Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց · 3/3

[ԽԳ]

«Կոստանդին ծառայ Քրիստոսի եւ շնորհօք նորին կաթողիկոս ամենայն հայոց, օրհնութեամբ եւ ողջունիւ եւ սիրովն աստուծոյ՝ ծանուցանեմ լրման եկեղեցւոյդ Հայաստանեայց, վիճակելոց ընդ իշխանութեամբ գաւազանի սրբոց առաքելոցն Թադէոսի եւ Բարդուղիմէոսի եւ մեծավաստակ նահատակին Գրիգորի եւ մերում կրսերութեանս։

Հրաման է այս առաքելադիր, որ ի տարւոջն երիցս անգամ առաջնորդք եկեղեցւոյ ժողովով տեսանեն զկարգս եկեղեցւոյ, թէ որպէս ունիցին զսահմանս յաւիտենականս, զոր հոգին սուրբ հաստատեաց, զպակասեալն լնուլ եւ զեկամուտ որոմն խլել։ Եւ այս պատուիրան ի բազում ժամանակաց խափանեալ եղեւ յաղագս ազգիս ցիր եւ ցան լինելոյն, եւ հեռաւորութեան, եւ մուխատրայ ճանապարհաց։ Այլ զի իրաւունք արդար դատաստանին աստուծոյ յիշատակ արար անկարգութեան եւ անիրաւութեան աշխարհի, յետ բազում երկայնմտութեան եւ ներողութեան արբոյց զբաժակ բարկութեան իւրոյ յոլովից ազգաց եւ ժողովրդոց, ընդ որս եւ մեք գտաք դատապարտք եւ տուաք տոկոսիս ազգակցօքն մերովք եւ հոգեւոր ուստերօք եւ դստերօք։ Քանզի աշխարհ, որ լի էր մեղօք եւ անիրաւութեամբ, լցան արեամբ եւ արտասուօք եւ դիակոյտ ոսկերօք կոտորուածոց՝ գազանակուր եղելոց, եւ մնացեալքն ի սրոյ անընտել ճանապարհաւ վաճառակուր եղեն յազգս հեռաւորս, եւ փափուկքն մեր եւ ազատք որդիք Սիոնի եւ գառինք Քրիստոսի, զուգակշիռքն ոսկւոյ եւ արծաթոյ եւ ականց պատուականաց, իբրեւ զաղբ անպիտան եւ ընկեցիկք եւ արհամարհք եւ անծանօթք եղեն։ Այլ եւ երկրպագելի եւ պատկառելի նշանք եւ սպասք սրբութեան անարգեցան անարժանից ձեռօք յանարժան պէտս վարեալք՝ հանդերձ տապալմամբք քաղաքաց եւ ամայութեամբ գաւառաց, զորս ոչ ոք կարէ զբովանդակն պատմել եւ արժանապէս ողբալ։ Բայց քանզի ողորմութիւնն աստուծոյ եթող մեզ տակաւին սերմն կենաց եւ զաւակ յուսոյ՝ յաշխարհիդ Արեւելից յիշատակ առ մեզ երախտեացն աստուծոյ, որ վասն աղօթից նախնեացն մերոց սրբոց ի մխիթարութիւն մեզ վասն բազում գթութեան իւրոյ. եւ է՛ք դուք ժողովրդապետք այսօր եւ ժողովուրդք, վանորայք, քաղաքք եւ գաւառք, յետ բազմադիմի վշտացն, զոր կրեցէք, եւ գոյ ի ձեզ օրհնութիւն եւ յոյս աճման եւ վերացման ի փառսն առաջինսն. եւ է՛ք Քրիստոսի եւ մեր սեփական ժառանգութիւն եւ պարծանաց զաւակք, եւ յանձնեալք մեզ ի պէտս հոգեւորս։ Վասն որոյ ի վերայ բազում արտասուացն, զոր հեղաք վասն ձեր ի բեկման աւուրսն ե՛ւ յաւերման ե՛ւ կոտորման մեղսաբեր սրոյն, եւ այսօր մխիթարիմք ձեօք մնացելովք, եւ գոհանամք զաստուծոյ, այլ եւ միշտ զարհուրիմք եւ դողամք յերկիւղ կասկածանաց նոյն անցիցն, զոր կրեցաք, քանզի եւ նոյն պատճառք բարկութեան աստուծոյ գտանին եւ այսօր առ բազումս, որ է կեանք եւ վարք արտաքոյ կամացն աստուծոյ եւ կանոնաց հրամանաց։ Վասն որոյ յառաջ քան զերիս ամս գնացաք մեր դրան սպասաւորացս լրմամբ, հանդերձ ամենայն մերձակայ գաւառաց եպիսկոպոսօք յաշխարհն Կիլիկեցւոց առ քրիստոսապսակ թագաւորն մեր Հեթում, եւ մերով հրամանաւ եւ նորին ձեռնտուութեամբ ժողովեցաք զեպիսկոպոսունս եւ զվարդապետս եւ զմիանձունս եւ զվանաց առաջնորդս, եւ զիշխանս եւ զիշխեցողս, արս երեւելիս, եւ արարաք հանդէս մեծ, քննեցաք զպատուէր եւ զհրամանն աստուծոյ եւ զաստուծոյ մերձակայից առաքելոց եւ հայրապետաց եւ գտաք զմեզ բազում մասամբք մոլորեալք եւ դատապարտք եւ անպատասխանիք. եւ որքան կարացաք՝ աւաղեցաք զմեզ եւ ողբացաք։

Զկնի յոլով քննութեանն՝ ամենեցուն կամակցութեամբ եւ ձեռնագրով՝ գրեցաք սահման եւ կանոն չափաւոր եւ դիւրընթաց, եւ կարելի գործելոյ, ի զօրութենէ գրոց հաւաքեալ. եւ ուխտեցաք առաջի աստուծոյ ե՛ւ հրեշտակաց ե՛ւ մարդկան՝ յանձն առնուլ ամենայն կարողութեամբ զեդեալ սահմանս։ Եւ եդաք զյոյս մեր յօգնութիւնն աստուծոյ եւ մնացաք ժամանակի, թէ հնար գոյ գալ անձամբ եւ այդր լնուլ զփափագ կարօտութեան իմոյ առ ձեզ, եւ պահանջել ի ձէնջ ձեռնագիր սահմանիդ եդելոյ, որպէս եւ մեք։ Եւ զի չեղեւ հնար, առաքեցաք զնոյն սահմանեալ կանոնսդ չափաւոր քարտիսիւ, եւ պահանջեմ ի ձէնջ վկայութեամբն աստուծոյ եւ շնորհիւ եւ զօրութեամբ առաքելական աթոռոյս, եւ աստուածընկալ սրբութեանցս, եւ առաջի առաքելոցն սրբոց, եւ սրբոյ Լուսաւորչին մերոյ, զոր առնիցէք անթերի։

Եւ եդեալ սահմանն ա՛յս է.

Ա. Ամենայն ձեռնադրութիւն յեկեղեցի, որ է պարգեւք հոգւոյն սրբոյ, զոր տայ արժանաւորացն, առանց արծաթոյ լիցի՝ ըստ կանոնաց, զի այն ախտ Յուդայի եւ Սիմոնի կախարդի է, որ խոտեցան, եւ ոչ միաբանեցաւ ընդ նոսա շնորհն, որ ի տեղիս տեղիս վասն աղքատութեան լուծեալ է եւ տգիտութեան։

Բ. Այսուհետեւ արժանաւորքն միայն եւ գիտունքն առցեն զաստիճան եպիսկոպոսութեան մեծաւ քննութեամբ եւ վկայութեամբ եւ թեմին կամակցութեամբ առանց կաշառած. հասակաւ մի՛ պակաս քան զերեսուն ամն։

Գ. Իսկ առաջին գործ եպիսկոպոսին, որ զուսուցիչսն եւ զուսումնականսն ուսման եկեղեցւոյ՝ ինքն սահմանեսցէ մեծաւ հոգաբարձութեամբ, անգայթակղ, եւ գիտունք եւ ուսումնականք ուսուցիչք եղիցին տղայոցն։

Դ. Ապա զեկեալսն ի չափ՝ հասակաւ ե՛ւ ուսմամբ ե՛ւ սրբութեամբ՝ ածցէ յաստիճան, վկայութեամբ անձանց իւրեանց եւ սնուցողացն՝ առանց արծաթոյ, տիօք մի՛ պակաս քան զքսան հինգ ամն երէցն եւ սարկաւագն՝ քսան ամ։

Ե. Իսկ քահանայքն զպսակն եւ զկնունքն նօթութեամբ աբասցեն յեկեղեցիս եւ հաղորդեսցեն. բայց թէ մահու երկիւղ իցէ երախային, յորժամ եւ իցէ՝ արասցէ առանց դրամի։

Զ. Ամենայն քահանայագործութիւն՝ կնունք, պսակ եւ թաղումն, երկիւղիւ եղիցի՝ առանց զրուցի եւ ծաղու, մեծաւ յուսով եւ աղօթիւք մերձակայից։

Է. Աւազանն հաստատուն լիցի եւ անշարժ, եւ վարագուրաւ ծածկած, զի մեծ է խորհուրդն։

Ը. Զպսակն ընտրութեամբ արասցեն՝ վեց ծննդովք հեռացեալ յազգակցութենէ արեան. փեսայն մի՛ պակաս քան զչորեքտասան ամն, եւ հարսն՝ քան զերկոտասան։

Թ. Յօտար աշխարհէ եպիսկոպոս, կամ վարդապետ, կամ երէց, կամ գերոյ տէր առանց թեմի եպիսկոպոսին մի՛ շրջեսցին, կամ շինեսցին, այլ նորա հրամանաւ՝ ըստ պատշաճի. բայց ճշմարտացն մի՛ հակառակեսցեն եւ ընդդիմասցին, եւ եթէ յանդգնի ոք՝ նզովեալ եղիցին։

Ժ. Գրոց դասասացք բազմաց վկայութեամբ լիցի, որ գիտունք լինին եւ ամենայն գրոց վարժ եւ տեղեակ, եւ փորձ ամենայնիւ. նոյնպէս եւ գրոց աշակերտք ընտրութեամբ նորին եւ առաւել փորձիւ եւ վկայութեամբ կատարելոց։

ԺԱ. Եւ հրամայեսցէ եպիսկոպոսն զսուրբ գիրս եկեղեցւոյ գրել արուեստաւորաց եւ ուղղափառաց եւ գիտնոց։

ԺԲ. Երկիցս անգամ շրջեսցի եպիսկոպոսն ի տարւոջն յիւր թեմն, եւ հանդէս արասցէ իւր հօտին, եւ սուրբ եւ գիտուն քորեպիսկոպոս դիցէ, որ զեկեղեցւոյ դատաստանն ըստ կանոնաց առնել մարթասցէ, երկիւղած եւ անագահ։

ԺԳ. Ծեր եւ գիտուն խոստովանահարս կարգեսցեն, որ յամէն կիրակէի առանց դրամի ի խոստովանութիւն կոչեսցէ վասն շաբաթուն յանցանաց, եւ քահանայքն խոստովանահարցն հրամանաւ զիւրեանց ժողովրդեան զարժանաւորն հաղորդեսցեն առանց դրամի, նոյնպէս եւ զհիւանդսն առանց դրամի։

ԺԴ. Զհաղորդն առանց բուրվառի եւ մոմեղինի մի՛ տարցին առ հիւանդն, այլ մեծաւ երկիւղիւ. իսկ ժողովուրդքն չեն իւրեանց հրամանքն, ո՛ւմ կամին ծուխ լինել, այլ որպէս եպիսկոպոսն հրամայեսցէ։

ԺԵ. Առաւել ջան տարցեն եպիսկոպոսք եւ քորեպիսկոպոսք զպոռնիկս եւ զշնացողս, զհմայս եւ զամենայն յանցաւորսն գեհենին երկիւղիւ ի դարձ ածել։ Իսկ զանդարձսն մարմնաւոր պատուհասիւ եւ հոգեւորաւ խրատել եւ տուգանել. մանաւանդ զայնպիսիսն, որ այր եւ կնոջ մէջ մտցեն, կամ բոզ ունիցին կին, կամ զկինն թողուն զօրինաւոր եւ առ բոզս երթան, կամ ատելութեան պատճառաւ թողուն զկանայսն առանց բանի պոռնկութեան։ Զայսպիսիսն առանց խղճի անողորմ տուգանօք խրատեսցեն. եւ թէ պատուաւոր մարդ է եւ ընդդէմ ասէ եկեղեցւոյ օրինաց լրբութեամբ, թագաւորն խրատեսցէ զալանի մեղքն. եւ իշխանքն՝ զմեղադրանք, եթէ ո՛չ առնեն զայս, եւ նզովք. եւ թէ կին լրբի եւ մարդ խաբէ կանամբի կամ ազապ, խրատեսցէ երէցն։

ԺԶ. Ամենայն պահք՝ ըստ կանոնաց՝ առանց ձկան եւ ձիթոյ եւ գինւոյ եղիցի բաց ի հարկէ հիւանդութեան, առաւել աղուհացիցն, եւ ուրբաթուն եւ չորեքշաբաթուն, որ Քրիստոսի չարչարանաց աւուրքն են, որ զայս լուծանէ, տուգանեսցեն եւ յաղքատս տայցեն, եւ պահօք վճարեսցեն աստուծոյ։

ԺԷ. Նախ քան զայս եւ յառաջ քան զամէնն զայս եմք հոգացեալ առաջի արքային Հեթմոյ եւ հոր իւրոյ Կոստանդեայ եւ ամենայն իշխանացն, եւ բանադրանօք բանադրեալ յամենեցուն վերայ, որ օգնական լինին եկեղեցւոյ, եւ յամենայնի տեղի՝ ի մեծ եւ ի փոքր՝ յիշոցաւագ դնեն ի դարպաս, ի քաղաք, ի գիւղս, ի բերդս, եւ յագարակս, եւ զանօրէն յիշոցասացսն, զաստուծոյ բարկութիւն շարժողսն, եւ զաններելի անօրէնսն, որ անարգեն զհաւատսն, զստեղծող, զկնունք, զհրեշտակ, զքահանայ, զբերան, զերես, զգերեզման, եւ զայլ այսպիսիս զնոր բուսեալ չարիսդ, զայնպիսեացն զլեզուսն հատցեն, եւ կամ ծակեսցեն եւ լար ի ներս ածցեն, եւ նախատանօք ի շուրջ ածցեն օր մի, եւ ըստ գոյին տուգանս առցեն, եւ յաղքատս տայցեն։

ԺԸ. Թէ քահանայ գտանի ի վերոգրեալ մեղսդ, կրկին պատիժ ընկալցի եւ տանջեսցի կարգաւն հանդերձ։

ԺԹ. Քահանայ, որ զատ յեկեղեցւոյ գործոյ, այլ գործս առնէ՝ նօտարութիւն կամ որսորդութիւն, զժողովուրդսն ի բաց առցեն ի նմանէ. նմանապէս զանուսումն երիցանց, մինչ լաւ ուսցին, եւ յանարժանիցն եւս առցեն։

Ի. Քահանայն ի տարւոջն յեկեղեցին ժողովեսցէ զարսն առանձինն եւ զկանայսն առանձինն, եւ որիշ զկուսան աղջկունսն, եւ որիշ զտղայսն՝ զմանրերսն, եւ ըստ իւրաքանչիւր պատշաճի՝ խրատեսցէ՝ աղաչանօք եւ սաստիւ, եւ իմասցի զիւրաքանչիւրոցն վարքն, եւ դիտեսցէ հանապազ, եւ թէ ինքն չէ՛ բաւական, ի ձեռն այլ կատարելոյ արասցէ, որպէս ասէ սուրբն Աթանաս յիւր կանոնքն։

ԻԱ. Ժողովրդականքն յօժարութեամբ եւ աղաչանօք տացեն զհասս քահանայիցն, յամենայն արմատոց պտուղս, եւ զկարգեալ բաժին մատաղին, եւ պսակին ընծայիւք, եւ թաղմանն հանդերձ, եւ ժամու դրամ՝ ո՛չ գին պատարագին, այլ երիցուն հանդերձ եւ կերակուր, որ աղօթից եւ պատարագի պարապի յեկեղեցին։

ԻԲ. Երիցունք ըստ ժողովրդեանն ծառայեսցեն զեպիսկոպոսն սահմանեալ հասիւն եւ ընծայիւք՝ ըստ պատշաճին։

ԻԳ. Եպիսկոպոսունքն ծառայեսցեն զհայրապետական աթոռն կարգեալ հասիւն եւ ընծայիւք արժանաւորօք՝ ըստ կանոնաց. զի սուրբ Լուսաւորիչն գրեալ է, որ քահանայքն զժողովուրդն տասանորդեսցեն, եւ եպիսկոպոսք՝ զքահանայսն եւ հայրապետն՝ զեպիսկոպոսունսն։ Արդ՝ եթէ զայն չառնէք, ապա զչափաւորսն արարէք. եւ զպակասն՝ զոր գրեցաք, խնդութեամբ տո՛ւք, իբրեւ զօրհնութիւն եւ մի՛ իբրեւ զագահութիւն, որ աթոռքն հաստատ եւ անկարիք մնան եւ եկեղեցիքն պայծառ, եւ աստուծոյ օրհնութիւնն խառնի յարդիւնս արդարութեան ձերոյ. զի զայն աստուծոյ տայք, ոչ մարդոյ, եւ մարդոյ մի՛ երախտէք։

ԻԴ. Զայն երկու աղօթքն, յորոյ վերայ Սուրբ աստուած ասեմք՝ զփառք ի հայր եւ յորդի եւ ի սուրբ հոգին՝ մի՛ աւարտէք. զի մի՛ յերրորդութեան վերայ թուեսցի խաչն. զկատարած լուր ձայնիցն՝ ասել պիտի, «զոր միշտ ի բարձունս առաքեսցուք ամենազօր տէրութեանդ՝ Քրիստոս աստուած. այժմ եւ միշտե։ Զգոհանամքին վերջքն՝ «Լիցուք տաճար եւ բնակարան աստուածային շնորհացդ, եւ գոհութեամբ փառաւորեսցուք զքեզ Քրիստոս, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս ամէնե։

ԻԵ. Ի ֆռանկաց գրեալ են առ մեզ, թէ՝ զՏեառնեղբօր հրամանն ընդէ՞ր ո՛չ առնէք. զհիւանդն ի ժամուն մահու օրհնել, ձիթով օծանել <Յակ. Ե 14>, որ թէ մեռանի՝ օծումն լինի թաղմանն, եւ թէ ապրի՝ լինի քաւութիւն մեղացն եւ պատճառ առողջութեանն։ Եւ գիտէք, որ Օձնեցին Յովհան, որ զատեալ է զմեզ յազգացդ, գրեալ է, որ առնէք եւ պարտ է առնելն, եւ արարէ՛ք ստուգիւ. միայն զգուշասցի քահանայն եւ զձէթն սակաւ օրհնեսցէ, որ աւելի չգայ եւ նզովք առցէ յաստուծոյ եւ ի մէնջ, եւ լինի պատճառ գայթակղութեան. զայս պատեհ տեսաք եւ գրեցաք յետոյ եւ հարկաւոր։ Ողջ լիջիք տէրամբ։

Որ զայս չափաւոր բանքս գրէ եւ պահէ եւ հասկացնէ եւ գործովք կատարէ, պահեսցէ նմա տէր աստուած զգութ եւ զողորմութիւն իւր, եւ որ կորուսանէ եւ արհամարհէ, յանցաւոր լիցի առ մեզ եւ առ արքայ, եւ աստուծոյ ատենին պատասխանի տացէ ամենայնիե։

Եւ եկեալ վարդապետն Վարդան եւ որք ընդ նմա առաքեալքն ի կաթողիկոսէն յԱրեւելս, եւ շրջեալ ընդ գաւառս Հայոց յեպիսկոպոսս եւ ի վանորայս եւ յիշխանս, եւ տուեալ ամենեցուն զՀրամանս կանոնականս, եւ պահանջեալ յամենեցունց ձեռագիր հաւանութեան սահմանին եդելոյ։ Եւ զի ամենայն ոք խոտորեալ էր ի ճշմարտութենէն՝ ըմբռնեալք ախտիւ ագահութեան եւ արծաթսիրութեան, ծանր թուեցաւ հրամանն, բայց սակայն ոչ իշխեցին արհամարհել, այլ ի վերին երեսս մեծարեցին եւ ետուն ձեռագիր երդմամբ եւ նզովիւք առնել զՀրամանն՝ եպիսկոպոսն Կարնոյ քաղաքի Սարգիս, եւ եպիսկոպոսն Անւոյ միւս Սարգիս, եւ եպիսկոպոսն Կարուց Յակոբ, եւ եպիսկոպոսքն Բջնոյ՝ Վանականն եւ Գրիգոր, եւ եպիսկոպոսն Անբերդոյ Մկրտիչն, եւ եպիսկոպոսն Հաղբատայ Համազասպ, եւ այլ եպիսկոպոսքն, որ ի կողմանս կողմանս, եւ գլխաւոր վանորայքն՝ Սանահինն, եւ Գետիկ, եւ Հաղարծինն, եւ Կեչառուս, եւ Հաւուց թառ, եւ Այրի վանք, եւ Յովհաննու վանք եւ Սաղմոսայ վանք եւ Հոռոմոսի վանք, եւ որ շուրջ զնոքօք։ Նա եւ կաթողիկոսն Աղուանից տէր Ներսէս, եւ եպիսկոպոսն Յովհաննէս, զոր Տուեցին կոչէին, եւ մեծ հռչակաւոր վարդապետն Վանական, եւ իշխանաց իշխանն Աւագն, եւ այլ իշխանքն։

Եւ առեալ զայս գիր հաւանութեան իմաստնոյ վարդապետին Վարդանայ, առաքէ առ կաթողիկոսն Կոստանդին ի Կլայն Հռոմայական, եւ ինքն եկեալ ի ձորն Կայանոյ ի միայնարանն իւր, զոր սուրբ Անդրէն կոչէին, հանդէպ անառիկ բերդին Կայանոյ, եւ անդ դադարեալ յուսուցանել զբազումս, որք աշակերտէին նմա վարդապետական բանին։

Եւ ի գալ ամին երկրորդի, յորժամ ՈՂԶ էր թուականս հայոց, առաքինի կաթողիկոսն Կոստանդին առաքէ եկեղեցեացն Արեւելից ընծայս՝ մետաքսառէջս ի կերպասուց պէսպէս գունովս, եւ մեծագին նափորտս ի սպաս պատարագին սրբոյ ի ձեռն Թէոդոսի սպասաւորի իւրոյ, ի պատուաւոր վանորայս, եւ շրջաբերական նամակ շիրմի առաքելոյն Թադէոսի տալ նմա վիճակ զշրջակայ գաւառսն եւ զքաղաքսն եւ ոսկի յոլով ի շինութիւն գաւթին, զոր շինէր վարդապետն Յովսէփ, յետ աւերածոյն՝ որ ի թուրքաց, եւ ի հինիցն վրաց, քանզի յոլով ժամանակս անբնակ էր ի մարդոյ եւ ամայի։

Եւ Յովսեփայ երթեալ առ զօրագլուխ մի թաթարին, որում անուն էր Անագուրակ-նուին, որոյ իջաւանքն իւր յաւուրսն ամարայնոյ հուպ էր ի գերեզման սուրբ առաքելոյն Թադէոսի, եւ նորա հրամանաւ սրբեալ զեկեղեցին եւ նաւակատիս կատարեալ՝ շինեաց զվանսն եւ ժողովեաց ի նա կրօնաւորս բազումս։

Եւ այրն թաթար ընդարձակեաց զճանապարհս յամենայն կողմանց՝ աներկիւղ գալ ուխտականացն ընդ մէջ զօրաց նորա, պատուէր հրամանի տուեալ սաստկութեամբ՝ մի զոք զզուել եւ նեղել, որ կամիցին գալ, եւ ինքն սիրով խոնարհէր առ նոսա։ Եւ բազումք ի նոցունց գային եւ մկրտէին զուստերս եւ զդստերս իւրեանց. եւ բազում այսահարք եւ հիւանդք բժշկէին. եւ փառաւոր լինէր անուն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։

Այլ եւ ամենայն զօրքն թաթար ոչ էին թշնամի խաչի եւ եկեղեցւոյ, այլ եւ յոյժ պատուէին եւ ընծայս մատուցանէին, քանզի նախանձ հակառակութեան առ նոսա ոչ գտանիւր։

[ԽԴ]

Իբրեւ առ զմեծ թագաւորութիւնն թաթար զօրուն՝ որ յաշխարհն իւրեանց, ղանն Գիուգ, իսկոյն առաքեաց արս հարկապահանջս ի զօրս իւր, որ ի կողմանս կողմանս եւ յաշխարհս, զոր հնազանդեցին նոքա, առնուլ տասանորդս յամենայն ստացուածոց զօրուն, եւ հարկս ի գաւառացն եւ ի թագաւորութեանցն, որք նուաճեալ էին նոցա՝ ի պարսից, եւ ի տաճկաց, եւ ի թուրքաց, եւ ի հայոց, եւ ի վրաց, եւ յաղուանից եւ յամենայն ազգացն՝ որ ընդ նոքօք, որոց գլխաւորք էին հարկահանացն արք խիստք եւ յափշտակողք, անուն միոյն Արղուն, որ ամենիցն իշխէր, եւ երկրորդին՝ Բուղա, որ չարագոյն եւս էր քան զայն Բուղայն, որ յաւուրս Ջափրի Իսմայելականին ել ի Հայս եւ աւերեաց բազում աշխարհս։ Նմանապէս եւ այս Բուղա եկեալ ի զօրսն թաթար, մտանէր ի տունս աւագանւոյն, եւ զոր ինչ ախորժ թուէր իւր՝ առնոյր անխնայ, եւ ոչ ոք իշխէր ասել ինչ նմա, զի ժողովեալ էր իւր արս սրիկայս ի պարսից եւ ի տաճկաց, որք անխնայ գործէին զգործ խակութեան եւ թշնամիք էին առաւել քրիստոնէից։

Վասն որոյ չարացուցին զնա ի վերայ բարեպաշտ իշխանին Հասանայ, զոր Ջալալն ասէին, որ ըմբռնեաց զնա ի մեծ դրանն առաջի ամենայն աւագանւոյն, եւ ընդ բազում պատժօք զնա արկեալ՝ քակեաց զանմարտնչելի բերդս նորա, զոր Խոյախանայ բերդ կոչէին, ըստ պարսկական բարբառոյն, եւ զԴեդն, եւ զԾիրանաքարն, եւ զայլ ամրոցս նորուն։ Եւ այնպէս յատակեաց զնոսա, մինչեւ հետք անգամ որ երեւէին, թէ բնաւ շէն լեալ իցէ։ Եւ բազում ոսկի եւ արծաթ առեալ ի նմանէ, հազիւ զերծաւ ի մահուանէ. եւ մեծամեծ աւագանին ոչինչ կարացին օգնել նմա. այսպէս ահ արկ ամենայն տեսողացն։

Կամեցաւ եւ զիշխանաց իշխանն Աւագն նոյնպէս ըմբռնել ի տանջանս եւ ի ձաղանս։ Եւ ազդեցուցին նմա մեծամեծ աւագանին, թէ՝ «Մի՛ երկնչիր, այլ զամենայն զօրս քո ժողովեա եւ այնպէս երթ ի տեսութիւն նմա. եւ թէ դէպ լիցի ըմբռնել զքեզ, կալջիր եւ դու զնաե։ Եւ այնպէս արարեալ՝ չոգաւ առ նա բազում զօրօք։

Զոր տեսեալ Բուղայն՝ երկեաւ, եւ ասէ ցնա. «Զի՞նչ է այդ բազմութիւն զօրաց. մի՞թէ ապստամբ իցես ի ղանէն եւ եկիր սպանանել զմեզե։ Եւ ասէ ցնա Աւագն. «Եւ դու ընդէ՞ր ժողովեցեր զբազմութիւն արանց չարագործաց պարսից եւ եկիր նենգիւ ըմբռնել զմեզե։ Եւ իբրեւ գիտաց Բուղայն՝ թէ յայտնի է նմա նենգութիւն նորա, խօսեցաւ ընդ նմա ի խաղաղութիւն. բայց հանապազ ի մտի իւրում խորհէր նմա ի չարութիւն՝ գտանել դիպող ժամանակ եւ կատարել զկամս չարութեանն։ Եւ մինչդեռ զայսպիսի չարիս խորհէր, ժամանեցին նմա արդար դատաստանքն աստուծոյ, ել վէրս ի փողս նորա յանկարծակի եւ հեղձամղձուկ սատակեցաւ չարն չարեաւ։ Եւ այսպէս բարձաւ ամբարիշտն եւ մի՛ տեսցէ զփառս աստուծոյ։

[ԽԵ]

Թագաւորութիւնն Վրաց յայսմ ժամանակի նուազեալ էր. որ յառաջ քան զսակաւ մի ճոխ էր, եմուտ ընդ լծով ծառայութեան թաթար զօրուն՝ որ յԱրեւելս, որոց գլխաւոր էր Բաչու-նուինն՝ յետ մահու Չարմաղունին։

Եւ էր ի ժամանակիս յայսմիկ թագաւոր վրաց կին մի՝ Ռուզուդան անուն, որ ղօղեալ ամրացաւ յանառիկ վայրս Սուանեթոյ։ Եւ գային առ նա դեսպանք յերկուց կողմանց՝ ի զօրաց թաթարին, ի մեծ զօրավարէն՝ որ ի կողմանս հիւսիսոյ, որում անուն էր Բաթու, մօտաւոր ազգական ղանին, որ ամենից իշխէր, այլ եւ ղանն առանց նորա հրամանի ոչ նստէր յաթոռն. եւ ի միւս զօրավարէն՝ որ ի կողմանս Հայոց, որ Բաչուն կոչէր, - գալ առ նոսա սիրով խաղաղութեամբ եւ իշխել տէրութեան իւրոյ նոցուն հրամանաւ։

Իսկ նա՝ քանզի կին գեղեցիկ էր, ոչ իշխեաց առ մի ոք ի նոցանէ երթալ, զի մի՛ խայտառակեսցի ի նոցունց, այլ զորդի իւր մանուկ տիովք թագաւորեալ, որում անուն էր Դաւիթ, առաքեաց առ Բաթոյն զօրավար։

Իսկ այս գլխաւորքս՝ որ ընդ Բաչու-նուինին էին ի կողմանս Աեւելից, որք ըմբռնեալ էին զամենայն աշխարհս Հայոց, եւ Վրաց իշխանութեանն իշխանք առ նոսա կային. իբրեւ տեսին, թէ ոչ եկն առ նոսա թագուհին, այլ զորդին իւր առաքեաց առ Բաթոյն, դժկամակ եղեալ ընդ իրսն, առաքեն առ Ղիաթադին սուլտանն հոռոմոց եւ բերեն անտի զեղբօրորդին Ռուզուդանայ՝ զորդին Լաշայ Գիորգեայ վրաց թագաւորին, զոր նոյն Ռուզուդան առաքեաց զհետ դստերն իւրոյ, որ էր կին Ղիաթադին սուլտանին, եւ նա եդ զնա յարգելս, զի մի՛ դաւ լիցի զոքանչին իւրոյ վասն թագաւորութեան։

Եւ սոցա ածեալ զնա անդուստ՝ տան զիշխանութիւն հօր նորա ի ձեռս նորա, եւ առաքեն զնա առ արքայն իւրեանց ղանն՝ հաստատել զնա յիշխանութեանն։ Եւ ինքեանք դեսպանս առաքեն ստիպով մի զմիոյ կնի առ թագուհին Ռուզուդան գալ առ նոսա կամաւ եւ ակամայ։ Նոյնպէս եւ Բաթոյն առաքեաց զորդի նորա առ ղանն, եւ ինքն կոչէր զՌուզուդան երթալ առ նա։

Եւ նորա նեղեալ յերկոցունց կողմանց, իւրովի դեղ մահացու էառ եւ վճարեցաւ ի կենացս. եւ գրեաց գիր կտակի առ իշխանն Աւագ, եւ յանձնեաց ի նա զորդին իւր, եթէ դարձցի ի ղանէն։

Իսկ նոցա երթեալ առ ղանն Գիուդ, եւ նա սիրով ընկալաւ զնոսա։ Եւ սահմանեաց նոցա ըստ կարգի ունել զթագաւորութիւնն. նախ, որ աւագն էր ի նոցունց՝ Դաւիթ, որդի Լաշային Գիորգեայ. եւ յետ վախճանի նորա, թէ կենդանի իցէ՝ միւս Դաւիթ, որդին Ռուզուդանայ, նորին հօրաքեռորդին։ Եւ զգանձս թագաւորութեան յերիս բաժանեալ, զտախտն պատուական եւ զանգին եւ զթագն հրաշալի, զոր ոչ ունէին այլ թագաւորք, զոր, ասեն, Խոսրովու լեալ՝ հօրն Տրդատայ մեծի, հայոց արքայի, եւ անդ մնացեալ գաղտականութեամբ վասն ամրութեան տեղւոյն, եւ ի թագաւորսն վրաց անկեալ եւ մնացեալ մինչեւ ցայսօր. զայն եւ զայլ պատուականս ի գանձուցն առաքել ղանին, եւ զայլսն բաժանել ի վերայ ինքեանց։ Զոր եկեալ արարին այնպէս՝ միջնորդութեամբ Աւագին, որդւոյն Իւանէի։

Եւ նստէր Դաւիթ որդի Լաշային ի Տփխիս քաղաքի, եւ միւս Դաւիթն՝ ի Սուանէթ։

[ԽԶ]

Արքայն հայոց Հեթում, որ ի Կիլիկիա, առաքեաց զեղբայր իւր Սմբատ զօրավարն առ ղանն երեւելի պատարագօք։ Եւ նորա երթեալ խաղաղութեամբ զերկայնութիւն ճանապարհին, եւ յոյժ մեծարեալ ի նմանէ, դարձաւ երեւելի փառօք եւ հաւատարիմ հրովարտակօք՝ տուեալ նմա գաւառս բազումս եւ բերդս յոլովս, զոր յառաջ լեալ էր Լեւոնի արքայի, եւ զկնի մահուանն առ ի նոցունց Ալադին սուլտանն հոռոմոց։

Մեռավ Ղիաթադին սուլտանն, եւ մնացին նորա որդիք երկուք մանուկ տիովք։ Եւ ընդ հակառակս լեալ նոցա, չոգաւ մինն ի նոցանէ առ ղանն, եւ առ ի նմանէ զիշխանութիւն հօր իւրոյ, եւ դարձաւ ընդ Սմբատայ զօրավարին հայոց։ Եւ եկին առ Բաչու-նուինն եւ առ այլ աւագանին, եւ նոցա հաստատեալ զհրամանս արքային իւրեանց տան զօրս զկնի նոցա՝ տանել զնոսա յերկիր իշխանութեան իւրեանց։

Եւ իբրեւ հասին ի քաղաքն, որ կոչի Եզնկայ, լուան, եթէ եղբայրն Ղիաթադին սուլտանին փեսայացեալ Լեշքարեայ հոռոմոց թագաւորին, որ յԵփեսոս, եւ նորին օգնականութեամբն սուլտանացաւ ի Կօնն. եւ եղբայր նորին տղայոյն՝ Յալայիայ, ի բուն աթոռն, երկեաւ երթալ անդր, այլ անդրէն դադարեաց յԵզնկայն տեսանել, թէ զինչ լինիցի վախճան գործոյն։

Եւ զօրավարն Սմբատ եմուտ յերկիր իւր առ եղբայր իւր արքայ Հեթում։

[ԽԷ]

Մինչդեռ սակաւ մի կազդուրեալ էր երկիրս ի հինից եւ յասպատակէ բորբոքեալ աշխարհակուլ հրոյս, եւ մարդիկ ի սոսա ապաստանեալ էին առաւել քան յաստուած. իշխանքն զրկէին եւ կողոպտէին զաղքատս եւ ի զրկանաց անտի գնէին հանդերձս մեծագինս եւ ագանէին, ուտէին եւ ըմպէին եւ մեծամեծս փքային, որպէս է սովորութիւն ամբարտաւանութեան վրաց. թոյլ ետ աստուած խոնարհիլ ի բարձրութենէն եւ ճանաչել զչափ տկարութեանց, որք առաջնովն ոչ խրատեցան։ Յարոյց նոցա սատանայ զնոսա, յորս նոքա յուսային, յանկարծակի խորհուրդ արարեալ ամենայն աւագանին թաթար զօրուն, վառեցան զինու եւ կազմեցան առ հասարակ կոտորել զաշխարհս Հայոց եւ Վրաց՝ զհնազանդեալս իւրեանց, վասն այսպիսի պատճառի, թէ ապստամբել կամի թագաւորն վրաց ամենայն իշխանօքն, եւ զօրաժողով են գալ կոտորել զնոսա, քանզի երեւէր իսկ, զի զօրաժողով եղեն ամենայն իշխանքն առ թագաւորն վրաց Դաւիթ ի Տփխիս։

Եւ մինչ ըմպէին գինի, բարձրացան սիրտք իւրեանց, եւ ասացին ի նոցանէ արք խակք. «Ընդէ՞ր ծառայեմք մեք սոցա՝ ունելով զայսքան բազմութիւն զօրաց, այլ եկայք յանկարծակի անկցուք ի վերայ նոցա, եւ կոտորեալ՝ ջնջեսցուք զնոսա, եւ մեք կալցուք զաշխարհս մերե։

Եւ խափանեաց զայս խորհուրդ մեծ իշխանն Աւագ. եւ թաթար զօրուն պատահեալ ի տեղւոջն՝ լուան զայն եւ ազդեցուցին գլխաւորացն։

Եւ իբրեւ ցրուեցան զօրք իշխանացն յիւրաքանչիւր տեղիս, ապա նոցա այսպէս զինեալ՝ կամէին առ հասարակ կոտորել զամենեսին։ Եւ յիշխանացն, զորս գտան առ իւրեանս, ի կալանս արարին. եւ որք ո՛չ էին անդ, հրաւիրակս առաքեցին՝ փութով առ իւրեանս կոչելով։

Իսկ ողորմածն աստուած ոչ ետ թոյլ իսպառ լինիլ իրին, խափանեաց այսպիսի պատճառաւ։

Մի ոմն յաւագ գլխաւորացն, որ զօրավար էր ամենայն զօրուն, Չաղատայ անուն նորա, որ բարեկամն էր Աւագին, եկաց ի մէջ վառեալ զօրացն եւ ասէ ցնոսա. «Մեք ոչ ունիմք հրաման ի ղանէն կոտորել զայնոսիկ, որ հնազանդեալ են մեզ եւ կան մեզ ի ծառայութեան եւ հարկատուք են ղանին. եւ իրք ապստամբութեան նոցա չէ ճշմարտեալ։ Արդ՝ եթէ կոտորէք զնոսա առանց պատճառի, դուք տայք պատասխանի ղանինե։ Եւ լուեալ զայս, դադարեցին ստուգել զիրն։

Եւ գնացեալ առ նոսա մայրն Աւագին, որում անուն էր Խոշաք, երաշխաւոր լինէր վասն որդւոյն իւրոյ միամտութեան առ նոսա, եւ թէ ինքն իսկ ընդ հուպ գալոց է առ նոսա, որ եղեւն իսկ, զի եկն վաղվաղակի իշխանն Աւագ եւ եցոյց նոցա զիւր մտերմութիւնն առ նոսա բազում վկայիւք։

Եկն եւ թագաւորն Դաւիթ, եւ այլ իշխանքն. եւ կապեալ զամենեսեան ուժգին ըստ օրինի իւրեանց զձեռս եւ զոտս բարակ չուանօք, եւ թողեալ այնպէս կապեալ զերիս աւուրս՝ ձաղէին եւ անարգէին զնոսա վասն հպարտութեանն եւ ապստամբ խորհրդոյն։ Եւ ապա առեալ զամենայն երիվարս եւ զգինս գլխոց նոցա, թողին զնոսա, եւ ինքեանք յարձակեցան ի կողմանս Վրաց ի վերայ բազում գաւառաց, ո՛րք ապստամբք եւ ո՛րք ոչ, եւ զբազումս կոտորեցին եւ զեւս բազմագոյնս գերի վարեցին. զարս եւ զկանայս եւ զմանուկս գետամոյն առնէին անթիւ ի բազմութենէ։ Եւ այս գործեցաւ ի ՈՂԸ թուականին հայոց։

Յետ այսորիկ մեռաւ իշխանաց իշխանն Աւագ եւ թաղեցաւ ի Պղնձահանքն ի գերեզմանի հօր իւրոյ Իւանէի։ Եւ ետուն զիշխանութիւն նորա Զաքարէի, որդւոյն Շահնշահի, հօրեղբօր որդւոյ Աւագին, զի Աւագն որդի ոչ ունէր, բայց միայն դուստր մի երեխայ եւ ի պոռնկութենէ որդի մի երեխայ, զոր յետ մահու նորա ասացին, թէ ի նմանէ է, զոր առեալ քոյր նորա սնուցանէր։ Եւ ապա հանեալ ի Զաքարէէ ետուն կնոջ Աւագին, որում անուն էր Գոնցա։

[ԽԸ]

Կատարած աշխարհիս մօտեալ է, եւ վասն այնորիկ կարապետք նեռինն բազմացան, որպէս յառաջագոյն ասաց կենարարն, թէ՝ «Մերձ ի կատարածն յարիցեն սուտ քրիստոսք եւ սուտ մարգարէք տալ նշանս եւ արուեստս դիւականս, մինչեւ մոլորեցուցանել, թէ հնար ինչ իցէ, եւ զընտրեալսնե <Մատթ. ԻԴ 24, ԺԳ 22>։

Արդ ի ՈՂԹ թուականիս հայոց եղեւ այսպիսի ինչ. համբաւ հանին, թէ ի սահմանս Խաչենոյ կարկուտ եկն, եւ խառն ընդ կարկտին ձկունք բազումք անկան յերկիր, չափ թզոյ միոյ։ Աչօք մեք ոչ տեսաք, բայց բազումք էին, որ հաւատարմացուցանէին, թէ ականատես լեալ եմք։ Ընդ այսոսիկ եւ միւս ես յօդուած բանի հանգոյն առասպելեաց ասէին, թէ՝ «Յեզր ծովուն Գեղամայ աւան մի է, Կոթ անուն. ի սահմանս այնր գեղջ հուպ ի լեառն գտին մարդ մի հսկայաձեւ՝ մեռեալ եւ կիսաթաղ, նոր հանդերձ ունելով եւ կօշիկս նորս, եւ հանդէպ սրտին ծակ, որպէս թէ խոցած աշտէիւ, եւ ի վերայ սակաւ մի բամբակ։ Եւ յորժամ առնուին զբամբակն, սաստիկ վիժէր արիւն ի նմանէ. եւ իբրեւ դնէին դարձեալ ի վերայ զբամբակն, արգելոյր զարիւնն. եւ թէ այլ նո՛ր բամբակ դնէին եւ ոչ զիւրն, նոյնպէս հոսէր արիւնն, մինչեւ դնէին զառաջինն։ Զայսոսիկ յոլովք շաղակրատէին, թէ ճշմարիտ եւ թէ սուտ, մեք ոչ գիտեմք։

Բայց այս եղեւ ստուգութեամբ, զի ի սոյն ամի յարեաւ մոլար ոմն, Դաւիթ անուն, դիւական հոգւով շարժեցեալ՝ հանգոյն Յուդային եւ Թեւդայ <Գործ. Ե 36-37> մոլորեցուցչաց։

Գիւղ մի է ի սահմանս Գեղարքունւոյ ծովուն, ի կողմ Խաչենոյ, հուպ ի բերդն Հանդաբերդ, ուր ջերմուկն է՝ Ծար անուն։ Ի նմա էր այս այր ի չքաւորաց եւ ի տնանկաց, պահէր զջրաղաց նոցա եւ յայնմանէ կերակրէր ինքն եւ կին իւր եւ որդիք։

Եւ ի գիշերի միում երեւեալ նմա սատանայ ի կերպ լուսոյ եւ իշխեաց ասել, թէ՝ «Ես եմ Քրիստոս, եւ եկի առնել զքեզ ինձ քարոզ, եւ ածից առ քեզ յամենայն կողմանց զմարդիկ, եւ որք գան առ քեզ ի պէտս բժշկութեան, համարձակ դիր զձեռն քո ի վերայ նոցա. եւ ա՛ռ զգերան ձիթահանաց գեղջդ եւ արա՛ խաչ եւ կանգնեա՛ ի դուրս եկեղեցւոյն»։ Եւ զայլ ամենայն հնարս խորամանկութեան ուսոյց նմա։

Եւ նա սկսաւ քարոզել, թէ՝ Քրիստոս երեւեցաւ ինձ եւ ասաց, թէ՝ «Դարձո զաշխարհս եւ բժշկութիւնս կատարեա՛»։

Եւ յարեցան ի նա այլք. եւ նոքա սկսան համբաւել զնա եւ կոչէին նմա Դաւիթ Միայնակեաց եւ Սքանչելագործ։ Եւ առեալ բռնութեամբ զգերան ձիթահանացն ի տանէ իւրմէ, արարին խաչ բարձրաբերձ, եւ կանգնեցին զնա ի դուռն եկեղեցւոյն. եւ զենին նմա զուարակս, եւ տային ի մսոյն եւ յոսկերաց զուարակին, եւ ի տաշեղէ խաչին, եւ ի հատէ կորեկոյն, որ ի ջրաղացքն, որպէս նշխարս օրհնութեան ամենայն ուխտականացն, որք գային յամենայն կողմանց։ Քանզի նոյն բանսարկուն, որ յորդորեաց զնա յայն, դրդեաց եւ զամենայն գաւառս երթալ ի համբաւն յայն՝ արք եւ կանայք եւ մանկտի, նաեւ երիցունք եւս, եւ ազատ մարդիկ, եւ ամենայն ախտացեալք եւ ցաւագնեալք։

Եւ նա զառաջինն կեղծաւորեալ ոչինչ առնոյր յումեքէ։ Ըստ նմանութեան դերաքրիստոսին՝ այսպէս քարոզէր. «Ո՞վ եմ ես աղքատ եւ մեղաւոր. բայց Քրիստոս հրամայեալ է ինձ քարոզել՝ զերկուշաբաթ օրն պահեցէ՛ք, եւ յիշոցք մի՛ ասէք. եւ եկա՛յք, համբուրեցէ՛ք զիս, եւ թողեալ լիցին մեղք ձեր եւ ազգի ձեր մինչեւ յեօթն ազգսե։

Եւ յորժամ դիւահարքն գային, առնոյր բիր մի հաստ, եւ հարկանէր անխնայաբար, եւ կոխէր ոտիւք զփողսն, եւ ասէր. «Ե՛լ, շուն, ե՛լ, շուն, Դաւիթ Միայնակեացն հրամայէ քեզ»։ Եւ ասէր ցայրն այսակիր. «Ահա այլ մի՛ երկնչիր, բժշկեցարե։ Եւ նա երթայր՝ ունելով զնոյն չար եւս բազմացեալ ի նմա. եւ ուր երթայր եւ հարցանէին, ոչ իշխէր ասել թէ՝ «Ո՛չ բժշկեցայ». քանզի պատուէր տայր. թէ՝ «Յորժամ ասես, թէ՝ «Ո՛չ բժշկեցայ», առժամայն լլկիս ի դիւէն»։ Եւ նա թէպէտ ոչ իշխէր ասել, թէ՝ «Ո՛չ բժշկեցայ», արդիւնքն իսկ յայտ առնէին, որ հանապարզ լլկէին։ Որ յառաջն ամսով եւ շաբաթով կրէին զնեղութիւնսն, յետ գնալոյն առ նա յամենայն աւուր չարչարէին։ Եւ լեկրոտք, որ երթային առ նա, ասէր, թէ՝ «Խաղացէ՛ք առաջի իմ եւ պարեցէ՛քե։ Եւ նոքա առնէին զայս յօժարութեամբ, քանզի այս ազգ դիւաց ախորժեն զխաղ եւ զպար։ Եւ ասէր. «Եկա՛յք, համբուրեցէ՛ք զիս եւ զկին իմ, եւ երթայք, եւ այլ մի՛ երկնչիք»։ Եւ գոդեացն ասէր. «Այդ ցաւոյդ յաստուծոյ հրաման չկայ բժշկելոյ, բայց զմեղս քո թողում քեզ, զի եկիր առ իսե։ Եւ զկարկամեալսն եւ զկզացեալսն հրամայէր արանց չորեցունց ունել՝ երկուցն զգլուխն եւ երկուցն զոտսն, եւ ասէր. «Ձգեցէ՛ք եւ պարզեցէ՛ք»։ Եւ նոցա ձգեալ ուժգնակի, ճարճատէին ամենայն յօդուածք մարմնոյն. եւ այրն վայէր ուժգնակի առ վտանգի ցաւոցն։ Եւ նա ելեալ՝ կոխէր զթիկունսն եւ զմկանունսն, եւ ցաւագնեալն անշնչանայր իբրեւ զմեռեալ, եւ կամ մեռանէր իսկ։ Եւ նա ասէր վասն այնոցիկ, որ մեռանն, եթէ՝ «Չափ ժամանակի դորա լցեալ էր, եւ չէր մարթ կեալ դմա. բարւոք է, զի մեռաւ, որ հանգչի ի վշտացն»։ Եւ որք ապրէինն կիսահամ եւ ոչ բժշկէին, ասէր. «Ո՛չ ունին կատարեալ հաւատս առ մեզ, վասն այնորիկ ոչ բժշկին»։ Եւ դիւահարացն զորոց զփողսն կոխէր եւ նոքա մեռանէին, ասէր. «Սա վաղուց է մեռեալ, եւ այն, որ շրջեցուցանէր զդա, դեւն էր, զոր հանի այժմ»։ Եւ կուրացն ասէր. «Լաւ է քեզ այն, որ բանամ զա՞չս քո, թէ՞ թողում զմեղս քո. եւ ես գիտեմ, զի ժամանակդ քո կարճ է, վաղվաղակի մեռանիս»։ Եւ նա ասէր. «Թէ այդպէս է, լա՛ւ է ինձ, որ թողուս զմեղս իմ»։ Եւ ասէր ցնա. «Թողեալ եմ զմեղս քո»։

Եւ այսպէս զամենեցուն միտս յինքն ձգէր. մինչեւ այնքան լինէր առ նա ժողով բազմութեան, մինչեւ տեղիք վայրացն ոչ բաւէին տանել զմարդիկ։ Եւ զի ամառնային էր ժամանակն, ի մարգս եւ ի սարս ելեալ՝ անդ ագանէին եւ գործէին զամենայն չարիս. զի կանայք, որք ոչ իշխէին յարանցն եւ ի ծնողացն եւ յորդւոցն ի տան իւրեանց շնալ եւ պոռնկիլ, ելանէին ուխտի պատճառաւ, եւ շնային համարձակ, ընդ որս կամէին։ Նոյնպէս եւ արքն չարք զնոյն առնէին, որոց ցանկայինն։ Եւ գնային բազում պատարագօք՝ ոսկւով եւ արծաթով եւ զուարակաւ եւ ոչխարօք։ Եւ որք երթային եւ գային, զայնոսիկ, որք ոչ էին երթեալ, կշտամբէին եւ գարշէին ի նոցունց, որպէս ի մեղաւորաց եւ յանարժանից նորա տեսութեանն։

Այլ եւ երիցունք եկին եւ յարեցան ի նա ընչից եւ զօշոտութեան աղագաւ. եւ կային նմա ի սպասու, լուանալով զոտս նորա, եւ զջուրն ցանէին ի վերայ ինքեանց եւ ժողովոցն բազմութեան։

Եւ ինքն կեղծաւորեալ՝ ինչ որ առնոյր յումեքէ, այլ ի ձեռն քահանայիցն եւ արբանեկացն իւրոց առնոյր։ Եւ տէր գեղջն, քանզի պարսիկ էր, առնոյր զբաժին իւր յընչիցն, քանզի յոյժ բազումս տանէին եւ յօժարութեամբ տային։ Եւ թէ ոք ի վարդապետաց կամ յերիցանց արգելոյր կամ խափանէր զնոսա յերթալոյ, հայհոյէին եւ բամբասէին՝ իբրեւ զնախանձոտս եւ զյաչաղկոտս, թէ՝ «Ինքեանք ոչ կարեն գործել զգործս նորա եւ ոչ կամին զբարեգործութիւն սրբոյն այնորիկե։

Ապա գրեաց գիր սաստից եւ մեղադրանաց մեծ վարդապետն Վանական, որ բնակէր ի վանս Խորանաշատոյ՝ հանդէպ Երգեվանից բերդին, թէ՝ «Ընդէ՞ր զերեւումն դիւին՝ Քրիստոսի համարիք, ո՛վ քրիստոնեայք. զի եւ սատանայ սովոր է կերպարանիլ ի հրեշտակ լուսոյ»։ Եւ բանադրեաց զայնոսիկ, որ ի պիղծ մսոյ անտի կերեալ էին, եւ կամ ունէին նշխար ի տաշեղէն եւ ի կորեկոյն. մի քառասունք պահք եւ հինգ հարիւր ծունր եդ ի վերայ նոցա եւ ապա արժանի լինել սուրբ խորհրդոյն։ Գրեցաք եւ մեք նմանապէս նովին սաստիւ եւ բանադրանօք, եւ առաքեցաք ի յոլով տեղիս։ Նոյնպէս գրեաց եւ եպիսկոպոսն Հաղբատայ տէր Համազասպ։

Եկն եւ Դադի վանից եպիսկոպոսն տէր Գրիգորէս, եւ վարդապետն Վարդան, զոր Յօժար որդին կոչէին, բազում քահանայիւք ի գիւղն յայն, քանզի ի նոցա վիճակին էր, խաչիւք եւ աւետարանօք. եւ արարեալ գիշերապաշտօն, կանգնեցուցին զայրն խաբեալ ի միջին, զի թերեւս ելցէ ի նմանէ ոգին պիղծ։ Եւ յորժամ հարցանէին, թէ՝ «Զի՞նչ տեսանեսե։ Ասէր, թէ՝ «Յորժամ անկանիմ ի վերայ երկրի բերանս ի վայր, յերկրէ աստի երեւի ինձ եւ խօսի ընդ իս»։

Ապա ձեռն արկեալ եպիսկոպոսին եւ երիցանցն, կամէին կործանել զխաչն, զոր կանգնեաց մոլարն։ Յարեաւ ամենայն ամբոխ բազմութեանն սրովք եւ բրովք, կամէին սպանանել զնոսա։ Եւ նոցա արտաքս ելեալ յամբոխէն, անիծեցին սաստիւք նզովիւք զյանդգնեալսն։ Ապա ոմանք ի նոցանէ զղջացեալք, չոգան աղաչեցին զեպիսկոպոսն եւ զերիցունսն արձակել զնոսա ի կապանաց անիծիցն. եւ զայրն ետուն ի ձեռս նոցա։

Եւ մինչ տանէին նոքա, հանդիպեցան նոցա արք գառնեցիք, որ գային ի մեծ դրանէն։ Աղաչեաց այրն զնոսա, զի խնդրեսցեն զնա յեպիսկոպոսէն. քանզի ասէր զինքն ազգակից նոցա եւ ի Գառնւոյ. զի այսպէս ասէր նա յառաջագոյն ժողովրդեանն. թէ՝ «ՅԱրշակունեաց ազգէն եմ ես, եւ պարտ է որդւոց իմոց լինել միոյն թագաւոր եւ միւսոյն՝ կաթողիկոս. եւ սրբոյն Սահակայ տեսլեանն մարթ է ի վերայ նոցա կատարիլ»։ Ապա ետ զնա եպիսկոպոսն ցնոսա՝ երդումն պահանջեալ, զի մի այլ մոլորեցուսցէ զմարդիկ։ Եւ այսպէս հազիւ շիջաւ չարն երեւեալ։

[ԽԹ]

Պատմեաց մեզ վարդապետն Յովսէփ, որ շինեաց զվանսն, որ ի գերեզման սրբոյ առաքելոյն Թադէոսի է, յԱրտազ գաւառի՝ յետ աւերածոյն եւ ամայի լինելոյն, թէ՝ «Չոգայ ես ի գաւառն Գողթան ի պէտս ինչ իրաց։ Ասացին ինձ ի գիւղ մի, թէ՝ է՛ աստ այր մի, որ ունի կին դեւ։ Եւ մեր անհաւան լեալ ասացելոցն, չոգաք ի տուն առն եւ ոչ տեսաք զդեւն։ Եւ իբրեւ հարցաք զայրն, նա ասաց զպատճառն ստուգութեամբ, թէ՝ «Կին ունէի ես եւ մեռաւ, եւ եթող ինձ մանկունս մանունս, եւ ես նստեալ լայի, թէ՝ ո՞ սնուցանէ ինձ զսոսա։ Եւ ահա յանկարծակի երեւեցաւ կին մի եւ ասէ. «Մի՛ լար, ես եղէց քեզ կին եւ սնուցից զմանկունսդ։ Եւ յայնմ հետէ հանապազ է՛ ի տան իմում, եւ առնէ մեզ կերակուր, եւ զամենայն պէտս մեր լնու։ Եւ սաստիկ սիրով հարեալ եմ ի սէր նորա, եւ հանապազ խառնակի ընդ իս։ Եւ զշաբաթն ամենայն անգործ կայ եւ յաւուր հինգշաբթի առնէ մանած երեք լիտրե։ Եւ իբրեւ հարցի, թէ՝ Ո՞ւր է այժմ, նա մատամբն եցոյց, թէ՝ «Աւանիկ է, եւ երեւի ինձ եւ մանկանց իմոց եւ ոչ այլ ումեք. եւ յոլով ժամանակք են, զի բնակիմք ի միասինե։

Եւ ես յարեայ աղօթել եւ աւետարան ընթեռնուլ, զի թերեւս հալածեսցի ոգին մեղսասէր եւ պիղծ։ Իսկ նորա ոչինչ փոյթ արարեալ զայնմանէ, այլ նստեալ ծիծաղէր, որպէս այրն պատմեաց։ Եւ մեր ոչ տեսեալ զնա՝ ելեալ գնացաքե։

[Ծ]

Ի հռոմայեցւոց ազգաց շարժեցաւ այս խնդիր ի մէջ քրիստոնէից. քանզի գրեաց պապն Հռոմայ առ մեծ կաթողիկոսն Հայոց տէր Կոստանդին, որ յայնմ ժամանակի նստէր ի կլայն Հռոմայական, քանզի անդ էր աթոռ սրբոյն Գրիգորի՝ ի ժամանակաց Գրիգորի եւ Ներսիսի՝ երկուց եղբարցն սրբոց, որք էին յԱրշակունեաց ազգէն, արք գիտնականք եւ վրէժխնդիրք օրինացն աստուծոյ, թէ՝ «Ո՞րպէս խոստովանիք դուք զամենասուրբ հոգին աստուծոյ, ի հօրէ՞ միայն բղխեալ եւ երեւեալ, թէ՞ ի հօրէ եւ յորդւոյ, քանզի հռոմայեցիք այսպէս խոստովանին ի հօրէ եւ յորդւոյե։ Նմանապէս գրեցին եւ առ թագաւորն հայոց Հեթում եւ պատասխանի պահանջէին։

Եւ նոցա ժողովեալ զիմաստունս իւրեանց աշխարհին ի քաղաքն Սիս՝ որ ի Կիլիկիա, ի հայոց եւ ի յունաց եւ յասորւոց եւ յայլ ազգաց քրիստոնէից, որք գտան անդ։ Յոյնք ի հօրէ միայն ասացին, եւ յասորւոց ոմանք՝ ա՛յլ։ Իսկ հայոցն ժողով գրեցին ի կողմանս Արեւելից՝ ի Մեծ Հայք եւ առ գիտնական վարդապետն Վանական, քանզի ի ժամանակին երեւելի էր, եւ առ Վարդան վարդապետն, եւ առ Յովսէփ, եւ առ այլս, թէ նոքա զի՞նչ ասեն. եւ ապա պատասխանի արասցեն հռոմայեցւոցն։

Եւ նոցա քննեալ զաստուածաշունչ գիրս առաքելոց եւ մարգարէից եւ սրբոց վարդապետաց եկեղեցւոյ, որք մաքրեցին զեկեղեցի ի հերձուածողաց, ըստ պիտոյիցն վարեցեալ երկոքումբք ձայնիւք եւ ուղղակի զհռոմայեցւոց խոստովանութիւնն. եւ լի են ամենայն աստուածաշունչ գիրք այնպիսի ձայնիւք։ Որպէս գրեաց վէմն հաւատոյ երանելի առաքեալն Պետրոս, որ վասն ճշմարիտ հաւատոցն երանեցաւ ի տեառնէ, թէ՝ «Յորո՛ւմ եւ յո՛րպիսի ժամանակի գուշակէր ի նոսա հոգին Քրիստոսիե <Ա Պետ. Ա 11>։ Եւ Յովհաննէս Աւետարանիչ ասէ. «Որ զհոգին Քրիստոսի ոչ ունի, նա չէ՛ նորաե։ Եւ մեծն Պօղոս՝ «Առաքեաց աստուած զհոգի որդւոյ իւրոյ ի սիրտս մեր, որ աղաղակէ աբբա՝ հայրե <Գաղ. Գ 6>։ Եւ այլ բազում այսպիսի ի գիրս առաքելոցն։ Իսկ սուրբ Լուսաւորիչն մեր Գրիգորիոս, որ ուսոյց մեզ զհաւատոյ խոստովանութիւնն, այսպէս, ասէ. «Հայր յինքենէ, որդի ի հօրէ, սուրբ հոգին ի նոցունց էութենէե։ Իսկ յաղթող սպառազէնն Քրիստոսի Աթանաս ընդդէմ արիանոսացն այսպէս քարոզէր եւ ուսուցանէր. «Անսկիզբն հայր որ յումեքէ, որդի ի հօրէ, եւ հոգին սուրբ ի նոցունց էութենէե, զոր երկրորդէ Սոկրատ պատմագիր։ Եւ Գրիգոր Աստուածաբանն ի ճառին, որոյ սկիզբն է՝ «Երէկ զպայծառ լուսաւորութեանցն զոր տօնեցաքե, ասէ, զսաղմոսն առեալ. «Ի քէն է, տէր, աղբիւր կենաց, եւ լուսով քո տեսանեմք զլոյսե <Սաղ. ԼԵ 10>. այս է՝ հոգւով զորդի։ Եւ դարձեալ՝ «Որ ի հօրէ ելանէ, որ ըստ որում անտի առաքի, ոչ է ստացուած, ըստ որում ոչ ծնեալ՝ ոչ է որդի, եւ ըստ որում յոչ ծնիցելոյ եւ ի ծնիցելոյ ի մէջ՝ աստուած էե։ Եւ Գրիգոր Նիւսացի, եւ մեծն Բասիլիոս, եւ Աբբա Եփրեմ, եւ Յովհան Ոսկեբերան՝ ի բազում տեղիս յիւրեանց գիրսն, զոր թէ աշխատասիրութեամբ ոք խնդրէ, յոլովս գտանէ։ Եւ Սեբերիանոս՝ Եմեսու եպիսկոպոսն, ի ճառին, որոյ սկիզբն է «Ի մէջ քրիստոսասիրաց զՔրիստոսէ խոստացայ ճառելե, ի կատարածին ասէ. «Անծնին աստուծոյ, եւ ծնիցելոյն ի նմանէ որդւոյն միածնի, եւ սուրբ հոգւոյն՝ ելողին ի նոցունց էութենէ, երիցն ի միում աստուածութեան, ամենայն փառք յաւիտեանս. ամէնե։ Եւ Մովսէս Խորենացի ի մեկնութեան քերականին ասէ. «Սուրբ հոգին առինչունակ է. զի որումն հոգի է. զի ի դէմս հօր եւ որդւոյ ասի հոգիե։ Եւ Ստեփաննոս Սիւնեաց եպիսկոպոսն ասէ. «Քանզի բղխէ ի հօրէ իբր յականէ անհատաբար, դադարէ յաղբեր. ի յորդւոյ ելանէ անմեկնելի խոհականագոյն գետ արփիաբաշխ, լուսապարգեւ, ասպնջական զծով ունելով, զհրեշտակաց եւ զմարդկան գիտութիւն ունելով. տի՛ նա զի հարուստ որդի՝ որպէս զհայր. զի թէպէտ սուղ որդի՝ զի սկիզբն նոյն փարթամ, զի պատճառ է հոգւոյ ելողութեան։ Հոգին սուրբ հարուստ, զի պատճառ է մարգարէական տառիցե։ Եւ սքանչելին Եպիփան ի գիրս Մեկնութեան սաղմոսաց։ Եւ գլուխ բանիցս. «Ամենասրբուհի աստուածածինն Մարիամ, ի բանն հաւատոյ, զոր հրամայեաց Աւետարանչին Յովհաննու ուսուցանել Սքանչելագործին Գրիգորիե, ասէ, «Մի աստուած հայր բանին կենդանւոյ, իմաստութեանն անձնաւորի, եւ զօրութեանն, եւ կերպարան էութեան, կատարեալ կատարելոյ ծնող, հայր որդւոյ միածնի, տէր միայնոյ, աստուած յաստուծոյ, կերպարան եւ պատկեր աստուածութեանն. բանն աստուած ներգործական ամենայնի, եւ եղելոցս ամենայնի բովանդակիչ, եւ զօրութիւն անսահմանելի, եւ ամենայն ստացականացս արարիչ։ Որդի ճշմարիտ ճշմարտի հօր, անտեսանելի անտեսանելւոյն, անապականին անապական, անմահ անմահի. մի հոգի սուրբ առ ի յաստուծոյ զէութիւն ունելով, եւ ի ձեռն որդւոյ երեւեալ եւ յայտնեալ մարդկան, պատկեր որդւոյ, կատարեալ կատարելոյ. կեանք եւ կենդանեաց պատճառ, սրբութիւն եւ սրբութեան պարգեւիչ. որով յայտնի աստուած հայր որ ի վերայ ամենեցուն եւ յամենեսին, եւ աստուծոյ որդին, որ ի ձեռն որոյ եւ ամենեքեան։ Երրորդութիւն կատարեալ՝ փառօք եւ մշտնջենաւորութեամբ, եւ անբաժանելիք թագաւորութեամբ, եւ անօտարանալիք։ Ո՛չ ապա ստացական ինչ, եւ ոչ ծառայ երրորդութեան, եւ ոչ ի ներքսածական, որպէս թէ յառաջագոյն ոչ գոլով, եւ յետոյ ի ներքս մտեալ։ Ոչ նուազ որդի ի հօրէ. եւ յորդւոյ՝ հոգի, այլ անայլայլ եւ անփոփոխելի, նոյն ինքն երրորդութիւնն միշտե։

Այսպիսի խոստովանութիւնս ընդունելի է յեկեղեցիս Հայաստանեայց, եւ յոգիս Կիւրակոսի, եւ համարձակ արժան է քարոզել զհոգի ի հօրէ ելեալ եւ յորդւոյ երեւեալ։

Զայս պատասխանեցաք թղթոյն Արեւմտից, եւ մեք ի սոյն հաւատ հաստատեալ կամք շնորհօք երրորդութեանն սրբոյ, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։

[ԾԱ]

Հաւատամք ի հայր եւ յորդի եւ ի հոգի սուրբ, յերիս անձինս կատարեալ եւ ի մի աստուածութիւն փառաւորեալ, սուրբ եւ զուգափառ երրորդութիւն, անսկիզբն եւ անվախճան, աներբ եւ անուր, միշտ անկարօտ եւ բերկրեալ, յամենայնի կատարեալ եւ ի բարւոջ իմացեալ, զոր բնաբար ունի եւ աննիազապէս տայ կարօտիցն. երրորդութիւն կատարեալ, անաճելի եւ աննուազ, անձամբ բաժանեալ, եւ է՛ զի եւ անուամբ, եւ ի միութիւն կացեալ, եւ կայ փառաւորեալ եւ փառաւորի ի բնութեանն աստուածութեան, ի զօրութեանն, ի կամսն, յիմաստութեանն, ի գործն, ի մեծութեանն, եւ մանաւանդ յանհասութեանն, եւ յանասելի ողորմութեանն։

Հայր անծին, որդի ծնեալ ի հօրէ, անախտ եւ անմարմին, բնութենակից հօր նախ քան զժամանակս։ Հոգին սուրբ բղխումն է ի հօրէ, եւ երեւումն յորդւոյ, ո՛չ ըստ որդւոյ ծննդեամբ, այլ յառաջ եկեալ աղբիւրաբար, ինքեան միայնոյ քննելի օրինակն, եւ յարարածոց անգիտելի. միշտ ընդ հօր որդի եւ հոգի. հոգի որպէս հօր, նմանապէս եւ որդւոյ. ոչ փոխեալ հայր յորդի, կամ որդի ի հոգի, կամ հոգի յորդի եւ ի հայր։

Հայր ունելով զանձն եւ զանուն հայրական, եւ որդի ունելով զանձն եւ զանուն որդիական, եւ հոգի ունելով զանձն եւ զանուն հոգիական, անդրադարձութիւն ոչ ունելով կամ փոփոխումն անուանցն եւ անձանցն, այլ հայր միշտ հայր. որդի միշտ որդի, հոգի միշտ հոգի. յոր հաւատամ։

Յայսմանէ եւ ի սիրոյ եկեալ որդւոյն անձամբ չափ՝ աւետեօք հրեշտակապետին Գաբրիէլի ի կոյսն Մարիամ՝ որ սուրբ էր հոգւով եւ մարմնով, եւ ի պատճառս փրկութեան մերոյ մարդացեալ ի նմանէ, սահմանաւ բնութեանս մերոյ՝ հոգի, միտք, շունչ, մարմին, որ ինչ եւ է կատարեալ մարդ մեղուցեալ բնութեանս Ադամայ, ուստի Մաիամն էր. զոր առեալ աստուածագործեաց առանց շփոթման եւ այլայլման, անքնին եւ անճառելի խառնմամբ, եւ եղեւ յերկուց կատարեալ բնութեանց՝ յաստուածայնոյն եւ ի մարդկայնոյն՝ մի անձնաւորութիւն կատարեալ, անայլայլելի եւ անբաժանելի բնութեամբ, ո՛չ փոփոխելով մարդկային թանձր եւ յօդական բնութիւնն յանյօդ եւ պարզական բնութիւն աստուածութեանն, զիւրն կորուսանելով. եւ ո՛չ պարզ եւ անմարմնական բնութիւնն աստուծոյ խառնելովն ընդ բնութեան մարմնոյ, վրիպեաց յիւրն յաւէտ պարզութենէ, թէպէտ եւ ասի յաղագս անքակ միութեանն՝ անմարմնոյն մարմնանալ, եւ բանին թանձրանալ։ Մնաց միածին մի որդի, մի անձն, մի Քրիստոս, եւ ճշմարտապէս յերկուց միացեալ՝ մի բնութիւն, մի կամք, մի ախորժակք, մի գործ, մի ծնունդ կուսութեամբ, մի մայր առանց հօր, որ եւ նախ քան զյաւիտեանս առանց մօր ծնեալ։

Եւ խոստովանիմ զմայրն Էմմանուէլի՝ աստուածածին մինչեւ յաւիտեանս, եւ զԷմմանուէլն աստուած մինչեւ յաւիտեան. նովին մարմնովն եւ որ զհետ ծննդեան։ Զամենայն տնօրինականսն խոստովանիմ գործ աստուծոյ, զխոնարհագոյնսն, զբարձրագոյնսն, եւ զկիրսն անբամբասելի, զոր վասն մեր կրեաց, ո՛չ բաժանեմ, այլ մի յատուկ ասեմ ի տէրն իմ. եւ ո՛չ իմանամ շփոթումն. եւ նզովեմ զիմացողն եւ զասողն շփոթումն։

Եւ նոյնպէս զկիրք խաչին՝ խոստովանիմ աստուծոյ խաչ եւ մահ, ոչ էական բնութեան ասեմ մահ, կամ ի մարմնոյն բաժանումն, այլ զի բնութեամբ միացեալ յաստուածութիւն եւ աստուածացեալ, աստուած խոստովանիմ, որով մեռաւ անմահն, զբանական հոգին աւանդելով ի ձեռս հօր։

Աստուածութիւն ո՛չ բաժանեալ ի հոգւոյն եւ ի մարմնոյն, միաւորեալ անքակելի, ըստ որում եւ զդժոխս աւերէր հոգւովն, եւ զմահ սպանանէր, եւ մարմինն լուծանէր զապականութիւն որպէս զաստուած եւ զաստուծոյ մարմին. ընդ ամենայն գերեզմանս արձակելով ճառագայթս, յարուցանելով զբազումս, գիտելով զահմանեալ ժամանակաւն ի լանջս երկրի՝ հզօրագոյն թուովն յառնէր, ո՛չ միայնաբար ըստ Յունանու ի ձկանէն, այլ լրմամբ հոգւոցն մահակուլ, որ յԱդամայ ի դժոխոց, եւ յոլովիւք մարմնովք հողացելովք ի գերեզմանաց՝ ելանէր կուսութեամբ անլոյծ կնքոյն ի գերեզմանէն, որպէս յարգանդէն Մարիամու, եւ վերացեալ մտանէր յերկինս կուսութեամբ անճեղքելիս, որպէս ի վերնատունն դրամբք անբացիւք. զի յայտ լիցի, եթէ ի վեր է քան զբնութիւն մարմնոյ. զի մարմնոյ բնութիւն՝ մահկանացու, ապականացու եւ ախտալի է, թէ յատկասցի ըստ ինքեան, եւ ընդ մարմին ոչ կարէ մտանել անծանօթապէս. այլ տէրունականն եւ տէրն լիով ունելով զճշմարիտն մարդ՝ իւրով սահմանովն, սակայն շողացեալ եւ փայլատակեալ աստուածութեամբն՝ ներգործէր զվայելչականսն բանին, զոր շօշափեցին ձեռօք դասք առաքելոցն, եւ տեսին երանելի աչօք զանտեսակն տեսակացեալ։ Գալոց է նովին մարմնովն եւ փառօք հօր դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս, որոյ թագաւորութեանն ոչ գոյ վախճան։

Հաւատամ ի նոյն յերրորդութենէն եղեալ յոչէից զեղեալքս ամենայն, եւ զԱդամ պատկերեալ բարւոյն եւ յանցանօք լուծեալ ի մահ անձնիշխան կամօք, եւ ի նոյն արարչէ վերստին նորոգեալ, տնտեսութեամբ միոյն միածնի՝ կամօք հօր եւ հոգւոյն։

Հաւատամ ի համօրէն յարութիւնն բանականացս որ յԱդամայ ի նոյն զօրութենէ ստեղծողին եւ նորոգողին։

Հաւատամ յարդար իրաւունս յաւուրն դատաստանի ըստ արժանեաց, եւ ի հատուցումն յաւիտենական կենաց եւ տանջանաց։

Այս է մերոյս հաւատոյ համառօտ խոստովանութիւն, եւ ամենայն ուղղափառաց, որոց մասնաւորեսցէ զմեզ տէր ի շնորհս ողորմութեան իւրոյ, սովիմբ կեալ յաշխարհի անարատ կենցաղավարութեամբ եւ բարի գործովք, եւ այսու դաւանութեամբ երթալ առ Քրիստոս՝ յոյսն մեր եւ վստահութիւն, եւ արժանի լինել տեսանել համարձակութեամբ զերանելի եւ զամենասուրբ զերրորդութիւնն, յերիս անձինս յատկացեալս, եւ ի մի աստուածութիւն եւ տէրութիւն եւ ի թագաւորութիւն փառաւորեալ։ Եւ արժանացուսցէ զմեզ եւ զամենայն ճշմարիտ հաւատացեալս անճառ բարեացն եւ անպատում ուրախութեանցն, «զոր ակն ոչ ետես, եւ ունկն ոչ լուաւ, եւ ի սիրտ մարդոյ ոչ անկաւ, զոր պատրաստեաց աստուած սիրելեաց իւրոցե <Ա Կոր. Բ 9>։

Արդ զայս դաւանութիւն յոլով մասն աշխարհի ունի եւ պահէ սրբապէս քաղաքավարութեամբ, զոր պարտ է յամենայն քահանայագործութեան տալ զայս դաւանութիւն մեծի քահանայապետին եւ պահանջել յայնցանէ, զորս ձեռնադրելն կամին։

Եւ ապա յանուանէ նզովէ զգայլսն ապականիչս՝ զամենայն հերեսիովտայսն՝ հարիւր յիսուն եւ ինն հերձուած մինչեւ ցայսօր ժամանակի եւ այլք, որ լինին նման սոցա. եւ դաւանել զամենայն ուղղափառսն, զհովիւսն եկեղեցւոյ, որք ընդ ճշմարտութիւն առաջնորդեցին հօտին Քրիստոսի եւ յարօտս կենսաբերս սնուցին։

Եւ ապա իջանէ հոգին յայնպիսի սեղանն սրբութեան եւ հանգչիցի յընծայեալն յայն, որ գիտէ ճանաչել զօտարսն եւ զընտանիսն, որպէս զգիտնականս եւ զիմաստունս հովիւս կացուցանել, որ կարասցէ ի կեանս կոչել զարժանիսն կենաց, այսինքն՝ առ աստուած ածել. զի այս է պարիսպ պահպանութեան խաչիւ եւ արեամբ գնեալ հաւատացելոց, ո՛չ միայն ի չարեացն ի բաց կալ, այլ եւ բարեացն զհետ երթալ ի Քրիստոս Յիսուս ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։

Գրեաց եւ մեծ վարդապետն Վանական, թէ որպէս մարթ է խոստովանել, եւ կամ ասել զսուրբ հոգին ի հօրէ եւ յորդւոյ։

[ԾԲ]

Հոգւովն խօսել զհոգւոյն՝ հոգեւորացն է գործ. իսկ եթէ ոք եւ որ ի ձեռն հաստատութեան իցէ յօժար առ ի քաղել ամարան խզուզին հանդիպել սիրելի է, եւ թէ հասկի, բայց թէ շնչիցէ հոգի անօսր Եղիայումն՝ ընթասցի բանն, եւ փառաւորեսցի մի աստուածութիւն յերիս անձինս՝ միմեամբք երեւեալ, որպէս լոյս ի լուսոյ. զի եթէ արարածականս այս լոյս եւ հուր՝ ոչ փակի յիւրական ընտանեաց եւ յայլոց, զիա՞րդ անեղ արարչականն ի միմեանց եւ յարարածս, թէ եւ մեք ոչ կարեմք գիտել. վասն զի երեք անձնական բաժինս տալ ոչ զօրէ ի յօդ, ի հուր, ի ջուր եւ ի գինի, վասն նրբամասնութեանն. եւ զի այսք հարկելիք են, թէ եւ անհարկելիք թուին, եւ անապուսելի՝ ապուսելիք, ո՞րչափ եւս առաւել միտք մի՛ ժտեսցի յանեղ, յանարար, յանսահման, միասնական սուրբ երրորդութիւնն, ոչ գոլ որով եզերիցի, կամ տեղի, ուր դնիցի, համիմացութեամբ ճանաչել. այլ զոր գիրք աստուածաշունչ առթէ եկեղեցւոյ, զոր սկսանելի է, իմացումն իմացական՝ իմացողին, որպէս սնունդ ելով եւ կերակուր, ուրեմն մտաց, հրեշտակական էութիւնքն՝ եւ նոցա արարչականն, զի իմանալին իմացութեամբ իմացողապէս իմանայ զիմացական իմացումն։ «Արդ միտ դի՛ր դու քեզ, - ասէ նախամարգարէն Մովսէս, - հայեա՛ յանձն քոե <Բ Օր. Ը 11>։ Խրատէ եւ Փիլոնիոս, թէ՝ «Քոյով երրորդութեամբդ իմա՛ ի մարմին քո, որ է հոգի եւ միտք եւ բանե։ Նոյն օրինակ եւ Պօղոս գրէ մեզ. «Մի է աստուած հայր, եւ մի տէր Յիսուս Քրիստոս, եւ մի սուրբ հոգի։ Զնոյն աւանդէ սուրբ ժողովն Նիկիայ. «Հաւատամ ի մի աստուած հայր, եւ ի մի տէր Յիսուս Քրիստոս, եւ ի մի սուրբ հոգիե։ Իսկ Յովհաննէս Մկրտիչ միութիւն խոստովանի բնութեանն՝ զհայր եւ զհոգի ազն դնէ, այսինքն՝ բան եւ որդւոյ ունել, ասէ, զհայր եւ զհոգի։

Աթանաս «Երեք ենթակայ, ասէ, կամ երեք դէմե։ Աստուածաբանն Գրիգոր ասէ. «Երեք անձն, կամ երեք երես, կամ որ քեզ սիրելի է, զայն ասա։ Ինքն աստուած՝ որ էն, ասէ՝ որ է ոչ սկսեալ, եւ ոչ դադարիե։ Գրիգոր Աստուածաբան, եւ Բարսեղ, եւ Գրիգոր Նիւսացի՝ «Անծին եւ ծնեալ, եւ ելումնե, որում հետեւի ամենայն ուղղափառ եկեղեցի։ Յովհան Ոսկեբերան՝ «Արմատ, բոյս եւ բողբոջե։ Պօղոս՝ «Զհայր էութիւն, ասէ, եւ զորդին՝ նկարագիր, զհայր՝ լոյս, եւ զորդին՝ ճառագայթե։ Աթանաս՝ զորդին նկարագիր, ասէ, հօր, եւ զհոգի՝ որդւոյ, որ է հօր եւ որդւոյ. ինքն տէր զհայր՝ հոգի ասէ։ Եւ Լուսաւորիչն Գրիգոր զորդի հոգի ասէ, եւ ամենայն գիրք աստուածաշունչ զհոգի հոգի ասեն։ Պօղոս՝ «Զհայր աներեւոյթ ասէ, եւ զորդի պատկեր աներեւութինե. յայտ է թէ՝ հոգի պատեր է հօր եւ որդւոյ. զի մի է էիցն նկարագիր եւ պատկեր. ըստ այնմ, թէ՝ «Արար աստուած զմարդն ի պատկեր իւրե <Ծն. Ա 27>, զի էիցն մի պատկէր է, մին սկզբնատիպ միոյ մարդոյն, միոյ բնութեան, եւ երից անձանց, միոյ աստուածութեան. ամենայն հին եւ նոր կտակարանք վկայեն։ Եւ զի հայր անսկիզբն եւ անպատճառ է, ինքն իսկ ասէ ցԱբրահամ՝ «Իմ էն երդնում քեզե. եւ ցՄովսէս՝ «Ես եմ էնե, որպէս ասել՝ թէ «Ոչ յումեքէ, եւ զի որդի եւ հոգի ի հօրէե. Ովսէէ ասէ՝ «Հոգի իմ եւ բանն ի միջի քումե։ Եւ ինքն տէր ասէ. «Հողմ ուր կամի շնչէ, այլ ոչ գիտես գայ կամ յո երթայ. նոյնպէս եւ ամենայն ծնեալն ի հոգւոյնե։ Վասն որոյ եւ սուրբն Եպիփան Կիպրացին ասէ. «Հոգի հայր եւ ի նմանէ որդի եւ հոգիե։ Զի հայր անսկզբնութեան է անուն. եւ երեքն անսկիզբն են ի ժամանակէ։ Հոգի ասելն անմարմնութեան է նշան, եւ երեքեանն անմարմին. որդի ասելն՝ գոյացութեան եւ բնութեան է նշան. եւ զի երեք գոյացութիւն եւ մի բնութիւն են։ Որդի ի հօրէ ասի, հայր յորդւոյ ոչ ասի, զի սա ի նմանէ է, եւ ոչ նա ի սմանէ. որդի եւ հոգի ի հօրէ ասի. հայր ի նոցունց չասուի, որդի եւ հոգի ի հօրէ ասուի, ոմն ծննդեամբ եւ ոմն ելողութեամբ։ Որդի բղխումն ասի, եւ հոգի բղխումն ասի։ Որդի ել ասի ի հօրէ, եւ հոգի ել ասի. հայր հոգի ասի, բայց որդի չասի. հոգի ո՛չ հայր ասի, ո՛չ որդի, որդի ի հօրէ եւ հոգի ի հօրէ եւ յորդւոյ։

Հայր արմատ, որդին բոյս, հոգին ի յարմատէն, ի բուսոյն բողբոջ։ Հայր գո՛յ, որդին բերան, հոգին շունչ։ Հոգւով բերանոյ նորա ամենայն զօրութիւնք նորա։ Եւ թէ՝ «Առաքումն քո դրախտ նռնենեացե եւ թէ՝ «Փչեաց յերեսս նոցա եւ ասէ. Առէ՛ք զհոգին սուրբ <Յովհ. Ի 22>։ Հայր անձն, որդին գոյացութիւն, հոգին բազուկ, եւ ի բազկէն մատն։ Ես մատամբն աստուծոյ հանեմ զդեւսե <Ղուկ. ԺԱ 20>։

Որդի ի հօրէ, եւ հոգի ի նոցունց, - ասէ սուրբն Եպիփան, - որդի ի հօրէ ելանէ եւ հոգի ի հօրէ եւ յորդւոյ ելանէ։ Որդի ի հօրէ առնու, նմանապէս եւ հոգի յորդւոյ առնու։ Ասէ ինքն տէրն. «Յիմմէ անտի առնու եւ ուսուսցէ ձեզե <Յովհ. ԺԶ 15>. եւ որդի ի հոգւոյն առնու, ըստ այնմ՝ «Որ ի նմայն ծնեալ է, ի հոգւոյն սրբոյ էե <Մատթ. Ա 20>։ Երեք արեգական լոյս է, ամենայնիւ մի օրինակ, անհաս, անճառ, անձեւ, անորակ, անքանակ, անսահման։ Բայց մինն որ զմեր բնութիւնս էառ, բանն մերովս երեւի, եւ նովաւ ճանաչի հայր եւ հոգի։ Որդի ծնեալ ասի, որ թարգմանի յումեքէ, ունել, եւ ել ասի, որ թարգմանի ոչ զումեք ունել, զի ոչ ունի զանձն հօր, եւ ոչ զանձն հոգւոյ, այլ զիւր որդիականն։ Հոգի ել ասի ի հօրէ եւ յորդւոյ, զի ոչ ունի զանձն հօր եւ զանձն որդւոյ, այլ զիւր հոգիական անձն։

Այս երեք անուն հաւասար նշան երից անձանցն, ոչ մի միոյ վերոյ, եւ ոչ մի միոյ ներքոյ. այլ հաւասար միմեանց ամենայնիւ։ Ոչ բնութեան նշան երից մի՛ լիցի ումեք իմանալ այնպէս, այլ նշան երից անձանց եւ ի բնութեան. ոմն հայր, զի ոչ յայլմէ հօրէ է եւ ոմն որդի, զի ի հօրէ է. եւ ոմն հոգի, զի ի հօրէ եւ յորդւոյ։ Հայր անծին ասի, զի ո՛չ յումեքէ է. եւ որդի ծնեալ, զի ի հօրէ է. հոգի ոչ ասի որդի կամ ծնեալ, զի մի՛ երկու եղբարք թուեսցին. եւ ոչ երկուորի ընդ որդւոյ, զի մի՛ դուստր կարծիցի. եւ ո՛չ յորդւոյ միայն, զի մի՛ թոռն համարիցի։

Դու ընդէ՞ր ծանրանաս, ո՛վ իմաստուն եւ ճշմարիտ հաւատացեալ, երկու պատճառ իմանալ։ Բարսեղ հարցանէր զեղբայր իւր զԳրիգոր. «Զի՞նչ է սկիզբն սկզբաննե։ Եւ նա ասէ. «Առաջին պատճառն երկրորդ պատճառինե։ Ո՛վ սիրելի, ո՞ւմ այլ ումեք իցէ պատճառ հայր եւ որդի, եթէ ո՛չ հոգւոյ իւրոյ։ Գրիգոր Աստուածաբանն զՊղատոնի բանն առնու, որ գրեալ է, «Որպէս խառնարան յեղեալ, զեղեալ, զխառնն եւ զեղեալն ասել՝ խոտէ, բայց զառաջինն եւ զերկրորդ պատճառն ասել՝ հաւանիե։ Դու ընդէ՞ր ըմբոստնուս խոստովանողդ ի յերկու պատճառն, զի ոչ եթէ անուանքս կարգս զանազանէ զմի բնութիւն, այլ եւ այլ նշան է անձանցն երից ի մի բնութիւն, զի սահման եւ կարգ խոստովանութեան հաւատոյ՝ անխառնակ եւ անշփոթ մնասցէ. մի աստուածութիւն, որ զամենայն ըստ կարգի եւ սահմանաւ յօրինեալ է. զի մի՛ ի միտս խոստովանողին խառնակութիւն եւ շփոթումն անկցի։ Քեզ ասեմ, որ լսողդ ես, զիա՞րդ քո միտքդ ի քեզ կայ, եւ յայլում միտք ծնանի։ Եթէ զայս ոչ իմանաս ընդէ՞ր քննես վասն աստուծոյ եւ ընդդիմանաս գրոց. եթէ, զլոյսդ, որ ի խելս քո ծագէ, եւ զհանճար, որ յերի կայ բանիդ եւ զբղխումն սրտիդ ո՛չ կարես տեսանել եւ զոլորեալն ի ձայնդ, աստուծոյ հակառակ եւ գրոց՝ մի՛ ջանար իմանալ ինչ։

Եւ դարձեալ ասեմ՝ բանդ քո ի մտա՞ցդ է, թէ ի հոգւոյդ։ Թէ ի մտա՞ցդ է առանց հոգւոյդ՝ անհոգի է քո բանդ. եւ թէ ի հոգւոյդ է առանց մտացդ՝ անմիտ է քո բանդ. ապա թէ ի հոգւոյդ է եւ ի մտացդ, հոգեւոր եւ մտաւոր է քո բանդ, որպէս եւ է. ապա թէ շնչաւոր իմացիւք է քո բանդ, վայրապար է։

Զաստուծոյ բնութեանն միութիւն եւ զանձին բաժանումն, մարմնական օրինակաւ մի՛ տեսաներ, զի մի՛ գայթակղիցիս. զհո՛գին եթէ ի հօրէ միայն ասիցես ել եւ բղխումն, անբան է հոգին. եւ թէ յորդւոյ միայն ասիցես, օտար սկիզբն է. իսկ եթէ ի հօրէ եւ յորդւոյ ասիցես, ճշմարիտ է, որպէս եւ է։ Եւ զոր օրինակ հայրութիւնն աստուծոյ ո՛չ է մարմնական, եւ ոչ որդիութիւնն, նոյնպէս եւ ո՛չ ելողութիւնն։ Բառ է, գաւառի սովորութեամբ ասեն. այս անուն յայս բանէ ի դուրս եկն ողջ, ի յայս իրացս բաժանեցաւ ողջ, ոչ յիւրմէն ի տեղն մնաց, եւ ոչ յայլոց ի հետ եբեր, եւ ո՛չ յայլոց կտրեաց, եւ ո՛չ յայլոց հատաւ. թէպէտ ողջ ասա, թէպէտ յստակ ասա, թէպէտ պարզ ասա։

Այսպէս հոգի ի հօրէ եւ յորդւոյ, ո՛չ ինքն պակասէ ինչ եւ ո՛չ ի նոցանէ հատած։ Լի՛ կատարեալ աստուած հայր, լի՛ կատարեալ աստուած որդի, լի՛ կատարեալ աստուած հոգի սուրբ. մի աստուածութիւն կատարեալ յերիս անձինս հաւասար ամենայնիւ։

Այս է խոստովանութիւն ուղղափառ եկեղեցւոյ։ Սուրբն Դիոնեսիոս զելողական անունն ի վերայ երրորդութեանն հաւասար դնէ՝ հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյ, այսպէս ասելով, «Ելողական անուն, իմաստնացուցիչ, զօրացուցիչ, կենդանացուցիչե, եւ որ յայս ոճիս է. եւ դարձեալ՝ իմաստնացուցչութիւն, զօրացուցչութիւն, կենդանացուցչութիւն, եւ որ այլ ըստ այսմ։

Դարձեալ աղաչեմ զքեզ մի՛ կարծեր աստուծոյ անուն ըստ բնութեան, այլ ըստ խնամոցն՝ որ առ մեզ։ Ապա թէ ո՛չ՝ լոյս ասի աստուած եւ կեանք. զի՞նչ կամիս ասել, այսպիսի՞ լոյս եւ կեանք, որպէս եւ մեք տեսանեմք եւ կեանք. կամ զքո հոգւոյդ անունն եւ զէութիւնն կարէ՞ս գիտել. այս խոստումն հանդերձելոցն է, յորժամ յայտնի այն, «զոր ակն ո՛չ ետես, եւ ունկն ո՛լ լուաւ, եւ ի սիրտ մարդոյ ո՛չ անկաւ, զոր պատրաստեաց աստուած սիրելեացնե <Ա Կոր. Բ 9>։ Աստ մի՛ խնդրեր աւելի, զի մի՛ յամենայնէն անկանիցիս։

[ԾԳ]

Աստուածահաճոյ եւ մեծ վարդապետն Վանական՝ հասեալ ի բարւոք ծերութիւնն, ալեւորեալ եւ լի աւուրբք՝ ըստ օրինակի նահապետին Աբրահամու, առ տէր փոխեցաւ, զընթացս կատարեալ եւ զհաւատս պահեալ ուղղափառ խոստովանութեամբ, որ ի սուրբ երրորդութիւնն եւ ի տնօրէնութիւնն Քրիստոսի։ Ի տղայական տիոցն աստուածագործ ծառայութեամբ կեցեալ, բազում քրտունս եւ աշխատութիւնս ցուցեալ ի բանն վարդապետական, բազում որդիս ի փառս ածեալ, եւ ազգի ազգի ճգնութիւնս կրեալ, եւ սպանեալ զանդամս երկրաւորս, ըստ խրատու առաքելոյն՝ զմարմինն ի խաչ հանեալ կարեօք եւ ցանկութեամբն հանդերձ։ Զի նման էր այրն աստուծոյ անօսրաթեւ թռչնոյն մեղուի, որ՝ թռչելով ի վերայ բազում եւ ազգի ազգի ծաղկանց, ժողովէ ի նոցանէն զպիտանին եւ զօգտակարն ի պէտս ինքեանց եւ ի կերակուր, եւ ի բժշկութիւն թագաւորաց եւ ռամկաց։ Նոյնպէս եւ սա յանձն իւր հաւաքեալ զամենայն սրբոցն զվարս եւ զառաքինութիւնս, անկանէր զգործ խորսխին ի պէտս անձին իւրոյ եւ յայլոց օգուտ. քանզի ստացեալ ունէր զարդարութիւնն Աբելի, եւ զգեղեցկութիւնն Սեթայ, եւ զյոյսն Ենովսայ, եւ զհաւատն Ենովքայ, եւ զկատարելութիւնն Նոյի, եւ զհաւատն եւ զգործն Աբրահամու, եւ զհնազանդութիւնն Իսահակայ, եւ զաստուածատեսութիւնն Իսրայէլի, եւ զողջախոհութիւնն Յովսեփու, եւ զհամբերութիւնն Յոբայ, եւ զհեզութիւնն Մովսիսի, եւ զնախանձն Փենեհեսի, եւ զկուսութիւնն սրբութեան Յեսուայ, եւ զանմեղութիւն յստակամտութեանն Սամուէլի, եւ զխոնարհութիւնն սրտին Դաւթի, եւ զիմաստութիւնն Սողոմոնի, եւ զհամարձակութիւնն Եսայեայ, եւ զվրէժխնդրութիւնն Եղիայի, եւ զախտակցութիւնն Երեմիայի. ըստ Դանիէլի եւ Եզեկիէլի ի գերութիւն երթեալ ընդ ժողովրդեանն աստուծոյ, ըստ Զօրաբաբելի եւ Յեսուայ նորոգող լեալ տաճարի աստուծոյ, ըստ Պտղոմեայ բազում գրեանս հաւաքեալ յազգաց եւ ի լեզուաց. Յովհաննու նման յանապատի բնակեալ եւ տեառն հրամանաւ զապաշխարութիւն քարոզեալ, ի հին եւ ի նոր կտակարանս վայելեալ. Պետրոսի հանգոյն զտէրն որդի աստուծոյ դաւանեալ եւ գլուխ եկեղեցւոյ լեալ։ Ընդ որդւոցն Որոտման զհոգեւորն որոտացեալ եւ աստուածաբանեալ, ընդ Պօղոսի եւ յընդհանուրս սերմանեալ զկենաց բանն եւ գրով հաստատեալ. ընդ վարդապետս եկեղեցւոյ հանդիսացեալ եւ զգայլսն վանեալ. կիսոց կաթն ջամբեալ եւ կատարելոցն զհաստատուն կերակուրն։

Արդ նա որ զայս ամենայն բարիս ստացեալ ունէր յանձին, ինքն առնէր եւ այլոց զնոյն վարդապետէր, առ տէր փոխեցաւ, զբնութեանս պարտն հատուցեալ։ Եւ եղեւ վախճան նոր այսպիսի օրինակաւ։

Ի վանսն՝ զոր իւր իսկ շինեալ էր, որ կոչի Խորանաշատ վասն յոլով եկեղեցեացն, որ ի նմա, ընկալաւ զանունն, որ կայ հանդէպ Երգեվանից բերդին եւ ի թիկանց Գարդմանայ, առնէր նա շինուածս երեւելիս, գաւիթ շինելոյ ի կոփածոյ վիմաց ի դուռն մեծ եկեղեցւոյն, զոր իւր իսկ շինեալ էր. եւ զբան վարդապետութեանն ուսուցանէր այնոցիկ, որ ժողովեալ էին առ նա յամենայն գաւառաց։

Յաւուրս սուրբ աղուհացիցն հիւանդացաւ նա հիւանդութիւն, որ եւ մեռաւ իսկ։ Եւ նախ զաւանդել սուրբ հոգւոյն իւրոյ ի ձեռս աստուծոյ ըստ գրեցելոյն՝ կոչեցեալ զեղբարսն, քաղցր եւ ախորժ բանիւ մխիթարէր զնոսա եւ աղաչէր կալ հաստատուն ի կարգս եւ ի կրօնս ուղղափառութեան եւ աստուածապաշտութեան։ Եւ ապա քաղցր շնչմամբ մաքուր հոգին արձակեցաւ ի կապանաց մարմնոյն, արեգ ամսոյ ի տասն՝ ըստ նոր յեղանակի ճշմարտութեան, եւ յութ եւ տասն մարտի, ըստ հռոմայեցւոցն, երկու օրով յառաջ քան զգարնանամուտն, յաւուր շաբաթու, յորում աւուր յիշատակ էր երանելւոյն Կիւրղի Երուսաղէմի հայրապետին, որ զընթերցուածսն կարգեաց եւ զԿոչման գիրսն գրեաց եւ զվկայութիւն սրբոյն Օրէնդի եւ վեց եղբարցն իւրոց, որք նահատակեցան ի Մաքսիմիանոսէ ամբարշտէ։ Նոցին վարուցն լեալ հետեւող, վասն այնորիկ եւ յիշատակի նոցին արժանացաւ։

Եւ ժողովեցան անթիւ բազմութիւնք ի թաղումն նորա, եւ մեծաւ սգով եւ տրտմութեամբ ողբային յոյժ, զի զրկեցան ի լուսաւոր վարդապետութենէն երանելւոյն եւ ի հոգեշահ բանիցն։ Եւ տարեալ թաղեցին զնա ի գլուխ վանիցն յարեւելից կուսէ, մօտ ի փոքրագոյն եկեղեցին, ուր էին գերեզմանք աղքատացն, զի ինքն այսպէս հրամայեաց։

Անդր էր եւ եպիսկոպոս գաւառին տէր Սարգիս բազում վարդապետօք եւ երիցամբք։ Չոգաւ եւ կաթողիկոսն Աղուանից տէր Ներսէս, եւ եպիսկոպոսն տէր Յովհաննէս յետ միոյ աւուր յիշատակի նորա. եւ ողբացեալ եւ լացեալ յոյժ ի վերայ գերեզմանի նորա, եւ մխիթարեալ զեղբարսն որ անդ՝ դարձան յիւրաքանչիւր տեղիս։

Եւ կալաւ զառաջնորդութիւն վանիցն եղբօրորդի նորա Պօղոս քահանայ, եւ զվարդապետական ուսումն՝ Գրիգորիս վարդապետն, նորին աշակերտ եւ ազգական։

Եւ այս եղեւ ի թուին եօթն հարիւր։ Արդ աղօթիւք նորա տացէ աստուած խաղաղութիւն ամենայն աշխարհի եւ մեզ մասն ի յարութեան նորա եւ ի պսակիլն։

[ԾԴ]

Այր ոմն առաքինի, զարմանալի վարուք, գործող պատուիրանացն աստուծոյ եւ լծաբարձ ի մանկութենէ, արժանացեալ քահանայական պատուոյ, կուսակրօն, Յովհաննէս անուն, ի քաղաքագիւղէն Գառնւոյ, ուր զարմանալի սարաւոյթն է Տրդատայ, ի սուրբ ուխտէն Այրիվանաց։ Սա ի մանկական տիոցն արհամարհեալ զամենայն ինչ կենցաղոյս, լքեալ զազգ եւ զտուն, յանապատ տեղիս բնակէր. սիրէր առանձին լինել եւ անզբաղապէս խօսել ընդ աստուծոյ՝ տուեալ զինքն ազգի ազգի ճգնութեան, պահոց եւ աղօթից գետնատարած անկողնօք եւ անհանգիստ աշխուժութեամբ՝ շրջելով ի տեղւոջէ ի տեղիս եւ լուսաւորելով զպատահեալսն։

Տուան նմա եւ շնորհք բժշկութեանց, զի ձեռն դնելով եւ աղօթելով՝ բժշկէր զբազում ախտաժէտս։ Խնդրէին ի նմանէ եւ գիր պահապան անձանց իւրեանց, եւ նա անյապաղ տայր ամենայն խնդրողացն։ Եւ զայս ո՛չ միայն հաւատացեալքն առնէին, այլ եւ բազումք յանհաւատիցն։ Եւ նա գրելով զանուն սրբոյ երրորդութեանն եւ խորհրդական բանս աղօթից, տայր նոցա։ Եւ նոցա առեալ հաւատով՝ կապէին յանձինս իւրեանց։

Վասն սորա բազումք բազում ինչ պատմէին, բայց առաւել հարազատն մեր եւ սքանչելին Վարդան վարդապետն, որոյ բանքն արժանի էին հաւատարմութեան, զի նոքա սիրով կապեալ էին ընդ միմեանս։ Զի մեք մարմնով զնա ոչ տեսաք վասն հեռաւորութեան, նա ի մխիթարութիւն մեզ պատմեաց ինչ ի վարուց նորա մասնաւոր եւ ասաց. թէ՝ «Ինքն իսկ Յովհաննէս ասաց մեզ. թէ՝ «Չոգայ ես ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ երկրպագել տնօրինական տեղեացն, եւ յամեցի անդ աւուրս՝ իջաւան կալեալ ի սուրբն Յակոբ։

Եւ ի գիշերի միում կանխեալ նախքան զհարկանել ժամուն ազդարարի, որ յաղօթս զարթուցանէր զամենեսեան. եւ մինչդեռ աղօթէի ի սուրբ եկեղեցին, վարդապետն, որ իշխանն էր սուրբ Յակոբայ, կոչեաց զիս եւ ասէ. «Ե՛կ, լո՛ւր զարմանալի իրս, զոր պատմէ քահանայս իմ մանկագոյն»։ Եւ իբրեւ չոգայ առ նա, կոչեաց զերէցն, որ ետես զտեսիլն զարմանալի, եւ ասէ. «Արդ ասա՛, զոր յառաջագոյն պատմեցեր ինձ, զի լուիցէ եւ սաե։ Եւ երէցն սկսաւ պատմել, թէ՝ «Նախ քան զգալդ ձեր յեկեղեցիս՝ էի ես յաղօթս ի վերնատան սուրբ եկեղեցւոյն, եւ յանկարծակի նկարեալ պատկերն Գաբրիէլի հրեշտակապետի, որ կայ հանդէպ պատկերի ամենասրբուհւոյ աստուածածնին, բարբառեցաւ եւ ասէ. «Ուրախ լեր բերկրեալդ, տէր ընդ քեզ» <Ղուկ. Ա 28>. «Օրհնեալ ես դու ի կանայս, եւ օրհնեալ է պտուղ որովայնի քո»։ Սկսան եւ ամենայն սրբոց նկարեալ պատկերքն զնոյն բարբառել ցմեծ ժամս՝ «Ուրախ լեր բերկրեադ, տէր ընդ քեզե <Ղուկ. Ա 42>...

Եւ իմ զարմացեալ՝ փառս ետու աստուծոյ եւ քննեալ գտի տոմարական արուեստիւ, զի երեսուն էր այն օր արեգ ամսոյ, եւ եօթն ապրիլ ամսոյ, եւ հնգետասան նիսանայ։ Վկայէ այս տեսիլ եւ ցուցմունք հրաշիցս՝ հայոց անսուտ տօնին, որ ասեմք զօր աւետեաց սուրբ կուսին յերեսուն արեգի, եւ ապրիլի եօթն, եւ հնգետասան նիսանու եւ ոչ որպէս հակառակին այլ ազգք, եւ մանաւանդ յոյնք՝ ասելով ի քսան եւ հինգն մատի՝ անխորհուրդե։

Զայս պատմեաց ճշմարտախոհ այրն ի հաստատութիւն ուղղափառ հաւատոյս։

Դարձեալ միւս եւս սմին հանգոյն, զոր պատմեալ է սուրբ այրն այն Յովհաննէս։

«Էի ես, ասէ, ի կողմանս Յորդանան գետոյ՝ աղոթելով ի տեղւոջ մկրտութեան տեառն եւ սրբոյն Յովհաննու Կարապետի»։ Եկին առ իս արք երեք, տաճիկ տոհմաւ, եւ խնդրէին զկնիք սուրբ մկրտութեանն։ Եւ ես յապաղէի տալ յայլում աւուր, եւ կամ առցեն յայլոց, զի տեսանէի զնոսա արս խուժադուժս եւ համարէի կեղծաւորիլ։

Եւ որ աւագն էր ի նոցանէ, պատմեաց ինձ եւ ասէ. «Մեք ի Զանգիանայ եմք, ի քաղաքէ Պարսից, եւ եմք մուղրի դենիւ։ Շինեցաք մեք մինարայ մեծ եւ գեղեցիկ եւ պատրաստեցաք, որ ինչ պետք են նաւակատեացն։ Եւ ելի ես ի ծայր գմբեթին ըստ դենին տաճկաց տալ զանարժան ձայնն։ Եւ ահա տեսի յարեւելից կուսէ զերկինս պատառեալ եւ զվայրն լի անբաւ լուսով, եւ թագաւոր մի ահեղ եւ զարմանալի՝ յաթոռ փառաց նստեալ, եւ շուրջ զնովաւ բազմութիւն լուսեղինաց, որք օրհնէին զնա անճառելի ձայնիւ։ Գային նմա յերկրպագութիւն ամենայն ազգք քրիստոնէից իւրաքանչիւր առաջնորդօք ուսմանն, որք զարդարեալ էին երեւելի փառօք. եւ յորժամ երկրպագէին նմա, ընդունէր զողջոյն նոցա։ Ի վերջոյ եկին այլ ազգ մի, որ կարի առաւել էին փառօք քան զառաջինսն, եւ առաջնորդքն նոցա կարի զարմանալիք։ Եւ յորժամ եկին եւ երկրպագին թագաւորին, նա յարեաւ յաթոռոյն ընդ առաջ նոցա, եւ համբուրեաց զնոսա՝ առաջնորդօքն իւրեանց, եւ մեծարեաց քան զամենայն ազգսն։

Եւ մինչ ես հիացեալ կայի զարմացմամբ եւ ապշեալ, եկն առ իս ի վեր այս աւագ որդի իմ եւ ասէ. «Ընդէ՞ր յամեցեր, զի քեզ մնան ամենայն ժողովուրդն»։ Հայեցաւ եւ սա յարեւելս, եւ ետես զնոյն տեսիլ, եւ եկաց յիմարեալ։ Ապա իբրեւ կարի յամեցաք, նեղացաւ ամբոխն ընդ յամելն մեր. եկն ել այս կրտսեր որդի իմ եւ մեղադրէր մեզ վասն յամելոյն մերոյ։ Եւ քանզի անցեալ էր տեսիլն ի գալ սորա, պատմեցաք սմա զպատճառն յամելոյն եւ զիրս տեսլեանն, եւ իսկոյն կամեցաք ի բարձանց անտի քարոզել զՔրիստոս ճշմարիտ աստուած եւ զմեզ քրիստոնեայս։ Սա արգել զմեզ եւ ասէ. «Որովհետեւ այդպէս է, իմաստութեամբ գործեսցուք. թէ այժմ քարոզեմք մեք զՔրիստոս, իսկոյն սպանանեն զմեզ ամբոխս տաճկաց եւ դնեն բարուրս, թէ վասն յանցանաց իրիք սպանաք, եւ ո՞վ գիտէ զմէնջ, այլ երթիցուք, տացուք նոցա զկերակուրսն, զոր պատրաստեցաք, եւ ապա մեք երթիցուք ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ եւ անդ լիցուք կատարեալ քրիստոնեայք ի ձեռն կնքոյ աւազանին, եւ մանաւանդ յայնց քրիստոնէից, զոր դուք ասէք, եթէ կարի խնդութեամբ ընկալաւ զնոսա թագաւորն եւ նշանակեցաւ ձեզ ի տեսլեանն, եթէ ազգն հայոց էին այնոքիկ, որք վիճակ հասին Թադէոսի եւ Բարդուղիմէոսի եւ սրբոյն Գրիգորի»։

Եւ մեր ունկնդիր եղեալ բանից սորա, իջաք առ նոսա՝ ոչ ինչ պատմելով ումեք։ Թողաք զամենայն գոյս մեր՝ զշարժուն եւ զանշարժուն, եւ եկաք յԵրուսաղէմ, եւ աղաչէաք զաստուած պատահիլ մեզ այն ազգի, որ փառաւորք էին ի տեսլեանն։ Եւ եցոյց մեզ աստուած զքեզ, եւ զնոյն նշան տեսաք ի վերայ քո։ Արդ աղաչեմք զքեզ, տո՛ւր մեզ զկնիքն Քրիստոսի եւ արա՛ զմեզ կատարեալ ծառայս աստուծոյն քոե։

Եւ իմ տեսեալ զյօժարութիւն նոցա, եւ թէ ի տեառնէ է կոչումս, մկրտեցի զնոսա ի սուրբ գետն Յորդանան յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ, եւ հաղորդեցուցի զնոսա ի պատուական մարմին եւ արիւն որդւոյն աստուծոյ։ Եւ ողջունեալ զմեզ, ելին ի քաղաքէն՝ գնալ ի մեծն Հռոմ ի տեսութիւն գերեզմանի սուրբ առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի՝ ի փառս Քրիստոսիե։

Ասէր եւ զայս նոյն սքանչելին Յովհաննէս, եթէ՝ «Արք քառասուն, հայ ազգաւ, չոգան յանապատն Սինայ, ի լեառն, ուր երեւեցաւ աստուած Մովսիսի եւ ետ զտախտակսն քարեղէնս, յոր գրեալ էին տասն պատգամքն, երկիր պագանել աստուծոյ եւ տեսանել զսուրբ տեղիսն։

Եւ էր ի ստորոտ լերինն վանք մի, հոռոմ ազգաւ, խստակրօն վարուք անդ օթեւանս կալան։ Եւ մինչ կամէին ելանել ի լեառն, պատուիրեցին նոցա բնակիչք վանիցն եւ ասեն. «Զգիշերս մի՛ ագանիք անդ, քանզի ահագին արհաւիրս տեսանեն անդ, որք օթագային. այլ եւ կորուստ անձանց բազմաց պատահեալ է»։

Իսկ նոքա ելին համարձակութեամբ, ոչ ինչ կերակուրս բարձեալ ընդ իւրեանս. եւ յամեցին անդ աւուրս։ Եւ զարմացեալ էին բնակիչք վանիցն, թէ զի՛նչ եղեն, զի ընդ այլ անց ոչ կայր. եւ համարէին, եթէ կորեան յարհաւրաց անտի։

Իսկ նոքա յետ կատարելոյ զպաշտօնն իւրեանց՝ իջին ի լեռնէ անտի, փառաւորեալ եւ հրաշալի երեսօք։ Եւ էին քառասուն եւ երկու։ Եւ զարմացեալք բնակիչք վանիցն, ելին ընդ առաջ նոցա ջահիւք եւ լապտերօք, եւ մեծաւ պատուով տարեալ հանգուցին։ Եւ զարմանային, զի, յորժամ ելին ի լեառն՝ քառասուն էին, եւ իբրեւ իջին՝ քառասուն եւ երկու, զի գիտէին, թէ այլ ոք ո՛չ չոգաւ ի վեր՝ բա՛ց ի նոցունց։

Եւ իբրեւ եդին սեղան առ ի կերակուրս, յարեան երկու արքն փառաւորք, որք աւելի էին քան զքառասունսն, պաշտել զնոսա ի սեղանն եւ ոչ տային թոյլ արանց վանիցն ծառայել նոցա, այլ ասէին. «Մեր սովորութիւն է զեղբարս մեր մեզ պաշտել»։

Եւ իբրեւ կերան, որ ինչ պատշաճն էր, ողջունեալ զնոսա, եղեն աներեւոյթ. որք էին Մովսէս եւ Եղիա։ Եւ ահիւ մեծաւ ըմբռնեալ բնակիչք վանիցն, պատուէին զնոսա իբրեւ զհրեշտակս. եւ յուղակեցին մեծաւ պատուովե։

Զայս պատմէր սրբասէրն Յովհաննէս ի դէմս այլոց վասն անձին խոնարհութեան, զի մի՛ գիտասցեն, թէ եւ ինքն ընդ նոսա էր։

Յետ այսորիկ շրջեալ նորա ընդ բազում գաւառս եւ ընդ քաղաքս, եհաս ի քաղաքն Կողոնիա։ Եւ բազումք ի թուրքացն եւ ի տաճկացն գային առ նա եւ մկրտէին վասն սքանչելի վարուց նորա եւ բժշկութեանցն, զոր առնէր։

Ապա նախանձեցան ընդ նա պարսիկքն, եւ իշխան քաղաքին Կողոնիայ ըմբռնեաց զնա եւ զերէց մի, եւ կուտեալ փայտ չոր, եդեալ զնոսա ի միջի՝ վառեաց հրով։ Եւ լայր երէցն՝ որ ընդ նմա, եւ նա քաջալերէր զնա եւ ասէր. «Մի՛ երկնչիր, կարող է աստուած ապրեցուցանել զմեզ ի հրոյս, որպէս զերիս մանկունսնե։

Եւ մինչ բորբոքէր բոցն, մանուկ իշխանին անկաւ ընդ պարիսպ բերդին եւ յարեաւ անվնաս։ Եւ ի հարցանելն, թէ՝ «Ո՞րպէս կաս կենդանի»։ Պատասխանի ետ, թէ՝ «Այրն այն, զոր ընկեցիք ի հուրն, նա եբարձ զիս ձեռօք իւրովք եւ ոչ ետ ինձ անկանիլ յերկիր»։ Եւ առժամայն առաքեաց իշխանն, եւ հրամայեաց հանել զնոսա ի հրոյն, եւ թոյլ ետ երթալ, ուր եւ կամեսցի։

Եւ նորա շրջեալ ընդ բազում գաւառս, գնաց ի Հռոմկլայն առ մեծ կաթողիկոսն Հայոց տէր Կոստանդին. եւ նա ուրախութեամբ ընկալաւ զնա մեծաւ պատուով եւ ոչ ետ թոյլ երթալ յայլ ուրեք։ Եւ անդ եկաց մինչեւ փոխեցաւ առ Քրիստոս եւ թաղեցաւ ի նմին. զընթացս իւր կատարեալ եւ զհաւատս պահեալ՝ եհաս անթառամ պսակին եւ անվախճան կենացն։ Աղօթք նորա մեզ ի սատարութիւն եւ ի թողութիւն մեղաց, եւ յիշատակ նորա ընդ սուրբս ամենայն ի Քրիստոս Յիսուս, ի տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս։

[ԾԵ]

Մեծ զօրավարն Բաթու, որ ի կողմանս հիւսիսոյ, առեալ իւր բնակութիւն առ ափն Կասբից ծովուն եւ Աթլ գետոյն մեծի, որ ոչ գտանի հանգոյն նմա ի վերայ երկրի, քանզի ծովօրէն ընթանայ վասն հարթայատակութեան երկրին, ի մեծ եւ ի լայնանիստ դաշտին Խբչախաց զետեղէր նա բազում եւ անթուելի զօրօքն, որ ընդ նմա, քանզի խորանօք բնակէին, եւ ի չուելն զխորանսն սայլիւք տանէին՝ բազում եզինս եւ ձիս լծեալ ի սայլսն։

Սա զօրացաւ յոյժ եւ մեծացաւ քան զամենեսին, եւ հնազանդեաց զտիեզերս, եւ ի հարկի կացոյց զաշխարհն ամենայն, այլ եւ իւր ազգայինքն զնա քան զամենեսին մեծ ունէին, եւ որ թագաւորէր ի նոցունց, զոր ղանն կոչէին, հրամանաւ նորա նստէր յաթոռն։ Զի եղեւ մեռանել Գիուգ ղանին, եւ ընդ միմեանս անկեալ ազգատոհմն նորին, թէ ո՛վ ոք նստցի յաթոռն։ Եւ ամենեքեան զնա արժանացուցին նստիլ եւ կամ զով եւ կամեսցի նա, այն լիցի թագաւոր։

Եւ կոչեցին զնա ի կողմանցն հիւսիսոյ գալ յաշխարհն իւրեանց եւ թագաւորել ի վերայ ամենից։ Եւ չոգաւ նա հաստատեալ զթագաւորութիւնն, եւ եթող գլուխ զօրացն զորդին իւր, որում անուն էր Սարթախ, եւ ինքն երթեալ ո՛չ նստաւ յաթոռ թագաւորութեանն, այլ զայլ ոմն կարգեաց յազգայնոցն, որում անուն էր Մանգու, եւ ինքն դարձաւ առ զօրս իւր։

Իսկ յազգականացն ոմանք տհաճ եղեն ընդ գործն, զի ակն ունէին կամ ինքեանք թագաւորել եւ կամ թագաւորեցուցանել զորդին Գիուգ ղանին, որում անուն էր Խօճա ղան, բայց յերես ոչ իշխեցին բերել զիրս անհաճութեան։ Իսկ յորժամ դարձաւ նա առ զօրս իւր, նոքա սկսան ցուցանել իրս ապստամբութեան առ Մանգու ղանն, եւ սկսան խռովել։

Եւ լուեալ Բաթոյի, հրամայեաց կոտորել զբազումս յազգականացն եւ ի մեծամեծացն, ընդ որս եւ զմեծ ոմն գլխաւոր, որում անուն էր Էլչի-Գադա, որ հրաման առեալ էր ի Գիուգ ղանէն զօրավար լինել թաթար զօրուն, որ յԱրեւելս եւ յաշխարհս Հայոց, փոխանակ Բաչու-նուինին։ Եւ մինչդեռ ի ճանապարհի էր յաշխարհին Պարսից, եհաս նմա համբաւ մահու Գիուգ ղանին։ Եւ անդէն զետղ առեալ մնայր, թէ ով առնու զաթոռ թագաւորութեան։

Զսմանէ ամբաստան եղեն առ Բաթոյն գլխաւորք զօրուն՝ որ յԱրեւելս, զի ոչ կամէին նմա իշխել ի վերայ ինքեանց, զի այր մեծամիտ էր, եւ ասեն, թէ՝ Եւ սա եւս յանհնազանդիցն է Մանգու ղանին։ Եւ հրամայեաց առ ինքն ածել. զոր ըմբռնեալ տարան կապանօք, զոր եսպան չարապէս։

Ապա սկսան առ նա երթալ թագաւորք եւ թագաւորազունք, եւ իշխանք, եւ վաճառականք, եւ ամենայն վշտատեսք, որք զրկեալ էին ի հայրենեաց իւրեանց։ Եւ նա արդար դատաստանաւ տայր զիւրաքանչիւր գաւառս եւ զհայրենիս եւ զիշխանութիւնս ամենայն ումեք երթողացն առ նա եւ գիրս նշանաւորս, եւ ոչ ոք իշխէր ընդդէմ դառնալ հրամայելոցն ի նմանէ։

Սորա էր որդի մի, որում անուն էր Սարթախ, զոր վերագոյնն յիշեցաք, որ սնաւ քրիստոնեայ դայեկօք, եւ ի չափ հասեալ՝ հաւատաց ի Քրիստոս եւ մկրտեցաւ յասորւոցն, որք սնուցին զնա։ Սա բազում դիւրութիւն արար եկեղեցւոյ եւ քրիստոնէից, եւ կամաւ հօր իւրոյ գրեաց գիր ազատութեան քահանայից եւ եկեղեցւոյ եւ առաքեաց յամենայն կողմանս սպառնալիս եւ մահ, եթէ ոք հարկ առնու յեկեղեցւոյ, կամ ի նորին պաշտօնէից, զինչ ազգ եւ իցէն, այլ եւ ի տաճկաց մզքիթացն եւ ի նորին սպասաւորաց։

Աստուստ ապա համարձակութիւն առեալ չոգան առ նա վարդապետք եւ եպիսկոպոսունք եւ երիցունք։ Եւ նա սիրով ընդունէր զամենեսին, եւ կատարէր զխնդրուածս նոցա։ Եւ ինքն երկիւղածութեամբ եւ աստուածպաշտութեամբ կեայր հանապազ՝ եկեղեցի խորանեայ ընդ իւր շրջեցուցանելով եւ զաստուածային խորհուրդն անյապաղ կատարելով։

Ընդ որս չոգաւ առ նա եւ մեծ իշխանն Խաչենոյ եւ կողմանցն Արցախու Հասան, զոր Ջալալն կոչէին գգուանօք, այր աստուածապաշտ եւ երկիւղած, եւ պարկեշտ հայ ազգաւ։ Եւ նա սիրով եւ մեծարանօք ընկալաւ զնա, եւ զորս ընդ նմայն էին՝ զիշխանն Գրիգոր, զոր սովորութեամբ Տղայն կոչէին, եւ էր ծեր յայնժամ, եւ զԴեսում իշխանն՝ պարկեշտ պատանի, եւ զվարդապետն Մարկոս, եւ զեպիսկոպոսն Գրիգոր։

Եւ տարեալ առ հայրն իւր, մեծապատիւ արար եւ ետ ի նա զհայրենիս իւր զՉարաբերդ եւ զԱկանայ եւ զԿարկառն, զոր հանեալ էին յառաջագոյն ի նմանէ ազգն թուրքաց եւ վրաց։ Առ եւ զգիր ազատութեան կաթողիկոսին Աղուանից տէր Ներսիսի, եւ ամենայն գոյից նորա եւ ստացուածոց, զի ազատ եւ անհարկ լիցի եւ համարձակ շրջեսցի ի վիճակս իշխանութեան իւրոյ ամենայն ուրեք, եւ մի՛ ոք դիմադարձ լիցի ասացելոցն ի նմանէ։

Եւ եկն Ջալալն ի տուն իւր ուրախութեամբ, բայց զկնի աւուրց նեղեալ ի հարկապահանջացն եւ յԱրղունէն՝ գնաց առ Մանգու ղանն։

Եւ թագաւորեաց Մանգու ղանն յեօթն հարիւր թուականին հայոց։

[ԾԶ]

Յեօթն հարիւր եւ մի թուականին հայոց եկն մարախ սաստիկ, ա՛յնքան՝ մինչ զի ի վերանալն ստուէր գործէր, եւ նուաղ երեւէր լոյս արեգականն։ Եւ եկեալ ի կողմանցն Պարսից, եկեր զաշխարհս Հայոց, ո՛չ միայն զբոյսս դալարոյ, այլ եւ զհող երկրի եւ զաղբս լափէր. եւ մտանէր ի տունս ընդ երդս եւ ընդ դրունս, թէ պատահէր ի բաց։ Զահի հարաւ երկիր, եւ եղեւ սղութիւն հացի։ Եւ հասեալ ի ձմերան եղանակն, արկ ձուս յերկիր եւ մեռաւ, եւ նեխեցաւ երկիր ի հոտոյն։ Եւ ի գալ գարնանն յեօթն հարիւր եւ երկու թուականին բուսոյց երկիր զձագս մարախոյն յոյժ թանձրութեամբ, մինչ զի ծածկեցաւ հող եւ քարինք երկրի. եւ ի ժամ երեկոյին կուտէին ի վերայ միմեանց բլրաձեւ. եւ սկսաւ ուտել զդալարի եւ զհող։

Եւ խորհեցան մարդիկ թողուլ զբնակութիւնս իւրեանց եւ երթալ յօտարութիւն, ուր եւ գտցեն կերակուր։ Եւ զի յառաջագոյն կերեալ էր զշրջակայ գաւառսն՝ սկսեալ ի Սպանիոյ, եւ յԱսիոյ, եւ ի Պարսից եւ ի Միջագետաց, վասն այնորիկ տարակուսեալք ոչ գիտէին՝ զի՞նչ գործեսցեն։ Սկսան այնուհետեւ ապաւինել յամենակարող ձեռն եւ ի բազուկն հզօր, որ յոչէէ գոյացոյց զարարածս եւ ողորմութեամբ իւրով խնամէ զսոսա միշտ, որոյ եւ անհնարինքն հնարաւորք են նմա, եւ արտասուօք եւ ուխտիւք հայցէին ի նմանէ բառնալ զպատուհասն յաշխարհէ։

Իսկ ողորմածն աստուած խիստ վիրացն ետ սպեղանիս արագ, եւ «որ եհարն, նոյն եւ բժշկեացե <Բ Օր. ԼԲ 39>։ Քանզի եկն բազմութիւն մանր հաւուցն պիսակաց, զոր վասն բազմութեանն տարմ անուանեն սովորաբար, եւ կարգ կալեալ յեզերացն, առ հասարակ սպառեալ եկեր զամենայն բազմութիւն մարախոյն, ա՛յնքան, զի եւ մի ոչ գտանիւր։ Եւ անդ էր տեսանել զամենայն բերան ի գովութիւն աստուծոյ, եւ ամենայն միտք՝ ի զարմացման։ Բայց զրոյց, որ վասն հաւուցս այսոցիկ է, սքանչացման արժանի է։

Ասեն, թէ ի կողմանս Պարսից աշխարհին, որ կոչի Քիրման, է ջուր ինչ, զոր երթեալ՝ առնուն ի ջրոյն ի շիշս ապիկիս եւ բերեն անյետս դառնալի. եւ զջուրն յերկիր ոչ դնեն, այլ կապեն ի ձողս եւ ցցեն. եւ անդ է դադարք հաւուցն։ Զհետ ջրոյն՝ որ տանին, ելանեն հաւքն ըստ թուոյ խնդրողին. եւ այսպէս գան հաւքն զկնի մարախոյն։ Այլ մեք հաւատամք զամենայն գործ լեալ ի խնամոցն աստուծոյ, որ ըստ մեղաց աշխարհի թոյլ տայ գալ պատուհասին, եւ դարձեալ բժշկէ ողորմութեամբն իւրով որպէս եւ կամի <Բ Օր. ԼԲ 39>. որ եւ այս պատուհաս մարախոյս զայս ետ դեղ եւ սպեղանի՝ զբազմութիւն ձագուցս ծախողի։

[ԾԷ]

Արդ յեօթն հարիւր եւ երեք թուականին հայոց առաքեաց Մանգու ղանն, եւ մեծ զօրավարն Բաթու, այր մի ոստիկան, Արղուն անուն, որ ի Գիուգ ղանէն առեալ էր հրաման վերակացութեան հարկացն արքունի ի հնազանդեալ աշխարհացն, եւ միւս եւս գլխաւոր այր ի տանէ Բաթուին, որում անուն էր Թօրա աղա, հանդերձ այլովք բազմօք, որ ընդ նոսա, աշխարհագիր առնել յամենայն ազգս, որ ընդ ձեռամբ նոցա էին հնազանդեալ։

Եւ նոցա առեալ զայս հրաման, ելին ընդ աշխարհս ամենայն կատարել զգործն։ Հասին եւ յաշխարհս Հայոց ե՛ւ Վրաց ե՛ւ Աղուանից, եւ որ շուրջ զնոքօք գաւառք, սկսեալք ի տասնամենից եւ ի վեր՝ ընդ գրով համարոյ արկանել զամենեսին, բաց ի կանանց։ Եւ յամենեցունց պահանջեալ խստագոյն հարկս, աւելի քան զկար մարդոյն, սկսան չքաւորիլ. եւ նեղէին անհնարին կտտանօք եւ չարչարանօք եւ գելոցօք։ Եւ որ թաքչէր՝ ըմբռնեալ, սպանանէին, եւ որ ոչ կարէր հատուցանել զսակն, զմանկունս նոցա առնուին ընդ պարտուցն, քանզի պարսիկ տաճկահաւատ սպասաւորօք շրջէին։

Այլ եւ իշխանքն՝ տեարք գաւառացն, նոցուն գործակից լեալ ի նեղելն եւ ի պահանջելն վասն իւրեանց շահելոյ։ Եւ այսու ոչ բաւականացան, այլ եւ զամենայն արուեստագէտս, եթէ ի քաղաքս եւ եթէ ի գիւղս, զամենայն ի հարկի կացուցին։ Այլ եւ զծովակս, եւ զլիճս ձկնորսաց, եւ զերկաթահանս, եւ զդարբինս, եւ զշպարարս։ Եւ զի՞ պիտոյ է մանրամասնաբար ասել, զամենայն դուռն շահից հատին ի մարդկանէ, եւ ինքեանք միայն շահէին. եւ զամենայն աղահանսն առին, որ ի Կողբ եւ որ յայլ կողմանս կողմանս։

Նա եւ ի վաճառականաց բազում ինչ շահեալ, կուտեցին գանձս սաստիկս ոսկւոյ եւ արծաթոյ եւ ականց պատուականաց։ Եւ այսպէս զամենեսին սղացուցեալ եւ վայիւ եւ աշխարով լցեալ զաշխարհս, թողին չար ոստիկանս ի վերայ աշխարհացս զնոյն պահանջել յամենայն ամի, նովին համարով եւ գրով։

Բայց մեծարեցաւ ի նոցանէ այր մի մեծատուն վաճառական, Ումեկ անուն, զոր ինքեանք Ասիլ կոչէին. այր բարեգործ, զոր երբեմն յիշատակեցաք, որ ապրեցաւ յաւերիլն Կարնոյ քաղաքի ի թաթարէն հանդերձ որդւովքն Յովհաննաւ, Ստեփանոսիւ եւ եղբարբք իւրովք։ Եւ էր յայնժամ ի Տփխիս քաղաքի բնակութիւն կալեալ, եւ հայր անուանեալ թագաւորին վրաց Դաւթի, եւ մեծարեալ ի ղանէն գրով, եւ յամենայն աւագանւոյն։ Սա առատ տուրս ետ Արղունին եւ որ ընդ նմա, եւ մեծարեցաւ յոյժ ի նոցունց։

Բայց յեկեղեցականացն ոչինչ առին հարկս, զի չունէին հրաման ի ղանէն։ Նույնպէս եւ որդիքն Սարաւանին՝ Շնորհաւորն եւ Մկրտիչն՝ ընչաւէտք եւ մեծատունք։

[ԾԸ]

Մեծահաւատ եւ քրիստոսասէր արքայն հայոց Հեթում, որ ի կողմանս Կիլիկեցւոց, նստէր ի քաղաքն Սիս։ Նա յառաջագոյն առաքեաց զեղբայր իւր զՍմբատ, որ զօրավարն էր նորին, առ ղանն Գիուգ ընծայիւք եւ պատարագօք, եւ դարձաւ ի նմանէ պատուով եւ հրովարտակօք ընդունելութեան։ Իսկ յորժամ թագաւորեաց Մանգու ղանն, առաքեաց մեծ թագաւորահայրն եւ զօրապետն Բաթու, որ ի կողմանս հիւսիսոյ զետղ առեալ կայր՝ անթիւ բազմութեամբն, որ ընդ նմա՝ առ ափն մեծ եւ անհուն գետոյն, զոր Եթիլ կոչեն, որ մտանէ ի ծովն Կասբից, առ թագաւորն Հեթում գալ տեսանել զնա եւ զՄանգու ղանն։ Եւ նա երկուցեալ ի նմանէ՝ գայ գաղտագողի, այլակերպեալ զինքն վասն ահին թուրքաց, որք սահմանակիցք նորա էին, զոր հոռոմոց սուլտանն անուանեն, որում անուն էր Ազադին, զի ոխս մթերեալ ունէին ընդ նմա վասն ձեռն տալոյ նորա ի թաթարն։ Եւ փութով անցեալ ընդ երկիր նորա յաւուրս երկոտասան, եկն ի Կարս քաղաք։ Եւ տեսեալ զԲաչու-նուինն, որ զօրապետ էր թաթար զօրուն՝ որ յԱրեւելս, եւ զայլ մեծամեծսն, եւ պատուեալ ի նոցունց, զտեղի առ յոտն Արագածու՝ հանդէպ լերինն Արայի, ի գիւղն որ կոչի Վարդենիս, ի տանն իշխանին, զոր Քուրդ անուանէին, հայ ազգաւ, կրօնիւք քրիստոնեայ. եւ որդիք իւր Վաչէ եւ Հասան, եւ կին նորա Խորիշահ՝ յազգէ Մամիկոնէից, դուստր Մարզպանայ՝ քոյր Ասլան բեկին եւ Գրիգորոյ, մինչեւ բերաւ նմա ինչք ի տանէ իւրմէ ի պէտս ընծայից եւ պատարագաց, զոր առաքեաց հայր նորա իշխանաց իշխանն Կոստանդին, յայնժամ ծեր գոլով, եւ որդիք նորա Լեւոն եւ Թորոս, զոր եթող փախանորդ իւր, զի փոխեալ էր առ Քրիստոս բարեպաշտ թագուհին նորա, Զապէլ անուն, որ թարգմանի Եղիսաբէթ, այս է՝ աստուծոյ եօթներեակ, զի արդարեւ ըստ անուանն եւ հանգիստ էր նա կամացն աստուծոյ, բարեգործ եւ ողորմած եւ աղքատասէր, դուստր մեծ թագաւորին Լեւոնի՝ առաջին պսակաւորին։

Եւ իբրեւ գիտաց մեծ կաթողիկոսն Կոստանդին, եթէ գնաց նա խաղաղութեամբ եւ դադարեալ է ի Մեծն Հայք, առաքեաց զմեծ վարդապետն Յակոբ՝ զայր բանաւոր եւ իմաստուն, զոր յառաջագոյն առաքեալ էին վասն սիրոյ եւ միաբանութեան առ թագաւորն յունաց Յովհաննէս, որ ունէր զկողմանս Ասիոյ եւ մեծացեալ էր յաւուրսն, եւ առ պատրիարքն նոցուն։ Եւ երթեալ իմաստախոհ բանիւք աստուածային գրոց ընդդիմացաւ հարցաքննութեան ժողովոյն յունաց, որ յաղագս մի բնութիւն ասելոյ ի Քրիստոս բամբասէին զմեզ եւտիքեանս լինել։ Եւ նա խոհեմ բանիւք եցոյց գրովք յերկուց միացեալ զՔրիստոս՝ աստուած եւ մարդ կատարեալ, երկոքումք անճառ միաւորութեամբ՝ զաստուածութիւնն ոչ կորուսեալ, եւ զմարդկութիւնն ոչ շփոթեալ. ի մի բնութիւն փառաւորեալ՝ գործելով աստուածաբար եւ մարդկապէս։ Նոյնպէս եւ վասն «Սուրբ-աստուածինե էին բանք, զոր մեք ասեմք ի դէմս որդւոյ՝ ըստ Յովհաննու աւետարանչին վկայութեան։ Եւ որ այլ գայթակղութիւնք կային առ նոսա սակս դաւանութեան մերոյ, զամենայնն աստուածիմաստ բանիւք եւ գրոց վկայութեամբ հաստատեալ՝ շինեաց զմիտս նոցա ի սէր եւ ի միաբանութիւն ընդ ազգս մեր, եւ դարձաւ ի նոցանէն պատուով։ Եւ եպիսկոպոսն տէր Ստեփանոս եկն, եւ Մխիթար վարդապետն, որ լինէր ի Սկեւռայն, գնացեալ անդ ի կողմանցս Արեւելից, եւ Բարսեղ քահանայ, որ դեսպանն էր Բաթուին, ընդ նմա իսկ եկեալ էր եւ Թորոս քահանայ կուսակրօն, եւ Կարապետն, որ դրան երէց էր արքային, հեզ բարուք եւ գիտնական, այլ եւ իշխանք յոլովք։

Զորս ընդ իւր առեալ արքայի, չոգաւ ընդ աշխարհն Աղուանից եւ ընդ դուռն Դարբանդայ, որ է պահակն Ճորայ, առ Բաթոյն եւ առ Սարթախն, որդի նորա, որ էր քրիստոնեայ հաւատով. եւ մեծարեալ ի նոցունց բազում պատուասիրութեամբ։ Ապա առաքեցին զնա առ ղանն Մանգու ընդ երկայնաձիգ ճանապարհն յայնկոյս ծովուն Կասբից։

Եւ ելեալք ի նմանէ ի վեցն մարերի ամսոյ, եւ յերեքտասանն մայիսի, անցեալ ընդ Այեխ գետ, եկին յՈրն, որ է մէջ ճանապարհին՝ ընդ Բաթոյն եւ ընդ Մանգու ղանն. եւ անցեալ ընդ Երթիճ գետ, մտին յաշխարհն Նայիմանին. եւ եկեալ ի Խարախըտայն, եւ անցեալ ի Թաթարաստան ի չորսն հոռի ամսոյ, յերեքտասանն սեպտեմբերի, ի տօնի նաւակատեաց խաչին, տեսին զՄանգու ղանն՝ երեւելի փառօք նստեալ։ Եւ մատուցեալ զընծայսն, մեծարեցաւ ի նմանէ ըստ արժանւոյն. եւ կացեալ յուրդոյն աւուրս յիսուն, եւ տուեալ նմա հրովարտակ նշանաւոր, զի մի՛ ոք իշխեսցէ նեղել զնա եւ զաշխարհ նորա. ետ եւ գիր ազատութեան եկեղեցեաց ընդ ամենայն տեղիս։

Եւ ել ի նմանէ յաւուրն յիսներորդի ի քսաներեքն սահմի ամսոյ, եւ ի մէկն նոյեմբերի, եւ յերեսուն օրն հասին ի Ղումսղուրն։ Եւ եկեալ ի Պերպալեխն եւ ի Պեշպալեխն եւ յաւազուտ երկիրն, յորում կային մարդիկ վայրենիք, մերկք, մազ ունելով միայն ի գլուխն. եւ ստինք կանանցն մեծ յոյժ եւ երկայն, եւ էին անբանք. յորում կան եւ ձիք վայրիք դեղին եւ սեաւ գունով, եւ ջորիք սպիտակ եւ սեաւ գունով եւ մեծ քան զձի, եւ քան զէշ. եւ ուղտք վայրենիք, որք ունին երկու կուտկենս։

Եւ անտի եկին յԱռլեխն, եւ ի Քուլլուկն եւ յԸնկախն, եւ ի Ճանպալեխն եւ ի Խութափայն եւ յԱնկիպալեխն։

Եւ ապա մտին ի Թուրքաստան. եւ անտի յԵկոփրուկն եւ ի Դինկապալեխն եւ ի Փուլատն. եւ անցեալ ընդ Սուտ-քօլն եւ ընդ Կաթն-ծովն, եկին յԱլուալեխն եւ յԻլանպալեխն. եւ անցեալ ընդ գետն՝ որ կոչի Իլանսու, եւ անցեալ ընդ բազուկ լերինն Տօրոսի եւ եկեալ ի Դալաս, եւ եկեալ առ Հուլաւուն, որ էր եղբայր Մանգու ղանին, եւ առեալ էր իւր բաժին զկողմանս Արեւելից։

Եւ ապա դարձեալք յարեւմտից ի հիւսիս, եկին ի Խութուխչինն, եւ ի Պերքանթն, եւ ի Սուղուլղանն, եւ յՈւրոսողանն, եւ ի Քայիքանթն, եւ ի Խուզախն, որ է Քամոց, եւ ի Խնդախոյրն, եւ ի Սղնախն, որ է Խարչուխ լեառն, յորմէ Սալչուքիքն են, որոյ սկիզբն ի Տօրոս լեռնէ, եւ երթայ մինչ ի Փարչինն եւ հատանի։

Եւ անտի եկին առ Սարթախն՝ որդի Բաթուին, որ երթայր առ Մանգու ղանն. եւ անտի ի Սղնախն եւ ի Սաւրանն, որ է սաստիկ մեծ, եւ ի Խարաչուխն, եւ յԱսոն, եւ ի Սաւրի, եւ յՕթրարն, եւ ի Զուռնուխն, եւ ի Դիզակն եւ անտի երեսուն օր ի Սամարղանդն, եւ ի Սարիփուլն, եւ ի Քրման, եւ ի Բուխարայ։ Եւ ապա անցին ընդ գետն մեծ Ջեհուն եւ եկին ի Մրմըն եւ ի Սարախս եւ ապա ի Տուս, որ կայ ընդդէմ Խորասանայ, որ կոչի Ռօղաստան. եւ մտեալ ի Մազանդարանն, անտի ի Պստան, եւ ապա յաշխարհն Էրաղոյ ի սահմանս մուլհեդին, եկեալ ի Տամղայն, եւ յՌէ մեծ քաղաք, եւ ի Խզուինն. եւ անտի յԱւահր, եւ ի Զանգիան, եւ ի Միանա, յերկոտասան օրն Թավրէժ։ Եւ յետ քսան եւ վեց աւուր անցեալ ընդ գետն Երասխ եւ եկեալ ի Սիսիան առ Բաչու-նուինն, որ գլխաւոր էր թաթար զօրուն. եւ նա յուղարկեաց զնա առ Խօճա-նուինն, զոր թողեալ էր փոխանակ իւր գլխաւոր զօրուն, եւ ինքն առեալ զգլխաւորս զօրուն, գնաց ընդ առաջ Հուլաւուին՝ եղբօր Մանգու ղանին, որ գայր յԱրեւելս։

Իսկ թագաւորն բարեպաշտ Հեթում՝ եկեալ ի տուն իշխանին Քրդին, ի գիւղն Վարդենիս, ուր թողեալ էր զաղխ իւր եւ զկարասի, եւ մնայր գալստեան Բարսղի քահանայի, զոր յուղարկեալ էր առ Բաթոյն վերստին, զի ցուցցէ նմա զգիրս եւ զհրաման Մանգու ղանին, զի եւ նա ըստ նմին օրինակի՝ գրեսցէ հրամանս։

Ապա եկին առ նա վարդապետքն իւր՝ Յակոբ, զոր եթող աստէն ի պէտս գործոյ եկեղեցւոյ, եւ Մխիթար, զոր դարձոյց ի Բաթուէն, մինչչեւ երթեալ էր առ Մանգու ղանն. այլ եւ եպիսկոպոսք եւ վարդապետք եւ քահանայք եւ իշխանք քրիստոնէից, որք գային առ նա, սիրով ընդունէր զամենեսին, զի այր քաղցր էր եւ իմաստուն եւ գիտնաւոր գրովք։ Եւ տայր պարգեւս ըստ կարին եւ ուրախ արձակէր զամենեսին. տայր եւ հանդերձս քահանայականս ի զարդ եկեղեցեացն, զի յոյժ սիրող էր պատարագի եւ եկեղեցւոյ։ Ընդունէր զամենայն ազգաց քրիստոնեայս եւ աղաչէր սիրով կալ ընդ միմեանս, իբրեւ զեղբարս եւ զանդամս Քրիստոսի, որպէս պատուիրեաց տէր, թէ՝ «Յայսմ ծանիցեն, թէ իմ աշակերտք էք, եթէ զմիմեանս սիրիցէքե։

Բազում իրս զարմանալիս եւ անծանօթս պատմէր նա մեզ զբարբարոս ազգացն, զոր տեսեալ էր եւ լուեալ։ Ասէր, թէ՝ «Կայ աշխարհ մի անդր քան զՂատայիքն, որ կանայքն են ի ձեւ մարդոյ բանականք, եւ արքն ի կերպարանս շանց. եւ են անբանք, մեծք եւ մազեղք։ Եւ ոչ ումեք թողուն մտանել յաշխարհն իւրեանց շունքն, եւ որսան որսս շունքն, եւ այնու կերակրին շունքն եւ կանայքն։ Եւ ի խառնակիլ շանցն ընդ կանանցն, արուքն շանց կերպիւ ծնանին եւ էգքն՝ կանանց։

Կայ եւ կղզի մի աւազուտ, յորում բուսանի ծառօրէն ոսկր ինչ պատուական, զոր ձկնատամն կոչեն. եւ ի հատանելն, այլ բուսանի ի տեղին ըստ նմանութեան եղջերաց։

Կայ եւ աշխարհ բազում կռապաշտից, որ պաշտեն կուռս կաւեղէնս մեծ յոյժ, անուն Շակմոնիա. եւ ասեն աստուած երեք հազար եւ քառասուն ամաց։ Եւ կայ այլ եւս երեսուն եւ հինգ դուման ամս, որ է մին դումանն տասն հազար, եւ ապա հանէ զնա յաստուածութենէն։ Այլ միւս եւս ոմն, որում անուն էր Մադրին. արարեալ են եւ նմա պատկերս կաւեղէնս անհնարին մեծութեամբ ի գեղեցիկ տաճարի։

Եւ են ազգն ամենայն հանդերձ կանամբք եւ մանկտովք քուրմք, եւ անուանին Տոյինք, գերծածք հերօք եւ մորուօք. ունին եւ փիլոն դեղին ըստ նմանութեան քրիստոնէից, բայց զլանջօքն ունին եւ ոչ զթիկամբքն։ Եւ են պարկեշտք ի կերակուրս եւ յամուսնութիւնս. առնեն կին ի քսան ամին, եւ մինչեւ յերեսուն ամն՝ շաբաթն երեք անգամ մերձենան ի նա. եւ մինչեւ ի քառասուն՝ յամսեան երեք հետ. եւ մինչեւ յիսուն ամն՝ ի տարին երեք հետ. եւ յորժամ անցանի ընդ յիսուն ամն, այլ ոչ մօտին ի նա։

Բազում եւ այլ ինչ պատմէր թագաւորն իմաստասէր ի խժական ազգացն, զոր թողաք մեք, զի մի աւելորդ ումեք թուեսցի։

Յութ ամիսն ապա եհաս յերկիրս Հայոց յետ ելանելոյ ի Մանգու ղանէն. եւ էր թուականս հայոց եօթնհարիւր եւ չորս։

[ԾԹ]

Արդ ի սկսանել թուականին հայոց եօթն հարիւր եւ հինգ մեռաւ Բաթոյն՝ զօրապետն հիւսիսոյ, եւ որդի նորա Սարթախն ի ճանապարհի էր, զի երթայր առ Մանգու ղանն։ Եւ ոչ դարձաւ ի տուն իւր թաղել զհայրն իւր, այլ գնաց զառաջի եդեալ ճանապարհն։ Ընդ որ յոյժ ուրախացեալ ղանն, ել ընդ առաջ նորա, եւ մեծարեաց զնա ի պատիւ յոյժ մեծ, եւ ետ նմա զիշխանութիւն հօրն իւրոյ՝ իշխել ամենայն զօրացն, այլ եւ ամենայն հնազանդելոց իշխանութեան նորա, եւ երկրորդ իւր կոչիլ, եւ տալ հրաման տիրաբար. եւ յուղարկեաց զնա ի տուն իւր։

Ընդ նմա էր եւ բարեպաշտ իշխանն Խաչենոյ Ջալալն, որ երթեալ էր ցուցանել զաղէտս իւր տեառնն տիեզեաց, զոր կրեաց նա յԱրղուն ոստիկանէն, որ հազիւ զերծաւ ի մահուանէն ի սադրելոյ տաճկացն։ Եւ ետ նմա գիր իշխանութեան իւրոյ տիրել սեփականաբար եւ ոչ երկնչել յումեքէ, զի սիրէր զնա Սարթախն վասն քրիստոնէութեան, զի եւ նա քրիստոնեայ էր։

Եւ եհաս յիշխանութիւն իւր Սարթախն երեւելի փառօք. ազգականքն իւր տաճկահաւատ՝ Բարաքայն եւ Բարքաչայն, ետուն նմա մահադեղ եւ լուծին ի կենացս։ Եւ մեծ տրտմութիւն եղեւ քրիստոնէից ամենայն, այլ եւ գլխովին իսկ Մանգու ղանին եւ եղբօր իւրոյ Հուլաւուին, որ տիրէր ամենայն կողմանցս Արեւելից։

Բայց մինչչեւ եղեալ էին այս իրք, մեծն ի զօրավարս ղանաձեւն Հուլաւու հրաման ետ ամենայն թաթար զօրուն՝ որ յԱրեւելս, որոց գլխաւոր էր Բաչու-նուինն, ամենայն աղխիւք իւրեանց եւ ընչիւք թողուլ զերկիր կալուածոյ բնակութեան իւրեանց՝ զՄուղան եւ զաշխարհն Աղուանից եւ զՀայոց եւ զՎրաց, եւ երթալ յաշխարհն Հոռոմոց, զի ինքն նստցի փոխանակ նոցա ի բարի երկիրն. զի յոյժ բազմութեամբ եկեալ է նա, մինչ զի ասեն, թէ ամիս մի հազիւ բովանդակեցաւ զօր նորա անցանել ընդ մեծ գետն Ջեհուն։ Այլ եւ ոմանք յազգականաց նորա ի կողմանց Բաթոյի եւ Սարթախին եկին անցին ընդ դուռն Դարբանդայ յայսկոյս՝ բազում եւ անթիւ զօրօք, արք մեծամեծք եւ գլխաւորք իշխանութեամբ, որոց անուանքն էին՝ Բալախա, Տուտհար, Ղուլի, զոր մեք իսկ տեսաք, թոռունք Չանգըզ ղանին, զոր եւ աստուածորդիս ասէին։ Որք հարթեցին, դիւրացուցին զամենայն անցս ճանապարհաց, ընդ որ անցանէին, զի սայլիւք իսկ գային։

Եւ բազում տառապանս հասուցանէին ամենայն աշխարհաց հարկապահանջութեամբ եւ յափշտակութեամբ, ուտելով եւ ըմպելով անյագաբար եւ ի դրունս մահու հասուցին զամենայն ազգս։ Այլ եւ միւս ընդ այլ բազումսն, որ եդաւ յԱրղունէն՝ մալի եւ խափչուրի, եդաւ հրաման ի Հուլաւուէն պահանջման հարկի, զոր թաղարն ասեն, յամենայն գլխոյ, որ մտեալ էր ի գիրն արքունի, պահանջէին հարիւր լիտր ցորեան, յիսուն լիտր գինի, երկու լիտր բրինձ եւ ծնծատ, երեք տոպրակ, երկու չուան, մի սպիտակ, մի նետ, մի նալ՝ թող զայլ կաշառսն. եւ ի քսան անասնոյն՝ մի անասուն եւ քսան սպիտակ. եւ ոյր ոչ գոյր՝ զուստերս եւ զդստերս առնուին ընդ պահանջմանն։ Եւ այսպէս նեղեցաւ եւ տառապեցաւ երկիրն ամենայն։

Իսկ թաթար զօրն, թէպէտ դժուարեցան թողուլ զերկիր կալուածոյ իւրեանց, յակամայ թողին յահէ նորա, զի յոյժ երկնչէին ի նմանէ՝ իբր ի ղանէն. եւ գնացին յաշխարհն Հոռոմոց։

Եւ սուլտանն հոռոմոց ել ընդդէմ նոցա պատերազմաւ եւ ոչ կարաց ընդդիմանալ, այլ փախստական անկաւ նա յԱլայիա կղզի։ Եւ նոքա ի սուր սուսերի մաշեցին զգաւառս իշխանութեան նորա մինչ ի ծովն Ովկիանու եւ Պոնտոսի՝ կոտորելով եւ յափշտակելով. կոտորեցին եւ զԿարնոյ քաղաք, եւ զԵզնկայն, եւ զՍեւաստ, եւ զԿեսարիա, եւ զԿօնն, եւ որ շուրջ զնօքօք գաւառք. եւ զաղխս իւրեանց դարձուցին յետս՝ գնալ յիջաւանս իւրեանց հրամանաւ Հուլաւուին, եւ ինքեանք ասպատակ սփռեալ ընդ կողմանս կողմանս։

Գնաց ընդ նոսա եւ թագաւորն հայոց Հեթում, որ եկեալ էր ի Մանգու ղանէն, ի Բաթոյէն, եւ ի Սարթախէն, եւ ի Հուլաւուէն, եւ էր առ Բաչու-նուինին, զոր բազում զօրօք առաքեաց նա յերկիր իւր ի Կիլիկիա, ի քաղաքն Սիս. որ եւ բազում ընծայիւք եւ զօրօք սպասաւորութիւն կատարէր Բաչու-նուինին եւ զօրացն՝ որ ընդ նմա, մինչեւ թուղթ գոհութեան եւ գովութեան գրեալ վասն նորա առ Հուլաւուն։ Իսկ մեծն Հուլաւու, զի այր պատերազմող էր, ժողովեաց զամենայն բազմութիւն զօրացն եւ գնաց յերկիրն մուլհեդաց, յԱլամութ, եւ կալաւ զնա, զի ի բազում ամաց պաշարեալ էր զնա զօրն արքունի, զի որդիք Ալադնին սպանին զհայրն իւրեանց եւ ինքեանք եկին առ Հուլաւուն, եւ նա հրաման ետ քակել զամենայն բրդորայսն ամուր, որ կային յԱլամութ։ Եւ ինքն պատուէր հրամանի ետ ամենայն զօրացն եւ ամենայն հնազանդելոցն ընդ ձեռամբ նոցա գումարել ի միասին ի վերայ մեծ քաղաքին իշխանութեան տաճկաց, որ կոչի Բաղդատ, այս է միջոց պարսից եւ ասորւոց, զի դեռ չեւ եւս էին առնել զնա։

Եւ խալիֆայն, որ նստէր ի նմա, էր յազգէն Մահմետի, զի խալիֆայն յետնամնաց ասի, որում հնազանդեալ էին ամենայն տաճկահաւատ սուլտանքն, որ յազգէն թուրքաց, եւ քրդաց, եւ պարսից, եւ ելամացւոց, եւ յայլոց ազգաց։ Եւ նա էր գլխաւոր հրամանատու իշխանութեան նոցա. եւ նոքա դաշամբք հնազանդէին եւ պատուէին զնա, որպէս զազգակից եւ զհամազգի օրէնսդրին իւրեանց՝ առաջին մոլորեցուցչին իւրեանց։ Գնացին յայս ղալան եւ մեծամեծ գլխաւորք կողմանցն Բաթոյի՝ Ղուլն, եւ Բալաղայն, եւ Տուտհարն, եւ Ղատաղանն, զի ամենեքին պատուէին զՀուլաւուն, որպէս զղանն, եւ հնազանդէին նմա, եւ երկնչէին ի նմանէ։

[Կ]

Մեծն ի թագաւորս երկրի եւ տիեզերակալն Մանգու ղանն յեօթն հարիւր եւ եօթն թուականին հայոց զօր գումարեաց անթիւ եւ անհամար եւ գնաց ի հեռաւոր աշխարհն ընդ կողմանս արեւելից հարաւու ի վերայ ազգին, որ կոչի նայնգաս, զի ապստամբ էին ի նմանէ, եւ ոչ տային նմա հարկս, իբրեւ զայլ աշխարհսն։ Զի էին արք պատերազմողք, եւ ամրացեալք աշխարհաւ, եւ կռապաշտք։ Եւ ուտէին զծերս իւրեանց եւ զպառաւունսն. զի ժողովէին ցեղքն ամենայն որդիք եւ թոռունք եւ թոռնիայք, եւ զծերացեալ ծնողսն իւրեանց մորթէին ընդ բերանն, եւ հանեալ զմիսն եւ զոսկերսն, եփէին եւ ուտէին առանց մնացուածի. եւ զմորթն՝ հանեալ տիկ, լնուին գինով եւ ընդ առնացի անդամն ըմպէին ամենեքեան, որ յազգէն էին եւ ոչ օտարացեղքն, իբր թէ ի նմանէ են սերեալք, եւ նոցուն սեփական է զայն ուտել եւ ըմպել. եւ զոսկր գագաթան՝ պատեալ ոսկով, նովաւ ըմպէին զբովանդակ տարին։

Չոգաւ ի վերայ նոցա ի մարտ պատերազմի ղանն Մանգու, եւ կոտորեաց, եւ հնազանդեաց զօրեղապէս։ Եւ դառնալն ի տուն, կալաւ զնա ցաւ մահու եւ վախճանեցաւ։ Եւ կալաւ զաթոռն եղբայր իւր Արիք Բուղայն։

Իսկ մեծն Հուլաւու, որ է եղբայր նորուն եւ գլխաւոր ի նմանէ կարգեալ ի վերայ զօրուն՝ որ յԱրեւելս, հրաման ետ ամենայն հնազանդելոց իւրոց առ հասարակ գնալ ի վերայ մայրաքաղաքին տաճկաց Բաղդատայ, որ էր նիստ արքայութեանն տաճկաց։

Եւ զթագաւորն, որ նստէր ի նմա, ոչ կոչէին սուլտան կամ մելիք, որպէս սովոր էին զայլսն անուանել, որ ի թուրքաց եւ ի պարսից, եւ ի քրդաց էին բռնացեալք, այլ խալիֆայ անուանէին, այսինքն՝ յետնամնաց ի Մահմետէ։

Ի վերայ նորա խաղաց մեծն Հուլաւու անհամար բազմութեամբ ամենայն ազգօքն հնազանդելովք յեղանակս աշնան եւ ձմերան վասն սաստիկ տօթոյ երկրին։ Եւ նախ քան զերթալն իւր հրաման ետ Բաչու-նուինին եւ զօրացն, որ ընդ նմա էին յաշխարհին Հոռոմոց, գնալ պատել զգետն մեծ Տիգրիս, յորոյ վերայ շինեալ է Բաղդատ քաղաք, զի մի ոք փախիցէ նաւուք ի քաղաքէն՝ երթալ մտանել ի Կատիսբոն, կամ ի Բասրա ամրագոյն։ Եւ նոցա անյապաղ կատարեալ զհրամանն, կապեցին կամուրջս նաւեայ ի վերայ գետոյն մեծի եւ ընկեցին ցանցս ամուրս հանդերձ երկաթի կռօք եւ շամփրօք ի մէջ գետոյն եւ յատակսն, զի մի ոք լողալով զերծանիցի. եւ հեռի ի քաղաքէն, զի մի գիտասցեն։

Իսկ խալիֆայն Մուսթասար, որ նստէր ի քաղաքին, հպարտացեալ եւ յանձնապաստան՝ առաքեաց զօր բազում ի վերայ այնոցիկ, որ պահէին զգետն, ի ձեռն առն միոյ գլխաւորի, որում անուն էր Դաւդար, ոստիկան տանն նորա։ Որ երթեալ յաղթեաց զառաջինն եւ կոտորեաց ի թաթարէն արս իբրեւ երեք հազար, եւ երեկոյին հասելոյ նստաւ յուտել եւ յըմպել անհոգութեամբ։ Եւ առաքեաց աւետաւորս առ խալիֆայն Մուսթասար, թէ՝ «Հարի զամենեսեան եւ զսակաւ մնացորդս սպառեմ ի վաղիւնե։

Իսկ զօրն խորամանկ եւ բազմահնար թաթարին՝ զգիշերն ամենայն սպառազինեալք եւ կազմեալք, պատեցին շուրջանակի զբանակն տաճկաց, ընդ որս էր եւ Զաքարէ իշխանն՝ որդին Շահնշահի։ Եւ ընդ լուսանալ առաւօտուն սուր ի գործ արկեալ՝ առհասարակ կոտորեցին զամենեսին եւ գետամոյն արարին. եւ ոչ ոք մնաց ի նոցանէ ապրեալ բաց ի սակաւուց։

Ի նմին առաւօտու եւ մեծն Հուլաւու շուրջանակի պատեաց զքաղաքն Բաղդատ՝ տուեալ ամենեցուն գիրկ մի ի պարսպէն փլուցանել եւ պահել զգուշութեամբ, զի մի՛ ոք փախիցէ. եւ զքաջն Պռօշ եւ զայլս առաքեաց դեսպանս առ խալիֆայն՝ գալ նմա ի հնազանդութիւն եւ հարկել ղանին։

Նա խստութեամբ ետ զպատասխանին եւ անարգանօք, գրեալ զանձնէ ջահանգիր, եւ տէր ծովու եւ ցամաքի, պարծելով ի դրօշն Մահմետի. զի՝ «Աստ է, ասէ, եւ թէ շարժեմ զնա, առ հասարակ կորնչիս դու եւ տիեզերք։ Եւ դու շուն մի ես, ասէ. թուրք ես, զիա՞րդ տաց քեզ հարկս, կամ հնազանդեցայցե։

Իսկ Հուլաւուն ո՛չ ըմբոստացաւ վասն անարգանացն եւ ո՛չ գրեաց ինչ զմեծաբանութիւն, այլ միայն զայս ասաց. «Աստուած գիտէ՝ զինչ առնէե։ Եւ հրաման ետ փլուցանել զպարիսպն։ Եւ փլուցին առ հասարակ։ Եւ ասաց դարձեալ շինել եւ պահել զգուշութեամբ։ Եւ այնպէս արարին։

Եւ լի էր քաղաքն զօրօք եւ ամբոխիւ։ Եւ զեօթն որ կացին ի վերայ պարսպին, եւ ոչ ոք նետաձիգ եղեւ ի նոսա, կամ սուր ի գործ էարկ՝ ոչ ի քաղաքէն եւ ոչ ի թաթար զօրացն։ Եւ յետ եօթն աւուր սկսան քաղաքացիքն խնդրել զխաղաղութիւն եւ ելանել առ նա սիրով եւ հնազանդութեամբ։

Եւ հրամայեաց Հուլաւուն այնպէս առնել։ Եւ ելանէին ընդ դրունս քաղաքին անթիւ բազմութիւնք՝ զմիմեամբք ելեւելս առնելով, թէ ո՛ յառաջ հասցէ առ նա։ Եւ նա զեկեալսն բաժանէր զօրացն, եւ հրամայէր հեռացուցանել ի քաղաքէն, եւ կոտորել ի ծածուկ, զի մի՛ գիտասցեն այլքն։ Եւ կոտորէին զամենեսին։

Եւ յետ չորս աւուրն ել եւ խալիֆայն Մուսթասար երկու որդւովք եւ ամենայն մեծամեծօքն, բազում ոսկի եւ արծաթ եւ ականս պատուականս եւ մեծագին հանդերձս բարձեալ ընդ իւր ի պէտս պատարագաց Հուլաւուին եւ մեծամեծացն։ Եւ նա զառաջինն մեծարեաց զնա՝ մեղադրելով ընդ յամելն եւ ոչ գալ առ նա վաղվաղակի, ապա եհարց զնա. «Զի՞նչ ես դու, աստո՞ւած ես՝ թէ՞ մարդե։ Եւ նա ասաց. «Մարդ եւ ծառայ աստուծոյե։ Ասէ Հուլաւուն. «Ապա աստուած ասա՞ց քեզ անարգել զիս եւ շուն կոչել, եւ ոչ տալ շանս աստուծոյ կերակուր եւ ըմպելի։ Արդ ի քաղցնուլս՝ շունս աստուծոյ կերիցէ զքեզե։ Եւ սպան զնա ձեռօք իւրովք։ «Այդ, ֊ ասէ, ֊ պատիւ քեզ, զի ես սպանի զքեզ, եւ ոչ ետու այլ ումեք սպանանելե։ Եւ զմի յորդւոցն խալիֆային հրամայեաց որդւոյ իւրում սպանանել, եւ զմիւս որդին տալ գետոյն Տիգրիսի սաղաւաթ. «Զի ոչ մեղաւ մեզ, ֊ ասէ, ֊ այլ գործակից մեզ եղեւ ի կոտորել զանզգամսե։ Եւ ասաց. «Այս այրս բազում արիւն ետ հեղուլ հպարտութեամբն, երթիցէ, տացէ պատասխանի աստուծոյ, եւ մեք անպարտ լիցուքե։ Կոտորեաց եւ զայլ մեծամեծսն։

Եւ ապա հրաման ետ զօրացն, որ պահէին զպարիսպն, իջանել կոտորել զբնակիչս քաղաքին՝ ի մեծաց մինչեւ ի փոքունսն։ Եւ նոցա կարգ առեալ ըստ օրինակի ոճոյ արտոյ, կոտորեցին անթիւ եւ անհամար բազմութիւն արանց եւ կանանց եւ տղայոց։ Եւ զաւուրս քառասուն ոչ դադարեաց սուրն ի գործոյ. եւ նեղեցան, լքան սպանողքն, եւ վաստակեցան ձեռք իւրեանց, եւ զայլս ի վարձու ունէին, եւ կոտորէին անողորմաբար։

Բայց կինն Հուլաւուին՝ աւագ խաթունն, քրիստոնեայ էր, որում անունն էր Տօղուզ խաթուն։ Սա խնայեաց ի քրիստոնեայսն, որք էին ի Բաղդատ, նեստորական աղանդով, եւ թէ յայլ ազգաց, եւ խնդրեաց յառնէ իւրմէ ոչ սպանանել զնոսա։ Եւ եթող զնոսա ընչիւք եւ ստացուածովք։

Եւ հրաման ետ ամենայն զօրուն առնուլ զինչս եւ զստացուածս քաղաքին։ Եւ լցան ամենեքեան ոսկւով եւ արծաթով, եւ ակամբք պատուականօք, եւ մարգարտով, եւ մեծագին հանդերձիւք, զի էր քաղաքն փարթամ յոյժ, որ ոչ գտանիւր նման նմա ի վերայ երկրի։

Եւ ինքն Հուլաւու կալաւ իւր բաժին զգանձս խալիֆային. եւ եբարձ ի նմանէ երեք հազար եւ վեց հարիւր բեռինս ուղտու. ե՛ւ ձիոյ, եւ ջուոյ, ե՛ւ իշուց ո՛չ գոյր թիւր. եւ զայլ տունսն լի գանձիւք կնքեաց մատանեաւ իւրով եւ եթող պահապանս, զի ո՛չ կարաց բառնալ զամենայն, զի անչափ էր շատութեամբ։ Զի հինգ հարիւր եւ հնգետասան ամ էր, յորմէ հետէ շինեցաւ քաղաքն ի Ջափրէ իսմայելականէ ի ՃՂԴ թուականին հայոց ի վերայ Տիգրիս գետոյ, ի վեր քան զԿատիսբոն, հեռի ի Բաբելոնէ իբր հինգ աւուր ճանապարհ ի վեր, եւ զամենայնն կացեալ էր ի թագաւորութեանն, իբր անյագ տզրուկ կլեալ զամենայն տիեզերս։ Եւ այժմ ի բաց փոխեաց յեօթն հարիւր եւ եօթն թուականիս հայոց՝ տալով վրէժս արեանցն, զոր եհեղ, եւ չարեացն, զոր գործեաց։ Յորժամ լցաւ չափ մեղացն իւրոց առաջի ամենագիտին աստուծոյ, որ հատուցանէ արդար իրաւամբք՝ անաչառ եւ ստուգութեամբ։ Եւ դադարեաց գոռ եւ մոլեկան թագաւորութիւնն տաճկաց, որ տեւեաց ամս վեց հարիւր քառասուն եւ եօթն։ Եւ առաւ Բաղդատ յառաջնում աւուր աղուհացիցն, յերկուշաբաթ օրն յամսեանն նաւասարդի, որ օր քսան էր ամսոյն ըստ շրջագայութեանս։

Եւ զայս ամենայն պատմեաց մեզ իշխանն Հասան, զոր Պռօշն անուանէին, որդին Վասակայ բարեպաշտի, որդւոյ Հաղբակայ, եղբայր Պապաքին եւ Մկդեմայ, հայր Մկդեմայ եւ Պապաքին, եւ Հասանայ, եւ Վասակայ, որ ականատես եւ ականջալուր էր իրացս, մեծ պատուով պատուեալ յաչս ղանին։

[ԿԱ]

Արդ ի նոյն ամի աւերելոյն Բաղդատայ մեծն Հուլաւու ի գալ գարնան ժամանակին զօր գումարեաց եւ ետ ի ձեռն որդւոյ իւրոյ կրսերոյ, որոյ անուն էր Ջիասմութ, եւ զմեծ վերակացու տանն իւրոյ զԻլիգիա-նուինն առաքեաց ընդ նմա գնալ ի կողմանս Եփրատ գետոյ զբօսանաց աղագաւ յառ յաւար եւ ի հնազանդեցուցանել զկողմանսն զայնոսիկ։ Եւ մինչդեռ անցանէին ընդ քաղաքն Մարտիրոսաց, որ կոչի Մուֆարղին, կոչեցին զնոսա ի հնազանդութիւն՝ տալ զօրս եւ հարկս եւ կեալ անհոգութեամբ։ Եւ սուլտանն, որ ի նմա էր յազգէն Եդլեանց, ոչ առ յանձն, այլ զօրս ժողովեալ, ել զկնի նոցա, եւ սպան զոմանս ի նոցանէ, եւ եմուտ ինքն ի քաղաքն, եւ ամրացաւ յերեսաց թաթար զօրուն։ Եւ նոցա թողեալ զօրս ի վերայ քաղաքին, ինքեանք չոգան մինչ ի գետն մեծ Եփրատ եւ ի կողմանս Միջագետաց, առին աւար, զոր ինչ գտին, եւ դարձան յաւելին ի զօրսն, որ պահէին զքաղաքն Մարտիրոսաց։ Եւ եկեալ առ Հուլաւուն, պատմեցին, զոր ինչ արարին, եւ զապստամբութիւն քաղաքին։

Եւ նա յղեաց զօր բազում ի վերայ քաղաքին. եւ գլխաւորս կացոյց ի վերայ զօրացն զՉաղատայ ոմն, որ զօրավար էր յառաջ եկեալ թաթար զօրուն, եւ ի քրիստոնէից՝ զիշխանն Պռօշ, զոր Հասան կոչէին, արք քաջք եւ անուանիք, երթալ պաշարել զքաղաքն յամենայն կողմանց եւ ո՛չ տալ թոյլ մտողի եւ ելողի։

Եւ երթեալ նոցա հզօրապէս մարտնչէին, եդեալ բաբանս եւ փիլիկուանս. հատին եւ զջուրն, որ մտանէր ի քաղաքն։ Նոյնպէս եւ քաղաքացիքն կռուէին ընդ նոսա զօրեղապէս եւ զբազումս սպանին ի թաթարէն եւ ի քրիստոնէիցն, որ ընդ նոսա։

Եւ այսպէս զամս երկու եւ աւելի կրեալ պաշարումն, սաստկացաւ սովն ի քաղաքին։ Կերան զսուրբ եւ զանսուրբ կենդանիս, եւ ապա սկսան զմարդիկ ուտել առ ի չգոյէ կերակրոյն, զի զօրաւորքն զտկարսն ուտէին։ Եւ յորժամ սպառեցան աղքատքն, դարձան ի միմեանս եւ ուտէին հարք զորդիս, եւ կանայք՝ զդստերս. եւ ոչ գթային ի ծնունդս որովայնի իւրեանց. եւ ուրացան սիրելիք զսիրելիս, եւ բարեկամք՝ զծանօթս։ Եւ այնպէս պակասեաց կերակուրն, զի զմին լիտր մարդոյ միսն վաճառէին ընդ եօթանասուն դահեկանի։ Եւ ամենեւին սպառեաց մարդ եւ կերակուր ո՛չ միայն սոցա, այլ եւ բազմաց այլոց գաւառաց եհաս վտանգ, զի աշխարհ, որ հնազանդեալ էին թաթարին, նեղեցան ի հարկապահանջութեանց եւ ի բեռնակրութեանց, որք տանէին զկերակուր եւ զըմպելի պաշարողաց քաղաքին։ Եւ յոլովք մեռանէին ի սաստիկ ցրտոյ ձեանն, որ ունէր զլերինս յեղանակս ձմեռնայինս։

Այլ եւ ամրագոյն երկիրն Սասնու եկին ի հնազանդութիւն ծառայութեան թաթարին, ապաւինեալք յիշխանն Սադուն՝ յորդի Շէրբարոքին, ի թոռն Սադունին, քրիստոնեայ հաւատով եւ մեծ պատուով առ Հուլաւուն. զի այր անձնեայ եւ քաջամարտիկ էր, մինչ զի ընդ առաջին ախոյանիցն կարգեալ էր զնա Հուլաւուն։ Սմա ետ զգաւառն Սասնոց, զոր յետոյ ստեցին երդմանն, եւ կոտորեցին զբազումս ի նոցանէ։

Իսկ յորժամ թափուր եղեւ քաղաքն ի մարդկանէ վասն սաստիկ սովուն, առին զքաղաքն եւ կոտորեցին, զորս գտին ներգեւեալս ի սաստիկ սովոյն. այլ եւ զսուլտանն եւ զեղբայր իւր ածին կենդանի առ Հուլաւուն։ Եւ նա հրամայեաց սպանանել զնոսա սրով, իբրեւ զչարժանիս կենաց եւ զարեանպարտս ամենայն բազմութեան, որք կոտորեցան ի պատճառս նոցա։

Բայց զեկեղեցիսն ոչ քակեցին, եւ ոչ զանթիւ նշխարս սրբոցն, զոր ժողովեաց սուրբն Մարութայ յամենայն ազգաց եւ եդ անդ, զի քրիստոնեայքն, որ ի զօրուն, ծանուցին թաթարին զպատիւ նոցա. այլ եւ ինքեանք իսկ բազում տեսիլս պատմէին զսրբոցն՝ ի վերայ պարսպին լոյս սաստիկ ծագեալ, եւ արս լուսատեսիլս երեւեալ։

Եւ առաւ քաղաքն յՉԹ թուականին հայոց, ի մեծ պահս քառասնորդաց աղուհացից։

[ԿԲ]

Դարձեալ մեծն Հուլաւու ժողովեաց զբազմութիւն զօրաց իւրոց եւ չոգաւ յԱսորիս, ի Հալապ, եւ ի Դմիշկ, եւ ի Խառան, եւ յՈւռհա, եւ յԱմիթ, եւ յայլ գաւառսն. ասպատակ սփռեալ ի կողմանս կողմանս, եւ ինքն նստաւ ի վերայ Հալպայ պատերազմել ընդ նմա։ Եւ սուլտանն, որ ի նմա, էր Յուսուփ յազգէ Սալահադնին, որ աւերեաց զԵրուսաղէմ, դիմացաւ նմա եւ ոչ եկն ի հնազանդութիւն, այլ փակեաց զդրունս քաղաքին ընդդէմ նորա եւ կռուէր զօրութեամբ։ Եւ մեծն Հուլաւու պաշարեաց զքաղաքն յամենայն կողմանց, եւ յետ յոլով աւուրց կալաւ զնա բռնութեամբ. եւ սկսան կոտորել զքաղաքն։

Ապա սուլտանն եւ որք ընդ նմա մեծամեծքն, որ ամրացեալ էին ի բերդն, սկսան աղաչել զնա եւ գալ ի հնազանդութիւն նմա։ Եւ յանձն առ, եւ հրամայեաց դադարել ի կոտորելոյ զքաղաքն, եւ կալ նմա ի հնազանդութեան եւ հարկել։

Գնաց եւ ի Դմիշկ, եւ նոքա բազում պատարագօք եւ մեծամեծ ծախիւք ելին ընդ առաջ նորա։ Եւ նա սիրով ընկալաւ զնոսա, յիւր անուն գրաւեալ կալաւ զՀէմս եւ զՀամա. եւ զայլ քաղաքս բազումս։ Առաքեաց զօրս ի վերայ ամուր քաղաքին Մերտինայ, որ հազիւ կարացին առնուլ զնա յետ բազում աւուրց։ Կոտորեցին եւ զբազում յեղուզակս՝ վնասիչս ամենայն ազգաց եւ ճանապարհորդաց, զորս ղաճարիս անուանէին, թուրք ազգաւ, ամրացեալք ի թաւ մայրիս եւ ի դժուարին վայրս ամրոցաց. անթիւ բազմութիւնք ոչ ումեք հնազանդ, ժողովածու յամենայն կողմանց, արք սրիկայք եւ ապականիչք, եւ մանաւանդ քրիստոնէից։ Զբազումս կոտորեցին ի նոցունց, եւ զե՛ւս բազմագոյնս գերեցին. եւ թողեալ ի զօրացն իբրեւ քսան հազար արս կողմնապահս՝ ինքն դարձաւ ձմերել ի դաշտն Հեմիանայ։

Իսկ սուլտանն Մսրայ ժողովեալ զօրս բազումս, եկն ի վերայ կողմնապահաց թաթար զօրուն, որոց գլխաւոր էր այր մի, Քիթբուղա անուն, հաւատով քրիստոնեայ, նայիման ազգաւ, այլ մեծ պատուով, որ ել պատերազմաւ ընդդէմ սուլտանին. եւ քաջապէս մարտուցեալ՝ կոտորեցաւ ամենայն զօրօքն, որ ընդ իւր, զի յոյժ բազումք էին եգիպտացիքն։ Եւ կռուեցան ի դաշտն Թաբորական լերինն։ Կային ընդ Քիթբուղային ի պատերազմի անդ յոլովք ի հայոց եւ ի վրաց, որք ընդ նմա կոտորեցան։ Եւ եղեւ այս յՉԹ թուականին հայոց։

[ԿԳ]

Իսկ թագաւորն վրաց Դաւիթ՝ որդի Լաշային, որ կայր ի հնազանդութեան թաթարին, նեղացաւ, ձանձրացաւ ի բազում հարկապահանջութեանցն, որ նեղէին զնա ե՛ւ զամենայն իշխանսն, ե՛ւ զամենայն աշխարհս անհնարին ծանրութեամբ, զոր ոչ կարէին բառնալ։ Եթող նա զքաղաք իւր, զՏփխիս, եւ զաթոռ, եւ զամենայն ինչ, զոր ունէր, եւ փախեաւ ի խորին Ափխազք, եւ յամուրսն Սուանեթոյ. ընդ նմա եւ այլ մեծամեծ իշխանք գաւառաց՝ նեղեալք եւ տառապեալք, ծախեալք եւ գրաւ եդեալք զքաղաքս եւ զգաւառս, եւ ոչ կարացեալք յագեցուցանել զանյագսն՝ ըստ նմանութեան չար տզրկաց։ Եւ այնպէս տագնապաւ փախեաւ, զի զկին իւր՝ զԳոնցա թագուհի, եւ զնոր ծնեալ որդի իւր՝ զԴեմետրէ, ոչ կարաց ընդ իւր տանել, բայց միայն զԳիորգի, զանդրանիկ իւր։

Իսկ մեծ ոստիկանն Արղուն՝ զօր բազում գումարեալ, գնաց զհետ փախուցեալ թագաւորին Դաւթի, զի ըմբռնեսցէ զնա։ Եւ իբրեւ ո՛չ կարաց ժամանել զմա, զբազում գաւառս վրաց կոտորեաց եւ գերեաց անխնայաբար. այլ եւ զգերեզմանատունս թագաւորացն վրաց՝ զԳելաթ, սաստկապէս կոտորեաց եւ քանդեաց. եւ զկաթողիկոսարանն՝ զԱծղոր, նոյնպէս կոտորեաց անողորմաբար։

Բայց յանկարծակի եկին գունդ մի հեծելոց ի վրաց եւ ցուցին մեծ քաջութիւնս, զի զբազումս կոտորեցին ի զօրաց Արղունին՝ իբրեւ հուր ընդ եղէգն ընթացեալ, եւ ինքեանք գնացին ողջանդամ. եւ էին արք իբրեւ չորս հարիւր։

Եւ երկուցեալ Արղունին, ոչ իշխէր այնպէս համարձակ մտանել խուզել զվայրսն։ Ապա դարձաւ առ Հուլաւուն, եւ նիւթեաց ի սրտի իւրում չարութիւն, եւ ի կալանս արար զթագուհին վրաց՝ զԳոնցայն, եւ զդուստր իւր՝ զԽոշաքն, եւ զիշխանն մեծ զՇահնշահ, եւ զՋալալն Հասան՝ զտէրն Խաչենոյ, եւ զայլս բազումս՝ պատճառանօք պարտուց եւ հարկի, յորոց բազում գանձս առեալ, հազիւ զերծան ի մահուանէ։

Իսկ զբարեպաշտ եւ զառաքինի իշխանն Ջալալ նեղէր անհնարին կտտանօք, բազում հարկս պահանջելով ի նմանէ՝ առաւել քան զկարն. եդեալ փայտ ի պարանոց նորա եւ երկաթ յոտս նորա։ Եւ զայս առնէր ընդ նմա վասն առաւել քրիստոնէութեան նորա, զի թշնամիք էին նորա ամենայն տաճկահաւատքն, որք յորդորէին զԱրղունն ի սպանութիւն նորա, զի ասէին. «Սա առաւել թշնամի է դենիս մերոյ եւ օրինացե։ Զի եւ Արղունն եւս տաճկակրօն էր. եւ առեալ տարաւ զնա ի Ղազուինն։ Իսկ նա գոհութեամբ տանէր ամենայնի, զի յոյժ տեղեակ էր աստուածային գրոց, եւ պահող, եւ աղօթական, եւ պարկեշտ ի կերակուր եւ յըմպելի, եւ ցանկայր մարտիրոսական մահուան։

Իսկ դուստր Ջալալին, Ռուզուքան անուն, որ կին լեալ էր Բօրա-նուինին՝ որդւոյ Չարմաղունին, առաջին գլխաւորի թաթարին, գնաց առ Տօղուս խաթունն՝ կին Հուլաւուին, զի թափեսցէ զհայր իւր ի ձեռաց Արղունին։ Եւ գիտացեալ անօրէն ոստիկանին, առաքեաց վաղվաղակի դահիճս եւ ի գիշերի ետ սպանանել զսուրբ եւ զարդար այրն։ Եւ երթեալ անօրէն դահճացն՝ անդամ անդամ յօշեցին զնա ըստ նմանութեան սուրբ վկային Յակովկայ՝ նորին չարչարանացն հաղորդեալ, եւ պսակի նորուն արժանացեալ լիցի ի Քրիստոսէ աստուծոյ մերոյ։ Այսպէս կատարեցաւ այրն անարատ եւ աստուածապաշտ՝ զընթացսն կատարեալ եւ զհաւատսն պահեալ, յՉԺ թուականին հայոց։ Եւ առաքեաց որդի նորա Աթաբէկն արս հաւատարիմս եւ ետ գողանալ զնշխարս հօր իւրոյ, զի ընկեցեալ կայր ի ջրհոր մի ցամաք, զի պարսիկն, որ ի տան իւրում ունէր զնա ի կապանս, տեսեալ նշանս աստուածայինս ի վերայ նորա, զի իբրեւ սպանին զնա՝ իջեալ լոյս սաստիկ ի վերայ, խնամարկեալ ընկէց զնշխարս նորա ի ջրհորն, զի յետ աւուրց թաղեսցէ զնա պատուով։ Նա եցոյց խնդրողացն զմարմին նորա, եւ պատմեաց զսքանչելի երեւումն։

Եւ նոցա ժողովեալ խնդութեամբ եւ բարձեալ տարան զնա ի տուն իւր, եւ թաղեցին ի վանքն Գանձասար ի գերեզմանս հարց իւրոց։ Այլ եւ բերողք նշխարացն տեսին ի ճանապարհի զնոյն տեսիլ լուսոյն ի վերայ նշխարացն։

Եւ կալաւ զիշխանութիւն նորա Աթաբէկն՝ որդի նորա, հրամանաւ Հուլաւուին եւ Արղունին, այր սրբասնունդ, պարկեշտ եւ խոնարհամիտ եւ աղօթական, որպէս զմի ի սուրբ միայնակեցաց, զի ծնողքն նորա այսպէս սնուցին զնա։ Սպան Հուլաւուն զիշխանն Զաքարէ՝ զորդին Շահնշահի, բարուրս եդեալ ի վերայ նորա։

Յայսմ ամի փոխեցաւ առ Քրիստոս մարդասէր եւ հեզ կաթողիկոսն Աղուանից՝ տէր Ներսէս, կալեալ զկաթողիկոսութիւնն ամս քսան եւ եօթն. եւ յաջորդեաց զաթոռն տէր Ստեփանոս՝ մանուկ տիովք։

[ԿԴ]

Մեծ իշխանն Շահնշահ, որդին Զաքարէի, ետ զիշխանութիւնն յաւագ որդին իւր Զաքարէ, զի որդիք բազումք էին նորա՝ Զաքարէ եւ Աւագ, Սարգիս եւ Արտաշիրն, եւ Իւանէ։ Եւ ինքն խնամէր զտուն իւր. եւ Զաքարէ ընդ թաթար զօրուն երթայր ի գործ պատերազմի, եւ արիութիւն քաջութեան ցուցեալ, մեծարեալ լինէր ի մեծէն Հուլաւուէն եւ յԱրղուն ոստիկանէն։

Դէպ եղեւ, զի Արղունն զօրօք բազմօք էր ի կողմանս Վրաց, ընդ նմա էր եւ Զաքարէ։ Եւ գաղտ յԱրղունէն եւ յայլ զօրացն գնաց Զաքարէ ի տեսութիւն կնոջ իւրոյ, որ էր առ հօր իւրում Սարգսի՝ իշխանին Ուխտեաց, որ ապստամբ էր ընդ թագաւորին վրաց Դաւթի։ Եւ իմացեալ Արղունին, ազդ առնէ Հուլաւուին։ Եւ նա առ ինքն հրամայեաց տանել կապանօք. եւ այլ բարուրս կուտեաց ի վերայ նորա, եւ հրամայեաց սպանանել զնա եւ անդամ անդամ յօշել, եւ արկանել շանց։

Եւ յորժամ լուաւ զգոյժն հայր նորա Շահնշահ ի գիւղն Օձուն, ի նեղասրտութիւն անկեալ՝ ի տրտմութենէն մեռաւ։ Եւ տարեալ թաղեցին զնա ի Քոբայրն, զոր առ կինն նորա ի հայոց։

[ԿԵ]

Աշխարհակալք եւ մեծ զօրավարքն, որ կային յարեւելս եւ ի հիւսիս, ազգականք էին ղանին Մանգուի, որ մեռաւ յետ պատերազմին Նենգրանայ։ Եւ երկու եղբարք նորա հակառակէին ընդ միմեանս վասն թագաւորութեանն՝ Արիք Բուղայն եւ Ղոպիլայն։ Եւ յաղթեաց Ղոպիլայն՝ կոտորելով եւ սպառելով զզօրս Արիք Բուղային, եւ փախստական հանելով զնա յաշխարհէն, եւ ինքն թագաւորելով։

Եւ Հուլաւուն եղբայր էր նոցունց եւ Մանգու ղանին. օգնէր նա Ղոպիլային։ Եւ Բերքայն, որ ի կողմանս հիւսիսոյ, օգնէր Արիք Բուղային. եւ միւս եւս ազգական նոցին, այլ զօրագլուխ՝ որդի ղան Չաղատային՝ անդրանիկ որդւոյն Չանգըզ ղանին, Ալղու անուն, նա պատերազմէր ընդ Բերքային, թէ նոցունց խրատովն կոտորեաց Մանգու ղանն զազգս նորա. եւ առաքեաց առ Հուլաւուն օգնել նմա յայսմ կողմանէ ընդ դուռն Դարբանդայ։ Իսկ մեծն Հուլաւու ել զմեծամեծ եւ զփառաւորագոյն իշխանսն՝ հանգոյն ինքեան, որ կային առ նմա, ի կողմանց Բաթոյին եւ Բերքային՝ զՂուլն, զԲալախայն, զՏութարն, զՄեղանն, զորդի Ղուլին, զՂատաղանն, եւ զայլս բազումս՝ հանդերձ զօրօք իւրեանց, կոտորեաց յանխնայ անողորմաբար զծերս եւ զտղայս, եւ սպառեաց զնոսա կոտորմամբ սրոյ, զի առ նմա կային եւ խառնէին ընդ միմեանս իշխանութեամբ։ Եւ սակաւք ի նոցանէ մազապուրծ զերծեալ առանց կանանց եւ մանկանց եւ ընչից, գնացին փախստական առ Բերքայն եւ առ այլ ազգականսն։

Եւ լուեալ զայն Բերքային, ժողովեաց զօրս անթիւս եւ անհամարս գալ առնուլ զվրէժ արեան ազգականացն ի Հուլաւուէն։ Իսկ մեծն Հուլաւու ժողովեաց նոյնպէս զզօրս իւր բազմաձեռն եւ արար երիս յառաջս. զմինն ետ ի ձեռս որդւոյն՝ Աբաղա ղանին, գումարեաց ընդ նմա եւ զոստիկանն Արղուն, եւ առաքեաց ընդ Խորասան օգնել Ալղուին յայնմ կողմանէ. եւ զմի բաժինն գումարեաց ի դուռն Ալանաց, եւ զայլ զօրսն ընդ իւր առեալ՝ գնաց եմուտ ի ներքս քան զդուռն Դարբանդայ, զի այս երկու մուտք են յԱլանս եւ ի Դարբանդ։ Եւ աւերելով զմասն բաժնի Բերքային, եհաս մինչ ի գետն մեծ եւ անհուն, ասպնջական յոլովից գետոց, զոր կոչեն Թերքն Եթիլ, որ ծովօրէն ընթանայ եւ մտանէ ի ծովն Կասբից։

Եւ ել ընդդէմ նորա Բերքայն հզօր ձեռամբ. եւ եղեւ խառնուրդ պատերազմին առ մեծի գետոյն։ Եւ բազումք անկան յերկոցունց կողմանցն. եւս առաւել ի կողմանէ Հուլաւուին, զի պաղեցան ի սաստկութենէ ձեանն եւ ցրտին, եւ բազումք գետամոյն եղեն։

Եւ ապա դարձաւ Հուլաւուն եւ եկն ել ի դուրս քան զդուռն Դարբանդայ։ Եւ մի ոմն ի զօրագլխաց Հուլաւուին, այր քաջ եւ պատերազմող, զօրօքն իւրովք, Սիրաման անուն, որդի Չարմաղունին, առաջին գլխաւորի թաթարին, ընդդէմ կացեալ զօրացն Բերքային՝ յետս նահանջեաց. եւ ի նա պատսպարեցան փախուցեալքն եւ ապրեցան։ Եւ մեղմով ընդդէմ կալով, ել եւ նա ի դուրս քան զԴարբանդն։ Եւ կացուցին պահակս ի դրանն Դարբանդայ, եւ ինքեանք եկին ի դաշտն Մուղան ի ձմերոց։

Եւ այսպէս զամս հինգ պատերազմեալք ընդ միմեանս՝ սկսեալք յՉԺ թուականէն մինչ յՉԺԷ թուականն հայոց՝ յամենայն ամի զօր ժողովելով եւ ընդ միմեանս բախելով ի յեղանակս ձմեռնային, զի յամարայնի ոչ կարէին վասն տօթոյն եւ գետայարոյց լինելոյն։

Յաւուրս յայսոսիկ սկսաւ մեծն Հուլաւու շինել քաղաք բազմատար եւ բազմամարդ ի դաշտին Դառնոյ. եւ եդ հարկս ի վերայ ամենայն հնազանդելոցն՝ բազմութիւն փայտից բերել յամենայն կողմանց ի պէտս շինուածոյ տանց եւ ապարանից քաղաքին, զոր շինէր ի տեղի հովոցաց իւրոց յաւուրս ամարայնւոյ։

Եւ տառապէին մարդ եւ անասուն ի խիստ եւ ի դառն վերակացուացն, որ դառնագոյնք էին քան զփարաւոնին ի վերայ որդւոցն Իսրայելի, քանզի լուծս հարիւր եզանց լծէին ի փայտ մի յամենայն կողմանց եւ ոչ կարէին շարժել վասն մեծութեան եւ հաստութեան փայտիցն, եւ հեռաւորութեան եւ դժուար ճանապարհացն ընդ գետս եւ ընդ լերինս. եւ յանխնայ հարկանելով՝ մեռանէին մարդիկ եւ անասունք։

Այլ եւ տունս մեծամեծս կռոց շինեաց՝ անդր գումարեալ զամենայն արուեստաւորս՝ քարանց եւ փայտից եւ նկարուց. զի ազգ մի, զոր տոյինքն ասեն, են դիւթք եւ կախարդք, որք տան խօսել ձիոց եւ ուղտուց, եւ մեռելոց, եւ թաղեայ պատկերաց, դիւթական արուեստիւ։ Եւ են ամենեքին քուրմք, գերծեալք գլխօք եւ մօրուօք, եւ ունին փիլոն դեղին զկրծօքն. եւ պաշտեն զամենայն ինչ, եւ առաւել զՇակմոնիա եւ զՄադրին։

Նոքա խաբեցին զնա եւ ասէին պահել զնա անմահ. եւ բանիւ նոցա կայր եւ շարժէր, եւ հեծնոյր՝ տուեալ զինքն ամենեւին կամաց նոցա։ Եւ խոնարհեալ երկիր պագանէր գլխաւորին նոցա յոլով անգամ յաւուրն, եւ ուտէր ի նուիրական սեղանոյն ի տան կռոցն, եւ առաւել մեծարէր քան զամենեսին զնոսա։ Վասն որոյ զտաճար կռոց նոցա առաւել մեծարգի յարդարէր։

Իսկ աւագ կանանց նորա քրիստոնեայ էր, որում անուն էր Տօղուս խաթուն. թէպէտ բազում անգամ յանդիմանէր զնա, ոչ կարաց զերծուցանել զնա ի դիւթացն, այլ ինքն աստուածպաշտութեամբ կեցեալ՝ ձեռնտու եւ օգնական էր քրիստոնէից։

Իսկ յՉԺԴ թուականին նշան մեծ երեւեցաւ յերկինս. աստղ մի երեւեցաւ՝ գալով ի կողմանց հիւսիսոյ յարեւելս եւ ի հարաւ։ Եւ երկայն ճառագայթք լուսոյ սիւնաձեւ երեւէին առաջի նորա, բայց աստղն նուազ երեւէր եւ երագ ընթանայր. եւ երեւէր իբրեւ աւուրք ամսոյ միոյ եւ այլ ոչ եւս՝ իբրեւ զաստղն գիսաւոր, որ ընդ ժամանակս ժամանակս երեւի՝ ընթանալով յարեւմտից ի հիւսիս. այլ սա երկայնաձիգ շառաւիղօք, եւ օր քան զօր աճէին շառաւիղքն՝ մինչեւ կորեաւ։

Եւ ի սոյն ամի վախճանեցաւ Հուլաւուն եւ կինն իւր Տօղուս խաթունն։ Եւ կալաւ զտեղի նորա որդի իւր Աբաղա ղանն յՉԺԴ թուականին, եւ առ կին զդուստր հոռոմոց թագաւորին, որում անուն էր Դեսպինա խաթուն, որ եկն երեւելի փառօք. ե՛ւ պատրիարքն Անտիոքու, եւ այլ եպիսկոպոսք ընդ նմա. զոր եբեր տէր Սարգիս Եզնկային եպիսկոպոսն, եւ Բեներ վարդապետն. եւ մկրտեալ զԱբաղա ղանն՝ ետուն զաղջիկն նմա կին։

Եւ նորա զօր գումարեալ բազում յոյժ, գնաց ընդդէմ կալ պատերազմաւ զօրաց Բերքային, որք ելին ընդ դուռն Դարբանդայ. եւ հարին զբանակս իւրեանց առ ափն Կուր գետոյ. եւ կալան սոքա աստի, եւ նոքա՝ անտի, ամրացուցեալ զեզր գետոյն ցանկով եւ փոսիւք խորագունիւք։