Read in the reader, with word lookup
Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց · 2/3
[Գ]
Որ ինչ մինչեւ ցայս վայր էր պատմութիւնս՝ երկօք աշխատութեան հաւաքեալ ի նախագրելոց։ Իսկ որ առաջի կայս մեզ ասպարէզ պատմութեանս՝ է որ ականջալուր, եւ է որ ականատես։
Քանզի իբրեւ մեռաւ մեծ իշխանն Թորոս որդին Լեւոնի, որդւոյ Կոստանդեայ, որդւոյ թագաւորազինն Ռուբենայ յաշխարհին Կիլիկեցւոց, էառ զիշխանութիւնն եղբօր որդի նորին, Ռուբէն անուն, որդի Ստեփանեայ, զոր սպան Անդրոնիկոս նենգիւ՝ զօրավարն հոռոմոց։ Եւ յետ սակաւ ժամանակաց, վախճանեցաւ եւ նա, եւ էառ զիշխանութիւնն Լեւոն, այր քաջ եւ պատերազմող։ Սա ընդ տիրելն իսկ եւ իսկ ընդարձակեաց զսահմանս տէրութեանն իւրոյ, զի ետ նա պատերազմ ընդ շրջակայ ազգսն եւ յաղթեաց քաջութեամբ ըստ անուանն, առիւծաբար, զի Լեւոնն առիւծ կոչի։
Իբրեւ տեսին զյաջողութիւն նորա բռնակալքն թուրքաց եւ տաճկաց, որ սուլտանք անուանին, ժողովացաւ ի վերայ նորա սուլտանն, որ իշխէր Հալպայ եւ Դամասկոսի, անթիւ զօրու եւ զինու։ Եւ լուեալ Լեւոնի իշխանաց իշխանի զդիմումն ի վերայ իւր այլազգւոյն, աճապարեալ հաւաքեաց զզօրս իւր եւ յանկարծակի եհաս ի վերայ նոցա, որպէս զարծուիս սլացմամբ յերումս հաւուց, եւ եհար զնոսա ի հարուածս մեծամեծս։ Եւ սուլտանն փախստական լեալ՝ մազապուր զերծաւ ի նմանէ, այն որ խրոխտանօք գայր ի վերա նորա։ Իսկ Լեւոնի հարկս եդեալ ի վերայ նորա՝ ծառայեցուցանէր զնա։ Եւ զայն գործ քաջութեան նորա տեսեալ շրջակայ ազգացն տաճկաց, դողային ի նմանէ եւ հարկէին նմա։ Եւ այսպէս բռնացաւ ի վերայ ամենեցուն։
Եւ իբրեւ ետես, եթէ յաջողեցաւ նմա տէրութիւնն առաւել քան զնախնիս իւր, խորհեցաւ այնուհետեւ ընդ իշխանսն իւր եւ ընդ մեծամեծս՝ թագաւորել։ Եւ առաքեաց ի տիեզերահռչակ քաղաքն Հռոմայեցւոց առ ինքնակալ կայրսն եւ առ պապն, զի տացեն նմա հրաման եւ թագ թագաւորական, զի ոչ կամեցաւ նա, թէ այլում ումեք երեւեսցի նա հնազանդ վասն թագի, բայց թէ ազգին ֆռանկաց։ Միանգամայն եւ պարծանս իւր վարկաւ զսուրբ առաքեալսն զՊետրոս եւ զՊօղոս, որ կան ի Հռոմայեցւոց քաղաքին, որպէս թէ ի նոցունց առեալ զօրհնութեան պսակն։
Եւ առաքեն նմա կայսրն եւ պապն հռոմայեցւոց թագ ազնիւ՝ զառաջին թագաւորացն, եւ արծուէս մի պատուաւոր, այսինքն՝ արքեպիսկոպոս, դնել զթագն ի գլուխ նորա եւ երիս իրս պահանջել ի նմանէ՝ Տօնել զտօն տեառն եւ ամենայն սրբոց, յորում աւուր եւ հանդիպի. եւ միշտ յեկեղեցւոջն կատարել զաղօթսն տուընջեան եւ գիշերոյ, զոր ի վաղուց հետէ ո՛չ առնէին հայք ի հիմնահարութեանցն Իսմայէլի, բայց միայն ի ժամ խորհրդածութեան սրբոյ պատարագին. եւ ո՛չ լուծանել զճրագալոյցսն ծննդեանն եւ յարութեանն, բայց միայն ձկամբ եւ ձիթով։ «Եւ յորժամ զայդ առնիցէք, ասէ, ոչ ինչ փոյթ մի՛ առնիցէք զտրոց եւ զընծայից կայսերն եւ պապին վասն թագիդ։ Ապա թէ ո՛չ առնիցէք՝ հրաման ունիմ, ասէ, անչափ գանձս առնուլ ի ձէնջ ոսկւոյ եւ արծաթոյ եւ ականց պատուականացե։
Իսկ Լեւոնի կոչեալ զկաթողիկոսն եւ զեպիսկոպոսունսն հարցանէր, թէ զինչ պատասխանի տացէ պատգամին հռոմայեցւոց։ Եւ նոքա ո՛չ հաւանեցան առնուլ զխնդիրն։ Եւ ասէ ցնոսա Լեւոն. «Դուք մի՛ ինչ հոգայք վասն այդորիկ, ես հաճեցից զմիտս նոցա առ անգամ մի կեղծաւորութեամբե։
Եւ պատասխանի արարեալ Լեւոնի, ասէ ցեպիսկոպոսն հռոմայեցի. «Զոր ինչ հրամայէ ինքնակալ կայսրն եւ պապն մեծ, անյապաղ առնեմք զամենայնե։ Եւ նորա երդումն պահանջեալ ի նոցանէ երկոտասան եպիսկոպոսաց։ Եւ հաւանեցոյց Լեւոն զեպիսկոպոսունսն յանձն առնուլ զերդումն։ Եւ արարին եպիսկոպոսքն զբան երդմանն, յորոց մի էր եպիսկոպոսն Տարսոնի Ներսէս Լամբրօնեցի, զոր վերագոյն յիշեցաք, եւ Յովսէփ կողմանցն Անտիոքու առաջնորդ վանացն, որ կոչի Յեսուանց, եւ Յովհաննէս, որ եղեւ կաթողիկոս, եւ Անանիա՝ որ եղեւ հակառակաթոռ ի Սեւաստ, եւ այլք ընդ սոսա։
Ապա եղեւ ժողով բազմութեան յոյժ՝ զօրապետաց եւ զօրաց, ազգաց եւ ազանց, պատրիարքն յունաց, որ նստէր ի Տարսոն, եւ կաթողիկոսն ասորւոց, որ նստէր ի վանս սրբոյն Պարսումայի եւ ի սահմանս Մելիտինոյ, եւ կաթողիկոսն Հայոց ամենայն եպիսկոպոսօք, եւ թագաւորեցուցին զԼեւոն, եւ եղեն ընծայաբերք նորոգ թագաւորին կացելոյ շրջակայ ազգքն։
Եւ լուեալ կայսերն յունաց, եթէ ֆռանկք ետուն թագ Լեւոնի, առաքեաց եւ նա ընծայս եւ թագ գեղեցիկ՝ ոսկւով եւ ակամբք պատուականօք ընդելուզեալ, եւ ասէ. «Զթագն հռոմայեցւոց մի՛ դիցես ի գլուխ քո, այլ զմերդ, զի առ մեզ հուպ ես քան թէ ի Հռոմե։ Իսկ թագաւորն Լեւոն, այր իմաստուն էր, ոչ խոտեաց եւ ո՛չ զմի ոք յերկոցունց թագաւորացն զՀռոմայն կամ զԿոստանդնուպօլսեայն, այլ ըստ կամաց նորա արար պատասխանի եւ սիրով ընկալաւ զեկեալսն, ետ տուրս մեծամեծս բերողաց թագին եւ եղեւ պսակեալ յերկոցունցն։
Եւ էր նա բարի բնութեամբ, ողորմած առ աղքատս եւ կարօտեալս, սիրող եկեղեցեաց եւ պաշտօնէից աստուծոյ. կարգէր վանորայս ընդ ամենայն կողմանս տէրութեան իւրոյ եւ բազմացուցանէր զպիտոյս նոցա, զի մի՛ իւիք կարօտիցին ըստ մարմնոյ բաւականին, այլ զի միայն պաշտաման եւ աղօթից պարապեսցին, յորոց մի է ի վանորէիցն, զոր կարգեաց նա, հռչականունն Ակներն կոչեցեալ վանք, որ մինչեւ ցարդ եւս վարին նովին կարգադրութեամբ, զոր նայն կարգեաց, զամենայն աւուրս շաբաթուն պահօք կատարեալ եւ միայն լուծանել զշաբաթ եւ զկիւրակէ ձկամբք կամ կթեղինօք։
Եւ այսպէս բարեկարգութեամբ հաստատէր զիւր թագաւորութիւնն բարեպաշտն Լեւոն։ Եւ էր նա ամենայն իրօք բարեքագոյն, բայց միայն միով մասամբ, զի էր նա իգասէր։ Եւ եթող նա զկինն իւր զառաջին, զոր ունէր յիշխանութեանն, եւ առ նա իւր ի կնութիւն զդուստր արքային Կիպրոս կղզւոյն, ֆռանկ ազգաւ, զի լիցի նմա թիկունք եւ օգնական։
Դէպ եղեւ զի չոգաւ նա ի Կիպրոս կղզի ի տեսութիւն աներաց իւրոց։ Եւ լուեալ զայն թշնամեաց նորա, որք ի ցամաքի ոչ ինչ կարէին ազդել նմա, պատրաստեցին նաւս բազումս, զի ի ծովու նենգեսցեն զնա։
Եւ լուեալ զայն արքային Լեւոնի, դարձաւ անդրէն յետս ի Կիպրոս, զի էր ի ճանապարհի ի վերայ ծովուն։ Եւ առ իւր նաւս պատերազմականս, եւ եկեալ ի դարանն, որ գործեալ էր նմա նաւաց բազմաց. եւ, զի ա՛յր իմաստուն էր, ծանեաւ, թէ յորում ի նաւուցն իցէ գլխաւորն, եհար զնա արագաթեւ նաւովն եւ ջրասոյզ արար զամենեսեան, եւ մնացեալ նաւքն փախեան։ Եւ անկաւ ահ նորա ՚ի վերայ ամենեցուն հեռաւորաց եւ մերձաւորաց։
Եղեւ երբեմն, զի սուլտանն, որ տիրէր կողմանցն Հալպայ, զօրաժողով եղեւ ի վերայ նորա յաւուրս զատկացն եւ յղեաց առ Լեւոն արքայ պատգամս այսպէս. «Եթէ ո՛չ հնազանդեալ հարկեսցես ինձ ծառայութեամբ, բազմութեամբ զօրաց իմոց ի սուր սուսերի մաշեցից զամենայն բնակիչս երկրի քո, զմայր առ մանկանն, եւ զտօնդ ձեր, յորում ուրախանայք քրիստոնեայքդ՝ պատուելով զդա, որպէս թէ յարութիւն Քրիստոսին ձերոյ իցէ, դարձուցից զդա ի սուգ ձեզ, եւ արարից զի զպատրաստեալ կերակուրդ ձեր վասն տօնիդ, ուտիցէք զայդ ի վերայ ձիոցե։
Եւ իբրեւ առաքեաց զայս, ինքն առեալ զբազմութիւն զօրաց իւրոց, բանակեցաւ առ սահմանօք նորա, մնայր գալստեան պատգամին։
Իբրեւ գիտաց արքայն Լեւոն զգալ պատգամին եւ զզօրաժողով լինել այլազգեացն, հրամայեաց զդեսպանսն յայլ կողմն շրջեցուցանել աշխարհին պատճառանօք, որպէս թէ արքայ անդ իցէ։ Եւ ինքն ապաճարեալ ժողովեաց զզօրս իւր եւ ընդ այլ կողմ ել ի վերայ նոցա։ Եւ յեղակարծ ժամու անկաւ ի վերայ նոցա, եւ եհար զնոսա հարուածս մեծամեծս. եւ մազապուրծ փախեաւ սուլտանն։ Եւ Լեւոնի արքայի առեալ զաւար բանակին այլազգեաց՝ հանդերձ վրանօք նոցա, եւ զգերիսն ամենայն, եկն բանակեցաւ յաշխարհին իւրում առ ափն գետոյն եւ հրամայեաց զօրաց իւրոց կանգնել զխորանս այլազգեացն, եւ զիւրաքանչիւր դրօշս կանգնել ի դուռն խորանի իւրոյ, եւ ապա հրամայեաց կոչել զդեսպանսն։
Եւ իբրեւ եկին՝ տեսին զվրանս եւ զխորանս զօրացն իւրեանց եւ զնշանակ դրօշից իւրաքանչիւր գնդից եւ զարմացան հիացմամբ մեծաւ, զի ոչ գիտէին զեղեալսն։ Ապա իբրեւ իմացան, դիմեցին յոտս թագաւորին եւ զապրուստ անձանց խնդրէին։ Իսկ արքայն՝ մարդասիրեալ առ նոսա, շնորհեաց նոցա կեանս եւ առաքեաց զնոսա առ տէրն իւրեանց, զնոյն հարկ, զոր պահանջէր սուլտանն յարքայէն, զնոյն եւ եւս յաւելեալ եդ ի վերայ նորա, եւ ծառայեցոյց զայլազգիսն։ Եւ եղեւ թագաւորելն նորա ի ՈԽԶ թուականին հայոց։
[Դ]
Յաւուրս ժամանակաց թագաւորութեանն Լեւոնի հայոց արքայի էին յԱրեւելս երկու եղբարք, որդիք Սարգսի բարեպաշտ իշխանի, որդւոյ Վահրամայ, որդւոյ Զաքարիայ, որ հատուածեալ ի քրդաց ի Բաբիրական խելէն, անուն առաջնոյն Զաքարէ, եւ երկրորդին՝ Իւանէ, արք քաջք եւ ճոխք իշխանութեամբ, պատուեալք ի թագուհւոյն վրաց, որ Թամարն կոչէր, դուստր Գիորգեայ քաջի, որդւոյ Դեմետրէի։ Եւ Զաքարէ էր զօրավար վրաց եւ հայոց զօրուն, որ ընդ ձեռամբ թագաւորին վրաց, իսկ Իւանէ՝ աթաբակութեան պատուով։ Սոքա բազում մարտս քաջութեան ցուցին, քանզի զբազում աշխարհս հայոց, զոր ունէին պարսիկք եւ տաճկունք, առին ի նոցանէ յինքեանս՝ զգաւառս, որ շուրջ զծովովն Գեղարքունւոյ, եւ զՏաշիր, եւ զԱյրարատ, զԲժնի քաղաք եւ զԴուին, եւ զԱնբերդ, եւ զԱնի քաղաք, եւ զԿարս, եւ զՎայոյ ձոր, եւ զաշխարհն Սիւնեաց եւ որ շուրջ զնովաւ են բերդք, եւ քաղաքք, եւ գաւառք. հարկատուս արարին եւ զսուլտանն Կարնոյ քաղաքին. աւերեցին եւ ըզբազում գաւառս Պարսից եւ զԱտրպատականու. ընդարձակեցին զսահմանս իւրեանց յամենայն կողմանց։ Այսպէս եւ միւս իշխանն, Զաքարէ անուն, եւ եղբայրն իւր Սարգիս, եւ միւս Սարգիս, հայրն Շալուէի եւ Իւանէի, ազգականք մեծ իշխանացն, ձեռնտուութեամբ նոցին՝ առին եւ նոքա բազում գաւառս ի պարսից եւ բերդս ամուրս՝ զԳարդման, զՔարհերձ, զԵրգեվանք, զՏաւուշ, զԿածարէթ, զՏէրունականն, եւ զԳագ, եւ զՇամքոր քաղաք ի նեղ էարկ, զոր յետոյ էառ որդի նորա Վահրամ, հայրն Աղբուղին, պապն Վահրամայ, Զաքարէի եւ Իւանէի։
Եւ այսպէս յաջողեցաւ նոցա ի վերուստ յաղթութիւն նոցա, զի համբաւ քաջութեան նոցա ել ընդ բազում գաւառս, եւ բազում ազգք հարկէին նոցա՝ ո՛ր սիրոյ աղագաւ եւ ո՛ր յերկիւղէ։ Շինեցան եւ բազում վանորայք, որ ի վաղուց ժամանակէ անտի աւերեալ էին ի հինիցն Իսմայէլի. վերստին նորոգեցան եկեղեցիք, եւ պայծառացան դասք պաշտօնէից. շինեցան եւ նոր վանորայք եւ եկեղեցիք, որ ի հնոցն չեւ էին լեալ վանք, ընդ որս եւ հռչակաւոր վանքն, որ Գետիկն կոչի, ի գաւառին Կայենոյ, զոր շինեաց սուրբ վարդապետն Մխիթար, զոր Գոշն կոչէին, շինեալ հրաշազան եկեղեցի գմբեթարդ երկնանման, եւ կնքեալ զեկեղեցին, եւ օծեալ յանուն սուրբ Աստուածածնին, տաճար փառաց տեառն՝ բնակարան բանաւոր հօտին Քրիստոսի։
Եւ իբրեւ այսպէս յաջողեցաւ նոցա իշխանութիւնն, հարին զսուլտանն, որ Շահի Արմէնն կոչիւր։
Ապա կամեցան առնուլ եւ զհոյակապ քաղաքն Բզնունեաց՝ զԽլաթն, եւ զօրս գումարեալ՝ պաշարեցին զնա եւ մերձ էին յառնուլ։ Ապա ելեալ իշխանն Իւանէ, եղբայր զօրավարին, զբօսանաց ինչ աղագաւ ի զնին պարսպին. եւ յանիմաստ շրջելն՝ գթեաց ոտք երիվարին ի խորխորատն, որ թաքուցեալ էր, եւ ընկէց զնա յերկիր։ Եւ տեսեալ արանց քաղաքին, յարեան ի վերայ նորա, եւ ձերբակալ արարեալ՝ տարան զնա ի քաղաքն։ Եւ եղեւ քաղաքին ուրախութիւն մեծ. եւ իսկոյն ազդեցուցին սուլտանին զըմբռնումն նորա. ընդ որ կարի յոյժ ուրախացեալ՝ հրամայեաց առ ինքն ածել։
Եւ լուեալ զօրավարին Զաքարիայի՝ յղեաց առ քաղաքացիս բանս սպառնալեաց եւ ասէ. «Եթէ հանէք զեղբայրդ իմ ի քաղաքէդ յայդմանէ եւ կամ կորուսանէք՝ զհող երկրիդ ի կողմանս Վրաց տամ տանել եւ անմարդ արարից զձեզ ի մարդկանէե։ Եւ երկուցեալ նոցա՝ ոչ ետուն տանել առ սուլտանսն, որք էին ի կողմանս Դամասկոսի եւ յԵգիպտոսի, որոց անուանքն էին Կուզ եւ Մելիք Քեմլ եւ Աշրափ, յազգէ Սալահադնին, որ առ զԵրուսաղէմ։
Ապա արարեալ սէր ընդ միմեանս, խնդրեցին զդուստր Իւանէի ի կնութիւն։ Եւ եղեւ որպէս խնդրեցին. առին պատանդս եւ արձակեցին զԻւանէ։ Եւ նորա երթեալ ի տուն իւր, առաքեաց զդուստրն իւր, որ եղեւ կին Կզոյ, եւ յետ նորա Աշրափին։
Բազում օգուտ եղեւ գալ կնոջն ի տուն սուլտանացն, զի դիւրեցին քրիստոնէիցն, որ ընդ իշխանութեամբ իւրեանց էին, եւս առաւել երկրին Տարօնոյ, զի վանորայքն, որ անդ էին, ընդ հարկիւ էին, թեթեւացուցին զսակ հարկին, եւ կիսոց զամէնն իսկ թողին։ Եւ հրամայեցին այնոցիկ, որ ընդ իշխանութեամբ իւրեանց էին, ոչ զրկել կամ նեղել զճանապարհորդս, որք աղօթից աղագաւ երթային յԵրուսաղէմ։ Եւս առաւել ընդարձակեցին ազգին վրաց, զի Իւանէ խոտորեցաւ յաղանդն Քաղկեդոնի, յոր կործանեալ էին վիրք, զի սիրեաց նա զփառսն մարդկանց առաւել քան զփառսն աստուծոյ, հրապուրեալ նա ի թագուհւոյն՝ որ Թամարն կոչէր, ի դստերէն Գիորգեայ, իսկ Զաքարէ յուղղափառութեանն եկաց, զոր դաւանեն հայք։ Վասն այսորիկ առաւել մեծարէին զվիրս, զի անհարկ էին նոքա յամենայն քաղաքս նոցա եւ յԵրուսաղէմ եւս։ Եւ էր անուն կնոջն Թամթայ։
Եւ այսպէս եղեւ սէր եւ միաբանութիւն ընդ թագաւորութիւնն վրաց եւ ընդ իշխանութիւնն սուլտանաց։
[Ե]
Յետ այսորիկ իբրեւ խաղաղացուցին զաշխարհս իշխանութեան իւրեանց յամենայն հինից, եւ բազմացան վանորայք, եւ պայծառացան պաշտամունք եկեղեցւոյ, այլ ինչ էած զմտաւ իշխանն Զաքարէ. զի տեսանէր զզօրս վրաց, որ ընդ թագաւորին իւրում, զի իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ ունէր ընդ իւր քահանայս, եւ յամենայն տեղիս մատուցանէին պատարագ, եւ ինքն ոչ ունէր եկեղեցի ի ճանապարհի, զի չէր սովորութիւն հայոց ի բազում ժամանակաց, յորմէ հետէ բարձան իշխանքն հայոց մեծամեծք ի պարսից եւ յիսմայէլացւոց բռնութենէն։ Եւ նախատէին վիրք զհայք՝ ոչ ունել եկեղեցի ի ճանապարհի եւ անհաղորդ մնալ նոցա, եւ ոչ տօնել զտօնս վկայիցն աստուծոյ յիւրաքանչիւր աւուր կատարման։ Վասն այսորիկ կարի յոյժ ցաւ էր նմա։
Ապա հարցանէր զմեծ վարդապետն Մխիթար, որ Գոշն կոչէին, զշինող վանիցն Գետկայ, որ էր հայր խոստովանութեան նորա։ Եւ ասէր, եթէ՝ «Ո՞չ երբէք եղեալ է թագաւորացն մերոց, կամ իշխանացն ի պէտս ճանապարհաց եկեղեցի, տեղի պաշտաման եւ պատարագիե։ Հարցանէր եւ զայլ վարդապետսն, եւ նոքա ասացին նմա զայն, որ առ մեծազօր արքայիւն Տրդատաւ վրանն եւ սեղանն, զոր շրջեցուցանէին յարքունական բանակին, եւ որ առ սրբովք Վարդանամբք, որք զմկրտութիւնն եւ զհաղորդութիւնն կատարէին ի մէջ բանակին. եւ զայն զոր գրեցին սուրբ վկայքն Հիպերիքոս եւ Փիլոթէոս առ Յակոբոս երէց, եթէ՝ «Առեալ ընդ քեզ զսպաս պատարագիդ եւ զեղջիւր իւղոյդ, եկեսցես առ մեզե։ Եւ այլ բազումք, որ նման են սոցին։ Ապա ասէ ցնոսա մեծ զօրավարն. «Տո՛ւք եւ ինձ հրաման, զի եւ ես շրջեցուցից զկնի իմ քահանայս եւ վրան պատարագիե։ Ասէ ցնա մեծ վարդապետն. «Մեք ոչ կարեմք առնել զայդ առանց հրամանի կաթողիկոսին Հայոց եւ թագաւորին Լեւոնիե։
Ապա գրէ թուղթ եւ առաքէ դեսպանս առ կաթողիկոսն Հայոց, Յովհաննէս անուն, որ ընդ այն ժամանակս ապստամբ էր ի թագաւորէն Լեւոնէ ի Հռոմկլայն վասն իրիք պատճառանաց։ Նմանապէս գրէ եւ առ թագաւորն Լեւոն եւ ծանուցանէ նմա զխնդիրն։ Եւ նա նստուցեալ է զտէր Դաւիթ կաթողիկոս փոխանակ Յովհաննիսի, որ ապստամբն էր յաշխարհէն Կիլիկեցւոց, ի վանքն, որ կոչի Արքակաղին։
Ապա ժողովեալ արքային Լեւոնի զվարդապետս եւ զեպիսկոպոսս իւրոյ իշխանութեանն, հարցանէր վասն խնդրոյն Զաքարէի։ Եւ նոքա յանձն առին, զի մի՛ ելցէ նա արտաքոյ ուղղափառ հաւատոյն, որպէս զեղբայր իւր, եւ գրեն թուղթ յԱրեւելս այսպէս.
Մեծ սպարապետ եւ շահնշահ արեւելեան կաղմանցն Զաքարիայ. ի խնդիր եղեալ եղծեալ եւ աղաւաղեալ կարգաց քրիստոնէից, որ ի ստրկութենէ այլասեռից, ժողով արարեալ վարդապետաց եւ եպիսկոպոսաց, եւ հարց, եւ երիցանց, որք քննեալ գտին զխնդիրս նորա համաձայն աստուածային գրոց։ Ապա առաքեաց առ քրիստոսապսակ արքայն հայոց Լեւոն, որ ի կողմանս արեւմտից, յաշխարհին Կիլիկեցւոց։ Եւ նորա ժողով արարեալ ի մայրաքաղաքն Սիս զկաթողիկոսն Դաւիթ հանդերձ վարդապետօք եւ եպիսկոպոսօք եւ ճգնաւոր միանձամբք, գտին զխնդիրս նորա համաձայն առաքելական կանոնաց, եւ ոչ արտաքոյ։ Վասն որոյ գլուխս կանոնաց դրոշմեալ առաքեցին թուով ութ, որ են այսոքիկ.
«Առաջին. Մատուցանել զպատարագն սուրբ դպրաւ եւ սարկաւագաւ, որպէս օրէնն է։
Երկրորդ. Տօնել զտօն աւետեաց սրբոյ աստուածածնին ի վեցն ապրիլի ամսոյ, յորում աւուր եւ հանդիպի. եւ զտօն փոխման նորին ի հնգետասանն օգոստոսի ամսոյ, յորում աւուր եւ հանդիպի. եւ զտօն սրբոյ խաչին ի չորեքտասանն սեպտեմբերի ամսոյ, յորում աւուր եւ հանդիպի։ Նոյնպէս եւ զայլ տօնս վկայից, յորում եւ հանդիպի՝ ըստ իւրաքանչիւր յիշատակի։
Երրորդ. Պահել զճրագալոյցս սրբոյ յայտնութեանն եւ զատկին մինչեւ ցերեկոյն պահօք եւ ոչ այլ իւիք լուծանել, բայց միայն ձկամբ եւ ձիթով։
Չորրորդ. Ընդունել զնկարագրութիւն պատկերի փրկչին, եւ ամենայն սրբոց. եւ մի՛ խոտել զնոսա իբրեւ զպատկերս հեթանոսաց։
Հինգերորդ. Պատարագ մատուցանել եւ կենդանեաց։
Վեցերորդ. Կրօնաւորաց միս ո՛չ ուտել։
Եւթներորդ. Ձեռնադրել դպիր եւ ապա յետ բազում աւուրց սարկաւագ, եւ ի կատարեալ հասակի ապա քահանայ։
Ութերորդ. Միաբան կալ ի վանսն, եւ առանձին իրս ո՛չ ստանալե։
Զայսոսիկ եւ որ նման սմին գրեցին ի ժողովն յարեւմտից եւ առաքեցին յարեւելս առ Զաքարիայ։
Իսկ կաթողիկոսն Յովհաննէս՝ որ ի Կլայն Հռոմայական, վասն ընդ միտ մտանելոյ իշխանացն արեւելից, առաքեաց վրան մի գմբեթարդ եկեղեցաձեւ եւ կազմողս եւ յօրինողս նմին, եւ սեղան մարմարեայ, եւ այլ սպաս պատարագաց, եւ եպիսկոպոս մի, Մինաս անուն, եւ սարկաւագս եւ դպիրս, եւ քահանայս գեղեցկաձայնս, ասացողս պատարագին։ Որք եկեալ յանդիման եղեն ամիր սպասալարին ի քաղաքն Լօռէ, եւ առաջի կացուցին նմա զհրամանս կաթողիկոսին եւ զթուղթս նորին եւ զընծայսն։ Նոյնպէս եւ յարքայէն Լեւոնէ եւ ի կաթողիկոսէն Դաւթէ եկին դեսպանք եւ հրամանաբերք։
Ընդ որ յոյժ ուրախացեալ Զաքարիայ, ժողով հրամայեաց առնել ի Լօռէ քաղաք՝ զեպիսկոպոսն Հաղբատայ զԳրիգորէս, զիւրեանց ազգական, եւ զեպիսկոպոսն Անւոյ, եւ զեպիսկոպոսն Բջնոյ, եւ զԴունայ, եւ զԿարուց, եւ զայլս որք դիպեցան։ Նոյնպէս եւ զվարդապետս եւ զառաջնորդս վանորէից հանդերձ քահանայիւք եւ այլ աշխարհական ամբոխիւ, կամէր կանգնել զվրանն եւ պատարագ մատուցանել։
Եւ էին ի ժամանակին յայնմիկ վադապետք երեւելիք՝ Մխիթար, որ Գոշն կոչիւր, շինող վանացն Գետկայ, այր իմաստուն եւ հեզ, եւ վարդապետական ուսմամբ հռչակեալ, Իգնատիոս, Վարդան, Դաւիթ Քոբայրեցին ի Հաղբատայ, Յովհաննէս, հայր Սանահնին, որ էր զկնի մահուան վարդապետին Գրիգորոյ, զոր Տուտայ որդին կոչէին, սնուցող նոցուն իշխանացն, Գրիգոր, զոր Մոնոնիկն կոչէին, ի Կեչառուաց, Տուրքիկն ի Թեղենեաց, որ բարւոք կարգաւորեաց զվանքն՝ զամենայն ինչ հասարակաց լինել եւ առանձին ոչ ինչ ստանալ. Եղիայ ի Հաւուց թառոյ, ա՛յն, որ գեղեցիկ կարգաւորեաց զպաշտօն վանից իւրոց, որպէս թէ ամենեցունց ընդ մի բերան հնչել՝ եթէ բարձր եւ կամ ցած, եւ ո՛չ հարստահարել ընկեր զընկեր. Գրիգոր Դունացին, Սարգիս միակեացն ի Սեւանայ։ Այսոքիկ արք երեւելիք եւ այլք բազումք՝ Գրիգորէս եպիսկոպոս Հաղբատայ, Վրթանէս Բջնոյ եւ Դունայ, Սարգիս աթոռակալ Անւոյ, Յովհաննէս Կարուց եւ այլք յոլովք աստի եւ անտի՝ հանդերձ երեւելի քահանայիւք վանաց եւ քաղաքաց եւ գիւղից։
Իսկ իբրեւ լուան եւ գիտացին զհրամանս կաթողիկոսին եւ թագաւորին, ոմանք հաւանեցան, եւ կէսքն ոչ։ Եւ այսպէս անմիաբանք լեալ, քակտեցան ի միմեանց. ոմանք գիշերի գաղտագողի գնացին եւ զկէսսն արգել բռնութեամբ մինչեւ մատուցաւ պատարագն. եւ այսպէս անմիաբանք լեալ՝ գնացին միմեանց մեղադրելով։
Իսկ իշխանն Զաքարէ առաքաց ի վանորայսն, որ ընդ իւրեանց իշխանութեամբ էին, եւ տայր բռնութեամբ առնել զտօն փոխման աստուածածնին, եւ վերացման սուրբ խաչին, ո՛չ ի կիրակէի, որպէս սովորն էին, այլ զպատկերն զինչ օր եւ էր։ Բազում անմիաբանութիւնք եւ կռիւք էին յեկեղեցիս, եւ լինէր փոխանակ ուրախութեան՝ տրտմութիւն, եւ փոխանակ սիրոյ ընդ միմեանս՝ ատելութիւն, մինչեւ ի սուր եւս մտաբերել միմեանց։
Ապա առաքեաց Զաքարիայ զեպիսկոպոսն Մինաս, որ եկեալ էր ի կաթողիկոսէն ի Հաղբատ պաշտօնէիւքն իւրովք, զի եւ անդ զնոյն արասցեն։ Եւ մինչ գայր նա հուպ ի վանքն, առաքեաց Գրիգորէս եպիսկոպոս Հաղբատայ արս, որք սաստիւ հարին զնա բրօք, եւ զպաշտօնեայս նորա եւ սաստիկ վէրս ի վերայ եդեալ՝ թողին կիսամահ, եւ զջորիսն, որք էին ընդ նմա բեռնակիրք, գահավէժ արարեալ՝ սատակեցին։ Եւ բարձեալ զեպիսկոպոսն մահճօք տարան առ Զաքարէ. եւ նորա տեսեալ բարկացաւ յոյժ ի վերայ Գրիգորիսի եպիսկոպոսի եւ հրամայեաց ըմբռնել զնա՝ մահու չափ սպառնացեալ ի վերայ նորա։ Եւ նա փախստական գնաց յաշխարհն Կայենոյ, ի վանքն Գետիկ առ մեծ վարդապետն Մխիթար, ապաւինութեան աղագաւ, զի գիտէր, թէ մեծ համարձակութիւն ունի նա առ Զաքարէ։ Եւ ճողոպրեցաւ այն անգամ ի ձեռաց նորա, եւ յետոյ ըմբռնեալ զնա ի Կեչառուս՝ եդ զնա ի բանտի, եւ զՅովհաննէս կացոյց փոխանակ նոա եպիսկոպոս Հաղբատայ, ա՛յն, որ յառաջն եթող զաթոռն եւ գնաց ի Խաչէն։ Եւ այր առաքինի էր Յովհաննէս, եւ բազում գործս արժանի յիշատակի գործեաց նա ի Հաղբատ, ընդ որս եւ զհռչակաւոր գաւիթն եկեղեցւոյն շինեաց, որ հիացուցանէ զտեսողսն։
Եւ այսպէս շփոթումն ունէր զեկեղեցիս արեւելից, քանզի ի բազում ժամանակաց հետէ չէին սովոր առնել, զոր խնդրէր նա, եւ ո՛չ զտօնսն իւրաքանչիւր աւուր, զի մի՛ պատճառաւ տօնին լուծցին պահքն. եւ զպատարագն սուրբ ոչ մատուցանէին սարկաւագաւ եւ դպրաւ, այլ միմեանց քահանայքն սպասաւորէին։ Կարծեմ թէ զայս սովորութիւն էին կալեալ ի բռնութենէն տաճկաց, որ ոչ տային համարձակ պաշտել զպաշտօնս իւրեանց քրիստոնէից, այլ եւ ո՛չ զդրունս եկեղեցեաց իշխէին թողուլ ի բաց ի ժամ սոսկալի խորհրդոյն, զի մի՛ ոճիրս ինչ գործեսցեն այլազգիքն, եւ ոչ զայլսն, զոր նա ախորժէր։
Դարձեալ հրամայէր ժողով առնել ի մայաքաղաքն յԱնի, որ ի Շիրակ գաւառի. եւ ժողովեցան վերոգրեալ եպիսկոպոսքն եւ վարդապետքն եւ եւս յոլովք։ Գրեաց Զաքարիայ առ վարդապետն Մխիթար, զի եւ նա գայցէ ի ժողովն։ Իսկ նա պատճառեաց զհիւանդութիւնն եւ զանկարութիւնն եւ գրեաց պատասխանի այսպէս, եթէ՝ «Զոր ինչ առնեն դոքա եւ կամին, համաձայն եմ եւ ես այնմ, եւ աղաչեմ զքեզ, մի՛ ինչ աւելի աշխատ առներ զիս, զի չեմ կարողե։
Իսկ Զաքարէ կոչեաց զժողովն եւ խնդրէր ի նոցանէ ձեռագիր, զի արասցեն, զոր խնդրէր նա։ Եւ նոքա ասեն. «Անհնար է մեզ առանց մեծ վարդապետին առնել զայդե։ Զի այսպէս կոչէին զնա սակս պատւոյ։ Իսկ նա ցուցեալ զթուղթն, ասէ՝ «Աւասիկ նա, զի այս ձեռագիրս նորա է. սա նա է եւ նա սաե։ Եւ զթուղթն ոչ ետ ցնոսա, եթէ զինչ գրեալ էր նմա։ Իսկ ժողովն խնդրեաց ի նմանէ ներումն, մինչ ինքեանք առաքեսցեն առ նա, գալ նմա ի ժողովն։
Եւ առաքեցին առ վարդապետն Մխիթար եւ աղաչէին զնա գալ ի ժողովն, զի միաբան պատասխանի արասցեն զօրավարին. եւ գրեցին, թէ՝ «Զանկարութիւն մարմնոյ մի՛ ինչ պատճառեր. եթէ ի ճանապարհի հասանէ քեզ վախճան, ընդ առաջին սուրբ վարդապետացն եկեղեցւոյ կարգեսցուք զյիշատակս քոե։ Եւ իբրեւ ընթերցաւ զթուղթն ժողովոյն, վաղվաղակի յարեաւ եւ գնաց զկնի կոչնականացն։
Եւ էր աւուրքն ձմեռնային, եւ տօն ծննդեան եւ յայտնութեան Յիսուսի Քրիստոսի մերձեալ։ Իբրեւ գիտաց զօրավարն, եթէ գայ նա, առաքեաց իշխան մի արտաքս քան զդուռն քաղաքին, զի յորժամ գայցէ՝ մի՛ թողացուսցեն նմա երթալ ի ժողովն, այլ առ ինքն տարցեն։ Նախ քան զգալն նորա, կէսք հաւանեալ էին առնել զխնդիրն, այնոքիկ, որ եպիսկոպոսք էին յիշխանութեանն, զի մի՛ անկցին յաթոռոյն, եւ կէսք՝ ոչ։
Իբրեւ եկն վարդապետն՝ առեալ իշխանն զերասանակս երիվարի նորա, տարաւ զնա առ զօրավարն։ Իբրեւ գիտացին ժողովն, եթէ՝ ոչ թողին զնա առ մեզ, առաքեցին զվարդապետն Ներսէս՝ զայր առաքինի եւ ողջախոհ, որ յետոյ առաջնորդ եկաց Կեչառուաց զկնի մահուան վարդապետին Գրիգորի, որ Մոնոնիկն կոչիւր, զի երթիցէ ասիցէ նմա, նախ՝ ի ժողովն գալ, զի խորհեսցին ի միասին, թէ զինչ պարտ իցէ առնել, զի ի դիպահոջ էին եւ հանդերձեալ էր զօրավարն աքսորել զնոսա յօտարութիւն։
Եւ նա երթեալ հանդիպի նմա յայնմ տեղւոջ, զի հանդերձեալ էր նա մտանել յապարանս զօրավարին. եւ արտաքուստ ձայնեաց առ նա եւ ասաց զպատգամս ժողովոյն։ Իսկ իշխանն ստիպով տարեալ եմոյծ զնա ի ներքս, եւ զօրավարն եկեալ ընց առաջ նորա, ողջոյն ետ նմա եւ ասէ. «Որովհետեւ եկիր դու, ինձ ոչ ինչ փոյթ է զնոցանէե։
Եւ լուեալ զբանս զայս ժողովն, նախանձաբեկ եղեն. եւ յաչաղելով ասէին. «Զայս ամենայն, զոր գործէ զօրավարն ընդ մեզ, խրատու նորա գործէ. մեք իբրեւ զանասուն համարեալ եմք յաչս նորաե։ Եւ բազում բանիւք բամբասէին զնա։
Իսկ նա իբրեւ իմացաւ զիրսն, որ եղեալ էին առ ժողովն, մեղադիր եղեւ զօրավարին, թէ իշխանաբար ոչ էր պարտ առնել զայդպիսի իրս։ Եւ առաքեաց առ ժողովն եւ ասէ. «Դուք հոգայք վասն ազգիս, զի մի՛ այդպիսի սովորութեամբ խառնեսցին ընդ վիրս, եւ ես հոգամ վասն զօրավարիս, զի մի՛ լիցի սա վրացի, իբրեւ զեղբայր իւր, որում սպասեն վիրք։ Արդ՝ թէ այսպէս է, ապա զի՞ մեղադրէք ինձ, զի հրաման ունի ի կաթողիկոսէն եւ ի թագաւորէն Լեւոնէ առնել զայս. եւ մեք թէ կամիմք եւ թէ ոչ, սա ոչ դադարէ զայս առնելոյ։ Արդ դուք դարձջիք յիւրաքանչիւր բնակութիւնս եւ մեք աղաչեսցուք զսա ոչ հանել զձեզ յեկեղեցեաց ձերոց եւ ի տեղեաց. եւ մեք զպաշտօնն, զոր մինչեւ ցայսօր պաշտեալ եմք, զնոյն պաշտեսցուքե։
Իսկ ամիրսպասալարն Զաքարէ հրաման ետ գաղտնի, առանց գիտելոյ վարդապետին, մերժել զնոսա յօտարութիւն։ Զոր գիտացեալ վարդապետին՝ զբազումս ի նոցանէ թափեաց դառնալ ի տեղիս իւրեանց, եւ զայլսն յետ սակաւ ինչ աւուրց Իւանէ եղբայր զօրավարին հրաման ետ դառնալ ի տեղիս իւրեանց։
Իսկ Զաքարիայ զժամանակս կենաց իւրոց ո՛րչափ եկաց՝ նոյնպէս վարեցաւ, որպէս կամէր, բայց եկեղեցիքն ամենայն առաջին պաշտամամբք վարեցան։
Զբովանդակ իրս եւ զբան եւ զգործ այս ժողովոյ գրեաց մեծիմաստ եւ առատամիտ վարդապետն Վանական յիւրում պատմութեանն, զի ականատես էր նա իրացն եղելոց եւ ականջալուր, յաշակերտի կարգի գոլով յայնժամ առ մեծ վարդապետին։ Այս եւ այլ յոլով իրք գտանին ի գիրս նորա, որք կամին մտադիւրութեամբ ուսանել.
[Զ]
Ի բազում վշտաց եւ ի նեղութեանց, զոր կրեաց առ հասարակ ամենայն աշխարհ յազգացն հարաւայնոց, յորդւոցն Իսմայելի, ե՛ւս առաւել աշխարհս Հայոց եւ Աղուանից, զի բնաջինջ եղաք ի թագաւորաց եւ յիշխանաց. կաթողիկոսքն Աղուանից այսր անդր յածելով, վասն ոչ ունելոյ հաստատուն տեղի աթոռոյ, դէպ եղեւ նոցա գալ ի քարայր մի ի սահմանս բերդին՝ որ կոչի Չարեք, եւ անդ դադարիլ եւ անդուստ հովուել զհօտ իւրեանց։ Մի ոմն ի նոցունց կաթողիկոսացն, Բեժդէն անուն, եթող զկարգ իւր եւ առ կին եւ ստացաւ որդիս։ Եւ մերժեն զնա յաթոռոյն եւ ձեռնադրեն փոխանակ նորա զտէր Ստեփանոս։
Սորա էր քորեպիսկոպոս մի՝ Սարկաւագ անուն նորա։ Դէպ եղեւ նմա երթալ ի քաղաքն Գանձակ, ժողովել զմուտսն յերիցանցն եւ ի քրիստոնէիցն, որ անդ։ Ընդ մտանելն զնա տեսեալ ամիրայի քաղաքին, որում անուն էր Գուրջի Բադրադին, եհարց զնա, թէ՝ «Ո՞յր եսե։ Եւ իբրեւ ասաց՝ թէ՝ «Կաթողիկոսինե, ասէ ցնա. «Լուեալ է իմ, թէ քրիստոնեայք մեծապէս խնդութիւն առնեն, յորժամ օրհնեն զջուրն։ Արդ՝ աւասիկ տօն ձեր մերձեալ է, կոչեա՛ զկաթողիկոսն ձեր իւրովք պաշտօնէիւք, որպէս սովորութիւն է ձեր, եւ օրհնեցէք զջուր ի քաղաքիս, զի եւ մեք բերկրեսցուք ընդ ձեզե։
Իսկ քորեպիսկոպոսն երթեալ պատմեաց կաթողիկոսին զհրամանս ամիրային։ Եւ նորա ուրախացեալ յոյժ, զի ոչ երբէք իշխէր կաթողիկոս կամ երեւելի ոք յայտնապէս մտանել ի քաղաքն, կամ շրջել անդ, զի պարսիկք ունէին զքաղաքն՝ արք ծարաւիք արեան քրիստոնէից, քանզի բազում վիշտս կրեալ էին նոքա ի բնակչացն Խաչենոյ, որք աւազակաբար կելով՝ զբազումս սպանանէին ի պարսիցն, եւ կողոպտէին զքրիստոնեայսն՝ որք ընդ ձեռամբ նոցա էին. նոյնպէս եւ թագաւորն վրաց եւ զօրք նորա, եւ վասն այսր պատճառի թշնամի էին ամենայն քրիստոնէից։
Իսկ կաթողիկոսն ժողովեալ զեպիսկոպոսս եւ զվարդապետս իւրոյ վիճակին՝ գնաց նոքօք ի կոչ ամիրային։ Եւ տեսեալ զնա ամիրայն յոյժ ուրախացաւ եւ հրամայեաց մեծաւ ճոխութեամբ եւ հանդիսիւ երթալ՝ վառեալ խաչիւք եւ ժամահարօք եւ մեծաձայն պաշտամամբք օրհնել զջուրն։ Եւ ինքն հեծեալ յերիվարն՝ զօրօք բազմօք գնաց ի տես՝ զբօսանաց աղագաւ։ Դղրդեցաւ եւ քաղաքն ամենայն բնակչօքն հեթանոսօք, գնացին եւ նոքա ի տես։ Եւ իբրեւ արկին զիւղն սուրբ ի ջուրն, ասեն պարսիկք. «Աւասիկ զամենեսեան քրիստոնեայ արար ամիրայս, զի զի՞նչ աւելի առնեն քրիստոնեայքն, բայց թէ մկրտեն եւ օծանեն։ Եւ մեք ամենեքեան ըմպեմք ի ջրոյս յայսմանէ եւ լուանամք ի սմանէ, ամենեքեան մեք անհաւատք եմք յայսմհետէ եւ դենակորոյսք։ Արդ՝ եկայք հնարեսցուք ինչե։
Յայնժամ ամբոխ յոյժ արարեալ՝ կալան զկաթողիկոսն եւ եդին ի բանտի, եւ դրդեցան զկնի ամիրային, եւ արկին զնա ի բերդն, եւ ինքեանք գրեցին առ աթաբակն, որ նստէր յԱսպահան, եթէ՝ «Այս ամիրայս զմեզ զամենեսեան եհան ի հաւատոց մերոց, զի զիւղն խոզի արկանել ետ ի ջուրս մեր՝ գլխաւորին քրիստոնէից։ Արդ՝ ի դիպահոջ են երկոքեանս՝ կաթողիկոսն եւ ամիրայն. արդ զինչ կամք քո հրամայեսցեն՝ ա՛յն եղիցիե։ Եւ հրաման ետ՝ զամիրայն՝ լուծանել յիշխանութենէն եւ առ ինքն ածել։ Իսկ ի կաթողիկոսէն բազում գանձս առեալ ոսկւոյ եւ արծաթոյ՝ թողին գնալ, ուր եւ կամեսցի։ Եւ նա զերծեալ ի վտանգէն՝ չոգաւ ի կողմանս Խաչենոյ, եւ այլ ոչ իշխէր մտանել ի սահմանս Գանձակայ։
Իսկ վանորայքն, որ ի կողմանս քաղաքին էին, եւ երիցունք գաւառացն, իբրեւ տեսին՝ թէ ոչ իշխէ գալ տէր Ստեփանոս յայն կողմն, եւ ոչ նոքա իշխէին երթալ առ նա, առեալ զԲեժգէնն զայն կարգընկէց, տան ի նա զձեւ եւ զկարգ քահանայութեան։ Զոր լուեալ տէր Ստեփանոս, ընդ բանիւ կապանաց արկ զնա եւ զգործողս իրացն, եւ ինքն այսր անդր կացեալ մինչեւ մեռաւ ի Հերգ գաւառի։
Իբրեւ տեսին վարդապետք եւ եպիսկոպոսք կողմանցն Աղուանից, եթէ բարձաւ կաթողիկոսութիւնն ի նոցանէ եւ ոչ կայ յազգէն յայնմանէ եպիսկոպոս կամ քահանայ, բայց միայն մանուկ մի սարկաւագ, առեալ զնա՝ տարան ի Բջնի առ եպիսկոպոսն Վրթանէս եւ տան ձեռնադրել զնա քահանայ։
Եւ առեալ բերին զնա ի քաղաքն Գանձակ առ իշխող քաղաքին, որում անունն էր ամիր Օմար, եւ աղաչէին զնա, զի հրաման տացէ ձեռնադրել զնա կաթողիկոս։ Եւ նա ասէ. «Կարի մանուկ է տիօք. դուք, որ կատարեալքդ էք հասակաւ՝ ընդէ՞ր ո՛չ լինիք կաթողիկոսե։ Եւ նոքա ասեն. «Վասն զի սա է յազգէ կաթողիկոսացն, եւ սմա անկ է աթոռնե։ Եւ հրաման տայ ձեռնադրել զնա։ Եւ էին անդ եպիսկոպոսք սակաւ, որ ձեռնադրեցին զնա։ Եւ իբրեւ ձեռնադրեցաւ՝ հեծոյց զնա ամիրայն յազնիւ երիվար, եւ արկ ի վերայ կտաւ ազնիւ ի պատիւ նմա, եւ փողահարս առաջոյ եւ զկնի, եւ հրամայեաց շրջեցուցանել զնա ընդ փողոցս քաղաքին։
Եւ այսպէս կալաւ զաթոռն Աղուանից տէր Յովհաննէս զամս բազումս։ Սա հաստատեաց զաթոռ իւր ի սահմանս Չարեքին, ի քարի անդ, զոր ասացաք վերագոյն։ Սա նեղեալ յայլազգեացն՝ դիմեաց գալ յաշխարհս Հայոց առ մեծամեծ իշխանսն՝ առ Զաքարէ եւ Իւանէ, եղբայր նորա։ Եւ նոքա մեծաւ պատուով ընկալան զնա։ Եւ բնակեցոյց զնա Իւանէ ի գաւառն Միափոր, ի վանքն, որ կոչի Խամշի։ Սա սկսաւ շինել անդ եկեղեցի մեծ եւ հրաշալի. եւ մինչեւ էր աւարտեալ՝ խափանումն եղեւ, զի եկն սուլտանն Խորասանայ՝ Ջալալադինն կոչեցեալ, եւ եհար զթագաւորութիւնն վրաց, եւ խոստացաւ մի զկնի միոյ գալ զօրաց այլազգեաց եւ աւերել զաշխարհս Հայոց, Աղուանից եւ Վրաց։
[Է]
Ընդ այնոսիկ աւուրս ժամանակաց էին վարդապետք առաքինիք եւ լուսաւորք, որք փայլէին յաշխարհի իբրեւ լուսաւորք՝ Ստեփանոս, որդի Յուսկանն, այր սքանչելագործ եւ սուրբ, որ գերեզման նորա յետ մահուանն բժիշկ էր ամենայն ախտացելոց. եւ Գորգն Կարենեցի, այր իմաստուն եւ գիտնաւոր. եւ միւս եւս այլ՝ Տիրացու անուն նորա, որ եւ զաստիճան եպիսկոպոսութեան ընկալաւ. եւ Աստուածատուր, զոր Աղբայրկայ որդի կոչէին, յԱրճէշ քաղաքէ։ Զսմանէ բազում ինչ առաքինութիւն պատմէին, որք տեսողք լեալ էին։
Էր սա որդի մեծատան, յոյժ ողորմած եւ աղքատասէր. իբրեւ ասացին նմա, թէ մեռաւ մայր քո ըստ մարմնոյ, գոհացաւ զաստուծոյ, եւ գնացեալ ի թաղումն նորա, առեալ ոսկի եւ արծաթ՝ արկանէր ի ձեռս մօր իւրոյ, եւ կոչէր զաղքատս՝ առնուլ ի ձեռաց մօրն, որպէս թէ ինքն իսկ իւրովք ձեռօքն իցէ տուեալ։ Եւ իբրեւ հայրն վախճանեցաւ, առեալ զամենայն ինչսն՝ բաշխեաց կարօտելոց։
Եւ կուղպակք էին նորա բազումք. զայն ետ ի վարձու, եւ յամենայն ամի առեալ զգինսն՝ գնէր նոքօք մորթս ոչխարաց եւ կտաւս եւ ձեռօք իւրովք կարէր հանդերձս, եւ տայր աղքատաց։
Եւ տեսեալ զբարեգործութիւն նորա բազումք ի տաճկաց՝ գային առ նա եւ մկրտեալ ի նմանէ՝ լինէին քրիստոնեայք։
Եւ տեսեալ անհաւատիցն, եթէ նա է պատճառք այնմ ամենայնի՝ կամէին սպանանել զնա, եւ յայտնի ոչ իշխէին վասն բազմութեան ժողովրդոցն։ Խորհեցան դնել նմա գաղտնի որոգայթ։ Եւ կալեալ մի ի ծառայից իւրեանց՝ խեղդեցին եւ բերեալ գիշերի՝ ընկեցին առ դրունս վանիցն. եւ վաղվաղակի ընդ առաւօտն եկեալ՝ պաշարեցին զվանքն, զի սպանցեն զամենեսեան, որպէս թէ նոքա գործեցին զայն։ Եւ լուեալ քրիստոնէիցն՝ ժողովեցան անթիւ բազմութիւնք մեռանել ամենեցուն եւ ապա տալ զնա ի ձեռս։
Իսկ սուրբ այրն աստուծոյ տեսեալ զգաղտնի որոգայթս թշնամւոյն, թէ ի պատճառս նորա զբազումս կամին սպանանել, զի պարսիկք ունէին զիշխանութիւն քաղաքին, ասէ ցնոսա. «Ներեցէ՛ք մեզ զմի գիշեր, եւ ի վաղիւն, որպէս կամք է ձեր, ա՛յնպէս արարէք. տո՛ւք ի մեզ զմեռեալդե։ Եւ նոքա ետուն։ Եւ հրամայեաց վարդապետն գիշերապաշտօն առնել եւ խնդրել յաստուծոյ, զի զերծցին ի զրպարտութենէն։ Եւ ինքն առանձնացուցեալ զինքն՝ մեծաւ հառաչանօք խնդրէր յաստուծոյ զայցելութիւն։ Եւ ի վաղիւն բացեալ զդրունս վանիցն, կոչեաց զամենեսեան ի ներս՝ զհաւատացեալս եւ զանհաւատս, եւ ինքն առեալ զնշանն տերունական՝ ասէ բարձր ձայնիւ ի լուր ամենեցուն. «Քե՛զ ասեմ, ա՛յ դու, արի՛ կաց յանուն Յիսուսի Քրիստոսի, որ հաստատեաց զարարածս յոչնչէ, եւ ասա՛ առաջի ամենեցուն՝ թէ ո՛վ սպան զքեզե։ Եւ նա յարեաւ վաղվաղակի, եւ նայեցաւ յամբոխն, ետես զսպանողն իւր, եւ ասէ. «Այրն այն սպան զիսե։ Յայնժամ ասէ ցնա սուրբն աստուծոյ. «Դարձեալ դի՛ր զգլուխ քո եւ ննջեա՛ մինչեւ ի հասարակաց յարութիւննե։ Եւ իսկոյն մեռաւ դարձեալ։ Եւ այսպէս զերծեալք ի մահուանէ՝ փառաւորեցաւ անունն Քրիստոսի։
[Ը]
Յետ բազում քաջութեանց եւ յաղթութեանց, զոր արարին մեծամեծ իշխանքն Զաքարէ եւ Իւանէ, չոգան զօրօք բազմօք ի քաղաքն Մարանդ, եւ առին զնա եւ աւերեցին զգաւառսն, որ շուրջ զնոքօք։ Եւ ապա գնացին յԱրտաւիլ քաղաքն. նմանապէս առին եւ զնա։
Եւ բազումք ի նոցանէ հանդերձ աղօթկոչօքն իւրեանց, զոր մուղրի անուանեն, ապաստանեալք էին յաղօթարանն իւրեանց։ Հրամայեաց Զաքարիայ բերել խոտ եւ ցօղուն, եւ արկեալ զնովաւ ձէթ եւ նաւթ եւ բորբոքեալ հրով՝ այնպէս այրեաց զնոսա, եւ ասէ. «Իշխանքն եւ աշխարհականքն՝ փոխանակ իշխանացն հայոց, զոր այրեցին ի Նախճաւանի տաճիկք. եւ կուռայքն՝ փոխանակ քահանայիցն Բագուանայ, զոր մորթեցին եւ զարիւնն արկին զպարսպով եկեղեցւոյն, որ մինչեւ ցայսօր սեւացեալ երեւի տեղին»։
Եւ ինքն դարձաւ յաշխարհն իւր. եւ ի ճանապարհին հիւանդացաւ, զի ելին վէրք անբժշկելիք յանդամս նորա. եւ յողջանալ միոյն՝ բուսանէր միւս եւս։ Եւ այսպէս վտանգեալ զնա՝ յետ սակաւ աւուրց վախճանեցաւ. եւ եղեւ սուգ ամենայն քրիստոնէից։ Եւ տարեալ թաղեցին զնա ի Սանահինն, ի մեծ եկեղեցւոջն, առաջի դրան խորանին ներքոյ՝ յահեակ կողմանէ։ Եւ սուգ մեծ զգեցան թագաւորն վրաց Գիորգի, մականուն Լաշայ, որդի Սօսլանայ եւ Թամարին, թոռն Գիորգեայ, մեծի թագաւորին, եւ եղբայր իւր Իւանէ ամենայն զօրօքն վրաց։ Եւ մնաց որդի Զաքարէի՝ մանուկ տիօք, Շահնշահ անուն նորա, զոր սնոյց Իւանէ ընդ որդւոյ իւրում Սարգսի, զոր Աւագն կոչէին, մինչեւ եհաս յարբունս հասակի եւ տիրեաց հայրենի իշխանութեանն։
[Թ]
Իսկ բարեպաշտ եւ յաղթազգեաց արքայն հայոց Լեւոն ի վերայ բազում քաջութեանցն, զոր արար, հնազանդեաց շրջակայ ազգսն. եկն եւ ապստամբ կաթողիկոսն հայոց Յովհաննէս, որ ի Կլայն Հռոմայական, եւ հաշտեցան ընդ միմեանս, իբրեւ վախճանեալ էր տէր Դաւիթ, որ յԱրքակաղնին։
Ապա հիւանդացաւ եւ արքայն Լեւոն հիւանդութիւն, որ եւ մեռաւ իսկ։ Եւ կոչեալ առ ինքն զկաթողիկոսն Յովհաննէս եւ զամենայն զօրագլուխս զօրօք իւրեանց. եւ զի որդի ոչ ունէր, բայց միայն դուստր մի, զոր յանձնեաց ի կաթողիկոսն եւ յիշխանսն ամենայն՝ թագաւորեցուցանել զնա փոխանակ իւր, եւ կեալ նմա հնազանդ, եւ ամուսնացուցանել զնա զուգապատիւ առն։ Եւ ետ զնա ի ձեռս կաթողիկոսին եւ երկու մեծամեծ իշխանացն Կոստանդնի ազգականին իւրոյ, եւ սիր Ատանայ, որ էր հոռոմ դաւանութեամբ, եւ ինքն հանգեաւ խաղաղական մահուամբ ի ՈԿԸ թուականին հայոց՝ կալեալ զթագաւորութիւնն ամս քսան եւ չորս յաղթութեամբ եւ բարի անուամբ։
Եւ յոյժ սգացին զվախճան քաջին ամենայն աշխարհն իւր եւ ամենայն զօրքն առ հասարակ, զի յոյժ սիրելի էր ամենեցուն քրիստոսասէր արքայն։ Եւ յետ օրինաւոր սգոյն կազմեցին զմարմինն առ ի թաղել։ Եւ եղեւ հակառակութիւն, զի կէսքն ասէին թաղել զնա յարքայական քաղաքին ի Սիս եւ այլքն՝ ի վանքն, որ կոչի Ակներ, զի յոյժ սիրէր նա զայն վանք վասն բարւոք կարգաւորութեան նոցա եւ հաճոյական աղօթիցն։ Իսկ ոմանք ոչ համարեցան պատշաճ, զի եզր էր տեղին այն եւ թշնամիք բազում էին նորա յայլազգեացն։ «Գուցէ, ասեն, եկեալ հանիցեն եւ այրեսցեն զդա հրով վասն բազում քինոյն, զոր ունին ընդ դմաե։ Ապա միաբանեալ ամենեցուն, տարեալ զմարմին նորա թաղեցին ի Սիս քաղաքի եւ զսիրտն եւ զփորոտին տարան ի վանքն, որ կոչի Ակներ։
Այսպէս հանգեաւ ի բարեպաշտութեան քաջն եւ յաղթողն ամենայնի Լեւոն արքայ։
Եւ կաթողիկոսն եւ իշխանքն բերին զորդի տեառն Անտիոքայ, զոր բրինձն անուանէին, եւ ետուն զդուստրն արքային Լեւոնի ի կնութիւն նմա եւ թագաւորեցուցին զնա։ Եւ էր անուն պատանւոյն Փիլիպպոս, եւ անուն թագուհւոյն Զապէլ։ Իսկ նա իբրեւ եկաց յարքայութեանն զամս չորս, խաբեաց զնա հայրն իւր եւ առ ի նմանէ զթագն Լեւոնի արքայի եւ զպաղատն արքունական, զոր յերեւելի աւուրս կանգնէին, եւ այլ գանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ։ Իբրեւ տեսին իշխանքն, եթէ ոչ է միամիտ այրն յարքայութեան անդ, ըմբռնեալ զնա՝ արարին յարգելս, մինչեւ բերցէ զթագն եւ զգանձն, զոր տարաւ։ Իսկ հայրն նորա ոչ ետ եւ ոչ զմի, այլ եւ ոչ օգնել ինչ կարաց որդւոյ իւրում։ Եւ թողին զնա անդ մինչեւ ի նմին մեռաւ։
Եւ իշխանն մեծ Կոստանդին հաւանեցոյց զկաթողիկոսն եւ զայլս ոմանս ի մեծամեծացն՝ թագաւորեցուցանել զորդի իւր զՀեթում, մանուկ տիօք, առոյգ մարմնով եւ գեղեցիկ տեսանելով։ Իսկ թագուհին ոչ հաւանէր լինել կին մանկանն. ապստամբեցաւ չոգաւ ի Սելեւկիա առ ֆռանկսն՝ որ անդ, զի մայր նորա ֆռանկ էր ազգաւ ի Կիպրոս կղզւոյ։
Եւ առեալ Կոստանդնի զզօրսն ամենայն պաշարեաց զքաղաքն, մինչեւ յոչ կամաց ետուն զթագուհին ի ձեռս նորա։ Եւ տարեալ ամուսնացոյց զնա որդւոյ իւրում։ Եւ եղեն ի նմանէ որդիք։ Եւ յոյժ բարեպաշտ էր կինն այն եւ ողջախոհ, սիրող ամենայն երկիւղածաց աստուծոյ եւ աղքատասէր, պահօք եւ աղօթիւք հանապազ ճգնէր։
Իսկ մեծ իշխանն Կոստանդին իբրեւ առ զիշխանութիւնն թագաւորութեանն որդւոյ իւրում Հեթմոյ, զամենայն հոգս արքայութեան յանձն առեալ՝ իմաստաբար կարգաւորէր. զկէսն հնազանդէր սիրով, եւ զոչ հնազանդսն բառնայր ի միջոյ՝ զոմանս փախստական առնելով եւ զայլս մահուամբ։ Արար սէր եւ միաբանութիւն ընդ սուլտանին հոռոմոց, որում անուն էր Ալադին, որ ունէր զբազում աշխարհս ընդ ձեռամբ իւրով։ Այսպէս առնէր ընդ ամենայն շրջակայ ազգսն, եւ յամենայն կողմանց խաղաղացոյց զաշխարհս։
Կարգեաց եւ զանդրանիկ որդին, զՍմբատ, զօրավար, եւ զմիւսն՝ իշխան թագաւորութեանն։ Եւ զամենայն վանորայս երկրին անհոգ առնէր յամենայն մարմնական պիտոյից, զի ինքն տայր նոցա զամենայն պէտս նոցա, զի նոքա աղօթից եւ պաշտաման պարապեսցին։
Լցաւ եւ երկիրն բազմութեամբ մարդկան անարուեստից եւ արուեստաւորաց, որք ժողովեցան յամենայն կողմանց փախուցեալք յաւերմանէ թաթարին, որք եկեալ յարեւելից հիւսիսոյ տապալեցին զամենայն տիեզերս։
Յետ այսորիկ մեռաւ եւ կաթողիկոսն Յովհաննէս կալեալ զաթոռն ամս ութ եւ տասն։ Եւ նստուցանէ մեծ իշխանն հանդերձ թագաւորաւն զտէր Կոստանդին յաթոռ սրբոյն Գրիգորի, այր առաքինի եւ հեզ, սուրբ վարուք կեցեալ եւ անձին իւրում բարւոք առաջնորդեալ, որպէս յարդարեաց զկարգ եկեղեցւոյ ուղղափառութեամբ։ Զսա պատուէին ամենայն ազգք ո՛չ միայն քրիստոնեայք, այլ եւ ազգն տաճկաց։
Դէպ եղեւ երից սուլտանացն գալ ի սահմանս Հռոմկլայն կոչեցեալ քաղաքի, ուր էր աթոռ կաթողիկոսութեանն ի վերայ Եփրատ գետոյն։ Գնաց կաթողիկոսն ի տես սուլտանանցն։ Իբրեւ գիտացին զգալուստ նորա՝ ինքեանք իսկ ընթացան ընդ առաջ նորա եւ բերեալ զնա ի բանակն մեծաւ պատուով՝ կանգնեցին նմա խորան ազնիւ ի մէջ խորանաց իւրեանց՝ ի մի կողմանէ խորան Մելիք Քէմլին, որ իշխէր կողմանցն Եգիպտոսի, եւ ի միւս կողմանէն՝ խորան Մելիք Աշրափին, որ իշխէր մեծ մասին Հայոց աշխարհիս եւ Միջագետաց. նոյնպէս եւ խորան եղբօր որդւոյ նոցա, որ իշխէր կողմանցն Դամասկոսի։ Եւ այսպէս մեծապատիւ արարեալ զնա զյոլով աւուրս՝ արձակեցին զնա մեծաւ պարգեւօք, գիւղօք եւ դաստակերտօք, զի աստուած զփառաւորիչս իւր փառաւորէ աստ եւ ի հանդերձեալն։
Եւ եղեւ սկիզբն թագաւորութեանն Հեթմոյ ի ՈՀԳ թուականին Հայոց։
[Ժ]
Սկիզբն առաջնոյ պատմութեանն եդաք զսուրբ Լուսաւորիչն Հայոց, զառաքեալ եւ զմարտիրոս, եւ զաթոռակալ երից սուրբ առաքելոցն՝ Թադէոսի եւ Բարդուղիմէոսի եւ Յուդայի Յակոբեան, զսուրբն Գրիգորիոս, եւ աղօթիւք նորա հասաք մինչեւ ցայս վայր։ Իսկ երկրորդ հատուածիս դիցուք գլուխ զլուսաւորիչս կողմանցն Աղուանից, որպէս զազգայնոց եւ զհաւատակցաց մերոց, մանաւանդ զի եւ առաջնորդք նոցա հայալեզուք, հայերէնախօսք յոլովք էին. թագաւորքն՝ հնազանդք թագաւորացն հայոց, ընդ ձեռամբ նոցա լեալք, եւ եպիսկոպոսքն՝ ձեռնադրեալք ի սրբոյն Գրիգորէ եւ յաթոռակալաց նորա, եւ ազգն ուղղափառութեամբ ընդ մեզ կացեալ ի կրօնս, վասն այնորիկ արժան է ի միասին լինել յիշատակ երկուց ազգացս։ Եւ մեք համառօտիւք սկսցուք ասել զառաջնորդս նոցա մինչեւ ցայս վայր, որ թողաւս։
Արդ՝ առաջին պատճառ լուսաւորութեան կողմանցն Արեւելից ասեն զսուրբն Եղիշէ, զաշակերտ մեծին Թադէոսի առաքելոյն, որ յետ մահուան սրբոյ առաքելոյն գնացեալ յԵրուսաղէմ առ Յակոբոս եղբայրն տեառն եւ ի նմանէ ձեռնադրեալ եպիսկոպոս՝ գայ ընդ աշխարհն Պարսից եւ հասանէ յաշխարհն Աղուանից. գայ նա ի տեղի մի անուանեալ Գիս, եւ անդ շինէ եկեղեցի, եւ ինքն կատարի անդէն նահատակութեամբ, անյայտ է, թէ յումմէ եղեւ։ Եւ ընկեցեալ զնա ի ջրհոր մի ընդ այլ բազում դիականց, անդ եկաց մինչեւ յաւուրս բարեպաշտ արքային Վաչագանայ վերջնոյ։
Եւ այս են թագաւորք Աղուանից ի զարմից Հայկայ՝ յազգականութենէն Առանայ, զոր կարգեաց Վաղարշակ Պարթեւ վերակացու եւ իշխան կողմանցն այնոցիկ։ Առաջին Վաչագան, Վաչէ, Ուռնայր։- Սա եկեալ առ մեծ արքայն Հայոց Տդատ, եւ առ սուրբն Գրիգորիոս, մկրտի ի նմանէ։ Եւ ձեռնադրէ սուրբն Գրիգոր զայր մի ի սպասաւորաց իւրոց եպիսկոպոս, որ եկեալ էր ընդ նմա ի հոռոմոց, եւ տայ զնա Ուռնայրի արքայի։ Վաչագան, Մերհաւան, Սատոյ, Ասայ, Եսվաղեն։ Յաւուրս սորա արար գիր Մեսրոպ երանելին՝ հայոց, վրաց եւ աղուանից։ Վաչէ, զսա բռնութեամբ մոգ արար Յազկերտ պարսից արքայ, որ կոտորեաց զսուրբ Վարդանանքն. եւ յետոյ թողեալ զմոգութիւնն, ընդ նմին եւ զթագաւորութիւնն, կրօնաւորեալ խստակրօն վարուք, հաշտեցոյց զաստուած, որում եւ մեղաւն։ Եւ ապա Վաչագան բարեպաշտ՝ զոր յիշատակեցաք ի վերոյ։ Սա լուաւ, թէ զսուրբն Եղիշէ ընկեցին ի գուբն, հրամայեաց հանել զամենայն ոսկերսն՝ որ ի գբի անդ, եւ հանեալ կուտեցին զնա շեղջս շեղջս։ Յաղօթս եկաց բարեպաշտ արքայն առ աստուած, զի յայտնեսցէ զոսկերս սրբոյն Եղիշէի։ Եւ ել հողմ ուժգնակի եւ ցանեալ ցրուեաց զամենայն ոսկերսն ընդ երեսս դաշտին, բաց յոսկերաց սրբոյն Եղիշէի։ Եւ բարձեալ արքայի մեծաւ պատուով, գոհանալով զաստուծոյ՝ բաշխեաց ամենայն երկրին իւրոյ։
Ապա սուրբն Շուփհաղիշոյ եկաց եպիսկոպոս։ Բայց վասն առնս այսորիկ յառաջ կարգելոյ՝ երկմտութիւն գոյ մեզ. զի որ գրեաց զպատմութիւնն Աղուանից, զայս անունս կարգէ յաւուրս Վաչագանայ բարեպաշտի լեալ. եւ այսմ վկայ օրէնքն, զոր եդ Վաչագան արքայ ամենայն եպիսկոպոսօքն Աղուանից, եւ գրէ այսպէս. «Ես, Վաչագան Աղուանից արքայ, եւ Շուփհաղիշոյ արքեպիսկոպոս՝ Պարտաւայսե։ Եւ յետ այսորիկ այս անուն ոչ գտանի ի կարգ համարոյ եպիսկոպոսացն, այլ մեք որպէս գտաք եւ եդաք։
Եւ ապա տէր Մատթէ, տէր Սահակ, հինգ. տէր Մովսէս, վեց. տէր Պանտ, եօթն. տէր Ղազար, ութ։ Եւ ապա սուրբ մանուկն Գիգորիս, որդի մեծին Վրթանայ, եղբայր Յուսկանն, թոռն սրբոյ Գրիգորի, զոր առաքեաց մեծ արքայն Հայոց Տրդատ, եւ սպանեալ եղեւ ի դաշտին Վատնայ վասն վկայութեան աստուծոյ. եւ բերեալ թաղեցաւ յԱմարաս։ Յետոյ նշխարքն գտեալ եղեւ յաւուրս Վաչագանայ, ընդ որս եւ նշխարք սրբոցն՝ գտեալ եղեն՝ Զաքարիայի, հօրն Յովհաննու Մկրտչի, եւ Պանտալէիմոնի մեծ վկային Քրիստոսի, որ վկայեաց ի Նիկոմիդիայ քաղաքի յաւուրս Մաքսիմիանոսի, զոր տարեալ էր սուրբն Գրիգորիս ընդ իւր։
Եւ ապա տէր Զաքարիայ, տասն. տէր Դաւիթ, մետասան. տէր Յովհաննէս, որ եւ հոնացն եղեւ եպիսկոպոս, երկոտասան. տէր Երեմիայ, երեքտասան։ Յաւուրս սորա արար երանելին Մեսրոպ գիրս աղուանից մեծաւ ջանիւ։ Տէր Աբաս, չորեքտասան։ Առ սա գրեցին ի ժողովոյն Դունայ՝ ասել զՍուրբ աստուածն «անմահ եւ խաչեցարե, եւ ասել՝ «Մի բնութիւն աստուածութեանն եւ մարդկութեաննե. Տէր Վիրոյ ամս երեսուն եւ երեք։ Սա զբազում ամս ի դիպահոջ լեալ ի դրան Խոսրովու Պարսից արքայի, եւ յետ մահուան նորա ազատեալ, եկն յերկիր իւր։ Սա թափեաց զգերեալսն Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից ի Շաթայ խազրէ, յորդւոյն Ջեբու խաքանայ՝ որ գերեաց զաշխարհս։ Սա շինեաց քաղաքս հինգ յանուն Շաթայ՝ զՇաթառ, զՇամքոր, զՇաքի, զՇիրուան, զՇամախի, զՇապօրան։ Տէր Զաքարիայ ամս հնգետասան։ Սա աղօթիւք իւրովք ապրեցոյց զմեծ քաղաքն Պարտաւ ի գերութենէ։ Տէր Յովհան՝ ամս քսան եւ հինգ. տէր Ուխտանէս՝ ամս երկոտասան։ Սա անէծ զնախարարս Աղուանից վասն ազգաշաղախ խառնակութեան, եւ սատակեալք եղեն ամենեքեան։ Տէր Եղիազար՝ ամս վեց. տէր Ներսէս ամս՝ եօթն եւ տասն։ Սա մինչ եպիսկոպոս էր Գարդմանայ՝ հաւանեցոյց զկին ոմն, Սպրամ անուն, կին իշխանին Աղուանից, զի թէ տացէ զնա ձեռնադրել կաթողիկոս Աղուանից, զամենայն ինչ ըստ կամաց նորա գործեսցէ։ Եւ էր կինն խմորեալ յաղանդն Քաղկեդոնի, եւ աղաչեալ կնոջն զեպիսկոպոսունսն, ետ ձեռնադրել զՆերսէս Բակուր ի կաթողիկոսութիւն Աղուանից։
Իբրեւ անցին ժամանակք ինչ, երեւեցոյց զաղանդն, զոր յղացեալ ունէր։ Իբրեւ յանդիմանեցաւ յեպիսկոպոսացն եւ յերիցանցն, հալածական արար զբազումս։ Եւ ժողովեալ առաջնորդացն Աղուանից՝ նզովեցին զնա եւ գրեցին առ կաթողիկոսն Հայոց Եղիայ օգնել նոցա։
Եւ գրեաց Եղիայ առ գլխաւորն տաճկաց Աբդլմելիք, թէ՝ Առաջնորդն Աղուանից եւ կին մի կամին ապստամբեցուցանել ի քէն զաշխարհն, զի զյունօք թեւակոխեն։ Եւ հրամայէ Եղիայի գնալ յաշխարհն Աղուանից եւ ընկենուլ զնա յաթոռոյն, ե՛ւ զնա ե՛ւ զկինն ի միասին՝ կապել զոտս նոցա եւ արկանել զուղտով որպէս զբեռն, եւ տանել ի դուռն արքունի, զի նշաւակ լիցի ամենայն զօրուն։
Եւ գնացեալ Եղիայի եւ ներքինւոյն արքայի ի քաղաքն Պարտաւ՝ արարին զհրամանն արքունի։ Եւ մինչ այնպէս անարգանօք ձաղէին զնա, ի նեղասրտութիւն անկեալ Ներսէսն՝ յետ ութ աւուր վախճանեցաւ դառնապէս։ Եւ մուրհակ ետուն ամենայն նախարարքն Աղուանից եւ ամենայն եպիսկոպոսքն առաջի ներքինւոյն՝ հրամանաւ եւ մատանեաւ արքունի, զի առանց հրամանի կաթողիկոսին Հայոց ոչ ձեռնադրեսցեն կաթողիկոս Աղուանից։
Եւ ձեռնադրէ Եղիայ յաթոռն Աղուանից զտէր Սիմէօն, որ զպղտորումն Ներսիսի եբարձ, կացեալ ամ մի եւ կէս, եւ եդ կանոնս եօթն տուն։
Տէր Միքայէլ, ամս երեսուն եւ հինգ. սա կոչեաց զՄաքենոցաց հայրն Սողոմոն եւ անէծ զտեարսն Աղուանից, որք զերից ազգաց ծնունդսն ամուսնացեալ էին, որք բարձան ի միջոյ առհասարակ, նզովեցին եւ զԹալիլէ վրաց առաջնորդն, զի նրա հրաման տայր անօրէն ամուսնութեանն։ Տէր Անանիա, ամս չորս։ Տէր Յովսէփ, ամս տասն եւ եօթն։ Ի սորա հինգերորդ ամին լցաւ երկերիւր ամ թուոյ հայոց։ Տէր Դաւիթ ամս, չորս. սա թափեաց զհող եւ զսպաս սրբութեանցն, եւ դեղակուր եղեալ մեռաւ։ Տէր Դաւիթ, ամս ինն. սա վաճառեաց անօրինաց զԴաստակերտն եւ զՍահմանախաչ։ Տէր Մատթէոս, ամ մի եւ կէս. եւ սա եւս դեղ մահու արբեալ վախճանեցաւ։ Տէր Մովսէս, ամ մի եւ կէս։ Տէր Ահարոն ամս երկուս։ Տէր Սողոմոն կէս ամ։ Տէր Թէոդորոս, ամս չորս։ Տէր Սողոմոն, ամս մետասան։ Տէր Յովհաննէս, ամս քսան եւ հինգ. սա փոխեաց զկաթողիկոսարանն ի Բերդակ՝ որ էր իւրեանց հովոցաց տեղի, յորժամ հանաւ ի Պարտաւայ։ Տէր Մովսէս կէս ամ <Մովսէս Կաղանկատուացի - Օ. >։ Տէր Դաւիթ, ամս քսան եւ ութ. սա օրհնեաց զանօրէն ամուսնութիւն Շաքւոյ տեառն, եւ նորին իշխանին եղբայրն աշխարհական հարցեալ՝ <Մովսէս Կաղանկատուացի՝ «գիտացեալ հարցանէ զնա եւ ասէե> ասէ ցնա. «Ուստի՞ գաս, տէրե։ Եւ նա ասէ. «Ի տանէ եղբօր քոե։ Եւ ասէ իշխանն Դաւթի. «Լեզուդ, որ օրհնեաց, մի՛ խօսեսցի, եւ աջդ չորասցիե։ Եւ առժամայն եղեւ, եւ ոչ բժշկեցաւ մինչեւ ի մահ։
Տէր Յովսէփ, ամս քսան եւ հինգ. ի սորա երրորդ ամին լցաւ թիւս հայոց երեք հարիւր։
Տէր Սամուէլ, ամս եօթ եւ տասն, անձամբ առեալ սորա զպատիւն, եւ յետոյ լուծեալ ի Գէորգայ կաթողիկոսէ Հայոց, ի հարկէ առնու զերկրորդ ձեռնադրութիւնն ի Դուին։
Տէր Յովնան, ամս ութ եւ կէս. Սա էր դրան եպիսկոպոս Հայոց։ Եւ մինչդեռ ի գերութեան էր Գէորգ, սա գայ յԱղուանս եւ անդէն ձեռնադրի առանց կամաց տեառն Գէորգայ. եւ իբրեւ գնեցին զտէր Գէորգ իշխանքն Աղուանից, լուծանէ զՅովնան ի պատուոյն, բայց աղաչեալ զնա իշխանացն Աղուանից վասն երախտեացն, որ առ նա, կրկին ձեռնադրէ զնա եւս։
Տէր Սիմէօն, ամս քսան եւ մի։ Տէր Դաւիթ, ամս հինգ։ Տէր Սահակ, ամս ութեւտասն։ Տէր Գագիկ, ամս չորեքտասան. ի սորա չորրորդ ամին լցաւ թուականն հայոց չորեք հարիւր։
Տէր Դաւիթ, ամս եօթն՝ յեպիսկոպոսութենէն Կապաղակայ <Մովսէս Կաղանկատուացի - Օ. >։
Տէր Դաւիթ, ամս վեց. սա առ ձեռնադրութիւն յԱնանիայէ հայոց կաթողիկոսէ։
Տէր Պետրոս, ամս վեշտասան։ Տէր Մովսէս, ամս վեց, յառաջնորդութենէն Փառիսոսոյ վանացն։ Ապա տէր Մարկոս, այրն աստուծոյ, եւ յետ նորա Յովսէփ. եւ ապա միւս տէր Մարկոս եւ զկնի նորա տէր Ստեփանոս. եւ ապա տէր Յովհաննէս ամս յիսուն, եւ ապա տէր Ստեփաննոս ամ մի եւ կէս, ի տիս պատանեկության վախճանեալ։ Յամի հինգ հարիւր ութսուն եւ ութ (ՇՁԸ) թուականին հայոց, յաւուրս տեառն Գրիգորիսի մեծի հայոց կաթողիկոսի առաջնորդ ոչ գոյր տանն Աղուանից զամս քսան եւ հինգ։
Ապա մանուկ մի էր յազգէ կաթողիկոսացն Գագիկ անուն, որդի Գէորգայ, թոռն Կարապետին, զոր սնուցին եւ ուսուցին. եւ իբրեւ ի չափ հասաւ մանուկն, ապա գրեն թուղթ մաղթանաց Գրիգոր վարդապետն՝ որդին Թոքակերի, եւ Դաւիթ՝ որդի Ալաւկայ, եւ այլ աշխարհն Աղուանից, առ մեծ հայրապետն հայոց Գրիգորիս, որ ընդ այն ժամանակս էր նա ի կողմանս Արեւմտից։ Եւ այր մի ընդ թղթոյն առաքեցին, զի ձեռնադրեսցէ զնա եպիսկոպոս, առաքեսցէ եւ ինքն եպիսկոպոս մի յիւրոցն, եւ տացէ հրաման ձեռնադրել զմանուկն Գագիկ յաթոռն Աղուանից, զի մի՛ անառաջնորդ կորիցէ աշխարհն։
Իսկ հայրապետն ձեռնադրեաց զառաքեալն, հրաման ետ եւ եպիսկոպոսին Կարնոյ՝ գնալ յաշխարհն Աղուանից եւ ձեռնադրել կաթողիկոս Աղուանից։
Ապա եկեալ եպիսկոպոսին Կարնոյ Սահակայ եւ միւս եպիսկոպոսն, ձեռնադրեն այլ եւս եպիսկոպոսս երկոտասան՝ ըստ հրամանի գրոց, եւ ապա ձեռնադրեցին զԳագիկն կաթողիկոս, եւ անուանեցին Գրիգորէս՝ ըստ անուան կաթողիկոսին Հայոց։
Ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ եղեւ յանկարծակի մէգ եւ մառախուղ, եւ լցաւ առհասարակ լեառն եւ դաշտ, եւ եղեւ շարժ ահագին, եւ կործանեցաւ մայրաքաղաքն Գանձակ։ Եւ շնորհօքն աստուծոյ ապրեալ եղեւ նորընծայ կաթողիկոսն, բայց մեռաւ ի շարժմանէն մեծ վարդապետն Գրիգոր՝ հանդերձ այլ բազմութեամբ արանց եւ կանանց եւ մանկտոց, որոց ոչ գոյ թիւ, զոր սպանին շինուածքն՝ անկեալ ի վերայ։
Եւ եկն թագաւորն Վրաց Դեմետրէ եւ աւար էառ զամենայն ինչսն. տարաւ եւ զդրունս քաղաքին յիւր աշխարհն։
Փլաւ եւ լեառն Ալհարակ եւ կապեաց զձորակն, որ անցանէր ընդ մէջ նորա, եւ եղեւ ծով, որ է մինչեւ ցայսօր ժամանակի։
Եւ յետ ութ ամի երեւեցաւ աստղ մի գիսաւոր լի լուսով, որ նշանակ եղեւ սովոյ ե՛ւ սրոյ, ե՛ւ գերութեան, որ կալաւ զաշխարհս։
Եւ յորժամ եղեւ այր կատարեալ կաթողիկոսն Գագիկ լի իմաստիւք աստուածայնովք, փոխեցաւ յաշխարհէս. եւ դարձեալ խաւար եղեւ կողմանցն այնոցիկ։
Եւ ապա տէր Բեժգէն, որ եթող զկարգն եւ առ կին. եւ յետ նորա տէր Ստեփանոս ամս քառասուն. եւ զկնի նոր տէր Յովհաննէս ամս քառասուն, որ շինեաց եկեղեցի մի հրաշալի ի գաւառն Միափոր ի վանքն, որ կոչի Խամշի. սա որ եհաս յաւուրս մեր։ Եւ ապա տէր Ներսէս, եղբայր նորին, այր հեզ եւ բարի բնութեամբ, որ ձեռնադրեալ եղեւ ի ՈՁԴ թուականին հայոց։
[ԺԱ]
Ի ՈԿԹ թուականին, մինչդեռ հպարտացեալ էին վիրք յաղթութեամբն, զոր յաղթեցին տաճկաց՝ յինքեանս կորզելով զբազում գաւառս Հայոց ի նոցանէ, յանկարծակի յեղակարծում ժամու յոլով գունդս զօրու ծանու, ամենայն կազմութեամբ, ելեալ ընդ դուռն Դարբանդայ ուժգին դիմեցմամբ, եւ եկեալ յաշխարհն Աղուանից՝ գալ անցանել յաշխարհս Հայոց եւ Վրաց, եւ զոր ինչ գտանէին ի ճանապարհին՝ զամենեսեան սրոյ ճարակ տային՝ զմարդ եւ զանասուն, մինչեւ ի շունս անգամ. եւ մեծագին հանդերձից եւ այլ ընչից փոյթ ինչ ոչ առնէին, բայց ի ձիոյ։ Եւ փոյթ ընդ փոյթ չոգան մինչեւ ի քաղաքն Տփխիս եւ դարձեալ եկին իջին յաշխարհն Աղուանից, ի սահմանս Շամքոր քաղաքի։ Եւ համբաւ ստութեան գայր զնոցանէ, թէ մոգք են եւ քրիստոնեայք հաւատով, եւ նշանագործք, եւ եկեալ են ի վրէժխնդրութիւն քրիստոնէից, որ ի բռնութենէն տաճկաց։ Եւ ասէին, թէ ունին եկեղեցի վրանեայ եւ խաչ սքանչելագործ. եւ բերեալ կապիճ մի գարի՝ արկանեն առաջի խաչին, եւ ամենայն զօրքն առեալ ի նմանէ՝ տանին տան երիվարաց իւրեանց, եւ ոչ պակասի. այլ իբրեւ սպառին ամենեքեան ի տանելոյ, նոյնչափ կապիճն անդէն մնայ. նոյնպէս եւ զկերակուրս մարդկան։ Եւ այսպիսի համբաւ ստութեան լցաւ յաշխարհս։ Վասն այսորիկ ոչ ամրացան բնակիչք աշխարհին, մինչեւ երէց մի աշխարհական՝ առեալ զժողովուրդ իւր, եւ խաչիւք վառելովք ընթացաւ ընդ առաջ նոցա։ Եւ նոցա սուր ի վերայ եդեալ՝ կոտորեցին զնոսա առ հասարակ։ Եւ այսպէս անհոգս գտեալ զբազումս՝ կոտորեցին եւ աւերեցին զյոլով տեղիս։ Եւ ինքեանք ամրացուցին զաղխս իւրեանց ի մօր եւ ի տղմուտ տեղիս, որ կայ ի մէջ երկուց քաղաքացն՝ Պարտաւայ եւ Բելուկանայ յամրագոյն տեղիս, զոր Բեղամէջն կոչեն, եւ ինքեանք յանդուգն յարձակմամբ աւերէին զբազում գաւառս։
Ապա զօրաժողով լեալ թագաւորն վրաց՝ Լաշայն եւ մեծ հազարապետն Իւանէ՝ կալ ընդդէմ նոցա մարտիւ պատերազմի. եւ իջեալ ի դաշտավայր տեղիս, զոր Խունանն անուանեն, քանզի անդ պատահէր գունդ թշնամեացն, եւ մարտուցեալք ընդ միմեանս, զառաջինն՝ ի փախուստ դարձուցին զթշնամիսն. բայց քանզի դարան գործեալ էր թշնամեաց, յարեան յետուստ կողմանէ եւ սկսան կոտորել զզօրսն վրաց. դարձան ընդդէմ եւ փախուցեալքն, եւ աստի եւ անտի ի մէջ առեալ՝ մեծ հարուածս հասուցին ի վերայ զօրուն քրիստոնէից։ Եւ փախեաւ թագաւորն եւ իշխանքն ամենայն։ Եւ ժողովեալ թշնամեացն զաւար զօրուն՝ տարան ի բանակս իւրեանց։
Դարձեալ միւս անգամ զօր ժողովեալ թագաւորին վրաց եւս բազում քան զառաջինն, կամեցեալ տալ մարտ պատերազմի ընդ թշնամիսն։ Իսկ նոցա առեալ զկին եւ զորդիս եւ զամենայն աղխն, կամեցան անցանել ընդ դուռն Դարբանդայ յաշխարհն իւրեանց։ Իսկ զօրն տաճկաց, որ ի Դարբանդ՝ ոչ ետուն նոցա մուտ անցից։ Եւ նոցա հատեալ զլեառն Կաւկաս՝ ընդ անանց տեղիս ի վիհսն լնլով զփայտ եւ զքար, եւ զաղխս իւրեանց, եւ զերիվարս, եւ զկազմած պատերազմական, անցին գնացին յաշխարհն իւրեանց։ Էր անուն գլխաւորին Սաբադա Բահատուր։
[ԺԲ]
Զկնի այսորիկ՝ իբրեւ ժամանակք ինչ անցին ի վերայ, այլ զօր ել ի հոնաց, զոր խբչախն անուանեն, եւ եկեալ ընդ աշխարհն Վրաց առ թագաւորն Լաշայ եւ առ հազարապետն Իւանէ, զի տացեն նոցա տեղի բնակութեան, եւ նոքա ծառայեսցեն նոցա միամտութեամբ։ Իսկ նոքա ոչ առին յանձն՝ լինել նոցա ասպնջական։
Եւ նոքա դէմ եդեալ գնացին առ բնակիչսն Գանձակ քաղաքի։ Եւ նոքա յօժարութեամբ ընկալան, քանզի էին ի մեծ նեղութեան ի զօրացն վրաց, որք աւերէին զաշխարհս նոցա եւ գերէին զմարդ եւ զանասուն։ Ետուն նոցա տեղի բնակութեան ի սահմանս քաղաքին, օգնէին եւ այլ կերակրօք եւ ըմպելեօք, զի նոքօք կայցեն ընդդէմ թագաւորութեանն Վրաց։ Իսկ զօրքն հոնաց դադարեալ անդ եւ զետեղեալ։
Զորաժողով եղեւ ապա Իւանէ եւ դիմեաց ի վերայ նոցա հպարտութեամբ. մեծամեծս փքայր բնաջինջ առնել զնոսա եւ զքաղաքն, ի բազմութիւն զօրացն յուսացեալ՝ եւ ոչ յաստուած, որ տայ զյաղթութիւնն ում եւ կամի։ Իբրեւ հարան ընդ միմեանս, ելին խուժքն հանգստեամբ յորջից իւրեանց եւ զվաստակեալ եւ զլքեալ զօրսն վրաց ի բերան սրոյ արկեալ, եւ զբազումս ձերբակալ արարեալ, եւ զմնացորդսն փախուցեալ։ Եւ մեծ բեկումն եղեւ յաւուր յայնմիկ զօրուն քրիստոնէից, եւ այնքան թողան ի ձեռանէ աստուծոյ, մինչ զի մի վատ այր զբազում քաջ արս եւ անուանիս եղեալս ի պատերազմունս բերէր իբրեւ հովիւ զհօտ առաջի անցուցեալ, զի եբարձ տէր զօգնութիւն ի սրոյ նոցա եւ ոչ ընկալաւ զնոսա ի պատերազմի։ Բերէին զարս պատուականս եւ վաճառէին ընդ դոյզն հանդերձից կամ ընդ կերակրոց. եւ պարսիցն գնեալ զնոսա՝ անհնարին նեղութեամբ կեղէին զկեանս նոցա. եւ այնքան պահանջէին ի նոցանէ կշիռս ոսկւոյ եւ արծաթոյ, մինչեւ անհնարին լինել հատուցանել. եւ բազումք մեռան ի բանտի անդ։
Անդ ըմբռնեցան ընդ այլսն եւ Գրիգոր որդի Հաղբակայ, եղբայր քաջին Վասակայ, եւ Պապաքն նորուն եղբօրորդի, զի երեք որդիք էին Վասակայ՝ Պապաք, Մկդէմ, Հասան, զոր Պռօշն կոչէին, արք քաջք եւ անուանիք, որ յահէ նոցա դողայր ամենայն զօրն տաճկաց. զՊապաքն սպանին ի պատերազմին. իսկ զԳրիգոր ձերբակալ արարեալ, նեղեցին բազում խոշտանգանօք, զի ուրասցի զՔրիստոս, եւ նա ոչ առ յանձն, այլ առաւել եւս անարգէր զմոլար օրէնսդիրն նոցա զՄահմետ եւ զգարշելի օրէնս նոցա։ Եւ նոցա բարկացեալ՝ քարշեցին զնա մերկ ի վերայ երկրի, եւ փշով քանցեցին զամենայն մարմինս նորա, եւ այնքան տանջեցին զնա, մինչեւ ի գանելն աւանդեաց զհոգին, եւ ընկալաւ ի Քրիստոսէ զվկայական պսակն։ Սոքա գաւառաւ խաչենեցիք էին, յերեւելի ազգէ, հաւատով քրիստոնեայք, ուղղափառք եւ ազգաւ հայ։
Եւ զայլ բազումս ի գերելոցն անօրէն պարսիկքն զանազան տանջանօք նեղէին, քաղցիւ եւ ծարաւով եւ մերկութեամբ։ Իսկ քրիստոնեայքն, որ էին ի քաղաքին Գանձակ, բազում բարեգործութիւնս ցուցին առ գերեալսն, զոմանս գնելով եւ ազատելով, եւ զկէսս կերակրելով, եւ կիսոցն հանդերձս զգեցուցանելով, եւ զվախճանեալսն թաղելով, եւ այսպէս յամենայն կողմանց զբարեգործութիւնս ցուցանելով։
Բյց յետ աւուրց ինչ անցանելոյ, դարձեալ զօր ժողովեաց մեծ հազարապետն Իւանէ՝ երթալ առնուլ զվրէժս յայնցանէ, որք կոտորեցին զզօրս նորա։ Եւ դիմեալ ի վերայ նոցա յեղակարծում ժամու՝ եհար սատակեաց զխուժադուժսն բերանով սրոյ, եւ զաւար նոցա եւ զմանկունս գերի վարեալ՝ ած յաշխարհն իւր։
[ԺԳ]
Հռչակաւորն այն եւ մեծիմաստն գիտութեամբ՝ էր ի քաղաքէն Գանձակայ, քրիստոնեայ ծնողաց զաւակ, որք ետուն զնա յուսումն գրոց սրբոց. եւ իբրեւ եհաս նա արբունս հասակի, ձեռնադրեցին զնա քահանայ կուսակրօն։ Եւ պաշտեալ զքահանայութիւնն յոլով ամս՝ ցանկացաւ նա հմուտ լինել մտաց գրոց սրբոց եւ առակաց խորնոց, որ կան ի նոսա։ Եւ հանդիպեցաւ նմա Յովհաննէս վարդապետն՝ Տաւուշեցի անուանեալ, որ ի ժամանակին յայնմիկ երեւելի էր գիտութեամբ. զառաջինն յաշխարհակեաց կեանս կացեալ սակաւ ինչ, եւ մնացեալ յամուսնոյն, կրօնաւորութեան հետեւեալ. եւ հասու եղեալ աստուածայնոց գրոց՝ զվարդապետական պատիւ ժառանգեալ։ Առ սմա կացեալ Մխիթար ամս յոլովս, ուսման գրոց պարապեալ։
Եւ էր վարդապետն Յովհաննէս շրջագայ՝ տեղւոջէ ի տեղի շրջելոյ, քարոզելով զբանն աստուծոյ եւ ուսուցանելով զբարի վարս մարդկան։ Սա բազում իրս կարգաւորեաց կարգաց եւ կրօնից քրիստոնէից, զի դեռ ցայն ժամանակն ի տեղիս տեղիս լուծանէին զշաբաթ եւ զկիրակէ սուրբ քառասնորդաց աղուհացիցն։ Սա եդ օրէնս պահօք վճարել, որպէս զայլ աւուրս շաբաթուն. բայց միայն զի տօնեսցեն ի շաբաթու՝ վկայից աստուծոյ եւ ի կիրակէի՝ խորհրդոյ յարութեանն Քրիստոսի եւ մատուսցեն զպատարագ։ Եւ այսպէս հաստատութիւն կալաւ յամենայն տեղիս՝ զյիսներեակն պահօք վճարել, զոր յառաջն կէսք պահէին, եւ կէսք ոչ։
Կացեալ առ սմա Մխիթարայ եւ առ այլս ոմանս, էառ նա զանուն վարդապետական։ Եւ այնու ո՛չ շատացաւ, այլ չոգաւ նա յարեւմուտս կոյս յաշխարհն, որ կոչի Սեաւ լեառն, առ վարդապետսն, որք էին անդ ուսուցիչք, եւ զայն ինչ ի վեր ոչ հանեալ, թէ իցէ նորա առեալ զայն պատիւ, այլ բազում ինչ օգտեալ ի նոցանէ, եկն նա ի Կարնոյ քաղաք։ Եւ անդ գտանէ նա զբարեպաշտ իշխանն՝ զանուանեալն Քուրդ, եւ հաւատովն քրիստոնեայ, որ ընդ այն ժամանակս անդ լինէր՝ սարտուցեալ ի թագաւորէն վրաց. եւ եղեալ նորա ծանօթ, սիրեցաւ ի նմանէ իբրեւ զհայր։ Եւ յետ այսորիկ դարձաւ նա յաշխարհ իւր։
Եւ ել համբաւ իմաստութեան նորա ընդ ամենայն աշխարհս. եւ բազումք աշակերտէին նմա յուսումն վարդապետութեան։ Եւ ապա նեղեալ ի տաճկաց՝ ի սադրելոյ կաթողիկոսին Աղուանից Ստեփանոսի, եւ եկեալ նորա յաշխարհն Խաչենոյ առ Վախթանկ, իշխանն Հաթերքոյ, եւ առ եղբարս նորա, որք բազում պատուով պատուեցին զնա, եւ անդ դադարեալ ամս ինչ։
Ապա դարձ եղեւ իշխանին Քրդին ի հայրենիսն իւր գալ յաշխարհն Կայենոյ եւ Մահկանաբերդոյ։ Եւ բազում մեծարանս եդ նմա թագուհին Վրաց, որ Թամարն կոչէր, դարձուցանելով ի նա զհայրենի տեղիսն եւ այլս յոլովս։ Սա է հայր Սադունին եւ Դաւթի, պապ Շէրբարոքին, հօրն Սադունին։
Իսկ իբրեւ լուաւ վարդապետն Մխիթար, թէ դարձաւ իշխանն ի հայրենիս իւր, եկն նա առ նա վասն առաջին սիրոյն եւ միաբանութեանն, որ առ միմեանս։ Եւ բնակեցաւ նա ի վանքն, որ կոչիւր Գետիկ, ի գաւառին Կայենոյ, ի վերայ գետոյն մեծագունի, զոր անուանեն Աղստեւոյ գետ, յաջմէ կողմանէ գետոյն։
Եւ էր առաջնորդ վանիցն վարդապետն՝ որ Սարկաւագ անուանիւր, աշակերտ նորին, որ բազում ուրախութեամբ ընկալաւ զնա, եւ ինքն սպասաւորէր նմա. եւ անդ դադարեալ յոլով ժամանակս։
Ապա եղեւ շարժ սաստիկ, որ զբազում տեղիս կործանեաց եւ տապալեաց զբարձրաբերձ շինուածս, ընդ որս խախտեցաւ եւ եկեղեցին Գետկայ սաստիկ յոյժ, մինչ զի ոչ լինէր հնար վերստին նորոգել։ Ապա երկմտեալ բնակչացն՝ կամէին ցրուել այսր եւ անդր, ո՛չ միայն վասն խախտելոյ եկեղեցւոյն, այլ զի նեղեալ էին ի մերձակայիցն, քանզի մի ոմն յիշխանացն, Սարգիս անուն, փոխեաց զգիւղ իւր ի տեղւոջէ իւրմէ եւ բերեալ շինեաց մերձ ի վանս այլ գիւղ։ Եւ այնուհետեւ բազում գժտութեամբ կային ընդ միմեանս, քանզի պարսաւադէտք էին հանապազօր։
Իսկ վարդապետն սուրբ արգել զնոսա ի խորհրդոյն յայնմանէ, ոչ թողուլ զմիմեանս եւ ցրուիլ, այլ ի միասին կեալ, եւ խնդրել իւրեանց տեղի բնակութեան։ Ապա չոգան միաբան առ մեծ իշխանն Իւանէ, եղբայր զօրավարին Վրաց Զաքարէի, որդիք քեռ բարեպաշտ իշխանին Քրդին, որ ընդ այն ժամանակս իշխէր բերդին Կայենոյ եւ գաւառին, եւ ցուցին նմա զխնդիրս իւրեանց, զի տացէ նոցա տեղի, ուր փոխեսցեն զվանս իւրեանց։ Եւ նա հրամայեաց նոցա տեսանել, թէ որ տեղի պատշաճ իցէ։ Եւ նոքա շրջեալ գտին տեղի մի բարեվայելուչ եւ գոգաձեւ առ ստորոտս երկուց լերանցն, որ կայ ի գլխոյ նորա, զոր անուանէին զտեղին Տանձուտայ ձոր։ Եւ էր ի նմա գիւղ, եւ ձորակ մի փոքրագոյն անցանէր ընդ մէջ նորա, եւ միւս եւս յորդագոյն յաջմէ կողմանէ, տեղի փայտաւէտ եւ ջրաւէտ։ Անդ համարեցան, թէ պատշաճ իցէ զետեղիլ։
[ԺԴ]
Սկսաւ այնուհետեւ վարդապետն սքանչելի հանդերձ միաբանօք իւրովք ձեռն ի գործ արկանել շինութեան վանիցն եւ եկեղեցւոյ ի վերասացեալ ձորն Տանձուտայ՝ հրամանաւ մեծ իշխանին Իւանէի։ Եւ շինեցին եկեղեցի մի գեղեցկաշէն փայտակերտ, եւ օծեալ կնքեցաւ յանուն սուրբ Լուսաւորչին Գրիգորի։
Էր ի տօնախմբութեան եկեղեցւոյն եւ սուրբ վարդապետն Խաչատուր Տարօնացի, առաջնորդ սուրբ ուխտին, որ կոչի Հաղարծին, այր սուրբ եւ առաքինի եւ գիտութեամբ հռչակեալ՝ մանաւանդ երաժշտական արուեստիւ։ Սա պայծառացոյց զսուրբ ուխտն, յորում առաջնորդ էր ինքն, որ յառաջ քան զգալն նորա՝ ամայի էր եւ խամրացեալ։ Զսա պատուէր մեծապէս թագաւորն Վրաց Գիորգի, հայր Թամարին։ Եւ ետ եկեղեցւոյն ձեռնագրովն իւրով զերկուս գիւղսն՝ զԱբասաձոր եւ զՏանձուտն, եւ այգի մի ի Միջնաշինին. եւ եդ նզովս ամենայն սրբովք, զի մի՛ ոք իշխեսցէ հանել զնոսա ի վանիցն։ Սա եբեր զխազն ի կողմանս արեւելից, զանմարմին եղանակսն ի մարմին ածել, զարարեալսն իմաստնոց, որ ցայն ժամանակս չեւ էր սփռեալ ընդ աշխարհս։ Սա եկեալ գրեաց եւ ուսոյց բազմաց. եւ բազում հանգիստ եղեւ ի ծանր աշխատութեանցն, եւ ինքն անդ հանգեաւ ի Քրիստոս եւ կայ թաղեալ յարեւմտից կուսէ եկեղեցւոյն։
Շինեցին ի Նորն Գետիկ եւս փոքրագոյն եկեղեցի մի յանուն սուրբ Կարապետին Յովհաննու ի ծնունդս կանանց մեծի եւ Քրիստոսի ձեռնադրողի, ի գլուխ վանիցն։ Եւ ապա սկսան հիմն արկանել մեծափառ եկեղեցւոյն կոփածոյ վիմօք եւ գեղեցկաշէն արուեստիւ գմբեթարդ երկնանման, սխրալի տեսողաց, սկսեալ ի ՈԽ թուականին հայոց, զկնի չորս ամաց առնլոյ զԵրուսաղէմ Սալահադնին, եւ կատարի յամս հինգ ի խանգար զատկին յունաց։
Վասն այսր զատկի բազում հակառակութիւն եւ վէճ էր ամենայն ազգաց ընդ հայոց, եւս առաւել վրաց ազգին, զի լրբեալ ասէին զթիւրն ուղիղ. զոր եղծ եւ ապականեաց Իրոն անիծեալ, որ ի դրան ամբարիշտին Յուստի[նի]անոսի, որ վասն ոչ կոչելոյ զնա ի ժողովն, որ եղեւ յԱղեքսանդրիա, վասն լրմանցն զատկաց եւ այլ տօնից։ Յետ վճարելոյ երկերիւրեկին Անդրէասի՝ զինն ամ խանգար եկաց տօնքն ամենայն, զի ոչ կարացին ուղղապէս վարել զարուեստն նորա յետ վճարելոյն։ Ապա իմաստասէր ոմն, Էաս անուն, ձայն արկեալ առ ինքն կոչել յամենայն ազգաց զիմաստունս՝ զՓենեհէզ հրեայ, զԳիգան յԱսորւոց, զԱդդէ ի Գամրաց, զԵլոգս ի Յունաց, եւ զայլս յոլովս։ Եւ սկսեալ ներքուստ ի վեր թուել զամսն եւ գտեալ հաստատութեամբ՝ կարգեցին զհինգ հարիւրեակ բոլորն՝ անտարակուսելի օրինակ յաւիտեան. զոր տարեալ առ Յուստի[նի]անոս կայսրն, նա հրամայեալ Իրոնի. եւ նա նախանձաբեկ եղեալ վասն արուեստին մեծանձնութեան եւ իւրն ոչ կոչեցելոյ, կամեցաւ եղծումն ինչ առնել իրացն. փոխեաց զապրիլի հնգետասան ի վեշտասան, եւ զվեց ի հինգ, բաղայս յօդեալ, թէ այլն ամենայն ճշմարիտ է, բայց յայսմանէ. այն վեշտասան ոչ ինչ սխալ է, իսկ այն հինգն յիննսունեւհինգ ամի հանապազ սխալէ զնոսա՝ ընդ հրեայսն առնելով զզատիկն ի ներքոյ լրմանն. քանզի շաբաթ ածէ նոցա հինգն, իսկ վեցն մեզ կիրակէ, որպէս դիպեցաւ եւ աստ։
Եւ վասն այսպիսի վիճման հայոց եւ վրաց առաքէ թագուհին Թամար եւ սպարապետն Զաքարիայ, զմի ոմն ի մեծ իշխանացն վրաց, նմանապէս եւ ի հայոց յԵրուսաղէմ, յառաջ քան զզատիկն, տեսանել զճշմարիտն. եւ այսոցիկ դատավճիռ լուցումն կանթեղին, որ ի սուրբ գերեզմանին Քրիստոսի, զոր ասեն խնդրուածովք սրբոյն Գրիգորի հայոց լուսաւորչի՝ առանց ձեռաց մարդոյ եւ զգալի հրոյ՝ լուցանիլ հրամանաւ աստուծոյ յամենայն զատկի, որ լինի մինչեւ ցայսօր ժամանակի։
Բայց զվերակացութիւն քաղաքին տաճիկք ունէին, հարցին ցքրիստոնեայսն, թէ՝ «Ե՞րբ իցէ զատիկն ձերե։ Պատասխանեցին, որ ի յունաց եւ յայլոց ազգաց, թէ՝ «Յայսմ կիրակէիե։ Իսկ որ ի հայոց էին, ասացին. «Ոչ յայսմ կիրակէի, այլ ի միւս կիրակէիե։ Իսկ որ տաճիկ վերակացուն էր քաղաքին՝ այր իմաստուն էր, հրամայեաց շիջուցանել զամենայն լոյսս, որ էին ի տաճարի անդ, եւ փակեալ զդուրսն, կնքեալ մատանեաւ իւրով, եւ ոչ ումեք հրամայեաց մտանել ի ներքս, տեսանել, թէ որ ազգն իցէ ճշմարիտ։
Եւ իբրեւ անց օրն այն եւ եղեւ երեկոյ, եւ սպասէին լուցման կանթեղին, եւ իբրեւ ոչ լուցաւ, հրամայեաց իշխանն անարգանօք հանել զամենեսեան եւ գանիւ մեծաւ, իբրեւ զտգէտս եւ զսուտս, բայց ի հայոց։ Եւ իբրեւ անց շաբաթն, եւ եկն միւս կիրակէն, զոր ասէին հայք զատիկ, մինչդեռ ի պաշտաման եւ յաղօթս էին ի տասներորդ ժամուն՝ ազդումն եղեւ ամենեցուն, եւ վաղվաղակի լուցաւ կանթեղն առանց ձեռաց։ Եւ եղեւ ուրախութիւն մեծ հայոց։ Եւ առաւել գան հարին այլոց ազգաց եւ գովէին ամենեքեան զիմաստութիւն եւ զհաւատն հայոց եւս առաւել ազգն տաճկաց, եւ անարգէին ձաղէին զյոյնս յամենայն քաղաքս, որ ընդ իշխանութեամբ տաճկաց։ Տեսին զայն եւ արքն առաքեալք եւ թագաւորէն Վրաց եւ ի զօրավարէն, եւ եկեալ պատմեցին, զոր տեսին։ Եւ խնդաց մեծ զօրավարն Զաքարէ, եւ ամենայն հայեարն, որ էին ի զօրուն. եւ առաւել եւս հաստատէին յուղիղ հաւատն հայոց։
Յայսմ ամի եղեւ աւարտ հռչակաւոր եւ խնդատես եկեղեցւոյն Գետկայ, զոր շինեաց վարդապետն Մխիթար իւր միաբանօքն՝ ձեռնտուութեամբ Վախթանկայ Խաչենցւոյ՝ տեառն Հաթերքոյ, եւ եղբարց իւրոց՝ Գրիգորոյ, եւ Գրիգորիսի, եւ Խոյդանայ, եւ Վասակայ, եւ այլոց իշխանաց բարեպաշտաց, որդւոց Քրդին՝ Դաւթի եւ Սադունին, նաեւ քոյր սոցա, որում անուն էր Արզու խաթուն, կին Վախթանկայ Հաթերքեցւոյ։
Սա բազում ինչ օժանդակ եղեւ, արար եւ վարագոյր գեղեցիկ՝ դստերօք իւրովք՝ ծածկոյթ սուրբ խորանին, զարմանալի տեսողաց, ի մազոյ այծից կակղագունաց՝ ներկեալ պէսպէս եւ զանազան, գործ քանդակակերպ եւ նկարեալ պատկերօք, ճշգրտագոյն հանուածովք՝ տնօրինականօք փրկչին եւ այլ սրբոց, որ հիացուցանէր զտեսողսն։ Եւ որք տեսանէին, օրհնութիւն տային աստուծոյ, որ ետ կանանց իմաստութիւն ոստայնանկութեան եւ հանճար նկարակերտութեան, որպէս առ Յոբն ասացաւ, որ ոչինչ ընդհատ էր ի կազմուածոյ խորանին, զոր արարին Բեսելիէլ եւ Եղիաբ <Ել. ԼԶ 1>, թէ ոչ յանդգնութիւն է ասելս, զի նոյն հոգի էր, որ շարժէր զնոսա եւ զսոսա։ Եւ ո՛չ միայն այս եկեղեցւոյս արար ծածկոյթ, այլ եւ այլոց եկեղեցեաց՝ Հաղբատայ եւ Մակարայ վանից եւ Դադի վանից, քանզի յոյժ սիրող էր եկեղեցեաց բարեպաշտ կինն։
Եւ արարին նաւակատիս եկեղեցւոյն մեծապէս խմբիւք։ Անդ էր եւ եպիսկոպոսն Հաղբատայ՝ Յովհաննէս, առաքինի եւ սուրբ այր, եւ այլ բազմութիւն քահանայից եւ պաշտօնէից։ Եւ օծեալ կնքեցաւ եկեղեցին յանուն սրբոյ Աստուածածնին։
Շինեցաւ եւ գաւիթ եկեղեցւոյն գեղազադ եւ կոփածոյ վիմօք։ Յոլով ձեռնտու եղեն մեծ զօրավարն Զաքարէ եւ եղբայրն իւր Իւանէ. քանզի նոքա ունէին զիշխանութիւն գաւառին, եւ յոյժ սիրէին զսուրբ վարդապետն, քանզի Զաքարէ խոստովանութեամբ որդի էր նորա հոգեւոր։ Եւ ընծայեցին եկեղեցւոյն սահման ջրադարձիւք՝ լեռնէ ի լեառն, եւ բով մի յԱբասաձոր եւ զԶօրոձոր ի նահանգին Բջնոյ, եւ զԱշաւա ի գլուխ վանիցն։
Շինեցին եւ ինքեանք գիւղ մի մերձ ի ծովակն փոքրագոյն անհնարին խորութեամբ եւ անուանեցին զգիւղն յանուն ծովակին Տզրկածով, քանզի բազումք կային ի նմա մօրասէր եւ տղմասէր սողունք, եւ այլ միւս եւս փոքրագոյն գիւղ՝ ներքոյ վանիցն, զոր Ուռելանջ անուանեցին։ Շինեցին եւ այլ մատրունս յանուն սրբոց առաքելոցն եւ սրբոյն Հռիփսիմեայ։
Եւ ինքն քանզի սիրէր զանապատ եւ զամայութիւն, արար իւր տուն բնակութեան բացագոյն ի վանիցն։ Շինեաց եւ անդ փոքրագոյն եկեղեցի մի փայտակերտ՝ յանուն սուրբ հոգւոյն։ Եւ ի ժամանակի ծերութեան, ի գլուխ վանիցն յաջմէ կողմանէ շինեաց եկեղեցի մի շիրիմ գերեզմանի իւրոյ, կրով եւ վիմօք մածուցեալ սրբագործ, յանուն Համբարձմանն Քրիստոսի։
[ԺԵ]
Բազումք էին, որք աշակերտեցան ի նմանէ վարդապետական բանին, քանզի համբաւ իմաստութեան նորա հռչակեցաւ ընդ ամենայն տեղիս։ Եւ գային առ նա յամենայն կողմանց, քանզի՝ ըստ անուանն իւրոյ՝ մխիթարէր զամենեսեան. քանզի էր նա մխիթարական, որպէս զԲառնաբաս, եւ նշանաւոր ի մէջ ժողովրդոց, որպէս զԱնտոն. եւ բանք նորա արդիւնականք լի շնորհօք. եւ ամենայն ոք փափագէր տեսանել զնա եւ լսել ի նմանէ։ Վասն այսպիսի համբաւոյ բազումք, որ էին ի կարգի վարդապետաց, ծածկէին զինքեանս եւ գային, ի կարգի աշակերտաց կալով՝ ուսանէին ի նմանէ եւ առնուին վերստին հրաման։ Եւ բազումք յաշակերտաց նորա հասին ի պատիւ վարդապետական։ Բայց երկուք ոմանք ի նոցանէ իմաստնագոյնք էին քան զայլսն, որք կարող էին եւ զայլս օգտեցուցանել. առաջնոյն՝ Թորոս անուն, ի սահմանացն Մելիտինոյ Հայոց, հայր նորա հայկազն եւ մայր նորա ասորի, այր հեզ եւ խոնարհ, առաքինի եւ աղքատասէր յոյժ, ասպնջական օտարաց եւ առատ ի տուրս, որ զժամանակս կենաց իւրոց բարւոքապէս վարեալ՝ ի ծերութիւն պարարտութեան յաւելաւ առ հարս իւր եւ կայ թաղեալ ի հռչականուն վանքն Հաղբատ, ի գլուխ վանիցն, ի գերեզմանս եպիսկոպոսացն եւ վարդապետացն, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, եւ աղօթք սորա պարիսպ հաւատացելոց։
Եւ երկրորդին՝ Վանական անուն, այր սուրբ եւ պարկեշտ եւ յամենայն գործս բարիս յառաջադէմ, ողջախոհ եւ զգաստ յամենայնի եւ վարդապետական բանիւ քան զամենեսին, որ ի ժամանակին էին, գերազանցեալ, ծննդական մտօք եւ յարմար բանիւք։ Վասն որոյ բազումք դեգերէին առ նա ուսման աղագաւ ո՛չ միայն վարդապետական բանի, այլ ամենայն կեանք նորա եւ շարժումն անգիր օրէնք էին տեսողացն։ Եւ զայս ո՛չ թէ ականջալուր միայն ասեմ, այլ եւ ականատես, զի բազում ժամանակս կացաք մեք առ նմա ի վարժս կրթութեան ի սահմանս Տաւուշ բերդոյ, յանապատի անդ, զոր ստացաւ իւր բնակութիւն եւ աղբիւրաբար արբուցանէր ամենեցուն զբանն վարդապետական։
[ԺԶ]
Սա երանելիս, զոր վերագոյն ասացաք, զընթացսն կատարեալ եւ զհաւատս պահեալ, եհաս ի խորին ծերութիւն։ Եւ իբրեւ ետես նա, եթէ տկարացաւ ի զօրութենէ մարմնոյ եւ հանդերձեալ է այնուհետեւ յաւելուլ առ հարսն իւր, կոչեաց նա զբնակիչս ուխտի վանիցն Նորն Գետկայ, որ ընդ նմա ժուժկալեալ էին յամենայն աշխատութիւնս վանիցն եւ եկեղեցւոյն, եւ օրհնեաց զնոսա եւ զաշակերտս իւր յանուն տեառն. եւ զմի ոմն ի նոցանէ ընտրեալ՝ Մարտիրոս անուն նորա, որ աշակերտեալ էր նմա եւ ընտանի էր նմա, կացոյց զնա առաջնորդ նոցա. մանուկ տիօք, բայց կատարեալ իմաստութեամբ, այր քաղցրաձայն յերգս պաշտամանն, եւ առատամիտ ընթերցող, եւ երագ ի գրչութիւն. նմա հրամայեաց իշխել նոցա։ Եւ գրեաց կտակ առ մեծ հազարապետն Իւանէ, եղբայրն Զաքարէի, եւ յանձնեաց ի նա զվանսն եւ զառաջնորդն. եւ ինքն փոխեցաւ յաստեացս առ Քրիստոս՝ ալեւորեալ եւ լի աւուրբք։ Եւ վերակացու վանիցն Մարտիրոս հանդերձ միաբանօքն գեղեցկապէս յարդարեաց զպատշաճս թաղմանն նորա հոգեկան եւ մարմնական պիտոյիւք, եւ տարեալ հանգուցին զնա առաջին դրան եկեղեցւոյն փոքրագունի, որ կայ ի գլուխ վանիցն յարեւմտից կողմանէ։ Եւ մինչեւ ցայսօր գերեզման նորա օգնէ ցաւագնելոց, որք հաւատով ապաւինին յաղօթս նորա, եւ զհող տեղւոյն հանապազ տանին ի պէտս հիւանդաց մարդոյ եւ անասնոյ, զի աստուած զփառաւորիչս իւր փառաւորէ կենդանութեամբ եւ մահուամբ։
Դէպ եղեւ երբեմն, զի պաշտօնեայք նորա գային գրաստուք՝ բարձեալ գինի ի պէտս վանիցն։ Վրացի ոմն, Բասիլա անուն, եկեալ՝ բռնութեամբ կամէր առնուլ ի նոցանէ ի գինւոյ անտի, զի գործակալ էր նա Իւանէի ի վերայ մայրոյն, որ պահէր զտեղի իջաւանի նորա։ Եւ պաշտօնեայքն ասեն ցնա. «Մի՛ նեղեր զմեզ, քանզի Գոշին եմքե։- Զի այսպէս կոչէին զնա մականուամբ, քանզի հեղգագոյն եկին ալիք նորա։- Իսկ թշուառականն անարգեաց զնոսա եւ զԳոշն հայհոյութեամբ։ Եւ իբրեւ եկն յայն տեղի, որ յիշէր զանուն նորա ձաղանօք, անդէն վաղվաղակի համրացաւ, եւ կապեցաւ լեզու նորա, եւ թիւրեցան շրթունք նորա, եւ այնպէս եկաց զբազում աւուրս, մինչեւ հառաչանօք խնդրեաց թողութիւն։ Եւ ամենայն ոք, որ տեսանէր զայրն, գովէին զծառայն աստուծոյ։
Եւ եթող նա յիշատակ եւ արձան գերեզմանի գիրս իմաստախոհս յօգուտ ուսումնասիրաց՝ Համառօտ մարգարեութեանն Երեմիայի՝ գեղեցկադիր կարգօք, եւ սուղ ինչ կանոնս վասն սպասաւորելոյ մարմնոյ եւ արեան տեառն, թէ որպէս պատշաճ իցէ, կամ որպիսի կարգօք, եւ դիրք մի՝ Ողբք ի վերայ բնութեանս՝ ի դիմաց Ադամայ առ որդիս նորա, եւ ի դիմաց Եւայի առ դստերս նորա. եւ գիրք մի՝ Յայտարարութիւն ուղղափառութեան հաւատոյ ընդդէմ ամենայն հերձուածողաց, ի խնդրոյ մեծ զօրավարին Զաքարէի եւ եղբօր իւրոյ, եւ այլ թուղթս խրատականս։ Եւ եղեւ վախճան նորա ի ՈԿԲ թուականին։
[ԺԷ]
Փառաւորեցաւ վանքն եւ հռչակաւոր եղեւ անուամբ սուրբ վարդապետին եւ իմաստութեամբ Մարտիրոսի առաջնորդի, քանզի այր շինարար էր։ Շինեաց եւ այլ ժամատուն անտաշ վիմօք՝ մածուցեալ կրով, հաստահեղոյս որմօք, փայտակերտ վերնայարկօք, որ յետ ժամանակաց փլաւ վերնայարկն. շինեաց եւ գրատուն մի գեղեցկաշէն յարկօք՝ արուեստաւոր ունելով զհիւսն Մխիթար, որ ի բազում իրս աշխատ եղեւ եկեղեցեացն եւ վանիցն։
Եւ բազում եղբարք ժողովեցան վասն հռչականուն տեղւոյն, եւ բազմաց եղեւ տեղի սննդեան եւ ուսման. որ եւ մեք իսկ սնեալ եւ ուսեալ եղաք ի նոյն վանս։
Սկսան շինել եւ այլ եկեղեցի մի հինգ խորանօք, կոփածոյ եւ տաշած վիմօք, գմբեթաւոր եւ գեղեցիկ շինուածով. եւ իբրեւ ընդմիջեցաւ եկեղեցին՝ խափանումն եղեւ յոլով ժամանակս, քանզի եկն սուլտանն Խորասանայ, Ջալալադինն կոչեցեալ, եւ եհար զզօրս հայոց եւ վրաց, եւ աւերեաց զբազում գաւառս։ Վասն այսր պատճառի եւ այլ յոլովից մնաց անաւարտ։ Յետոյ այր ոմն, Գրիգոր անուն Կապալեցի, որ յառաջն արդիւնաւորեալ էր ի շինումն եկեղեցւոյն, վերստին ի ձեռն առեալ՝ աւարտեաց զնա ի ՈՂ թուականին։
Վախճանեցաւ եւ Իւանէ, եղբայր Զաքարէի, եւ թաղեցաւ ի Պղնձահանքն, ի դուռն եկեղեցւոյն, զոր շինեաց ինքն, առեալ ի հայոց՝ վրացի վանս հաստատեաց։ Եւ մինչ մեռանէր նա, յանձնեաց զորդի իւր եւ զտուն յիշխան ոմն իւր սնուցած եւ փառաւորած Գրիգոր անուն, զոր Տղայն կոչէին։
Սա խնդրեաց յԱւագէն, յորդւոյն Իւանէի, զվանքն Գետիկ՝ իւր տեղի գերեզմանի։ Եւ վասն յոյժ սիրելոյ զնա՝ ետ նմա։ Գնեաց գիւղ մի ի նմանէ, Վաշխէ անուն, մերձ յԱղստեւ, ետ զայն ի վանքն, եւ այլ բազում արդիւնս, եւ գրեանս, եւ խաչս, եւ անասունս։ Շինեաց եւ հրաշազան եկեղեցի մի՝ երեքխորանի, մերձ ի գաւիթս եկեղեցւոյն, շինուած զարմանակերտ, եւ անուանեցաւ եկեղեցին յանուն սրբոյն Գրիգորի։ Նա եւ այլ յոլով շինուածք եղեն ի նմա. եւ բազմազան քահանայք եւ պաշտօնեայք եւ մանկունք ուսումնականք. եւ կալեալ Մարտիրոս զառաջնորդութիւնն ամս քսան՝ եթող կամաւորաբար։ Եւ կալաւ յետ նորա Մխիթար ոմն, եւ այլ սա, եւ նա, Յովասափն, եւ այլք սակաւօրեայ, եւ Աբրահամ վարդապետն։ Եւ ապա տէր Յովհաննէս Արմանեցին, որ եւ Հաղարծնին էր առաջնորդ, եւ ձեռնադրեցաւ եպիսկոպոս յեօթնհարիւր հինգ թուականին։ Սա շինեաց ի Հաղարծինն զսեղանատունն երեւելի՝ սրբատաշ վիմօք, եւ ապա գնաց ի մեծ աթոռն ի Հաղբատ. եւ յեօթնհարիւր երեք թուին Խաչատուր վարդապետն եւ եղբայր իւր Բարսեղն շինեցին եկեղեցի մի երեքխորանի, հանդէպ վանիցն, գմբեթաւոր, յանուն սրբոյն Գէորգեայ։
[ԺԸ]
Յառաջ ասացեալ ազգն հիւսիսոյ արեւելից, որ թաթարն անուանէր, ի նեղ էարկ զսուլտանն Խորասանայ զՋալալադինն, եւ եհար զզօրս նորա, եւ տապալեաց զաշխարհս նորա։ Եւ հանին զնա փախստական ընդ աշխարհն Աղուանից. եւ եկն նա ի քաղաքն Գանձակ եւ առ զնա։ Եւ կուտեաց իւր զօրս անթիւս ի պարսից եւ ի տաճկաց եւ ի թուրքաց եւ եկն յաշխարհս Հայոց։
Զայն տեսեալ Իւանէի, ազդ առնէ թագաւորին Վրաց եւ ժողովէ զօրս բազումս՝ կալ ընդդէմ սուլտանին։ Եւ հպարտութեամբ մեծամեծս փքանային, եւ դաշինս եդեալ էին, եթէ յաղթեսցեն նմա, զամենայն հայ մարդ ի կրօնս վրաց դարձուսցեն, որք ընդ իշխանութեամբ նոցա, եւ զընդդիմացեալսն՝ սրով բարձցեն։ Զայս խորհուրդ խորհեցան ոչ աստուծով, եւ դաշինս կռեցին, եւ ոչ նորա հոգւով զայս խորհեցան, եւ զտէր ոչ հարցին, որ տուիչն է յաղթութեան ում եւ կամի։
Եկն ապա սուլտանն ի գաւառն Կոտայից։ Գնաց եւ Իւանէ զօրօքն վրաց եւ կայր հանդէպ նոցա ի վերոյ. եւ տեսեալ զնոսա՝ զանգիտեաց, զետեղեալ ի տեղւոջն։ Իսկ սուլտանն՝ յառաջ վարեալ զզօրս իւր, գայր հանդէպ նոցա։ Եւ իբրեւ զայն ետես իշխան մի յաւագացն վրաց, Շալուէ անուն նորա, եւ եղբայր իւր Իւանէ, արք քաջք եւ անուանիք, եւ յաղթողք ի պատերազմի, ասեն ցայլ զօրսն. «Դուք կացէք մնացէք վայր մի, եւ մեք երթեալ խառնեսցուք ի նոսա. եթէ դարձուսցուք զոմանս ի նոցանէ յետս, մե՛ր է յաղթութիւն, եկայք եւ դուք. ապա թէ նոքա մեզ յաղթիցեն, փախերուք դուք եւ ապրեցուցէք զանձինս ձերե։
Եւ իբրեւ խառնեցան նոքա, սկսան կոտորել զզօրս սուլտանին։ Իսկ զօրն վրաց այնմ ուշ ոչ եդին, այլ փախեան ի տեղւոջէ անտի, մինչեւ այր զընկեր ի փախուստ ո՛չ գիտէր։ Եւ երթեալք առանց ուրուք հալածելոյ ամենեքեան ի վախից ի վայր մղեալք՝ ի ձոր անդր լնուին ի գլուխս քաղաքագեղն Գառնւոյ։ Եւ իբրեւ տեսին զայն զօրքն սուլտանին, զհետ մտեալ՝ զբազումս կոտորեցին եւ զայլս գահավէժ արարին։
Եւ եկեալ սուլտանին ի գլուխն ձորոյն՝ ետես զայն ողորմ տեսիլն, զի իբրեւ զդերբուկս քարանց կուտեալ կային անդ բազմութիւն մարդկան եւ երիվարաց, շարժեաց զգլուխ իւր եւ ասէ. «Այս գործ ոչ մարդոյ է, այլ աստուծոյ միայն, որ կարողն է ամենայնիե։ Եւ դարձաւ դիակապուտ առնել զանկեալսն, եւ աւերեալ զբազում տեղիս՝ գնաց ի քաղաքն Տփխիս. եւ ձեռնտու եղեն պարսիկքն, որ ի նմա, եւ առ զքաղաքն եւ զբազումս կոտորեաց, եւ զե՛ւս բազումս բռնադատէր թողուլ զքրիստոնէութիւն եւ հաւանիլ խաբեբայ եւ մոլար ուսմանն տաճկաց։ Բազումք այնուհետեւ յերկիւղէ մահուանն զանգիտեալ՝ փոխանակէին զճշմարտութիւնն ընդ ստութեանն, եւ այլք յանձն առեալ զմահ քաջութեամբ, քան զկեանս խղճիւ, զվկայական անուն ժառանգեալ՝ ելին յաշխարհէս բարի անուամբ։
Եւ ապա հրաման ետ, որք հաւանին եւ որք ոչ, ո՛չ հարցաքննութիւն առնել, այլ բռնութեամբ զամենեսին թլփատել։ Եւ այսպէս բռնաբար երկուց ոմանց կալեալ զձեռանէ մարդկան ի հրապարակի անդ եւ միւս ոմն առեալ սուր՝ հատանէր զմաշկ առնացի անդամոյն. եւ ընդ կանայսն խառնակէին զազրալից պղծութեամբ։ Եւ ընդ ամենայս տեղիս, ուր եւ գտանէին խաչ կամ եկեղեցի՝ կործանէին եւ քակէին։ Զայս ոչ միայն ի Տփխիս, այլ եւ ի Գանձակ, եւ ի Նախճաւան, եւ յայլ տեղիս գործէին։
Մի ոմն յաւագացն, որ եւ մայր սուլտանին կին էր նորա, Օրղան անուն, սա բազում չարչարանօք նեղէր զբնակիչս քաղաքին Գանձակայ՝ ո՛չ միայն զքրիստոնեայսն, այլ եւ զպարսիկսն՝ հարկապահանջութեամբ բազմաւ։ Եւ սպանաւ ինքն ի նմին քաղաքի ի մուլհեդաց, որք սովոր են նենգութեամբ սպանանել զմարդիկ։ Մատեան առ նա ոմանք՝ մինչդեռ գայր ընդ փողոց քաղաքին, իբր թէ զրկանս կրեալ իցէ նոցա յումեքէ, եւ առ նա մատեան տալ իրաւունս։ Ցուցին նմա թուղթ ի ձեռին ունելով՝ աղաղակեցին եւ ասեն. «Դա՛տ, դա՛տե։ Եւ իբրեւ զտեղի առ նա եւ կամէր հարցանել, թէ ո՞յր իցէ նեղեալ զնոսա, նոքա աստի եւ անտի յարեան ի վերայ նորա, եւ սրով, զոր ունէին ի ծածուկ, խոցոտեալ սպանին զնա։ Եւ այսպէս բարձաւ չարն չարեաւ ի միջոյ։ Եւ զսպանողսն նորա հազիւ կարացին սպանանել նետիւք, զի զբազումս խոցոտեալ փախեան ընդ մէջ քաղաքին. զի այսպէս սովոր են առնել ազգն այն, որ բռնացեալ են յամուր տեղիս, զոր Թուն եւ Թանջահ կոչեն, այլ եւ ի մայրիսն Լիբանանու. առնուն զգինս արեան իւրեանց յիշխանէն իւրեանց, զոր պաշտեն փոխանակ աստուծոյ, եւ տան յորդիս եւ ի կանայս իւրեանց. եւ ինքեանք երթեալ, ուր եւ առաքէ իշխան նոցա, բազում ժամանակս դեգերին ի կերպս կերպս եղեալ, մինչեւ պատեհ ժամանակ գտցեն սպանման, եւ ապա սպանանեն, զոր եւ կամին։ Վասն այնորիկ երկնչին ի նոցանէ ամենայն իշխանք եւ թագաւորք եւ տան հարկս նոցա։ Եւ սաստիկ կատարողք են հրամանաց իշխանին իւրեանց, զոր ինչ եւ ասէ՝ մինչ ի մահ անձանց իւրեանց ոչ խնայեն։ Եւ այսպէս զբազում մեծամեծս սպանանեն նոքա, որք ոչ հարկին նոցա, որպէս եւ զայս ամբարիշտս։
[ԺԹ]
Յետ գործելոյ նորա զայս չարիս՝ գնաց նա ի քաղաքն Խլաթ, որ է յաշխարհին Բզնունեաց։ Եւ էր նա ընդ իշխանութեամբ Աշրափ սուլտանին, եւ ետ պատերազմ ընդ նմա, եւ առ զնա։ Էր անդ եւ կին սուլտանին, դուստր Իւանէի, Թամթա անուն, զոր վերագոյն յիշեցաք, առ զնա իւր ի կնութիւն, չոգաւ եւ աւերեաց զբազում գաւառս յիշխանութենէն սուլտանին հոռոմոց, զոր Ալադինն կոչէին։ Ապա միաբանեալք սուլտանքն Աշրափն եւ Քէմլն, եղբայր իւր, որ իշխէր կողմանցն Եգիպտոսի, եւ Ալադինն. կոչեցին իւրեանց օգնական եւ ի զօրացն հայոց, որ յաշխարհին Կիլիկեցւոց, եւ ի ֆռանկացն ծովեզերեայց, եւ եկին տալ պատերազմ ընդ խորազմեցւոյն Ջալալադնի։ Եւ իբրեւ եկին մօտ առ միմեանս, զանգիտեցին երկոքին կողմանքն եւ ոչ իշխէին խառնիլ ընդ իրեարս։ Ապա քրիստոնեայքն, որ ի հայոց եւ ֆռանկաց, խրախուսեալք յաստուած, դիմեցին ի վերայ նոցա։ Եւ էին թուով սակաւք, պակաս քան զհազար մի, եւ զօրութեամբն Քրիստոսի հարին զզօրսն եւ ի փախուստ դարձուցին։ Եւ զայն տեսեալ զօրացն տաճկաց՝ յարձակեցան եւ նոքա. եւ հարին կոտորեցին զբազումս մինչ ի մուտս արեւուն։ Ապա հրաման ետուն սուլտանքն ոչ պնդել զհետ փախստէիցն, իբր այն թէ հաւատակիցք նոցա իցեն։ Եւ դադարեցին ի պնդելոյ զհետ նոցա։ Իսկ սուլտանքն, զի արք բարեպաշտք էին, ոչ ապերախտք լինէին առ զօրն քրիստոնէից, զի գիտացին, թէ ի ձեռն նոցա ետ տէր զյաղթութիւն։
Ապա դարձան մեծաւ ուրախութեամբ յաշխարհն իւրեանց. եւ ընդ որ անցանէին ընդ քաղաքս եւ ընդ գաւառս, ելանէին ընդ առաջ նոցա պարուք եւ ծնծղայիւք եւ գովասացութեամբ ընդունէին։
Իսկ Ալադինն իբրեւ եկն ի Կեսարիա Կապադովկացւոց, ամենայն բազմութիւն քաղաքին՝ հանդերձ քրիստոնէիւքն եւ քահանայիւք իւրեանց, խաչիւք եւ ժամահարօք, իբրեւ աւուր միոյ ճանապարհ ելին ընդ առաջ նորա։ Իբրեւ մօտ եղեւ սուլտանն, բազմութիւն տաճկաց ոչ տային թոյլ քրիստոնէիցն խառն ինքեանց հպիլ յերկրպագութիւնն սուլտանին, այլ յետս կոյս մղեցին զնոսա։ Եւ նոքա ելին ի բլուր մի հանդէպ բանակին։ Իբրեւ եհարց սուլտանն, թէ ոյք են նոքա, եւ գիտաց, թէ քրիստոնեայք են, ինքնին իսկ մեկնեցաւ ի զօրէն միայն, եւ գնաց ի մէջ նոցա, եւ հրամայեաց հարկանել զժամահարսն, եւ պաշտել բարձրաձայն։ Եւ այնպէս եմուտ նոքօք ի քաղաքն, եւ ետ նոցա պարգեւս, եւ արձակեաց յիւրաքանչիւր տեղիս։
Իսկ Ջալալադին սուլտանն դարձաւ մեծաւ ամօթով յաշխարհն Աղուանից՝ ի բերրի եւ յարգաւանդ դաշտն, որ կոչի Մուղան, եւ անդ զետեղեալ՝ կամէր զօր ժողովել։ Ապա թաթարն, որ եհան զնա փախստական յերկրէ իւրմէ, զհետ մտեալ նորա՝ տարաւ վարեաց զնա մինչեւ յԱմիթ. եւ անդ եհար զզօրս նորա սաստկապէս։ Կորեաւ եւ անօրէն իշխանն ի նմին պատերազմի. եւ թէ որպէս ոմանք ասեն՝ երթայր հետիոտս փախստական. դիպեալ նմա առն միոջ եւ գիտացեալ, թէ նա է, սպան զնա փոխանակ արեան մերձաւորի իւրոյ, զոր սպանեալ էր նա յայլում աւուր։ Եւ այսպէս բարձաւ չարն չարեաւ։
[Ի]
Ամենայն բանք պատմութեանս մերոյ եւ նախաշաւիղ, որ մինչեւ ցայս վայր էր, վասն ազգիս այսորիկ էր, զոր շնորհօքն աստուծոյ հանդերձեալ եմք ճառել. կարծեմ թէ եւ յոլովք եւս զնոյնս պատմեսցեն, եւ ամենեքեան նուազեալ գտանին յարժանաւորութենէն. զի յաճախ են քան զպատմութիւնս՝ չարիքս, որ եկին կալան զաշխարհս ամենայն. զի ժամանակս ի վերջ հասեալ է, եւ կարապետք նեռինն գուշակեն զգալուստ որդւոյն կորստեան։ Երկեցուցանեն եւ զմեզ յայտնութիւնք սրբոց արանց եւ աստուածազգեստից, զոր հոգին սուրբ եցոյց նոցա ի զգուշութիւն ապագայիցն, եւ մանաւանդ անսուտ հրաման փրկչին մերոյ եւ աստուծոյ, որ ասէ՝ «Յարիցէ ազգ յազգի վերայ, եւ թագաւորութիւն ի թագաւորութեան վերայ, եւ այն, ասէ, սկիզբն է երկանցե <Մատթ. ԻԴ 7-8, Մարկ. ԺԳ 8-9>։ Այլ եւ սրբոյն Ներսիսի հայրապետին մերոյ, զոր մարգարէաբար ազգեաց վասն կործանման աշխարհիս Հայոց յազգէն նետողաց, զոր աչօք մերովք տեսաք զաւեր եւ զտառապանս, զոր անցուցին ընդ աշխարհս ամենայն։ Եւ եղեւ պատճառ ելից նոցա այսպէս.
Քանզի յաշխարհին հեռաւոր հիւսիսոյ յարեւելից, զոր կոչեն ի խժական լեզուն Ղարաղրում, ի սահմանս Ղատիայ, բարբարոս ազգացն բազմութիւն որ անդ են՝ անգիտելիք եւ անթուելիք բազմաց, գլուխ թագաւորացն ունելով ազգն, որ կոչի թաթար, - որում անուն էր Չանգզ ղան։
Դէպ եղեւ մեռանիլ նմա, եւ յառաջ քան զվախճանն՝ կոչեաց զզօրսն ամենայն եւ զերիս որդիս իւր, զոր ունէր, եւ ասէ ցզօրսն. «Ես աւասիկ մեռանիմ. զմի յորդւոց աստի իմոց՝ զոր կամիք, ընտրեցէք ձեզ թագաւոր, փոխանակ իմե։ Եւ նոքա ետուն պատասխանի. «Զոր միանգամ կամք քո ընտրեսցեն, նա լիցի մեր թագաւոր, եւ նմա ծառայեսցուք միամտութեամբե։ Յայնժամ ասէ ցնոսա. «Ես ասեմ ձեզ զբարս եւ զգործս որդւոց իմոց երեցունց։ Այս անդրանիկ որդիս իմ Չաղատայ. սա այր պատերազմող է եւ զօրասէր, բայց հպարտ է բնութեամբ եւ մեծ քան զպատահեալ բախտն։ Իսկ երկրորդ որդիս իմ, նմանապէս յաղթող է ի պատերազմունս, բայց ռիշտ է բնութեամբ։ Իսկ կրտսեր որդիս իմ, շնորհաւոր է ի մանկութենէ իւրմէ, եւ առատ բարոյիւք, եւ մեծատուր ի ձիրս, եւ յորմէ հետէ ծնաւ սա ինձ, օր ըստ օրէ յաւելաւ փառք իմ եւ մեծութիւն։ Արդ ահա ասացի ձեզ զամենայն ստուգութեամբ, ում եւ կամիք, պագէք երկիր յերեցունց աստիե։
Եւ նոքա մատուցեալ երկրպագեցին կրտսերոյն, որում անուն էր Հոքթա խաղան, եւ հայրն եդ զթագն ի գլուխ նորա եւ մեռաւ։
Իսկ նա իբրեւ առ զիշխանութիւն թագաւորութեան, զօր գումարեաց անթիւ բազմութեամբ, իբրեւ զաւազ ծովու անհամար ի բազմութենէ, զիւր սեպհական ազգն, զոր մուղալ թաթարն անուանեն, եւ զխազրաց, եւ զհոնաց, եւ զղատիացիս, եւ զանկիտանս, եւ զայլ բազում ազգս բարբարոսաց, աղխիւք եւ բանակօք, կանամբք եւ որդւովք իւրեանց եւ խորանօք, եւ բաժանեաց զնոսա յերիս առաջս. զմինն ընդ կողմն հարաւոյ առաքեաց, գլխաւոր վերակացու կարգեաց յիւրոց հաւատարմաց եւ ի սիրելեաց. եւ զմիւսն ընդ արեւմուտս, եւ զորդի իւր ընդ նոսա, եւ ի կողմանս հիւսիսոյ. եւ զերրորդն ընդ արեւելս հիւսիսի, եւ վերակացու կարգեալ յաւագացն զայր մի, որում անուն էր Չարմաղուն, այր խորագէտ եւ իմաստուն, եւ յաջողած ի գործս պատերազմի, պատուէր տուեալ նոցա, աւերել քանդել զամենայն աշխարհս եւ զթագաւորութիւնս տիեզերաց, եւ ոչ եւս դառնալ առ նա՝ մինչեւ բովանդակեսցեն զամենայն աշխարհս նուաճել ընդ տէրութեամբ նոցա։ Եւ ինքն անդէն զետեղեալ յաշխարհին, ուտելոյ եւ ըմպելոյ, զբօսանաց եւ շինութեան պարապեալ՝ անհոգ յամենայն կողմանց։
Իսկ զօրացն նորա երթեալք ընդ կողմանս կողմանս աշխարհին՝ աւերէին զաշխարհս եւ զգաւառս, բառնային զիշխանութիւնս ազգաց, առնուին զինչս եւ զստացուածս՝ զկանայս նորահասակս եւ զմանկունս գերի առեալ ի ծառայութիւն ստրկութեան. է՛ր՝ զոր առաքէին անդէն ի հեռաւոր յօտարութիւն յաշխարհն իւրեանց առ խաղանն թագաւոր իւրեանց, եւ է՛ր՝ զոր առ իւրեանս կալեալ ի պէտս ծառայութեան աղխից իւրեանց։
Իսկ այս զօր, որ ել ընդ արեւելս, որոց գլխաւոր էր Չարմաղուն նուինն, չոգաւ սա ի վերայ Ջալալադին սուլտանին, որ իշխէր Խորասանայ եւ գաւառացն՝ որ շուրջ զնովաւ, եհար վանեաց զնա եւ զզօրս նորա. եւ արար զնա փախստական, որպէս ցուցաք վերագոյն։ Եւ ինքեանք կարգ առեալ՝ աւերեցին զամենայն աշխարհս Պարսից եւ զԱտրպատականու եւ զԴիլմաց. կարգաւ սրբեցին զամենայն, որպէս զի մի ինչ մնասցէ խոչընդոտն գայթակղութիւն նոցա. առին եւ զմեծամեծ քաղաքսն եւ զհոյակապ, ամենայնիւ լցեալ զՌԷ եւ զԱսպահան, եւ յիւրեանց անուն վերստին շինեցին։ Այսպէս առնէին ամենայն երկրի, ընդ որ անցանէին։
Եւ ապա եկին հասին յաշխարհն Աղուանից ամենայն աղխիւք բազմութեամբ իւրեանց, եւ ի բերրի եւ յարգաւանդ դաշտին, որ կոչի Մուղան, լի ամենայն բարութեամբ՝ ջրով, փայտիւ, մրգով եւ որսով, անդ զետեղ առեալ՝ հարին զխորանս իւրեանց։ Այսպէս առնէին զամենայն աւուրս ձմերայնոյն, եւ ի ժամանակս գարնանայինս սփռէին ընդ կողմանս կողմանս ասպատակաւ եւ աւերմամբ, եւ դարձեալ դառնային, անդրէն բանակէին։
[ԻԱ]
Այս քաղաքս բազմամբոխ լցեալ պարսկօք, այլ սակաւ եւ քրիստոնէիւք. յոյժ թշնամի էր սա Քրիստոսի եւ երկրպագուաց նորա, անարգիչ եւ հայհոյիչ խաչի եւ եկեղեցւոյ, այպանիչ եւ նախատիչ քահանայից եւ պաշտօնէից։ Վասն որոյ իբրեւ լցաւ չափ մեղաց նոցա, ել աղաղակ չարութեան նոցա առ տէր. երեւեցան յառաջագոյն նշանք աւերման նորա, որպէս ի վերայ Երուսաղէմի յառաջ քան զաւեր նորա, նոյնպէս եւ յայսմ քաղաքի. քանզի յանկարծ պատառեալ երկրի՝ արտաքս ելեալ ջուր սեաւ. եւ ծառ մի սօսի, զոր ճանդարին կոչէին, մեծ յոյժ՝ հուպ առ քաղաքն, տեսին զնա՝ յանկարծակի շրջեալ իւրովի. եւ ի տեսիլ նորա դղրդեցաւ ամենայն քաղաքն. եւ դարձեալ տեսին զնա՝ կանգնեալ, որպէս յառաջն։ Այս եղեալ երկիցս եւ երիցս եւ ապա անկաւ եւ այլ ոչ կանգնեցաւ։ Եւ սկսան իմաստունքն նոցա քննել վասն նշանին, թէ զինչ իցէ։ Եւ իմացեալ, թէ պատճառ աւերման քաղաքին իցէ, սկսան այնուհետեւ զխաչսն, որ բեւեռեալ էին ի վերայ ներքին սեմոց դրանց քաղաքին, հանել յանարգանացն, քանզի վասն այպանելոյ կացուցեալ էին, զի կոխեսցեն ամենայն անցաւորքն։
Եւ յանկարծակի հասին զօրքն թաթար, եւ պատեցին զքաղաքն յամենայն կողմանց, եւ մարտ եդեալ՝ մարտնչէին ընդ նմա բազում մեքենայիւք. եւ հարին զայգեստանն, որ շուրջ զքաղաքաւն էին։ Ապա փլուցին եւ զպարիսպ քաղաքին փիլիկուանօք յամենայն կողմանց. եւ ոչ ոք եմուտ ի քաղաքն ի թշնամեացն, այլ վառեալք զինու՝ պահեցին զքաղաքն շաբաթ մի։
Իսկ բնակիչք քաղաքին իբրեւ տեսին, թէ առաւ քաղաքն ի թշնամեացն, մտեալ իւրաքանչիւր ոք ի տուն իւր՝ այրեաց ի վերայ իւր զշինուածն, զի մի՛ անկցի ի ձեռս թշնամեացն. եւ այլք այրեցին զամենայն, որ ինչ ծախիւր ի հրոյ, եւ ինքեանք միայն մնացին։ Եւ զայն տեսեալ թշնամեացն՝ առաւել եւս ի ցասումն բարկութեան բրդեցան եւ սուր ի գործ արկեալ, զամենեսեան ճարակ սրոյ ետուն՝ զարս եւ զկանայս եւ զմանկունս։ Եւ ոչ ոք զերծաւ ի նոցանէ, բայց սակաւ գունդ մի զօրու՝ վառեալք զինու եւ ամենայն պատրաստութեամբ, պատառեցին զմի կողմ պարսպին ի գիշերի, եւ գնացին փախստական. եւ այլ սակաւ ինչ սինլքորք, զորս պահեցին եւ խոշտանգեցին՝ ցուցանել զգանձս ուր պահեալ իցեն։ Ապա զոմանս սպանին, եւ զկէսն գերի վարեցին. եւ ինքեանք բրեցին զայրեալ տունսն եւ հանին զորս գտին թաքուցեալ։ Եւ զայս արարեալ զաւուրս բազումս՝ ի բաց գնացին։
Ապա յամենայն գաւառաց շրջեցան ի վերայ նորա առ ի բրել եւ որոնել զինչսն եւ զանօթսն. եւ գտանէին բազում ինչս ի նմա ոսկւոյ եւ արծաթոյ, պղնձոյ եւ երկաթոյ եւ այլ պէսպէս հանդերձից, որ թաքուցեալ էին ի դարանս եւ ի տունս գետնափորս։
Եւ այսպէս ամայի եկաց քաղաքն զչորս ամս, եւ ապա հրաման ետուն շինութեան քաղաքին։ Եւ եկին ժողովեցան առ սակաւ սակաւ եւ սկսան շինել զնա՝ բայց ի պարսպէն։
[ԻԲ]
Զկնի ամաց ինչ անցանելոյ աւերման քաղաքին Գանձակայ, այս զօր մոլեկան եւ խորամանկ իբրեւ վիճակաւ բաժանեալ զամենայն աշխարհս Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից, իւրաքանչիւր գլխաւորի ըստ մեծութեան եւ փոքրութեան՝ զքաղաքս եւ զգաւառս, զաշխարհս եւ զբերդս, առնուլ, քանդել, աւերել. եւ չոգան իւրաքանչիւր մասն բաժնի կանամբք եւ որդւովք եւ ամենայն աղխիւ բանակին իւրեանց. եւ նստեալ անհոգութեամբ՝ յապականել եւ յուտել զամենայն բոյսս դալարոյ ուղտօք եւ անասնօք իւրեանց։
Ընդ այն ժամանակս թագաւորութիւնն վրաց նուազեալ էր, զի էր ընդ ձեռամբ կնոջ, որում անուն էր Ռուզուդան, դուստր Թամարին, քոյր Լաշային, թոռն Գիորգեայ, վաւաշ եւ կաթոտ, որպէս զՇամիրամն, որ անհաւան եղեալ արանցն, զոր ածէին նմա, ընդ բազմօք անկեալ եւ այրի մնացեալ, վարէր զիշխանութիւն թագաւորութեանն ի ձեռն զօրագլխացն Իւանէի, եւ որդւոյ իւրոյ Աւագին, եւ Շահնշահի՝ որդւոյ Զաքարէի, եւ Վահրամայ եւ այլոցն։ Եւ զի յառաջ քան զսակաւ ժամանակս մեռեալ էր Իւանէ, տարան թաղեցին զնա ի Պղնձահանքն, զոր իւր շինեալ էր վասն վրաց, առեալ ի հայոց։ Եւ զիշխանութիւն նորա վարէր որդի նորա։ Եւ ոչ էին կարող զդէմ ունել անհնարին բքոյն եկելոյ, վասն այսորիկ անձնապահ եղեն ամենեքեան՝ գայթակղեալք յամրոցս, ուր եւ կարացին։
Եւ նոքա սփռեալք առ հասարակ ընդ երեսս դաշտաց, լերանց եւ ձորոց, իբրեւ զմարախ բազմութեամբ, կամ իբեւ զանձրեւ յորդութեամբ տեղեայ ի վերայ երկրի։ Եւ անդ էր տեսանել այնուհետեւ աղէտք տրտմագինք եւ աշխար արժանի ողբոց, զի ո՛չ երկիր թաքուցանէր զմտեալսն, ո՛չ վէմք եւ ո՛չ անտառք պահէին զապաստանեալսն, ո՛չ ամրագոյն շինուածք բերդից եւ ո՛չ խոխոմք ձորոց, այլ ամենեքեան արտաքս վարէին զղօղեալս։ Լքանէր անձն արի արանց, եւ լուծանէին ձեռք կորովի աղեղնաւորաց, թաքուցանէին զսուրսն, որք ունէին զնոսա, զի մի՛ տեսեալ թշնամեացն, անողորմ սատակեսցեն. ձայնք թշնամեացն հալէին զնոսա եւ դոփիւնք կապարճաց նոցա ահաբեկ առնէին զամենեսեան, աչք իւրաքանչիւր զօրհասն իւր տեսանէր եկեալ, եւ սիրտք իւրեանց մեռանէին ի ներքուստ. մանկունք խուսափէին առ ծնողս յահէ սրոյն, եւ ծնողքն հանդերձ նոքօք անկանէին ի վախից, նախ քան զընկենուլ թշնամեացն։
Անդ էր տեսանել զսուրս յանխնայ կոտորել զարս եւ զկանայս, զերիտասարդս եւ զմանկունս, զծերս եւ զպառաւունս, զեպիսկոպոսունս եւ զերիցունս, զսարկաւագունս եւ զդպիրս։ Մանկունք ստնդիայք զքարի հարեալք, եւ կուսանք գեղեցիկք խայտառակեալք եւ գերեալք։
Ահագին էր տեսիլ կերպարանաց նորա, եւ անգութ աղիք յորովայնի նոցա. մի եւ միոյ մօր արտասուաց ոչ ողորմէին, եւ յալիս երբէք ոչ գթային, ի սպանութիւնս խրախութեամբ ընթանային, իբր ի հարսանիս, կամ ի գինարբունս։
Լցաւ երկիրն ամենայն դիակամբք մեռելոց, եւ ոչ ոք էր, որ թաղէր զնոսա. հատեալ էր արտօսր յաչաց սիրելեաց, եւ ոչ ոք էր, որ իշխէր լալ զանկեալսն յահէ անօրինացն։
Սուգ զգեցաւ եկեղեցի, եւ բարձաւ պայծառութիւն գեղեցկութեան նորա. խափանեցան պաշտամունք նորա, եւ բարձան պատարագք ի սեղանոյ նորա. լռեցին պաշտամունք նորա եւ ոչ եւս լսիւր ի նմա ձայն երգոց. իբրեւ խաւարաւ մածեալ էր ամենայն աշխարհ, եւ սիրէին մարդիկ զգիշեր առաւել քան զտիւ. երկիր թափուր մնաց ի բնակչաց իւրոց, եւ շրջէին ի նմա որդիք օտարաց։
Յափշտակեցան ինչք եւ ստացուածք, եւ ժլատութիւն բարուց նոցա ոչ երբէք յագեցաւ. խուզեցան տունք եւ սենեակք ամենայն, եւ ոչ ինչ մնաց, զոր ոչ առին. շրջէին այսր անդր արագութեամբ, իբրեւ զայծեմունս, եւ կեղեքէին, պատառէին իբրեւ զգայլս. երիվարք նոցա ոչ վաստակէին յընթացս, եւ ոչ նոքա ձանձրանային ի ժողովել զաւարս։
Եւ այսպէս առ հասարակ դառնութիւն հասուցին բազում ազգաց եւ լեզուաց, զի բաժակ բարկութեան տեառն էր հեղեալ ի վերայ երկրի ի վրէժխնդրութիւն գործոց մերոց չարաց, զոր մեղաք առաջի նորա եւ զարդար ցասումն նորա շարժեցաք. վասն այնորիկ եղեւ դիւրաւ մուտ նոցա յաշխարհս ամենայն։ Եւ իբրեւ առին զաշխարհս ամենայն, ժողովեցին զանասունս ամենայն, որ ի գաղթի եւ որ ոչ, եւ զինչս եւ զստացուածս եւ զգերիս բազմութեամբ՝ որ յարձակ վայրս։
Սկսան այսուհետեւ մարտնչել ընդ ամրոցս ամենայն եւ ընդ քաղաքս բազումս, կանգնեալ մեքենայս բազումս եւ ազգի ազգիս, զի յոյժ խորամանկ եւ հնարաւորք էին։ Եւ առին, քանդեցին զբազում ամրոցս եւ զբերդս։ Եւ զի աւուրքն ամառնային էր եւ խորշակ յոյժ, եւ ամբարք ոչ հաւաքեալք, զի յեղակարծում ժամու եկին ի վերայ. վասն այնորիկ պասքեալ ի ծարաւոյ մարդ եւ անասուն, կամաւ եւ ակամայ անկանէին ի ձեռս թշնամեացն առ վտանգի նեղութեանն, եւ նոքա է՛ր, զոր սպանանէին, եւ է՛ր, զոր պահէին ի պէտս իւրեանց ստրկութեամբ ծառայութեան։ Զնոյն անցս անցուցանէին եւ ընդ քաղաքս բազմամարդս, շուրջ նստեալ պատեալ՝ պաշարէին զնոսա։
[ԻԳ]
Մի ոմն յաւագացն, որում անուն էր Մոլար-նուին, որոյ հասեալ էր բաժին կողմանքն այնոքիկ, մինչդեռ շարժէին ի տեղւոջէ իւրեանց, ուր բնակեալ էին ի դաշտին, որ կոչի Մուղան, առաքեաց սակաւ զօր, իբրեւ արս հարիւրս, որք եկեալ՝ նստան առ դրունս քաղաքին Շամքորոյ եւ արգելին զելողս եւ զմտողս ի նա։
Իսկ քաղաքն յայնժամ էր ընդ իշխանութեամբ Վահրամայ եւ որդւոյ իւրոյ Աղբուղային, զոր առեալ էին յառաջագոյն ի պարսկաց։ Եւ առաքեցին բնակիչք քաղաքին Շամքորոյ առ Վահրամ եւ որդի նորա, զի օգնեսցեն նոցա, եւ ասացին, թէ՝ «Սակաւք ենե։ Իսկ նա ոչ օգնեաց. այլ եւ զորդին, որ կամեցաւ երթալ, ոչ եթող, այլ խափանեաց, բանս ի բերանս դնելով եկելոցն, ասել, թէ՝ «Բազումք ենե։ Այլ եւ ոչ քաղաքացեացն հրամայեաց մարտնչել ընդ նոսա։
Իսկ զօրք այլազգեացն օր ըստ օրէ առաւելուին ի թիւն, մինչեւ եկն գլխաւորն իւրեանց, զոր Մոլարն կոչէին, եւ ետ պատերազմ ընդ քաղաքին. եւ զփոսն, որ շուրջ զպարսպով քաղաքին էր, ելից փայտիւ եւ ցօղնով, զի դիւրաւ ելցեն ի պարիսպն։ Եւ նոքա ի ներքուստ ընկեցեալ հուր՝ ի գիշերի այրեցին զնա։ Իսկ ի վաղիւն իբրեւ ետես զայն Մոլար-նուինն, հրամայեաց զօրացն բառնալ բեռն մի հող իւրաքանչիւր ումեք եւ արկանեալ ի փոսն. եւ իբրեւ արկին՝ լցաւ հաւասար պարսպին։
Եւ դիմեաց զօրն իւրաքանչիւր հանդէպ երեսաց իւրոց ի քաղաքն, եւ առին զնա, եւ կոտորեցին զամենեսին բերանով սրոյ, եւ այրեցին զշինուածն, որ ի նմա, եւ առին, զոր ինչ գտան ի նմա։ Եւ ապա յարձակեցան ի վերայ այլ բերդիցն՝ որ ընդ իշխանութեամբն Վահրամայ, ի Տէրունականն, եւ ի յԵրգեվանքն, եւ ի Մածնաբերդ, զոր ունէր Կիւրիկէ Բագրատունի, որդի Աղսարթանայ. եւ ի Գարդման, եւ յայլ կողմանս, ի Չարեքն եւ ի Գետաբակս այլ ոմն գլխաւոր չոգաւ՝ որում անուն էր Ղատաղան-նուին։ Իսկ Վահրամ, որ էր յայնժամ ի Գարդման, գաղտագնաց եղեալ ի գիշերի՝ փախեաւ ուր եւ կարաց զերծանել։ Իսկ զօրքն այլազգեաց մարտ եդեալ ընդ բերդիցն. որք ի ներքս էին, յակամայ ետուն զձի եւ զանասուն եւ զայլ զինչ եւ խնդրեցին։ Եւ հարկ եդեալ ի վերայ նոցա՝ թողին զնոսա իւրեանց անուն։
Բայց այնոքիկ, որ առին զՇամքոր, եկին ամենայն աղխիւն իւրեանց ի Տաւուշ, ի Կածարեթ, եւ ի Նոր բերդն, եւ ի Գագ, եւ որ շուրջ զնոքօք, եւ ի նեղ արկեալ պաշարեցին զնոսա։
[ԻԴ]
Ընդ ժամանակս ընդ այնոսիկ մեծ վարդապետն, որ կոչէր Վանական, իւրովք աշխատութեամբք փորեալ էր իւր քարայրս ի կատարս բարձրագոյն քարի միոջ, որ կայ հանդէպ զեղջն, որ Լորուտն կոչի, ի հարաւոյ կողմանէ Տաւուշ բերդի։ Եւ շինեալ էր յայրի անդ եկեղեցի մի փոքրիկ, եւ անդ դադարէր գաղտութեամբ, իբրեւ աւերեցաւ առաջին վանք նորա, որ կայ հանդէպ բերդին Երգեվանից, ի Ջալալադին սուլտանին հինից։ Եւ անդ կայր զետեղեալ՝ ժողովեալ բազում գրեանս, զի յոյժ ուսումնասէր էր այրն, մանաւանդ թէ աստուածասէր։ Եւ բազումք գային առ նա, եւ ուսանէին զբանն վարդապետական ի նմանէ։ Եւ իբրեւ շատացան մարդիկն, հարկ եղեւ նմա իջանել յայրէ անտի, եւ առ ստորոտս քարին շինեաց եկեղեցի եւ սենեակս, եւ անդ դադարեալ էր։
Իբրեւ եղեւ այս կործանումն աշխարհի ի թաթարէն, եւ եկն Մոլար-նուինն յայն սահմանս, բնակիչք գեղջիցն այնոցիկ յայր անդր դիմեցին. եւ լցաւ արամբք եւ կանամբք եւ մանկտօք։ Եւ եկեալ թաթարն պաշարեաց զնոսա յայրի անդր. եւ նոքա ո՛չ համբարս ունէին եւ ո՛չ ջուր։ Եւ էր եղանակն ամառնային, եւ է՛ր տօթ յոյժ. եւ սկսան տապիլ յարգելանի անդ՝ իբր ի բանտի. եւ մանկունքն պապակէին ի ծարաւոյ եւ մերձ էին ի մեռանել։ Եւ թշնամիքն ձայնէին արտաքուստ, թէ՝ «Ընդէ՛ր մեռանիք, ելէք առ մեզ, եւ տացուք ձեզ վերակացուս եւ թողցուք զձեզ ի տեղւոջս ձերումե։ Եւ կրկնէին եւ երեքկնէին երդմամբ։ Ապա որք էին յայրի անդ, անկանէին առ ոտս վարդապետին, աղաչէին եւ ասէին. «Գնեա՛ զարիւն մեր ամենեցուն, եւ է՛ջ առ նոսա, եւ արա՛ սէր ընդ նոսաե։ Իսկ նա ասէ ցնոսա. «Ես զանձն իմ ոչ խնայեցից վասն ձեր, թէ գոյ հնար փրկութեան, զի եւ Քրիստոս զանձն իւր ի մահ ետ վասն մեր եւ փրկեաց զմեզ ի բռնութենէն սատանայի, ապա պարտիմք եւ մեք ի վերայ եղբարց մերոց սէր ցուցանելե։
Ապա առեալ վարդապետին երկու քահանայս ի մէնջ, անուն միոյն Մարկոս, եւ երկրորդին՝ Սոսթենէս, որք ապա յետ այնորիկ առին զպատիւ վարդապետական ի նմանէ, զի անդ էաք մեք ի վարժս կրթութեան գրոց սրբոց ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ, եւ էջ առ նոսա։
Եւ գլխաւորն կայր հանդէպ այրին ի վերայ բլրակի միոջ, եւ հովանի ունէին ի վերայ գլխոյ նորա վասն տօթոյն, զի ի տօնի վարդավառին արգելին զմեզ։ Իբրեւ մօտ եղեն ի զօրագլուխն, որք տանէին զնոսա՝ երիցս անգամ հրամայեցին երկիր պագանել նոցա ի վերայ ծնկաց իւրեանց, իբրեւ ուղտուց ի ժամ գճելոյն, զի այնպէս էր սովորութիւն նոցա։ Եւ իբրեւ եկին առաջի նորա, հրամայեաց յարեւելս կոյս երկիր պագանել խաղանին՝ արքային իւրեանց։ Եւ ապա մեղադիր եղեւ, թէ՝ «Իմ լուեալ է զքէն, թէ այր իմաստուն եւ երեւելի ես, եւ կերպարանք քո յայտ իսկ առնեն զքեզե։- Զի այր բարի էր տեսլեամբ, հանդարտ օրինակաւ, փառաւոր մորուօք, ծաղկեալ ալեօք։- «Դու իբրեւ լուար զհամբաւ գալոյ մերոյ ի սահմանս ձեր, ընդէ՞ր ոչ եկիր ընդ առաջ մեր սիրով խաղաղութեամբ, եւ ես հրամայեալ էի պահել զամենայն, որ ինչ քոյ էր, անվնաս՝ ի մեծէ մինչեւ ի փոքրե։
Պատասխանի ետ վարդապետն եւ ասէ. «Մեք զբարեմտութիւն ձեր ոչ գիտէաք, այլ երկիւղիւ եւ դողմամբ պաշարեալ էաք յահէ ձերմէ, եւ լեզուիդ անտեղեակ, եւ ի ձէնջ ոչ ոք եկն առ մեզ կոչել զմեզ առ ձեզ, վասն այս էր դանդաղումն մեր։ Արդ իբրեւ կոչեցիք, եկաք առաջի ձեր. մեք ոչ զինուոր եմք եւ ոչ ընչից տեարք, այլ արք պանդուխտք եւ օտարականք, ժողովեալք յայլ եւ այլ աշխարհաց վասն ուսման ինչ մերոյ պաշտամանս, Արդ աւասիկ առաջի ձեր եմք, զոր ինչ կամ է ձեր, արարէ՛ք ընդ մեզ թէ՛ կենօք եւ թէ՛ մահուամբե։
Յայնժամ ասէ ցնա իշխանն. «Մի՛ երկնչիրե։ Եւ հրամայեաց նոցա նստել առաջի իւր. եւ բազում ինչ հարցեալ զնա վասն բերդիցն եւ իշխանին Վահրամայ, թէ ուր իցէ. զի կարծէր զնա, թէ մարմնական ինչ իշխան իցէ ի վերայ երկրին։ Իբրեւ ասաց, զոր ինչ գիտէրն, եւ զայն եւս՝ թէ գործակալ ոչինչ իցէ նա մարմնական, ապա հրամայեաց նմա, զի իջուսցէ զմարդիկն յամրոցէ անտի աներկիւղս, եւ խոստացաւ իւրաքանչիւր յիւրում տեղւոջ կեալ իւրովք վերակացուօք, եւ յանուն նորա շինել զգիւղսն եւ զագարակսն։
Ապա ձայնեցին առ մեզ երիցունքն, որք զհետ վարդապետին, թէ՝ «Իջէ՛ք վաղվաղակի, եւ զոր ինչ ձեր է, բերէ՛ք ընդ ձեզե։ Եւ մեր իջեալ դողութեամբ առ նոսա, որպէս գառինս ի մէջ գայլոոց, երկուցեալք եւ զարհուրեալք, ակն ունելով մահու՝ իւրաքանչիւր ոք ի մտի իւրում ասելով զհաւատս խոստովանութեան, որ ի սուրբ երրորդութիւնն, զի յառաջ քան զիջանելն մեր յայրէ անտի հաղորդեալ էաք պատուական մարմնոյ եւ արեան որդւոյն աստուծոյ։
Եւ տարան զմեզ ի փոքրագոյն աղբիւր մի, որ կայր ի մէջ վանիցն, եւ ետուն մեզ ջուր, զի յոյժ ծարաւի էաք զաւուրս երիս։ Եւ ապա տարան արկին զմեզ ի տեղի ինչ արգելանի եւ զաշխարհականսն ի գաւիթս եկեղեցւոյն։ Եւ ինքեանք շուրջ զմեօք պահէին զմեզ զգիշերն, զի ընդ երեկս էր օրն։ Եւ ի վաղիւ անդր հանին զմեզ ի գլուխ վանիցն ի բարձրաւանդակ տեղի ինչ եւ խուզեալ առին, որ ինչ կայր առ ումեք, որ պիտոյ էր նոցա. եւ որ ինչ յայրի անդ էր, եւ որ ինչ սպասք էր եկեղեցւոյն կամ շուրջառ, կամ այլ անօթ ինչ, կամ խաչ արծաթի, եւ երկու աւետարանս ընդելուզեալ արծաթով, զայն ետուն ցվարդապետն, զոր յետոյ առին ի մէնջ։ Եւ ընտրեալ ի մէնջ արս, որք կարող էին շրջիլ ընդ նոսա, եւ զայլսն հրաման ետուն տանել ի վանսն եւ ի գիւղ անդր, եւ վերակացու թողին յինքեանց, զի մի՛ այլք խուզեսցեն զնոսա։ Հրամայեաց եւ վարդապետին կեալ ի վանս անդր։
Եւ եղբօր որդի մի էր նորա քահանայ, Պօղոս անուն, նմա հրամայեաց գալ ընդ մեզ զկնի նորա։ Իսկ վարդապետն սուրբ խնայեաց յեղբօր որդին իւր, զի մանուկ տիօք էր, ինքն եկն զկնի նորա, յուսացեալ, թէ հնար իցէ եւ զմեզ զերծուցանել։ Եւ շրջեցուցանէր զմեզ զկնի իւր աւուրս բազումս՝ նեղութեամբ եւ տառապանօք, հետի եւ բոկ եւս։ Եւ որք կարգեալ էին պահել զմեզ, արք պարսիկք էին, ծարաւի արեան քրիստոնէից։ Նոքա առաւել կեղէին զկեանս մեր ամենայն տառապանօք յուղեգնացութեան, այնքան ստիպով տանէին զմեզ, որպէս զերիվարս յասպատակի։ Եւ թէ դէպ լինէր ումեք վասն տկարութեան մարմնոյ, կամ խեղութեան սակաւ մի կասել ի գնացիցն, անխնայ ջարդէին զկառափունսն եւ ծեծէին զմարմինսն գանալից, մինչ զի զփուշս անգամ ոչ կարէին հանել յոտիցն՝ թէ ելանէր ընդ նա. եւ ոչ ջուր ըմպել ոք կարէր վասն ստիպողացն։
Եւ իբրեւ իջանէին, տանէին՝ լնուին զմեզ ի տունս նեղս, եւ ինքեանք շուրջ նստեալ պահէին եւ ոչ տային թոյլ ումեք ելանել արտաքս ի պէտս կարեաց մարմնոյ, այլ ի տունսն անցուցանէին զպէտսն ի նմին ագանէին զյոլով աւուրս։ Վասն որոյ ոչ կարեմ ընդ գրով արկանել զամենայն նեղութիւնսն, որ անցին ընդ մեզ։ Եւ զվարդապետն ոչ թողին առ մեզ, այլ ուրոյն, հեռի ի մէնջ, յայլս ոմանս յանձնեցին զգուշութեամբ պահել։
Ապա առին եւ զիս յընկերաց իմոց զկնի իւրեանց ի պէտս դպրութեան՝ գրել թուղթ եւ ընթեռնուլ. զօրն զկնի իւրեանց շրջեցուցանէին եւ երեկոյին հասելոյ բերէին, տային զմեզ ի վարդապետն երաշխաւորութեամբ, եւ դարձեալ գային առնուին հետի կամ մերկ ի վերայ կրմուղ գրաստոյ։ Եւ այսպէս առնէին զաւուրս բազումս։
Իսկ իբրեւ անցին աւուրքն ամառնային, եւ եկն եղանակն աշնանային, եւ հանդերձեալ էին հեռանալ նոքա ի ծանօթ աշխարհէն մերմէ ի հեռաւոր օտարութիւն, ապա զանձինս ի մահ եդին ամենեքեան եւ սկսան առ սակաւ սակաւ փախչել գիշերի՝ ուր եւ կարասցեն զերծանել։ Այսպէս եղեւ շնորհօքն Քրիստոսի ամենեցուն զերծանել՝ բայց յերկուց երիցանց, որք ի տունջեան կամեցան գաղտ երթալ եւ ոչ կարացին զերծանել. զոր ըմբռնեալ ածին ի բանակն եւ սպանին առաջի մեր յերկիւղ եւ ի զարհուրումն մեզ, զի այսպէս առնէին ամենայն փախուցելոց։
Ապա յաւուր միում ասէ ցիս վարդապետն սքանչելի. «Կիրակո՛սե։ Եւ ասեմ. «Զի՞նչ հրամայես, վարդապետե։ Ասէ ցիս. «Որդեակ, գրեալ է, թէ՞ «Յորժամ ի նեղութիւնս անկանիցիք, համբերեցէքե։ Արդ պարտ է մեզ զբանս գրոյն յանձինս մեր ցուցանել, զի ո՛չ լաւ եմք մեք քան զսուրբն առաջինս՝ զԴանիէլ եւ զԱնանիանսն եւ զԵզեկիէլ, որք ի գերութեանն իւրեանց զբարեպաշտութենէ բուռն հարին, մինչեւ աստուած այց արարեալ՝ փառաւորեաց զնոսա ի գերութեան անդ։ Արդ եւ մեք կացցուք մնասցուք խնամոցն աստուծոյ, մինչեւ ինքն այց արասցէ մեզ, որպէս եւ կամիե։ Եւ ասեմ. «Որպէս հրամայես, հա՛յր սուրբ, այնպէս արասցուքե։
Դէպ եղեւ ապա յաւուր միում գալ իշխանին այնմիկ, որ գերեաց զմեզ, ի տեղին, ուր էաք մեք ի պահեստի։ Եւ տեսեալ զմեզ՝ խոտորեցաւ առ մեզ, եւ մեր ընթացեալ ընդ առաջ նորա։ Ասէ ցմեզ. «Զի՞նչ պիտոյ է ձեզ. միթէ քաղցեա՞լ էք, տաց ձեզ միս ձիոյ ի պէտս կերակրոյե։ Զի ինքեանք անխտիր ուտեն զամենայն անսուրբ անասունս, այլ եւ զմուկն եւ զամենայն սողունս։ Ասէ ցնա վարդապետն. «Մեք ձիոյ միս ո՛չ ուտեմք, եւ ո՛չ զայլ կերակուրս ձեր. թէ կամիս շնորհ առնել մեզ, արձակես զմեզ ի տեղի մեր, որպէս խոստացար. զի այր ծեր եւ հիւանդոտ եմ ես եւ ոչ եմ քեզ ի պէտս ինչ գործոյ զինուորութեան, կամ հովուութեան, կամ այլ ինչ ի պէտս ձերե։ Ասէ ցնա զօրագլուխն. «Յորժամ եկեսցէ Չուչու ղան, հոգացից վասն այդորիկե։ Եւ էր Չուչու ղան այն վերակացու տան նորա. եւ էր երթեալ ընդ զօրս նորա յաւար։ Այսպէս կացաք առաջի նորա երկիցս եւ երիցս, եւ նա զնոյն պատասխանէր։
Ապա եկն այրն ի ճանապարհէն, եւ կոչեցին զմեզ ի դուռն իշխանին։ Եւ յղեաց զնոյն այր առ մեզ հանդերձ թարգմանաւ եւ ասէ։ «Ո՞չ ապաքէն ասէք դուք, թէ ինչս տալ մեռելոյն օգուտ է հոգւոյ նորա։ Արդ եթէ մեռելոցն օգնէ, զկենդանիս ընդէ՞ր ոչ փրկէ։ Տուր զոր ինչ ունիս, եւ գնեա զհոգի քո, եւ ե՛րթ նի՛ստ ի տան քոե։ Պատասխանի ետ վարդապետն եւ ասէ. «Մեք ինչք այն էին, զոր առիք դուք՝ խաչքն եւ աւետարանքն. բայց յայնմանէ մեր այլ ոչինչ գոյե։ Ասէ ցնա այրն. «Եթէ ոչ ունիս ինչս, եւ ո՛չ է հնար քեզ երթալ աստիե։ Պատասխանի ետ վարդապետն. «Ճշմարտութեամբ ասեմ քեզ, մեր ոչինչ կայ եւ ոչ գին աւուր միոյ կերակրոյ. բայց թէ կամք են ձեզ՝ առաքեցէ՛ք զմեզ մի ի բերդիցս յայսցանէ, որ շուրջ կան զմեօք, եւ քրիստոնեայքն, որք կան ի նոսա, գնեն զմեզե։
Իսկ նոցա հատեալ գինս ծանունս ի վերայ նորա, եւ դարձեալ թեթեւացուցին յայնմանէ, եւ առաքեցին զնա ի բերդն, որ կոչի Գագ։ Իսկ նա խնդրեաց զմեզ գնոյ, զի ընդ իւրն եւ զմերն տացէ. եւ ոչ ետուն, ասեն՝ «Սա ի պէտք է մեզ թուղթ գրելոյ եւ ընթերցման, թէպէտ բազում գինս տայք, ո՛չ տամք զսաե։ Եւ բաժանեցաք ի միմեանս արտասուօք. եւ ասէ ցիս. «Ո՛րդեակ, ես երթամ անկանիմ առ ոտս սրբոյ Նշանին, որ յանուն սրբոյն Սարգսի, խնդրել նովաւ ի տեառնէ վասն քո եւ այլ եղբարցն, որք կան ի ձեռս անօրինացդ, զի թերեւս զերծուսցէ եւ զձեզ աստուած գթութեամբն իւրովե։ Զի էր ի Գագ խաչ մի սքանչելագործ առ ամենայն նեղեալս, եւ մանաւանդ առ գերիս. զի որք ապաւինէին ի նա բոլորով սրտիւ, ինքն իսկ սուրբ վկայն Սարգիս բանայր զդրունս բանտից եւ ագելանաց, եւ լուծանէր զերկաթսն, եւ առաջնորդէր մարմնաւոր տեսլեամբ ի տեղիս իւրեանց. եւ համբաւ սքանչելեացն տարածեալ էր ընդ ամենայն ազգս, զոր կանգնեալ, ասէին, սրբոյն Մեսրոպայ վարդապետին մերոյ։
Եւ եղեւ, որպէս ասաց վարդապետն. գնեցին զնա ութսուն դահեկանի։ Եւ իբրեւ տարան զնա, ի նմին աւուր ասէ ցմեզ Մոլարն. «Մի՛ տրտմիր ընդ գնալ մեծ երիցուն. զքեզ վասն այնորիկ ոչ թողաք ընդ նմա, զի պիտանի ես մեզ. մեծացուցից զեզ իբրեւ զմի ի մեծաց իմոց. եւ թէ կայ քո կին, բեից զնա առ քեզ. թէ ոչ՝ ի մէնջ տաց քեզ կինե։ Եւ առժամայն ետ մեզ վրան մի եւ երկուս պատանիս սպասաւոր մեզ, եւ ասէ. «Ի վաղիւն տաց քեզ ձի եւ ուրախ արարից զքեզ, միամիտ կացջիրե։ Եւ գնաց ի մէնջ։
Եւ խնամօքն աստուծոյ պատահեաց մեզ ի նմին գիշերի գաղտագնաց լինել ի նոցանէ եւ զերծանել. եւ եկաք ի տեղի սննդեան մերոյ ի վանքն, որ կոչի Գետիկ. եւ նա աւարեալ էր ի նոցանէ, եւ այրեալ շինուածքն՝ որ ի նմա, եւ անդ դադարեցաք։
[ԻԵ]
Զօրավարն ամենայն գնդին հեթանոսաց, որում անունն էր Չաղատայ, լուաւ վասն ամրութեան քաղաքին Լօռոյ եւ յոլովութեան գանձուցն՝ որ ի նմա. զի ի նմա էր տուն իշխանին Շահնշահի եւ գանձք նորա։ Առեալ ընդ իւր զընտիր սպառազէնս յոլով մեքենայիւք եւ ամենայն պատրաստութեամբ չոգաւ անդ եւ նստեալ շուրջ զնովաւ՝ պաշարեաց զնա։
Իսկ իշխանն Շահնշահ առեալ զկին իւր եւ զմանկունս, ել գաղտագողի ի ձոր անդր, եւ ամրացաւ յայրս ուրեք. եւ զվերակացութիւն քաղաքին տայ ի ձեռս աներաց իւրոց։ Իսկ նոքա՝ քանզի արք կանացիք էին, ուտելոյ եւ ըմպելոյ եւ արբեցութեան պարապեալ, յուսալով յամրութիւն պարսպացն, եւ ո՛չ յաստուած։
Եկեալ թշնամեացն՝ փորեցին ներքոյ պարսպին եւ փլուցին զնա, եւ ինքեանք շուրջ նստեալ պահէին, զի մի՛ ոք փախիցէ։ Իսկ բնակիչք քաղաքին իբրեւ տեսին, թէ առաւ քաղաքն, սկսան մղիլ ի վախից եւ ի ձոր անդր լնուին։ Եւ զայն տեսեալ թշնամեացն՝ սկսան մտանել ի քաղաքն եւ կոտորել յանխնայ զարս եւ զկանայս եւ զմանկունս՝ աւար առեալ զինչս եւ զստացուածս նոցա. գտին եւ զգանձս իշխանին Շահնշահի, որ զրկեալ եւ կողոպտեալ էր զիւր հնազանդեալսն եւ անդ կազմեալ տուն գանձուց ամրագոյն, զոր ոչ էր հնար ումեք տեսանել, զի նեղ արարեալ էր զբերան գբին, որ միայն արկանելոյն էր բաւական, իսկ հանելոյ ոչ եւս։ Սպանին եւ զաներսն Շահնշահին, եւ ինքեանք խոյզ արկեալ ամենայն ամրոցաց գաւառին՝ զո՛ր պատրանօք եւ զո՛ր բռնութեամբ առին զբազումս. զի տէր մատնէր ի ձեռս նոցա։
Այսպէս արարեալ եւ ընդ այլ քաղաքսն, ընդ Դումանիս եւ ընդ Շամշոյլտէ եւ ընդ մայրաքաղաքն Տփխիս, առեալ զամենայն յառ յաւար ի կոտորումն եւ ի գերութիւն, ասպատակ սփռեալ ընդ ամենայն կողմանս անխնայ յարձակմամբ եւ յափշտակութեամբ եւ կոտորմամբ, զի ոչ ոք էր, որ ընդդէմ կայր նոցա, կամ պատերազմէր ընդ նոսա։ Վասն այսորիկ աներկիւղ էին յամենայն կողմանց, զի փախստեամբ փախեաւ թագուհին Վրաց, որ Ռուզուդանն կոչէր, ուր եւ կարաց զերծանել։ Այսպէս եւ ամենայն իշխանքն անձնապահ եղեն ի նոցանէ։
[ԻԶ]
Իսկ իշխանն մեծ՝ որդին Իւանէի, որ Աւագն կոչէին, իբրեւ ետես զայն ամենայն բազմութիւն թշնամեացն, որք լցին զաշխարհս ամենայն, ամրացաւ եւ նա ի բերդն ամուր, որ կոչի Կայեան. եկին եւ ամենայն բնակիչք գաւառին, ամրացան եւ նոքա շուրջ զբերդովն։ Իբրեւ գիտացին զօրքն այլազգեաց, թէ անդ ամրացաւ իշխանն, մի ոմն ի նոցունց գլխաւորացն, որում անուն էր Իտուղատայ, առեալ զօրս բազումս, եկն պաշարեաց շուրջ զբերդովն։ Եւ առհասարակ լցաւ աշխարհն ի զօրաց այլազգեաց, զի ի նմա գաղթեալ էին յամենայն կողմանց վասն ամրութեան վայրացն։
Ածին շուրջ զստորոտով բերդին որմս յամենայն կողմանց, յղէին պատգամս առ Աւագն՝ գալ ի հնազանդութիւն ծառայութեան նոցա եւ մի՛ երկնչիլ։ Եւ բազում անգամ յղէին, եւ զնոյն բանս ասէին։ Իսկ նորա կամեցեալ շահել զմիտս նոցա, տայ զդուստր իւր նոցա եւ ինչս բազումս, զի թերեւս թուլասցին ի պաշարմանէն։ Իսկ նոցա առեալ զայն՝ ե՛ւս պնդութեամբ խնդրէին զնա։ Իսկ որ շուրջ զբերդովն եւ որք ի ներքս սկսան նեղիլ ի ծարաւոյ։ Ապա տարան զձի եւ զամենայն անասունս իւրեանց ի ձեռս թաթարին, զի թողացուսցեն ոմանց ի նոցանէ երթալ բերել ջուր աղխի իւրեանց։ Եւ նոցա յանձն առեալ՝ դիմեցին բազմութիւն մարդկան ի ջուր անդր. եւ նոցա արգելեալ զերթալսն զջրէ, եւ ոչ սպանին զոք, այլ ասէին նոցա իջուցանել զընտանիս իւրեանց եւ կեալ ի մէջ նոցա։ Եւ նոցա առ վշտին ակամայ իջուցեալ զնոսա, եւ նոցա արբուցեալ ջուր, արգելին ի մէջ իւրեանց եւ առին զկանայս, որոց ցանկացան, եւ սպանին զարս նոցա. եւ զկէսս թողին առ արանց իւրեանց։
Իսկ Աւագն իբրեւ ետես, թէ ոչ թուլանան նոքա ի պաշարմանէ եւ ի կոտորելոյ, կամեցաւ զանձն իւր տալ ի ձեռս նոցա, զի թերեւս սակաւիկ մի դիւր լիցի մարդկանն։ Եւ առաքեաց զԳրիգորն, զոր Տղայն կոչէին գգուանօք, յազատացն Խաչենոյ, զվերակացու տանն իւրոյ, յառաջ քան զինքն երթալ հանդիպիլ գլխաւորին նոցա, զոր Չարմաղունն կոչէին, որ հարեալ էր զխորանն իւր առ ափն ծովուն Գեղարքունւոյ։ Զոր իբրեւ լուաւ մեծ նուինն, ուրախացաւ յոյժ եւ առաքեաց վաղվաղակի առ Իտուղատայն, որ պաշարեալ էր զնա, փութով առ ինքն հասուցանել եւ այլ մի նեղել զբնակիչս բերդին եւ գաւառացն։ Եւ նորա առեալ զԱւագն՝ վաղվաղակի հանդիպի նմա։ Եւ իբրեւ ետես զնա, ասէ ցնա. «Դո՞ւ ես Աւագնե։ Նա պատասխանի ետ, թէ՝ «Ես եմե։ Ասէ ցնա մեծ զօրապետն. «Եւ ընդէ՞ր ոչ եկիր վաղվաղակի առ իս, իբրեւ եկի ես ի սահմանս երկրի քոե։ Պատասխանի ետ իշխանն եւ ասէ. «Մինչդեռ հեռին էիր, եւ կենդանի էր հայր իմ, նա ծառայեաց քեզ բազում պատարագօք. եւ իբրեւ մեռաւ հայր իմ, ես ծառայեցի քեզ՝ ըստ իմում կարողութեան. եւ այժմ իբրեւ եկիր յաշխարհս իմ, աւասիկ եկի առաջի քո. որպէս հաճոյ է քեզ, արա՛ ընդ իսե։ Ասէ ցնա զօրապետն. «Ասեն ի խօսս առակաց, թէ՝ Յերդն եկի՝ չեկիր, ի դուռն եկի՝ ապա եկիրե։ Եւ հրամայաց նմա նստել ի ստորեւ քան զամենայն մեծամեծս, որք նստէին առաջի նորա. եւ հրամայեաց ճաշ մեծ առնել ի պատիւ նմա։
Եւ բերին յոլովութիւն մսոց ի սուրբ եւ յանսուրբ անասնոց, անդամ անդամ յօշեալ եւ եփեալ, եւ խմուզս ի կաթանէ ձիոց՝ ըստ սովորութեան իւրեանց՝ բազում տիկս, եւ արկին առաջի, եւ սկսան ուտել եւ ըմպել։ Իսկ Աւագն եւ որք ընդ նմա, ոչ ուտէին եւ ոչ ըմպէին։ Ասէ ցնա զօրապետն. «Վասն ո՞րոյ ոչ ուտէք եւ ոչ ըմպէքե։ Ասէ ցնա Աւագն. «Քրիստոնէից ոչ է սովորութիւն ուտել զայս կերակուր եւ ըմպել զայս ըմպելիս, այլ միս ի սուրբ կենդանեաց՝ մեր զենեալ, եւ գինի առ ի յըմպելե։ Եւ հրամայեաց զայն տալ նոցա, զոր եւ խնդրեաց։
Եւ ի վաղիւն նստոյց զնա ի վերոյ յոլովից մեծամեծացն. եւ այսպէս օր ըստ օրէ յաւել ի պատիւ նմա, մինչեւ ի բուն մեծամեծացն կարգի նստուցանել զնա։ Եւ հրամայեաց ամենայն զօրուն ոչ մարտնչել ընդ բերդսն եւ ընդ քաղաքսն, որ ընդ իշխանութեամբ նորա էին։ Եւ բազում դիւրութիւն եղեւ յաշխարհի նորա, եւ բազում գերիս ազատս արձակեցին վասն նորա. եւ զամենայն աշխարհ նորա ետ նմա, եւ այլ եւս աւելի, եւ անքակ սէր հաստատեաց ընդ նմա։ Եւ առեալ զնա եւ զամենայն զօրն՝ չոգաւ ի վերայ քաղաքին Անւոյ։
[ԻԷ]
Քաղաքս այս Անի լցեալ էր բազմութեամբ մարդկան եւ անասնոց եւ պարսպեալ ամրագոյն պարսպօք։ Եւ եկեղեցի բազում կայր ի նմա, մինչ ի կարգ խօսից երդման այսպէս երդնուին՝ «Անւոյ հազար եւ մի եկեղեցինե։ Եւ յոյժ փարթամ էր քաղաքն ամենայն իրօք, վասն որոյ յղփութիւնն յամբարտաւանութիւն ած զնոսա, եւ ամբարտաւանութիւնն՝ ի կորուստ, որպէս սովոր է առնել ի սկզբանց եւ այսր։ Առաքեաց Չարմաղունն դեսպանս առ նոսա գալ նմա ի հնազանդութիւն։ Եւ որք գլխաւորքն էին ի քաղաքին ոչ իշխեցին պատասխանի առնել պատգամին առանց հարցանելոյ զիշխանն Շահնշահ, զանզի ընդ իշխանութեամբ նորա էր քաղաքն։ Իսկ ամբոխ քաղաքին եւ ռամիկքն սպանին զպատգամաւորսն։ Եւ զայն տեսեալ զօրքն այլազգեաց, ի բարկութիւն բրդեցան եւ պաշարեալ զքաղաքն յամենայն կողմանց՝ կանգնեցին փիլիկուանս բազումս արուեստագիտութեամբ եւ, մարտուցեալ ընդ քաղաքին զօրեղապէս՝ առին զնա։ Այլ եւ ոմանք յիշխանաց քաղաքին ձեռնատու եղեն առ թշնամիսն՝ զապրուստ անձանց շահելով. եւ նոցա կոչեալ արտաքս ի քաղաքէն զբազմութիւնն, խոստացան ոչինչ առնել նոցա չար։
Եւ իբրեւ ելին արտաքս առ նոսա ամենայն բազմութիւնն, բաժանեցին զնոսա յինքեանս եւ սուր ի վերայ եդեալ՝ կոտորեցին առհասարակ անողորմաբար՝ սակաւ կանայս եւ մանկունս թողեալ եւ արս արուեստաւորս, զոր վարեցին ի գերութիւն։ Եւ ապա ինքեանք մտեալ ի քաղաքն, առին զինչս եւ զստացուածսն ամենայն, կողոպտեցին եւ զամենայն եկեղեցիս, աւերեցին եւ քանդեցին զամենայն քաղաքն, եղծին եւ ապականեցին զփառս վայելչութեան նորա։
Անդ էր տեսանել տեսիլ ողորմագին. առհասարակ կոտորեալք ծնողքն եւ ծնունդք ընդ նոսին դիզեալք ի վերայ միմեանց՝ իբրեւ զդերբուկս քարանց կուտեալք. քահանայք եւ սարկաւագունք եւ պաշտօնեայք եկեղեցականք, ծերք եւ տղայք եւ հասակաւ մանկունք եւ երիտասարդք եւ կուսանք շատք. ըստ աւետարանին սրբոյ, եթէ՝ «Մատնիջիք ի սով եւ ի գերութիւնե <Երեմ. ԼԲ 36>. նոյն հրաման եհաս ի վերայ սոցա, զի ցիր եւ ցան անկեալք ընդ երեսս դաշտացն, արբեալ երկիրն յարենէ եւ ի ճարպոյ վիրաւորացն. փափուկ մարմինք աճառովք լուացեալք, սեւացեալք եւ այտուցեալք. եւ այնոքիկ, որ ոչ էին ելեալ արտաքս քան զդուռն քաղաքին, բոկ եւ հետի ընթացեալք ի գերութիւն, եւ որք հաղորդէին ի պատուական մարմնոյ եւ յարենէ որդւոյն աստուծոյ, ուտէին զմիս անսուրբ եւ հեղձուցիկ եւ ըմպէին ի կաթանէ ձիոց պղծոց. կանայք պարկեշտք եւ ողջախոհք մատնեալք ի խայտառականս ճակաճան եւ վաւաշ մարդկան. կուսանք սուրբք. որք ուխտեալ էին աստուծոյ սրբութեամբ պահել զմարմինս եւ անախտ զհոգիս, պղծեալք պէսպէս պոռնկութեամբ եւ ապականեալք անկարգութեամբ։ Եւ այսպէս եղեւ զրաւ գործոյն։
[ԻԸ]
Այս քաղաքս՝ իբրեւ ետես, զոր ինչ գործեաց թաթարն ընդ բնակիչսն Անւոյ, փութացաւ եւ աճապարեալ տարաւ զբանալի քաղաքին ընդ առաջ նոցա, զի թերեւս խնայեսցեն ի նոսա։ Իսկ նոքա, քանզի խանձեալ էին աւարաւ եւ ոչ յումեքէ ունէին երկիւղ, զնոյն անցս եւ ընդ նոսա անցուցին, որպէս ընդ Անի, յափշտակութեամբ ընչից եւ ստացուածոց, եւ կոտորմամբ բնակչացն, եւ աւերմամբ քաղաքին՝ անզարդացուցեալ զվայելչութիւն նորա եւ գերի վարեալ զբնակիչս նորա։ Եւ սակաւ սինլքորս թողեալ՝ գնացին ի բաց, զոր յետոյ եկեալ զօրք սուլտանին հոռոմոց՝ զզերծեալսն ի թաթարէն վատնեցին ի գերութիւն եւ ի սուր անողորմաբար. ըստ գրեցելումն, թէ՝ «Ահ, գուբ եւ որոգայթ ի վերայ ձեր, բնակիչք երկրի, որ փախիցէ յահէն, անկցի ի գուբն, եւ որ ելանիցէ ի գբէն՝ ըմբռնեսցի յորոգայթնե <Ես. ԻԴ 17-18>, եւ որ փախիցէ յայնմանէ՝ «Հարցէ զնա օձե <Ժող. Ժ 8>։ Այսպէս եղեւ տառապեալ բնակչացն Կարուց։
Նոյն զօրքն առին եւ զքաղաքն սուրբ Մարի, զոր սակաւ ամօք յառաջ առեալ էր զնա ի տաճկաց Շահնշահի եւ Աւագին. եւ դեռ եւս կարկատեալ էին, յանկարծակի եհաս ի վերայ նոցա մի ոմն յաւագաց զօրօք բազմօք, որում անուն էր Ղարա Բահատուր, եւ վաղվաղակի առ զնա, եւ զոր ինչ եգիտ ի նմա՝ յափշտակեաց։
Եւ իբրեւ այս այսպէս գործեցաւ ընդ աշխարհս ամենայն, ապա հրաման ետուն մնացորդացն, որ ապրեալ էին ի սրոյ անտի եւ ի գերութենէ, գնալ յիւրաքանչիւր տեղիս՝ ի գիւղս եւ ի քաղաքս, եւ շինել յիւրեանց անուն, եւ ծառայել նոցա։ Եւ սկսաւ երկիրն առ սակաւ սակաւ զշինութիւն առնուլ։
Բայց աստուած որպէս սովոր է ի ժամանակի բարկութեան զողորմութիւն յիշել, զոր եւ աստ արար, զի «Ոչ ըստ մեղաց մերոց արար մեզ եւ ոչ ըստ անօրէնութեան մերում հատոյց մեզե <Սաղ. ՃԲ 10>, զի ժամանակն ամառնային էր, յորում ասպատակեցին նոքա ի մեզ, վաստակն չեւ եւս էր հնձեալ կամ ժողովեալ ի շտեմարանս. եւ նոքա՝ եկեալ ուղտօք եւ անասնովք, կերան եւ կոխեցին զամենայնն։ Իսկ մերձ յեղանակն ձմեռնային՝ իբրեւ գնացին նոքա ի դաշտն, որ կոչի Մուղան, յաշխարհն Աղուանից, քանզի անդ կային զձմեռնային ժամանակն, եւ ապա գարունն սփռէին ընդ կողմանս կողմանս. մարդիկն, որ մնացին ի սրոյ անտի, մերկք էին եւ առանց կերակրոյ, ի հասկից անտի անկելոց եւ կոխելոց լնուին զպէտս իւրեանց. եւ ձմեռն ոչ ցուրտ եղեւ սաստիկ, որպէս յայլ ժամանակսն, այլ կակուղ եւ ըստ միտս։ Եւ զի ոչ ունէին եզինք՝ որ գործէին զերկիր, եւ ոչ սերմանք՝ զոր ցանէին, ի գալ գարնանւոյն ի հրամանէ աստուծոյ երկիրն բուսոյց ինքնեակս, որ բաւական էր լնուլ զպէտս մարդկան. այլ եւ ընդ ամենայն կողմանս լիութիւն եղեւ հացի, որով ապրէին փախուցեալքն ի տեղիս։ Այլ եւ անողորմ ազգն վրաց բազում գութս եւ խնամս ցուցանէին երթելոցն առ նոսա պանդխտանալ։ Եւ այսպէս ողորմածն աստուած մխիթարեաց զվշտագնեալսն։
[ԻԹ]
Իբրեւ սակաւ ինչ ժամանակք անցին ի վերայ, առաքեցին զԱւագն առ արքայն իւրեանց, զոր ղանն կոչէին, ընդ հեռաւոր ճանապարհս յարեւելս հիւսիսոյ. քանզի այսպէս առնէին զամենայն մեծամեծս, զոր կամէին պատուել, առ նա առաքէին, եւ հրամանաւ նորա առնէին՝ զոր ինչ եւ գործէին, քանզի սաստիկ հրամանակատարք էին արքային իւրեանց։ Այլ եւ ինքն իշխանն յօժարեաց գնալ, զի թերեւս ինչ դիւր լիցի իւր եւ երկրին։ Եւ ամենայն ոք աղօթս մատուցանէր վասն նորա առ աստուած խաղաղութեամբ դարձուցանել զնա այսրէն, զի ինքն բարի էր բնութեամբ եւ առաւել եւս զի յուսային, թէ գալստեամբն նորա շահեսցին ինչ։
Իսկ նորա երթեալ՝ յանդիման լինէր մեծի արքային, եւ ցուցանէր նմա զգիրս զօրագլխաց իւրոց, եւ յիշեցուցանէր զպատճառս գալոյն առ նա, թէ ի ծառայութիւն եկեալ է նմա։ Իբրեւ լսէր զայն մեծ արքայն, սիրով ընդունէր զնա, տայր նմա եւ կին ի թաթար ազգէն եւ ուղարկէր զնա յիւր աշխարհն. գրէր եւ առ զօրավարսն իւր տալ ի ձեռն նորա զիւր աշխարհն եւ նովաւ նուաճել զամենայն ապստամբսն. որ եւ եղեւ իսկ։
Զի իբրեւ եկն նա յաշխարհն իւր, եւ արարին զօրագլուխքն զհրամանս արքային իւրեանց, եկին ի հնազանդութիւն ծառայութեան նոցա՝ Շահնշահ, որդի Զաքարէի, եւ Վահրամ իշխանն, եւ որդին իւր Աղբուղայն, եւ Հասան, որ Ջալալն կոչէին, իշխան կողմանցն Խաչենոյ, եւ այլք բազումք, եւ զիւրաքանչիւր երկիր տային նոցա, եւ առ ժամանակ մի ներումն։
Եւ ապա սկսան հարկապահանջութեամբ եւ երթեւեկութեամբ եւ զինուորութեամբ նեղել զնոսա. սակայն թէպէտ այսու ամենայնիւ, եւ որ առաւել քան զայս էր, նեղէին զնոսա, բայց զոք ոչ սպանանէին։ Եւ իբրեւ անցին ամք ինչ, նեղացաւ ի նոցանէ իշխանն Աւագ, զի կարի ժլատք էին, եւ ոչ կարէր զամենեսին՝ ըստ միտս նոցա՝ հաճել, զի ոչ միայն բաւականային ուտելով եւ ըմպելով, այլ եւ պահանջէին երիվարս եւ հանդերձս մեծագինս, զի կարի յոյժ ձիասէրք էին։ Վասն այսորիկ եւ քաղեցին զձի յամենայն երկրէն, եւ ոչ ոք իշխէր համարձակ պահել զիս կամ ջորիս բայց թէ ի ծածուկ ուրեք վասն հարկի զինուորութեան, զի ուր եւ գտանէին յափշտակէին եւ աւելի եւս, յորում գտանէին զնշանն իւրեանց, զի զամենայն անասուն իւրեանց եւ զոր առնուին, իւրաքանչիւր զօրագլուխ իւրով նշանով կնքէր՝ խարելով ի մի անդամսն, եւ թէպէտ գնէին ի նոցունց, եւ այլ ոք հանդիպէր յայլմէ գնդէ, առնուին ի նոցանէ եւ պատժէին զնոսա, իբրեւ զգողս։ Եւ զայս ոչ միայն մեծամեծ մարդիկն առնէին, այլ եւ փոքունքն եւս, եւ մանաւանդ աւելի եւս առնէին զայս, յորժամ մեռաւ զօրավարն զօրուն, որում անուն էր Չաղատայ։ Քանզի սպանին զնա գիշերի, որ մուլհեդքն անուանին. եւ վասն այսորիկ կոտորած սաստիկ եղեւ գերւոյն, որ էր ի զօրսն։ Եւ այրս այս բարեկամ էր Աւագին. իբրեւ մեռաւ նա, բազում թշնամիք յարեան ի վերայ նորա։
Յաւուր միում ի տան Աւագին ոմն ի նոցունց ոչ ի կարի աւագացն եկն ի խորանն, ուր նստէր Աւագն։ Եւ իբրեւ ոչ վաղվաղակի յարեաւ ընդ առաջ նորա, վարոցօք երիվարին, որ էր ի ձեռին նորա, ծեծեաց զգլուխ նորա։ Ձայն տեսեալ սպասաւորաց իշխանին, բարկացեալ ընդ անարգանս իշխանին՝ տեառն իւրեանց, յարեան հարկանել զայրի։ Եւ իշխանն արգել զնոսա, թէպէտ զայրացեալ էր։ Եւ երթեալ առն այնորիկ, որում անուն էր Ջոջ-Բուղա, առեալ ընդ իւր եւ այլ ընկերս՝ կամեցաւ ի գիշերին սպանանել զիշխանն։ Եւ նորա գիտացեալ՝ փախեաւ մազապուրծ առ թագուհին վրաց, զի դեռ եւս ապստամբ էր նա՝ գաղթեալ յամրագոյն տեղիս աշխարհին Վրաց։
Եւ առաւել եւս զայսպիսի անկարգութիւնս վասն այնորիկ գործէին, զի մեծ զօրավարն, որ գլուխն էր ամենեցուն, զոր Չարմաղունն կոչէին, համրացեալ էր ի դիւէ եւ ի ցաւոց. բայց զիշխանութիւնն ոչ էին բարձեալ ի տանէ նորա, զի կին նորա եւ որդիք՝ հանդերձ գործակալօք տանն նորա, վարէին զիշխանութիւնն. զի խաղանն այսպէս հրամայեաց, թէ եւ մեռանի, զոսկերս եւս շրջեցուցանել ընդ զօրսն, զի կարի յոյժ աջողած է այրդ եւ շնորհաւոր։
Եւ իբրեւ փախեաւ Աւագն, տրտմեցան մեծամեծքն, եւ մեղադիր եղեն առն այնմիկ, եւ յղեցին դեսպանսն զկնի նորա՝ մի՛ ապստամբիլ ի նոցանէ, եւ երդնուին նմա ոչինչ առնել նմա չար, եւ ետուն զաշխարհս նորա ի ձեռն Շահնշահի, իբր թէ եղբայր նոցա իցէ. եւ զայս առնէին վասն առաւել հաւատարմութեան։ Իսկ Աւագն գրեաց թուղթ եւ առաքեաց առ խաղանն, թէ՝ «Ի ծառայութենէ քումմէ ոչ եմ ելեալ, այլ ի սպանմանէ փախուցեալ եմ, եւ անսամ քո հրամանիդե։
Եւ մինչ նա յամէր զգալն եւ մնայր պատասխանւոյ մեծ թագաւորին, սոքա զգանձն նորա, որ թաքուցեալ կայր ի բերդորայսն, զամենայնն հանին՝ խոյզ արկեալ։ Եւ դարձեալ պատգամս յղէին մի զկնի միոյ առ Աւագն գալ առ նոսա, զի երկնչէին յարքայէն իւրեանց։
Եւ իբրեւ եկն Աւագն ի զօրն, իսկոյն եհաս հրաման ի խաղանէն առ զօրսն իւր, զի մի՛ ոք իշխեսցէ չար ինչ առնել Աւագին, եւ թուղթ՝ առ Աւագն, եւ պարգեւս նմա, գալ համարձակ եւ մի՛ երկնչիլ։ Ապա մեծարանս արարեալ նմա, հանին արտաքս ի զօրէն զարսն, որք կամէին սպանանել զնա։ Եւ առաքեցին զնա եւ զոմն մի գլխաւոր՝ Տօնղուս-աղա անուն, ընդ նմա, որ եկեալ էր հարկս պահանջել յամենեցունց հրամանաւ ղանին, առ թագուհին վրաց Ռուզուդան, գալ ի հնազանդութիւն մեծի արքային։
Որոց երթեալ առ նա՝ յորդորեցին զնա կալ ի հնազանդութեան մեծ արքային եւ մի՛ երկնչիլ։ Եւ առեալ ի նմանէ զօրս՝ եկին առ առաքիչսն պայմանաւ եւ սիրով խաղաղութեան՝ թագուհւոյն կալ ի հնազանդութեան հանդերձ որդւովն՝ Դաւթաւ մանկամբ, զոր նորընծայ թագաւորեցուցեալ էր, եւ նոցա ոչ ստել ուխտին։
[Լ]
Ցուցաք սակաւիկ մի համառօտիւք, որ ինչ գործեցաւ ընդ աշխարհս ի մոլեկան զօրացն, որ թաթարն կոչի։ Ասասցուք արդ եւ վասն կողմանցն Խաչենոյ եւ որ ինչ անդ գործեցաւ։ Քանզի ընդ ամենայն կողմանս սփռեալ էին զասպատակս իւրեանց, այլ եւ վիճակաւ եւս բաժանեալ, հասին անդ ոմանք ի գլխաւորացն զօրու ծանու եւ զինու եւ ամենայն աղխիւ բանակին, գերեցին եւ սպանին զբազումս՝ որ յարձակ վայրսն։ Ապա մարտիւք մարտեան եւ ընդ գաղթականսն, եւ որ յամուր վայրսն, զոմանս խաբէութեամբ եւ զկէսս բռնութեամբ իջուցին, էր՝ զոր սպանին, եւ էր՝ զոր գերեցին, բայց յոլովքն այն էին, որ ամրացեալ կային յանկասկած վայրսն, զոր վասն դժուարութեան տեղւոյն Հաւախաղաց կոչէին, որք ապաստանեալ յամուրսն, անկասկած կային։
Բայց քանզի ի տեառնէ էր բեկումն, յեղակարծում ժամու գաղտագողի ելեալ՝ մտին յամուրսն, եւ սրոյ ճարակ ետուն զբազմութիւնն, եւ զկէսն գահավէժ արարին։ Եւ ի բազմութենէ անկելոցն ծածկէր երկիրն, եւ արիւնն առու ելեալ՝ իբրեւ զջուր երթայր, եւ ոչ յոք խնայեցին. եւ ոսկերքն եւս յետ բազում ժամակաց իբրեւ զդերբուկս քարանց կուտեալ երեւէին։
Չոգան եւ ի վերայ բարեպաշտ իշխանին Հասանայ, զոր Ջալալն կոչէին։ Քուերորդի էր սա մեծամեծ իշխանացն Զաքարէի եւ Իւանէի, այր բարեպաշտ եւ աստուածասէր, հեզ եւ հանդարտ, ողորմած եւ աղքատասէր, ճգնող յաղօթս եւ ի խնդրուածս, իբրեւ զայնս, որ յանապատս կային. զպաշտօն տունջեան եւ գիշերոյ անխափան կատարէր ուր եւ լինէր՝ իբրեւ զվանորայսն. եւ զյիշատակ յարութեան Փրկչին յաւուր միաշաբաթւոջ յոտանաւոր տքնութեամբ անցուցանէր անքուն. եւ էր յոյժ քահանայասէր եւ ուսումնասէր եւ ընթերցող աստուածային կտակարանացն։
Այլ եւ բարեպաշտուհի մայր սորա, յետ մահուան առն իւրոյ Վախթանկայ, զոր Տանկիկն կոչէին, կարգաւորեաց զերեսին որդիսն իւր՝ զՋալալն եւ զԶաքարէ եւ զԻւանէ, չոգաւ նա ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ եւ զամս բազումս անդ կացեալ մեծաւ ճգնութեամբ՝ զամացուցանէր զամենայն տեսողսն եւ զլսողսն. քանզի ծախեալ զամենայն գոյս իւր՝ զոր ունէր, յաղքատս եւ ի կարօտեալս՝ նման Հեղինէի, կնոջն Աբգարու, եւ ինքն ձեռագործաւ իւրով կերակրէր։ Եւ անդէն մեռաւ, զոր աստուած փառաւորեաց զփառաւորիչն իւր՝ լոյս կամարաձեւ կացեալ ի վերայ գերեզմանին առ ի յորդորել զայլս ի նոյն բարեգործութիւնս։
Այս իմաստուն իշխանս՝ իբրեւ ետես զյարձակումն անօրինացն, ամրացոյց զբնակիչս իւրոյ աշխարհին ի բերդն, որ կոչի Խօխանաբերդ՝ ըստ բարբառոյն պարսից։ Եւ իբրեւ եկին պաշարել զնա, տեսին, զի ոչ էր հնար առնուլ զամուրսն, կոչեն զնա սիրով խաղաղութեան առ իւրեանս։ Եւ նա իմաստաբար հաճեաց զմիտս նոցա։ Յետոյ չոգաւ եւ ինքն առ նոսա բազում ընծայիւք։ Եւ մեծարանս արարեալ նմա, տան զաշխարհն իւր ի ձեռս նորա՝ այլ եւս յաւելուածով, եւ հրամայեն նմա ամի ամի երթալ զկնի նոցա ի գործ պատերազմի եւ միամտութեամբ կալ ի հնազանդութեան նոցա։ Իսկ նա խոհեմաբար կարգաւորեաց զաշխարհ իւր, որ ինչ մարթ էր առնուլ ի պէտս երթեւեկացն, որ գային առ նոսա, թէ կերակուր եւ թէ այլ ինչ, ինքն առնոյր եւ պահէր եւ յիրմէն յաւելուածով տայր նոցա, յորժամ գային առ նա, եւ ոչ նեղէին զաշխարհն, բայց թէ առ նա գային։ Իսկ յայլ աշխարհս զայս ոչ առնէին, այլ ուր եւ հասանէին, ամենայն ուրէք նեղէին զնոսա։
[ԼԱ]
Շինեաց եկեղեցի մի գեղեցկազարդ յօրինուածով գմբեթարդ երկնանման տաճար փառացն աստուծոյ, ուր հանապազ պատարագի գառն աստուծոյ, որ բառնայ զմեղս աշխարհի, ի վանքն, որ կոչի Գանձասար, հանդէպ Խօխանաբերդոյ, ի տեղի շիրմի իւրեանց. եւ յոլով ամս աշխատ եղեն ի նմա։
Եւ իբրեւ առ զաւարտումն, արար նաւակատիս մեծահանդէս առ ի յօրհնել զեկեղեցին։ Անդ էր եւ կաթողիկոսն Աղուանից տէր Ներսէս բազում եպիսկոպոսօք, այլ եւ մեծ վարդապետն Վանական յոլով րաբունիւք։ Անդ էին եւ սուրբ վարդապետքն Խաչենոյ Գրիգորիս եւ տէր Եղիայ՝ հարազատք միմեանց, զոր զարդարեալ էր աստուած երկու մարդով. եւ փոխեցան յաստեացս առ Քրիստոս եւ կան ի պահեստի յաստուածափառ տանն Խադայի. առաջնոյն ի թուիս ՈՁԷ եւ Եղիայի ՈՂԸ. եւ օրհնեցին զեկեղեցին բազում քահանայիւք, որ ասէին զթիւ երիցանցն եօթն հարիւր։
Եւ իբրեւ կնքեցաւ օծմամբ, ճաշ մեծ յօրինեալ. ինքնին իսկ ձեռօք իւրովք պաշտէր զբազմեալսն եւ տուրս տուեալ ըստ իւրաքանչիւր պատուոյ առատութեամբ՝ արձակէր զամբոխն։ Եւ եղեւ այս ի ՈՁԹ թուին հայոց, յաւուր մեծի տօնի Վարդավառին։
Շինեաց եւ կին նորա Մամքան զգաւիթն հրաշալի ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ ինքն զանձն ամենայն առաքինութեան տուեալ՝ ճգնէր հանապազ պահօք եւ աղօթիւք եւ ընթերցասիրութեամբ, եւ կայր ի պատուիրանս տեառն ի տուէ եւ ի գիշերի ըստ գրեցելումն։
[ԼԲ]
Վասն զի յօժարեցաք մեք յիշատակ թողուլ յազգս՝ որ գալոց են, քանզի ակն ունիմք մեք յուսով փրկութեան ի նեղութենէ աստի, որ պաշարեալս է զմեզ, սակաւիկ մի ցուցցուք քննասիրաց զկերպարանս եւ զխօսս նոցա։
Էին տեսլեամբ կերպարանաց դժոխատես եւ ահագնալուր՝ մօրուս ոչ ունելով, բայց ոմանց սակաւ թուով մազս ունելով ի շուրթն կամ ի կլափն. ակն նեղ եւ արագատես, ձայնն նուրբ եւ սուր, բազմակեացք եւ տեւողք։
Յորժամ անկանէր, յաճախ ուտէին եւ ըմպէին անյագ, եւ յորժամ ոչ անկանէր, ժուժկալք էին։ Ուտէին զամենայն կենդանիս՝ զսուրբս եւ զանսուրբս, եւ զմիս ձիոյ առաւել մեծարէին, անդամ անդամ յօշեալ եւ եփեալ, կամ խորովեալ առանց աղի, եւ ապա մանր կոտորեալ եւ թացեալ յաղաջուր, այնպէս ուտէին. ոմանք ի գուճս՝ ըստ նմանութեան ուղտուց եւ կէսք նստելով ուտէին, եւ յուտելն հասարակ բաշխէին տէրանց եւ ծառայից, եւ յըմպելն զղմուզ կամ զգինի, առեալ մի ոմն մեծ ամանով ի ձեռս իւր եւ փոքր բաժակով առեալ ի նմանէ՝ ցանէր ընդ երկինս, եւ ապա յարեւելս, յարեւմուտս, ի հիւսիս եւ ի հարաւ, եւ ապա իւր իսկ ցրուողին զայն սակաւ մի ըմպեալ ի նմանէ՝ մատուցանէր աւագագունին։ Եւ թէ ոք բերէր նոցա կերակուրս կամ ըմպելիս, նախ՝ բերողին տային ուտել եւ ըմպել, եւ ապա՝ ինքեանք ուտէին եւ ըմպէին, զի մի ի մահացու դեղոց ինչ դժրիցին։
Որչափ եւ կամէին՝ կանայս առնէին, բայց զպոռնիկս ամենեւին ոչ ապրեցուցանէին ընդ կանայս իւրեանց. բայց ինքեանք՝ ուր եւ հանդիպէին այլազգեաց, անխտիր խառնակէին։ Եւ գողութեան ատելիք էին, մինչ զի չարաչար մահուամբ սպանանէին։
Եւ պաշտօն ինչ որ գոյր առ նոսա, կամ երկրպագութիւն, բայց ստէպ զանուն աստուծոյ յիշէին յամենայն իրս. զայս թէ զԷէ՞ն աստուծոյ գոհանային, եւ կամ թէ զա՞յլ ոմն աստուած կոչէին՝ մեք ոչ գիտեմք, եւ ոչ ինքեանք եւս։ Բայց սովորաբար զայս ասէին՝ զարքայն իւրեանց ազգակից աստուծոյ. զերկինս առեալ աստուծոյ իւր բաժին եւ զերկիրս տուեալ խաղանին. զի ասէին զՉանգզ ղանն, զհայր խաղանին, ոչ ծնեալ ի սերմանէ առն, այլ լոյս իմն եկեալ յաներեւութից, եւ մտեալ ընդ երդ տանն, եւ ասացեալ մօրն, թէ՝ «Յղասջիր եւ ծնցիս որդի ինքնակալ երկրիե։ Եւ յայնմանէ ասէին ծնեալ զնա։
Զայս պատմեաց մեզ Գրիգոր իշխանն, որդի Մարզպանին, եղբայր Ասլանբէկին, Սարգսի եւ Ամիրային, յազգէ Մամիկոնէից, զոր իւր իսկ լուեալ էր ի մեծ առնէ միոջէ ի կարի աւագացն, որում անուն էր Ղութուննուին, յաւուր միում յուսուցանել նորա զմանկագոյնսն։
Եւ յորժամ ոք մեռանէր ի նոցանէ, կամ սպանանէին, է՛ր զոր բազում աւուր շրջեցուցանէին ընդ իւրեանս, քանզի մտեալ դիւի՝ խօսէր անդուստ բազում բարբաջմունս, եւ է՛ր զոր այրէին, եւ զկէսն թաղէին յերկրի խոր փոսիւք, եւ ընդ նմին դնէին զզէնն իւր եւ զհանդերձն, եւ զոսկի եւ զարծաթ, որ ինչ բաժին իւր էր։ Եւ թէ ի մեծաց ոք լինէր, ի ծառայից եւ յաղախնեայց եւս դնէին ընդ նմա ի գերեզմանի, զի սպաս կալցի ասէին նմա. այլ եւ ձի եւս, զի ասէին անդ պատերազմ սաստիկ լինել։ Եւ զոր յիշատակ կամէին առնել մեռելոյ, ճեղքէին զփոր ձիոյն եւ քարշէին ընդ այն զամենայն միսն առանց ոսկեր. եւ ապա զփորոտին եւ զոսկերսն այրէին հրով, եւ կարէին զմորթ ձիոյն, իբրեւ թէ զամենայն մարմինն ունիցի։ Սրեալ փայտ մի մեծ, հարեալ ընդ որովայնն եւ հանեալ ընդ բերանն, այնպէս վերացուցանէին ի ծառ կամ ի բարձրաւանդակ տեղի ինչ։
Այլ եւ կանայք նոցա կախարդք էին եւ զամենայն ինչ հմայէին. եւ առանց հրամանի կախարդացն եւ դիւթիցն ոչ երթային ի ճանապարհ ուրեք, բայց թէ նոքա հրամայէին։ Այլ եւ խօսք նոցա խժականք եւ անծանօթք ի մէնջ. քանզի կոչէին զանուն աստուծոյ՝ թանգրի, եւ զմարդ էրէ, հարան, եւ զկին՝ էմէ, ափջի, եւ զանուն հօր՝ էչկա՛, եւ զմայր՝ աքա, եւ զեղբար՝ աղա եւ զքոյր՝ աքաճի, եւ զգլուխ՝ թիրօն, եւ զաչս՝ նիտուն, եւ զականջս՝ չիքին, եւ զմօրուս՝ սախալ, եւ զերես՝ յիւզ, նիուր, եւ զբերան՝ աման, եւ զատամն՝ սխուր, սիդուն, եւ զհաց՝ օթմակ եւ զեզն՝ օքար, եւ զկով՝ ունէն, եւ զոչխար՝ ղոյնա, եւ զգառն՝ ղուրղան եւ զայծ՝ իման, եւ զձի՝ մօրի, եւ զջորի՝ լօսա, եւ զուղտ՝ թաման, եւ զշուն՝ նօխայ, եւ զգայլ՝ չինա, եւ զարջ՝ այտքու, եւ զաղուէս՝ հօնքան, եւ զնապաստակ՝ թաբլղայ, թուլայ եւ զհաւ՝ թախեա, եւ զաղաւնի՝ քօքուչին, եւ զարծուի՝ բուրքուի-ղուշ, եւ զջուր՝ ուսուն, եւ զգինի՝ տարասու(ն), եւ զծով՝ նաուր-տանգըզ, եւ զգետ՝ մօրան-ուլանսու, եւ զթուր՝ իօլտու եւ զաղեղ՝ նըմու, եւ զնետ՝ սըմու, եւ զթագաւոր՝ մելիք, եւ զպատրոն՝ նուին, եւ զմեծ պատրոն՝ եքա նուին եւ զերկիր՝ էլ, իրկան, եւ զերկինք՝ գօգայ, եւ զարեգակն՝ նարան, եւ զլուսին՝ սարա, եւ զաստեղս՝ սարղա, հուտուտ, եւ զլոյս՝ օտուր, եւ զգիշեր՝ սոյնի, եւ զգրագիր՝ բիթիքչի, եւ զսատանայ՝ բառահուր, էլէպ եւ զայլ այսպիսի խժական անուանս, զոր ի բազում ամաց մեզ անծանօթ, իսկ այժմ ակամայ ծանուցեալ։ Եւ գլխաւորք երեւելիք, որք յառաջադէմք էին, այսոքիկ են. առաջին մեծ, որ գլուխ եւ հրամանատուն էր ամենայն զօրուն, Չարմաղուն-նուինն, այր իրաւարար եւ դատաւոր. եւ որք աթոռակիցք էին նորա՝ Իսրար-նուինն, Ղութուն-նուինն, Տութուն-նուինն եւ Չաղատայն, որ զօրավարն էր զօրուն, զոր սպանին մուլհեդքն։ Եւ այլ բազում գլխաւորք էին եւ անթիւ զօրք։
[ԼԳ]
Նախախնամողն աստուած, որ զամենեցուն կեալն կամի, նա մարդասիրութեամբ իւրով երեւեցոյց այր մի ի մէջ նոցա՝ երկիւղած եւ աստուածապաշտ, ասորի ազգաւ, որ հայր անուանեալ էր արքային նոցա, զոր խաղանն կոչէին, անուն նորա Սիմէօն, զոր Ռաբան-աթա կոչէին. ռաբանն ասորերէն՝ վարդապետ եւ աթայն թաթարերէն՝ հայր։ Սա իբրեւ լուաւ զանխնայ կոտորումն քրիստոնէից՝ որ ի զօրաց թաթարին, մատուցեալ առ խաղանն՝ խնդրեաց ի նմանէ թուղթ առ զօրսն իւր, զի մի այնպէս առ հասարակ կոտորեսցեն զանմեղ մարդիկ, որք ոչ պատերազմին ընդ նոսա, այլ թողուլ զնոսա, զի ծառայեսցեն նմա։ Իսկ նա զնոյն ինքն առաքեաց մեծ եւ երեւելի շքով՝ գրեալ հրովարտակ առ զօրագլուխսն իւր, զի ամենեքեան անսայցեն հրամանի նորա։
Եւ նա եկեալ, բազում ինչ նպաստ եղեւ քրիստոնէից՝ թափելով ի մահուանէ եւ ի գերութենէ։ Շինեաց եւ եկեղեցիս ի քաղաքս տաճկաց, ուր ոչ իշխէին անուանել զՔրիստոս, ե՛ւս առաւել ի Թաւրէժ եւ ի Նախճաւան քաղաքի, ուր առաւել թշնամիք էին քրիստոնէից, զի ոչ իշխէին յայտնի երեւիլ կամ շրջել քրիստոնեայք, թո՛ղ թէ եկեղեցի կամ խաչ կանգնել։ Իսկ նորա կանգնեալ խաչ եւ եկեղեցի, եւ ժամահար հնչեցուցանել ի տուէ եւ ի գիշերի, եւ յայտնապէս տանել զմեռեալս ի թաղումն խաչիւք վառելովք եւ աւետարանաւ եւ պաշտամամբ. որպէս օրէն է քրիստոնէից. եւ զընդդիմացեալսն մահու վախճանէր։ Եւ ոչ ոք իշխէր հակառակ կալ հրամանի նորա, այլ եւ ամենայն զօրք թաթարին պատուէին զնա որպէս զարքայն իւրեանց, եւ առանց նորա ոչինչ խորհէին կամ առնէին։
Եւ մարդիկ նորա վաճառականք, որք ունէին զտամղա նորա, այսինքն՝ զնշան եւ զգիր, համարձակութեամբ շրջէին ընդ ամենայն աշխարհս, եւ ոչ ոք իշխէր մերձենալ առ այնոսիկ, որք ասէին զանունն Ռաբանին։ Այլ եւ ամենայն զօրագլուխք թաթարին ընծայ մատուցանէին նմա յաւարէ իւրեանց։
Եւ ինքն էր այր պարկեշտ վարուք, նոյնպէս ի կերակուրս եւ յըմպելիս, յաւուրն միանգամ ճաշակէր ընդ երեկս սակաւ ինչ կերակուր։ Այսպէս այց արար աստուած ժողովրդեան իւրում ի նժդեհութեան անդ ի ձեռն առնս այսորիկ։ Եւ զբազումս մկրտեաց նա ի թաթարէ անտի, եւ ամենայն ոք վասն սքանչելի վարուց նորա եւ մեծաշուք պատուոյն զարհուրէր եւ դողայր ի նմանէ։
Եւ յորժամ եղեւ այս գծագրութիւնն, որ յայսմ վայրի, ի ՈՂ թուականի հայոց, ի թագաւորութեանն Հայոց, որ ի կողմանս Կիլիկեցւոց, Հեթմոյ բարեպաշտի, եւ ի զօրավարութեանն եղբօր իւրոյ Սմբատայ քաջի, եւ իշխանաց իշխանի Կոստանդնի հօր նորա, եւ ի կաթողիկոսութեանն սուրբ աթոռոյն Գրիգորի՝ Կոստանդեայ ծերունւոյ եւ առաքինւոյ, որ նստէր ի Կլայն Հռոմայական, եւ յարքեպիսկոպոսութեան տեառն Բարսղի, եղբօր թագաւորին Հեթմոյ, զոր պահէին փոխանորդ սուրբ աթոռոյն կաթողիկոսութեան, եւ յԱղուանից կաթողիկոսութեան տեառն Ներսիսի հեզոյ եւ մարդասիրի, որ յայս աւուրս նստէր ի վանքն, որ կոչի Խամշի, ի գաւառն Միափորի, եւ յարքեպիսկոպոսութեան եղբօր որդւոյ նորա Յովհաննիսի՝ նոր ձեռնադրեցելոյ, եւ ի բռնակալութեան հանուրցս թաթարին, եւ ի ժամանակի կենաց մերոց ամս քառասուն պակաս կամ աւելի։
[ԼԴ]
Արդ ի սկսանել ՈՂԱ թուականին հայոց, գայր հասանէր հրովարտակ ի խաղանէն առ զօրս եւ զօրագլուխս, որ յարեւելս, զօրավար եւ առաջնորդ կացուցանել փոխանակ Չարմաղունին, որ համրացեալ էր, զոմն մի ի զօրացն՝ Բաչու-ղուրչի անուն. նմա անկեալ վիճակն առաջնորդութեան, քանզի հմայիւք վարէին։
Արդ իբրեւ առ նա զիշխանութիւնն, իսկոյն զօր գումարեաց յամենայն ազգաց, որ ընդ ձեռամբ նորա, եւ գնաց յաշխարհն Հայոց, որ ընդ իշխանութեամբ սուլտանին հոռոմոց։ Եւ հասեալ ի Կարին գաւառ՝ պաշարեաց զԹէոդուպօլիս, որ այժմ կոչի Կարնոյ քաղաք, եւ նստեալ շուրջ զնովաւ՝ առաքեաց առ նոսա դեսպանս գալ նոցա ի հնազանդութիւն։ Եւ նոքա ոչ կամեցան գալ, այլ անարգանօք դարձուցին զպատգամաւորսն, եւ ինքեանք ելեալ ի պարիսպն՝ նախատէին զնոսա։
Իսկ նոքա իբրեւ տեսին, եթէ ոչ ողջունեցին զխաղաղութիւն, յամենայն կողմանց բաժանեալ զպարիսպ քաղաքին գլխաւորացն, զի փլուսցեն առ հասարակ։ Եւ նոցա փոյթ յանձին կալեալ՝ կանգնեցին փիլիկուանս բազումս եւ կործանեցին զպարիսպն եւ մտեալ ի ներքս՝ սրոյ ճարակ զամենեսեան տուեալ անողորմաբար. եւ յափշտակեալ զինչսն եւ զստացուածսն՝ հրով այրեցին զքաղաքն։ Եւ զի յոյժ բազմամբոխ էր քաղաքն ի ժամանակին յայնմիկ՝ լցեալ քիստոնէիւք եւ տաճկօք, այլ եւ ամենայն գաւառն անդր հաւաքեալ էր։
Անթիւ գոյին անդ կտակարանք աստուածային գրոց՝ մեծամեծաց եւ փոքունց. զայն առեալ այլազգեացն՝ ծախէին քրիստոնէիցն, որ ի զօրուն էին, զյաճախագինն ընդ դոյզն գնոց։ Եւ նոցա խնդութեամբ առեալ, սփռէին յիւրաքանչիւր գաւառ, բաշխելով յեկեղեցիս եւ ի վանորայս։ Այլ եւ ի գերելոց անտի զբազումս գնեցին՝ զարս եւ զկանայս եւ զմանկտի. զեպիսկոպոսս եւ զքահանայս եւ զսարկաւագունս՝ որքան հնար էր, գնեցին իշխանքն քրիստոնեայք Աւագն եւ Շահնշահն, եւ Աղբուղայն, որդին Վահրամայ, եւ Գրիգոր Խաչենեցի՝ Դօփին որդի, որ էր այր երկիւղած, ի տեառնէ եւ զօրք նոցին, որոց վարձահատոյց Քրիստոս եղիցի. եւ զամենեսեան ազատ արձակեցին, թողլով ի կամս անձանց՝ ուր եւ կայցեն։
Եւ ո՛չ միայն թէ զքաղաքն Կարնոյ աւերեցին, այլ եւ զբազում գաւառս յիշխանութենէ սուլտանին հոռոմոց։ Եւ սուլտանն ոչինչ կարաց օգնել, քանզի ղօղեալ թաքուցեալ էր յերկիւղէ նոցա. այլ եւ վախճանեալ եւս ասէին զնա։ Իսկ զօրն թաթար, իբրեւ գործեաց նա զայս իր, դարձաւ բազում աւարաւ եւ խնդութեամբ յաշխարհն Աղուանից, ի կայս ձմերոցի իւրոյ, յարգաւանդ եւ ի բերրի դաշտն, որ կոչի Մուղան, եւ անդ ձմերեաց։
[ԼԵ]
Մինչդեռ զետեղեալ յապահովս նստեալ կայր զօրն թաթար ընդ դաշտս ամենայն Հայոց եւ Աղուանից, գայր դեսպանս ի Ղիաթադին սուլտանէն՝ խրոխտ եւ սպառնական բանիւք որպէս սովորութիւն է տաճկաց, եթէ՝ «Այսպէս համարեցայք դուք աւերմամբ քաղաքի միոյ, եթէ յաղթեցաք նմա եւ զօրութեան նորա. քաղաքք իմ անթիւք են ի բազմութենէ, եւ զօրաց իմոց չիք համար։ Արդ կա՛ց մնա՛ դու, ուր ես, եւ ես ինքնին եկեալ՝ տեսից զձեզ մարտիւք պատերազմացե։ Եւ այլ բազում բանիւք, որ նման է սոցին, մեծամեծս փքայր։ Եւ զայս եւս ասէր պատգամաւորն, եթէ՝ «Հանդերձեալ է սուլտանն զձմեռն, որ գալոց է զկնի ամարանս, ի դաշտի աստ Մուղան ձմերել կանամբք եւ զօրօքե։
Իսկ նոցա լուեալ՝ ոչ ինչ ըմբոստացան, կամ խրոխտս ինչ խօսեցան ընդդէմ նոցա, այլ միայն զայս պատասխանի ետ գլխաւորն նոցա Բաչու-նուինն, եթէ «Մեծամեծս բարբառեցայք, սակայն ում աստուած տացէ, նորա լիցի յաղթութիւնե։
Եւ այսպէս մի զմիոյ կնի գային դեսպանքն փութացուցանել զնոսա ի մարտ։ Իսկ նոցա ոչինչ շտապեալ, այլ մեղմով գումարեալ զզօրս իւրեանց եւ որք ընդ ձեռամբ նոցա, եկեալ յաշխարհս Հայոց, ի խոտաւէտ վայրս ամենայն աղխիւ, գիրացուցեալ զերիվարս եւ ապա մեղմով մօտ հասեալ, ուր էր բանակ սուլտանին։ Քանզի եւ նա ի վեր էր եկեալ ի տեղւոջէ իւրմէ յաշխարհն Հայոց, որ ընդ իւրով իշխանութեամբ, հուպ ի քաղաքագիւղ մի, զոր Չման-կատուկն անուանեն, անթիւ բազմութեամբ, կանամբք եւ հարճիւք, ոսկւով եւ արծաթով, եւ որ ինչ սպասք էին նորա մեծութեանն, զամենեսեան ընդ իւր բարձեալ՝ բերեալ էր. այլ եւ զբօսանաց աղագաւ՝ սնուցեալ երէս վայրի եւ յայլոց սողնոց բազումս, մինչեւ ի մկունս եւ ի կատուս, զի այնպէս աներկիւղ կամէր զինքն ցուցանել զօրացն։
Իսկ զօրավարն Բաչու՝ ըստ խորագէտ իմաստութեանն իւրեանց, բաժանեալ զզօրս իւր ի բազում առաջս ի ձեռն գլխաւորացն քաջաց եւ զեկամուտ զօրսն, որ յազգաց ազգաց ի նոսա եկեալսն՝ ցրուեալ, զի մի՛ նենգ ինչ գործեսցեն, եւ ընտրեալ յամենեցունց զարիսն եւ զքաջս, յառաջապահս կարգեալ ինքեանց, որք երթեալք հանդիպեցան զօրաց սուլտանին եւ մարտուցեալք՝ ի փախուստ դարձուցին զնոսա։ Փախեաւ եւ սուլտանն մազապուր՝ թողեալ զկահ եւ զկարասի անդէն ի տեղւոջն։ Եւ սոցա զհետ մտեալ՝ կոտորեցին անխնայ զզօրսն, սրոյ ճարակ տուեալ, եւ ապա դարձան ի կապուտ անկելոցն։
Իբրեւ եկն բուն բանակն, տեսին զի փախուցեալ էր սուլտանն, եւ հարեալ զօրք նորա։ Ապա սկսան ասպատակ սփռել ընդ կողմանս կողմանս յաւարի առնուլ, եւ քանդել զբազում գաւառս, եւ ժողովել ոսկի եւ արծաթ, եւ հանդերձս մեծագինս, եւ ուղտս, եւ ձիս, եւ ջորիս, եւ անթիւ անասունս։ Եկին պատեցին զքաղաքն Կեսարիա Կապադովկացւոց, եւ պատեալ պաշարեցին զնա, եւ զի ոչ եղեն ձեռնտու բնակիչքն՝ առեալ բռնութեամբ, ի սուր սուսերի մաշեցին զբնակիչսն, եւ յափշտակեալ որ ինչ ի նմա, եւ թողեալ ամայի զքաղաքն՝ եկին ի Սեբաստիա. եւ զի յառաջագոյն ձեռնտու էին լեալ բնակիչք քաղաքին առ նոսա եւ ընդ առաջ երթեալ ընծայիւք եւ պատարագօք, մարդոյ ոչ մեղան, այլ յափշտակեալ յաւարէ քաղաքին մասն ինչ, յիւրեանց անուն գրաւեալ զքաղաքն, վերակացուս կացուցեալ՝ դարձան։
Եւ եկին պաշարեցին զԵզնկայն եւ բազում մարտիւք մարտեան ընդ նմա. եւ բնակիչք քաղաքին բազում հարուածս հասուցեալ ի վերայ զօրացն թաթարին։ Ապա սկսան խաբէութեամբ արտաքս կոչել՝ սիրոյ աղագաւ, եւ նոցա հաւանեալ եկին, քանզի ոչ ունէին ուստեք օգնական։ Որոց սուր ի վերայ եդեալ, կոտորեցին առ հասարակ զարս եւ զկանայս, եւ սակաւ մանկունս եւ աղջկունս ապրեցուցեալ՝ վարեցին ի գերութիւն եւ ի ստրկութիւն։
Եւ այսպէս բազում գաւառս եւ աշխարհս աւերեալ եւ գերեալ, եկին ի քաղաքն, որ կոչի Տիւրիկէ։ Իբրեւ գիտացին բնակիչքն, եթէ անհնար է զդէմ ունել նոցա պատերազմաւ, կամաւ ձեռնտու եղեն նոցա. յորոց առեալ ինչս բազումս, թողին զքաղաքն առանց վնասու եւ դարձան բազում աւարաւ եւ մեծաւ խնդութեամբ ի կայս ձմերոց իւրեանց, որ ի Հայս եւ որ յԱղուանս, ողջանդամ եւ առանց վնասու, զի ի տեառնէ էր խորտակումն ամենայն ազգաց եւ կործանումն նոցա։ Բայց քրիստոնեայքն, որք էին ընդ նոսա զինուորեալք, զբազումս ազատեցին ի գերելոցն, ո՛ր յայտնի եւ ո՛ր ի ծածուկ, զքահանայս եւ զկրօնաւորս. մանաւանդ մեծամեծ իշխանքն՝ Աւագն եւ Շահնշահն, Վահրամ եւ որդի իւր Աղբուղայն, եւ խաչենեցիքն՝ Ջալալն Հասան, եւ զօրք իւր, եւ ազգականքն, եւ Գրիգոր, Դօփին, որդի, մօրաքուեր որդի Ջալալին, եւ այլ իշխանքն եւ զօրք նոցին ըստ կարի իւրեանց։ Եւ այս եղեւ ի ՈՂԲ թուականիս հայոց։
[ԼԶ]
Իբրեւ այս գործեցաւ, Հեթում արքայ, որ աշխարհին Կիլիկեցւոց եւ այնոցիկ նահանգաց իշխէր, յորժամ ետես, եթէ պարտեցաւ սուլտանն առաջի նոցա, առաքեաց առ նոսա դեսպանս եւ պատարագս արժանաւորս՝ դնել նոցա ընդ նմա ուխտ խաղաղութեան, եւ նմա կալ նոցա ի հնազանդութեան։ Որք եկեալ ի մեծ դուռն, յանդիման եղեն Բաչու-նուինին եւ Ելթինայ խաթունին, կնոջ Չարմաղունին եւ այլ մեծամեծ աւագանւոյն՝ միջնորդութեամբ իշխանին Ջալալին։ Եւ իբրեւ լուան զպատգամս արքային, տեսին եւ զընծայսն, խնդրեցին ի նմանէ տալ ի ձեռս նոցա զմայր սուլտանին, զկին եւ զդուստր, որք գաղթականութեան աղագաւ անդ փախուցեալ էին։
Եւ իբրեւ լուաւ արքայ Հեթում, յոյժ տրտմեցաւ եւ ասէ. «Լա՛ւ էր ինձ, եթէ զորդի իմ՝ զԼեւոն, խնդրեալ էին յինէն, քան թէ զնոսաե։ Այլ քանզի երկնչէր ի նոցանէ, զի մի՛ մեծ չարեաց պատճառ լիցի այն, յակամայ կամաց ետ ի ձեռս նոցա, այլ եւ ընծայս բազումս այնոցիկ, որ եկեալ էին տանել զնոսա, որք բերեալ ցուցին Բաչուին եւ այլոց գլխաւորացն։ Որք իբրեւ տեսին՝ ուրախ եղեն եւ մեծարանօք յարգեցին զդեսպանսն արքայի, եւ կարգեցին նոցա ռոճիկս եւ երիվարաց նոցա՝ զժամանակս ձմերանն, զի ի լինել գարնանոյն ընդ նոսին երթիցեն յաշխարհն իւրեանց։ Հաստատեցին եւ սէր ընդ արքայի, ետուն եւ գիր ըստ դենին իւրեանց, զոր էլ-տամղայն կոչէին։
Եւ այսպէս սպասէին՝ մնալով եղանակին գարնան, յորում միւսանգամ երթիցեն ի վերայ սուլտանին եւ աշխարհի նորա։
[ԼԷ]
Արքայն Լեւոն մինչ կենդանի էր, էր բերդ մի ի նորա աշխարհին յոյժ անառիկ, որում անուն էր Լամբրօն։ Եւ իշխանն, որ տիրէր բերդին, ապստամբեաց ի նմանէ, որում անուն էր Հեթում։ Եւ նա բազում անգամ ջանացեալ ոչ կարէր նուաճել զապստամբն։ Ապա յետոյ խորամանկութեամբ խաբեալ զնա խնամութեան աղագաւ, որպէս թէ տացէ զդուստր եղբօր իւրոյ՝ որդւոյ նորա Օշնի ի կնութիւն, ըմբռնեալ զնա եւ զորդիս նորա չարչարեալ, ետուն ի նա զամրոցն։ Եւ նորա առեալ՝ եդ ի նմա զմայր իւր զտիկնաց տիկինն եւ գրեաց նզովս՝ «Ո՛չ եւս տալ զնա այլ ումեք իշխանին, բայց միայն արքունի լիցի, զի հանապազ, ասէ, տեարքն նորա ապստամբ են լեալ վասն ամրութեաննե։
Իբրեւ վախճանեցաւ Լեւոն, եւ թագաւորութեան նորա իշխէր դուստրն Զապէլ, Կոստանդին իշխանաց իշխանն ընդ իւր միաբանեալ զկաթողիկոսն Յովհաննէս եւ զայլ իշխանսն՝ թագաւորեցոյց զորդին իւր. զՀեթում, մանուկ տիօք, ածեալ զնա այր դստերն Լեւոնի փոխանակ որդւոյ բրնձին, զոր ըմբռնեալ եդին ի բանտի։ Կամեցաւ թիկունս օգնականութեան իւր առնել զորդին Հեթմոյ՝ զԿոստանդին համանուն իւր, զորդին Հեթմոյ, զաներն իւր. եւ տայ ի նա զԼամբրօնն՝ զսեփականն իւրեանց, եւ եդ զնա թագադիր որդւոյ իւրոյ։ Իսկ նա յետ աւուրց ինչ՝ ըստ հայրենի սովորութեանն իւրեանց՝ ապստամբեաց ի քուերորդւոյ իւրոյ՝ յարքայէն Հեթմոյ։ Եւ թէպէտ շատ ջանաց Կոստանդին, հայրն արքայի, եւ ինքն իսկ արքայ, ոչ կարաց ածել զնա ի հաւանութիւն հնազանդութեան, զի ձեռն ետ նա ի սուլտանն հոռոմոց եւ այսպէս կայր ապստամբ։
Իբրեւ փախեաւ սուլտանն հոռոմոց ի թաթարէն, արքայն զամենայն գիւղս եւ զանդաստանս Լամբրօնին արար ի ներքոյ հրամանաց իւրոց, եւ միայն մնաց նմա բերդն, որ ապստամբեալ էր։ Ապա յղեաց Կոստանդին դեսպանս առ արքայն՝ խնդրել զհաշտութիւն եւ տալ զորդիս իւր արքայի ի ծառայութիւն, եւ ինքն մնալ ի բերդին։ Եւ արքայ ոչ կամեցաւ։ Երկիցս եւ երիցս յղեաց, եւ արքայ, եւ հայր իւր նոյնպէս ոչ կամեցան։
Ապա գնացեալ Կոստանդնի ի Կօնն, առեալ զօրս սուլտանին հոռոմոց, որք յայնժամ թշնամիք էին արքայի, զի ետ զմայր սուլտանին հոռոմոց ի թաթարն, գայ յեղակարծ ժամու, մինչդեռ ցրուեալ էին զօրքն արքունի յիւրաքանչիւր տեղիս, եւ մտեալ յաշխարհն՝ աւերեաց զբազում աւանս եւ զագարակս այրմամբ եւ սպանմամբ եւ գերութեամբ, զբազում քրիստոնեայս կոտորեալ եւ կողոպտեալ եւ այսպէս բազում չարիս անցուցեալ ընդ աշխարհն քինահանութեամբ։
Իսկ արքայ՝ իբրեւ ետես զայն չարիս, ժողովեալ զզօրս իւր, արիութեամբ հասեալ ի վերայ բազմութեանն՝ սրոյ ճարակ ետ զամենեսին։ Եւ փախեաւ միայն ապստամբ իշխանն եւ սակաւք ընդ նմա։ Այսպէս եօթն անգամ հարաւ ի նմանէ, ապա եմուտ յամրոց իւր եւ ոչ իշխէր համարձակիլ յաջ կամ յահեակ։
[ԼԸ]
Բազմահնար եւ խորամանկ ազգն նետողաց յոլով անգամ յղեցին առ թագուհին վրաց Ռուզուդան գալ առ ինքեանս, կամ տալ զորդի իւր զԴաւիթ մանուկ զօրօք առ նոսա։ Իսկ նա զայս ոչ արարեալ՝ տայ սակաւ զօրս. եւ ի ձեռն Աւագին, որդւոյն Իւանէի, որ էր ընդ թաթար զօրուն, յղէ առ նոսա ասելով. «Մինչ չեւ է եկեալ դեսպանն իմ, զոր յղեցի առ խաղանն, արքայն ձեր, ոչ կարեմ գալ առ ձեզե։
Իսկ նոքա իբրեւ հարին զսուլտանն հոռոմոց՝ զփեսայ նորին, եւ առին զյոլովս ի քաղաքաց նորա, առաքեցին առ նա պատգամաւորս՝ զիշխանն Վահրամ, գալ նոցա ի հնազանդութիւն։ Եւ նա ի գալն եբեր ընդ իւր զորդի Գիորգեայ Լաշայի՝ թագաւորին վրաց, զեղբօր Ռուզուդանայ թագուհւոյ, զոր յղեալ էր զհետ դստերն իւրոյ առ սուլտանն հոռոմոց դաւով, զի կորուսցէ զնա, զի մի նենգ ինչ գործեսցէ թագաւորութեանն. եւ էր առ սուլտանին յարգելս։
Եւ բերեալ Վահրամայ, ծանոյց թաթար զօրուն, թէ՝ «Որդի արքայի մերոյ է եւ տարապարտ զրկեալ է ի տերութենէ իւրմէե։ Իսկ նոքա հակառակ հօրաքեռ իւրոյ թագաւորեցուցեալ զնա՝ հրամայեցին ըստ օրինի քրիստոնէից՝ օծանել զնա, եւ կալ ամենայն իշխանաց հօր նորա նմա ի հնազանդութեան, եւ նստել ի Տփխիս քաղաքի։ Եւ առեալ զնա մեծամեծ իշխանացն, որք էին հնազանդ թաթարին, Աւագին, որ զօրավարն էր, եւ Շահնշահի՝ որդւոյ Զաքարիայի, եւ Վահրամայ եւ որդւոյ իւրոյ Աղբուղային, տարեալ ի Մծխիթայ, կոչեցին եւ զկաթողիկոսն վրաց եւ օծին զնա թագաւոր։ Եւ էր անուն նորա Դաւիթ։
Իսկ հօրաքոյր նորա Ռուզուդան՝ իբրեւ լուաւ զայն, փախեաւ յԱփխազէթ եւ ի Սուանէթ որդւովն իւրով միւս Դաւթաւ, եւ յղեաց դեսպանս առ միւս զօրագլուխ թաթարին, որում անուն էր Բաթու, ազգական ղանին, որ իշխէր ի վերայ այնց զօրաց, որք էին ի Ռուզք, եւ յՕսէթք, եւ ի Դարբանդ, քանզի նա էր յետ ղանին, կալ նմա հնազանդ։ Եւ նա հրամայեաց նմա նստել ի Տփխիս, եւ սոքա ոչ ընդդիմացան, քանզի ընդ աւուրս ընդ այս մեռեալ էր ղանն։
[ԼԹ]
Մինչդեռ զետեղեալ նստեալ կայր զօրն թաթար ի ձմերոցս ի դաշտս Հայոց եւ Աղուանից, Ռաբանն Ասորի, զոր վերագոյն յիշեցաք, լուաւ վասն կաթողիկոսին Աղուանից եւ ծանոյց Ելթինայ խաթունին՝ կնոջ Չարմաղունին, որ վարէր զիշխանութիւնն նորա յետ համրանալոյն, եթէ՝ «Գլխաւորն քրիստոնէից կողմանցս այսոցիկ գաղտութեամբ նստեալ կայ եւ ոչ տեսանէ զմեզե։ Յղեցին առ նա, եթէ՝ «Ընդէ՞ր դու միայն ոչ տեսանես զմեզ. ե՛կ վաղվաղակի առ մեզ. եւ թէ կամաւ զայդ ոչ առնես, յակամայ ածցուք զքեզ նախատանօքե։
Իսկ նա, քանզի նստէր ի գաւառն Միափորոյ, ի վանքն, որ կոչի Խամշի, եւ էր ընդ իշխանութեամբ Աւագին, առանց զնա հարցանելոյ ոչ իշխեաց երթալ, զի մի՛ ծանր թուեսցի երթն նորա։ Թաքեաւ ի նոցանէ եւ ասաց պաշտօնէիցն պատճառել, թէ ոչ է ի տան, այլ երթեալ է առ Աւագն։ Եւ նոքա երկիցս եւ երիցս յղեցին սպառնալեօք գալ առ նոսա։
Ապա հրաման առեալ յԱւագէն, չոգաւ առ նոսա ի դաշտն Մուղան ընծայիւք ըստ կարին, բայց ոչ հանդիպեցաւ անդ Ռաբանն, զի գնացեալ էր նա ի Թաւրէժ. այլ գնացեալ ի մեծ դուռն, յանդիման լինի Ելթինայ խաթունին։ Եւ նորա սիրով ընկալեալ զնա, մեծաւ մեծարանօք պատուեաց՝ ի վերոյ նստուցեալ ամենայն մեծամեծացն, որք հաւաքեալ էին առ նա յաղագս հարսանեաց որդւոյ նորա Բօրա-նուինի. խանզի առեալ էր նորա զդուստր ուրումն մեծի՝ Ղութուն-նուին կոչեցելոյ կին որդւոյ իւրոյ. եւ զդուստր իւր տուեալ էր կին միւս աւագագունի՝ Ուսուռ-նուին կոչեցելոյ։ Եւ տօն մեծ էին առ նոսա աւուրքն այնոքիկ ուրախութեան հարսանեացն։ Վասն որոյ ասէ ցկաթողիկոսն՝ «Ի շնորհաւոր աւուր եկիրե։ Եւ նա իմաստաբար պատասխանեաց, թէ՝ «Եւ ես իսկ ընտրեցի զաւուրս զայսոսիկ ուրախութեան ձեր եւ ապա եկիե։
Իսկ նա յանձնեաց զնա եւ զպաշտօնեայս իւր յեղբայրս իւր՝ ի Սադեղ-աղայն եւ ի Գորգոզն, որք էին քրիստոնեայք հաւատով, նորոգ եկեալ յաշխարհէն իւրեանց՝ մինչ ինքն հոգասցէ զհոգս հարսանեացն զաւուրս ուրախութեան։ Որք առեալ մեծաւ պատուով պատուէին զնա։
Եւ իբրեւ սակաւ մի պարապեցաւ ի հոգոցն, ետուն նմա պարգեւս եւ էլ-տամղայս, զի մի՛ ոք նեղեսցէ զնա, ետուն նմա մողալ թաթար առաջնորդ, որ տարեալ շրջեցոյց զնա յաշխարհն Աղուանից ի վիճակ իւր, զի յոլով ժամանակք էին, որ ո՛չ նա եւ ո՛չ որք յառաջ քան զնա, ո՛չ իշխէին շրջիլ ընդ վիճակեալս իւրեանց յաղագս արիւնարբու եւ գազանաբարոյ ազգին տաճկաց։ Իսկ նորա շրջեալ ընդ վիճակեալսն՝ դարձաւ անդրէն խաղաղութեամբ ի տեղի իւր, ի վանսն Խամշի։
[Խ]
Դարձեալ ի մտանել ամին երկրորդի փախուցանելոյ զՂիաթադին սուլտանն, խաղացին գնացին ընդ կողմանս Բզնունեաց, ի քաղաքն Խլաթ, եւ առեալ զնա՝ տան ի ձեռս Թամթայ՝ քուեր Աւագին, որ էր յառաջ տէր լեալ քաղաքին, մինչ կին էր նա Աշրափ Մելիքին, եւ գերեցաւ ի խորազմեցի սուլտանէն Ջալալադնէն. եւ ի նոցունց դարձեալ առաւ գերի եւ առաքեցաւ առ ղանն, եւ եկաց անդ զյոլով ամս։
Եւ իբրեւ առաքեաց թագուհին վրաց Ռուզուդան զիշխանն Համադօլայ դեսպան առ ղանն, եւ ի դարձին իւրում Համադօլայն խնդրեաց ի ղանէն զԹամթի եւ եբեր ընդ իւր հրովարտակօք ի ղանէն. զի՝ զոր ինչ լեալ իցէ նորա, մինչ կին էր Մելիք Աշրափին, տայցեն ի նա։
Եւ նոքա արարեալ զհրամանս արքային իւրեանց. տան ի ձեռս նորա զԽլաթ եւ զգաւառսն՝ որ շուրջ զնովաւ, եւ ինքեանք ասպատակ սփռեալ ընդ կողմանս կողմանս ի Միջագետս Ասորւոց, յԱմիթ եւ յՈւռհայ եւ ի Մծբին եւ ի Շամբին երկիրն, եւ յայլ բազում գաւառս, դարձան ունայն. զի թէպէտ ոչ ոք ել ընդդէմ նոցա պատերազմաւ, սակայն վասն տօթոյն ամարայնւոյ բազումք ի նոցանէ խորշակահար լեալ, մեռան՝ մարդ եւ երիվար։
Եւ եկեալ ի տեղի իջաւանի իւրեանց, դադարեցին զաւուրս ձմերայնւոյն։ Եւ տան հրաման վասն շինութեան քաղաքին Կարնոյ՝ Թէոդուպօլեայ։ Եւ ժողովեցան ցրուեալքն եւ ղօղեալքն եւ զերծեալքն ի գերութենէ. կոչեցին եւ զեպիսկոպոս քաղաքին՝ զտէր Սարգիս, զոր եբեր իշխանն Շահնշահ՝ որդին Զաքարէի, եւ չոգաւ։ Եւ սկսան վերստին շինել զաւերեալ եւ զկործանեալ քաղաքն։
[ԽԱ]
Իսկ առաքինի կաթողիկոսն Հայոց Կոստանդին իբրեւ ետես զաւեր աշխարհիս Հայոց եւ զտառապանսն, զոր կրէին ի հարկահանացն եւ ի զօրաց թաթարին, եւ մտախոհ եղեալ իմացաւ, եթէ մեղքն են այսմ ամենայնի պատճառ, զի ամենայն մարդ խնամով ի չարիս խոկայր գործել զհաճոյս կամաց իւրոց։ Զի կարգ ամուսնութեան սուրբ օրինացն բարձաւ, եւ հեթանոսօրէն արիւն ընդ արիւն խառնէին՝ զազգականսն առնելով. եւ զո՛ր կամէին թողուին, եւ զո՛ր կամէին առնուին. եւ պարկեշտութեան պահոց փոյթ ինչ ոչ առնէին. ընդ հեթանոսս խառնակէին անխտիր. նաեւ որ մեծն է քան զամենայն չարիս, զի եպիսկոպոսք արծաթով առնէին ձեռնադրութիւն՝ զպարգեւսն աստուծոյ անարժանից ծախելով. եւ զմանկունսն եւ զտգէտսն որ ոչ մարթէին ուղղակի խօսել առաջի մարդկան. միջնորդ ընդ աստուած եւ ընդ մարդիկ կացուցանէին։ Եւ անարժան քահանայք եւ պոռնկեալք, եւ յայտնի բոզս նստուցեալ, առնէին քահանայագործութիւն եւ այլ բազում չարիս, զոր գործէին ի մեծամեծաց մինչեւ ցփոքունս, ըստ այսմ, թէ՝ «Քահանայքն եւ ժողովուրդքն ի միասին յիմարեցան, կշտամբիչ ոչ ոքե։
Վասն այսր պատճառանաց փութացաւ գրել թուղթս շրջաբերականս եւ կանոնս համաշխարհականս։ Առաքեաց ընդ թղթոյն եւ զիմաստուն եւ զհանճարեղ վարդապետն զՎարդան, որ աղօթականութեան աղագաւ երթեալ էր յԵրուսաղէմ երկրպագել սուրբ տեղեացն տնօրէնութեան եւ շրջեալ ընդ սրբոց տեղիս եւ եկեալ յաշխարհն Կիլիկեցւոց առ քրիստոսապսակ արքայն Հեթում եւ առ նորին եղբարս. չոգաւ եւ առ կաթողիկոսն, զոր տեսեալ՝ ուրախացաւ յոյժ, եւ առ իւր պահեալ յոլով ժամանակս, սիրով կապեալ ընդ նմա, զի ոչ կամէր երբէք մեկնիլ ի նմանէ։
Վասն այսր պիտոյիցս արձակեաց զնա եւ յիւրոց սպասաւորացն ընդ նմա, գրեալ յամենայն քաղաքս, եւ յաւանս, եւ ի վանորայս երեւելիս, եւ յիշխանս փառաւորս, զի մի անփոյթ առնիցեն զսահմանացն եդելոց, որ վասն հոգւոց նոցա փրկութեան. եւ զի ծերացեալ էր նա, զվարդապետն փոխանակ իւր ընդունիցին։ Եւ գրեալքն ի նմանէ էին այսոքիկ։
[ԽԲ]
Ազդմամբ խնամոց ամենակալ հոգւոյն աստուծոյ այս գիր ձեռին իմոյ՝ Կոստանդեայ ծառայի Քրիստոսի եւ շնորհօք նորին կաթողիկոսի ամենայն Հայոց, զոր գրեցի յուսով հոգւոյ իմոյ առ Հայաստանեայսդ ընդհանուր լրման կողմանցդ Արեւելից. նախ՝ առ սրբազան եպիսկոպոսունսդ, եւ ապա՝ առ երկնագումար վանորայսդ, եւ առ մենաստանսդ ճգնաւորացն քրիստոսազդեցից՝ առ բանին սպասաւորսդ, եւ զգուշակենցաղ առաջնորդսդ, եւ միայար եղբայրութիւնսդ, այլ եւ քրիստոսասէր իշխանսդ, եւ ազնուական ազատսդ, եւ որ ընդ ձեռամբ ձեր են պատուական քահանայսդ, եւ քրիստոսազարդ ժողովրդականսդ՝ արս եւ կանայս, ծերս եւ տղայս, եւ առ ամենայն հասակի հօտդ աստուծոյ, որ էք ընդ իշխանութեամբ գաւազանի սրբոց առաքելոցն Թադէոսի եւ Բարդուղիմէոսի եւ մեծավաստակ նահատակին Լուսաւորչին մերոյ Գրիգորի, զորս ետ ինձ ողորմութիւն աստուծոյ յորդեգրութիւն հոգեւոր եւ պարգեւական զաւակս. զորս եւ ողջունեմ երկնաւոր պարգեւօք, եռափափագ կարօտիւ եւ ծնողական սիրով ի հովանիս խնամոց ամրապահ սրբոյ երրորդութեանն, եւ զօրութեամբ աստուածընկալ սրբութեանցս եւ շնորհաց հայրապետական աթոռոյս, այլ ընդ իս առեալ զամենայն սուրբս ի բարեխօսութիւն աղօթեմ առ աստուած՝ արտաքոյ լինել ձեզ ամենայն անախորժելի պատահարաց կրկին տեսակօք։
Գիտութիւն լիցի ձեզ, զի պարտական գթովք հոգամք զձեզ զտիւ եւ զգիշեր եւ հաղորդիմք կրից ձերոց խնդականացս՝ ըստ հայրենի օրինաց եւ հրամանաց սրբոց պատուիրանաց, որ եւ ըստ յաճախելոյ յանցանաց մերոց ի վաղ ժամանակաց, յաճախեաց տրտմականն մասն ի հարուածս գաւազանի ցասմանն աստուծոյ, եւ արբոյց մեզ տէր մրուր ուշաբարձ եւ արտասուս չափով ի վիշտն, զոր կրեաց աշխարհդ այդ՝ կոտորումն, կողոպուտ եկեղեցեաց, հոգեւոր գանձուց, մարմնական տանց եւ գոյից, մանաւանդ ի գերութիւն գառանցն Քրիստոսի, մերոց աղեաց եւ անդամոց, յորոց վերայ կարօտացաք գետաբուղխ արտասուաց եւ խաւարատան սենեկաց, թափել զդառն կսկիծ վիրին մեր ի խորոջ ժողովեալ։ Եւ քանզի տեառն էր պատուհասն, որոյ «բազում են գթութիւնք նորաե <Բ Թագ. ԻԴ 14, Ա Մն. ԻԱ 13>, «ո՛չ ըստ մեղաց մերոց աար մեզ տէր, եւ ո՛չ ըստ անօրէնութեան մերում վճարեաց մեզե <Սաղ. ՃԲ 10>, այլ պահեաց զմեզ գթութիւն նորա՝ զմնացորդ նշխար յիշատակի, եւ սերմն զաւակի աճման հայկական զարմից, եւ ճիռ օրհնութեան ողկուզաց հայրատունկ որթոյն՝ քրիստոսարկու ուռոցն. որոց համբաւ աճման եւ զարգացման որդեկաց մեր մնացելոց, եւ կարկատման եւ վերստին շինուածոյ աւերեալ տեղեացդ, առ սակաւ սակաւ թափէ զտրտմութիւն մեր, եւ փարատէ զմութ սգոյն ձեր ի դիմաց մերոց. եւ կազդուրեալ մխիթարիմք, եւ կանգնեալ գոհանամք զաստուծոյ, հարկանողի եւ բժշկողի ձեռին նորա՝ տալով օրհնութիւն յաւիտեանս։
Բայց եւ երկիւղ կասկածանաց առաջիկայ ժամանակին ոչ թողու զիս. քանզի նոյն նիւթ բարկութեանն աստուծոյ մեղքն մեր՝ ի մեզ հաստատեալ է յեկամուտ չարեաց որոմանցն ցանողի՝ գտանելով առ մեզ, յեկեղեցիս, եւ յիշխանս, եւ յիշխեցեալսն. եւ գտանիմք արտաքոյ կանոնաց՝ սահմանաց հարցն մեր առաքելոց եւ հայրապետաց։ Եւ վասն այս հարկի մեծագունի ցանկացայ խնդրել ճանապարհ եւ անձամբ գալ, զգուշութիւն առնել հօտիդ իմոյ Քրիստոսի աստուծոյ յիս վստահացեալ ժողովրդեանդ՝ աղաչանօք եւ բանադրութեամբ, եւ սպառնալեօք, եւ ամենայն հնարիւք հանել ի ձէնջ զտեսակ ատելի դիմաց չարին, որ են մեղք, եւ երկնել զձեզ վերստին ցաւօք՝ մինչեւ նկարեսցի Քրիստոս ի ձեզ։
Ունէի եւ այլ պատճառս հարկաւոր գալստեան իմոյ, զի այր ծեր եմ ես, եւ հասեալ ի դուռն գերեզմանի, եւ կարօտիմ ի կատարածի կենաց իմոց տեսանել զորդեակսդ իմ ի տէր, տալ ձեզ զյետին օրհնութիւն, եւ պահանջել ի ձէնջ աղօթս եւ պատարագս թոշակ ճանապարհի իմոյ առ Քրիստոս, եւ լինել ձեզ ինձ յիշատակ բարի, անուանի վարուք եւ անսխալ կրօնիք առաջի աստուծոյ։ Եւ քանզի ժամանակս այս կասկածոտ եւ սխալական, այսմ ինձ ոչ ներեաց անձամբ գալ եւ կատարել զբաղձանս իմ։ Ապա այլովք հնարիւք հաստատեաց աստուած զսիրտ իմ զարհուրեալ. եւ առաքեցի առ ձեզ զարդիւնական վարդապետդ զՎարդան փոխանակ անձին իմոյ, զոր ետ ինձ նախախնամութիւնն աստուծոյ՝ ձգելով առ իս ի կողմանց ձերոց ի հինգ ամաց հետէ, զոր իբրեւ տեսի եւ ճանաչեցի ըստ կարի, կապեցի զդա միջնորդութեամբն աստուծոյ ընդ անձին իմոյ կենօք եւ մահու, մեծաւ հարկիւ եւ սիրով բեւեռեալ ընդ իս յաւիտեան։
Իսկ վասն մեծ եւ հարկաւոր կարեաց երկոցունց, զոր գրեցի վերագոյնն, առաքեցի զդա առ ձեզ յուսովն աստուծոյ լնուլ զտեղի իմ ո՛չ ի դորա կամաց եւ ի խնդրոյ, այլ յիմմէ սրտէ եւ ի կամաց յօժարեցուցեալ եւ ի հրամանէ հարկեալ։ Եւ որպէս անդամ ի մարմնոյ կենդանւոյն՝ հատեալ ցաւօք, որ ունի զիմ սիրտ եւ զբան յամենայն իրս ի պատեհ պատուիրանացն աստուծոյ, եւ գայ բերէ առ ձեզ սահման չափաւոր եւ դիւրագործ՝ քաղեալ ի կանոնաց եւ ի հրամանաց հարցն սրբոց՝ ի պէտս եկեղեցականաց եւ աշխարհականաց։ Զոր աղաչեմ բարեխօսութեամբ սրբոց, եւ փոխանակ ասեմ զանձն իմ, զի ընդունիցիք զդա սիրով, զհրամայեալսն գրոց սրբոց, եւ կատարեցէք ի փրկութիւն ձեզ եւ յանդատապարտութիւն ատենին աստուծոյ։ Իսկ եթէ ստունգանիցէ ոք եւ ոչ ընկալցի եւ կատարեսցէ, մեղս առցէ աններելիս, եւ արիւն իւր եւ կործանումն աշխարհի պահանջեսցի ի նմանէ առաջի ատենին ահաւորի եւ մեծի։
Բայց մեծ յուսով եմ յաստուած չընդդիմանալ ումեք իւրում կենաց եւ փրկութեան եւ ի հաւանելոցդ պահանջեմ աղաչանօք՝ փոխել իւրաքանչիւր ումեք զթուղթդ կանոնական եւ պահել զգուշութեամբ յաւիտեան, եւ ամենայն ումեք գիտելի առնել, եւ զիմ առաքեալ թուղթդ ձեռնագրել ամենայն եպիսկոպոսացդ եւ առ իս առաքել ձեռօք իմոյ վարդապետիդ։ Այլ եւ ամենայն պաշտելի եւ երկրպագելի սրբութիւնդ իմովս երեսօք ընկալցին զերկրպագութիւն եւ աղօթս՝ դիմօք Վարդան վարդապետիդ իմ, եւ ձերովդ։ Նոյնպէս ընկալարուք եւ դուք՝ որպէս յիմմէ սրտէ եւ ի հաւատոյ, բերանով դորա զհայցուածս աղօթից եւ պատարագաց, զոր մաղթեմ՝ յուսալով ի մեծէ եւ ի փոքուէ, ի քաւութիւն պարտեաց յանցանաց իմոց. քանզի որպէս հարք պարտին որդւոց գութ եւ օրհնութիւն, նոյնպէս եւ որդիք օրէնս ունին զպարտս հօրն վճարել։
Եւ ես լի հաւատով, տարածմամբ ձեռաց իմոց խնդրեմ յաստուծոյ միջնորդութեամբ կենսակիր սրբոցն եւ աղօթիւք երանուհւոյ աստուածածնին եւ ամենայն սրբոց, զի ամենայն աստուածաշարժ պարգեւք եւ օրհնութիւնք եւ շնորհք, զոր ետ հայրն երկնաւոր որդւովն եւ սուրբ հոգւովն աշխարհի եւ եկեղեցւոյ, եւ եկն ի հարց յորդիս, եւ այն ամենայն եկեսցէ եւ հանգիցէ յոգիս ձեր, եւ յեկեղեցիս ձեր, եւ յաշխարհդ, եւ յիշխանութիւնդ, եւ ի հոգիս ննջեցելոց ձերոց՝ ի հանգիստ նոցա, եւ կենդանեաց՝ ի փրկութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ. յաճումն եւ ի բազմանալ նորոյս Իսրայէլի՝ քրիստոսական հօտիդ, առաւել քան զբազմութիւն եւ զպայծառութիւն աստեղաց։ Օրհնեսցին երկնաւոր շնորհօք ամենայն գոյք ձեր՝ կայուն եւ գնայուն, եւ պարարտասցին եւ պտղաբերեսցեն անդաստանք ձեր եւ այգեստանք ձեր, եւ ամենայն պտղաբերք երկնաւոր ցօղովն եւ շնորհօք աստուծոյ լցելովք, յորոյ վերայ ասասցեն ամենայն մերձաւորք աստուծոյ՝ երկնաւորք եւ երկրաւորք՝ «Եղիցի՛, եղիցի՛ե։ Ողջ լերուք, եւ անյարմար գրոյս անմեղադիր լիջիք, զի փափագեցի իմովս ձեռամբ գրել առ ձեզ։
Գրեաց եւ միւս եւս թուղթս կանոնականս եկեղեցականաց եւ առաքեաց ընդ շրջաբերական թղթին ի ձեռս նոցունց՝ այսպէս։