնմնացելոցդ մասանց մարդկան Հայոց աշխարհիդ եւ Վրացեւ Աղուանից։
«Զայս նուաստութիւն իմյառաջագոյն փութացաւ գրով ճեպել տալ ձեզ սուղ ինչպատճառ յորդորման սիրոյ։ Ըստ սմին սակի առաքեցաքթուղթ եւ առ կուրապաղատդ առ աւագն Ափխազաց՝խրատելով առ ՚ի լսել խրատուդ ձերոյ եւ մոռանալ զընդմիմեանս հարումնն, եւ նայել ՚ի սէր ՚իմիաբանութիւն եւ ՚ի հաշտ խաղաղութիւն ընդ միմեանսեւ ընդհասարակ իշխանս Հայոց եւ Աղուանից, եւմիանալ միաբան եւ մարտնչել ընդդէմ ամբարիշտթշնամւոյն որդւոցն Ապուսիճայ. զի մի՛ հասարակ ձեզկորուստ եղիցի եւ որ ընդ ձեօք այլ եւս մերձաւորացազգաց սասանումն բերցի։ Եւ արդ՝ պարտ է ձերումսրբութեանդ բերան ՚ի բերան եւ թղթով եւ պատգամօք եւեպիսկոպոսօք եւ քահանայիւք եւ սրբովք արամբք գունգործել եւ ՚ի բաց ՚ի միջոյ բառնալ զչարհակառակութիւնս դոցա, եւ առանց բանի պղերգութեանհետեւել յայդպիսի մատակարարութիւնս՝ եւ մաղթելդառնալ ՚ի լաւագոյնսն եւ առ փրկական խորհուրդս եւգործս։ Զի այդպէս միախոհք եւ միաբանք լինելով՝ մի՛եւս կարողասցի ինչ ՚ի վերայ աշխարհիդ ձերոյապականիչ չար։ Եւ մինչ այդ այդպէս ՚ի ձէնջ կազմիցի, ապա եւ ինքնակալ եւ աստուածապսակեալ թագաւորս մեր՚ի դէպ ժամանակի պիտոյից առաքեսցէ զօր բազումյօգնականութիւն ձեզ. զի եւ կուրապաղատդ եւս եւաւագն Ափխազաց եւ իշխանք եւ մեծամեծք Հայոցմիաբանեալք մերոյն զօրաց՝ մեծաւ օգնականութեամբնԱստուծոյ եւ ձերով մեծ քահանայագործութեամբդպատերազմեալ ընդ թշնամիսն կարծեցեալ կորստեանարբանեկին սատանայի՝ վերագոյն գտցին։
«Յայնժամ ապա եւմեղանչականութիւն հակառակութեան, որ ընդ միմեանսեդին ապիրատութեամբ՝ եւ դուք եւ մեք առհասարակդոցա թողութիւն շնորհեսցուք։ Եւ զիւրաքանչիւրոցնիրաւունս յիւրաքանչիւրսն ընձեռեսջիք՝ որպէս եւվայելէ իսկ ձերում սրբութեանդ. զի յառաջագոյնն իսկ՚ի կարգս քահանայավարութեանն իւրաքանչիւրոքտարեալ հաստատեսցի։ Յայսմհետէ խաղաղութիւննՔրիստոսի հաստատեսցի ՚ի ձեզ՝ եւ սրբափայլ աղօթքձեր եղիցի ընդ նուաստութեանս մերում։ե
Իսկ իմ ընթերցեալ զայս եւընկալեալ սիրովն Քրիստոսի՝ ՚ի սոյն միտս եւ ՚ի սոյնխորհուրդս համոզեալ հաստատեցի զթագաւորն Վրաց՝մինչեւ խոստովան եղեւ զհետ երթալ խաղաղութեան եւսիրոյ եւ միատարր միաբանութեան ընդ ամենեսին՝ ընդիշխանս եւ ընդ տեարս աշխարհիս Հայոց եւ Վրաց, անշուշտ յետկար երդման ինչ այդմ մասին տուեալ։ Իսկապա լուեալ եւս զտառապանս տրտմութեան ամպրոպաց, որտեղացաւն իսկ ՚ի վերայ ժողովրդեան Տեառն՝ առի սուգսաստիկ, եւ ակն իմ իջոյց զարտասուս զհոսանս ջուրց։Վասնզի տեսի բարձեալ զվայելչութիւն ՚ի տանէ Տեառնեւ պղծեալ զսրբութիւն նորա ՚ի հեթանոսաց, եւ զիքահանայք նորա հաշեն եւ հառաչեն եւ յոգւոց ելանեն։Եւ յիշեալ զօր տառապանաց անջատման իմոյ, որ իբրեւզցանց ձգեալ էր իմոց սրտիցս, զտկարացեալ զօրութիւնիմ սակաւ ինչ կազդուրեալ եւ գօտեւորեալ՝ չուեցիգնացի յաշխարհն Տարօնոյ. եւ անդ ՚ի մերձաւորացիմոց եւ իշխանաց եւ ժողովրդոց գտեալ մխիթարութիւնտառապանաց վշտաց իմոց՝ արծարծեցաւ յիս հոգի իմ։Բայց հակառակորդն մեր, որ կոխեաց զսրբութիւնՏեառն՝ դեռեւս արձանացեալ նստէր ՚ի մայրաքաղաքնԴվին. եւ մռմռեալ անհնարին դառնութեամբ՝ շրջէրխնդրէր հայցէր, թէ զո՞ կլանիցէ. եւ ընդ բոլոր ծագսերկրի մերոյ ասպատակ զզօրս իւր սփռէր, եւս առաւելզմիտս իւր, որ էր ՚ի ծննդականութեան չարին՝ ՚իթագաւորն Գագիկ քան յայլս ոմանս հնարէր թափել։Որոյ եւ իրազգած իսկ լեալ նորա նենգապատիրարբանեկութեանն չարի՝ եւ տեսեալ զեկեալ հասեալ առդուրս մերձեալ հէնսն, այնուհետեւ ապա զգաղթընտանեաց իւրայոցն եւ զկապուտն գանձարանաց, այլ եւհամագունդ իսկ զամենայն աշխարհակոյտ խառնիճաղանճստէրութեան իւրոյ ՚ի ծործորս ամուր լերանցն Մոկացեւ Կորդուաց չուեալ ղօղեալ բունեալ թագուցանէր։ Եւինքն եղբարբն իւրով եւ սպասալար գնդիւն վառելովք՝արձանացեալ դադարէր ՚ի միջերկրեայս, անդզգուշացեալ յանգայռագիղ գազանէն, ՚ի պատրաստիմիշտ ունելով զմիտս իւրեանց. ընդ որս էր մեծ իշխաննՍիւնեաց Սմբատ՝ սպասելով յաստուածուստխաղաղութեանն։ Բայց սպարապետն հայոց Աշոտ դեռեւս՚ի մէջ ուղխիցն չարութեան կայր առկայացեալ, եւ ոչկարացեալ կարող զհատուածիլն ՚ի Յուսուփայ։ Վասնզիմիշտ ՚ի վերայ նորա զհայեցուածսն իւրեանցզգուշաբար պահէին ՚ի ծածուկ։ Սակայն սպարապետն՝գերիմաստ արտագրութեամբ ըստ կամս ոստիկանինամենայն իրօք զկեանս իւր նուաճէր, միայնզփրկութիւն անձինն առ ՚ի նմանէն տնօրինեալ հոգայր։Բայց Աշոտ որդի Սմբատայ, զոր թագաւորեցուցին Վրացարքայն եւ զօրք իւր ՚ի վերայ Հայաստանեայցս, այսրանդր յամուրս աշխարհի տէրութեան իւրոյտարուբերէր. բազում մրցմունս եւ արիականքաջութիւնս ընդդէմ բոլոր թշնամեացն մարտիւկարգէր՝ ոչ միայն ընդ Սառակինոսացն, այլեւ ընդՎրաց եւ ընդ Գուգարաց, որք ապիրատս զնմանէխորհէին։
Իսկ իմ ապա տեսեալ զծփականեւ զանդուլ հինից արշաւանս՝ մինչդեռ եւս էի ՚իՏարօն գաւառի, գրեցի թուղթ առ Կոստանդին կայսրՀռովմայեցւոց՝ օրինակ զայս. «Գերաբուն եւ ինքնակալկայսր Հռովմայեցւոց՝ օգոստոս ԿոստանդիանոսյԱստուածուստ պսակեալ եւ պերճացեալ մեծ եւբարեյաղթ թագաւորք տիեզերաց, աստուածասէրք եւբարեպաշտք. ՚ի հանդիսի կենացս հասարակացլուսաւորութեանց վերակացուք եւ հանուրց եղելոցսճշմարիտ խաղաղարարք. երկնացեղիկ ինն դասուցնհամեմատք եւ շինութեան հոգեւորի առիթք. այսքանեացեւ այսպիսեաց ազգաց եւ ազանց ստուգապէս առաջնորդք՝աստուածային արդարեւ արմաւենիք ՚ի տան Տեառնտնկեալք։ Ողջոյն ձեզ եւ խաղաղութիւն եւ խնդութիւնբազում եւ սէր հաստատեսցի յայսմիկ ԿաթուղիկէԵկեղեցւոյ, որ թէպէտեւ ՚ի թշնամեաց աստի գերեալ եւիբրեւ զանապատ անջրդի խոպանացեալ ըստ նմանութեանմօր անզաւակացաւ յորդւոց, սակայն կայ եւ մնայ ՚իսէր փառացն Աստուծոյ։ Ողջոյն եւս յինէն ՚իՅովհաննիսէ Հայոց Մեծաց նուաստ կաթողիկոսէ. շնորհք խաղաղութիւն բազմասցի ըստ Աստուծոյ Հօր եւՏեառն Յիսուսի Քրիստոսի։
«Այլ եւ որ ընդ իս իսկեպիսկոպոսունք եւ բովանդակ ուխտք սրբոյեկեղեցւոյ, որք եւ գանեալք իսկ եւ հարուածեալք եւչարչարեալք եւ հալածեալք եղեալք ՚ի մահառիթ եւ ՚ինենգաւոր շնչոյն Ամաղեկայ, որ բղխեացն զմարդախանձչարին զչար մախանսն եւ ըստ վայրենի մոլորութեանիւրոյ տեղեաց ՚ի մեզ զամպրոպ դառնութեան եւզսրտմտութիւն բարկութեան վրիժուց անհնարից. սակայն մեք կալցուք յանձինս մեր զշնորհսուրախութեան եւ սիրոյ Տեառն, եւ ըստ որում աղաչէրնՊօղոս՝ նախ քան զամենայն արասցուք աղօթսմշտնջենամռունչս եւ պաղատանս աղերսալիս եւխնդրուածս հաշտարարս եւ գոհութիւնս արժանընկալսյաղագս անյաղթ եւ ինքնակալ եւ աստուածապսակեալթագաւորացդ՝ կեալ ձեզ յամայր ամս ըստ պտղոյարդարութեան կենաց եւ ճշմարիտ խաղաղութեաներկնաւոր թագաւորին, եւ ըստ վայելուչ եւ գեղեցիկտիեզերաբնակ բնակութեան պալատանդ կայսերականի։ Զիպատրաստաբար եւ հանդարտաբար եղիցի գնալ ձեզ ՚իխորհուրդս կենսակիրս եւ աստուածամերձս, եւամենայն աստուածպաշտութեամբ եւ նազելիսրբամտութեամբ եւ ստոյգ ուրախութեամբ եւ մեծաւխնդութեամբ ծաղկաւէտեալ ձեզ զկէտ հանդիսիաստուածավայելուչ հանգստեան ձերոյ. ըստ որում եւընկալայք իսկ պարգեւ ՚ի բարեսիրութենէ այտի ձերմէըստ արժանի քաջնափայլ պերճութեան եւ առաքինազօրկրօնից ձերոց, որով հաւատացեալդ իսկ էք եւ սիրուն, եւ սրազինեալ եւս ընդ ուս ՚ի հատուցումն վրիժուցամբարշտաց։ Աստուծոյ սպասաւո՛ր եւ մեզ ՚ի բարիսբարեացապա՛րտ եւ ինքնակալ քրիստոսապսակեալ կայսրՀռովմայեցւոց. զոր այժմս համարձակեալ հարկեցայանցանել հրաշափառապէս պատմութեամբ ընդ արկածսնեղութեանս, որ հասին մեզ յաղագս մերոցտարակուսելոցս է, վասն որոյ եւ խօսիմք իսկ. խորհուրդ խօսողացս ՚ի ձեզ հային յուսով խնդութեան, եւ այն եւս մեղմով եւ հեզիկ որպէս եւ ուսաք իսկ. «Եթէ մի՛ ոք լուիցէ արտաքոյ զբարբառ նորաե. վասնզիաստուածամերձ լսելիք ձեր ոչ ձայնի կարօտանան առ ՚իզգալ՝ քան թէ երկնային իմաստութեանն ՚ի ձեզտպանալոյ ՚ի շարժմանէ նորին ճանաչել զհայցեալն։
«Եւ արդ՝ շնորհ ունիմայնմիկ, որ պատրաստեալ զօրացոյցն զօգոստական եւզինքնակալ թագաւորսդ յապաւինութիւն մեզ. վասնորոյ եւ զգացուցանեմ զհայթայթանս համբաւոյնեղութեանս մերոյ ՚ի ներող լսելութիւնդբարեպաշտացդ։ Վասնզի յամենայն զօրութենէ իւրմէյուզեցաւ ՚ի վերայ մեր մախանք գաղտնականքթշնամւոյն ճշմարտութեան. եւ իբրեւ զսեղեխչարավավաշ տռփանօք յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատառագաստ հարսին եկեղեցւոց առ ՚ի յապականելզժառանգութիւն Տեառն եւ պղծել զտաճար սուրբ նորա, այլեւ յարագել ՚ի կոխումն եւ ՚ի կործանումն եւյընկճումն եւ ՚ի կորուստ ժողովրդեան Տեառն, եւծասքելով ուտել զնորս Իսրայէլ եւ աւերել զտեղիփառաց անուան նորա։ Եւ քանզի յայտնի էր ամենայնազգաց պահպանական պարիսպ ամրութեան երկիւղի ձերոյընդդէմ թշնամեաց՝ եւ ՚ի հովանի թեւոց ինքնակալացդպատրաստաբնակութեամբ կայաք որպէս ՚ի վայելուչքաղաքի, յայնժամ ապա եւ առագաստ հարսին եկեղեցւոյոչ աղտեղացաւ ՚ի բնակողէն Կեդարու, որ ատեացն իսկզողջոյն սրբութեան. եւ բռնութիւն մարտակցինԲելիարայ զխաղաղարար փեսայն ոչ կարացհեռացուցանել։ Իսկ իբրեւ անփոյթ գտաք ՚ի ջատագովլինել ձեր եւ զանխուլ եղեւ թոյնք դարանակալ օձինԴանայ յիրաւադատ մեծութենէդ եւ ոչ խնդրեցաւպարտապանութիւն վրիժուց չարախօսին մերոյ. դարձեալմիւսանգամ սկսաւ անիծեալն տարապարտ սողել զեռալսպրդել՝ զանձն ՚ի ներքս արկանել ՚ի հոգեւորցանկապատ յայգեստանս Տեառն զօրութեանց. եւ հուրն, որ երբեմն արհամարհեցաւն եւ շիջաւ՝ սկսաւ վերստինարծարծել եւ բոցակէզ հրդեհս մեծամեծս գործել։ Եւդրժողք խարդախք գտան Քրիստոնէական հաւատոցս որ ՚իՔրիստոս, եւ յարուցեալ հալածանս ընդդէմ եկեղեցւոյսրբոյ՝ արարին իբրեւ զխուղս մրգապահաց, եւ իբրեւզանտառս փայտից փայտատով կոտորեցին զդրունս նորաեւ այրեցին ՚ի հուր զսրբութիւն Տեառն, եւ պղծեցինյերկրի զխորան անուան նորա, եւ զենին զենումնանօրէնութեան, եւ զոհեցին զոհս պղծութեան ՚ի յարկսարդարոց, եւ արհամարհեցին զյուսացեալս ՚ի ՏէրԱստուած. եւ ՚ի կերակուր գազանաց եւ ՚ի գէշս թռչնոցերկնից արկին զդիակունս մարմնոց սրբոցԲարձրելոյն, եւ տարապարտ արիւնք կղերց եկեղեցւոյիբրեւ զջուր հեղան շուրջ զԵրուսաղէմաւ։ Այլ եւզքաջութիւնս պատերազմող ձեռաց լքուցեալ սպանմամբմեծաւ եւ արեամբ թօթափեցին. եւ զնախարարութիւնսԹորգոմեանս ազգի, զքաղաքականս եւ զգեղջուկսառհասարակ վարատեալ վտարեցին դառն տաժանմամբ։Զոմանս մատնեալ ՚ի բանտ եւ ՚ի շղթայս եւ յանտանելիմետաղս չարչարանաց. իսկ զոմանս ծախեալ ծարաւիսրով. եւ զայլս չարաշուք դրժողութեամբ գերեալսվաճառակուր լինել. եւ մնացեալքն ՚ի չարարբանեկութենէ չարացն մեծամեծք եւ փոքունքցանեւցիր ցնդմամբ սփռեալք ընդ երեսս երկրի՝ղօղեալք եւ թագուցեալք ՚ի լերինս յայրս եւ ՚իփապարս մերկութեամբ եւ սովով եւ սասանութեամբ եւդողմամբ ահի, եւ դառնաշխատ քրտնմամբք յերկունսմահու վտանգեալք՝ եւ իբրեւ զխռիւ ինչ ՚ի հողմոյտարաբերեալք դանդաչեն իբրեւ զկիսամեռ ՚ի վտանգէնեղութեանց։ Եւ յայսմ ամենայնի ձեռն Ամաղեկայ ոչվաստակեցաւ զբազմախողխող երկաթն արեամբարբուցանել, զի ՚ի նենգաւոր շնչոյն իւրոյ մահ բղխէյամենեսին։ Զոմանս կորստական եւ մահացու դեղոցարբուցմամբ ՚ի ծածուկ խարդաւանէ. իսկ զոմանսհրկիզութեամբ առկայթեալ մաշէ. եւ զայլսհեղձամղձուկ սատակմամբ վճարէ. եւ զոմանսսրախողխող դառնութեամբ տապաստ արկեալ՝ մինչեւ ՚իսպանելոց անտի լցեալ եղեն հիմունք երկրի մերում։Զի՞նչ բան ապա աստ յառաջ բերից յաղագս ՍմբատայԲագրատունւոյ եւ բոլորից արեւելեայցս գլխաւորի, որ հոգեւորապէս արժանացաւ անուանիլ ՚ի ձէնջ որդիձեզ ծառայն ձեր. զի առ բարեգործն այն եւ խնամակալնեկեղեցւոյ եւս չարահատոյց քան առ ամենեսեան գտաւչար թշնամին։ Վասնզի ըստ մեղաց մերոց մատնեցաւխնամածուն այն հօտին Քրիստոսի ՚ի մետաղս անզգամինեւ անբարշտի. եւ վտանգեալ տագնապեաց չարաչարչարչարանօք զնա, որ ՚ի ծերութիւն պարարտութեանհոգեւոր խաղաղացուցեալ էր զԱսքանազեան ազգսյամենայն վրդովմանց չարի ՚ի սադրելոյ ինքնակալթագաւորացդ, եւ ժողովեալ զբանաւոր հօտս Քրիստոսի՚ի փառս եւ ՚ի գովեստ Աստուծոյ։ Զի յարգելանսբանտից եւ ՚ի խաւարային տեղիս եւ ՚ի վիհս անհնարինսեւ յանձուկ վայրս եւ յաղէտս չարաչարս տագնապեալտառապեցոյց զծերութիւն նորա։ Յետ որոյ ապա եւ դառնկոչ կոճմամբ եւ փութամահ տանջանօք մատնեաց զնա ՚իսպառումն սրոյն ծարաւոյ։ Եւ առհասարակ մեք զրկեալքմնացաք ՚ի խնամոց հաւատարիմ ծառային ձերոյ։ Եւ ահաայժմ մարտք ՚ի ներքուստ եւ արհաւիրք ՚ի վերուստտագնապէ զմեզ. եւ խորհրդական որդիացեալն ձեր չէ ՚իմիջի որ խրատէրն եւ յարդարէրն ՚ի մարտս զամենայնձեռն պատերազմողաց։ Սեդեկիայ ՚ի գերութիւնվարեցաւ՝ եւ Զօրաբաբէլ ոչ ուրեք է, որ նորոգէզպետութիւն դղրդեալ աշխարհիս Հայոց։ Ազայէլհրաւիրեալ է ՚ի կոտորել զԻսրայէլ, եւ պատերազմզմեզ շուրջ պատեալ եւ պաշարեալ. Մակաբէխարդաւանեալ ՚ի դահճաց չարագունից՝ ոչ զօրէ փրկելզմեզ ՚ի վտանգէ նեղչացս։ Անտիոքոս բռնադատէ թողուլզՔրիստոնէական օրէնս կարդաց մերոց. եւ Մատաթէաս չէկենդանի, որ ընդդիմակռուէ ընդդէմ չարամարտբռնաւորին*)։ Եւ այսպէս եկեղեցի Քրիստոսիխոպանացեալ եղեւ եւ իբր այրութեամբ իմն անխնամ եւանհոգացող մնացեալ եւ լռեալ ՚ի տօնից տարեկանաց. եւ հօտք Քրիստոսի միանգամայն իսկ զրկեալք ՚իհայրենի օժանդակէն եւ ՚ի սեպհական վերակացուէն։ Եւեղկելիք եւ աշխարելիք մնացեալք աշխարհս արեւելեանմիշտ շարժմամբ հեծէ, եւ աշխարանս ողբերգականսարտասուաց բերէ զյաւէտախաղաց արկածս չարիս այսմիկհասելոյ կալելոյ զմեզ եւ զգայութիւն դառնկտտանացս։ Զի՞նչ ապա զիմ նուաստագունի Յովհաննունեղութիւնս բերից ՚ի համար, զի ոչ իսկ համարիմզանձն արժանի արդարոցն լինել չարչարակից. սակայնոր ըստ մեղաց իմոց սաստկացաւ ՚ի վերայ իմվտարանդումն եւ նեղութիւն եւ փրկութիւն ՚իփորձութեանցն՝ որ կամաւ զիս առաջի եդի՝ հարկ առնենայսոքիկ ըստ Պօղոսի պարծել զտակարութեանն, զիժուժկալութեամբ ոմանք ընկալեալք զվտանգաւորսն՝բազում տառապանօք տագնապեցայ ՚ի ձեռաց որդւոցնՀագարու խաւարային բանտիւ եւ ընկեցիկ լինելով ՚իգուբ տղմոյ, եւ կապեալ երկաթի շղթայիւք եւ գելանիւեւ գանիւ եւ այլ եւս պէսպէս հնարիմացութեամբք, որբաւական էր քաղել հանել զշունչ իմ յինէն։ Այլթէպէտեւ այր մի տառապեալ եմ ես, սակայն յոյսն մերՔրիստոս, որ զօրութեամբ ճանաչի եւ ոչ տեսլեամբպատմի՝ ապրեցոյց զիս ՚ի մարմնոյ աստի մահու եւդարձոյց զգերութիւն իմ եւ որք ընդ իսն են՝ որպէսզուղխս ՚ի հարաւոյ. եւ արտաքս կորզեալ եհան ՚իժանեաց վիշապին, եւ ընդ Եղիայի փախստեայ եղէ ՚իՍարեփթայ Սիդօնեան ՚ի մարգարէազրաւն Յեզաբէլէ. եւընդ Պօղոսի վանդակաւ կախեցայ ընդ պատուար պարսպինԴամասկեայ եւ փախեայ յազգապետէ Արետացւոյն։ Եւկրեալ զայս ամենայն ըստ արժանի իմում՝ եւ ըստտէրունեանն հրամանի հալածեալ ՚ի քաղաքէ ՚ի քաղաք, ահա հասեալ կամ առ դրունս հզօրագունիցդ եւ ՚իվեհագունից ինքնակալ թագաւորացդ, ՚ի հեռաստանէաստի խնդրել ողորմութիւն ՚ի բարեպաշտիկ եւ ՚իներողամիտ խնամածութենէդ ձերմէ՝ ոչ միայն ինձ, այլեւ բոլոր Ասքանազեանս գրոհի. շահել ձեզ զորդիսսպանելոց ծառայիցն ձերոց, որք առհասարակ արբաքզբաժակն բարկութեան ՚ի հարաւային բռնութենէն. արբաք եւ քամեցաք զմրուր սրտմտութեան եւ զբաժակխռովութեան ՚ի թշուառացուցչացն մերոց։ Եւ աղաչեմզսոյն, զի իմաստութեամբ եւ բարութեամբ շնչոյ ձերոյհամբարձջիք զձեռս ձեր ՚ի վերայ ամբարտաւանութեանթշնամւոյն մինչեւ իսպառ եւ փրկեսջիք զվիճակժառանգութեան ձերոյ եւ լցուցանիջիք սփիւռ ծախիւքզտաճար մեծվայելչութեան Աստուծոյ բարձրելոյ, որգերեալ եւ կապուտ կողոպուտ մնաց յապստամբաց աստի։Եւ հալածեալ զգազանս չարաչարս եւ զգայլսյափշտակողս եւ զհեթանոսս ապստամբս եւ զբարբարոսսվայրենիս՝ նուաճեսջիք զկողմանս զայսոսիկ, զորստացայք ՚ի սկզբանէ ՚ի ձեռն քաղցր օրինաց ձերոց, որլի է ողորմութեամբ։ Եւ թօթափեսջիք զմեզ ՚ի հողոյաստի. յոր եւ մածան մէջք մեր, եւ լուծէք զլուծ ՚իպարանոցէ մերմէ, որ ՚ի ձեռն բռնակալիս այսմիկծանրացաւ մինչեւ ՚ի մահ. եւ սրբեսջիք զայս աշխարհեւ զքաղաք, որ ՚ի հակառակութիւն եւ ՚ի նախանձ արկաւ՚ի պղծոց եւ ՚ի կորուսելոց եւ ՚ի չարաչար իշխանացատելեաց Աստուծոյ. եւ ըստ մարգարէականինժառանգեսջիք զերանութիւնսն, հատուցանելով դստերնԲաբիլացւոց թշուառականին՝ զորս եւ նա մեզն հատոյց։Վասնզի եւ ըստ սմին իսկ պատճառի ընտրեաց իւրԱստուած զանձինս բարեյաղթ թագաւորացդ, զի որքսիրենն զԱստուած ՚ի ձեռն բարերարութեան կամացձերոց խաղաղութիւն տացի նոցա, եւ խաղաղաւէտկենդանութեամբ զպարտական ծառայութիւն հատուսցենինքնակալացդ, եւ խաղաղութեամբ ժամանեսցեն առԱստուած։ Եւ այսոքիկ վասն հասարակ բանաւոր հօտիհաւատացելոյ ինձ ՚ի Տեառնէ մաղթանք աղերսանացառաջի ձեր եդաւ. իսկ անձին առանձին այս ինչ է, զորառ քրիստոսապսակեալ եւ բարեյաղթ թագաւորսդ ունիմասել. նեղութիւն եւ անձկութիւն եւ հալածանք եւչարչարանք եւ սով եւ սուր եւ գերութիւն եւհարաւային բռնութիւն տանջեալ տագնապեացզծերութիւնս իմ։ Արդ՝ ՚ի գետս Բաբիլացւոց նստեալտոչորիմ բազում արտասուօք, յորժամ յիշեմզգերութիւն Սիօնի. եւ ՚ի խնամս ողորմած եւինքնակալ Կայսերդ ապաստանեալ հասեալ կամ առ ոտսձեր հայցեմ. ոչ զոր ոչ լեալ նախ քան զայսբնակութիւն եւ կայանք աթոռակալացն սրբոց, որ յառաջքան զիսն էին, այլ զոր ՚ի սկզբան հաւատոյս ՚իհովանի թեւոց ՚ի նախնեաց ձերոց ունէինզբնակութիւնս եւ յապահովացեալք ՚ի զօրութենէտէրութեան սուրբ խաչիդ եւ ՚ի նախախնամողողորմութենէ անյաղթ թագաւորացդ՝ արածէին անվեհերփութով զհաւատացեալ հօտն յիւրաքանչիւրումնժամանակի անզբաղապէս սրտիւ եւ աներկեւաննհաւատով. զոր եւ ես ինքն զնոյն հայցեմ՝ բարեխօսունելով զկենսատու խաչդ փրկական։ Մի՛ զրկեր զիս եւոր ընդ իսս են յերկրպագութենէ աստուածընկալ նշանիդեւ հանդիպման աստուածակարգ թագաւորացդ։ Եւ անձուկյոյժ ունիմ ՚ի բազում ամաց գալ առ ձեզ, թէպէտեւարգելայ մինչեւ ցայժմ։ Այլեւ զկայանս հագստեանկենաց խաղաղականաց ընձեռել իմոցս ըստ օգոստականպերճ եւ պանծալի հզօր թագաւորութեանդ, զի թերեւսյԻսմայէլականաց աստի արտաքս զերծեալ եւ ՚ի հովանիթեւոց ձերոց ամրացեալ եւ առկայացեալ՝ արածեսցուքոր ՚ի մեզ հօտս է Աստուծոյ. եւ առհասարակմշտնջենաւոր աղօթս մատուսցուք առ Աստուած վասնխաղաղութեան եւ յապահովութեան եւբարեհաստատութեան ինքնակալ եւ տիեզերաքարոզթագաւորացդ։ Եւ օգնականութեամբ ձերով մեծաւ եւփառօք եւ շնորհօք պատրաստեսցուք զՀայաստանեայցսժողովուրդ՝ կազմեալ նախ Տեառն եւ ապա ձեզ կամօքնԱստուծոյ։ Վասնզի այս ինչ յայտնի է առաջի փառացաթոռոց ձեռոց. զի եթէ նուազ հովիւս հօտից բնակիցիմընդ հովանեաւ զօրափառ սուրբ նշանիդ եւ ընդխնամակալութեամբ ինքնակալ թագաւորացդ, ո՞րչափ եւսառաւել հօտս Աստուծոյ եւ ժառանգութիւն Քրիստոսիզհետ շաւղաց իմոց հետեւին, եւ հորդան տան ընդ խաշինարօտի այդմ տիեզերական ոչխարացդ բանականացելանել, եւ առհասարակ հետազօտել ընդՀռովմայեցւոցդ իշխանութեամբ՝ որպէս Իտալիայ եւամենայն Ասիայ։ Իսկ որք ոչ գայցեն եւ արտաքս ՚իգաւթէ հօտի Տեառն ելանիցեն, այնպիսիքն կրեսցենդատաստանս ՚ի ձէնջ՝ ո ոք եւ իցէ. եւ ես անպարտ եւարտաքոյ մեղադրութեան մնացից։
«Եւ արդ՝ երկնաբերձ եւլուսաշաւիղ ճառագայթաւէտ սուրբ նշանդ, որարեգակնապէս ընդ երկնայնոցն ՚ի մէջ տիեզերական եւփառաւոր քաղաքիդ այդորիկ բնակեալ է, զբնակութիւնպալատան ձերոյ փրկեսցէ յամենայն կորստենէապականացու հնարիցն չարի. զի ոչ մրրիկ ինչծովանման վերասցի ՚ի ձեռն ծփական ալեաց օտարհինից. եւ ոչ ուժգին հողմն ինչ անօրէն արձակեսցի եւածիցէ ձմեռն ապականութեան. եւ ոչ կոհակքլեռնանմանք եւ ոսոխք գովելեացդ կարասցեն երկիւղիւշարժմանց լուծանել կամ դրժել զԱրքայդքրիստոսաւանդ, որ ՚ի ծագաց մինչեւ ՚ի ծագստիեզերաց բարձրացեալ եւ փառաւորեալ է անունդ ձեր. այլ մեծապէս խնդասջիք եւ ուրախ եղիջիք ՚ի գեղեցիկհանգստեան ձերում լրութեամբ խաղաղութեան եւցնծասջիք ՚ի փրկութեան ձերում՝ մի՛ եւս սասանելյողորմութենէ Բարձրելոյն. եւ ժամանեսջիքյօրհնութիւն քաղցրութեան նորա, որ պսակեացն զձեզհրաշալի փայլուն պսակաւ ՚ի քարէ պատուականէ. եւբարձրասցի արդարութիւն ձեր ՚ի զօրութեաննՔրիստոսի. եւ մեք փառաւորապէս օրհնեսցուք զանունքո՝ ինքնակալ եւ բարեյաղթ բարեացապարտ Թագաւոր, օգոստոս Կոստանդիանոս՝ կայսր Հռովմայեցւոց։ե