Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Յովհաննէս Դրասխանակերտցի, Պատմութիւն Հայոց · 3/3

[55]

Իսկ իբրեւ ընթերցեալ եղեւայս թուղթ առաջի Կայսեր եւ ՚ի միտ էառ տակաւին, որդեռեւս շուրջ զմեօք էին զեղեալ հարաւային չարարկածք եւ զդղրդումն եւ զկործանումն մեր եւդարձեալ զելս կենաց բարեացապարտ եւ երջանիկարքային Սմբատայ, զոր մարտիրոսական հանդիսիվիճակացն համարէին լինել վերընկալուչ՝ ապավաղվաղակի առաքէ ՚ի խնդիր ինձ եւ թագաւորելոյնԱշոտոյ արքայորդւոյն զոմն Թէոդորոս Վասլիկոսբազմահարկի պատուասիրութեամբ եւ ընտանեբար սիրոյհարազատութեամբ՝ ընդ ուշի եւս կապեալ զսէրկատարման հօր իւրոյ Բասլի, որ ընդ հօր նորա Սմբատայէր. եւ փութացուցեալ երթալ ՚ի միասին տեսանել եւտնօրինել զհասարակացն օգուտս։ Եւ վասնզիարքայորդի Աշոտ էր յամուրս տէրութեան իւրոյ դարեալդադարեալ. իսկ ես ՚ի Տարօն գաւառի զետեղէի՝ վասնայնորիկ նախ առ իս չուեաց եկն Վասիլիկոսն։ Իսկ իմապա զհրաւիրումն երթալոյ նմա յանձն առեալ՝ առարքայորդին Աշոտ յինէն յուղարկեցաւ։ Որոյ երթեալեւ զկայսերական հրամանն առաջի ընծայեալ՝յօժարական կամօք կազդուրեալ Աշոտոյ, չուէ գնայվաղվաղակի զճանապարհայն։ Եւ բազումհիւրամեծասիրութիւնս եւ արքայական պատիւսյիջաւանս այնր պողոտայի գտեալ՝ երթայ ապա ՚իհանդիպումն մեծի Կայսերն։ Եւ անդ առ ՚ի նմանէնմեծավայելուչ գահիւ պատիւ առեալ քան զամենայնգահերէցս՝ ընկալեալ զփառաց փարթամութիւն՝ ոչիբրեւ զայլս ոմանս պատուաւորս, այլ իբրեւզթագաւորազուն բողբոջ՝ գրեթէ ընդ իւրով իսկ Կայսրզնա հարթայարմար ցուցանէր եւ թագաւորականհրահանգաց հանդիսիւ ճոխացուցանէր։ Ապա միանգամայնիսկ եւ ուստր զնա մարտիրոսի եւ որդի սիրելի Կայսրիւր անուանէր. եւ զարդարէր զնա ծիրանազգեաց փառօքեւ երեւելի ոսկեհուռն հանդերձիւք եւ ոսկետտունվառիւք եւ կամար ականակապ ընդ մէջ ածէր ոչ միանգամկամ երկիցս՝ այլ բազում անգամ նոքա զայս արարեալ, եւ երիվարս սրավարս եւ ահիպարանոցս գեղեցիկ զինուքեւ զարդուք առաջի կացուցանէին, եւ այլ եւս բազումըմպակս եւ սպաս եւ բազում կազմուածս ոսկեղէն եւարծաթեղէն նմա պատրաստէին։ Այլ եւ իւրոցն եւսնախարարաց զկնի տարելոցն ոչ սակաւ պատիւպերճութեան տային, եւ բազում հռոգս եւ առատաձեռնռոձիկս նոցա յարդարեալ կազմէին՝ մինչեւ ՚ի դարձնորա այսրէն։

Իսկ իմ չուեալ գնացի ՚իգաւառն Դերճան. եւ ամսօրեայ աւուրս ինչ ՚ի նմազետեղեալ՝ թէպէտեւ ստէպ ստէպ հրաւիրակն կոչէրսիրալիր կամօք երթալ ՚ի պալատն առ Կայսր, սակայն եսոչ կամեցայ, զմտաւ ածեալ թէ գուցէ գտցի ոք եւ ընդակամբ հայեսցի զանդ երթալն իմ ՚ի Քաղկեդոնիտսնյարակցել ինձ համարեալ։ Եւ ապա այսպէս ոչ կամեցայգնալ ՚ի գայթակղութիւն մտաց տկարաց։ Ապա ըստըղձակերտ իմոյս կամաց չոգայ յայրն սուրբ, յորումեւ նախ իսկ սուրբ կինն Մանի եւ ապա զկնի երիցսերանեալ Լուսաւորիչն մեր է ՚ի նմա բնակեալ։ Ուր եւտկար մարմնովն զանմարմնոցն բերեալ յինքեան զվարս՝յաղթեցին բռնութեան կարեաց եւ անդր քան զհրամաննզհանդէս առաքինութեանն լցին սրբափայլ կրօնիւքկենսականօք. եւ անհամեմատ երանութեանցնարժանացեալք՝ փառաց պարծանօք պսակեցան ՚իՔրիստոսէ։ Տեսի եւ անդ փոքր ինչ փորուած այրի ՚իծործորս քարանձաւի միոյ դժուարամուտ դրամբք եւանհամբոյր առ ՚ի բնակել սակս քարաժեռխոշորութեանն. յորում եւ տէրունեան սեղան ՚ի նմականգնեալ միշտ Քրիստոսի բնակելոցն ՚ի նմանուիրականաց պատարագաց։ Զկնի ապա ահիւ սրտի չոգայկացի ընդ քարաժեռ վիմին. յորում եւլուսաւորութեանս մերոյ Առիթն երկօրեայ ՚ի նմաառկացեալ սպասէր կատարման սրբոյն Մանեայ. եւ անդամենազօր տէրութեանն Քրիստոսի երկրպագեալ՝ չոգայ՚ի բարեհամ աղբերիկն, յորմէ զովացեալ սուրբքնլինէին ՚ի տապոյ քրտնահար երկոցն եւ հոգեւորմշակութեանցն. որ եւ երաստոյ վիմօք պարփակեալշուրջանակի եւ դրամբք պատուեալ։ Եւ յորոյ տեղւոյմատռուակեալն իսկ էր յարբուցումն իւր սուրբ եւանբիծ ձեռն Գրիգորի՝ ՚ի նմին տեղւոյ եւ եսթշուառականս ափոց կամօք իմովք արժանի գտայ ճաշակելջուր յաղբերէ փրկութեան Նորոգողին զմեզ, զորոյ եւզաթոռն իսկ ընկալայ՝ երանի՛ թէ եւ զօրինակն։ Առիհող օրհնութեան եւ ՚ի փլուզեալ դարակէն, յորումպատուական զանձն հոգեւոր ՚ի հովուաց էր ծածկեալ. յորոյ վերայ շինեալ էր եկեղեցի նախ քան զայս իմովհրամանաւ ՚ի մահարձանաց ինչ կրով ձուլածոյ։ Տեսիանդ ՚ի ծործորս եւ յամուրս քարանձաւաց բնակեալ արսկուսակրօնս խարազանազգեացս գետնախշտիս բոկագնացխոշորաճաշակս մշտամռունչ յաղօթս եւ յաղերսալիպաղատանս՝ աշակերտք արդար վաստակոց եւ ծնունդքառաքինութեան։ Եւ սոքա ոչ թերեւս միախուռն ՚իմիասին բնակեալք, այլ ցանեւցիր առ ստորոտով լերիննկալեալ կայանս. որք եւ բազմաշխատ քրտամբք երկոցիւրաքանչիւրոք զհարկաւոր պէտս մարմնոցն վճարէին։Եւ իմ ապա այսպէս ՚ի նոցանէն օրհնեալ՝ չոգայ ՚իգիւղն Թորդան՝ ՚ի տեղի զբօսանաց պարտիզկանն սրբոյնԳրիգորի, յորում գանձք իմաստութեան եւանմահութեան ծածկեալ կան, այսինքն՝ կենդանիոսկերք սրբոցն, որք անցին ընդ կարգս աշխարհիսամենայն ճշմարտութեամբ եւ յանմատոյց լուսոյնփայլեցին իբրեւ զարեգակն, եւ հրով Հոգւոյն վառեալքջահազարդեցան ղամբարափայլ անշէջ լուսով ՚ի փառսԱստուծոյ։ Եւ անդ երեկօթս արարեալ եւերկրպագութիւն տէրունեան հատուցեալ՝ հատի նշխար՚ի ծառոյ անտի հացւոյ, զոր սրբոյ Լուսաւորիչն էրտնկեալ իւրովք ձեռօքն։ Եւ ապա ընդ կրունկն անդրէն՚ի լեռանակողմն ՚ի մենաստանսն դարձեալ եւ ամիսսիբրեւ ինն ընդ նոսին աղօթակցեալ՝ հրապուրեցայ ՚իշողոմարար շոգմոգեալ բանից մերոց թագաւորացն, եւդաւաճանեալ ՚ի խոստմանց նոցա բարեաց որ ըստԱստուծոյ՝ դարձայ յերկիրս Հայոց։ Ոչ ինձ ապա ըստխոստմանն հատուցումն ինչ ՚ի նոցանէն տեսեալ. այլնանրացեալ խորհրդովք եւ խաւարազգած մտօքխոտորեցան զկնի ապիրատութեան եւ դղրդեալսասանեցաւ ողորմելի աշխարհս մեր ՚ի մերոց աստի։ Եւես կրկին կարօտէի տարաբնակ լինել ՚ի բնակութենէաստի, եւ առ նոյն սուրբ այրի բնակիլ, թէ մահ տեղիտայ կատարել. այլ այս երբ Տէր կամեսցի։

Բայց մինչդեռ քարբնդառնաշունչ ՚ի Դվին քաղաքի որջացեալ կայր եւհամակէր միշտ ՚ի չար խորհուրդս խածանել չար թունօքիւրովք զթագաւորն Գագիկ, կամ թէ համագունդ իսկզամենայն նախարարսն ընդ նմա, եւ արկանել սպառսպուռյեղծումն եւ յապականութիւն. այլ նա յուսացեալ ՚իՏէր ոչ սակաւ ինչ ձայն ամբոխի աղխատրոյզս շփոթից ՚իվերայ նորա ածեալ բրդեալ հեղոյր կուսակալաց եւգործակալաց նոցա եւ զօրաց եւ զօրապետաց ըստ այնմմարզէ Հերայ եւ Զարեւանդայ, եւ Մարանդայ եւՆախջաւանայ. եւ գրեթէ ՚ի բազում աւուրսասպատակաւորաց նորա եւ զօրաց եւ զօրապետաց ընդդէմզինեալ մարտիւ քաջութեան՝ արեան ճապաղիս հեղոյր։Իսկ ապա զայն ամենայն ուժ պնդութեան տեսեալ չարոստիկանին, որ իբրեւ զանարգ ոչ եւ զարհամարհեալմիշտ առ ՚ի նմանէն առ ոտն հարեալ լինէր՝ խանդացեալընդ իրսն եւ զայրացեալ մրմռեալ յոյժ, անցեալդիմեալ երթեալ դիզէր առ ինքն զանթիւ զօրացկարաւանս. գնայր գայր հասանէր զկողմամբքՄարգաստանի եւ Տոսբ գաւառի՝ մեծամեծս փքայր ջնջելջարդել ջաղխել հարկանել խորտակել բազկել եւ ՚իմիջոյ ՚ի բաց կորուսանել եւ ՚ի սուր սուսերի մաշելմիանգամայն իսկ զտոհմ եւ զզարմ եւ զզաւակ։ Իսկիբրեւ զայն ամբոխ բազմութեան Տաճկաստան զօրացնտեսին տարմաբար եկեալ հասեալ ՚ի վերայ, եւ զմտաւածեալ զիւրայոց եւս ոմանց թուլասրտից ձեռս լքեալսառ ՚ի պատերազմել, եւ եթէ ոչ ուղիղ գան ՚ի հարթհաւասարութիւն. այնուհետեւ առաջի ածեալ զոչկարողելն կատարել եւ կալ ընդդէմ նոցա պատերազմաւ՝ապա չուեալ գնացեալ առ գաղթն՝ եւ եւս զնոսազգուշաբար իմն ամրապահեստ առնէին. եւ ինքեանքառհասարակ զմի զինուորութիւն զինուորեալ եւվառեալ ՚ի զէնս եւ ՚ի զարդս ելանէին ՚ի ստորոտամուր լերանց եւ խորաձորս եւ յամուրս քարանձաւաց, եւ այսր անդր սրավառեալ սեթեւեթեալ սլացեալերթային գային ընդ հետամտելոյ թշնամեացն զկնինոցա։ Իսկ ՚ի տարուբեր երթեւեկութեանց նոցակոհակաց ՚ի կոհակս առ ՚ի յարշաւասոյրշլացութեանցն՝ որ ըստ Սողոմոնին «Իբրեւ զուլսայծեմանց վազս առեալ ընթանային ՚ի վերայ լերանցԲեթելայե՝ ոչ կարէին զկնի նոցա բերիլ գրոհքթշնամեացն, եւ ոչ զկամս անձանց զինչպիտութեանիւրեանց կատարել։ Եւ գրեթէ իբր յափշտակութեամբ իմնյիմարեալք խելացնոր կարծօեք իբրեւ ամիսս երկուս՝ապա անցեալ թողեալ ՚ի բաց գնացեալ երթայինզհարաւային կողմամբքն Ռոստկայ գաւառին ՚ի Հեր եւ՚ի Սաղամաս, եւ անտի ՚ի քաղաք Ատրպատականի ՚իտեսչութենէն Աստուծոյ։ Բայց սպարապետին Աշոտոյանդուլ եւ անդադար մշտնջենաւոր միամտութիւնծառայութեանն ոչ յիշեցան չար բռնադատին Յուսփայ եւոչ վստահացուցին զանսաղապ սիրտ նորա, զի միշտ ՚իխորհրդոց չարաց արբանեկէր։ Եւ իբրեւ հանդերձեցաւնա ելանել զկողմամբք Վասպուրականի՝ ապա զմեծ եւզբարեպաշտ տիկինն՝ զմայր սպարապետին, եւ զերկուսեւս զքորս նորա ընդ կողմն Նախջաւանայ յուղարկէր ՚իՊարսս Ատրպատականի, ՚ի դիպահւոջ զնոսա կացուցեալըստ պայմանի պատանդաց։ Զկնի սուղ ինչ աւուրց ապա եւզինքն իսկ զսպարապետն Աշոտ ՚ի դուռն կոչէր ստիպովսաստիկ. որոյ եւ վաղվաղակի իսկ չուեալ գնացեալ առահի ընտանեկացն՝ պատուասիրաբար զնա ընդունէր եւառատաձեռն ռոճիկս նմա կարգէր եւ պարգեւս եւ պատիւսնմա յարդարէր։ Բայց թագաւորն Գագիկ եւ համազունքիւր եւ նախարարք իբրեւ տեսին զզրահեղեղ ուղխսչարին չորացեալ ցամաքեալ եւ անցեալ գնացեալ՝առհասարակ փառաւոր առնէին զնախախնամօղն Աստուած. եւ ապա դառնային յիւրաքանչիւր գաւառս ՚ի քաղաքս եւ՚ի գերդաստանս եւ ՚ի գիւղս եւ ՚ի տունս՝ ոչինչվնասեալ ՚ի հինէ չար ոսոխին, բայց ՚ի սակաւուց ինչ՝որք պարաւանդեալք ՚ի թշնամւոյն ոչ կարացին ժամանելանկանել յամրացեալ գաղթն։ Նաեւ մեծիմաստ եւբարեխորհուրդ եւ արդարակորով իշխանն Անձեւացեաց՝Ատոմ, ոչ սակաւ զօրութեամբ մատուցանէր թիկունսօգնականութեան թագաւորին Գագկայ. եւ ինքն ըստիմաստայեղձ խորագիտութեանն՝ մանաւանդ թէաստուածային իսկ այցելականութեամբ ՚ի բաց տարեալմղեալ վարատէր յաշխարհէ եւ ՚ի տանէ հօր իւրոյզբոլոր ուղխս չարութեան չարալլուկ չար հինիցնառանց բանի պատերազմաց. եւ յամենայն ՚ի հրացայտչարութենէ հրաբորբոքն Յուսփայ ամրապահեստ լինէր՚ի հովանի թեւոցն Աստուծոյ։ Այլեւ իշխանն Մոկաց՝Գրիգոր, եղբարբ իւրով Գուրգենաւ բազումս յարդարէրընծայէր զսակ հարկի ծառայութեան առաջի Գագկայ ՚իհալածանս անդ. եւ ինքն խորափիտ եւ դժուարաժայռ եւամուր աշխարհաւն իւրով փրծանէր ողջ ամբողջ ՚իգերչացն նեղչաց։

[56]

Արդ՝ իբրեւ զայս ամենայնլուեալ արքայորդին Աշոտ, մինչդեռ էր ՚իՀռովմայեցւոց տէրութեանն՝ ապա մեծաւշնորհակալութեամբ եւ բարեխորհուրդ ծառայականխոստմամբք խնդրէ հրաժեշտ դառնալոյ անդրէն ՚իհայրենի տէրութիւնն ՚ի Կայսերէ՝ յայտ արարեալ նմաթէ այց արար Տէր եւ յաջողեաց ՚ի բարութիւն աշխարհինՀայոց։ Իսկ կայսր Կոստանդին ըստ ժամանակի լրութեանբարւոյն սիրալիր սրտիւ հաւանեալ խնդրոյն Աշոտոյ, ապա եւս յոգնապատիկ պատրաստէր նմա պարգեւս եւպատիւս եւ բազում կարասիս եւ երեւելի զարդս եւ զէնսեւ նժոյգս ոսկեղէնս եւ ոսկէսանձս, եւ բազում եւսգանձիւք զնա փարթամացուցեալ, եւ բազում զօրավարսեւ զօրս Հռովմայեցիս ՚ի ձեռս նորա գումարեալ՝յուղարկէ յիւրական աշխարհս։ Որոյ չուեալ երթեալանցեալ զբազում օթեւանօք, եւ եկեալ հասեալ յաշխարհիւր՝ զբազումս նուաճեալ ՚ի հնազանդութիւն ինքեանկացուցանէր. եւ ՚ի բազմաց նորընծայ իմնհիւրամեծարութեան ակն կալեալ սպասէր։ Իսկ վասնզիմեծ դաստակերտն Կողբ դիմագրաւ ընդդէմ նորա գտանէինչարութեամբ՝ ոչ երբէք հաւանական միտս ՚իհնազանդութեան սակի ստացեալ, վասն այնորիկ իսկ ՚իգերութիւն Յունականացն զնոսա մատնէր։ Եւ ապաԱշոտոյ սպարապետին Հայոց ՚ի սմին իսկ յայսմ ժամուեղեւ իսկ եւ իսկ դառնալ յոստիկանէն Յուսփայ՝ եկեալհասեալ մտեալ ՚ի մայրաքաղաքն Դվին։ Եւ քանզիխորամանկ ոստիկանն խորհրդաբար ՚ի մտի եդեալ՝ սուրհակառակութեան ՚ի մէջ նոցա արկանել, այսպիսաբարնանրական մտօք թագ կապեալ սպարապետին Հայոց եւսուսեր ընդ մէջ ածեալ՝ առաքէ յաշխարհ իւր. որ գրեթէգիրկ ընդ խառն ՚ի դիմի միմեանց հարան՝ ինքն եւհոմանուն իւր արքայորդին։ Իսկ իբրեւ եկն եւ ետեսզաշխարհս առհասարակ սպառեալ սատակմամբ եւ զայլսվաճառակուր լեալ եւ զմնացեալսն ցանեւցիր անկեալ եւսփռեալ յօտար ազգս, եւ սիրելի դաստակերտն իւրվանեալ վարատեալ եւ գերեալ յարքայորդւոյն Աշոտոյեւ ՚ի Հռովմայական զօրացն, եւ զայլս եւսզգերդաստանս նորա եւ զգեօղս յաւարի առեալ. ապաայնուհետեւ երկաքանչիւրքն նոքա իբրեւ զօտարածինթշնամիս ընդ միմեանս ՚ի գրգռութիւն մարտիցմարտուցեալ՝ ջանահնար լինէին զմիմեամբք ելանել ՚իհակառակութիւնս եւ ՚ի կռիւս։ Եւ վասնզի ՚ի վերայերկոցունց նոցա թագաւորական անունս կառուցեալեդեալ էր ՚ի նախանձ չարակնութեան յաչաղման ընդմիմեանս բերեալ, վասն այնորիկ առաւել ընդվզեալզչարէին՝ իւրաքանչիւրօք ՚ի նոցանէ զիւրն խնդրելովկացուցանել։ Յայսմ վայրի եկն ապա մեծ իշխաննՍիւնեաց Սմբատ ՚ի Վասպուրական կողմանէ անտի առարքայորդին Աշոտ. եւ բազում պատուասէր եւ սերտհարազատութեամբ ընկալաւ զնա՝ մեծապանծ պատուովշքեղացուցեալ։ Եկն եւ մեծ Հայկազունն Վասակ՝եղբայր մանկազրաւ իշխանին Գրիգորոյ, եւ զնա եւս ՚ինոյն պատիւ պերճութեան վայելչական կարգօքմեծարէր։ Եւ ապա հոմանունքն երկոքեան, որքզթագաւորական անուն ժառանգեալք էին՝ առաւել եւսսաստացուցանէին ՚ի մէջ իւրեանց զաղմուկխռովութեան։ Իսկ իմ ապա ըստ դիպաց ինչ ՚ի ժամ դիպօղժամանեալ եկեալ հասեալ ՚ի հեռաստանէ հալածանացն, եւ տարուբերեալ եւ համոզեալ ՚ի մէջ նոցա՝զվայելուչ եղբայրական լծակցութիւն պատրաստել ՚իմէջ նոցա ջանահնար լինէի։ Ըստ որում ապայունկնդրութիւն ինձ եկեալք երկաքանչիւրքն եւհաւանական միտս ստացեալ՝ ՚ի պայման միաբանական եւխաղաղաւէտ սիրոյ հաստատեցի նոցա։

[57]

Իսկ ապա թագաւորնԱշոտ արքայորդին չուէր գնայր երթայր հասանէր ՚իկողմանս Գուգարաց մերձ յամրոցն մեծ, որ ՚ի լեզուՎրաց Շամշուլդէ, այսինքն՝ Երեք նետն անուանի. վասնզի հօր նորա զազգսն զայնոսիկ շուրջ զամրոցաւնսեպհականացուցեալ էր իւր եւ զեղբարս երկուս՝ Վասակեւ Աշոտ ՚ի տոհմէ Գնթունեաց բերդապահս եւվերակացուս նահանգին այնմիկ կացուցեալ։ Իսկ սազնոյն հնազանդութեան կարգ առ ՚ի նոցանէն առ իւրպահանջէր գալ ՚ի մտերմութիւն ծառայութեան։ Եւվասնզի նուազունս եւ սակաւս անդր գտանէր ռոճիկսզօրացն. վասն այնորիկ զզօրսն իւր ՚ի մօտակայգաւառն առաքէր երթալ հոգալ գտանել զապրուստիւրեանց՝ մինչեւ անդրէն ընդ կրունկն ինքն դարձցի։Եւ ինքն ապա վայելուչ եղբարբն Աբասաւ եւ երկերիւրյիսուն արամբք երթեալ առկայացեալ դարէր դադարէրմերձ յամրոցն՝ որ կոչէր Սակուրէթ։ Իսկ Վասակ եւԱշոտ իբրեւ տեսին զայն, թէ կարաւան սպայինսպառըսպուռ առ ՚ի նմանէ պակասեալ է եւ առ ՚իյումեքէ հուպ ընդ հուպ չիք նմա օգնականութիւն. այնուհետեւ սոնքացեալք ստուարացեալք եւ կիցսընկեցեալք՝ միանգամայն իսկ գումարտակ զզօրսիւրեանց առնէին ծածկաբար, ընդ ինքեան ունելով եւզսիրելիսն իւրեանց յանբոկ գործոյն զսպայազօրսնՏփխեաց եւ զծործորոցն Կովկասու, եւ իբրեւ արանցաւելի քան զչորեքհազարաց սուսերամերկացվահանաւորաց նիզակաւորաց վաղակաւորաց. եւ ապայեղակարծումն ժամու ՚ի վերայ հասեալ՝ ասպատակսփռէին։ Իսկ զանպիսի նոցա տեսեալ սաստիկ հէնս եւգռոյթս բազմութեան զօրաց զիւրեամբք շուրջ պատեալ՝ապա բազմապաղատ արտասուօք յօգնականութիւն զբարձրբազուկն Տեառն Աստուծոյ կարդային, որ կարողն էմիով զհազարսն հալածել. եւ կնքեալ զինքեանս նշանաւխաչին՝ ահագին իմն դղրդմամբ ճակատս մարտից ընդդէմյարդարէին եւ արիաբար առնաբար առնազէն ասպազէն ՚իվերայ շահատակեալք՝ առ ՚ի քթթել ական վաղվաղակիհերձեալ ընդ մէջ զջոլիրս ասպարափակ ռազմինբազմութեան ընդ կրունկն դարձուցանէին. եւերկերիւրօք միայն արամբքն զչորեք հազար սպառազէնսնոցա ջնջեալ ջարդեալ վանեալ վարատէին։ Զոմանս ՚իսուր սուսերի եւ ՚ի սլաքս նետից եւ ՚ի տէգս նիզակացհաշեալ մաշեալ սատակէին. զոմանս իսկ ձերբակալարարեալ զՍառակինոսսն սատակէին. եւ զոմանց զունչսեւ զականջսն կտրէին. իսկ ՚ի քրիստոնեայս խնայեալկապուտ կողոպուտ արարեալ զնոսա թողուին երթալ գնալ՚ի բաց, եւ գրեթէ ոչ ոք ՚ի նոցանէ ճողոպրեալգտանէր, բայց միայն Վասակն սակաւ արամբք փախստեայանկեալ յամրոցն Շամշուլդէ։ Արդ՝ այս այսպէսիրագործեալ, քանզի որպէս նկանակն Գեդէոնի դարձեալհոլովեալ ՚ի բանակն այլազգեաց եւ լիզաջինջ զնոսաարարեալ՝ ինքն Աշոտ եղբարբն իւրով դառնայ գնայխնդութեամբ եւ յաղթութեամբ բազմաւ եւ մեծաւ աւարաւզկողմամբք Վրաց աշխարհին առ յաւէտ սիրեցեալնիւրեանց իշխանն Գուրգէն։

Բայց հեզահամբոյր իշխաննՍիւնեաց ընդ կրունկն յարքայորդւոյն դարձեալյԱրագած լեռնէ անտի՝ չուէ հանդիպի եղբարց իւրոցերեցունց՝ Սահակայ Սիւնեաց տեառն եւ ԲաբգէնիՎասակայ. վասնզի նոքա դեռ ընդ դեռ եկեալ անցեալ էինյաշխարհ տէրութեան իւրեանց ՚ի փախստէնէ անտիհրոսակի նոցա Յուսփայ։ Եւ ապա վայելչաբար սիրով ՚իմիասին միախորհուրդք զմիտս կառավարեալք՝ տիրէին՚ի վերայ սեպհական իշխանութեանն իւրեանց. գուն ՚իվերայ գործել շինել եւ նորոգել զհայրենիտէրութիւնն՝ զանկեալն եւ զկործանեալն ՚իթշնամեաց։ Այլ եւ կանայք եւս երկաքանչիւրոցնեղբարց գրաւեալքն ՚ի գերութեան՝ զերծեալք ՚ի ձեռացգերչացն, յետ երկեամ մի գային հանգչէին ՚ի գահս եւ՚ի սենեակս տերանց իւրեանց։ Բայց եւ Հայկազուն եւսեղբարքն Սահակ եւ Վասակ՝ բնաբար կուսակալքգաւառացն որ շուրջ զեզերբ Ծովակին Գեղամայ, յայսմ՚ի սոյն աւուրս եկեալք ՚ի հեռաստանէ հալածանացն՝տիրէին պայազատեալք զաշխարհս տէրութեան իւրեանց։

[58]

Իսկ թագաւորն Աշոտ՝ - վասն որոյ այժմ բանս ճառէրվասն նորա - լուեալ զմիւս թագաւորէ հոմանուն իւրհօրեղբօրորդւոյ, եթէ ոչ եկաց մնաց ՚ի սահմանեալուխտին որ ՚ի մէջ նոցա, այլ ընդ իւրով ձեռամբնուաճեալ կացոյց զաւանս եւ զագարակս որ շուրջզՎաղարշապատ քաղաքաւ, սակս այսորիկ հետաքրքիրլեալ ՚ի թշնամութիւն ընդ միմեանս եւ ամբոխսմարտկաց եւ հոյլս հինից պատրաստեալ՝ մինչդեռ Աշոտանկասկածաբար կայր նստեալ ղօղեալ ՚ի գիւղն որՎաղավերն անուանի - յեղակացծումն ժամու յառաւօտինպահու յանկարծօրէն ՚ի վերայ ժամանեալ՝ ջոլիրսջախջախս ջարդոցաց ՚ի վերայ զօրու նորա ածէր. եւմիաձի միահանդերձ զինքն եւ զհասարակ գունդնվարատեալ փախստականութեամբ՝ առհասարակ յաւարիառնոյր զամենայն կապուտ կողոպուտ նոցա եւ զզէնս եւզզարդս եւ զձիս եւ զջորիս բազում յոյժ։ Եւ ինքնդարձեալ չուեալ ՚ի Վաղարշապատ քաղաք առկայացեալարձանանայր ՚ի նմա։ Իսկ միւս եւս Աշոտ չոգաւ նստաւ՚ի Դվին քաղաքի։

Իսկ ես ապա ժամանեալ անդ ՚իմէջ նոցա՝ ոչ սակաւ ինչ բանս յանդիմանութեան եւլուտացօղ ապառում խռովութիւն ՚ի վերայարքայորդւոյն ածէի արտօսրաթոր տոչորմամբ սակսայնպիսի մահահոտ դրժողութեանցն զոր արար։ Եւ թէպէտբողոք բարձեալ ջանահնար լինէի բառնալ ՚ի միջոյնոցա զչար սերմանացանի որոմնն, զի մի՛ գտցի ՚ի նոսախմորք ցաւոց - որ թէեւ առ ժամայն տեղի տուեալ բանինհաւանական սնուցանէին կամս ՚ի հաշտութեան սակի -սակայն ոչ կացեալ մնացեալ ՚ի բանսն բարեզգեացս, այլ վաղվաղակի ՚ի չար մախանս դարձեալ հակամիտէին, եւ այնպէս տակաւին ընդ միմեանս դատէինկշտամբութեամբ չարի եւ բորբոքեալ նախանձու։ Եւ ապաերկաքանչիւրք նոքա հետամուտք լեալք միմեանց եւզմիմեամբք պարայածեալք՝ առհասարակ դղրդեալսասանեալ աւերեալ քանդեալ կործանեալ լինէրսեպհական տէրութիւն աշխարհին իւրեանց. եւզմեծութիւն եւ զփառս իւրեանց ազգի օտարի տուեալ՝՚ի փարթամութիւն այլոց եւ յաղքատութիւն ինքեանցտարածեցին զճանապարհս իւրեանց։ Եւ այսպէս զերկեամմի ելուզակօրէն զկնի իրերաց դռոյթս տային։ Իսկ եսաւա՛ղ եղկելի անձին իմոյ կարդայի, զի բազում անգամբնակեաց անձն իմ ընդ այնոսիկ ոյք ատէին զողջոյն, վասն զի ես էի խաղաղարար եւ յորժամ խօսէի՝ նոքամարտնչէին ընդ իս։ Իսկ թագաւորն արքայորդինգնացեալ առնու ՚ի կնութիւն իւր զդուստր իշխանինմեծին Սահակայ, որ Սեւադայն յորջորջէր. եւ անդզպարսն պարեալ եւ կաքաւսն յօրինեալ՝ առաքէ նմաոստիկանն Յուսուփ թագ արքայական եւ զզարդսզգեստուց պատուականս եւ պայծառս եւ վայելուչս, եւձիս ոսկեսանձս պատուական զինուք եւ զարդուք, եւհեծեալս յօգնականութիւն նմա գունդ Իսմայէլեան։Իսկ նորա պսակեալ թագիւն, որ առաքեցաւ յոստիկանէն՝եւ բազում կարասիս եւ գանձս նա ոստիկանին առաքեալ՝առեալ ապա եւս ընդ իւր զզօրս իշխանին Սահակայաներոյ իւրոյ՝ գայ չուէ հասանէ ՚ի դուռն Դվինքաղաքի, վասնզի ՚ի նմա իսկ արկայացեալ կայր միւսթագաւորն հոմանուն նորուն. եւ գումարտակ զօրս ապասփռեալ տարածանէին ՚ի մարտ։ Իսկ ես ՚ի խաղաղութիւնմիշտ խօսէի ընդ իւրաքանչիւրսն՝ որպէս միանգամայնեւ երկիցս եւ երիցս։

Բայց արքայորդին Աշոտ ՚իբազմութիւն զօրացն ապաստանեալ եւ ՚ի քաջութիւնինքեան նա յուսացեալ՝ ամբարտաւանս եւ բարձրայօնսփքայր. ընդ որս ոչ թերեւս հաճեալ Տեառն, եւ իբրեւմարտն ընդ միմեանս բաղխեալ ըստ գրգռութեանյուզմանն Գրիգորոյ աներոյ արքայորդւոյն եւ որդւոյիշխանին Սեւադայի՝ ՚ի փախուստ առաջի նոցա դառնայինզօրք Աշոտոյ արքայորդւոյն, եւ զբազումս ՚ի զօրացնսրոյ ճարակ տային ըստ Իմաստնոյն բանի, թէ Տէրամբարտաւանից հակառակ կայ. ապա գնացեալ չուեալերթեալ արքայորդին առ մեծ իշխանն Վրաց Գուրգէն եւզօրս բազումս ՚ի նմանէ գումարտակեալ՝ դարձեալ գայրհասանէր ՚ի Վաղարշապատ քաղաք։ Եւ յայնմ նուագի ապաոչ տուաւ նոցա առ ՚ի յինէն թոյլ մարտիւ ընդ միմեանսհարկանիլ, այլ բաղխեալ իմ զգործարանս իմաստիցնոցա՝ խրատու բարւոյ զունկն մատուցանէին, յօգտութիւն սիրոյ ընդ միմեանս իմաստութեամբբերեալք։ Զայսու ժամանակաւ ապա իշխանն ՍիւնեացՍահակ, որ սեպհականաբար պայազատէր զգաւառսն առծովեզերբն Գեղամայ՝ վախճանեալ փոխի ՚ի կենացս, թողլով իւր ուստր մի մանկիկ տղայ փոխանորդ. եւ դնենզնա ՚ի քնարանի առ դուրս ձեռակերտ եկեղեցւոյնիւրոյ ՚ի գիւղն Նորատունս։

[59]

Բայց թագաւորն Աշոտարքայորդին չուեալ գնայ առ մեծ իշխանն Սահակ աներիւր. եւ ապա զկնի իւր զնա համագունդ հանդերձեալիւրովքն զօրօք երթայ գնայ յՈւտի գաւառ առ ՚իհնազանդել զբիրտ ապստամբութիւնն Մովսիսի, զոր իւրիսկ կացուցեալ էր զնա իշխան եւ հրամանատարճուաղաբարոյ ազգացն այնոցիկ Ուտի գաւառի։ Անդ ապամեծ քորեպիսկոպոսն, որ պայազատէրն իսկ զմասնԳուգարաց մերձ ՚ի Դրունս Ալանաց՝ գայր հասանէրզօրու բազմաւ ՚ի թիկունս օգնականութեանթագաւորին։ Իսկ Մովսիսի տեսեալ զբազմութիւնզօրացն տարմաբար հորդան տուեալ ՚ի վերայ նորա՝ ապաեւ նա գումարտակ մեծ առնէ յանդուգն եւ անճոռնիզօրաց, գրեթէ իբրեւ զյորձանս ինչ ուղխից ընդ զառ ՚իվայր հեղեալ, որք եւ ընդվզեալ փութային հանելմերժել զթագաւորն իւրեանց։ Իսկ նա պատգամ առՄովսէսն յղէր, զսառուցեալ հպարտութիւն բարուցնջեռուցանել՝ եւ գալ ՚ի հնազանդութիւն եւ կեալ ՚իխաղաղութեան եւ ՚ի հանդարտութեան*)։ Բայց նա յաւէտիմն խրոխտ խստութեամբ զպատասխանիս պատգամացնդարձուցանէր։ Ապա խոհեմ եւ ուշիմ թագաւորն հանդերձիշխանաւն Սահակաւ կուռ վառեալ զզօրս իւրեանցյաղեղն եւ ՚ի սուսեր եւ ՚ի տէգ նիզակաց՝ արս ընտիրսհոյակապս, առաջինս եւ ահեկինս կազմէին. եւ չուեալիբրեւ զհրոսակ իմն վաղվաղակի հասանէին յափնձորոյն, յորում ամրացեալ կայր Մովսէս համագունդիւրայօքն զօրօք. եւ անդ ապա ահագին իմն դղրդմամբշահատակեալ ահս պակուցանօղս ՚ի վերայ նոցահեղուին։ Իսկ զայնպիսի ոյժ պնդութեան տեսեալզօրացն Մովսիսի՝ յանկարծակի ցան եւ ցիր այսր անդրյարձակմամբ փախստէիւ հեռանային ուրոյնանային՝միայն թողլով զՄովսէսն։ Ապա եւ ինքն վաղվաղակիխուճապեալ ելեալ ՚ի ձորակէն յարեւմուտս կոյսհապճեպով փախստեայ գնայր անկանէր յաշխարհնՍիւնեաց առ իշխանն Սմբատ. զի թերեւս ՚ի սադրելոյնորա հետի աղագս գտանել մարթասցի իւրայոցնտարակուսանաց։ Եւ մինչդեռ թագաւորն առկայացեալյՈւտի գաւառի համոզել նուաճել զխստապարանոցաւազակուտ մարդիկ աշխարհին, յանկարծակի դիմեալչուեալ գնացեալ Մովսէսն ՚ի Սիսական կողմանցն՝ ՚իմտի դնէր երթալ առ մեծ քորեպիսկոպոսն Ծանարաց եւբարւոյ խոստմամբ միաբան ընդ իւր զնա կացուցանել եւգրաւաթափ իւրոյ տէրութեանն լինել։ Զայն անցս աղէտիընդ հուպ զգացուցեալ թագաւորին՝ վաղվաղակի զհետաճապարել կրթի. եւ ձի ՚ի ներքս տարեալ ՚ի սաստիկվառեալսն եւ ՚ի կազմեալսն Մովսիսի եւ մօտ առ նահասեալ եւ զագուցեալ գլխանոցն երկաթի վաղերբդիպեցուցեալ՝ շեշտ ընդ մէջ ճեղքէր զամուրգլխանոցն, եւ յերկիր զնա հարստեալ. եւ ընդ կրունկնդարձեալ առեալ ընդ իւր զՄովսէսն տանէր, եւ խարեալզաչս նորա խաւարեցուցանէր կուրութեամբ. վասն զի որկամաւ կուրութիւն յինքն կրէ՝ ոչ երբէք կարէ նա գալյառողջութիւն։ Իսկ իբրեւ այս այսպէս ՚ի կամս անձինեղեւ իրագործեալ, ապա չուէ գնայ առ թագաւորն ՚իգաւառն Շիրակ եւ սիրալիր սրտիւ առ ինքն կոչէզեղբայր իւր զԱբաս, զոր իշխան իշխանաց էրկացուցեալ, եւ զիշխանն Վրաց Գուրգէն զնորուն աներ՝չեւեւս գիտելով զոր առ ՚ի նոցանէն էր նմա նիւթեալդաւաճանութիւն չարակնութեան նախանձու։ Եւհանդիպեալ միմեանց ՚ի գիւղն Որմանի՝ մեծապատիւզնոսա առնէ ըստ օրինի թագաւորաց բազմապարգեւբարութեամբք։

Եւ վասնզի ոչ լինէրյաջողեալ նոցա յայնմ տեղի բանալ նոցա զդուռնկորստական ըստ երկնային այցելութեանն՝ յուղարկի՝՚ի նոցանէն. եւ եկեալ առկայանայ առանց իմիքկասկածանաց ՚ի քաղաքագիւղն Երազգաւորս։ Իսկ նոցա՚ի ձեռն պատրուակի սիրոյ զդաւելն թագաւորինխորհեալ եւ հնարս որոգայթից նիւթեալ՝ յանկարծակի՚ի վերայ յարձակէին բազկել զնա անյայտաբար։ Իսկապա փոքր ինչ յառաջ իրազեկ լեալ թագաւորն եւ ստիպովառեալ ընդ իւր զուստր Աբասայ եղբօր իւրոյ եւ զգաղթնԵրազգաւորից եւ հազիւ ՚ի խարդաւանականորսորդութեանցն ճողոպրեալ՝ չուէ գնայ յՈւտիգաւառ։

Իսկ նոցա եկեալ եւ ոչ գտեալմարթեցուցանել զոր կամէինն՝ ամօթ զանձամբ արկեալեւ յետկոյս մնացական գաղթն յաւարի առեալ՝դառնային։ Եւ յայնմհետէ ապա սաստիկ թշնամութիւն ՚իմէջ նոցա զեղեալ լնոյր յայսպիսի խորհեցեալ մահահոտչարութենէ։ Բայց Վասակ, որ սեպհականաբարպայազատէր զտէրութիւն Գեղարքունւոյ՝ կարծիս իմներկիւղի զարքայէ ՚ի մտի եդեալ՝ խնդրէր առ ՚ի նմանէյետկար երդման, զի անկասկած լիցի ՚ի մտանելն առ նաեւ յելանելն. զոր իմ իսկ ընկալեալ յարքայէզնամակն՝ եւ տուեալ առ Վասակ։ Ապա չուէ գնայ առթագաւորն. եւ յառաջնում նուագին իբրեւ զհակամիտգործակից եւ զեղբայր սիրելի հաւատարմացուցեալ իւրընդունէր զնա պատուով մեծաւ։ Իսկ զկնի ապահրապուրեալ յոմանց, որք ասէինն թուղթս առ նա գտեալզմիւս թագաւորին Աշոտոյ եւ Գուրգենայ աներոյ իւրոյ՚ի ձեռն սուրհանդակի միում լի ամենայն խորամանկխորհրդովք. սակս այսորիկ կալեալ կապէ զնա երկաթիկապանօք եւ դնէ յամրոցի անդ, որ Կայեանն կոչի։ Իսկես թէպէտեւ սաստկագոյն բան յանդիմանութեան ՚իվերայ ածեալ թագաւորին՝ պաշարեցի զնակշտամբութեամբ մեծաւ վասն ստելոյ ուխտին երդման եւկապելոյ զՎասակն եւ ընդ իւրով ձեռամբ զտէրութիւննորա նուաճելոյ. սակայն նա ՚ի Վասակ զվնասն տարեալմղեալ հանէր եւ փոքր ինչ աւուրս ժամ եդեալ՝ յանձնառնոյր արձակել ՚ի կապարանէն եւ հաստատել զնայաշխարհ տէրութեան իւրոյ։ Սակայն եւ ես սակսայնորիկ թոյլ առժամայն տուեալ՝ զի մի՛ թերեւս ըստմանկական բարուցն գազանական ինչ ստասցի կամս, եւզանկազմն դրժեալ գործեսցէ իր, որ եւ այսպէս ապաայլում տեղւոյ զայսոսիկ թողի հոգալ՝ երկնաւորայցելութեանն յանձն արարեալ։

[60]

Զայսու ժամանակաւ ոմնՀագարացի, Փարկինի անուն իւր՝ ոստիկան ՚ի Հայսյամիրապետէն անտի առաքեալ եւ ընդ իւր բերեալ թագ՝դնէր ՚ի գլուխ թագաւորին Գագկայ՝ երեքկին զնապսակեալ ՚ի վերայ Հայաստանեայցս, եւ այլեւսբարեվայելուչ զարդուք զնա շքեղացուցեալ։ Ապա եւթագաւորն եւս ոչ սակաւ ինչ պատիւս եւ պարգեւսառատաձիրս նմա շնորհէ. այլ եւ ամիրապետին եւսբազումս առաքէ գանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ զկէսն ՚իսակն արքունի եւ զայլսն ՚ի նպաստ օժտութեան։ Բայցոստիկանն Յուսուփ յաւէտ իմն ընդ այսոսիկ զչարեալ՝ահագինս կրճտէր զատամունսն ՚ի վերայ թագաւորինԳագկայ, սպառնացեալ լի ապականութեամբք եւմօտալուտ բանիւք։ Բայց հոյակապ իշխանն մեծ Սահակ, որ որդիացուցեալն էր փեսայութեամբ զթագաւորնԱշոտ, հրապուրեալ ՚ի բանս թովչաց ոմանցչարախորհաց՝ ընկլոյզ զիմաստութիւն իւր մեծ, եւ ապասկսաւ չարիս իմն ՚ի վերայ թագաւորին նիւթել, իբրյօտար թշնամւոյ։ Եւ իբրեւ սառնամանիք ցրտութեանձմերայնոյն ՚ի բաց եդաւ, ապա երկաքանչիւրք նոքազօրաժողով լինէին ՚ի մարտ ընդ միմեանս պատերազմել. եւ այնուհետեւ հասեալք ՚ի մի վայր ՚ի գեօղնԱխայեանս՝ ճակատս ռազմի մարտկաց ընդդէմ միմեանցպատրաստէին։ Ապա մեծամեծք աւագանւոյն յանդիմանեալզերկաքանչիւրսն՝ իբրեւ զհպարտս եւ անձնասէրսզնոսա լինել եւ սկիզբն զինքեանս ամենայն լաւութեանեւ քաջութեան ցուցանել. եւ այսպէս համոզեալ՝ ՚իմէջ նոցա դաշինս հաստատեն խաղաղութեան։ Եւ ապաբազում ուխտ երդմանց գրով կնքեալ տան իրերացքրիստոսադիր կիտիւն եւ միջնորդութեամբ սրբոյնշանի խաչին։ Եւ ապա թագաւորն ընդ կրունկն դարձեալվաղվաղէ չուէ գնայ ընդ դուռն Դվին քաղաքին. եւ անդբազում արեան ճապաղիս ՚ի նոցանէն հեղեալ եւառհասարակ յաւարի առեալ զնոսա՝ հնազանդեցուցանէրզամբարտաւան եւ զբիրտ ապստամբութիւն նոցա ընդ լծովծառայութեան իւրոյ։ Աստ ուրեմն ապա մեծ իշխաննՍիսական տոհմին՝ Սմբատ, երիս եւս եղբարբքն հանդերձցասմնական իմն սրտիւ դժգմեալ ընդ Հագարացւոյն, որյայնժամ զգաւառն Գողթան բռնակալեալ պայազատէր՝խնդրէին առ ՚ի նմանէն յինքեանս դարձուցանելզսեպհական իւրեանց ամրոցն Երնջակ եւ զառստորոտովնորա զգաւառն, զոր Յուսփայ ոստիկանին առեալ տուեալէր ՚ի ձեռս Գողթան բռնակալին. այլ նա իբրեւյարքունուստ զայն նմա շնորհեալ համարէր եւ ոչառնոյր յանձն տալ։ Իսկ ապա երկաքանչիւրքն կողմանքզօր գումարեալ գունդ կազմեալ՝ իբր հրոսանուէր իմնդդրդմամբ մարտ ընդ միմեանս հարկանէին։ Եւ իբրեւջոլիր ռազմին կազմեցաւ եւ ասպատակն զմիմեամբքսփռեցաւ եւ գունդն Հագարացւոյն աղմկեալ յետկոյսհարան մերձ ՚ի պարտել, անդ ապա զօրն Գաբաւոնացիիշխանին Սմբատայ, որ ՚ի թիկանց կուսէ կայինՎասակայ եղբօր նորուն ՚ի ձախակողմ թեւոյնյանկարծօրէն խորհրդեամբ չարի համագունդ ընդՎասակայ ձի ՚ի ներքս տարեալ եւ առհասարակ ՚ի վերայյարուցեալ դիաթաւալ զքաջն եւ զկորովին Վասակարկանէին. եւ ինքեանք թիկունս առ ՚ի գնալդարձուցեալ՝ չուէին ՚ի Նախջաւան քաղաք։ Իսկ զդիակգեղեցիկ երիտասարդին բարձեալ եղբարցն ՚ի տեղւոջէճակատուն՝ տարեալ եդին ընդ հարս իւրեանց, արարեալկոծ մեծ ՚ի վերայ նորա։

Բայց թագաւորն Աշոտ իբրեւզկամակատարս զԴվին քաղաք իւր պատրաստեաց, ապաթիկունս առ ՚ի գնալ ՚ի նոցանէ դարձուցեալ՝ չուէյաշխարհն Վրաց եւ անդ ընդ իւր զթագաւորն ՎրացԱտրներսեհ առեալ՝ երկաքանչիւրք նոքա ՚ի մարտ ընդիշխանին Գուրգենայ մտեալ՝ խնդրէին զիւրաքանչիւրվրէժս. զորս նենգապատիր չարակնաբար գործեցին նմաահս ապիրատս եւ աշխարհաւեր կործանումն։ Եւ թէպէտմիւս եւս թագաւորն Աշոտ եւ եղբայր արքայորդւոյնԱբասայ գրոհ իմն ՚ի Գուրգէն տուեալ հաւաքէին. սակայն ոչ կարացեալ ըստ օրինի մարտից զդէմ նոցաունել՝ ՚ի հովիտս խորափիտս եւ յանտառախիտ խորաձորսամրացեալ լինէին։ Բայց անձկութիւն վայրացն ոչթերեւս սպառսպուռ զասպատակ հինին ՚ի նոցանէնկարողանայր արգելուլ. այլ միշտ զբազմութիւնվահանակիր զօրուն իբր ասպարափակս իմն ընդդէմ նոցատուեալ եւ ՚ի յաղեղն եւ ՚ի սուսեր վառեալ՝ բազումվիրաւորս տապաստ ՚ի նոցանէ արկանէին, մինչեւխօսէին նոցա ՚ի հնազանդութիւն եւ ՚ի խաղաղութիւն. եւ զորս ՚ի ձեռանէ նոցա բերաւ աւերումն եւսասանումն աշխարհին՝ կրկին տուժիւք զնա նորոգեալ։Եւ մինչդեռ այնպէս զսահման խաղաղութեան մերձ էինընդ միմեանս հաստատել՝ իսկ եւ իսկ ժամանեալգուժկան յՈւտի գաւառէ առ թագաւորն Աշոտ հասանէր, ասելով նմա զելս իշխանին Սահակայ աներոյ իւրոյյՈւտի գաւառ եւ զուժգնապէս յաւարի առնուլնառհասարակ եւ զյափշտակութիւնն ՚ի նոցանէ ամրոցացնոր ՚ի Ձորոյփոր՝ տանել զգաղթ յաշխարհին յամրոցսիւրոյ տէրութեանն եւ զիւր արձանանալ եւ կալ նստելզլեռնակողմամբ գաւառին։ Զայս լուեալ ամենահարուստեւ բազմահանճար թագաւորն Վրաց Ատրներսեհ՝ լքեալթողու ՚ի բաց որ առ ձեռն կայր պատրաստ զգործնԳուրգենայ քեռորդւոյ իւրոյ՝ իբր պարապոյ գոլ զայնհոգ եւ այլում տեղւոյ թողլի է, եւ վաղվաղակիպատրաստաբար իմն յուղարկէ առ ՚ի յիւրմէ զԱշոտթագաւոր Հայոց յանբոկ գործոյն իշխանին Սահակայ։Բայց նորա զզօրս իւր յետ զթիկամբք իւր թողեալ եւընտրեալ արս իբրեւ երեք հարիւր միայն սաստիւհապճեպով գան հասանեն ՚ի Ձորոյփոր։ Եւ տեսանեն նախզԿայանն կոչեցեալ բերդ յափշտակեալ իշխանինՍահակայ, եւ որ. ՚ի նմա կայրն ՚ի դիպահւոջ Վասակտէր Սիւնեաց հանեալ արձակեալ զնա ՚ի տուն հօրիւրոյ, եւ զայլ եւս ազատ կանայսն որ ՚ի նմա ըստ սակիգերելոց, սա անց վարատեալ՝ եւ պահնակս զիւրյամրոցն կացուցեալ։ Ապա եւ զմիւս ամրոցն, որ էրմերձ ՚ի նա՝ եւ զայն եւս գրաւեալ տագնապաւտարակուսից եւ սրոյ ճարակ զբերդապահնակսն տուեալ՝եւ խաղացուցեալ զգաղթ բնակչաց երկրին առհասարակաղխիւ իւրեանց յամուրս տէրութեան իւրոյ, եւզարտորայս նոցա, որ մերձ էր ՚ի հունձս՝ տարաժամզայն հնձեալ գերանդիւք եւ հրաբորբոք հրկիզեալ. զիմի՛ կռուիցին կալ զետեղեալ ՚ի նմա ոտք թագաւորինբնակութեամբ։ Արդ՝ իբրեւ զայնպիսին տեսանէրտակտկալի տառապանս եւ զաղմուկ շփոթի զեղեալ հեղեալզաշխարհաւ տէրութեան իւրոյ՝ այնուհետեւ ոչզանգիտեալ ՚ի բազմութենէ զօրաց իշխանին եւ ոչզնուազունս իւր գունդ ՚ի մտի եդեալ, չուէ գնայ ՚իհանդիպումն նոցա։ Վասնզի բանակեալ զետեղեալ կային՚ի ծործորս լեռնակի միոյ ըստ արեւմտեայ կուսէձորոյն Տաւըշոյ, վարանեալ յափշտակել եւ ձգելյորոգայթս իւրեանց զթագաւորն։ Եւ անդ ապա գտեալբլրակ մի, որ ունէր զինքեամբ քարաժեռ շրջապատ, ՚ինմա ելեալ բանակէր զօրն ողջոյն եւ զգիշերնամենայն։ Եւ պատգամ ապա զմի ոք եպիսկոպոսացն առիշխանն Սահակ առաքէր ասելով. «Ո՞րպիսի ինչ չար, կամ զի՞նչպիսի ինչ վնաս առ ՚ի յինէն քեզ բերաւարդեամբք, զի փոխանակ այնր՝ արժանի ՚ի քէն գտայայսպիսւոյ իմն ծանր աղէտի, զոր տեսի գործեցեալ, եւոչ յետկար երդմանն քո ածէր զքեզ ՚ի զղջումն. կամընդէ՞ր այժմ զրախնդիր լինիս հեղուլ զարիւն իմառանց բանի պարտապանութեան։ Բայց արդ՝ դարձ ՚իբարկութենէ այտի եւ դարձո ՚ի բարիսն զ՛ի նանիրթագուցեալ որոգայթ ապականութեանդ. եւ միայնզերկու ամրոցս զոր յափշտակեալ է քո՝ այսրէն տուրինձ եւ զգաղթ աշխարհիս դարձո. եւ յայնմհետէ եղիցիմիատարր խաղաղութիւն ՚ի մէջ մեր՝ որպէս հօրհարազատի եւ որդւոյ սիրելւոյե։

Իսկ իշխանն զայսպիսիսլուեալ բան պատգամի եւ ոչ պատասխանւոյ թերեւսարժանի համարեալ. այլ եւս քան զեւս մռմռեալ՝ առեպիսկոպոսն ասէր. «Դու նիստ աստ յիմում խորանի եւես առ նա սրով իմով չուեալ գնացից՝ վաղվաղակիզպատասխանին պատգամաց նմա հատուցիցե։ Եւ զայսասացեալ՝ գումարտակ զբոլոր զօրսն իւր առնէր աւելիքան զութ հազար արանց. եւ յառաջ կոյս մղեալ եւհանդէպ բլրակին հորդան տուեալ, յորոյ վերայ կայրթագաւորն՝ հրամայէր հետեւակամարտ գնդին վահանափակլինել, որ տեսութիւն իմն բերէր յինքն որպէսզանպարտելի պարիսպ. եւ ՚ի թիկանց կուսէ նոցազհեծելազոր գունդն պատրաստէր՝ սպառազինեալս եւվառեալս ՚ի զէնս եւ ՚ի զարդս. եւ առաջապահքն առաջիվահանափակ սպային սրավար երիվարօք խաղացեալ՝յայսկոյս յայնկոյս երթային գային։ Իսկ յելանելարուսեկին փայլատակունք ՚ի մերկապատեանվաղակաւորացն բազմութենէ հատանէին ե՛ւ ՚իսաղաւարտացն ե՛ւ ՚ի թիկնապահ ե՛ւ ՚ի լանջապահպղնձի տախտակացն ե՛ւ ՚ի պահպանակացն բարձիցն եւբազկացն։ Իսկ զայնպիսին տեսեալ բազում զօրս կուռսվառեալս զիւրեաւ զեղեալ թագաւորն՝ ապա եւ նազհարիւրսն զիւր յետկոյս թողեալ, որ լքեալքն էինյերկայն ուղոյ ճանապարհաւն, միայն երկերիւրօքնիջանէր ՚ի բլրակէն ընդդէմ նոցա։ Եւ անդ ապատարածեալ զյետկար երդմանն իշխանին առաջի երեսացԱստուծոյ՝ այսպէս եւ յինքեան ասէր. «Եթէ ես ինչսխալեցի, կամ ստեցի այսմիկ երդման՝ հատո ՏէրԱստուած զվնաս ստութեան իմոյ ՚ի գլուխ իմ. եւ եթէիշխանն ստունգանեաց սմա՝ ՚ի նա հատուցեալ զվնասիւր, փրկեա զիս ՚ի տարապարտ մահուանէս, զորնիւթեալ ածեն ՚ի վերայ իմե։ Եւ ապա զյետկար քարտին՚ի գրաստս խաչին սրբոյ կապեալ, զոր սովորն էր միշտառաջի իւր շրջեցուցանել, յանկարծակի զմիզինուորութիւն երկերիւրք նոքա զինուորեալք եւ ՚իձայն բարձր աղաղակեալք՝ ձի ՚ի ներքս տանէին։ Եւ նախինքն իսկ յասպարիսին շահատակեալ եւ յական թօթափելիբրեւ հողմ ինչ զնոսա փոթորկեալ՝ եւ ոչ մի ոչ մնացոք ՚ի տեղիս ճակատուն. եւ ոչ բնաւ իսկ երկուք ՚իմիասին ՚ի նոցանէն գտանէին, այլ ցան եւ ցիր սփռեալգլուխս կոհակացն եւ ընդ հովիտս եւ ընդ խորաձորս եւընդ անտառախիտ մայրիս, ոչ թերեւս առ ՚ի նոցանէնվրիպեալ ոք ՚ի փոքուէ մինչեւ ցմեծն, բայց միայներկուք նոքա՝ իշխանն Սահակ եւ Գրիգոր որդի նորուն, զոր ձերբակալ արարեալ տանէին։ Եւ ապա զամրոցնառհասարակ զԳարդմանայ թագաւորն ինքն գրաւեալ եւզբովանդակ աշխարհն յիւր անուն նուաճեալհնազանդէր։ Իսկ ապա ՚ի նանիր պակուցումն իմներկիւղի մահու ՚ի մտի եդեալ թագաւորին, զի թէթողից, ասէ՝ զիշխանն եւ զորդի նորուն, զմահն իմ այսգուշակէ. եւ եթէ ՚ի դիպահոջ զայդպիսի երեւելի արսկացուցից եւ զերծ յայլոց ձեռաց լինիցի դոցա, զորօրինակ Վասակայն, եւ այնպէս անշուշտ մահ իմ առդուրս կայ։ Եւ այնպէս անխորհուրդ երկիւղիւզգածեալ՝ կուրացուցանէ զաչս երկոցունց նոցա, ոչառեալ ՚ի միտ զայցելութիւնն Աստուծոյ, որ յայնմնուագին զնա ապրեցոյց, թէ կարող եւս է նոյն Աստուածոչ տալ թոյլ դարձեալ դաւանս կրել ՚ի խափանեալերկիւղէն։ Եւ այսպէս գործեալ իր դառնութեան՝անվստահ զսիրտ ամենեցուն կացոյց՝ ՚ի բացէ ՚ինմանէն տրոհեալ։

[61]

Բայց փոքր ինչ յառաջ քան զայսոստիկանն Յուսուփ ապստամբութեամբ բազմաւ ընդվզեալյԻսմայէլեան ամիրապետէ եւ ՚ի պարարտութենէպորտոյն անգուշեալ՝ առաքէ ապա զոմն ՚ի նախարարացիւրոց ամիրապետն անհուն իմն զօրօք հրոսակ նմա, որթէպէտեւ զմի նուագ եւ զերկուս ընդդէմ զինեալ՝հարուածս ՚ի վերայ արքունի զօրացն հասուցանէր. սակայն ոչ կարացեալ զդէմ ունել՝ ձերբակալ զնաառնէին, խաղացուցեալ տարեալ կապանօք վարեալ առամիրապետն։ Եւ այսպէս յայց ելեալ շնորհացնԱստուծոյ՝ փրկեաց զթագաւորն Գագիկ ՚ի գազանականչարաբարոյ սպառնալեաց նորա։ Բայց իբրեւ կալանզՅուսուփ ըմբռնեալ լինէր յամիրապետէ անտի. ապա ոմն՚ի ծառայիցն յաւէտ իմն ՚ի պատուաւորաց՝ Սբուկանուն, որ իշխան եւ հրամատար էր ամենայն տան նորա, բռնազբօսաբար տիրէր աշխարհի տէրութեան Յուսփայ։

Եւ յետ սակաւ աւուրց ապա եւյամիրապետէն իսկ փոխանակ Յուսփայ ոստիկանհաստատեցաւ։ Եւ ապա նա եւս առաւել քան զՅուսուփ ըստնմին սակի դնէր ուխտ միաբանական խաղաղութեան ընդԱշոտի, եւ Շահանշահ զնա անուանէր։ Բայց ոստիկաննՍբուկ դեռեւս ոչ մոռացեալ ՚ի սրտէ զմախանս չարթունիցն, զոր ՚ի թագաւորն Գագիկ հնարէին միշտթափել՝ յետ ոչ բազում ինչ աւուրց հորդան իւրոյզօրուն տուեալ, առաքէ զկողմամբք Ճուաշ գաւառի։ Որթէպէտ բնակիչք գաւառին իրազգած յառաջագոյն չարհինին լինէին. սակայն ոչ կարացեալ սպառսպուռգաղթիլ յամրոցսն, նոքա իբրեւ զկայծակն ՚ի վերայհասեալ եւ ասպատակս ընդ երեսս գաւառին սփռեալ՝բազում աւարառութեամբ կապուտ կողոպուտ առնէին. այլ եւ զոչ կարացեալսն աճապարել անկանել յամրոցսվայրացն ՚ի գերութիւն վարէին զներգեւեալ արսն եւզկանայս եւ զմատաղ մանկտի։ Իսկ ապա զայն տեսեալթագաւորին Գագկայ եւ ըստ հանճարագիտութեան իւրում՚ի մտի եդեալ զոչ կարօղելն կալ ընդդէմ Սբուկայմարտիւ պատերազմի՝ ՚ի հնազանդութեան պայման ընդնմա զբանս իւր փոխաբերէ։ Եւ ապա զոմն ԳէորգՀաւնունի ՚ի կրօնաւորական կարգէ բազում ընծայիւքեւ պատարագօք առ ոստիկանն Սբուկ առաքէ, խնդրելովզհաշտութիւն առ ՚ի նմանէ. որոյ առեալ եւ ընկալեալ՝տայ յետկար երդման ոչ եւս յաւելուլ կալ ՚ի նոյնոխո՛ր միտս ընդ թագաւորին։

Եւ դադարեալ այսպէս ասպատակհինին՝ հարթայարմար հանգչէին յաշխարհ տէրութեանթագաւորին Գագկայ ՚ի կայս հանգստեան իւրեանց՝յապահովացեալք յարտաքնոց յայնցանէ հրոսակաց։

[62]

Բայց յետ այսորիկ ստուգեալ մերկացեալ երեւէրապստամբութիւնն քանանիտ Գնթունւոյն Վասակայ, որում հաւատացեալ էր պահպանութիւն ամրոցինՇամշուլտէի. եւ ՚ի դերեւ ելանէր նորայն խոկացեալդաւաճանութիւն եւ թիկունս Աշոտոյ դարձուցանէր, որՇահանշահն անուանէր. եւ անձնատուր ՚ի Գուրգէնիշխան Վրաց լեալ՝ նմա զմեծ ամրոցն տալ խոստանայր, միայն թէ իւրում նահանգից տայցէ նմա այլ եւս ամրոցնԿրուստ քան զնա։ Իսկ նա զհայցեալն ՚ի Վասակայվաղվաղակի կատարեալ եւ յետկար երդման կնքեալ տայտանել նմա. որոյ հաւատարիմ բան ՚ի յերդմանն եղեալեւ ելեալ յամրոցէն չուեալ գնայ առ իշխանն Գուրգէն։Եւ վասնզի նախ քան զայս սպանաւ Աշոտ եղբայր Վասակայ՚ի սպայակոյտ զօրացն Վուրի աշխարհի. սակս այնորիկ՚ի ձեռն ձեռասուն կրտսերացն իւրոց հաւատայ զամրոցն՚ի չուելն իւրում։ Իսկ ՚ի հանդիպիլ սորա իշխանինԳուրգենայ՝ իսկ եւ իսկ առեալ զնա ընդ կրունկն անդէնդարձուցանէ, ածելով ՚ի դուռն ամրոցին առ ինքն տալհայցէր։ Իսկ պահնակք ամրոցին ոչ կամեցան տալ նախքան զառնուլն առ ինքեանս զՎասակ։ Եւ իբրեւ մարտընդդէմ մարդկան ամրոցին իշխանն յարդարէր, վաղվաղակի ապա պահնակքն զգացուցին Շահանշահի. եւնա աճապարեալ գայ յանբոկ գործոյն։ Եւ իբրեւ եկն ՚իտեղին՝ ՚ի բաց քեցեալ եղեւ Գուրգէն ՚ի դրանէամրոցին։ Բայց պահնակքն եւ ոչ առ նա եւս կամեցանտալ զամրոցն՝ մինչչեւ առ ինքեանս առեալ իցենզՎասակ. իսկ նա պատնէշ պաշարման շուրջ զամրոցաւնեդեալ ՚ի ժամ դիպող առնուլ սպասէր։ Բայց Գուրգենիբազում երդմամբ զպահնակսն հաւանեցուցեալ վասնզՎասակ տալ ցնոսա՝ հրաւիրեցան ապա զօր առաքել, զիառ նոսա զամրոցն տայցեն։ Իսկ իշխանին առաքեալիբրեւ արս երեք հարիւր քաջակորովս աղեղնաւորս եւվահանաւորս եւ սուսերաւորս, որք իբրեւ հասինզվայրս մտից գաղտնի դրանն բացեալ նոցա՝ առհասարակյամրոցն զեղան։ Իսկ մարդիկք ամրոցին՝ իմացեալզմահառիթ նենգաւոր շունչ պատրանաց նոցա զորհանդերձեալ էին կատարել, եւ ՚ի բաց զներքնաբերդնլքեալ թողեալ, ՚ի վերնաբերդ անդր համագունդ հորդանտային՝ սաստիկ մարտ ընդ զօրուն Գուրգենայ եդեալ, զի թերեւս արտաքս զնոսա կարասցեն կորզել։ ԻսկԱշոտոյ ոչ գիտելով զգործ իրին՝ այսպէս նմակարծեցեալ թուէր, իբր թէ ընդ միմեանս մարդիկամրոցին ընդհարեալք մարտնչին։ Եւ ապա ինքն իսկարտաքուստ ՚ի ներքս մարտ ընդ վերնաբերդն դնէր. իսկնոցա բացագանչութեամբ ձայն վերուստ ՚ի վայրզգացուցանէին արքայի զառարկուածսն իրին, իբր թէվասն նորա առ ՚ի նոցանէն այն բան պատերազմի ընդսպային Գուրգենայ իրագործի։ Իսկ նա ձայն առ նոսաարձակէր, զի «Թէ վասն իմ, ասէ՝ նկրտիք յայդպիսիմրցմունս, ասէ, ընդէ՞ր ոչ ինձ բացցի դուռնդ՝ զի եսմտից եւ դիւրեաւ վճարեցից զայդ հանդէս եւբազմապարգեւ զձեզ արարից ՚ի բոլոր բարութիւնսե։ Եւապա բացաւ նմա դուռն ամրոցին՝ եւ մտեալ իսկ եւ իսկառհասարակ զզօրն Գուրգենայ ձերբակալ առնէ։ Եւ յետփոքր ինչ աւուրց առհասարակ զամենեսեան զնոսաանպիտանս առնէ յաչաց եւ յընչոց եւ յականջաց։ Եւայնուհետեւ ապա հիւսիսական ազգքն այնոքիկ ընդձեռամբ նորա նուաճեալ հնազանդէին ՚ի ծառայութիւն, եւ ըստ աջողակ այցելութեանն Աստուծոյ երթալովերթայր եւ զօրանայր։

[63]

Յետ այսց եղելոց եւգործեցելոց իրաց՝ դարձեալ անտի Շահաննշահկոչեցեալ գայ հասանէ յՈւտի գաւառ. եւ անդ ապազնուաճեալսն ընդ ինքեամբ զաղխատրոյզն բանիւքհամոզեալ, եւ եթէ ոք սիրէր զայտումն խորհրդոցապիրատութեան՝ նշմարէր զայն. եւ որպէս սանձիւքոմամբք բարեզգեաց բանիւք ՚ի բաց ճնշեալզխեցբեկագոյն բարս նոցա՝ ածէր ընդ ինքեամբ ՚իհաստատուն խորհուրդս։ Եւ ապա զօր ՚ի նոցանէգումարեալ՝ չուէր գնայր երթեալ հասանէր ՚ի կողմԿոտայս գաւառի. եւ իսկ եւ իսկ հրովարտակյառաջընթաց անտի առաքէր առ միւս եւս կոչեցեալնԱշոտ, որ թագաւորեալն էր՝ որդի հօրեղբօր նորուն. զի նախնականն իւրեանց բնականօքն շարժմամբբարոյականին առ ՚ի յօգտակար վայելսն ճեպիցին գալհանդիպիլ միմեանց սիրոյ եւ խաղաղութեան արգասեօք, եւ տիրական կեանք նոցա հասարակաց մի՛ անխնամեսցին, եւ աշխարհ նոցա մի՛ եղիցի խոպանացեալ սպառսպուռփշաբեր եւ մացառախիտ եւ լինել ՚ի դադարսելուզակաց։ Սապէս եւ առ իս եւս յետկար գրոյ տուեալ, զի մի՛ դանդաղիցիմ երբէք երթալ դիւրել պատրաստել՚ի մէջ նոցա զքաջավայելուչ խաղաղութեանն պայման. եւ մի՛ տայցեմ թոյլ զթագուցեալ հաղբսն եւզվատթարութիւն խռովութեանն յինքեանս շաղաշարել։

Իսկ թագաւորն Աշոտ եւսհաւանական միտս ստացեալ եւ սիրով սրտի զբաննընկալեալ եւ վաղվաղակի չու յուղի անկեալ՝երկաքանչիւրք մեք չոգաք ՚ի հանդիպումնանուանեցելումն Շահանշահի։ Եւ անդ ապա իմովթելադրութեամբ եւ բանի խրատու, որ դիմեալ ՚իլսելիս լսողացն հանգչիւր՝ զպաշարումն մառախլապատեւ միգապատ ափշութեան մտաց չարին յանձանց ՚ի բացմերկացեալ՝ ամենայն իրօք յարակցէին յինքեանսզկատարեալ խաղաղութեանն դաշինս առհաւատչեայերդմամբ զնոյն հաստատել։ Եւ իսկ եւ իսկերկաքանչիւրք նոքա՝ եկեալ հասեալ ՚ի դուռնմայրաքաղաքին Դվնայ եւ անդ զմոլորութիւնպաշտօնէիցն հեթանոսաց յինքեանս գրաւեալ՝ ընդձեռամբ նուաճէին եւ բազում կայտիռս եւ խնճոյսցնծութեան զմիմեամբք զեղեալ. եւ ընդ կրունկնդարձեալ Շահանն կոչեցեալ շահ՝ խաղայ գնայ անդէն ՚իսիրեցեալն իւր յՈւտի գաւառ։ Եւ մինչդեռզճանապարհայն երթայր, ձայն գուժի աղմկի ընդառաջեղեւ նմա ՚ի նմին իսկ յայնմ մարզէ. զի Ամրամն այնանուանեալ՝ որ ըստ ուժեղականութեան Ցլիկ ՚ի բազմացյորջորջէր, եւ զնա իսկ էր կացուցեալ Շահաննշահհրամանատար ՚ի վերայ գործոյ աշխարհին, իսկ նաչարիմացութեամբ ՚ի մութ թաթաւեալ եւ այլապէս զինքնկերպարանեալ՝ ՚ի բաց որոշէր ՚ի հնազանդութենէՇահանն կոչեցեալ շահի, եւ լքեալ խոտեալ անարգեալզբնիկ տէրութիւն իւր՝ հաճէր հաւանէր մտանել ընդլծով ծառայութեան անբնիկն Գուրգենայ, որ իշխանիշխանաց էր Գամրաց աշխարհին. նա եւ զայլս եւսզբոլոր նախարարութիւն այնմ նահանգի դռոյթ ընդինքեան տուեալ ՚ի նոյնն յարդարէր ապստամբութիւն։Եւ ապա առձեռնպատրաստ զամրոցն Տաւըշոյ առեալ՝ ՚ինմա ամրապահեստ առնէր զընտանիս տան իւրոյ. զի ինքնեւ իւրքն պարապորդ գտեալ՝ ժամանեսցեն ամբառնալզինքեանս յանբոկ գործոյն եւ զթագուցեալ հաղբսնդիւրեաւ վճարել։

Իսկ Աշոտ երթեալ չուեալգնացեալ հասեալ յաշխարհն Ուտիացւոց եւ տեսեալ, զիառհասարակ յետսկոյս առ ՚ի նմանէն մղեալ անցեալզանցեալ եւ թիկունս դարձուցեալ էին, եւ ոչ ոքայնուհետեւ գտաւ նմա օգնական՝ բայց ՚ի սակաւուցոմանց աննշանից։ Այսպէս ահա բացածանօթացեալ նմաաղէտք իրին՝ ապա դէմ եդեալ տարադէմ գնայ չուէ առթագաւորն Եգերացւոց, վստահս սրտի տուեալ աներկբայյուսով առեալ զնախնի սիրոյն դաշինս, զի թերեւսպտուղս ախորժելիս նմա առ ՚ի նմանէն հնձեսցի։ Իսկթագաւորն Եգերացւոց զհանդիպումն Աշոտոյ բազմաբաշխձեռաձրիւք եւ սիրալիր սրտիւք ընկալեալ՝ ամենայնիւյամենայնի յարակցէր նմա ՚ի բոլոր սրտէ եւ յանձնէ եւ՚ի զօրութենէ։ Եւ ապա զմեծն տուեալ նմաօգնականութիւն եւ զօր բազում գումարեալ՝ գրեթէ իբրօդապարիկ իմն երիվարօք եւ երկաթակուռ զրահիւք եւզարհուրեցուցիչ սաղաւարտիւք եւ լանջապանակերկաթագամ տախտակօք կրծից եւ վահանօք ամրօք եւ ՚իզէնս եւ ՚ի զարդս եւ ՚ի տէգս նիզակաց վառեցելովք՝տայ զայն ամենայն ՚ի ձեռս նորա, զի նոքօք հանդերձվրէժս ՚ի թշնամեացն առցէ։ Իսկ նա վաղվաղակիսպայակոյտ գնդիւն տարմաբար իմն եկեալ հասեալ եւիբրեւ զմի այր զբազումս ընդ ինքեան խրախուսեալ՝կարծէր կարել կարկատել մօտ ընդ հուպ զելն իրին եւզզէն զինուորութեան իւրեանց առ ձեռն ՚ի թշնամիսնթափել։ Այլ Ամրամն այն՝ Ցլիկն յորջորջեալ, եւ ընդնմա այլ եւս ապստամբ սրիկայքն զօր բազումյօգնականութիւն իւրեանց յամենայն ուստեքգումարտակ արարեալ՝ որջացեալ ամրացեալ կային ՚իմէջ անտառախիտ մայրեացն առ ափն Կուր գետոյ։ ԻսկԱշոտոյ իբրեւ ոչ յաջողեցաւ մարտ ընդդէմ թշնամեացնյարդարել դնել, ապա եւ ինքն հորդան իւրոյ զօրունտուեալ՝ անխորհրդաբար անկանէր յանձուկ եւ ՚ինեղուց վայրս ամրոցի միոյ. զի ոչ ումեք լինէր հնարելանել ՚ի տեղւոջէ անտի առնել սակս շուրջանակիմացառախիտ մօրացեալ թաւալոցացն, բայց ՚ի միոյնյայն ՚ի նեղ եւ յանձուկ վայրացն՝ որ մտինն։ Եւայսպէս կամաւ իբրեւ ՚ի բանտ ըմբռնեալ՝ ոչ բաւէինկարել արտաքուստ ՚ի ներքս առնուլ ռոճիկս յուտել, կամ ջուր ՚ի զովացումն, կամ խար երիվարաց. եւ ՚իխորհրդոցն անհաստատութենէ նեղեալք տառապեալտագնապեալ տարակուսեալ լինէին առհասարակ զօրքնամենայն։ Եւ այսպէս զիմտս իւրեանց թուլացուցեալ՝բանս գաղտնիս յունկն թշնամեացն արկանէին. զի զԱշոտկալեալ կապեալ տայցեն նոցա, եւ իւրաքանչիւր նոքաառանց ամենայն վնասուց ելեալ չուեալ գնասցենյիւրաքանչիւր տեղիս։ Այսմ իրազեկ Աշոտի լեալ եւահիւ բազմաւ ըմբռնեալ՝ առ ինքն լռելեայնզմերձաւորսն եւ զխորհրդածուսն իւր կապակցէրդաշանց երդմամբ. եւ իբրեւ օդապարիկ իմն սրավարերիվարս պատրաստեալ՝ յեղակարծումն ժամու զմէջգիշերաւն հեծեալ հատեալ ընդ մէջ սպայակոյտ զօրունանցեալ գնաց՝ դէմ եդեալ յամրոցն, որ կոչիԿաքաւաքար, եւ անտի ուր յաջողեսցի երթալ։ Զայնտեսեալ թշնամեացն եւ զկիրճն մտիցն տեղւոյն այնմպաշարմամբ կալեալ՝ առհասարակ զզօրսն կապուտկողոպուտ առնէին, մինչ զի ոչ մի ոք ՚ի նոցանէնկարէր ճողոպրել. բայց միայն մարդասիրեալ ՚ի նոսա, որպէս եւ քրիստոնէից իսկ կարգք պահանջեն զի մի՛ ոքմեռցի ՚ի նոցանէն եւ մի իսկ։ Եւ ապա յայնմ օրէ հետէեւ անդր ոչ յաջողեցան հետեւանք արշաւանաց Աշոտիորպէս յերեկն եւ յեռանդն։ Թուի ինձ եթէզողջախոհութիւնն զայն՝ զոր նախն էր ստացեալ, յանմաքուր բղջախոհութիւն փոխարկեալ եւզքաղցրութիւն պաշտամանն Աստուծոյ յանձնէ ՚ի բացվարատեալ, եւ ըստ օրինակի Փարիսեցւոյնզանբարտաւան կամս կամեցուցեալ իւր, վասն այնորիկթերեւս դատապարտեալ անկանէր՝ ոչ ժամանեալ ՚իկատարս փրկութեան իւրոյ։

[64]

Բայց թագաւորն Գագիկ՝աստանօր իբր զվճիտ իմն միտս զգաստս ստացեալ ինքեանմաքուր խորհրդով, զանգոյսս ՚ի գոյ ածէր եւզմերձակայն իւր կեանս յօգուտ բազմաց դաստիարակէր. վասն զի նկարէր միշտ ՚ի սրտի իւրում ՚ի չարութենէանխզելի մնալ եւ առ նմանութիւն ստացողին մերձ գոլ, եւ ըստ առաքելական բանին. «Եթէ հնար ինչ լիցի՝ ընդամենայն մարդկան զխաղաղութիւն ունելե։ Այսպէս ապասովորակի իմաստութեամբն հաճէր հաւանեցուցանէրզբագձաձեալ դրացիս իւր եւ զմերձաւորս՝ լաւակամհամամիտ համախոհութեամբ ՚ի սէր իւր եւ ՚իհնազանդութիւն կապակցելով եւ բարգաւաճանսհարուստս առ թշնամիսն ցուցանէր սիրելի եղբարբնիւրով Գուրգենաւ, եւ այլ եւս համազգեօք եւ առ ՚իյիւրմէն համապատուելովքն։ Զոմանց ձեռաձիրընծայիւք զմիտս հաճեալ հաւանեալ ըստ համբաւոյխաղաղութեան. իսկ այլոց խժականաց եւ անզգաստիցատեցողացն զբարիս յեղափոխ պատերազմաւ եւ մարտիւամբոխից ՚ի դիմի հարեալ՝ ՚ի հարկէ յոտինկացուցանէր։ Այլ եւ զահ երկիւղի ամիրապետին ոչզանխլանայր, այլ ըստ ակամայ հարկիցն սակի հաճէրհաւանեցուցանէր պարտավճար լեալ բռնադատին. եւ առվշտի վտանգին ուսեալ զհնարաւորութիւն, զի ապրուստանձին եւ զբազմաց օգուտ գտանել մարթասցէ։ Եւ ամսհարուստ մի զայս արարեալ՝ սուրբ հիմունքԵկեղեցուոյ անվրդով մնացեալ կանգնէին. եւշինութիւն եւ խաղաղութիւն եւ նորոգութիւն եւյապահովութիւն աշխարհի բնաբար բերիւր. եւլիութիւն եւ պտղաբերութիւն ՚ի շնորհացն Աստուծոյպարգեւէր, եւ իբրեւ յանքոյթ իմն նաւահանգստի, այսպէս զետեղեալ բնակէին ՚ի կայս հանգստեանիւրեանց, եւ ըստ իմաստնոյն բանի. «Գովեցաւիմաստութիւն յելս ճանապարհաց, եւ առ դրունս հզօրացյաճախեաց զբարբառ իւրե։

Իսկ ապա յայնմ վայրի ոչսակաւ ինչ խուժան շփոթից ՚ի վերայ հեղոյրՀագարացւոյն բռնակալի՝ որ ամիրապետն անուանէր. վասնզի հակառակորդ թշնամիք նորա յայտ եկեալքյԵգիպտական նահանգէն ՚ի կողմանց Արաբացւոց եւյայնմ մարզէ Թուրքաստանի մարտամբոխ հեծելազօրք եւսրիկայք եւ սրավարք ՚ի միասին հորդան տուեալքքինախնդիր լինէին՝ վրէժս ջանային առնուլ ՚իբռնադատէ անտի յաղագս նեղութեանն որ առ ՚ի նմանէննոցա բերիւր։ Եւ ապա շուրջ զթագաւորանիստ քաղաքաւնԲաբիլոնիւ եւ գրեթէ ՚ի բոլոր աշխարհս տէրութեաննորա զեղեալք՝ բազում բախմունս պատերազմացսաստկապէս յարդարէին. եւ հեղմամբ արեանցկոտորելոցն ոռոգանէին զառստորեւն զամենայն եւզբազումս գերի առեալ տանէին, եւ զշէն զապատգաւառաց եւ աւանաց անապատ առնէին։ Իսկ հրամանատարքեւ խորհրդածուք դրանն արքունի զայնպիսի հասեալկալեալ աղէտս տեսեալ՝ զպատճառս վնասուն արկածիցզմիմեամբք արկանել ճեպէին. եւ ապա կոյս մի ընդմիւսոյ կուսին մուրցացի ընդհարեալ, ապա եւ ռամիկխռովչացն եւս ՚ի հանդիսի անցեալ գրգռէին զաղմուկ. եւ ապա այնուհետեւ այր իւրաքանչիւր զսուր յազդերկապեալ՝ բազում ճապաղիս արեան ՚ի միմեանց հեղուին։Եւ յիրաւի թմբրութիւն չարեաց անզգամութեան նոցազողկոյզս դառնութեան լեղւոյ ճմլէր ՚ի հնձանսՍոդոմայ։ Աստ ապա ոմն խորհրդածու դրանն արքունի՝որում անունն Մոնոս յիւրեանց լեզուն ճանաչէր, ՚իմէջ անցեալ խորհուրդ ընդ ամիրապետին դնէր հնարիմացփաստաբանութեամբ, զի զոստիկանն Պարսից, Հայոց եւՎրաց եւ Աղուանից զՅուսուփ, զոր ինքնին իսկ էրկալեալ եւ ածեալ ամիրապետին, հայցէր արձակել ՚իպաշարմանէ բանտին եւ ՚ի կապարանէն եւ ՚ի նոյնառաջին գահ նահապետութեան հաստատել. վասնզի այրհանճարեղ է, ասէ՝ նա եւ այր պատերազմող եւ հոյակապեւ ահարկու լսողացն զնա եւ տեսանողացն. եւ ասէ, թէեւ անցեալ է ընդ կորզան կրթանի խրատու ձերոյ առ՚ի չմեղանչել եւ ՚ի չշեղել դարձեալ ապստամբութիւն. եւ նովաւ դադարին յարձակմունք եւ հէնք թշնամեաց ՚իկուսակալութեան պետութեան իւրոյ։ Եւ այսպէսհամոզեալ զամիրապետն եւ զհրաման ընկալեալ՝այնուհետեւ հանեալ արձակէ եւ առաքէ զնագումարտակաւ զօրու յառաջին գահ կուսակալութեանիւրոյ։ Եւ այսպէս ձեռնընդել Մոնոսն զՅուսուփն իւրառնէր՝ եւ համակամ համախոհ եւ կամարար իւր եւօժանդակ ՚ի թշնամիսն իւր թափել զթոյնս վրիժուցչարութեանն։

Իսկ նա իբրեւ զուռուցիկփքոյ շփոթեալ՝ եւ վարդիչ իմն օդով սրավարեալ՝ եւյորդաչու լեալ ընդ Միջագետս Ասորւոց եւ ընդ այլ եւսբազում օթեւանս անցեալ զանցեալ՝ գայ հասանէվաղվաղակի յաշխարհն Կորդուաց։ Բայց թագաւորնԳագիկ վաղվաղ նախ ուրեմն իրազգած լեալ նորայնգալստեան՝ եւ առհասարակ աշխարհի տէրութեանն իւրոյհորդան տուեալ ՚ի փախուստ՝ ընդ ինքեան առեալ տանէրզգաղթ կարաւանին եւ ամրացուցեալ զնոսա ՚ի ծործորսլերանցն Կոգովտի եւ Ծաղկոտան՝ ՚ի մտի դնէրզմխիթարութիւնն՝ որ առ ՚ի նմանէ բերիւր։ «Զիթէպէտեւ սոսափեալք յեղափոխութեամբք շարժիցիմք՝ասէ, սակայն ժողովուրդ Քրիստոսի ոչ անկցի թերեւս՚ի ձեռս գերչացն եւ ոչ տացին ՚ի կերակուրգազանաբարոյ Իսմայէլական երկաթոյն՝ եւ ոչվարատեսցի կանոնումն Քրիստոնէական օրինացյանկանոն կրօնիցն Հագարու։ե

Եւ այսպէս գաղթ կարաւանին՚ի թիկանց կուսէ կացուցեալ թագաւորն եւ եղբայրնորուն՝ Գուրգէն, ազատագունդ բանակաւն եւհեծելազօր գնդիւն ՚ի զէնս եւ ՚ի զարդս եւ ՚ի տէգսնիզակաց վառեալք՝ միշտ յառաջապահք լինէին՝ իբրանքթիթ իմն ակամբք եւ մեծաւ զգուշութեամբ։ Սոյնպէսեւ մեծ իշխանն Անձեւացեաց Ատոմ հանճարիմաստխոհականութեամբ, վաղընդփոյթ նախահոգակ խորհրդովզաշխարհ տէրութեան իւրոյ ամբառնայր ՚ի գլուխ ամուրլերանց աշխարհին՝ ամրապահեստս առնելով ՚իխորաձորս եւ ՚ի խոխոմ վիհս փոսոց եւ ՚ի ծործորսբլրոց՝ առաջապահս եւ նա՛ գաղթին լինելով իւրայօքնզօրօք բազմի վառելովք։

Բայց ոստիկանն Յուսուփ՝փոքր ինչ աւուրս ղետղ առեալ ՚ի սահմանս Կորղուաց եւչուեալ անտի՝ գայ հասանէ բանակի յաշխարհնԱնձեւացեաց, ոչ թերեւս գրգռեալ ինչ անդ զաղմուկչարութեան, այլ իբրեւ օձի զթոյնս ՚ի բաց եդեալ՝դեսպանս առ իշխանն Ատոմ առաքէր՝ տալ նմա զսակհարկացն արքունի. եւ ըստ սովորական հրահանգացնտուեալ տալ զօժտութիւնս նորա՝ որպէս զի ընկալեալերթայցէ գնասցէ ՚ի բաց՝ անվտանգ եւ անվնասզաշխարհն թողլով։ Իսկ նա ենթադրելով իմաստութեամբզմերձակայ զրպարտութեանն բռնութիւն առ ՚ի յօգուտբազմաց դնել՝ ոչ եւս խնայէր գանձս եւ կարասիս եւվաղվաղակի հատուցանէր նմա ըստ ձեռին բաւականիզմնասս հարկին կրկին յաւելուածով։ Այլեւ ընծայսձեռաձիրս առատապէս պարգեւէր՝ եւ մնացելոցն հարկացըստ ծանունս խնդրողին պատանդս յազատատոհմէ տուեալլինէր, զոր առեալ ընկալեալ՝ չուէ գնայ ընդ կողմնլերինն Ականեաց ՚ի գաւառն Աղբակոյ։ Եւ տեսանէ անդզաշխարհն ամենայն առհասարակ թափուր եւ ունայն ՚իբնակչաց մնացեալ. այլ եւ տեղեկացեալ եւս ստուգագէտիմացուածիւ, թէ ոչ կարէ ժամանել հասանելչարիմացութեան խորհրդոյն՝ զոր յօդեալ եդեալ է ՚իմտի իւրում վասն թագաւորին Գագկայ, եւ այնուհետեւապա իբրեւ Հնդիկ իմն զսեւութիւն թխութեանն յանձնէն՚ի բաց մերկացեալ՝ յընտանի սպիտակութիւն սրտիզկամս իւր փոխաբերէր, եւ դեսպանս առ թագաւորնառաքէր մօտալուտ եւ դիւրագորով հաշտութեան. սակայն ըստ ընչաքաղցն լինելոյ եւ օգտածարաւ ՚իբանի անդ զբազում ամաց զհարկս արքունականս՝ այլ եւզօժտութիւնս եւս ընծայից առանձին հայցէր տալ նմա, յուշ եւս նմա արարեալ միանգամայն իսկ զերախտիսթագակապութեանն եւ ձեռներէցն զնա առնել առ ՚իտիրելոյ նմա զբոլոր Հայաստանեայս։ Իսկ թագաւորնծանուցեալ զայտումն խորհրդոյն Յուսփայ, եթէ ոչ գոյնմա կար հակամէտ լինել ՚ի վատթարն եւ կամ ուղղելինչ զնպատակ չարիմաց խորհրդեանն, սակայնքաջավայելուչ իմաստիւ անխզելի զմիտս իւր ՚իչարութենէն պահնակեալ պատրաստէր. եւ վարանականօքոմամբք ընտրելի առնէր զերկրորդն՝ տալ կրկին կամերեքկին զսակ հարկին եւ զամենայն բեկարս արքունիեւ ոչ հարկանիլ ընդ միմեանս սրակոխ կոտորածիւ ՚իպատճառս քինախնդրութեան վրիժուց. ե զի պտուղպատերազմաց մահ է՝ ասէ, եւ մահու հրաւիրանք յատակսդժոխոց հայիե։ Եւ այնուհետեւ անխնայ զիւրնստացուածս առաջի արկանէր, եւ առհասարակյամենեցունց ՚ի մերձաւորաց եւ յազատաց եւ յռամկացեւ յանռամկաց ժողովեալ արծաթ եւ ոսկի եւ կարասիսբազումս եւ ձիս եւ ջորիս՝ տայր տանել նմա առատձեռաձրիւք. զոր առեալ ընկալեալ մեծաւշնորհակալութեամբ՝ վաղվաղակի չուէ յուղի անկեալգնայ զկողմամբք Հերայ եւ Զարեւանդ գաւառի ՚ինահանգս Ռստկաց։ Եւ վասնզի ինքն ՚ի մեծ քաղաքն դէմեդեալ էր երթալ յՌա, որ ՚ի Պարս անդ է՝ առաքէ զոմնՆսր անուն ոստիկան ՚ի Հայս, որ Սբուկն ՚ի բազմացյորջորջէր. եւ ինքն կայ մնայ անդէն՝ մինչեւոստիկանս եւ պետս եւ գործակալս յարդարեալկացուցանէ ՚ի կողմանս Աղուանից եւ Ատրպատականի։

Ի սմին իսկ յայսմ ամի ազգքնապստամբքն այնոքիկ, զորմէ կանխեցաք յառաջագոյն եւասացաք, օր վրիժուց հատուցման գտեալ եւ կալեալզկիրճս ուղեգնացաց անապատին Հագարու, զոր ՚ինոցանէ տուն Աբրահամու ստաբանի, առհասարակ ՚ի սուրսուսերի զնոսա մաշէին՝ որ աւելի ասեն լեալ քանզերեսուն հազար ոգիս զկոտորելոցն, եւ զկանայսամիրապետին եւ զայլս եւս պատուաւորսն, որսնավաստակ տքնութեամբ ուղեւորէին զանվարձպողոտայն՝ զնոսա գերի առեալ տանէին. եւ զբազումկապուտս կարասեաց եւ զգանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյյաւարի առեալ՝ գնային իւրաքանչիւր յաշխարհիւրեանց։ Իսկ փոքր ինչ յառաջ քան զպատմելսզայսոսիկ՝ մի ՚ի պատուաւոր ծառայիցն Յուսփայ՝Սբուկն անուն, այն որ զկնի արկանելոյն ՚ի բանտզՅուսուփն զոստիկանութիւն քաղաքավարութեան նորակալեալ ճոխացուցանէր՝ նա սատակեալ մեռանէրյԱրտաւել քաղաքի. ուր եւ ժամանակ իսկ լինէր՝Յուսուփն առնոյր զընդարձակ թանգարանսն գանձուց եւկարասեաց նորա ՚ի լիութիւն ընչաքաղցութեաննիւրոյ։

[65]

Բայց Նսրն, որում Սբուկն փաղաքշաբարյորջորջէին եւ ոստիկան ՚ի Հայս ՚ի Յուսփայառաքեցաւ, իբրեւ չուէ երթայ հասանէ ՚ի Նախջաւանքաղաք՝ զետեղեալ ՚ի նմա աւուրս ինչ սակս ՚ի նմակնոջ նորա գոլոյն, տեղի տայ հաշտութեանցնհեթանոսական սովորութեանց. ապա վաղվաղակի ընդառաջլինի նմա Բաբգէն կրտսեր եղբար Սմբատայ Սիսականիշխանին՝ անհաստատ իմն երեւմունս երազոց ՚ի սրտիիւրում ստեղծանելով, զի թերեւս ՚ի դնել նորա ուխտընդ մահու՝ առցէ ընկալցի յինքն զհայրենիժառանգութիւնն, զոր միապետէրն իսկ եղբայր նորունՍահակ, եւ զզրկանս զայս իւր վարկանէր։ Իսկ Նսրնառժամայն բանայր նմա զդրունս գթոց խորամանկխորհրդով՝ եւ հակիրճ եւ համառօտ բանիւ խոստանայրտալ նմա զվիճակ ժառանգութեան իւրոյ։ Վասնզի դէտակնկալեալ սպասէր եւ եղբօր նորուն Իսահակայ ըստ սմինսակի գալ առ նա, զի զերկաքանչիւրսն զնոսադաւաճանեալս կապտեսցէ, եւ այնուհետեւ կոչեցաւ եւսեւ նա ՚ի Նսրայ տէրն Սիւնեաց Սահակ՝ սիրալիր սրտիգթովք։ Իսկ նոքա յօժարեալ իբր ՚ի կոչումե իմնարքունական՝ վաղվաղակի գայ հասանէ առ Նսրն բազումօժտութեան ընծայիւք. եւ իբրեւ թմրութեամբ իմնանզգայացեալ՝ դնէ դաշինս ընդ դժոխոց՝ ոչ նկարեալ՚ի սրտի իւրում զիմաստութիւն եւ ոչ ՚ի մտի եդեալզկատարեալ գիտութիւն եւ ոչ նայեցեալ ՚ի վախճանխորհրդոյն։ Իսկ Նսրն խարդաւանեալ զխորամանկութիւնեւ երկաքանչիւրս զնոսա շրթամբք, այլ ոչ սրտիւ՝ իւրյարակցեալ, հրաւիրէ երթալ նոքօք ՚ի մայրաքաղաքնԴվին. ե զի յապահովացեալք, ասէ՝ ՚ի նմաիւրաքանչիւրումեք՝ զիւրաքանչիւրոցն զօգուտնհոգալ մարթասցուք։ «Այսպէս ապա դաւոյ դրժոխութեանչու յուղի անկեալ գնային. իբրեւ մօտ եղեն ՚իքաղաքագիւղն Քարունջոյ՝ ընդառաջ լինէին նմագլխաւոր գահերէցք եւ հոյակապ նահապետք ազգատոհմիքաղաքին Դվնայ։ Իսկ նա իբրեւ ետես զառձեռնապատրաստեկեալ հասեալ աջողութիւնն իւր, ՚ի բաց մերկանայրայնուհետեւ յանձնէ զգաղտնի պատրուակ չարին. ձեռնզնոքօք արկեալ՝ ՚ի կապանս երկաթի շղթայիցառհասարակ զնոսա պաշարեալ, իբրեւ արս աւելի քանզքառասուն դնէր ՚ի բանտի. եւ այն օր երեկօթս յորումէր արարեալ դարէր դադարէր։ Եւ իբրեւ լոյսն զգիշերնմերկանայր, այնուհետեւ յուղտս եւ ՚ի ջորիսզկապեալսն բարձեալ՝ մտանէ ՚ի քաղաքն Դվին, ընդ իւրտարեալ զՍահակ Սիւնեաց տէր եղբարբն իւրովԲաբգենիւ։ Իսկ ՚ի մտանել նորա ՚ի քաղաք անդր եւ ՚իդիպահոջ զկապեալ հեթանոսսն դնել, ապա զՍահակ եւզԲաբգէն ՚ի միասին ըմբռնեալ եւ վարեալ ՚ի տոռունսեւ ՚ի շղթայս երկաթի կապանաց՝ դնէր ՚ի բանտի։ Եւայսպէս յահաշունչ հարաւահողմ խաբէութիւն զանձինսնոցա մատնէր ՚ի բանդս եւ ՚ի կապանս եւ ՚ի պատիժսմահու։

Զայսպիսի աղէտսպղտորութեան եւ զմրուր դառնութեան լուեալ իմ՝ զորարբին հաւատացեալ տեարք մեր այլ եւ հեթանոսք եւս ՚իզրահեղեղ ամպրոպաց չարութեան Հագարացւոյն, ոչսակաւ ինչ փղձկեալ եղէ ես նեղասրտութեամբ, որ ըստբնութեան մարդկութեանս են ճահաւորութիւնք։ Յետորոյ եւ գոյժ եւս աղմկի ՚ի հաւատարմաց ոմանց հնչէրյականջս իմ՝ վաղվաղել խոյս տալ եւ ՚ի բաց գնալ ՚իպատնէշ պաշարմանէն, որ սպառնացեալն էր մեզ։ Իսկ որընդ իսն էին կղերք եկեղեցւոյ՝ առեալ զահ երկիւղիդեգերէին ՚ի դուրս տան իմոյ, աղաչէին ինձ գնալերթալ ՚ի բաց եւ տեղի տալ բարկութեանն՝ յուշարարեալ զտէրունական հրամանն, հալածիլ քաղաքէ ՚իքաղաք եւ մի՛ կալ հակառակ չարին։ Այլ ես աստանօր ոչեթէ յառժամանակեայ ՚ի մահուանէ ինչ պակուցեալխուսափեցի, այլ ՚ի մտի եդեալ զանհնարինմոլեգնութիւն հեթանոսական մոլորութեանն, զի մի՛թերեւս թաքուցեալ հաղբք դիւրախրոխտք պատրանացնորա անկցի զմանկամբք եկեղեցւոյ, կամ թէ խառնումնինչ շփոթից ընդ անարգութիւնս հեթանոսացն մեզբերցի՝ որ արտաքոյ է բոլոր կրթական քաջողջութեան. եւ այսպէս իբր յիմարեալք իմն ՚ի մտաց՝ զարժաննհայցէաք ՚ի շնորհացն Աստուծոյ՝ ածել մեզ ՚իցուցակութիւն։ Եւ իբրեւ խաւար գիշերին ՚ի բացեղեալ եւ լոյս առաւօտին ծագեցաւ, յանկարծակի յականթօթափել դարձեալ խաւար գիշերային զմեօք արկաւ. ընդորս եւ առհասարակ սքանչացեալ մեր՝ տեսաք զիխաւարեալ էր արեգակն յառաւօտին պահու։ Եւ ապա ըստընտրողութեան իրին խորհրդածեալ, եթէ ոչ է ժամանակխաւարելոյ արեգականն՝ իմացաք հաւաստի նշանբացերեւակի մեզ ՚ի Տեառնէ Աստուծոյ ցուցեալ. եւայնուհետեւ շտապ տագնապի եղբայրութեանն հասարակացստիպէր զիւրաքանչիւրսն ՚ի բաց գնալ ՚ի սպառնալեացփորձութենէ անտի։ Զայսպիսի տարակոյսս ապա ոչթերեւս հեղգացայ լուծանել եւ ոչ կապիլ ՚իգարշապարս մեղաց նոցա. այլ աճապարեցի գնալ ՚ի բացանտի բացորոշութեամբ նախ քան զհասանել վտանգին։Զառաջին զտարացոյցսն ինձ հիմն եդեալ զԵղիասմարգարէ եւ զՊետրոս գլուխն առաքելոց։ Այսպէս ապաելեալ ՚ի վանաց անտի այրից ՚ի կացրդից սրբոյնԻսահակայ, որ ՚ի ծործորս լերինն Գեղայ ՚ի ձորակիմիոջ՝ դէպուղիղ գնացաք եւ ելաք ՚ի վերին վանս, ուրկայանքն անասնոցն էին։ Եւ անտի չուեալ գնացաք ՚իմիանձնացելոցն կուսակրօնից միայնարանս, որ ՚իՍեւան կղզւոջ՝ ունայնացեալ ՚ի բոլոր ստացուածոց, ասնոց եւ անասնոց, եւ միայն զփրկութիւն անձանցհոգացեալ՝ եւ ՚ի նմա միանգամայն իսկ զհասարակացեղբայրութեանն զլեզուս ընդ մեզ եւս շարժել ՚իյօրհնութիւնսն Աստուծոյ, աներկբայ յուսովկատարեցաք անդ աւուրս չորս։ Ապա ամենեցուն մերմիտք իբր ՚ի մակոյկս ինչ վերելակեալ, եւիւրաքանչիւրոք յիւր խորհուրդս սրտին նաւավարեալվաղվաղակի իբր յշտեմարանէ իմեքէ զծածկեալսն յառաջբերէաք բանիւ առ ՚ի յայտնել զ՚ի խորոջ կայսն։ Եւ էրայսպիսի՝ զի դարձեալ ընդ կրունկն երթիցուք ՚իկողմնաւոր վայրս ուրեք՝ մերձ ՚ի հայրապետանոցեկեղեցին սուրբ, եւ զոր ակամայ կամօքն թողաք լքաք՚ի բաց զինչսն եւ զստացուածսն եւ զպաճար անասնոց՝զայն կամաւորաբար տացուք յընծայումն ՀագարացւոյնՆսրայ. զի թերեւս ՚ի կամացն Աստուծոյ հաճեալհաւանեսցին միտք նորա, եւ մի՛ եւս սպառսպուռանզաւակեսցի մայր Սիօն ՚ի մանկանց առագաստի. եւմեք ՚ի սրբարանս մեր դադարեալ՝ օրհնեսցուք զանունԱստուծոյ մերոյ։ Եւ այսպէս ընտանեգոյն տեսողացն եւլսողացն զայն խորհուրդ համարեալ եղեւ։ Եւ դարձեալչու յուղի անկեալ չոգաք մինչեւ ՚ի ձեռակերտամրոցիկն իմ Բիւրական, զոր ստացեալն էր իմ գանձիգնոյ, ուր եւ շինեալ յարդարեալ իսկ էի եկեղեցիհաստահեղոյս կոփածոյ քարամբք պերճապաճոյճպճնողութեամբ եւ նկարակերտ յօրինուածով՝ եւ վանսկուսակրօն միանձնացելոց զնա հաստատեալ։ Իսկ ՚իհասանելն մերում անդ՝ իսկոյն իսկ հրովարտակ առՆսրն առաքեցի, յուշ առնելով նմազզարհուրեցուցանող իրագործութիւն որ առ ՚իյիւրմէն իսկ յայլ ոմանս ներգործեցաւ՝ բանտ եւկապանք եւ չարչարանք անհնարին մահու, եւ եթէ վասնայսպիսւոյ իրիք բոհմանց պակուցեալ ՚ի բաց գնացի. եւ արդ՝ եթէ արդէն իսկ տայցես ինձ յետկար երդման՝աներկբայ մտօք զետեղեալ կացից մնացից ՚ի դրունսեկեղեցւոյ տան իմոյ օրհնել զԱստուած ՚ի սրբութեաննորա եւ ըստ ձեռին բաւականի միշտ անդանդաղ եղէցզընծայս բարօրութեան առաքել քեզ տրիտուր։ Իսկյընթեռնուլ նորա զգրեալսն առ ՚ի յինէն՝ վաղվաղակիյետկար երդման գրէ ըստ իւրեանց Կուրանին օրինաց, որ ինչ միանգամ վստահելի են բանք դենին նոցա. եւայնպէս ազատ զմիտս իմ առնէ ՚ի բոլոր երկիւղէկարծեաց եւ ՚ի մարտից արտաքնոց եւ յարհաւրացներքնոց, որ ՚ի մարմնի են վտանգք եւ որք արտաքոյմարմնոյ։ Եւ այնուհետեւ ապա կարծեցեալ եղեւ ինձայնուիկ յետկարիւ առ ՚ի յօգտակարսն վայելսն ճեպելեւ դարել դադարել ՚ի դրունս մերոցն սրբարանաց ՚իկամս Աստուծոյ։

[66]

Իսկ ոմն հնացեալ աւուրբք չարութեանեւ դատաւոր անկանոն կրօնիցն Մահմետի կատարեալատելութեամբ միշտ ջանայր եղծանել զքրիստոնէութիւնեւ զօրացուցանել զհեթանոսական աղանդն։ Եւ այսպէսզայլանդակ մտացն զփղձկումն եւ զդառնամաղձութիւնսրտին յունկն Նսրայն արկանէր. «Ոչ պարտ է՝ ասէ, քեզեւ ոչ արժան ուխտ խաղաղութեան ընդ քրիստոնէիցվատթարելոց դնել՝ մանաւանդ ընդ օրէնսդրին նոցախոտորիչ աղանդոյն, որ միշտ վարդապետէ հաւատոյնմերոյ դաւանս հայհոյել, եւ շունս եւ գայլսԱրաբացիս զաշակերտեալսն Մահմետի անուանէ։ Արդ՝ընդէ՞ր այդպէս ուխտիւ խաղաղութեան քո ընդ նմաառաւել եւս տոչորես, եւ յորդագոյնս եւս տարածեսզաղանդ նոցա. իսկ եթէ ընծայաբեր գիտութեան նորացանկասցի անձն քո՝ տասնապատիկ տուժեսցի քեզ այն, միայն թէ լուիցես ինձ. այնուհետեւ առաքեա զօրբազում, զի նախ զվանս ամրոցի այրին առցես քեզ, վասնզի ՚ի նմա կան գանձք եւ կարասիք բազումք եւզարդք գեղեցկայարմարք եկեղեցեաց չարաղանդկաթողիկոսին։ Եւ ապա զնոյն ինքն զմարտամբոխժողովսն լէգէոն զօրուն իսկ եւ իսկ ընթացեալփութացուսցես ՚ի խնդիր առաջնորդի մոլորութեաննքրիստոնէից, զի կալեալ կապեալ ածցեն քեզ եւ ընդնմին զինչս եւ զստացուածս յաւարի առեալ բերցենքեզ։ Եւ թէ երբէք խառնաղանջ ամբոխ ընդդիմասցի՝բազմահեղ արեան կոտորուածս ՚ի վերայ նոցահատուսցեն անխնայաբար։ե Զսոյն զայս եւ որք ըստնմայն համամտութեանն էին խորհողք ասէին. եւ այսպէսիբր զգազան չար ՚ի խածատել զնա զարթուցեալ եւյանարգել բարս հեթանոսութեան զնա յորդորեալ՝վաղվաղակի առաքէ զօր բազում հեծելովք եւ լէգէոնվառելովք ՚ի վանս կուսակրօնիցն, որ յայրի անդյարեւելից հիւսիսոյ գեղաքաղաքին Գառնոյ։ Որ իբրեւչոգան յեղակարծումն ժամու երթեալ մտեալ յայր անդր՝ըմբռնեցին զմիանձունսն որ ՚ի նմա եւ բազում գանիցեւ չարչարանաց զնոսա մատնեալ՝ զստացուածսթաքուցեալս ՚ի նոցանէ պահանջէին. մինչեւ ոմանք ՚իչարչարելոց անտի թէպէտեւ ոչ առժամայն՝ սակայնյետոյ յոգնապատիկ տուժի անտի աւանդեցին զոգիսիւրեանց ՚ի Քրիստոս եւ հասին երանելի յուսոյն, որկայ պահի սիրողացն Աստուծոյ։ Եւ այնուհետեւ զբնաւբարեզարդութիւնս եկեղեցւոյ Քրիստոսի եւզաւետարանական եւ զմարգարէական եւ զառաքելականկտակարանս սուրբս, այլեւ զամենայն ստացուածս եւզպաճար անասնոց բազումս՝ միանգամայն իսկզյոգնապատիկ պարս մեղուոցաց բազմաց յաւարի առեալ, եւ զգեղեցիկ շինուածս չքնաղատեսս որ ՚ի կուսաստանիանդ հրակիզեալ հրդեհեալ՝ չոգան գնացին ՚ի բաց։ Եւիբրեւ յանդիման եղեն Նսրայն եւ իրն գործեցեալպատմեցաւ նմա առ ՚ի նոցանէ, վասն այնորիկ իսկյիմարութիւն ցոփութեան բարոյիցն յայլանդակ միտսզնա փոխաբերէր. ուստի վաղվաղակի իսկ զմրցարանմահու կամ կենաց նպատակ անձին եդեալ՝ եւ մարտամբոխբազմութեան զօրաց հորդան տուեալ, զի գոնեա գաղտնիսիմն ծածկաբար ՚ի վերայ ամրոցկանն Բիւրականուհասեալ ՚ի կապանս կալեալ տարցեն զիս եւ որ ընդ իսէին կղերիկոսք, եւ զայլ բնակիչս ամրոցկանն սրակոխարարեալ կոտորեսցեն եւ գերեսցեն եւ աւար հարցեն։Իսկ իմ զմառախլապատ միգապատ մոլորութիւն նոցա նախվաղվաղ իսկ ծանուցեալ եւ ըստ առաջնոյ նուագինխորհրդածեալ՝ խոյս ՚ի չարէն ետու առ ՚ի լցումնտէրունեան հրամանին։ Եւ երթեալ չուեալ ճողոպրեալգնացաք յարքունական ապարանսն Բագարանու առթագաւորեալն Աշոտ՝ որպէս զի մանկունք մօր Սիօնիմի՛ հեղեղեալ ողողեսցին սպառսպուռ ՚ի հարաւահողմհեթանոսացն խաբէութենէ։ Բայց դրան միոյ սուրբեպիսկոպոսն Սահակ այլ երկու քահանայիւք ոմամբք եւսարկաւագօք եւ կուսակրօն միանձնացելովք անդրէն ՚ինմին տեղ կացեալ մնացին՝ յաղագս ցաւակիր ներգեւմանմարմնոյ եպիսկոպոսին եւ այլոց եւս ոմանց. կամ թէչուտափութիւն ժամուն ոչ ետ թոյլ ժամանել զկնի մեր, կամ թէ ասելն իսկ զայս եթէ կոչումն ընծայութեաննԱստուծոյ եւ կանխագիտութիւն նորին յայն զնոսա մերձբերէր ՚ի մարտս հանդիսի յաղթութեան եւ պսակացներանութեան, որ իմ բանս է՝ զոր եւ փոքր ինչ յետոյբացորոշաբար ասասցուք։

Բայց զօրն Իսմայէլեան իբրեւիմացեալ ծանեան, թէ գաղտնի նետից նոցա ձգումն ոչեղեւ զանխուլ առաջի իմ եւ թագուցեալ խաղբք նոցա ոչծածկեցան եւ խոյս եւս տալն իմ յայտնի եղեւ նոցա, այնուհետեւ զետղ առեալ դադարէին թերեւս, եւ զօրբազում գումարտակ արարեալ, զի պատրաստագոյնսզինքեանս կալ կազմեսցեն. եւ այնպէս վառեալք զթոյնսիժանման չարութեանն ՚ի հաւատացեալս Քրիստոսիթափեսցեն։ Իսկ բնակիչք Բիւրականու՝ ծանուցեալքզանբժշկելի միտս հեթանոսացն եւ զզրահեղեղ ուղխիցնզսաստկութիւնն որ գալոցն է, եւ թէ ոչ գոյ ճարճողոպրել փախստեամբ սակս բազում կանանց եւ մատաղմանկտւոյ՝ այլ եւ ծերոց եւս անաւագից, որոցանկարելի էր եւ անյարմար եւ տեղի փախստեան եւսկորուսեալ. ապա ըստ գրեցելումն՝ խոյս տուեալգնացին ՚ի շտեմարանս իւրաքանչիւր նոքա եւ փակեցինզդրունս առաջի իւրեանց, եւ խուսափեալք փախուցեալքթաքուցան ընդ պատուարաւ պարսպի իւրեանց ՚ի բքոյամբարշտութեանն՝ ապաստան եղեալք յօգնականութիւնամենազօրին Աստուծոյ։

Էին ոմանք եւ յելելոցնյամրոց անդր զօրականք, որք իշխանաց աշխարհակալիսէին զինուորեալք. քանզի իբրեւ լուան զչարաշշուկզչարիմաց զխորհուրդս Իսմայէլականացն՝ դիմեալքուստեք ուստեք մտանէին յամրոց անդր՝ թիկունս տալհաւատացելոցն մինչ ՚ի կէտ մրցման հանդիսի մահու։Այսպէս առհասարակ նոցա ասացեալ այր ցընկեր իւր. «Մինչ ցայս վայր՝ ասէին, զօրավարաց մերոցհանդիսացաք հաճոյանալ ՚ի կեանս կենցաղօգուտս. իսկայժմ իբրեւ զբարւոք զինաւորս վշտակիցք լիցուքՔրիստոսի եւ հաւատացեալ ժողովրդեան նորա։ե Եւայսպէս զմահ ընդ կեանս խառնեալք՝ զբարւոքպատերազմին զընթացսն ըղձային լնուլ։

Իսկ ապա զօրքն Իսմայէլեան՝ըստ օրինի բքոյ իմն շփոթեալ փոթորկեալ եկին հասին՚ի դուռն ամրոցկանն անհնարին անօրէն դղրդմամբ եւհեթանոսական անարգել մոլութեամբ։ Եւ ապաասպարափակ լեալ շուրջանակի լէգէոն հետեւակզօրուն, եւ թիկնապահ նոցա լեալ հեծելազօր վառելոյգնդին ՚ի մէջ անցելոյ՝ այնուհետեւ շահատակէինգաղտնաբար ՚ի վերայ յարձակեալք։ Զայսպիսի մահառիթոճիրս իբրեւ տեսանէին մարդիկք ամրոցին՝ ՚իբռնութենէ իմն հարկեալք լինէին այր առ այր եւ մարդառ մարդ կուտակիլ ելանել զեղուլ ՚ի գլուխսպարսպացն. եւ այն օր սակաւ ինչ ընդ կոյսս կոյսսհարեալք ընդ միմեանս՝ մինչեւ գիշերն մերձեցաւ եւտիւն մերժեցաւ։ Իսկ ՚ի միւսում առաւօտուն պահումինչդեռ էր աղջամուղջ, առհասարակ մարդիկ ամրոցին՚ի դուռն քաւարանին սրբոյ մերձ եկեալք՝ հայցէին ՚իսրբոյ եպիսկոպոսէն տալ նոցա զմեղսաքաւիչ մարմիննեւ զարիւն Տեառն։ Իսկ նա հրեշտակական շրթանցնշարժմամբ եւ նազելի բարբառով առաւել քան զմեր բանսվարդապետէր նոցա, յորոց աշակերտեալն էրզճշմարտութիւնն, եւ միանգամայն իսկ զվիճակաւորկղերիկոսն հանդերձ զինուորաւն գնդիւ եւ այլ եւսաշխարհակոյտ մարդկաւն յարդարէր ՚ի խորհրդածութեանպաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց առանց ամենայնվնասուց, եւ խնդրել զհաստատութիւն հաւատոցն որ ՚իՔրիստոս. ե զի մի՛ դրդուիցին սիրտք ձեր ՚իմիամտութենէն որ ՚ի Քրիստոս յաղագս պատերազմիդ, որնեղէ զմեզ. եւ մի՛ կացուցանիջիք՝ ասէ, զոտս ձերյանցաւորիս կառուցմամբ իբրեւ յաւիտենականի, եւապա տէր իսկ յայց ելեալ ձեզ իւրով մարմնովն եւարեամբ, զոր ընդունելոց էք զմեղացն զկարծսդատապարտեսցէ վասն մարմնոյ իւրոյ, որ է եկեղեցի՝որ էք դուք. եւ տացէ ձեզ զգաստութիւն յաղթելաշխարհակալիս խաւարի այսու չարութեան, որ շուրջզմեօք կան մածեալ։ Զի մի՛ ապականեսցեն զգեստնլուսոյ, որով Քրիստոսիւն զգեստաւորեցայք ՚իմերկութենէ նախահօրն. եւ մի՛ յափշտակեսցենյանձանց ձերոց զքրիստոսադրոշմ զկնիք աւազանինսրբոյ։ե Եւ այսպէս իբրեւ հրով զմիտս նոցա վառեալ՝զամենեցուն լեզուս շարժէր յօրհնութիւնսամենեցունցն Աստուծոյ, պնդակազմ զնա առնելով ՚իմշտնջենաւոր աղօթսն։ Եւ ապա մատուցեալ զսարսափելիզպատարագն զառ ՚ի Քրիստոս, եւ զխորհուրդն փրկականմարդկան բաշխէր առհասարակ արանց եւ կանանց, ծերոցեւ տղայոց եւ ամենայն չափու հասակի խորհրդականաւանդութեամբ ըստ սակի յետին թոշակի։ Իսկ բոմբիւնաղաղակի եւ մարտ ամբոխի Իսմայէլեան զօրուն եւս քանզեւս սաստկանայր, եւ հնչմունք եւ կայթմունք եւկաքաւք զինուց նոցա եւ վահանաց հնչեցուցանէինզերեսս երկրին ըստ գիւտոյ բնակչացն Նակովոսնգաւառի։ Ապա եւ մարդիկք եւս ամրոցին բագձաձեալշրջապատ ՚ի գլուխս պարսպացն եւ ակնակառոյց առԱստուած լեալք, զի օգնեսցէ նոցա ՚ի պատերազմինեղչացն, եւ մի՛ դրդուեսցին ՚ի դիւախրոխտմոլորութենէ հեթանոսացն։ Եւ այնպէս ապա մարտ ՚իվերուստ ՚ի վայր եդեալ՝ բազում արեան ճապաղիս ՚իթշնամեացն հեղուին եւ զբազումս թաւալգլորխաղացուցանէին։ Իսկ եպիսկոպոսն սուրբ հանդերձ այլեւս կղերիկոսօք հանապազօր կանխէր յաղօթս եւ ՚իխնդրուածս. զի՛ արիւնըռուշտ եւ անգառագեղգազանացն մի՛ եղիցի վարատեալ օձտել զգաստութիւնհօտի Տեառն, զոր եւ ընտրեաց իսկ իւր Տէր ՚իժառանգութիւն եւ ՚ի ժողովուրդ սեպհական, մարմինիւր եւ անդամ անուանելով։ Այլ եւ խրախոյս եւսքաջալերութեան ամենայն իրօք մարդկանն մատուցանէր, մի՛ կապիլ ՚ի տոռունս մեղաց որ ըստ մարմնոյ եւ մի՛մղիլ ՚ի վախից յառժամանակեայ մահուանէս. այլզհոգւոյն մաքրել զգաստութիւն եւ հայել յելս գնացիցիւրեանց եւ չարչարակից Քրիստոսի լինել եւ նմանողհաւատոցն որ առ Աստուած։ Նաեւ սարկաւագն եւսԹէոդորոս, որ վերակացու շինուածոյ եկեղեցւոյն էրեւ մարզիչ մարդկանն՝ ոչ սակաւ ինչ թելադրութիւննոցա ընծայէր ասելովն. «Հիւանդացեալքն, ասէ՝ ՚իմարդկանէ թէեւ ՚ի մահ աշխատիցին, սակայնառողջութեանն յուսով թեթեւանան։ Արդ՝ մի՛աճապարեսցէ այս վտանգ հիւանդութեան որ զմեօքս է՝տարապարտ մեռուցանել զձեզ մարմնով. այլ հոգւովզօրանալ եւ ճեպիլ ՚ի մարան, որ ըստ օրինին Քրիստոսիէ, զի ընկալջիք զբրաբիոնն յուսով կենացնյաւիտենից։ե Արդ՝ այսպիսի խրատու բարւոյառհասարակ նոքա զանձինս տուեալ՝ այնուհետեւ ոչմիով իւիք հեշտութեան անձանց շնորհէին, որ ըստմարմնոյն են ճահաւորութիւնք. այլ զբարւոքպատերազմն պատերազմէին ՚ի վերայ հօտին Քրիստոսի եւզաւակաց իւրոց հոգեհրաշ ճգնութեամբ՝ վառեալ զինուզօրութեամբ Հոգւոյն Տեառն իւրեանց։ Իսկ թշնամիքն, որ ՚ի խաւարի եւ ՚ի մութ վրիժուց հատուցման զմիտսթաթաւեալ էին, թէպէտեւ աւուրս եօթն մի ստէպ ստէպզմարտ հինին ՚ի վերայ հեղուին եւ ոչ կարէին սանանելամրոցին, ապա ոմն ՚ի լէգէոն զօրացն ամրոցին ՚ի բացեդեալ զկերպ կենածին յուսոյն եւ զողորմութիւն եւհաւատս ուրացեալ՝ վաղվաղակի տայ զամրոցն ՚ի ձեռսժպիրհ եւ անօրէն Հագարացեացն։ Իսկ նոցա յաւէտ իմնխրախ լեալ եւ խնճոյս մտաց իւրեանց մատուցեալ՝վաղվաղակի գռոհ տային եւ սանդղօք ոմամբքվերելակեալ հեղուին յամրոցն։ Ապա զթագուցեալհաղբսն յայտ ածեալ՝ գազանաբար ընդդէմ բախէինմարդկան զխորհուրդսն չարութեան, եւ անընտանիչարախտավար մտօք սկսանէին զամենեսեան անողորմսրոյն տալ ճարակ. եւ հեղումն տարապարտ արեան նոցաբղխեալ յորդեալ ոռոգանէր զառստորեւն ամենայն. եւդիակունք անկելոց շեղջակուտեալք ՚ի վերայ միմեանցանկեալ դնէին։ Իսկ եպիսկոպոսն սուրբ հանդերձ այլեւս ժառանգաւորօք եկեղեցւոյն ամենագիշերտքնութեամբ եւ բազմատարած արտասուօք եւ պաղատանօքաղօթս առ Աստուած մատուցանէին՝ ոչ ՚ի բացէ առնել ՚ինոցանէ զայցելութիւն իւր։ Եւ այսպէս վայելչացեալեւ գերազանցեալ է յամենայնի սրբոցն նմանութիւն։Իսկ անօրէն դահճացն եկեալ գտեալ զնոսա յաղօթս ՚իքաւարանումն սրբում՝ ահս պակուցանողս զնոքօքջանային արկանել սուսերացն շողացմամբ եւ վահանացնթնդմամբ եւ ատամանցն կրճտելով եւ երեսաց ատրագոյնշառագունութեամբ. այլ նոքա ոչինչ զարհուրեցան եւոչ երկեան սիրտք նոցա յարհաւրանաց անտիմոլեգնելոցն, զի այցելութիւն Տեառն էր շուրջզնոքօք եւ պահէր զնոսա։ Ապա արտաքոյ զնոսամիանգամայն ՚ի քաւարանէն հանեալ՝ մերկացուցին ՚ինոցանէ զզգեստիկն, ՚ի մահ զնոսա վարակեալ. եւ ՚իմառախղապատ ստուերաց խաւարի զաչս սրտից իւրեանցխցեալ՝ դիմեցին ՚ի վերայ նոցա։ Եւ նախ զեպիսկոպոսնսուրբ վաղակաւորօքն կարթակոտոր առնէին՝ իբրեւտապարօք շեշտակի շերտեալ զծառ. եւ զկնի ապա հատեալեւս սուսերաւ զգլուխ նորա։ Իսկ զքահանայս սուրբսեւ զկուսակրօն միանձունսն եւ զսաղմոսերգուս՝իբրեւ զոչխար ՚ի սպանդ վարեալ ՚ի զենումննուիրական անուշահոտ պատարագաց Քրիստոսիփողոտէին, հատեալ եւս զիւրաքանչիւրոց նոցազգլուխս։ Եւ այսպէս առհասարակ սոքա իբրեւզսպառազէնս զրահից՝ զհաւատս ճշմարտութեան զգեցեալզփառացն եւ զլուսոյ պաճուճանս զգեստաւորիլ արժանիգտան եւ անթառամ պսակօքն պայծառանալ։ Բայցսարկաւագն Թէոդորոս ոչ էր ընդ նոսա ՚ի ժամ կատարմաննոցա, զի նախ քան զայն ՚ի թշնամեացն նետաձգութեանցվիրաւորեալ անկեալ դնէր։ Իսկ չար դահիճքն խնդրէինեւ զնորայն եւս հատանել զգլուխն. այլ նա ոչ ինչկրէր զվիշտսն եւ ոչ եւս նեղասրտութեամբ փղձկէր ըստմանկական տիոց՝ քան թէ ախորժ յօժարութեամբզպարանոցն կարկառէր. եւ այսպէս հատեալ զգլուխնորա՝ զմահ իւր եդ կնիք հաւատարիմ ճշմարտութեանհաւատոց իւրոց, եւ վերագրեցաւ յորդիս Աստուծոյ։Իսկ զայլ եւս մարդիկ ամրոցին խոնարհ արարեալ ՚իտեղի չարչարանաց՝ եւ ածեալ իբրեւ զոչխարս ՚ի սպանդԻսմայէլեան երկաթոյն, որ ոչն եւս առնու յագուրդ՝տային կերակուր. եւ հատեալ զգլուխս բնաւից նոցա, զի առեալ տարցեն ոստիկանին եւ պարծանս քաջութեաննոքօք ինքեանց ստասցին։ Որք այսպէս եւ նոքաառհասարակ ՚ի ժամ կատարմանն ասէին. «Տէ՛ր Աստուածամենակալ ամենագութ ամենախնամ, գոհանամք զքէն, որետուր համբերութիւն ժուժկալութեան ՚ի պատերազմիս. զի մեք զքեզ ոչ մոռացաք եւ ոչ ստեցաք ուխտի քում եւոչ դարձաք յետս սրտիւք մերովք, եւ արժանի արարերզմեզ հասանիլ ՚ի մասն վիճակի սրբոցն ՚ի լոյս։ Արդ՝ընկալ զմիաբանութիւնս մեր ՚ի խաղաղութիւն. եւշահեա դու զորդիս սպանելոց քոց։ե Եւ այսպէսբարերարութեան բարեաց ՚ի բարերարէն արժանի գտան։Էին ոմանք եւ հեթանոսք ՚ի բնակչաց տեղւոյնհողագործ մշակութեան պարապեալ՝ եւ հարկս մեզհարկէին։ Եւ իբրեւ այս եղեւ՝ նոքա ՚ի մի վայրժողովեալ՝ ձայնս առ թշնամիսն արձակէին յիւրեանցլեզուն, «Թէ մեք ձեզ նմանեալ ՚ի ժողովրդենէՄահմետի առաքելոյ եմք. ե եւ այնպէս ՚ի լսել դահճացնամենեւիմբ ՚ի բաց ՚ի նոցանէն քերեցին զսուրսիւրեանց. զի ոչ եւ մի ոք ՚ի նոցանէ ոչ վրիպէր։ Եւսոյն այս հեթանոսք խանդաղատանօք աղաչէին զմի մի ՚իհաւատացելոցն երթալ խառնիլ ՚ի նոսա եւ ապրիլյանհնարին մահուն երկիւղէ։ Բայց նոքա բացէ ՚ի բացգնացեալ ասէին. «Մեր կեանքն Քրիստոս է եւ մեռանելնշահ։ե Եւ այսպէս համաշունչ սուրն ծարաւի ոչ կարացերկմտեցուցանել եւ ոչ զմի ոք ՚ի սիրոյն Քրիստոսի։Եւ այսպէս ՚ի միում աւուր ՚ի միում ժամու առհասարակամենեքեան նոքա զենմունք կատարեալք ընծայեցանՔրիստոսի ՚ի հոտ անուշից՝ սուրբ եպիսկոպոսն Սահակ, որ զանուն պտղոյ քաղցրութեան իւրոյ յաշխարհիթողեալ՝ արտախուրակեցաւ քրիստոսեան պսակաւն, եւսուրբ քահանայքն որք ընդ նմին հանդիսացան՝ Մովսէս՚ի կուսանաց կարգէ, եւ միւս Մովսէս յամուսնացելոց, եւ եղբարք ամուսնացելոյն Մովսեսի՝ քահանայք Դաւիթ՚ի կրօնաւորական կարգէ եւ Սարգիս յաշխարհական. իսկՍահակ, որ ՚ի տղայական հասակէ աչացու գոլով եւկատարեալ գիտութեամբ եւ ամենայն առաքինական երկօքէր պայծառացեալ՝ եւ սա իբրեւ զոչխար ՚ի զենումնածեալ, անմատոյց եւ անմահական լուսովնլուսաւորեցաւ։ Սապէս եւ երանելի այրն ԱստուծոյՍողոմոն, որ ՚ի Սագաստան աշխարհէ եկեալ բնակէր առմեզ խստամբեր վարուք եւ առաքինահրաշ կարգօքքաղաքավարէր ՚ի մարմնի իբրեւ զանմարմին եւ զնա ՚ինմին ժամու գլխատեալ՝ աստուածապայծառ եւ անճառելիլուսերանգ պսակաւն պսակեցաւ։ Յետ ամենեցուն սոցաեւ սարկաւագն Թէոդորոս, զորմէ կանխաւ ասացաք, որ՚ի թիւ սրբոցն վերագրեցաւ համբերութեամբ բազմաւ. ընդ ամենեսին՝ սոքա ութ թուով։ Իսկ այլ բազմութիւնարանց, որ յայնմ աւուր սպանան ՚ի զինուորականկարգէ եւ յաշխարհական, աւելի քան զերկու հարիւրոգիս, որոնց անուանք նոցա գրեալ են ՚ի դպրութեանկենաց։ Եւ գրեթէ ոչ ոք ապրեցաւ յարանց տեղւոյնայնորիկ, բայց ՚ի սակաւուց ոմանց, որ նախ քանզհնձումնն սրոյն ելեալ գնացեալ էին ՚ի գործսվաստակոց ձեռաց իւրեանց։ Իսկ յեկեղեցւոյ մանկանցսարկաւագ մի՝ Գէորգ անուն, ապրեցաւ յանհնարինմահուն երկիւղէ, զի վայելչացեալ այրն ճանանչիւր ՚իժառանգաւորս եկեղեցւոյն. եւ վասն այնորիկ ոչ արկինզնա ՚ի բովս եռանդեան չարութեանն, զի թերեւս առցենինչ ՚ի նմանէ ըստ բարուց տզրկի առ ՚ի ծծել զարիւննորա։ Իսկ նա ոչ կացեալ հակառակ չարին՝ գոյիւ չափզկեանս իւր ՚ի նոսա թողեալ, ինքն չուէ գնայ առ մեզ. եւ սա իսկ զհետեւանս բանի զրուցացս այսոցիկ մեզբացատրէ մի ըստ միոջէ։ Այս ամենայն եղեւյերեքհարիւրերորդի երեսներորդի երկրորդիթուականութեանն Թորգոմեան եւ յԱհկի ամսոյ՝ որ օրտասն էր։

Իսկ չարալլուկ Իսմայէլեաննզօր զկապուտ կողոպուտ սպանելոցն եւ զառ եւ զաւար եւզպաճարս անասնոց բազմաց ՚ի մի վայր ժողովեալջոլիրս տուեալ, այլ եւ զտղայս սպանելոցն եւզկանայս գերի առեալ, եւ զպատուական գլուխսկոտորելոցն ՚ի գրաստս բարձեալ՝ խրախոյս տայինխաւարային դնդնչմամբ եւ լկտի երգօք եւ պարուք. եւայսպէս առհասարակ զամենայն ինչ զորս եւ ըմբռնէին՝առեալ չուեալ գնային։ Անդ էր տեսանել զձայնաղաղակի եւ ողբք անհանդուրժելի եւ արտօսրաթորկականումն եւ սաստիկ պաղատանք կանանց եւ տղայոցբազմաց, եւ սարսափելի սասանումն հարուածելոցնտոչորէր զսիրտս ամենայն լսողացն եւ ՚ի դառն արտօսրզարթուցանէր։ Իսկ նոցա ըստ բազում ցաւոց սրտիցիւրեանց ոչ այլ ինչ բերիւր ՚ի մխիթարութիւն քան թէհարց եւ եղբարց, արանց եւ որդւոց նոցա տարապարտարեանցն հեղումն, որք Քրիստոսի ընծայեցան նուէրք։Եւ այսպիսի յուսով զօրացեալք եւ ձեռս ՚ի վերհամբարձեալք խնդրեցին ՚ի Տեառնէ ապրեցուցանելզնոսա յանօրէն գերչացն անարգել պղծութեանց, ասելով այսպէս. «Մի՛ եկեսցէ ՚ի վերայ մեր ոտքամբարտաւանից՝ եւ ձեռք մեղաւորաց մի՛ դողացուսցենզմեզ։ե Ունէին եւս ընդ գերելոցն զօրն Իսմայէլեանարս երկուս բեռնակիրս առաջի իւրեանց՝ մի ՚իզինուորական կարգէ, միւսն յաշխարհական. որոցանուանք երկաքանչիւրոց նոցա համանուանաբարմիմեանց Կիւրակոս ճանաչիւր։ Իբրեւ յանդիման եղենոստիկանին պղծոյ եւ առաջի մատուցին եւ զպատուականգլուխսն ընտրելոցն Աստուծոյ եւ զկապուտ աւարին, յաւէտ իմն զուարթացեալ զուարճանայր. իսկ եւ իսկհրամայէ զգերեալսն առհասարակ լուծանել թողուլ ՚իբաց ուր եւ կամիցին երթալ. զի խնդրուածք սրբոցսպանելոցն յիշատակեցան առաջի Աստուծոյ եւայցելութիւն Նորա փրկագործել ետ զնոսա ՚իգթութիւնս առաջի ամենայն գերչաց նոցա։ Իսկ սակաւքինչ իբրեւ ոգիք տասն, որք թագուցան ՚ի թշնամեացնանտի տղայք հասակաւ, - զոր սուղ ինչ յետոյ ստացայ եսզնոսա ՚ի գինս արծաթոյ - ազատեալք այսպէս յանկանոնկրօնից նոցա։ Իսկ ՚ի միւսում աւուր անդ զերկուսարսն համանուանս, զոր զկնի գերելոցն բեռնակիրսինքեանց ածեալ էին՝ հրամայէ զնոսա առաջի դատապարտդատաւորաց կացուցանել. զի կամ պաշտեսցեն զանօրէնօրէնս նոցա եւ կամ սրով վատնեսցին։ Իսկ իբրեւ ածանեւ հարցան ՚ի դատաւորաց անտի՝ նոքա զուարթագինաչօք ճառագայթաւետեալք, եւ ՚ի վեր ելս ՚ի սրտիդնելով ասէին. ե Ոչ օրէն է մեզ քրիստոնէիցս ուրանալզՔրիստոսի աստուածպաշտութիւն եւ դառնալյանաստուած աստուածածանօթութիւնն Մահմետի. եւ մեքվասն անուանն Քրիստոսի պատրաստ եմք ՚ի մեռանել եւոչ կեալ խղճիւ։ե Իսկ իբրեւ ծանեան զանհրապոյր միտսնոցա՝ այնուհետեւ հանեալ զիւրաքանչիւրս զնոսա ՚իթէատրոն անդր՝ ճարակ անողորմ սրոյ տային։ Եւայսպէս ՚ի բովս հրաբորբոքս կամաւոր մահու փորձեալքեւ զտեալք եւ քննեալք՝ որպէս եւ քննի արծաթ, բարձրացան ՚ի բարձունս բարձրութեան երկնից ընդհրեշտակս դասակցելով՝ առեալք զպսակն լուսոյ եւկենաց յանձինս իւրեանց։ Եղեւ կատարումն սրբոցսայսոցիկ յամսեանն Ահկի՝ որ օր եօթնեւտասն էր։

Բայց զզինուորսն զայնոսիկ, որք մատնեցին զամրոցն ՚ի ձեռս հեթանոսաց՝ զնոսաեւս առեալ ընդ ինքեանս զկնի գերելոցն՝ տարան առոստիկանն. զի զդարձ փոխարինի երախտեացն զորցուցինն՝ հատուսցէ նոցա, այլ եւ զդահեկանացն եւստարեւորս բաշխեսցէ տացէ նոցա։ Եւ իբրեւ յանդիմանոստիկանին եղեն եւ ակն ունէին փոխարինի վարձուցնհատուցման, նա իսկոյն իսկ հրամայէ սրով սատակելզնոսա։ Եւ այնպէս ըստ արժանի իւրեանց կոշկոճամահլեալ՝ հատաւ յոյս կենաց նոցա. եւ առ նոսա լցաւիմաստնոյն պւետիկոսի բան հաւատարիմ, եթէ «Յոյսք առկենդանեօքս՝ անյոյս մեռանին։ե

[67]

Աստ ապա հրաման հասեալ առՆսր ՚ի Յուսփայ ոստիկանէն մեծէ չուել գնալյԱտրպատական աշխարհ եւ զապստամբեալ Գաբաւոնացիսնկողմանցն այնոցիկ կա՛մ ՚ի հնազանդութիւն նմահամոզել եւ կա՛մ մարտիւ պատերազմի սրակոխ առնել։Իսկ նա զմի ՚ի ծառայից իւրոց պատուաւորաց՝ Բշրանուն, ոստիկան ՚ի Դվին քաղաքի հաստատէր, նմայանձն արարեալ զՍիսական տեարսն՝ զՍահակ եւզԲաբգէն, զի լինիցին ՚ի դիպահւոջ ՚ի բանտի եւ ՚իկապանս, մինչեւ ՚ի դարձ իւր այսրէն. եւ ինքն չուեալգնայ ըստ հրամանի ոստիկանին Յուսփայ։ Իսկ Բշրնայն, որ յետ ընդ կրունկն թողաւ՝ ժողով սպայակոյտզօրու բազմի գումարտակ արարեալ, ելանէ զկողմամբքգեղամաշէն գաւառին Մազազայ՝ քինախնդիր լինելովՇահանն կոչեցելոյ շահ վասն ոչ հնազանդելոյ նմանոցա։ Եւ վասնզի նա յանմարտնչելի ամրոցին ՚ի Սեւանկղզւոջ առկայանայր, եւ Բշրն, զոր խնդրէր՝ այնմ ոչեհաս, այնուհետեւ խորհէր ձեռն զգաւառօքն արկանելեւ զսակաւամասնեայ մնացորդս մարդկանն գերել եւաւար հարկանել եւ ճարակ սրոյ տալ։ Վասնզի աւերեալեւ անմարդացեալ էր առհասարակ ՚ի բնակչաց աշխարհնամենայն յաւարառութենէ թշնամեացն. սակայն եւայնպէս ոչ յաջողեցան նմա չարիմաց խարդաւանութեանխորհուրդքն։ Վասնզի ոմն ՚ի պատուաւորաց անտիՇահանն կոչեցեալ շահայ՝ Գէորգ անուն, ելեալ շրջէրզգաւառօքն սակաւամասնեայ շինութիւն աշխարհինամրացուցանել ՚ի հինից թշնամեացն։ Իսկ Բշրն ՚իդիմի նմա հարեալ յեղակարծումն ժամու՝ իսկոյնառնոյր Գէորգն զահ երկիւղի, զի ոչ աւելի քան զքսանայր ընդ նմա էին, եւ Բշրայն իբր զհազար այր. սակայն՚ի Տէր յուսացեալ՝ ՚ի կրթութիւն յաղթութեան ընդդէմնոցա դեգերէր։ Եւ ապա քաջապինդ քաջողջութեամբ սրտիընդդէմ նոցա արիաբար շահատակեալ՝ ձի ՚ի ներքստանէր եւ զբազումս ՚ի նոցանէ թաւալգլորխաղացուցանէր։ Եւ թէպէտեւ յիւրոցն եւս արանցսակաւք ոմանք սրավարեալք ՚ի թշնամեացն անկանէին. սակայն մոլորահողմ խաբէութիւն մտացԻսմայէլականացն ընդ կրունկն ՚ի փախուստն զնոսաառաջի նորա դարձուցանէր։ Իսկ նոցա անարգելմոլեգնութեամբ զմառախուղ ստուերաց խաւարի զանձամբարկեալ՝ զոր միանգամ գտանէին զճանապարհայն սրոյճարակ տային՝ զզգօն եւ զանպարտ քահանայսն, եւզերկրագործ մշակսն, եւ զխաշնարածսն, եւզճանապարհորդսն, եւ զաղքատսն եւս։ Եւ այսպէսզանպարտսն պարտաւոր մահու արարեալ եւ հատեալզգլուխս նոցա՝ ընդ իւր առեալ տանէր ՚ի Դվին քաղաքփախստիւ պարծանաց՝ իբր թէ անձին քաջութեամբ եւմարտիւ բազմաւ զայն գործեալ էր նորա յաղթութիւն. որք էին թուով աւելի քան զքսան տարապարտ հատեալգլուխքն։ Եւ ապա աւուրս հարուստ մի դարեալդադարեալ՝ զօրու բազմի դարձեալ հորդան տայ կրկինքան զառաջինն եւ ասպազէն առնազէն զնոսա վառեալ՝չուէ գնայ յեզր ծովակին հանդէպ ամրոցին Սեւանկղզւոյ, զի թերեւս անզգուշաբար ՚ի վերայ հասեալՇահանն կոչեցեալ շահայ՝ որոգայթս մահու կամկապանաց նմա մարթասցէ հասուցանել։ Իսկ նա իբրեւետես զայն ոյժ պնդութեան առ դուրս եկեալ հասեալ՝վաղվաղակի պատրաստէ նաւս մետասան, եւ ամբառնայ ՚ինաւս անդր իբրեւ արս եօթանասուն ազատս եւ ծառայսիւր լայնալիճ աղեղամբք՝ արս քաջակորովս եւ հմուտս՚ի ձգտումն նետաձգութեանց, որ գրեթէ ՚ի մազոյ ոչվրիպէին։ Ապա եւ ինքն եւս ընդ նոսին ՚ի նաւսնվերելակեալ գնային ծովամարտիկ առ թշնամիսն. եւմիջամուխք լեալք յաջողաձեռն նետաձգութիւնս՝զոմանս միականիս ՚ի թշնամեացն առնէին, եւ զայլսբազումս կարեվէր վիրաւորեալ սատակէին։ Եւ այնպէսհատեալ շարժեալ ՚ի բաց զմարտ ռազմի բազմութեանթշնամեացն ՚ի փախուստ առաջի նոցա դառնային։ ԻսկԲշրն այն ամօթ զանձամբ արկեալ՝ ջանայր վրէժսփոխանակ այնր պահանջել, եւ դէպ ուղիղ գնացեալյամրոցն Գեղայոյ, զի թերեւս անզգուշաբար ՚ի վերայհասեալ՝ ստնանել ինչ նմա մարթասցէ. սակայն եւ անտիեւս ձեռս ՚ի գլուխ ելանէր։ Վասնզի Գէորգն այն, զորմէ նախն պատմեցաք վասն մարտի քաջութեան նորա, ըստ դիպաց իմն յամրոցի անդ հանդիպեցաւ։ Եւ իբրեւետես զայն ամբոխ հասեալ մերձ ՚ի դուռն ամրոցին՝ ապավառեալս ՚ի զէնս եւ ՚ի զարդս եւ ՚ի տէգ նիզակս, եւայլ եւս արս սակաւս ընդ ինքեանս առեալ՝ արտաքս առթշնամիսն յամրոցէն ելանէր։ Եւ ապա միամարտեալ ընդսպայակոյտ զօրուն՝ նախ կարթակոտոր զերիվար Բշրայնառնէր նրանաւ սրոյն, մինչ զի հազիւ յայլ ձիաշտանակեալ փախչէր. եւ ապա այլոցն եւս մարտակցացնաջակցեալ Գէորգայ՝ տապաստ արկանէին զյոլովս ՚իթշնամեացն եւ ՚ի փախուստ զնոսա դարձուցանէին. եւառ նմա յարառոցեալ լինէր մակսաստութիւն միայն առբազումս՝ ասել թէ «Դաւիթ արուորագոյն քանզԳէթացիսն։ե Իսկ կարաւան թշնամեացն այսանակձաղանօք գնացեալ մտին ՚ի Դվին քաղաք, եւ բազումսպառնալեօք ջանային վրէժս ՚ի բնակչաց ամրոցինպահանջել։

Իսկ ես, որ նախ չոգյայն ՚իթագաւորազանց բողբոջն Աշոտոյ՝ առ նմին կացեալմնացի մինչեւ ամարայինն յաշունն յեղանակեալյեղափոխէր, բազմաբար բարեաց մտաց բարութիւն եւլրութիւն սիրոյ առ ՚ի նմանէն ընկալեալառատաձեռնութեամբ ՚ի բոլոր մասունս պիտառութեանց։Եւ ապա առ ՚ի նմանէն յղարկեալ չոգայ առ թագաւորնՀայոց Գագիկ, ըստ միշտն հրաւիրման ՚ի կոչման նորա. վասն զի հայրապետանոց տունն հանդերձ գիւղօք եւգերդաստանօք առ հասարակ ընդ ձեռամբ նուաճեալ էրՆսրայն, եւ մեք անբնակ իմն վայրակացեալ, եւ ոչ ոքոչ էր այն՝ որ գուն ՚ի վերայ գործէր ոգւով չափ սակսնորոգման մայրաքաղաք եկեղեցւոյն, եւ հոգեւորմշակութեամբ հանդիսանայր առ ՚ի դարձուցանելզգերութիւն նոր Սիօնի. զի յոյժ պակասումն եւլքումն լինէր ամենայն պատերազմող ձեռին։ Իսկ իմեկեալ առ մեծ թագաւորն Գագիկ, եւ նա ընդունէր ածէրեւ յանձանձէր զմեզ ամենայն հոգեւոր սիրոյհարազատութեամբ եւ հաստատուն հաւատով եւ աներկբայյուսով, եւ աներկեւան սիրով պաշտպանեալ հանդերձեղբարբն իւրով Գուրգենաւ՝ անկարօտ զհարկաւոր պէտսմարմնոյ լցուցանէր, եւ ապա զսովորականիմաստութիւնն քաղցրացուցեալ իւր աներկբայ մտօքյուսացուցանէր զմեզ, զի ոգւով չափ ջան ՚ի մտի եդեալհոգասցի վասն դարձի մերոյ ՚ի բնակութիւնս մեր. մանաւանդ եթէ վասն խաղաղութեան ամենայն աշխարհի եւհաստատութեան սրբոյ եկեղեցեաց՝ որպէս եւքրիստոնէից իսկ կարգք պահանջեն ամբողջ զհաւատոցնսրբոց պահել զզօրութիւն. այլ այս երբ Տէր կամեսցի։

Բայց աստանօր ոստիկանն Նսրելեալ ՚ի Պարս Ատրպատականէ՝ գայ չուէ ընդ կողմնՍիւնեաց սպայակոյտ մարտիկ զօրու հանդերձ։ Եւ վասնզի իշխանն Սիւնեաց Սմբատ ՚ի սեպհական իւրումգաւառի անդ դարեալ դադարէր ՚ի Վայոց ձոր, ՚ի ճահիւր առնոյր ոստիկանն ըստ խոտորնակ մտացն կա՛մծածկաբար ՚ի վերայ ընթանալ առ ՚ի ըմբռնել զիշխաննեւ կա՛մ մարտամբոխ վառելովք վանել զնա առ ՚ի գերելեւ յափշտակել։ Բայց իբրեւ ետես զնա յաւէտզգուշացեալ բազում հեծելազօր գնդիւ եւ ամրոցօք եւսվայրիցն բագձաձեալ՝ այնուհետեւ խաղաղութիւն ընդնմա խօսէր. եւ բազում օժտութիւնս յիշխանէս Սմբատայընկալեալ, եւ յանձն եւս առեալ արձակել թողուլզեղբայրս նորա ՚ի կապարանէ բանտին՝ եւ ինքն չուէգնայ ՚ի քաղաքն Դվին։ Եւ իսկ եւ իսկ առեալզտարապարտ սակն պարտուց դահեկանաց ՚ի կրտսերոյեղբօրէն անուամբ Բաբգենի՝ եւ արձակէ առաքէ զնա առիշխանն Սմբատ. իսկ զՍահակ եղբայր նորուն դեռեւս ՚իդիպահւոջ թողեալ, մինչեւ առցէ ՚ի նմանէ եւսզդահեկանացն պարտապանութիւնն խոստման, եւ ապաարձակեսցէ եւ տացէ նմա ՚ի ձեռս սեպհականտէրութիւնն իւր։

Բայց բնակիչք ամրոցինՔեղեայ իբրեւ լուան զգալուստ ոստիկանին եւ ՚ի մտիեդին զյոյժ մռմռումն սպառնութեան առ ՚ի նմանէննոցա, զահի հարեալք եւ ահիւ ըմբռնեալք եւ կարծիս ՚իմտի եդեալ անհաստատ խորհրդով, թէ գուցէ մատնեսցիամրոցն ՚ի ձեռս ոստիկանին եւ այնպէս անհնարինտանջանաց եւ մահու մատնեսցին։ Եւ ապա այսպիսիանզգուշալի երկիւղի զանձինս տուեալ՝ ամենեւինբնաւին իսկ ունայնացուցեալ լքին ՚ի բաց զամրոցն ՚իբնակչաց անտի։ Եւ ապա զօրականք զինուորացն եւսելեալ գնացին ՚ի կամս անձանց զինչպիտութեանիւրեանց. իսկ ոստիկանին յետ երկեամ մի աւուրցիմացեալ զթափրանալ ամրոցին ՚ի բնակչաց անտի՝ յինքնգրաւէ առնու եւ ընդ ձեռամբ նուաճէ առանց իրիքաշխատութեան, եւ շուրջանակի զգեօղս եւ զաւանս եւզագարակս յիւր անուն պայազատէ։

Այնուհետեւ մի՛բացածանօթասցի թերեւս ՚ի մէնջ յարակացեալ իմնհունձք չար մշակացս, որ մառախլապատ միգապատպաշարմամբ զմեզ հնձէ։ Զի թէ ըստ սահմանելումն ՚իմեզ Ստեղծողին՝ ՚ի վեր յերկինս զհայեցուածս մերպատրաստեալ էաք եւ առ նմանութիւն կերպարանիՍտացողին ընթացեալ, ապաքէն կեցուցանող զօրութեամբՏեառն փրկեալք լինէաք եւ ոչ եւս մատնեալք ՚ի ձեռսթշնամեաց մերոց. այլ եւ տապաստ եւս ընդ ոտիւքարկեալ զհակառակորդսն եւ տկարութեամբ աղաւաղեալընկեցեալ յերկիր եւ երանելի զմեզ ՚ի վերայ երկրի ՚իբազմաց քարոզեալ։ Զի թէ ժողովրդեան իմոյ, ասէ՝լուեալ էր ինձ, կամ Իսրայէլի զճանապարհս իմգնացեալ էր՝ որպէս զոչինչ մի խոնարհ արարեալ էր իմզթշնամիս նորա եւ ՚ի վերայ նեղչաց նորա արկեալ էրզձեռն իմ։ Այլ վասնզի ըստ կարգի պաճարաց եւ անասնոցանմտից երկրապիշք եղեալք եւ այլապէս ՚ի մեզ ինքեանցուցաք զօրինակ պատկերին եւ նմանութեան Տեառն, վասն այսորիկ թշնամիք Տեառն ստեցին մեզ. եւյանտառաբոյծ խոզից եւ յանցաւորաց ճանապարհիկոխեցաք իբրեւ զկաւ գռեհաց՝ եւ ՚ի գլուխս մերկուտեցան քարինք ձորոյն Նաքովրայ։

[68]

ԲԱՆ ԻՆՔՆՈՒՐՈՅՆ

ՍԱԿՍ ՅԻՇԱՏԱԿԻ ԱՆՈՒԱՆ ԻՒՐՈՅ։

Թագաւորք աստուածասէրք եւբարեպաշտօնք, իշխանք եւ պէտք եւ հրամանատարքՀայոց, եղբարք մեր եւ առաքեալք եկեղեցւոյ եւ փառքՔրիստոսի՝ աղերս առաջի մատուցանեմ ձեզզպիտառութիւն զայս բանի։ Զի իբրեւ ցուցող հայելի՚ի միտս անբասիրս սովաւ զձեզ հրաւիրեալ, եւզյանդուգն եւ զանկարգ ճամարտակելն արտալածարարեալ՝ անպատուհաս ես մնացից յահեղ մրրկէ աստիեւ յահագին ալեացս փրկելոց եւ դիզացելոց եւկուտակելոց եւ դիմեցելոց ՚ի վերայ Ասքանազեանսգրոհի։ Սարսափեալ զոփացեալ դողացաւ սիրտ իմ, զիտիգօք աչաց խաղաց Տէր ՚ի վերայ մեր սակսանօրէնութեանց մերոց. եւ վասնզի ցարդ եւսյարակայեալ անդնդապտոյտ ալեացն յորդութիւնքխորութեանցն եւ ոչ հանդարտեաց, վասն այսորիկ եսբռնադատեցայ գալ յայս եւ առնել տալ տագնապեալզՊատմութիւնս։ Նախ ՚ի կրից աստի զիս փութացուցեալ, որ շուրջ պատեալ պաշարեաց զմեզ. եւ ապա ՚ի հրամանէթագաւորաց ՚ի վերայ հասելոյ՝ որ զիմս ճմլեալբաղխեաց զիմաստիցս գործարան եւ հաւանեցոյց ոչ ի՛նչգոլ ինձ յայսմիկ դանդաղելի։ Սակայն ոչ գրաւորականանձայն տառիւք միայն որ ՚ի վեր քան զիս է ձգտումնիրի զմտաւ ինչ ածեալ. այլ բոլորաձայն հնչմամբհագագասփիւռ ձայնիւ դարուց ՚ի դարս զայս ձեզաւանդեալ ուղղախոհ իմացուածիւ։ Զի մի՛անհասութիւն ծերունեան զրուցաց այլոց ոմանց վէպսինչ խարեալ խղճի մտաց կարօտ զձեզ կացուսցէ. այլ զիզաչս արձակեալ յարտադրութիւն բանիս մաքրական մտօքանբաղայապէս՝ ՚ի մասնաւոր ասացելոց աստի տեսցիզկնի եկելոց իւրաքանչիւրոց անցնիւրն զրուցացստուգութիւն ըստ ընթերցանութեան հանդիսի բանիս. եւ այս ցայս վայր հերիքասցի։

Այլ ես այսուհետեւ մաղթանսառաջի ձեզ ընթերցողացդ մատուցից, մի՛ բերիլ ձեզեւս վերստին յայս տեղի տանջանաց, յորս այժմ առհասարակ թմբրեցաք ՚ի ծուխ մեղաւորաց։ Այլախորժաբար լսող լինել աղերսալի իմոյս բանից եւբաղաձայնութեան խրատու՝ լինել ձեզ զաւակլաւագունի պատարագելոյն Սեթայ եւ գրիլ յորդիսԱստուծոյ. այլ ոչ խառն ընդ անիծեալ եղբայրազրաւնԿայենի զարմից կապիլ ՚ի կնատ եւ ՚ի մեղմեխ եւ ՚իվայրաքարշ դստերս մարդկան։ Մի՛ ՚ի չար ուղխիցսանդարամետին զրահեղեղ սատակմամբ ողողեսջիք՝որպէս յայնժամ երկնասահան եւ երկրահոսանջրահեղձոյց մարդիկ Նոյեան դարուն. այլաւետարանական ուռկանաւ արկելոյ ՚ի ծով զուսպ եւանփոփ վարուք ժողովել կարթիւք յարքունականկայանս։ Մի՛ անկանոն կրօնիւք ամբարձջիք ՚ի տանիսնանրութեան, եւ հրացայտ ցոլութեան ծծմբոյդիւրաշունչ հողմոյ զձեզ պտուտկեալ տոչորիցէկորստեան կեղմամբն. այլ ելեալք ՚ի Սոդոմայ՝ այլ եւ՚ի Սեդովրայ, յեւս իմանալի բարձրութիւննսքանչելապէս լերանցն յաւիտենից թեւակոխեսջիք, ուրպայծառապէսն իսկ բորբոքի ջահ սրբութեանզգուշացելոցն յարթնութեան։ Մի՛ խոտորեսջիքյարքունական ՚ի կուռ պողոտայէն յաջ կամ յահեակ՝թողացուցեալ զկամս ձեր զկնի պատրանաց պատրողին. վասն զի յերկոցունց կողմանց դարանակալէ՛ աւազակացբազմութիւն, եւ մահ է բաժին անկելոցն ՚ի ձեռս նոցա։Մի՛ մեղիցէ ձեզ կարծեցեալ արեգակն տունջենային եւկամ լուսին գիշերոյ դիւամոլար խռովութեամբ, որմերոյն բնութեանս կրիւք խաբեացն զմեզ եւ խաբէ. այլզանց արարեալ զփաղաքշական խորհրդովք ախորժիցյորդողդելոցն, զի ճշմարիտ արեգակնն արդարութեանծագեսցի ՚ի սիրտս ձեր սիրովն աստուածայնով։ Մի՛քրէիքուր վարուց չարութեամբ նաւաբեկեալք՝ապաշաւեսջիք զուղիղ եւ զճշմարիտ զձեր վարս, եւկոխածս գռեհաց եղիջիք իբրեւ զաղն անհամեալ. այլողջ ամբողջ եւ անխախուտ մնասջիք ՚ի պարսաւադիտէնդրժողէ՝ խնդութեամբ ժամանել ՚ի նաւահանգիստկենաց։ Մի՛ զպարծանս հարցն առաքինութեանց ձեզբաւական վարկեալ եւ ՚ի նոյն ապաստանեալ՝պղերգութեամբ անձանց ՚ի վիհս խորափիտսընկղմեսջիք. զի թէ հօր հմտաբար տեղեկութեամբղեկավարեալ իցէ, զի՞նչ օգուտ յայնմանէ որդւոցբերցի՝ եթէ ՚ի նաւաբեկութեան կորնչին. վասնզի ոչինչ շահ զհօրն հմտութիւնն կարծեմ լինել որդւոցնաւաբեկութեան։ Մի՛ օտարացեալք եղիջիք ՚ի մօրէ, որվերստին զձեզ ծնաւ նորոգատուր բանիւնկենդանականաւ ՚ի յոյսն կենդանի։ Մի՛ խաբիցիքյարգանդէ վրիպեալք կամ թէ մերկացեալք յայնմանէլուսաւոր եւ փրկական զգեստուն, որով վայելչապէսզգեստաւորեցայք յարգանդէ աւազանին։ Մի՛ խօսիցիքստութիւն՝ զառեալն իբրեւ զչարեալ նանրապէսհամարել, եւ ժխտող լինել Որդւոյն սիրելւոյաստուածական պատգամացն լեռնացելոց. այլեռանդնասէր սրտի ջերմութեամբ հեռանալ յայնմանէ, որ ինչ վնասակար եւ հակառակ է հոգւոյ, եւ ՚ի բացզտխրութիւն տարերցս սնոտւոց մերկանալ մաքուրմտօք։ Այսպէս թերեւս եւ սրովբէականացն եւս յերրեակդասու խորին խորհուրդս թեւակոխեսջիք եւ դուք, եւվեցթեւեան երագաշարժ գործեօք իմն զօրհնաբականսնըստ պիտոյս բաժանեսջիք՝ ոմամբք խուճապելով զսպիլ, ոչ եւս արժանի ըստ որումն վարկեալ եւ ոչ զաչս ՚իյերկինս ամբառնալ. իսկ այլովք ոմամբք վերշարժիլ ՚իմշտնջենական փառատրութիւնս ըստ վստահելոցնպարագահութեանց ՚ի պաշտօն աստուածայնոյ փառացն. ապա հանդիսապէս արժանի գտջիք յետ այսմ սուղժամադրութեան կենացս մտանել եւ յամբ իմանալիՍինէական լերինն։ Ոչ ՚ի փորձ հրոյ ՚ի վայր բերեալըստ պայմանի խռուոյ յաւուրն ընտրութեան. այլամպաչու թեւօք սլացեալք ՚ի վերին Սիովն ՚ի հայցելզտեսութիւն Տեառն։ Ոչ վիմով ծերպի զեղչել եւզյետոյսն միայն տեսանել. այլ զբովանդակ նկարագիրփառացն Հօր դէմ յանդիման նկատել։ Եւ զայժմու փոքր՚ի շատէ խելամտութեամբս զանց արարեալ՝ ծանօթքեղիջիք պատրաստական վայելչութեանն եւ յայնժամգիտասջիք զնա որպէս եւ նայն ծանեաւ զձեզ։

Արդ՝ այսքան բան ձեզ խրատույինէն բաւականասցի։ Բայց անարժանս ես եւհեղգապաշաւս Յովհաննէս՝ նուաստ Կաթողիկոս Հայոց, աղաչանս առաջի մատուցանեմ ընթերցողացդ ձեզ եւլսողաց բանի Պատմութեանս՝ արժանի յիշատակի զիմսվարկանել անուն ՚ի մաքրամատոյց նուիրական աղօթսձեր. զի երկաքանչիւրոցս՝ ինձ եւ ձեզ, թերեւս ՚իՏեառնէ տացի վարձս հատուցման յետնումն աւուրայցելութեան նորա. որ է օրհնեալ միշտ եւփառաւորեալ յամենայն արարածոց յաւիտենիցյաւիտեանս. ամէն։