Read in the reader, with word lookup
Գիրք Դատաստանի, Ա խմբագրութիւն · 1/2
ՕՐԷՆՔ ԵՒ ԿԱՆՈՆՔ ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԱՑ ԵՒ ԱՇԽԱՐՀԱՅՆՈՑ
[Ա]
ՅՈՐՈՒՄ ԿԱՅ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ԱՅՆՈՑԻԿ, ՈՐՔ ԲԱՄԲԱՍԵՆ ԶՄԵԶ, ԵԹԷ ՉԿԱՅ ԴԱՏԱՍՏԱՆ Ի ՀԱՅՔ
Հանդերձեալ գրել զգիրս դատաստանաց, նախ զընդդիմադրութիւն դիցուք պարսաւողաց զաւրէնս Տեառն, եթէ դատաստան ոչ է, զի յոլովք քան զսակաւս են, որոց գործ եւ բան եղեւ պատուել զայլասեռս՝ իրաւացի ունել դատաստանս, եւ զի ինքեանք գայթակղեալք՝ զբազումս գայթակղեցուցանեն սոքաւք ի պարզամտացն, որոց եւ զայս նախ ասասցուք, եթէ բնաւորական է ի մեզ ընտրել զիրաւացին ի սկզբանէ, ըստ որում եւ իմաստունք հեթանոսաց զաստուածանարգս մահուամբ դատեցան եւ զհայրատանջսն՝ ձեռնատմամբ, եւ զայլսն՝ այսպիսի ուղղացի դատաստանաւ։
Իսկ Աւրէնքն առաւելութեամբ վարին, առեալ զպատճառն ի բնաւորական աւրինացն՝ մահու մեռնիլ հայրանարգին եւ յայլսն նմանապէս։
Այլ Աւետարան Փրկչին մերոյ լրումն երկոցունցն է, յաղագս որոյ հրամայէ՝ ասացաւ առաջնոցն այս ինչ, բայց ես ասեմ ձեզ զայս ինչ։
Զի թէպէտ Աւրէնքն եւ Աւետարանն իբր մոռացեալ զբնաւորական աւրէնսն յիշեցուցանեն, սակայն զիշխանական կամսն ոչ բառնան, ասելով առաջնոցն՝ սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո, զի բնաւորական է գիտել զանձին սէր։
Եւ երկրորդն, մանաւանդ թէ առաջինն, ի կամս ապաստան առնէ զաշակերտութիւնն եւ զայլ եւս ուղղութիւնն, որովք հաստատի ի մեզ լինել եւ իրաւամբք առ ամենեսին վարիլ. յաղագս որոյ եւ ոչ Աւետարանն յիսկզբանն գրով աւանդեցաւ։
Եւ երկրորդ՝ եկն նա արկանել աւրէնս կատարեալս ի մէջ կատարելոց, ոչ կամեցաւ զաւրէն անկատարից գրով աւանդել դատաստան, ըստ որում խրատէր՝ ի ճանապարհի հաշտիլ ընդ ոսոխի, զի մի՛ ի դատաստան մատնիցի դատաւորի։
Եւ երբեմն անիրաւ դատաւորին առակաւ յայտնի եցոյց զամենայն ինչ վճարել խղճիւն մտաց, զոր դատաւոր կոչեաց. նմանապէս եւ զիրս դատաստանի։
Զսոյն եւ յառակս նշանակեաց տնտեսին, թէպէտ եւ յառաջնումն անիրաւ, սակայն յետոյ գովելի՝ զղջմամբն, որով ոչ եմուտ յատեան դատաստանի տալ զհաշիւն. ասելովն, եթէ՝ տուր զհամար տնտեսութեան քո, եցոյց հարկաւոր լինել դատաստանի, իսկ գովելովն՝ եթէ հնար է ոչ կարաւտանալ դատաստանի։
Այսորիկ աղագաւ հրաժարեաց առնել զդատաստան այնմ, որ աղաչեաց, եթէ՝ ասա եղբաւր իմոյ բաժանել ընդ իս ժառանգութիւն, իբրու թէ ասիցէ՝ կրկնապատիկ ունիք զպատճառն ձեզէն ընտրել զիրաւացին, ընդէ՞ր այլոյ կարաւտիք դատաստանի։
Յայսմանէ ուսաւ առաքեալ ասելով. զի բնաւ իսկ դատաստանք գոն ի ձեզ, ընդէ՞ր ոչ դուք զրկիք եւ նեղիք, այլ դուք զրկէք եւ նեղէք, եւ այդ՝ զեղբարս եւս։
Եւ երրորդ՝ կամեցաւ զի մի՛ հարկաւորաբար յիրաւունս կայցեմք ընդ միմեանս գրով դատաստանի, այլ սիրով եւ վշտակցութեամբ, ըստ զանազան ժամանակի անգիր աւրինաք, զարդարադատութիւն պահիցեմք։
Չորրորդ՝ զի բաւական համարեցաւ զորս ըստ Աւրինացն եւ Աւետարանին իբր սերմն լինել յոգիս, եւ նոքաւք վարիլ յարժանիս դատաստանին։
Հինգերորդ՝ զի ոչ նման է իրք դատաստանին Աւրինաց, կամ Մարգարէից, կամ Աւետարանին անշարժութեան, այլ զի միշտ ըստ ազգի եւ աշխարհաց փոփոխին հարկաւորաբար՝ իրաւացոյց թողուլ հմտագունից փորձել ըստ պատահմանն։
Վեցերորդ՝ գրէ, թէ երդմամբ հաստատի դատաստան, եւ Տէր արգել՝ կամելով բնաւին զհաւատացեալս զմեզ լինել։
[Բ]
ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ԸՆԴԷ՞Ր ԱՅԺՄ ԿԱՄԵՑԱՔ ԳՐԵԼ ԿԱՄ ՅՈՒՄԷ ՇԱՐԺԵԱԼ ՅԱՅՍՈՍԻԿ ԵԿԱՔ ՄԻՏՍ
Զի թէպէտ ասացաւ ոչ լինել հարկաւոր գրով աւանդել մեզ դատաստան ի Տեառնէ, այլ այժմ կամեցաք, յաղագս զի բազում անգամ լուաք պարսաւանս ոչ յայլասեռից միայն, այլ եւ ի քրիստոնէից, եթէ բնաւին ըստ Աւետարանին դատաստան ոչ է՝ անգիտանալով զկամս աստուածայինս, որ ի նոսա։
Եւ այսպիսի կարծիք երկուս ախտանայ չարս. մի՝ զանիմաստութիւն օրինադրին, եւ երկրորդ՝ ոչ կամել զուգահաւասար կենցաղաւարել մարդկան ազգի։
Եւ երկրորդ՝ զի զբնաւորականն ի մեզ աւրէնս չարութիւնն շիջոյց, եւ զկատարելութիւնն՝ անկատարութիւն հոգւոյ, եւ զվշտակցութիւն սիրոյ՝ ատելութիւն։
Երրորդ՝ զի ի հեղգութենէ անվարժք եղեալ Աւրինաց, եւ Մարգարէից. եւ Աւետարանին, յորոց զաւրութենէ անկարացաք ընտրել զիրս դատաստանի, զոր արժան վարկաք իբր ի քնոյ զարթուցանել ի ձեռն գրոց դատաստանի։
Չորրորդ՝ զի նուազեաց հմտութիւն ի մէնջ փորձել ըստ ժամանակի, եւ ազգի, եւ աշխարհաց զփոփոխելն ըստ պատահման, եւ ոչ նման Աւրինաց, եւ Մարգարէից, եւ Աւետարանին մնալ անշարժ։
Հինգերորդ՝ զի այժմ ոչ ներգործէ Հոգին Սուրբ, որպէս ի Դանիէլ եւ ի Սողոմոն երբեմն, եւ կամ որպէս ի Կորնթոս ի հաւատացեալսն եւ յայլս՝ ճշմարտիւ առնել զդատաստան, յաղագս որոյ անկարաւտ էին գրոյ աւրինաց, զի աւրէնք էին ի սիրտս նոցա, ըստ խոստման մարգարէին։
Ըստ որում եւ առաքեալքն ոչ կամեցան գրով տալ Աւետարան, մինչեւ այնմ կարաւտացան, ըստ այնմ եւ ոչ դատաստան գրով աւանդեցին, քանզի փոյթ էր նոցա յաղագս յոյժ հարկաւորացն, թողին եւ նոքա բնաւորական աւրինաւք, եւ քաղաքական կրթութեամբ, եւ այլաւք յառաջագոյն ասացելովք վարիլ պատճառովք։
Իսկ գրելն այժմ պատճառս ունի զամենայնի վրիպանսն։
Վեցերորդ՝ զի իրք դատաստանի երդմամբ յանկի, եւ ի Տեառնէ ոչ թողացաւ, եւ այժմ յաճախ, եւ գործ առ գործով, եւ վայրապար ի դատաստանի, եւ առանց դատաստանի լինի ի հաւատացեալս։
Նմին իրի կամեցաք ոչ զՏեառն լուծանել զհրաման, այլ լուծելոյն աւրէնս եւ կանոնս հաստատել ի դատաստանի, ըստ հարկաւորութեան գրելոյն զդատաստան։
Եւթներորդ՝ զի մի՛ ի պատճառս ոչ լինել գրով դատաստան՝ դիմեալ երթիցեն յայլասեռս, ըստ ամբաստանելոյ մարգարէին՝ առ ի չգոյէ՞ Աստուած ի մէջ Իսրայելի երթան հարցանել ի Ճանճիկ. զոր եւ առաքեալ յայտնապէս յանդիմանէ, ասելով՝ այլ եղբայր ընդ եղբաւր դատի եւ զայն ի մէջ անհաւատից։
Ութերորդ՝ տեսանեմք այժմ, զի բազումք յեպիսկոպոսաց, եւ ի վարդապետաց, եւ ի քահանայից, եւ ի գլխաւոր աշխարհականաց աչառանաւք եւ կաշառաւք բազում անգամ եւ տգիտութեամբ թիւրեն զուղիղ դատաստան։
Սակս որոյ յուղղութիւն եւ յանդիմանութիւն սակաւուք այնոցիկ զգիրս դրոշմեցաք դատաստանի։
Իններորդ՝ զի արարածական բնութիւնս միշտ ի մոռացման է բարւոյն ըստ զանազան ախտից հոգւոյ եւ մարմնոյ, եւ ի ժամանակ դատաստանին թէպէտ եւ ուղիղ կամիցիմք վճարել, բազում անգամ ի մոռացմանէ սխալիմք եւ զղջացեալ յետոյ տարակուսիմք՝ էութեան եւ չէութեան կարծեաւք չարչարեալք։
Այլ զի մի՛ այս լիցի, զգիրս եդաք դատաստանի ի պատճառս յիշման, զի զոր յայնմ ժամու ոչ կարեմք յիշել՝ ի ձեռն առեալ վերստին յիշեմք եւ աւտարաց ցուցանեմք ազգաց՝ գրոց վարիլ դատաստանաւ, որով ըմբերանեալք՝ մի՛ լիցին յանդիմանիչք մեզ։
Տասներորդ՝ յստեղծմանն հոգւոյն յառաջանայր շնորհ պատկերին աղագաւ, եւ յեղիլն ի չար, ասաց՝ ոչ մնալ հոգի ի մարդկանն, իբրու զի եղեն մարմին։
Ուստի եւ Տէր, զնոյն վերստին առնուլ մեզ կամելով, զհոգւոյն հաստատէ դատաստան, այսինքն է՝ զԱւետարանն եւ զկանոնսն, գիտելով, զի հարկաւորաբար մարմնոյ լինի դատաստան ի մարմնաւորաց։
Եւ քանզի դարձեալ եղեաք մարմին, սպասաւորեսցուք դարձեալ մարմնոյ՝ գրութեամբ դատաստանի։
Մետասաներորդ՝ զի դատաւորք միշտ երկիցեն, գիտելով, զի դատաւորին առաջի կալոց են երկնաւորի՝ անվրէպ գիտութեամբ աւրինակաւ գրութեամբ դատաստանի։
Երկոտասաներորդ՝ եւ զի դատեալքն նմանապէս զարհուրեսցին, զի թէ զստութիւն արդարացուցանել առաջի մարդկան ոչ կարեն, թէպէտ եւ բազում անգամ պատրեն զդատաւորս, զի՞նչ անդ գործեսցեն, որ զխորս տեսանէ, որում առաջի պատրանաւք արդարանալ ոչ է։
Յայսոսիկ երկոտասան գլուխս պարունակեալ եղեւ պատճառ գրոցս դատաստանի։
Զի եւ երկոտասանս բաղկանայ յերկուց վեցեկաց, եւ վեցեակն առաջին կատարեալ թիւ է։
Իբրու թէ որպէս.
Առաջին՝ զի երիւքն ի կոճատէ եւ երկակաւն ի դարէ բաղկանայ. եւ ամենայն թիւ դար է եւ կոճատ։
Երկրորդ՝ զի քանակ է արարչութեան։
Երրորդ՝ զի չափ է շարժման մարմնոյ։
Չորրորդ՝ զի թիւ է ներգործութեան մարմնոյ։
Հինգերորդ՝ զի ծնանի զայլ երկարսն։
Վեցերորդ՝ զի ի կողմանց իւրոց յանգի եւ կրկնելով ծնանի զերկոտասան թիւն, եւ երկոտասանն, ի կողմանց իւրոց զուգեալ, ծնանի զվեշտասանն, զերկուս կատարեալս՝ զտասն եւ զվեց։
Եւ է խորհուրդ երկոտասան առաքելոցն՝ դատաւորաց աշխարհի, զի զայլս ծնան դատաւորս յեկեղեցի։
Եւ զի դար ունի վեցեակն եւ կոճատ, որ է ներգործական եւ կրական։
Եւ զի դատաւորաց է ներգործել, եւ կրել՝ դատելոց։
Ի սոյն թիւ դատաւորին եղեւ գալուստ երկնաւորի, զոր եւ ի վեցից վշտաց փրկեաց զարդարն եւ նովին թուով զտանջողսն առաքեաց զԻսրայելի տապարաւքն։
Այսոքիկ առ այս շատ լիցի, զի ոչ զբնութիւն թուոյ քննել առաջի արկաք, այլ եթէ ոչ վայրապար եղեւ յերկոտասան գլուխս աւարտիլ գրոցս դատաստանի։
Իսկ եթէ յումէ՞ յորդորեալ եկաք ի գրել։
Ի բազում ժամանակաց հետէ տարակուսեալ յաղագս սորին լինէի՝ խոցոտելով ի նախատելն զմեզ մերոց եւ աւտարաց ազգաց։
Սակայն վստահել ի սոյն ոչ իշխէի՝ գիտելով զանձին տկարութիւն։
Յաղագս որոյ զվարանսն ի զրուցատրելն մեր լուաւ եղբայրն Պաւղոս՝ սիրելի աշակերտն աստուածային գրոց, եւ խոստովան եղեւ փափագող այնմիկ լինել. առաւել եւս սկսաւ շարժել զմեզ հարկեցուցիչ բանիւք։
Նաեւ ոչ այնու ձեռնամուխ լինել կամեցաք, այլ խորհէի զայլս աղաչել զաւրաւորս, որք կարող էին զհարկ վճարել բանին, զի բազումք իսկ էին։
Բայց զի զանընդունելութիւն ազգիս գիտէի պատճառել եւ այնու ոչ կամեցայ զոք առ այս աղերսել. լռեցի ապա այնուհետեւ եւ ես։
Եւ զարմացեալ յաղագս այսորիկ լինէի, թէ զի՞արդ յառաջնոցն հարանցն մերոց ոչ կարգեցաւ։
Եւ զնոյն գիտացեալ պատճառ, զի եւ ոչ առաքելոց Տէրն տուաւ, եւ կամ զի ոչ ոք հրաւիրեաց եւ անձամբ ոչ ետուն՝ զարհուրեալք ի պարսաւադիտաց, եւ կամ ի հալածանաց եւ ի խռովութեանց անպարապ պատահեցան, եւ կամ ընդ տէրութեամբ անկեալ այլոց ազգաց՝ նոցունց վարեցան դատաստանաւ։
Եւ թէպէտ ամենայն պատահեաց ըստ ժամանակիս եւ նոյն պատճառ, որպէս յաւուրս հարցն մերոց՝ ոչ աւանդիլ գրով դատաստան, բայց ի միոյն, զի եւ ոչ յառաքելոց անտի տուաւ, բայց սակայն հարկաւոր եղեւ գրել, որպէս վերագոյն ցուցաւ։
Եւ սկիզբն առնել այսմ իրողութեան այսպիսի եղեւ։
Հանդիպեցաք առաջի տեառն Ստեփաննոսի՝ շնորհիւ Տեառն Յիսուսի Աղուանից կաթողիկոսի, եւ նոյն իրի վերստին յիշատակ եղեւ։
Եւ նա յորդորեալ փութացոյց զմեզ՝ ասելով, եթէ շնորհ յոյժ ունիմ իրիդ կատարման։
Առաջի եւ մեք զմերս եդաք անկարութիւն, որպէս վերագոյնն։
Սակայն յերկրորդելն եւ ի քաջալերելն խորհուրդ իմն ի մեզ եղեւ, եթէ արժան է հոգեւոր հրամանի անսալ, զի թէ ի Տեառնէ իցէ, բարւոք յանգեալ կատարեսցի իմաստախոհութեամբ, զի թերեւս ի նմանէ լինի առաջատութիւնս, ապա թէ ոչ՝ պատճառ լիցի կատարելոց ոմանց շարժիլ ի սոյն։
Զի եւ ոչ գործ ամենայն եւ արուեստ ի միոջէ սկսողէ աւարտեալ կատարեցաւ ի սկզբանէ, այլ ի բազմաց, զի մասնաւոր գտեալքն ժողովեալ գոյացուցին զարուեստն, ըստ առակի ոստայնանկաց։
Նաեւ պատշաճ ինձ վարկայ ընդոստնուլ սովաւ, եթէ յատեան մտանելոց եմ յանկաշառ եւ յանողոքելի, ըստ որում ձեռամբ իսկ գծեմ զապագայիցն նշանակ։
Եւ արդ, մի՛ ոք պարսաւանս դիցէ ասացելոցս, զի եթէ տխմար ոք իցէ՝ ուսցի, եւ թէ ամենակատար իմաստուն՝ զթերին լցցէ։
Երկաքանչիւրոցն պատրաստ եմք սիրով ընդառաջել։
[Գ]
ՆՇԱՆԱԿ ՉԱՓԱՒՈՐԱՊԷՍ ԶԱՒՐՈՒԹԵԱՆ ԱՌԱՋԻԿԱՅ ԻՐՈՂՈՒԹԵԱՆՍ ՀԱՆԴԵՐՁ ԱՂԵՐՍԱԲԱՆՈՒԹԵԱՄԲ ԱՌ ՏԷՐ ՍՏԵՓԱՆՆՈՍ ԱՂՈՒԱՆԻՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ
Քանզի հարկաւոր է զկնի այսոցիկ սակաւուք ցուցանել զզաւրութիւն առաջիկայ ձեռնարկութեանս, զոր եւ աղաչեմ, ո¯վ պատուականդ գլուխ եկեղեցեաց սրբոց տանս Աղուանից, մի՛ վարկպարազի համարել զհարկս հոգեւորս, զոր եդիր, զի եւ կանոնական ունի սահման գիրս դատաստանի, զոր յարմարել յայնոսիկ պարտիմք, զի յայտ լիցի չափ նորին։
Եւ արդ, այսպէս համեմատեսցուք։
Կանոնական սահման հոգւոյ է ուղղիչ, եւ սա՝ մարմնոյ, եւ թէպէտ բաժանեալք ի միմեանց են, սակայն ի բազում իրս միաւորին, որպէս ոգի եւ մարմին. բնութեամբ՝ երկու եւ անշփոթ խառնմամբ՝ մի, բազում անգամ ի միասին վարին մի կամաւք։
Վասն այսորիկ, թէպէտ պատահի միով սահմանաւ վարիլ, ոչ միմեանց լուծիչ են։
Եւ զոր աւրինակ անդ հմտագունից է ընտրութիւն առաջիկայ իրին, նմանապէս եւ՝ աստ։
Եւ որպէս է անդ պատիժ պատուհասի յանցաւորաց եւ մեղաւորաց՝ ըստ զանազանութեան իրին, նոյնպէս եւ՝ աստ։
Եւ որպէս յանդգնելոցն աստ զկնի բանդ է եւ կապանք, այսպէս եւ անդ բանդ է եւ կապանք բանադրանքն։
Եւ զի ի վերայ արդարոց աւրէնք ոչ կան կանոնաց, եւ ոչ ի վերայ ուղիղ ընթացողաց ի կենցաղս՝ դատաստանք։
Եւ զի այր արդարամիտ ոչ զարհուրի ի դատաւորէ երկնաւորէ, նաեւ՝ ոչ յերկրաւորէ։
Հայցեմ եւ ըստ երկրորդ բանի միտ դնել, զի ոչ փոքր-ինչ զմեզ աւգտեցուցանէ, քանզի զհամաւրէն գիրս զուգընթաց նոցա լինելով ըստ չափու, զի դիտաւորութիւն նոցա ի կարճել զմեղս է, եւ սորա՝ նմանապէս հատանել զչարս։
Եւ այսոքիկ ոչ այլ ինչ է, եթէ ոչ զի համամիտ եւ համակարիս զմեզ առնիցեն, յորոց եւ հաստատի սէրն՝ գլուխն ամենայն պատուիրանաց։
Իսկ ի չորրորդ առաքինութիւնսն համեմատեալ՝ հաւասար է արդարութեան, զի ի վերայ կայ երիցն մասանց, ըստ որում եւ սա ի վերայ կայ հաւասարել զանհաւասարսն. եւ այդ ըստ երրորդ բանի է։
Իսկ յարհեստս՝ նմանեալ է ոսկեգործաց, որոց ոսկին յառաջագոյն ի նիւթս անյայտ եղեալ կայ եւ դժուարաւ ի գիւտ եկեալ գործի. եւ է ըստ չորրորդ բանի։
Հինգերորդ՝ զքերթողի ունի զաւրութիւն՝ յապաւել եւ քերթել զաւելորդսն զամենայն։
Չափաւորապես յայսոսիկ գլուխս, իբր իմաստնոյ, տուաք տեսակս, որովք եւ գիտել ունիցիք, եթէ այսոցիկ հետեւելով՝ որքան աւգուտ եւ շահ հասարակաց կենացս իցէ, զի գրէ եթէ ամենայն պատերազմ եւ ամբոխ խռովութեան ի նուազութենէ սորա իցէ, եւ հաստատելով յեկեղեցի՝ խաղաղութեան իցէ պատճառ եւ բազում բարեկարգութեան, քանզի եւ մի մասն յաստուածային շնորհացն տուեալ յեկեղեցիս, ի հին եւ ի նորս, սա իսկ է։
[Դ]
ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ Ո՞ՅՔ ԵՆ ԴԱՏԱՒՈՐՔ, ԶԱՆԱԶԱՆԵԱԼՔ Ի ՄԻՄԵԱՆՑ ԻԲՐ ՃՇՄԱՐԻՏՔՆ ԵՒ ՊԻՏԱԿՔՆ
Առաջին դատաւոր ամենեցուն Աստուած է, ըստ այնմ՝ դատի Տէր զժողովուրդս իւր, եւ այլուր՝ Տէր դատաւոր մեր, եւ եթէ՝ քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս Աստուած, եւ դարձեալ՝ արի, Աստուած, եւ դատեա զդատաստանս քո, եւ՝ Աստուած դատաւոր արդար, եւ այլք այսպիսիք նախանկար տնաւրէնութեան դատաստանի, որով յայտ է մարդկան լինել դատաստան, զի ոչ անմարմնոց եւ ոչ զգայականաց է դատաստան, թէպէտ եւ անասունք՝ սպանողք սպանեալ լինէին՝ յաղագս երկիւղի մարդկան։
Եւ դիւաց եղեւ անկումն ի դատաստան եւ լինի, այլ ոչ միշտ։
Վասն այնորիկ եւ ի լինելութեանն ի մարդոյն կազմածի ի կիր առեալ եղեւ անուն դատաւորութեան, որ է Տէր։
Իսկ ըստ տնաւրէնութեան նոյն իսկ ասաց՝ ի դատաստան եկի յաշխարհս այս, եւ թէ՝ Հայր ոչ զոք դատի, այլ զամենայն դատաստան ետ Որդւոյ իւրոյ եւ՝ այս իսկ է դատաստան, զի լոյս եկն յաշխարհ, եւ այլք այսպիսիք։
Բայց Աստուածդ անուն զբնութիւն ոչ որոշէ, զի իբր դատաւոր Որդի, դատաւոր Հայր եւ Հոգի, ըստ վկայութեանցդ եւ բնութեանն։
Եւ սակայն ոչինչ դժուարին է զյատկութիւնն դատողութեան ցուցանել զՀաւր եւ զՀոգւոյ, ըստ այնմ՝ դա՛տ արա ինձ, Աստուած, եւ դատեա զայնոսիկ, [ոյք դատեն զիս], զոր եւ Հաւր պատշաճի, եւ Հոգւոյն։
Եւ նա եկեալ յանդիմանեսցէ զաշխարհս վասն մեղաց, եւ վասն արդարութեան, եւ վասն դատաստանի, եւ որք նման սոցունց։
Երկրորդ՝ զանուն դատողութեան ետ մարդկան, ըստ այնմ՝ դա՛տ արարէք որբոյն, հասարակաբար շնորհելով թագաւորաց, եւ իշխանաց, եւ ծերոց ժողովրդեանն, մարգարէից, եւ քահանայից։
Յայսոցիկ տե՛ս զՍողոմոն, եւ զորս զկնի Յեսուայ, եւ զորս յանապատին կարգեաց Մովսէս, զԴանիէլ, եւ զոր ասաց մարգարէն՝ քահանայքն կացցեն ի վերայ դատաստանի արեան։
Եւ հանրական ետ, թէպէտ եւ մի է ի շնորհաց ըստ հնոյն.
Առաջին՝ զի մի՛, առ ի չգոյէ դատաւորին մերձ, անիրաւութիւնքն վնասեսցեն։
Եւ երկրորդ՝ թէպէտ ըստ հարկի պատահի մին, ամենեքեան զշնորհս վայելեն, զտիպ աւրինակի առաջնոցն Ելից։
Իսկ Տէր ի ձեռս առաքելոցն ասելով՝ նստջի՛ք յերկոտասան աթոռ դատել զերկոտասան ազգն զԻսրայելի, զոր ըստ փոխանորդութեան առեալ ունին առաջնորդք եկեղեցեաց ըստ իւրաքանչիւր ազգաց։
Նաեւ զիւրաքանչիւր ոք անձին դատաւոր եցոյց Տէր յառակս դատաւորին անիրաւութեան, զի ի մեզ խորհուրդքն ի վերայ կալով զգայութեանցն՝ նման դատաւորաց հաւասարութեամբ վարեսցին, անըմբռնելի անիրաւութեանցն լինելով, եւ լցեալ զոգին արդարութեամբ յարդարեալ միշտ անպարսաւ վարուք։
[Ե]
ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ԶԻՆՉ Է ԴԱՏԱՍՏԱՆ, ԵՒ ՈՐՈ՞Ց, ԵՒ Ո՞ՒՄ ԱՒԱՆԴԵԼԻ Է ԶԻՐՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻՆ
Բաղկանայ անունդ յիրէ եւ ի տեղւոջէ. յիրէ՝ դատել, որ է քննել, եւ աստան, որ է տեղի, եւ ըստ փոխման՝ արան, որ է դատարան եւ է զննարան, զի զննելով լինի իրք դատաստանաց ի դատաւորէ քննաւորէ, դատախազաց եւ ամբաստանելոց ի տեղւոջ։
Զի բազումք են յանուանցդ այսպիսիք, որպէս՝ Հայաստան եւ Ասորեստան, նմանապէս եւ՝ այլքդ։
Իսկ եթէ որոց՝ յառաջ քան զայս ցուցաւ ի ճառի՝ մարդկան լինել դատաստան ըստ ազգի։
Բայց այժմ ասելի է, եթէ որո՞ց մարդկան։
Յայտնապէս բարեաց ոչ է դատաստան մարդկան եւ ոչ երեւելի չարեաց արանց, այլ յերկուց անյայտ եղելոց։
Զի երեք են, որով վարին մարդիկ՝ բարի, եւ չար, եւ միջակ։
Եւ ընտրելի է դատաւորաց ոչ զյայտնապէս գողս եւ ոչ զայր, վկայեալ ի բարի գործս, այլ առ որս կարծեաւք է չարն։
Որպէս Սողոմոն երկուց կանանցն քննէր զկարծեցեալ իրսն, եւ Դանիէլ զստութեամբ ասացեալսն ի ծերոցն յայտնէր, սոյնպէս եւ Տէր ի կատարածի ցուցանէ առ բնաւին արդարսն, ասելով՝ եկա¯յք, աւրհնեա՛լք հաւր իմոյ. եւ մեղաւորացն անբաժ յարդարութեանց՝ երթա¯յք, անիծեա՛լք, ի հուրն. յորոց յայտ է միջակացն լինել դատաստան։
Եւ աստ միջակքն են ապաշխարողք, զորոց զգործս ապաշխարութեան կշռելի է ընդ մեղացն, եւ առաւելեալն տանի զվճիռն։
Զերկուս առնլով զծայրսն՝ եցոյց առանց դատաստանի զոմանս կոչել գովութեամբ գործոցն եւ զոմանս մերժել պարսաւանաւք գործոցն, յորոց ուսանիմք՝ ընդ ծայրիցն եւ միջակացն լինել դատաստան։
Եւ արդ, յայսոսիկ յոյժ պէտք են հմտութեան դատաւորաց՝ քաջուսումնութեան, եւ հանճարոյ, եւ տեղեկութեան աստուածայնոց եւ մարդկայնոց իրողութեանց լինելոյ, որպէս զի անսխալ զատեանն հատուսցէ դատաստանի, նաեւ՝ առոգութեան եւ քաջ զգայութեան, զի մի՛ հարկաւորաբար սխալանս ինչ գործիցէ։
Այլ թէ ո՞ւմ աւանդելի է։
Եւ քանզի ըստ Աւրինացն յատուկք էին դատաւորք, եւ ըստ պատահման եղեն թագաւորք, եւ իշխանք, եւ մարգարէք, եւ քահանայք, որպէս ասացաւ յառաջագոյն։
Այլ քանզի առ մեզ ապականեալ է այսպիսի կարգ, աւանդելի է զիրս եւ զգիրս դատաստանի ի ձեռս եպիսկոպոսաց, զի ոչ ոք է ի մեզ ըստ արտաքնոցն վարժեալ իմաստութեամբ յաշխարհականաց կամ ըստ Իսրայելի դպիր։
Եւ զի այժմ նոցա է յանձն հոգք եկեղեցեաց եւ աշխարհականաց, եւ ըստ պատահմանն եղիցի իշխանաց եւ գլխաւորաց ժողովրդեան, հմտագունից քահանայից եւ վարդապետաց, սակայն աւանդապահ այսմ իրի եպիսկոպոսունք եղիցին։
Բայց մի՛ ոք ինձ ընդդէմ դիցէ զեպիսկոպոսունս տգէտս եւ արծաթով առեալս զպատիւ, եւ անհանճարս՝ բաւական ոչ լինել այսմ իրի, զի ոչ ինչ անգէտ եմ։
Զպատշաճն եւ զյարմարն ցուցաք կարգ։
Եթէ չիցեն բաւական, գործակցաւք վարեսցին՝ աշխարհականաւք եւ քահանայիւք եւ վարդապետաւք փորձագունիւք։
Եւ եղիցի անբասիր այնուհետեւ՝ ամբարհաւաճութեան եւ ամբարտաւանութեան ոչ տալով կարծիս։
Եւ պատճառ եւս լիցի նմա վարժման՝ այլոցն ուղիղ հատուցումն դատաստանի։
[Զ]
ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ Ո՞ՐՊԷՍ ԱՐԺԱՆ Է ԼԻՆԵԼ ԴԱՏԱՒՈՐԱՑ, ԱՄԲԱՍՏԱՆԱՑ ԵՒ ԴԱՏԱԽԱԶԱՑ
Եւ դատաւորացն անկաշառս լինել արժան է, զի ըստ գրեցելոյն՝ կաշառ զաչս կուրացուցանէ քաջատեսս, որպէս զի համարձակ լիցի յատենի անդ դատաստանի՝ կաշառ ի վերայ իրաւանց ոչ առնլով եւ զվճիռն ուղիղ ցուցցէ հատանելովն. մի՛ աչառանաւք, ըստ որում Տէր իսկ ասաց, այլ ուղիղ դատաստան արարէք, զի մի՛ միտք գայթակղեալ խոցոտեսցին տկարագունիցն եւ պատճառաւք յայլազգիս վարեսցին։
Այլ զի համարձակ լիցի ասել ըստ Տեառն՝ թէպէտ եւ դատիմ ես, դատաստանն իմ արդար է։
Զի մի՛ զանձին խնդրեսցէ զաւգուտ, այլ զի զմիտս բազմաց յինքն յանգուսցէ եւ զդատաստանն յորդորեսցէ ճշմարիտ վճռաւ։
Եւ թէպէտ յամենայնի զողորմութիւն յիշելի է, այլ սակայն ի դատի զգուշանալի, հարթ եւ արդակ պահել զիրաւացին առ երկաքանչիւր կողմանս, իբրու ոչ խոնարհեցուցանել զանձն յողորմութիւն աղքատին, ըստ այնմ՝ մի՛ ողորմիր որբոյն եւ այրւոյն ի դատաստանի, զի մի՛ պատճառ գայթակղութեան իցէ. դատ առնել որբոյ եւ տալ իրաւունս այրւոյ ի դատաստանի՝ ասացաւ։
Եւ թէպէտ զայս պահելի է դատաւորաց, սակայն ուսուսցեն զիւրաքանչիւրսն՝ մի՛ անզարմապէս առ միմեանս լինել, այլ կարողաց՝ ողորմութեամբ առ անկարսն խոնարհիլ։
Մի՛ զամբաստանի կամ զդատախազի միայն լուիցէ զբան, եւ եթէ լուիցէ, ուսցի միայն, այլ մի՛ վճիռ հատցէ մինչ ի միասին կատարելապէս քննեսցի։
Երկուք կամ երիւք վկայիւք զվճիռն հատցէ հաւատարմաւք, ըստ Աւրինացն։
Եւ եթէ զի՞նչ հաւատարմութիւնն իցէ կամ ընդէ՞ր երկուք եւ երեք, ասասցուք զկնի այսորիկ ճառի։
Իսկ որոյ վկայ ոչ իցէ, երդմամբ միւսոյ կողմանն հատցի վճիռ։
Այլ զերդմունս ոչ հրամայեմք, զի եւ ոչ հրամայեցաւ, բայց սովորութեանցն, զոր ունին՝ անաւրէն եւ անհրաման, կանոնս եւ ապաշխարութիւնս սահմանեմք։
Իսկ եթէ ո՞րպէս լիցի երդումն եւ որո՞ց, ասասցի յիւրում ճառին, ոչ աւրինադրելով, այլ խրատելով։
Պարտ եւ պատշաճ իսկ է ի ժամ դատաստանի դատաւորաց երկուս կամ երիս ունել արս փորձս, յորոց եւ իցէ կարգաց, վկայս ուղիղ նոցա լինել դատաստանի, զի որպէս ոսոխացն հաւատարմանան բանք վկայիւք, սույնպէս եւ դատաւորաց առանց կարծեաց լիցի դատաստանն վկայիւք։
Զայս սովորութիւն եւ Հռովմայեցիք կալան յառաջնումն՝ արս եւթանասուն եւ երկուս ընտրեալս միշտ քննութեան պարապեցուցանել դատաստանի եւ այլոց, զի անվթար եւ յառաջ դատեալքն ի նոցանէ իցեն։
Եւ եւթանասուն եւ երկուս ըստ լեզուաց ընտրեն ազգաց, իբրու այն, եթէ զամենայն ազգաց ունել զիմաստութիւնն նոքաւք։
Իսկ այժմ երկոտասան, ըստ թուոյ երկոտասան առաքելոցն, կացուցանեն զդատաւորս՝ ոչ միայն ընտրել զիրաւացին եւ անսխալ ունել զարդարն, այլ եւ բազմացն վկայութեամբ ճշգրտել զատեան դատաստանին։
Իսկ Յոյնք զերիս կացուցանեն դատաւորս, նմանապէս եւ՝ Վիրք, ուսեալք ի նոցունց, ըստ թուոյ Երրորդութեանն եւ կամ ըստ վկայիցն թուոյ։
Զոր եւ մեզ զկարելիս զերիսն ընտրելի է, զի ի դատելոյ ժամանակի եպիսկոպոսն, զի նա է դատաւոր, զերկուսն կամ զերիսն առ ինքեան կալցի ոչ միայն վկայ, այլ եւ նոքաւք կրթիլ եւ հմտանալ յամենայն ժամանակի։
Ի գիշերի եւ ի տուընջեան հարկաւոր է խոկալ դատաւորաց՝ ոչ միայն յընթերցումն բնաբանական գրոց եւ կամ տառից դատաստանաց, այլ եւ որսալ զբանս իմաստուն արանց ըստ իւրաքանչիւրոց ազգաց։
Եւ թէպէտ ոչ պատահի յատուկ իրք դատողական, այլ զաւրութիւն առեալ համեմատութեամբ բանիցն զաւրասցի միշտ։
Ամենազանս առաքինութեամբ կատարիլ նոցա իրաւացի է յոյժ, յաւէտ անսրտնութեամբ եւ աննախանձ բարուք յամենայն ժամանակի, մանաւանդ ի ժամ դատաստանի, զի մի՛ միտք չարչարեսցին դատելոցն բարկութեան եւ կամ նախանձու աղագաւ թիւրել դատաստանին։
Երկայնամիտք եւ ներողք լիցին դատողքն։
Եւ զի բազում անգամ անյայտ իրքն պատահին, մի՛ կարճամտեալ լուծցեն, այլ շտեմարանեալ պահեսցեն եւ պարապով տեսեալ՝ վերստին ատենիւ լուծցեն, որքան եւ իցէ առնուլ զնոյն։
Բանակռուութեան ոսոխաց յատենի անդ սաստեսցին, զի մի՛ ամբոխ լիցի խռովութեան յատենի անդ եւ պատճառ խափանման դատաստանին։
Ուսցին միանգամայն դատախազքն՝ ոչ վիճոյ վասն գալ յատեան, այլ վշտակցաբար զարժանն առնուլ վճիռ։
Ըստ կարգի խաւսել երկաքանչիւրոցն տայցեն՝ լռութեամբ միոյն, զի ստուգեալ ճշմարտին՝ վճիռ նովաւ բերցի։
Զգոյշ դատաւորն եւ յիւրոցն կացցէ յատենախաւսից սպասաւորաց, զի սովորութիւն կալան ամբաստանք եւ դատախազք վարձու խաւսել նոցա յատենի, զի մի՛ կախարդեալ լսելեաւք ի բանս նոցա լիցի եւ արտաքոյ անկցի արդարեւ դատաստանին։
Անպատիր դատողութեամբ երկնայինն եւ եթ վարի դատարանն, իբր զի զներքին ամենեցուն տեսանէնէ զխորս, իսկ երկրաւորս՝ անպարսաւ լիցի արտաքոյ կամաւորի սխալանքն, եւ կամաւորն ընդ վերին դատաստանին դատապարտութեամբ կացցէ։
Մի՛ ամբարհաւաճեալ զինքեանս մոռասցին դատաւորք, այլ գիտասցեն, զի մի է ամենեցուն դատաւոր Աստուած, ըստ գրեցելումն։
Յամենայն պատրանս իւր ընդ միտ ածցէ զմարգարէին Ամբակումայ կոչել զԱստուած վրէժխնդիր անիրաւ դատաւորին։
Բանտ լինել դատաւորին առ ի խրատել նոքաւք զստահակսն։
Եւ հրամանք Տեառն զեկուցանէ յասելն՝ եւ դահիճն արկանիցէ ի բանտ, որովք վարելի է հարկաւորապէս։
Իսկ ամբաստանաց եւ դատախազաց եւ Տէր իսկ խրատ տայ՝ ի ճանապարհի լուծանել զհաշիւն, զի մի՛ հակառակ ինչ պատահիցի։
Ոչ վայել է Քրիստոսի աշակերտաց նախահոգութեամբ խաւսել սուտ երկաքանչիւր կողմանցն, զի սուտն ի չարէն է։
Եւ յորժամ խաւսի սուտ, յիւրոց անտի խաւսի, զի սուտ է եւ հայրն նորա՝ սատանայ, եւ կորուսանէ Տէր, որ խաւսին սուտ, եւ՝ մի՛ ստէք միմեանց, եւ խաւսեսցի իւրաքանչիւր ոք զճշմարտութիւն ընդ ընկերի իւրում, զի բաւական է վրիպանաւքն ստութիւն խղճիւն մտաց ի չարչարանս։
Ոչ է յաւրինաց Տեառն որոգայթս միմեանց դնել բանիւք յատենի անդ, որով եւ ըմբռնել ջանայցեն, զի որ դնէ որոգայթ ընկերի, անձամբ զնա լցցէ։
Մի՛ լիցի ի հաւատացեալս յաղթասէր անիրաւութեամբ միմեանց լինել ի հրապարակի անդ, զի եթէ յաղթէ՝ զանձն զրկէ, եւ թէ յաղթի՝ կրէ ամաւթս։
Մի՛ կացուսցեն սուտ վկայս ի զլանալն եւ ի ցանկալն ընչիցն ընկերին, զոր եւ Աւրէնքն զերկաքանչիւրսն արգելու։
Մի՛ բնաւ լիցի ի վարձու ունել զճարտասանս ոմանս ատենախաւսս, որովք զչարն ի գլուխ տանիցեն յաղթութիւն։
Մի՛ բանակռուութեամբ զմիմեանս նախատիցեն եւ հարկանիցեն ի յայտնութիւն ատենին։
Մի՛ կաշառիցէ զդատաւորս՝ յափշտակել զընկերին, ախտացեալ զարծաթսիրութիւն, զի արմատ ամենայն չարեաց է։
Լուիցէ եւ այլուր առաքելոյ՝ ընդէ՞ր ոչ դուք զրկիք եւ նեղիք, այլ զրկէք եւ նեղէք, եւ այդ՝ զեղբարս եւս։
Զարհուրեսցին յառաքելական հրամանէ կանոնացն, որ վասն Տեառն գրեալ է, եթէ հարաւ, քան թէ եհար, բամբասեցաւ, քան թէ բամբասեաց։
Մի՛ վայրապար զհրապարակն լցցեն երդմամբ, մինչեւ ի վճիռ դատաւորին, զի ոչ հրամայէ բանն երդնուլ։
Գիտասցեն զ՚ի Տեառնէ զասացեալն՝ ընդ ամենայն դատարկ բանի համարս տացեն մարդիկ յաւուրն դատաստանի, եւ յայլսն, եւ եթէ՝ վասն այսր ամենայնի ածցէ զքեզ Աստուած ի դատաստան։
Խորհիցի եւ զայն, զի լաւ իսկ է ի դատաստանի աստ զյափշտակութիւն ընչից խնդութեամբ ընդունել եւ անվրէպ զանձն ունել, քան ագահել եւ ոչ համբերել եւ ի դատաստան անթիւրելի մտանել դատաւորին ահեղի եւ երկնաւորի։
Խրատեսցին եւ յայսմ, զի աղաւթիւք ի Տեառնէ նախ՝ աւգնութիւն հայցեսցեն եւ ապա՝ յատեան կացցեն դատաստանի՝ զիրաւն եւ զարդարն խորհելով։
Եթէ տացէ եւ ոչ յաղթեսցին իրաւն, շնորհ նմա կալցին, զի Հոգի Հաւր նորա ետ բերան եւ իմաստութիւն։
Ապա եթէ ըստ նախատեսութեան իրիք Տէր ետ ի ձեռս անիրաւին զարդարն, միայն գոհութեամբ համբերիցեն, զի լաւագոյն հատուցմանն հասանիցեն եւ զնախանձ վրէժխնդրութեան ի Տէր թողցեն, ըստ գրեցելոյն։
[Է]
ՅԱՂԱԳՍ ՎԿԱՅԻՑ, ԵԹԷ ԶԻ՞ՆՉ Է ՀԱՒԱՏԱՐՄՈՒԹԻՒՆ ՆՈՑԱ, ԵՒ ԿԱՄ ԸՆԴԷ՞Ր ԵՐԿՈՒՔ ԵՒ ԵՐԵՔ ԸՆՏՐԻՆ
Եւ հարկաւորապէս իսկ զվկայսն խնդրէ դատաստանն, զի զհակառակութիւնսն ձգտեալ եւ յերկարեալ դատախազացն՝ նոքովք լուծցէ դատաւորն, զի անհաւատալի է դատաւորի հակաճառութիւն նոցա մինչ ի գալ նոցա, զի մոռացեալ զԱւրէնս՝ խորհիլ զընկերին եւ ոչ զիւրն, եկին յայնոսիկ. նաեւ ոսոխքն նոքաւք առաւել, քան դատաւորաւն զիջանին, յորժամ անկասկած ի վարձկանաց իցեն եւ հաւատալի ատենին դատաստանն գտանիցի։
Իսկ հաւատարմութիւն նոցա, նախ, ի վարուց ընտրին, իբր զի ճշմարտախաւսք իցեն եւ չիցեն կաշառուք եկեալ ի տեղի ատենին. եւ զի չիցեն մերձաւոր ազգատոհմ դատախազաց, եւ թէ իցեն՝ եւ բազմաց վարք նոցա հաւատարիմ իցեն՝ ընկալեալ լիցին։
Երկրորդ՝ հաւատարիմն լինել երկուքն եւ երեքն, որպէս արեգակն եւ լուսին, զի հաւատարիմ հաստատեալ է վկայ յերկինս։
Երրորդ՝ զի կրկին ալեաւք պատուեալ իցեն, որովք առաւել պատիւ նոցա ցուցցի։
Բայց հարկաւոր է եւ զհաւատարմութիւն ժամանակացն յայտնել։
Եւ է ըստ այսմ. զի եռամենի խաւսելն է, եւ եւթնամենի ուսանելն է, եւ չորեքտասանամենի՝ սերմանելն, եւ քսանամենի՝ զինուորելն, եւ քսանեւհինգամենի՝ քահանայելն։
Արդ, ի դէպ է զքահանայական հասակն հաւատարիմ կարծել ի վկայութիւն, զի թէ առաջի Աստուծոյ կալ հաւատարիմ է եւ վկայ ժողովրդեանն լինել գործոց, առաւել հաւատարիմ լիցի եւ առաջի մարդկան։
Իսկ հասակ որդէծնութեան հաւատարիմ լիցի ի տուրեւառութիւն վաճառաց, զի թէ զանձն եւ զսերմն վաճառել կնոջ եւ գնել զկինն յամուսնութիւն հաւատարիմ է, հաւատարիմ լիցի ի տուրեւառս վաճառաց։
Ապա թէ պատահի միոյ վկայի մանուկ լինել, ըստ հասակին ցուցելոյ, եւ միւսոյն՝ ծեր, ընկալեալ լիցի, ըստ այնմ՝ երիտասարդն ընդ ծերոյն, եւ ուղիղ են ճանապարհք նորա։
Եւ եթէ երկուքն կամ երեքն պատահի մանուկ ըստ ասացելոյդ, ընկալեալ լիցի։
Իսկ ըստ ազգաց կրաւնից՝ ոչ է պարտ զանհաւատից վկայութիւն առնուլ ի վերայ քրիստոնէից, թէպէտ եւ արդարք իցեն եւ բազումք, որպէս եւ ոչ ընկալաւ զդիւացն Տէր, թէպէտ եւ արդար վկայեցին, զի ունէին ընդ ճշմարիտն խառնեալ եւ զսուտն. նաեւ ոչ Պաւղոս ընկալաւ, զի մի՛ միաբանութիւն ինչ կարծիցի. նաեւ ոչ զհերձուածողաց, զի թէ Տեառն ոչ են ճշմարիտ վկայք, զի՞արդ մեզ եղիցին, բայց զնոցունցն նոցունց ընդունելի է, թէ պատահիցի ինչ այնպիսի հարկաւորութեամբ։
Իսկ զկանայս վկայս ոչ է ընդունելի, բայց արբանեակս վկայից, որպէս ի յարութեան Տեառն արբանեկեցին առաքելոցն չորք ի կանանցն, երկուս՝ յառաքելոցն, եւ նոքա հաստատեալք զյարութիւն՝ վկայք եղեն ճշմարիտ յարութեան Տեառն մերոյ։
Այսպէս, եթէ պատահիցի իրիք վկայ լինել ի կանանց եւ ճշմարիտք իցեն եւ վարուք վկայեալք, հաւատարիմ արանց զիրն պատմեսցեն եւ ինքեանք կրկին իցեն, հաւատարիմ լիցի վկայութիւն կանանց ի ձեռն արանց։
Բայց յատենի մի՛ կացցեն, որպէս ո՛չ է քահանայել նոցա, եւ ո՛չ զինուորել, եւ ո՛չ հնձան հարկանել, եւ ո՛չ ի կապեղայս նստել, եւ ո՛չ առնացի ունել հանդերձ ըստ կանոնաց, այսպէս ո՛չ դատել եւ ո՛չ վկայել, բայց միայն ըստ ցուցելոյդ աւրինակի։
Բայց մի՛ ոք ապախտ առնել զվկայութիւն Տեառն կարծիցէ ինձ զկանանց, զի այլազգ Աստուծոյ վկայ լինելն է եւ այլազգ՝ մարդկան. թէ պատահին, որպէս եւ պատահեցան բազումք, ի Տեառնէ ընկալեալք լիցին եւ ի մարդկանէ՝ յաղագս Աստուծոյ, բայց ի մարդկայինս, յաղագս դիւրագրգռութեանն, երկբայելի են։
Այլ զկանանցն ի կանանց ընդունել արժան է, զի բազում անգամ պատահի իրաց նոցա մերձ ոչ լինել արանցն, այլ զկանանց յարանց ընդունել որպէս ցուցաւ։
Եւ զի կրկին պարտին լինել յերկաքանչիւր տեղիսն։
Եւ զի որպէս ամենայն հասակ վկայութեան Տեառն ընդունելի է, ըստ որում Բեթղահէմի մանկունքն, եւ Կիւրակոս սուրբն, եւ Նախավկայն եւ այլք, բայց սակայն ի մարդկայինս ցուցաւ ընդունելին հասակ. այսպէս եւ կանանց վկայութիւն ընդունելի է Տեառն, իսկ մարդկան՝ որպէս ասացաւ, զի Աստուած ի սիրտս, որպէս ասացեալ է, հայի, իսկ մարդ՝ յերեսս եւ ի տիս։
Վասն որոյ դուն ուրեք է մարգարէանալ նոցա եւ ոչ ատենիւ, եւ քարոզեալ ընդ առաքեալսն կանանց եւ ոչ արանց։
Եւ եթէ ոմանք մարգարէանալով վկայ եղեն հոգւոյն Աստուծոյ, եւ Մարիամ կոյս անճառ ծննդեամբ՝ Բանին Աստուծոյ, մանաւանդ այլաւք, քան ինքեամբ եղեն վկայք, եւ զի ոչ Մարիամայ կուսի ընդ այսոսիկ հարցանելի է։
Եւ թէ ընդէ՞ր երկուք կամ երեք ընտրին, ասելի է։
Երկուքն եւ երեքն ոչ վասն առաւելութեան խափանման է, այլ յաղագս զի մի՛ պակաս իցէ. եթէ բազումք իցեն՝ բարիոք է, եւ թէ ոչ՝ մի՛ նուազիցի։
Ըստ որում ասէ առաքեալն՝ զերիցուէ չարախաւսութիւն մի՛ ընդունիցիս ի միոջէ, բայց եթէ երկու կամ երեք վկայիւք։
Զի դիւրին է միոյն ախտիւ ինչ չարախաւսել, եւ երկուց վկայից ի վեր քան զպատրանս եւ զկաշառս լինել՝ երեքն։
Եւ զի ուսցի դատաւորն, եթէ երկուց վկայիցն նման միմեանց իցեն բանքն եւ երիցն ոչ՝ անհաստատ է, որպէս Տեառն վկայիցն աննմանք միմեանց, զոր եւ Պիղատոս երկբայի, սակայն երկուցն հաստատի։
Եւ եթէ խարդախանաւք բազումք եղեալ վկայ՝ ի գլուխ զչարն տարան վճիռ, որպէս Նաբէովթայն եւ սուրբ Նախավկային, այդոքիկ դաւաճանութիւնք դատախազաց են եւ միշտ զպատրուակեալ չարութիւնն ծածկել ոչ կարեն։
Այլ ճշմարիտ է երկուքն եւ երեքն ըստ կարգի իրաւանց, վասն որոյ ամենայն ուրեք այսքան ընտրին։
Զի Աւրինացն տուչութեան Մովսիսի՝ Ովր, եւ Ահարովն, եւ Յեսու վկայեն. եւ Աստուծոյ՝ փողքն, եւ ամպն, եւ մէգն, եւ հուրն վկայեն. եւ ծննդեան Տեառն՝ հրեշտակք, եւ հովիւք, եւ մոգք վկայեն, եւ դարձեալ՝ Յովսէփ, եւ Մարիամ, եւ մսուրն. եւ ի տաճարն՝ Սիմէոն, եւ Աննա, եւ դուռնն. եւ յԵգիպտոս՝ հրեշտակն, եւ ձեռագործքն, եւ նշանքն որ անդ. եւ դարձեալ ի տաճարն՝ Մարիամ, եւ Յովսէփ, եւ քահանայքն. եւ մկրտութեանն՝ Հայր, եւ Հոգին, եւ Յովհաննէս։
Իսկ ի Թաբովր երկուքն եւ երեքն միանգամայն ի միասին վկայեն, զի երկու են մարգարէքն եւ երեք՝ առաքեալքն։
Ի նշանսն՝ մարմնոցն բժշկութիւնքն, եւ դիւացն հալածումն, եւ մեռելոցն յարութիւն. եւ դարձեալ՝ ի ծովու գնալն, եւ ընդ աւդս ընթանալ եւ հացիւ կերակրել. եւ չարչարանացն եւ մահուն՝ խաւարումն արեգականն, եւ շարժումն երկրի, եւ պատառումն վիմաց, եւ դարձեալ՝ արիւնն, եւ ջուրն, եւ վարագոյրն, եւ մեռեալքն. եւ յարութեանն՝ հրեշտակքն, եւ վէմն, եւ պատանքն, եւ վարշամակն. եւ դարձեալ՝ կանայքն, եւ առաքեալքն, եւ պահապանքն. եւ ամբարձմանն՝ առաքեալքն, եւ հրեշտակքն, եւ կանխաւ՝ մարգարէքն։
Եւ թէպէտ եւ միոյ վկայի հաւատարմի ճշմարիտ է վկայութիւնն, սակայն ոչ հաստատի, ըստ Տեառն՝ դուք առաքեցէք առ Յովհաննէս, եւ վկայեաց ճշմարտութեանն. եւ զի ոչ հաւատացին, ասաց՝ այլ ես ունիմ վկայութիւն մեծ քան զՅովհաննուն՝ զգործսն. եւ դարձեալ՝ ես եմ, որ վկայեմ վասն իմ, եւ է Հայր, որ վկայէ, եւ յաւրէնսն իսկ ձեր գրեալ է, եթէ երկուց մարդոց վկայութիւնն ճշմարիտ է, եւ միոյ վասն իւր վկայելն անվաւեր է, ըստ ասելոյն Հրէիցն Տեառն՝ դու վասն անձին քո վկայես։
Եւ թէպէտ տիրապէս ճշմարիտ, սակայն ասացին՝ եւ զէ ճշմարիտ, յաղագս այնորիկ զՀայր եւ զՅովհաննէս կոչէ վկայ։
Եւ դարձեալ զառաքեալսն կոչէ վկայս. եղիջիք, ասէ, ինձ վկայք յԵրուսաղէմ, եւ ի Սամարիա, եւ մինչեւ ի ծագս երկրի։
Ըստ այսմ եւ Պետրոս վկայէ՝ լուեալ զձայնն եկեալ ի մեծ վայելչութենէ փառաց անտի, թէ դա է որդի իմ սիրելի, սակայն ընդ իւր առնու զբանն մարգարէական։
Ինքն իսկ ճշմարիտ վկայէ Յովհաննէս, սակայն եւ ասէ՝ երեք են, որ վկայեն՝ արիւնն, եւ ջուր, եւ հոգին։
Յայսմանէ առեալ՝ կանոնքն հրամայէ վկայիւք ձեռնադրել եպիսկոպոսաց. եւ առաքելոցն ընծայական թղթովք շրջէին աշակերտք նոցա։
Ըստ այսմ եւ առաքեալն Թադէոս ի կողմանս գնաց Հայոց նամակաւ թագաւորին Աբգարու։
Բայց սակայն երկու լինել աւրինակ վկայութեանն՝ կամ զի տեսանէ, կամ զի լսէ, զոր եւ յոյժ ճշգրտելի է վկայից, զի մի՛ այլ ընդ այլոյ տեսեալն իցէ եւ կամ լուեալն. այլ ճշմարիտ տեսանելն, քան զլսելն է, զոր եւ դատաւորաց ստուգելի է ի ժամ դատին զվկայսն, զի ըստ գրեցելոյն՝ մի՛ ի կարծս դատեսցի։
[Ը]
ՅԱՂԱԳՍ ԵՐԴՄԱՆ, ԵԹԷ Ո՞ՐՊԷՍ ԼԻՑԻ ԵՒ ՈՐՈ՞Ց, ՈՉ ԱՒՐԻՆԱԴՐԵԼՈՎ, ԶԻ ՈՉ ՀՐԱՄԱՅԵՑԱՒ, ԱՅԼ ԽՐԱՏԵԼ ԵՒ ԿԱՆՈՆՍ ԵՒ ԱՊԱՇԽԱՐՈՒԹԻՒՆՍ ՍԱՀՄԱՆԵԼ ԱՆԱՒՐԷՆ ՍՈՎՈՐՈՒԹԵԱՆՑՆ
Զմեծ եւ զտէրունական պատուիրանս տեսանեմք այժմ կոխան լեալ ի մարդկանէ, զի վայրապար յաճախեաց երդնուլ, եւ յայն, զոր բնաւին արգել Տէր, ասելով՝ ամենեւին մի՛ երդնուցուս։
Զի եւ հասարակաբար բանից կարգ եղեւ առնուլ յոչինչ պէտս ի գռեհս, եւ ի կապեղայս, եւ ի բանակռուութիւնս հրապարակաց, ոչ մանկանց, այլ եւ ծերոց եւ կատարելոց։
Եւ եթէ պատահի դատախազ լինել ոմանց, մինչ ի տեղի անդ դատաստանի եւ ի հրաման դատաւորի հասանել, բազում անգամ երդնուն սոսկալի աւրինակաւ։
Եւ եթէ հրամայիցէ դատաւորն ըստ իրաւանց դատաստանին երդնուլ, հակառակին, թէ յաղագս ամենայն շահից աշխարհի ոչ երդնումք, եւ այնու աւրինապահս զինքեանս ցուցանեն, այն որ սակաւ մի յառաջ առանց ուրուք հարկի բազում անգամ երդուան։
Եւ եթէ ոք յանդիմանէ, եթէ չէ աւրէն, ասեն՝ եւ զի ոչ հաւատան բանից մերոց։
Եւ զՏեառն բամբասեն զաւրէնս, եթէ ամենեւին մի՛ երդնուլ, նմանեալք կուրաց, զի տեսանելն նոցա շաւշափելն է։
Որոց ասելի է, թէ աւրէնք Տեառն ոչ յանհնարից է, ապա եթէ ոչ՝ ոչ եդեալ լինէր, քանզի կամեցաւ զմեզ բնաւին հաւատացեալս լինել, որպէս եւ յայլսն՝ կատարեալս։
Եւ եթէ ծուլութեամբ վրիպեցաք, անպարսաւ լիցի Աւրէնքն, զի նա համեմատելով առ Աւրէնսն ասաց՝ ոչ երդնուլ, զի այսպէս լրումն է Աւրինացն, ապա եթէ յանցաւոր գտանիցի՝ ոչ լնու զԱւրէնսն, այլ ընդ Աւրինաւքն է տակաւին, եւ հարկ է ապաշխարութեամբ լնուլ։
Յաղագս այնորիկ ասացաք, եթէ ոչ հրամայէ բանս մեր երդնուլ, զի եւ ի Տեառնէ ոչ հրամայեցաւ։
Բայց խրատս եւ կանոնս սահմանեմք սովորութեանց։
Իսկ եթէ ասիցեն՝ անհնարին է չերդնուլ, եւ յայտ է, զի Աբրահամու երդուաւ Աստուած, ասելով ի ձեռն հրեշտակին՝ յանձն իմ երդուայ, ասէ Տէր, եւ Աբրահամ ծառային ետ երդումն, եւ դարձեալ՝ երդուաւ Տէր Դաւթի ճշմարտութեամբ, եւ այլս այսպիսիս. եւ երդնու առաքեալն, ասելով՝ ի պարծանս ձեր երդնում, եղբարք։
Եւ թագաւորք երդնուն արդարք, նմանապէս եւ՝ իշխանք, որովք հաստատի հարկաւոր լինել երդմանն, մանաւանդ ի դատաստանի։
Եւ արդ այսոցիկ եդից զլուծումն։
Երդնուլ Աստուծոյ Աբրահամու առաքեալ ուսուցանէ, ասելով՝ ամենայն հակառակութեան մարդկան հաստատուն վճիռ երդումն է, զոր եւ կամեցեալ Աստուծոյ երկու անփոփոխելի իրաւք միջնորդել, երդմամբն եւ յանձն երդմամբն, խոստանայ զաւրհնութիւն։
Եւ է այսպէս ասացեալդ. եթէ մարդկան, մանաւանդ, թագաւորաց յանձն երդնուլ սովորութիւն է, որովք զկատարած բանին անվրէպ կնքեն, նոյնպէս եւ Աստուած զձեւս զայս էառ բանի՝ ոչ երդմամբ, այլ ցուցանելով, եթէ առ մարդկան անստելի է երդումն, նոյնպէս եւ խոստումնդ իմ անստելի է. այդպէս է եւ՝ երդուաւ Տէր Դաւթի եւ այլն։
Եւ երկրորդ՝ զի Աստուած ընդ Աւրինաւք ոչ անկանի, զմարդկան սովորութիւն առնու, որպէս ի սկզբանէ բազմաւրինակ պատճառս առին հաստատութեան բանի։
Տակաւին ըստ Աւրինաց է եւ Աբրահամուն, որպէս զջրհորն, եւ զկարկառն, եւ զբլուրն, զոր եւ Աստուած զաղեղն եդ յամպս առ Նոյիւ, ըստ որում եւ այժմ Սկիւթացիք զմտրակս առին երիվարաց։
Իսկ առաքելոյ նոյն աւրինակ է, զի ոչ ասաց՝ երդուայ, այլ՝ երդնում, եւ զի ոչ երդուաւ, միայն եցոյց զսովորութեանցն հաստատութիւն, զի առաքելոյ ի տեղի երդմանն է՝ քաւ լիցին, որ է մի՛ լիցի. եւ է ըստ Տեառն՝ այոն եւ ոչն, ըստ որում եւ ինքն այլուր ասէ՝ զի իցէ ի կողմանէ իմմէ այոն այո եւ ոչն՝ ոչ։
Եւ զի թագաւորք երդուան արդարք՝ հաստատուն ցուցանել զուխտ խաղաղութեան ընդ ինքեանս եւ ընդ աշխարհ։
Եւ այս հարկաւորաբար եղեալ, զի հաւատալիք լիցին յայդոսիկ սովորեալք մարդկան. նմանապէս եւ իշխանք՝ յիւրաքանչիւր ժամանակս։
Զի թէ Տեառն հրամանի հասարակաբար հնազանդեալ էր մարդկային ազգ, այոն այո լինել եւ ոչն՝ ոչ, այդմ ոչ կարաւտէին։
Բայց արդ, յաղագս սովորութեանց զհրաման Տեառն լուծեալք՝ արդ արդարք ապաշխարութեամբ զհրաման Տեառն լնուն, որպէս ասացաւ յառաջագոյն։
Այլ հարկաւոր լինել զերդումն՝ ցուցաւ ոչ լինել, եթէ ըստ հրամանի տեառն հաւատալիք միմեանց լինէին, եւ մանաւանդ ի դատաստանի լինի հարկաւոր։
Գիտելի է, զի եւ վեցերորդ պատճառ էր ոչ լինել դատաստան՝ վասն այդորիկ, զի մի՛ հարկ լիցի երդման։
Եւ եթէ ոք ասիցէ՝ զիա՞րդ էր հնար ոչ լինել դատաստան։
Եթէ զհրաման Տեառն ընկալեալ էաք ի ճանապարհի տալ զհաշիւն, այնմ ոչ կարաւտէաք, ընդ նմին եւ՝ ոչ երդման։
Եւ զի յայտնապէս յայդմանէ անկաք, ապաշխարութեամբ լնումք զպարտսն, յաղագս որոյ ասացաք, եթէ ապաշխարութիւնս եւ կանոնս սահմանեմք վրիպելոցն եւ խրատս։
Եւ թէ ո՞րպէս լիցի երդումն, ասելի է։
Երկու աւրինակ է երդման. մին՝ ուրացութեան եւ միւսն՝ խոստովանութեան։
Եւ ուրացութեան է, յորժամ հրաժարէ ոք՝ ի խաչ կամ յԱւետարանն զձեռն եդեալ, եւ կամ յեկեղեցի, կամ ըստ այլ աւրինակի, յորժամ այլազգիք ուրացութեան աւրինակս առաջի դնեն, կամ զլոյս շիջուցանել, եւ կամ ջուր եւ ձէթ բերանաւք փչել, եւ կամ զշան ձետոյ բուռն հարկանել, կամ խաչ ի գետնի նկարել եւ կոխել, եւ կամ ծիրս ինչ յերկրի առնել երկուս եւ ի միոջէն ի միւսն անցանել։
Զի այդ ամենայն եւ այդպիսիքդ ուրացութեան աւրինակ է, զոր չէ պարտ յանձն առնուլ, թէ եւ մահ հասանիցէ եւ բնաւին տանց քակտումն։
Իսկ խոստովանութիւն է, յորժամ իբր ի սրտագէտ ոք հաւատացեալ յԱստուած եւ զձեռն եդեալ ի խաչ եւ յԱւետարանն եւ կամ յեկեղեցի, այսպէս ասիցէ՝ գիտէ Աստուած, եւ խաչս եւ Աւետարանս վկայ է սրտիս, զի այսպէս է, որպէս ասեմ, եւ ոչ ստեմ։
Եւ կամ ասիցէ՝ փառք սոցա եւ զաւրութիւն, զի ճշմարիտ է, զոր ասեմ, եւ ոչ ստեմ։
Զի այսպիսի ասացեալքս խոստովանութիւն է. զԱստուած սրտագէտ գիտել, եւ զխաչն՝ Քրիստոսի նշան, եւ զԱւետարանն՝ Աստուծոյ բան, եւ զեկեղեցի՝ տուն Աստուծոյ։
Արդ, երդումն խոստովանութեան լիցի եւ մի՛ ուրացութեան։
Մի՛ ոք աւելի, քան զայդ, երդուիցի։
Եւ զի ոչ աւրինադրելով ասեմ, այլ խրատ տամ, որպէս բազում անգամ ասացաւ։
Ապա եթէ մի կողմ դատախազին յանհաւատից իցէ եւ հակառակիցի զուրացութեանն տալ զերդումնս, մի՛ յանձն առցէ բնաւ, թէ եւ մահ հասանէ կամ աւեր, որպէս ասացաւ, զի եւ ոչ դատաւոր նոցա աւելի հրամայէ երդնուլ ըստ իրաւանց դատաստանի, քան ի խաչ, եւ յԱւետարան, եւ յեկեղեցի խոստովանութեամբ։
Որպէս ասացաւ յառաջագոյն, մի՛ ոք խաբիցի։
Ապա եթէ երկաքանչիւրքն քրիստոնեայք իցեն եւ հակառակին միմեանց զչար եւ զուրացութեան զերդումն տալ, հալածեսցին ի սաստէ դատաւորին յատենէ անտի, մինչեւ յանձն առցեն զխոստովանութեան երդումն։
Բայց մի՛ փութով երդումն լիցի եւ կամ յաղագս սակաւ ընչից, այլ նախ դատաւորն հնարիցի առանց երդման զբանն հատանել։
Եւ եթէ չիցէ հնար, եւ երդմամբ հատանի, նախ զաւրինակ երդմանն ուսուսցէ եւ զծանրութիւն ապաշխարութեանն յայտ արասցէ, եւ ապա զերդումն հրամայիցէ։
Եւ ընչիցն չափ այսքան իցէ. որպէս թէ պակաս իցէ՝ տասն դահեկանի չափ եւ այլ նուազ, մի՛ լիցի յաղագս այնորիկ երդումն, զի ոչ վայել է եւ ոչ յաղագս ամենայն ընչից աշխարհիս երդնուլ։
Ապա եթէ հակառակին աղքատութեան աղագաւ, զկէսն գին միմեանց տացեն երդման եւ այնպէս ազատիցին, եւ դատաւորն զնոյն աւրինակ ապաշխարութեան եւ ուսման երդմանն ցուցանիցէ։
Եթէ զկէսն յանձն ոչ առնուցուն, եւ այնպէս լիցի երդումն եւ թէ ոչ՝ զապաշխարութիւն առնուն, անպարտ է դատաւորն։
Իսկ եթէ աւելի իցէ քան զտասն՝ մինչեւ ի քսան եւ յայլս եւս բազումս, նոյն աւրինակաւ՝ մի՛ լիցի փութով, այլ աւուրբք յամեցուսցէ դատաւորն, զի թերեւս զղջասցին եւ կամ միմեանց գին տալով զերծցին։
Ապա եթէ անհնար է առանց երդման լինել, որպէս անդ եւ աստ դատաւորն ցուցցէ, եւ անպարտ լիցի չառնուլ յանձն։
Եւ այդ ոչ աւրինադրելով, այլ խրատելով ասացաւ։
Եւ եթէ որո՞ց է երդումն, ասելի է։
Հասարակաբար առ ամենայն իրս դատաստանի, որոյ վկայ է, ոչ է երդումն նորա, իսկ որոյ վկայ չիցէ, հարկաւոր է երդնուլ։
Ապա եթէ ոք զոք ըմբռնէ ի դատաստան, եւ չիցէ իւր վկայ, եւ ոչ այնմ, որ ըմբռնեցաւ, իցէ վկայ, հարկաւոր է երդումն ոչ ըմբռնողին, այլ որ ըմբռնեցաւ. այլ այնմիկ, որոյ չիցէ կասկած ստութեան ըմբռնողին։
Ապա թէ կասկածանք ինչ իցէ եւ նմանութիւն ստութեան, ըմբռնողին լիցի երդումն, զի թերեւս զարհուրեալ լուծցի դատաստանն։
Ապա եթէ յանդուգն ոք է, զի որպէս զրպարտեաց՝ նոյնպէս եւ երդնու, ապա հարկ է ըմբռնելոյն երդնուլ, զի կասկած ճշմարտութեան է ի նմա։
Այլ թէ ըմբռնեն զոք ի գողութեան, կամ ի շնութեան, եւ կամ յաւազակութեան կասկածանս, եւ ըմբռնողքն չունին վկայ, երդումն է նոցա, զի այնպիսի չարագործքն չզանգիտեն երդնուլ. մի տացի նոցա երդումն։
Ապա եթէ աղաղակեն եւ զինքեանս անպարտս խոստովանին եւ զըմբռնողս՝ զրպարտողս եւ սուտս, եւ ի դէպ թուի դատաւորին եւ ատենին աղաղակ նոցա, նոցա լիցի երդումն եւ մի՛ զրպարտողացն։
Իսկ հաւատարիմ հասակ երդմնողի՝ վկային լիցի՝ քսան եւ հինգ ամն։
Հիւանդին մի՛ լիցի երդումն մինչեւ առողջասցի, զի առաջի կայ կասկած մահու, գուցէ անապաշխար ելանէ յաշխարհէ։
Մանկան մի՛ լիցի՝ յաղագս խակութեան հասակին եւ ոչ գիտելոյ զահ ու զերկիւղ դատաստանին Աստուծոյ։
Նմանապէս մի՛ լիցի եւ ծերոյ, զի ժամանակն գուցէ ոչ ներէ ապաշխարել։
Մի՛ լիցի եւ ապաշխարողի, զի մի՛ բեռն ի վերայ դիցէ մեղաց։
Եւ կանանց, որ ի հաւատս իցեն եւ յապաշխարութեան, կամ յանմաքրութեան, եւ կամ ի ծերութեան, նմանապէս եւ ի մանկութեան, եւ կամ մերձ ի ծնունդս, եւ կամ անմաքուր յետ ծննդեան, մի՛ լիցի։
Մաքսաւորի, եւ ամենայն մեղաւորի, եւ արբեցողի, մինչեւ զղջասցին, մի՛ լիցի երդումն եւ մի՛ կալցին վկայս։
Առ ի խրատ եւ ոչ յաւրինադրութիւն ասացաւ։
Ոչ յաւրինադրութիւն՝ զի եւ հրաման երդման ոչ է, բայց խրատ զկնի սովորութեանցն յաւրինադրութիւն լիցի։
Այլ եթէ յառաջագոյն ասացելոցդ, որոց անդէպ ցուցաւ երդումն, եւ իցեն եղբարք, եւ հարք, եւ որդիք, եւ կանանց՝ մայր, եւ դուստր, եւ այր, եւ եղբայր, եւ այլ եւս մերձաւոր արեան, եւ կամ բարեկամ եւ սիրելիք, եթէ հաւատարիմք իցեն, զմիմեանց բեռն բարձցեն երդմանցն, եւ ընկալցին դատաւորք զայդոսիկ։
Կրաւնաւոր քահանայ եւ մոնազն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդման, այլ զպէտս իւրեանց ազգատոհմիւ լցցեն, որպէս այնոքիկ, որոց անդէպ ցուցաւ երդումն, եւ ընկալեալ լիցին ի դատաւորաց։
Այլ վճիռ ուղիղ ըստ հարկի, եւ վկայ, եթէ ճշմարիտք իցեն, համարձակ նոցա լիցի։
Սոյն կարգ կացցէ ի վերայ աշխարհական քահանայից։
Եւ եթէ ի տեղի երթիցեն դատաստանի, ի ձեռս թողցեն, որպէս ասացաւ, ազգատոհմին եւ ինքեանք անձանց զգոյշ կացցեն, գուցէ յիրս ինչ անկարգս անկանիցին եւ ի գայթակղութիւնս։
Եւ արդ, զապաշխարութիւն եւ զկանոնս սահմանելի է զերդմանն, զի թէպէտ յառաջագոյն սահմանեալ է եւ կանոնեալ սրբոցն, սակայն բնաւին լուծեալ է եւ յիրս դատաստանի սովորեալ լինել վայրապար։
Եւ որպէս բազում անգամ ասացաւ՝ ոչ աւրինադրեմք, եթէ արժան է երդնուլ եւ ապաշխարել, այլ զի չար սովորութեանցն դնեմք զապաշխարութիւն եւ զկանոնս, զի մի՛ բնաւին անտես լիցի մեծ աւրինադրութիւն եւ հրամանն Տեառն։
Եւ եթէ սակաւ ինչ ներելով գրեմք, ոչ առ ի լուծանել զառաջնոցն, այլ զի ներմամբն թերեւս յառաջինսն եկեսցեն։
Եւ դարձեալ՝ զի ոչ գրով աւանդեցաւ դատաստան, յաղագս այնորիկ եւ ոչ յատուկ կանոնեցաւ երդման նորա ապաշխարութիւն, թէպէտ եւ հասարակաբար ամենայն երդմանց սահմանեցաւ։
Եւ մեք ոչ եթէ կանոնեմք, զի կանոն լինի ի հանդէս ժողովոյ, այլ զդատաստանս գրով դրոշմել յաւժարեցաք, որպէս ցուցեալ է պատճառն, եւ երդմանց նորա, որ լինի սովորաբար եւ անաւրէն, կանոնս եւ ապաշխարութիւնս զյառաջագոյն սահմանեալսն դնեմք ներմամբ, ոչ զբնաւն, որպէս եւ ցուցաւ եւ այսոցիկ պատճառն։
Եւ եթէ ոչ էր գիրք դատաստանի եւ ոչ երդման նորա սահման, սակայն զհասարակաբար կանոնելոցն առաք զաւրութիւն զիջմամբ, որպէս ասացաւ։
Եւ արդ, այսպէս, եթէ կամի Տէր, սահմանեսցուք։
Եթէ ոք ճշմարտութեամբ, եւ ոչ յաղագս դոյզն ինչ իրաց, զխոստովանութեան զաւրինակ եւ ոչ զուրացութեան երդնու, երեք ամ ապաշխարութիւն եպիսկոպոսն սահմանեսցէ, զի նա է դատաւոր։
Եւ եթէ առ այլ ոք դատաստանն լիցի, որպէս ցուցեալ է, ում եւ կամիցի վարդապետաց, որ գիտակ են իրաց դատաստանին, խոստովան լիցի, եւ նա սահմանիցէ։
Ապա եթէ ստութեամբ երդնու զխոստովանութեանն՝ եւթն ամ, եւ սահմանողքն տեսցեն ի շատն եւ ի նուազն ընչիցն եւ զինչսն աղքատաց տալ հրամայիցեն։
Ապա եթէ զուրացութեան երդնու, մինչեւ ի մահ լիցի ապաշխարութիւնն ըստ կանոնաց առաջնոցն, եթէ ճշմարիտ եւ եթէ սուտ, զի աստ ոչ է ներել։
Բայց իշխանութիւն լիցի սահմանողացն՝ որպէս եւ տեսցեն, զաւգուտն արասցեն։
Իսկ եթէ կրաւնաւոր իցէ, որոց ոչ հրամայեցաւ, եթէ զխոստովանութեան եւ եթէ զուրացութեան, եթէ սուտ եւ եթէ ճշմարիտ, մինչեւ ի մահ լիցի սահմանն։
Բայց իշխանութիւն լիցի տեսանել գիտնականաց յամենայնսդ եւ այնպէս կանոնել։
Եւ քահանայիցն նոյն կարգ լիցի՝ աշխարհականաց եւ վանականաց։
Զի թէ երդումն, որ վասն ծառայից, յետ բազում ջանից, որ ոչ զժողովրդականաց յանձն առնուն այլազգիք, լուծանէ ի քահանայութեան պատուոյն, ո՞րչափ եւս աստ։
Այլ սակայն իշխան լիցին առաջնորդք ընտրել յամենայնսն, ի սուտն եւ ի ճշմարիտն, յառաւել նիւթն եւ ի նուազն, ի խոստովանութեան երդումն եւ յուրացութեանն եւ այնպէս կանոնել հաստատութեամբ անեպեր ի կամս Աստուծոյ, եւ եթէ ի ներքոյ բեմի կարգեալ, եւ եթէ յայլսն ամենայն։
Այլ այնոքիկ, որ երդնուն յաղագս այնոցիկ, որոց ոչ իցէ ի դէպ երդնուլ, եւ եթէ ընդ կրաւնաւորի եւ եթէ ընդ քահանայից, ըստ որում աւրինակի եւ իցէ, եւ ինքեանք անգէտ իցեն իմիք պատճառի, նոքա զապաշխարութիւն կրիցեն, յաղագս որոց երդուանն։
Եւ թէ որպէս վշտակից եղեն երդմանն, նոյնպէս եւ՝ ապաշխարութեանն, որչափ եւ կամիցին յաւգուտ ինքեանց գործեն եւ այնոցիկ, ընդ որոց երդուանն։
Ապա եթէ ինքեանք գիտակ իցեն իմիք պատճառի եւ յանդգնին, զապաշխարութիւնն, որպէս կամին, սահմանեսցեն առաջնորդքն, եւ ընկալեալ լիցին ի կամս Աստուծոյ։
Ապա եթէ ոք երդնուցու յարանց կամ ի կանանց, որոց ոչ իցէ պատշաճ, որպէս յառաջագոյն ցուցեալ է աւրինակն եւ ընտրութիւն նոցա, եւ զայս եւս տեսցեն իմաստուն ուղղիչք եւ որպէս կամին արասցեն, զի ոչ ժամանակն է հաճոյ ապաշխարութեան, այլ ջերմութիւն վարուցն եւ յաւժարութիւն եւ յեղանակ դարձին։
Զայդոսիկ յամենայնսն տեսցեն եւ կարճել եւ յերկարացուցանել ուսցին, եւ ընկալեալ լիցի ի կամս Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։
[Թ]
ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ՈՉ Է ՊԱՐՏ ՀԱՒԱՏԱՑԵԼՈՑ Ի ՔՐԻՍՏՈՍ ՅԱՏԵԱՆ ԵՐԹԱԼ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ԱՆՀԱՒԱՏԻՑ Ի ՔՐԻՍՏՈՍ, ԲԱԶՈՒՄ ՈՒՆԵԼՈՎ ՄԻՋՈՑ, ՈՐՊԷՍ ՑՈՒՑԱՆԷ
Յայտնի է ամենեցուն հեռաւորութիւն հաւատացելոց յանհաւատից. յասելն առաքելոյ՝ զի՞նչ միաբանութիւն է լուսոյ ընդ խաւարի, եւ կամ՝ զի՞նչ բաժին կայ հաւատացելոյ ընդ անհաւատին, եւ այլն այսպիսիք։
Յասացելոցս ուսանիմք անբաւ լինել զմիջոցն, այլ զի ընդել աւրինակաւն յայտնիցէ յաղագս անհնար ելոյն։
Եւ զի երբեմն որդի բարկութեան կոչէ եւ երբեմն՝ խաւարի, ուսեալ ի Տեառնէ զասելն՝ որ ոչ հաւատայ յՈրդի Աստուծոյ, բարկութիւնն Աստուծոյ մնայ ի վերայ նորա, եւ դարձեալ՝ որ ոչ ծնանի ի ջրոյ եւ ի Հոգւոյ, ոչ տեսանէ զարքայութիւն Աստուծոյ։
Նմանապէս եւ Յովհաննէս ի մատենի անդ իւրում ասէ՝ որ ոչ խոստովանի զՈրդին Աստուծոյ մարմնով եկեալ յաշխարհ, նա իսկ է Նեռնն։
Զոր եւ մարգարէք ամբարիշտս եւ հեթանոսս անուանեն զհեռացեալսն յուղիղ հաւատոց։
Զի թէպէտ եւ այժմ մահմետականք զԱստուած խոստովանին Հայր, այլ զՈրդի արարած ասելով, նոյն է եւ հեթանոս եւ ընդ նոսա անուանեալ եւ համարեալ յուղիղ գիտողաց։
Եւ զի չէ պարտ հաւատացելոց դատաստանաւ նոցա վարիլ, յայտնի է յառաքելոյ, զոր գրէ Կորնթացւոցն, ասելով՝ ոչ ոք է ի ձէնջ այնքան իմաստուն, որ կարիցէ իրաւունս ընտրել ի մէջ եղբաւր իւրոյ, այլ եղբայր ընդ եղբաւր դատի եւ զայն՝ ի մէջ անհաւատիցն, եւ եթէ՝ զանարգս եկեղեցւոյ դատաւորս նստուցանէք։
Զի նոքա ըստ կրաւնից իւրեանց վարին զդատաստանն։
Թէպէտ եւ սկիզբն յԱւրինաց անտի Մովսիսի ունին, բազում ինչ կեղծաւորութեամբ այլայլեն եւ ըստ ախորժակաց իւրեանց առնեն։
Սուտ վկայիւք վարին, եւ կեղծաւոր ատենիւ, եւ զրպարտող ճարտարաւք, եւ անզեղջ երդմամբ։
Զմեռեալս զրկեն կենդանեացն անուամբ եւ զանժառանգսն բնաւին աւար հարկանեն բարեգործելոյ պատճառաւ։
Եւ որբոց այցելու լինին ագահելով եւ կանանց վարձս տան անխնայ։
Զամենայն գործեն չարիս եւ զլուացումն սրբութիւն համարին հոգւոյ եւ մարմնոյ։
Զհեշտութիւն պատուեն մարմնոյ եւ ոչինչ արգելուն, զոր կամին։
Զարքայութիւնն կանամբք խոստովանին եւ զդրախտն՝ պոռնկանոց։
Աստուծոյ սիրելի ասեն զմոլար առաջնորդն իւրեանց եւ զբազում չարեաց վկայեն նորա։
ԶԱստուած պաշտել պարծին եւ հայհոյեն զՈրդի նորա։
Յարութիւն խոստովանին եւ ոգւոյ ոչինչ շնորհեն։
Հատուցումն ասեն գործոց եւ զշիրիմս զարդարեն։
Զգինի չար ասեն, եւ ոչ ոք է, որ ոչ արբենայ. եւ զի մի՛ երկայնեցից։
Որոց այսքան աւտարութիւն է վարուց եւ հաւատոյ թիւրութիւն, զի՞արդ ի դատաստան նոցա գտցի ուղղութիւն ըստ կրաւնից մերոց։
Եւ թէպէտ ըստ Աւրինաց բազում ինչ է նոցա, եւ հաւանելի է մեզ իբր Աւրինաց Աստուծոյ, եւ ոչ նոցա, զի նոցա ոչ ինչ է ի ճշմարտութենէ։
Իսկ ուղիղ հաւատացելոցս ի Քրիստոս եւ բաժանելոցս ի Հրէից, եւ ի բարբարոսաց, եւ ի Սամարացւոց, ի հերձուածողաց եւ յաղանդաւորաց, եւ ի մահմետականաց՝ պարտ է վերագոյն, եւ ճշմարիտ, եւ վշտակից դատաստանաւ վարիլ։
Քանզի մեք խոստովանիմք զԵրրորդութիւնն Սուրբ՝ միով աստուածութեամբ, եւ զաւրութեամբ, եւ փառաւք, եւ զՈրդի Աստուած ճշմարիտ, որ եղեւ մարդ ճշմարիտ, եւ անքակ միութեամբ եւ յաւիտեան, եւ փութամք գործոց բարեաց։
Եւ թէ պատրիմք ինչ ի ցանկութիւնս աշխարհի՝ ոչ կեղծաւորիմք, այլ խոստովանիմք եւ հաւատամք թողութեան։
Զմիմեանս սիրեմք եւ յանցաւորաց թողութիւն շնորհեմք։
Զսրբութիւն կամիմք եւ գարշիմք ի մեղաւորաց։
Պահոց եւ աղաւթից զգոյշ կամք։
Ի վերայ հաւատոյ մեռանիմք եւ յարութեան, եւ հատուցման, եւ արքայութեանն ակն ունիմք։
Եւ զի ոչ յաղագս հաւատոյ եւ գործոց է այժմու ճառս, զի բաւանդակ ինչ գրեսցուք, այլ զի չափաւորապէս ցուցցուք, եթէ որպէս հաւատովք եւ գործովք ի բազմաց բաժանեալ եմք՝ նմանապէս արժան է եւ դատաստանաւ բաժանիլ։
Քանզի դատաստան մեր ճշմարտութեամբ եւ իրաւամբք պարտի լինել, ո՛չ կաշառաւք, եւ ո՛չ սուտ վկայիւք, եւ ո՛չ պատրող ճարտարովք, ո՛չ զմեռեալս զրկել, եւ ո՛չ կանանց վարձանս տալ, եւ ո՛չ զանորդեացն բնաւին հանել զժառանգութիւն, ո՛չ անզեղջ երդմամբ վարիլ, եւ ո՛չ յանձանձիչ լինել սրբոց կեղծաւորութեամբ։
Եւ արդ, որ այսքան հեռաւորութիւն է ի դատաստանի, ոչ է արժան ի դատաստան նոցա երթալ քրիստոնէի, ապա եթէ յանդգնի, բազում չարեաց պատճառս տայ գայթակղութեան զմէնջ եւ զաւրինաց մերոց. զմէնջ՝ ամենեւին տգէտս լինել եւ կամ բազմաւրինակ ախտաւորս, եւ զաւրինաց՝ եթէ ոչ ճշմարտութեամբ ուսուցանէ, այլ մոլարս եւ խոտորնակս։
Եւ կատարի առ նոսա ասացեալն, եթէ՝ վա¯յ ձեզ, զի անուն իմ վասն ձեր հայհոյի ի մէջ հեթանոսաց։
Զբազումս տեսանեմք ի հաւատացելոց, յորժամ տեսանեն, եթէ յայլազգիս երթալով դատաստան մեր յաղթութեամբ վճարի, անդ դիմեն, եւ եթէ առ հաւատացեալս լինի բարիոք ըստ կամաց նոցա, առ նոսա իսկ երթան։
Զոր չէ պարտ յաղագս ագահութեան եւ յաղթութեան հաւատացելոց երթալ առ անհաւատսն, այլ առ հաւատացեալս, թէպէտ եւ ուղղութեամբ զրկիցի, զի յիրաւացին կալով դատաստան գիտասցէ, զի կենաց արժանասցի ի Քրիստոս։
[Ժ]
ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ՅՈՐՈ՞Ց ԱՐԴԵԱՒՔ Ի ԳՐՈՑ ՀԱՆԴԵՐՁԵԱԼ ԵՄՔ ՀԱՒԱՔԵԼ ԶԻՐՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ԵՒ ԿԱՄ ՅԱԶԳԱՑ, ՈՐՈՎՔ ՀԱՍՏԱՏԻ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ՄԵՐ, ԵՒ ԵԹԷ Ո՞ՐՊԷՍ ՊԱՐՈՒՆԱԿԻ ՏԱՌՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ
Հարկաւոր իսկ է այնմ, որ հանդերձեալ է գրով աւանդել զիրս դատաստանի, ցուցանել զգիրս եւ զազգս, յորոց առնուցու, զի յայտ ճշմարտութիւնն լիցի, եւ մի՛ ոք գայթակղիցի մտացածին վարիլ բանիւ։
Արդ, նախ եւ առաջին՝ հաւատարիմ համարիմք առնուլ եւ ի բնաւորական աւրինաց, որովք վարեցան հեթանոսք, զի զգողս, եւ զսպանողս, եւ զամենայն չարագործս դատել ուսան։
Երկրորդ՝ զի մահմետականք առեալ զբնաւորական աւրինաց, եւ զգրաւորական առնումք ոչ ի նոցունց, զի ոչ է նոցա, որպէս ցուցեալ է յառաջագոյն, զի զոր ինչ սեփհական է մերոցս աւրինաց՝ ընդունիմք, իսկ զախտաւոր խառնուածսն ի բաց լուծանեմք, երբեմն իսկ զաւրինաւորն լրմամբք ընդունիմք Աւետարանին։
Երրորդ՝ յամենայն ազգաց հաւատացելոց ի Տէր, իբր ի հարազատաց, պարտիմք հաւաքել, զոր լուաք եւ տեսաք։
Այդոքիկ՝ յազգաց, զի զոր ինչ անկ մերոց պիտոյիցս իցէ, յամենեցունց հաւաքելի է։
Իսկ ի գրոց. առաջին՝ յԵլից, յԵրկրորդ աւրինաց եւ յայլոց եւս գլխոց, որ է ճշմարիտ աստուածատուր դատաստան, զի ի բազում տեղիս յիշատակէ, ասելով՝ այս են պատուիրանք, եւ վկայութիւնք, եւ դատաստանք, զոր պատուիրեաց ձեզ Տէր։
Երկրորդ՝ ի կանոնական հրամանաց, զի եւ անդ գտանի ոչ միայն զաւրութեամբ ընտրել դատաստան, այլ եւ յատուկ լինել բան դատաստանի։
Երրորդ՝ յամենայն իսկ տառից ի Հնոց եւ ի Նորոց առնլի է զիմաստս եւ զխրատս, զի եւ ամենայն Կտակարանք զի՞նչ այլ ինչ է, եթէ ոչ խրատ դատաստանի։
Արդ, այսպիսի հաւաքումն յայտ ճշմարտութիւն մեր առնէ կրկնակի աւրինակաւ։
Բայց գիտելի է, զի ոչ միանգամայն պարունակեալ այժմ բաւանդակի գիրքս դատաստանի, զի կանոնական ունի զաւրութիւն, որպէս ասացեալ է յառաջագոյն։
Զի զոր աւրինակ ոչ միանգամ եդաւ կանոնք, եւ ոչ ի միում ժամանակի, եւ ոչ ի միոջէ, այլ առ սակաւ սակաւ, եւ ի բազում ժամանակս, եւ ի բազմաց։
Զի նախ՝ առաքելականն եդաւ, եւ ապա՝ ի Նիկիայ, եւ նախ քան զնա՝ այլք, եւ ապա՝ յայլսն ժողով, եւ ի զանազան ժամանակս, եւ ի բազում հարց։
Այսպէ՛ս ի դէպ է լինել գրոցս դատաստանի։
Զի այժմ սկիզբն սորա եղեւ եւ առ սակաւ սակաւ ի դէպ է աճել ի զանազան ժամանակս եւ այլ եւս կարգել ի բազմաց, եւ այսպէս գալ ի կատարումն ամենատես գիտութեամբ։
Քանզի հրաման է կանոնական՝ երկիցս ի տարւոջն ժողով լինել եւ զիրս պատահման սխալանաց աշխարհի քննել եւ կարգել կանոնս եւ ապաշխարութիւնս։
Ըստ այսմ պատշաճ է լինել եւ դատաստանիս իրաց, զի որքան նորոգ պատահի իրս, զայն եւս քննել եւ կարգել ի գիրս դատաստանի՝ զկնի զիրաւունս առնելոյ եւ տեսանելոյ։
Եթէ ոք միտ դիցէ՝ գտցէ զամենայն իսկ զմատեանս առ սակաւ սակաւ եկեալ ի կատարումն եւ յայլ եւ այլ ժամանակս, եթէ ի միոջէ եւ եթէ ի բազմաց, որպէս Գիրք Արարածոցն ի Մովսիսէ ոչ ի միասին գրեցան եւ ոչ ի միում ժամանակի, եւ երկոտասան մարգարէիցն՝ ոչ ի միոջէ եւ ոչ ի միում ժամանակի։
Նոյնպէս եւ այլ մարգարէութիւնքն, զոր եւ յայտ առնէ Եսայիաս յասելն՝ եւ եղեւ յամին, յորում մեռաւ Ոզիա, նաեւ յայլ եւս թագաւորացն պատմէ ի ժամանակս զմարգարէութիւնսն լինել։
Ըստ այսմ աւրինակի եւ Աւետարանքն գրեցան ի չորից աւետարանչացն եւ յայլ եւ այլ ժամանակս. նմանապէս չորեքտասան թուղթքն առաքելոյն Պաւղոսի, բազում եւ այլ եւս մատեանք ի վարդապետաց եւ ի հարց։
Ըստ ցուցելոցս յեղանակի լիցի եւ այս ձեռնարկութիւն տառի, եթէ ի մէնջ եւ ոչ ի միում ժամանակի, եթէ ի բազմաց եւ յայլ եւ այլ եւս ժամանակս, իշխանութիւն լիցի լնուլ միայն զթերին՝ ուղիղ տեսութեամբ եւ անպարսաւ իրավամբք։
Եւ քանզի արժանավայելուչ այն իսկ էր, զի ընդ բազումս քննելով յայսոսիկ ձեռնարկէաք, զսոյն զայս բաղձանաւք հայցէի, բայց սակայն ոչ պատահեաց ըստ բազում պատճառի։
Զի թէ դատաւորաց երկուց եւ երից ի միասին լինել ի դատելն իրաւունս համարեցաք, որչա՞փ եւ աստ ի դէպ էր լինել բազմաց ի միասին դատել զիրաւացին իրս եւ ապա գրով դրոշմել։
Արդ, զայսոսիկ զտեղի լնումք գրոց վկայութեամբ, զորս ի զաւրութենէ նոցա առնումք, եւ զբազումս՝ յեղելոց իրաց դատաստանաց իսկ նոցունց, եւ ի տեսութենէ եւ ի լրոյ քննութեանց հաւաստի իրաւանց՝ ըստ իւրաքանչիւր ազգաց։
Եւ այսպէս անպարսաւ լինիմք։
[ԺԱ]
ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՍԱԿԱՒՈՒՔ
Եւ զի թէպէտ բնաւորական է ամենեցուն լաւին ցանկալ եւ անսխալ յիրս ամենայն լինել, սակայն ոչ է հնար, որ ի լինելութեան եւ յապականութեան է բնութիւնս, եւ այդ՝ յոյժ քաջաբանից, ո՞րչափ եւ մեզ իցէ, որ ամենայն ինչ գործ սխալեալն եղեւ եւ գրեթէ ի սկզբանէ։
Վասն որոյ զամենեսեան զկնի մեր եկեալսդ՝ զհարս եւ զեղբարսդ ի զանազան ժամանակս, աղաչեմ մաղթանաւք՝ զյոլով եւ զոչ սակաւ սխալանս ուղղեսջիք պատահեալք յընթերցման տառիս եւ զիրաւացի թերին լցջիք, որպէս վերագոյն ծանուցաւ։
Զի հասարակ եւ ի վեր քան զհասարակ սխալանացն ունիմ զպատճառ. նախ՝ զբիծս անձին, զոր զներգործութիւն խափանէ զՀոգւոյն. եւ ապա՝ զախտս մարմնոյ. եւ զի յայտ անվարժութիւն համաւրէն է սեռի եւ յատկի. եւ դարձեալ՝ անպարապութիւն, զի ընդ ստեամբք ախտաժէտիւ զմանկունս ունէի բանի. եւ զպանդխտութիւն եւ զանտեղութիւն. եւ զանտեղեկութիւն գրչութեան. եւ զհակառակութիւն ներքնոց եւ արտաքնոց. զգայութեանց տկարութիւն եւ զմարտս դիւաց. եւ զպակասութիւն գործեաց գծագրութեան. եւ զաղքատութիւն մատենից, յորոց զնիւթս հաւաքել ի դէպ էր բանից։
Ապա եթէ ընտանի ազգիս բարոյիւք սխալանացն լինիք պարսաւիչ եւ ոչ ուղղիչ, գիտելով գործ Հայկազնեայցս զայդոսիկ, միանգամայն զչափ անձին, անմեղադիր ձեզ յայդոսիկ լինիմք։
Ապա եթէ սիրով մերոցս պատահիք բանից եւ խնամիչ կամաւք զթերին լնուսջիք, ի Տեառնէ զհատուցումնն առջիք բարեաց եւ զգանձս բանից ձերովք երկամբք յեկեղեցիս ամբարեսջիք՝ յիշատակ բարեաց մնալ ձեզ ի նմա։
Բայց ձեռնարկութիւն մեզ յայսմ իրողութեան եղեւ ի թուականութեանն Հայոց ՈԼԳ եւ շրջանին երթալոյ ի բաց ՃԱ, որ կոչի Փոքր, իսկ Հոռոմին՝ ՆԵ, յամս անիշխանութեան թագաւորութեան մերոյ, ի վաղնջուց ժամանակի մնացելոց սակաւ իշխանացս ի կողմանս Խաչենոյ, ընդ ժամանակս անուանելոյ Հասանայ՝ որդւոյ Վախտանկայ կրաւնաւորեցելոյ, եւ որդւոյ նորա Վախտանկայ, ի դղեկին, որ անուանեալ կոչի Հաթերք, գլխաւորի այլոց իշխանացն, եւ կողմանցն Կիւղիկեայ մեծի իշխանին Ռոբենի, յամի, յորում մեռաւ յաղթող թագաւորն Վրաց Գեաւրգե, ի հայրապետութեան տեառն Գրիգորի Հայոց Մեծաց եւ ի դիտապետութեան տեառն Ստեփաննոսի տանս Աղուանից, յաշխարիս Առանայ, ի նահանգիս, որ կոչի մայրաքաղաքին Գանձակայ, յանապատի եւ յեղբայրանոցիս անուանեալ Դասնոյ, սկզբնաւորեալ ի լեռնակողմն մենաստանին կոչեցելոյ Հոռոմաշէն, ընդ հովանեաւ սրբոց եկեղեցեաց կուսաստանացն յիշեցելոց, ձեռնտուութեամբ հաւր Յովսեփայ եւ եղբաւր Պաւղոսի յորդորմամբ յառաջարկութիւնս։
Բայց գծագրութիւն յիշատակիս ի Նախադրութիւն գրոցս դատաստանի եղեւ, զի կատարած սորա ի ձեռն մեր միանգամ ոչ է, որպէս ասացեալ է կանխաւ զպատճառն։
Եւ արդ, որքան է կար՝ ի գործ անկանիմք հիւսել զկնի զիրս դատաստանի։
Ընդ որս եւ զայս եւս մաղթեմք. եթէ պատահի եւ հաճոյ ոմանց թուի յաւրինակէ աստի փոխել զիրս դատաստանի, ընդ նմին փոխեսջիք եւ զյիշատակս զայսորիկ, յիշատակել սոքաւք զմեզ, որով եւ դուք համաւրէն յիշեալ լիջիք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս ամէն։
Կատարեցաւ Նախադրութիւն գրոցս դատաստանի ի ճառս մետասան։
ՍԿԻԶԲՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ Ի ԿԱՄՍ ՀԱՒՐ ԵՒ ՈՐԴՒՈՅ ՆՈՐԱ ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ, ԶԱՒՐՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ՇՆՈՐՀԱՒՔ ՀՈԳՒՈՅՆ ՍՐԲՈՅ
[Ա]
ԳԼՈՒԽ Ա
ՅԱՂԱԳՍ ՎԻՃԱԿԱՑ ԴԱՏԱՒՈՐԱՑ
Եկեսցուք այժմ իսկ ի գործ դատաստանի՝ գիտելով, զի ըստ քաղաքաց դատաւորս հրամայէ լինել Մովսէս եւ նոցունց դպիրս, յորոց յայտ է, զի ոչ զամենայն գրով աւանդեաց Մովսէս զիրս դատաստանի, այլ տեսակս ետ սակաւս եւ ի դատաւորս ապաստան արար ի զանազան իրս եւ ի ժամանակս։
Եւ վասն այնր զդպիրս նոցա կարգեաց, զի զեղեալ դատաստանս գրով պահեսցեն։
Ըստ որում եւ մերս եղիցի, որպէս եւ յառաջ իսկ ասացաւ։
Եւ արդ, նախ զայս եւս տեսցուք, զի հարկաւոր իսկ է դատաւորաց յաղագս աշխատութեան դատաստանին թոշակս մտից լինել, զի մի՛ անպտուղ գործն նոցա կարծիցի, եւ տաղտկացեալ ի բաց կայցեն ի դատելոյ։
Զի թէպէտ բազում անգամ Մովսէս զդատաւորս յիշատակէ եւ զթոշակս նոցա ոչ առնէ յայտ, զի ոմանք Ղեւտացիք իսկ էին եւ առանձինն էին, եւ նոցա քաղաքս եւ հասս ի ժողովրդենէ անտի։
Եւ որք յայլոց ազգաց ի դէպ է, թէ եւ ի թագաւորաց եւ յիշխանաց կարգեալ իսկ լինէին՝ ոչ առանց վիճակի, եւ եթէ յիշխանաց պատահէին՝ նմանապէս զմասն ունէին դատողութեան։
Եւ զի այժմ ոչ ունիմք թագաւոր եւ իշխան, զի այսպիսի բարեկարգութիւն ի ձեռս նոցա լիցի, զայսոսիկ ի հայրապետէ մերմէ լցցուք, զի նա է գլուխ դատաւորաց եկեղեցւոյ։
Եւ այսպէս լիցի. զի թէ մեռանիցի այր ոք, եւ ուստր ոչ իցէ նորա եւ ո՛չ դուստր, եւ ո՛չ այլ ոք ի ցեղէ հարց նորա, ժառանգութիւն նորա դատաւորաց լիցի թոշակ, զի ինքեանք կերակրեսցին եւ հոգեւորապէս ի գործ յեկեղեցի արկանիցեն։
Բայց ըստ այսմ աւրինակի արասցեն. զի եթէ ի սեփհական վիճակի իցէ վախճանեալն անժառանգ, հայրապետին եղիցի ժառանգութիւնն, եւ եթէ ի վիճակի եպիսկոպոսի իցէ՝ յերիս բաժանեսցի՝ հայրապետին, եւ եպիսկոպոսին, եւ քահանայից ժողովրդեանն։
Եւ եթէ վարդապետ ոք ի նահանգին իցէ եւ զնոյն աշխատութիւն կրէ դատաստանի, մասն լիցի եւ նմա, նովին չափով՝ այլոցն։
Իսկ աշխարհականաց դատաւորաց մի՛ լիցի մասն, զի ոչ բնաւորականք են դատաւորք, այլ պատահմամբ։
Զի թէ ոք զկնի վճարման դատաստանին, տեսեալ զաշխատութիւն նոցա, տացէ ինչ նոցա, այնու շատասցին, այլ մի՛ ինչ աւրինաւոր լիցի նոցա, զի առաջնորդաց աւրինաւորն թողացաւ յաղագս հոգեւոր հատուցմանն։
Ապա եթէ կրաւնաւոր իցէ վախճանեալն ի վանս, ըստ մարմնոյ եղբայր, եւ այլ ազգատոհմ, եւ կամ հայր մի՛ լիցի նորա ժառանգ, այլ՝ հոգեւոր եղբարք եւ հարք, զի ի մարմնաւորացն վաղ ուրեմն հրաժարեաց։
Զի կամ վարդապետ իցէ, եւ կամ աշակերտ նորա, եւ կամ եղբայր հոգեւոր եւ կամ ուսումնակից՝ դոքա լիցին ժառանգ եւ զհասս մահուանն եւ այլոց ծախից հաւրն տայցեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։
Յայսմանէ մի՛ լիցի դատաւորաց։
Այլ եթէ ոչ լիցի յայդցանէ ոք, հայրն լիցի ժառանգ եւ զհասսն տացէ եպիսկոպոսին։
Իսկ հաւատաւոր կանայք, եթէ յաշխարհական քահանայէ ձեռնադրեսցի եւ մաւտ ի նա վախճանեսցի, նմա լիցի. եւ թէ ի վանս ձեռնադրի եւ մերձ ի նոսա վախճանի, նոցա լիցի. մի՛ եպիսկոպոսն ագահիցէ ի նոսա։
Իսկ եթէ քահանայ իցէ վախճանեալ կրաւնաւորն, եւ ժառանգ իցէ նմա, որպէս ասացաւ՝ զզենմանն հաւր վանացն տայցեն եւ զայլսն՝ եպիսկոպոսին, զի նա է ձեռնադրող նորա եւ դատաւոր. եւ եթէ չիցէ ժառանգ, եպիսկոպոսն եղիցի, զի նա է հայր նորա, եւ զընծայս մահուն վանացն տացեն եւ զայլսն՝ կաթողիկոսին։
Այս դատաստան իրաւանց կացցէ եւ յաղագս սենեկաւորացն, իսկ միաբանակեցացն՝ ամենայնի ինքեանք են ժառանգք, բայց զքահանայի հանդերձն տացեն եպիսկոպոսին, զի նա է ձեռնադրող նորա։
Եւ այս կրկին իրաւունս է յաղագս վիճակի եւ դատողութեան։
Նմանապէս թէ եպիսկոպոս փոխիցի, եւ ժառանգ իցէ, որպէս ասացեալ է, զվախճանին հասոյթս, եւ զհանդերձն, եւ զգաւազանն, եւ զմիւռոնն, եւ զայլ ընծայս տայցեն հայրապետին. ապա թէ չիցէ ոք ժառանգ՝ հայրապետն եղիցի, զի նա է ձեռնադրող եւ դատաւոր նորա, եւ զհասս մահուն տայցէ դրան եպիսկոպոսին, եւ զհանդերձն, եւ զգաւազանն, եւ զմիւռոնն՝ այնմ, որ ձեռնադրիցէ, եւ թէ ում կամեսցի։
Իսկ տան հայրապետին տաւնիցն զենմունքն իւրոյ եկեղեցւոյն սպասաւորին եղիցի, բայց ննջեցելոյն յիշատակի եւ ազգատոհմին պսակի զենմանցն, եւ տոհմին վախճանելոցն զենմանցն, եւ ընծայիցն հասոյթս բաժանեսցի ի դրան եպիսկոպոսունսն եւ ի վարդապետն, որ մերձաւոր իցէ տան հայրապետին։
Եւ եթէ այլք ի վարդապետաց ի ժողով անդ կոչեսցին, նմանապէս մասնաւորեսցին զոյգ։
Ապա եթէ վախճան եւս հայրապետին հասանիցէ, ամենայն զենմանցն հասոյթք եւ այլ եւս ընծայքն ի ժառանգաւորաց նորա հոգեւորաց զոյգ բաշխիցի, ժողովելոց եպիսկոպոսաց, եւ վարդապետաց, եւ հարց, եւ քահանայից այլ եւս տացի ընծայ։
Այդ լիցի իրաւունս ի դատաւորս եկեղեցւոյ. եւ մի՛ ոք ի վերայ իրաւանց ընկերին ելցէ, ապա թէ ոչ՝ զդատաստան պարտի անաչառ եւ անկաշառ։
[Բ]
ՅԱՂԱԳՍ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ԵՒ ՈՐՔ ԸՆԴ ՁԵՌԱՄԲ ՆՈՑԱ
Նախ զի եդաք զվիճակ դատաւորաց եւ զդատաստան նոցա, զի առաջին է պատիւ նոցա եւ հարկաւոր։
Իսկ երկրորդ դիցուք զդատաստան թագաւորաց, զի թէ եւ մեր ոչ է, յաղագս յարմարութեան եդաք զդատաստան նոցա։
Բայց գիտելի է, զի թագաւոր տիրապէս Աստուած է, եւ անուանակիր միայն մարդիկ, ոչ ճշմարիտք։
Սակայն թագաւորք այնոքիկ անուանին, որք ազգաց իւրեանց տիրեն համանգամայն եւ յայլոց հարկս առնուն յազգաց, եւ եթէ ոչ՝ ոչ հարկիցին։
Եւ եթէ պատահիցի ուստերս լինել նմա եւ դստերս, զոյգ եւ արդար զվիճակ թագաւորութեանն բաժանիցէ։
Զի թէպէտ եւ զանդրանիկն ի դէպ է թագաւորեցուցանել, այլ զյառաջադէմն յաթոռ նստուսցէ արքայութեանն։
Եւ որքան եղբարք իցեն նորա, որդւոց նորա ոչ է իրաւացի առնուլ թագաւորութիւն, եւ ի հատանել եղբարցն ապա նստին որդիքն։
Եւ եթէ դուստր իցէ նորա, նահապետութեան տուն կարգեսցէ հանդերձ արամբն, կէս եղբաւր մասն առցէ։
Եւ եթէ մահուամբ բարձցին թագաւորք, եւ որդւոյ իցէ որդի եւ դստեր, որդւոյ որդին առցէ զաթոռն եւ ոչ դստերն. եւ որքան յորդւոյն իցէ ի ծննդոց, դստերն մի՛ առցէ, ապա եթէ առցէ՝ յաւտարս համարեսցի։
Զի այդպէս մերն արքայ Աբգարիոս կարգեաց զտուն թագաւորութեան Պարսից։
Եւ նահապետն Նոյ ընդ որդիսն եւ դստերն ետ մասն վիճակի զկողմն հարաւոյ, ըստ որում եւ կանայք թագաւորեն կողմանցն, զոր եւ Սողոմոն երբեմն էած զդշխոյն հարաւոյ, եւ Տէր իսկ վկայէ։
Սակայն զանդրանիկն պատուէ ընտիր վիճակաւ, զոր եւ Աւրէնքն կրկին հրամայէ տալ։
Ի դէպ է թէ եւ դստերն իբր կէս եղբաւր տայ վիճակ, սակայն թագաւոր է իբր նախնի եղեալ։
Իսկ եթէ ուստր ոչ իցէ, եւ դուստր իցէ, տացէ զթագ իւր դստերն։
Եւ ունիմք հաստատուն վկայ զԱւրենսն. եթէ ոք մեռանիցի, ասէ, եւ դուստր իցէ եւ ոչ ուստր, զժառանգութիւն իւր նմա տայցէ։
Եւ առեալ այր՝ զթագ իւր տալ նմա իշխան լիցի, բայց զկնի մահուան նորա իբր յաւտարս համարեսցին ծնունդք նորա։
Ապա թէ ոք ասիցէ՝ զիա՞րդ ոչ ըստ աւրինակի կողմանն հարաւոյ իշխան լիցի ինքն թագաւորել, այլ առն տալ, գիտասցէ, զի անդ սովորութիւն զայնոսիկ յառաջէ, այլ ըստ գրոց դատաստանի զայդոսիկ հաստատուն կարծեմ։
Եւ եթէ կտակ արասցէ արքայ, որքան կենդանի է, իշխան լիցի փոփոխել ըստ արժանւոյն, զի կտակ յետ մահու հաստատուն է, ըստ առաքելոյ, որպէս արքայ Կոստանդիանոս կտակաւ թագաւորեցուցանէր զորդիս իւր։
Եւ զսահմանսն լերամբք եւ գետովք հաստատեսցէ եւ արձանաւք, ըստ առաջին թագաւորացն։
Եթէ չիցէ բնաւին ժառանգ ի ցեղէ հարց, իշխան լիցի տալ զթագ իւր աւտարի՝ ոչ ըստ կրաւնից, որպէս որդի թագաւորին Հնդկաց եւ Մակեդոնացին Աղեքսանդր, եւ զայլ եւս մատակարարութիւն թողուլ ի Տէր։
Իսկ եթէ ի տանէ հաւր նորա իցեն ժառանգք, որք մերձաւորք իցեն՝ նոքա լիցին։
Եւ յորդւոց թէ իցեն, զմի առ ինքն կալցի, ի բացեայ միշտ եւ զայլսն, մինչեւ զմին ժառանգեցուցանէ զանկաւորն, հեռի բնակեցուսցէ, որպէս եւ զայս սովորութիւն կալան առաջինքն թաքաւորք։
Այս իրաւունք դատաստանի յասացեալս ամենայն եղիցի իշխանաց եւ ազատաց միանգամայն։
Բայց ի թագաւորեցուցանելն մի՛ առանց հրամանի հայրապետին լիցի։
Եւ եթէ շինիցէ քաղաք եւ կամ դղեակ, եւ աշխարհագիր եթէ առնիցէ, եւ եթէ դահեկան եւ դրամ հաստատիցէ եւ կամ հատանիցէ, իշխանութիւն կալցի ըստ իրաւանց դատաստանի։
Այլ իշխանաց ոչ է իրաւացի հատանել դահեկան եւ դրամ, եւ եթէ հատանիցէ, հրամանաւ թագաւորին լինիցի. նոյնպէս՝ շինել քաղաքս եւ բերդս։
Կամուրջս շինել մեծամեծ գետոց՝ թագաւորաց լիցի, եւ պանդոկի եւ իջաւանաց տունս. եւ այնոցիկ՝ հրամանաւ նոցա լիցին։
Իշխանք զթագաւորաց մի՛ զգեցցին զգեստ, մինչեւ նոքա հրամայեսցեն եւ կամ տայցեն պատիւս։
Առաջի արքայի մեծամեծ իշխանք մի՛ նստցին, բայց եթէ հրամայիցէ։
Ի սեղան արքայի, բայց ի հայրապետէ, մի՛ ոք կերիցէ, եւ յորժամ նա կամիցի։
Այլ յարքունիս ինքնիշխան լիցի հայրապետն նստել, այլ ոչ արքայ՝ ի տուն հայրապետի։
Մի՛ լիցի հաւատացեալ ի Տէր թագաւորի զաւրէն հեթանոս թագաւորի հարճաւք վարիլ, այլ աւրինաւոր լիցի ի կարգ ամուսնութեան, զի իշխանութիւն է նմա ընդ հայրապետի ի բեմի կալ, այլ զձեւ առցէ բարեպաշտիցն Ովսիայ, եւ Եզեկիայի, եւ զնոյն ինքն Դաւթի, զԿոստանդիանոսի եւ զԹէոդոսի, զՏրդատայ եւ զնմանեաց նոցա։
Դատաստանաւ վարեսցի յամենայն իրս եւ ի գործս հաւատացեալ թագաւոր։
Եթէ պատահի պատերազմել ընդ այլազգիս հարկաւորաբար, յորժամ սուրն վերասցի, մի՛ տացէ առնել սպանումն, բայց եթէ որ պատճառ պատերազմին իցէ յայլազգեացն։
Եւ եթէ զքաղաք պաշարիցէ այլազգեաց, նախ ի խաղաղութիւնս զնոսա կոչիցէ մի անգամ, եւ երկիցս, եւ երիցս. եւ եթէ ոչ կամիցին գալ, եւ բռնաբար առցէ, զընդդիմացեալսն սպանեալ՝ զայլսն ընդ հարկիւ կալցէ. ապա թէ անձնատուրք լիցին, յայլսն հարկիցին, այլ մի՛ ի գլուխս։
Եւ զծառատունկս ոչ հարկանել ի պաշարել քաղաքի՝ զպտղաբերս։
Զքաղաքատուրս եւ զբերդատուրս, եթէ ճշմարիտ իցէ եւ յայլազգեաց, մատնիցէ մահու։
Ապա եթէ բաւական իցէ փրկել զանձն, զկին եւ զմանկունս յարքունիս կալեալ վաճառիցէ եւ տարագիր ի ժառանգութենէ արասցէ՝ խրատեալ յաչս։
Ապա եթէ չարն ի գլուխ ելանիցէ եւ ընդ ձեռամբ գայցէ, մի՛ ապրեցուսցէ։
Իսկ եթէ քրիստոնեայ եւ հանդերձեալ իցէ յայլազգիս մատնել եւ եթէ ի քրիստոնեայս, նոյն դատաստան մահու է։
Բայց վասն մարդասիրութեան մեր աւրինացս խրատեսցի յաչս, կամ ի ձեռս, կամ յայլս, զի ապաշխարութեան հասանիցէ եւ մի՛ կորիցէ, թէ ի գլուխ ելեալ իցէ չարն եւ թէ ոչ։
Այլ զգող գանձուն տէրունի. զայլազգի՝ խրատեալ յաչս կամ ի ձեռս, եւ զկին, եւ զորդի, եւ զժառանգութիւն յարքունիս կալեալ տարագիր արասցէ, բայց զքրիստոնեայ՝ զգողաւնն առեալ եւ զինքն, եւ զկին, եւ զորդիսն յազգատոհմ եւ ի քրիստոնեայս վաճառեալ, թողցէ։
Ապա թէ այս ոչ իցէ, խրատիցի յաչս կամ ի ձեռս եւ թողցի։
Իսկ եթէ սպանանիցէ այլազգի զքրիստոնեայ կամաւ, սպանցի փոխանակ նորա, ապա եթէ ակամայ՝ խրատեսցի ի ձեռս եւ զգին արեանն տուժեսցի։
Իսկ գին արեան մարդոյ ըստ արժանւոյն գնոյ ոչ է, զի գործ է Աստուծոյ եւ պատկեր, եւ յարուցանել միայն Աստուծոյ է զմեռեալն։
Բայց մի՛ ոք զՅովսեփայ եւ զՏեառն գինն կարծիցէ ճշմարիտ զքսան եւ զերեսուն, զի գող իսկ էին վաճառողքն։
Այլ հանդիպողութեամբ եւ ըստ կարի ի դէպ կարծեմ երեքհարիւր վաթսուն եւ հինգ լինել գին դահեկանի ըստ ժամանակի վարման։
Այդ գին ըստ բանականի շնորհին, եւ ըստ քրիստոնէութեանն կրկին լիցի եւ ըստ աստիճանացն յաւելցի, իսկ այլազգեաց՝ յերից մասանցն մինն լիցի, իբրու զի ոչ զբանի ունել շնորհ եւ ոչ զքրիստոնէութեանն։
Այդ յայդոսիկ լիցի դատումն։
Ապա թէ չիցէ կար հատուցանել, վաճառեսցի եւ սպանելոցն հատուսցի, եւ տունն յաւար յարքունիս լիցի։
Այլ թէ քրիստոնեայ զայլազգի սպանանէ կամաւ, զգին արեանն տուժեսցի ըստ ցուցելոյդ աւրինակի, եւ եթէ ակամայ՝ զկէս գնոյն, եւ գինն յարքունիս լիցի, բայց յերից մասանց զմինն տացի իւրոցն։
Իսկ եթէ քրիստոնեայ զքրիստոնեայ սպանցէ կամաւ, զգինն տուժեսցի արեան՝ իւրոցն, եւ արքայի տուգանն ըստ կարի լիցի։
Եւ թէպէտ ըստ Աւրինացն մահու արժան է, այլ ի ձեռս խրատ առեալ՝ ապաշխարութեան հասցէ։
Եթէ աղքատ իցէ, վաճառեսցի իւրովքն յազգատոհմ եւ հատուսցէ։
Ապա թէ ակամայ՝ զկէս գնոյն իւրոցն տացէ եւ արքայի՝ ըստ կարի տուգանք, բայց խրատ մի՛ առցէ։
Զայդոսիկ թագաւոր դատիցի եւ զայլ եւս դատաստան հասարակաց ի դատաւորսն թողցէ, եւ զանյայտս զբնաւս՝ ի խոստովանութիւն ուղղչաց։
Իշխանաց մի՛ լիցի զսպանողսն սպանանել առանց հրամանի թագաւորին, իսկ զգողսն խրատել իշխան լիցի։
Եւ ազատ առանց հրամանի իշխանի մի՛ իշխեսցէ զգողսն խրատել։
Բայց ասելի է զաւրինակ բաժանման գերւոյն եւ աւարին։
Եթէ պատահի թագաւորի երթալ յաւար ամենայն զաւրաւք, դրոշիւք եւ փողովք յաշխարհ թշնամեաց եւ աւար առեալ դարձցի, ոսկի գտեալ յաւարին՝ արքայի լիցի։
Բայց մի՛ երդմամբ առցէ, այլ քարոզ լիցի, զի թէ յետոյ առ ոք գտցի, ընդ միոյ եւթն տուժեսցի։
Բայց տասանորդս յեկեղեցին տացէ։
Եւ գերւոյն եւ աւարին կէսն արքայի լիցի, եւ տասանորդեսցէ յեկեղեցիս, եւ ի կիսոյն՝ զաւրացն։
Իւրաքանչիւր իշխանք զնոյն բաժին արասցեն եւ նոքա եւս նախ տասանորդեսցեն յեկեղեցիս իւրաքանչիւր։
Իսկ եթէ չիցէ արքայ ընդ զաւրս, եւ իշխանք ինքեանց դրաւշիւք եւ փողովք իցեն, ոսկին նմանապէս արքայի լիցի, եւ ի գերւոյն եւ յաւարէն՝ տասանորդ արքայի, իսկ յեկեղեցիսն՝ յիսներորդիցեն, որ է ըստ Աւրինացն։
Փողս եւ դրաւշս տալ իշխանի՝ ի վերայ գաւառի եւ բերդի լիցի։
Իսկ գողս թագաւորի եւ իշխանի ոչ վայել է, բայց միայն լրտեսս։
Ապա թէ արտաքոյ իրաւանց ելցեն եւ առաքեսցեն, վասն հրամանին կէսն նոցա լիցի ի մարդոյ եւ յանասնոյ, իսկ եթէ առանց հրամանի երթիցեն, երկու բաժինն երթողին լիցի, զի կամաւք ի մահ դիմեցին։
Զայս ըստ սովորութեան ասացաք, զի ոչ է հրաման ի գրոց. զի ի պատերազմի զաւրականին մեռանել՝ անպարտ է տէրն։
Իսկ գող առաքեալ եւ մեռեալ՝ պարտապան արեան է տէրն, իսկ իւրովի երթողին՝ ոչ։
Եւ զոր առաքեսցէ եւ ըմբռնեսցի, գնեսցէ, եւ զոր ոչն առաքեսցէ, ինքնին գնեսցէ զանձն։
Զաւրական ի պատերազմի զոք ըմբռնեալ՝ զգեստն եւ զէնքն ամենայն նորա լիցին, այլ զրահն տեառն լիցի։
Արծաթ յաւարին իշխանացն լիցի, պղինձ եւ երկաթ եւ նման նոցա՝ զաւրացն։
Դիպակ, կերպաս ամենայն աւրինակաւ թագաւորին լիցի, եւ ասրեղէն պատուական եւ կտաւ՝ իշխանացն, եւ անարգ ասրեղէն եւ կտաւեղէն՝ զաւրացն։
Իսկ զհարկս գաւառաց եւ ազգաց թագաւորք եւ իշխանք արդարութեամբ առցեն. մի՛ ինչ աւելի, քան զառաջնոցն սովորութիւնս, կալցեն, զի ընդ ամենայնի համարս ունին տալ, զի յԱստուծոյ կարգեցան ի փրկութիւն եւ ի պահպանութիւն աշխարհի եւ ոչ ի կործանումն։
Եւ արդ, այսպէս լիցի։
Զանդաստանացն զհինգերորդ մասն առցեն, որպէս Յովսէփ աւրինադրեաց յԵգիպտոս, զի յորժամ ստացաւ զերկիրն փարաւոնի, յայնժամ զհինգերորդն կարգեաց. յայտ է, զի նախ ինքեանց էր ժառանգութիւն, եւ ոչ էր հինգերորդ։
Սոյնպէս եւ այժմ լիցի, զի արծաթագին անդաստան, եւ այգեստան, եւ բուրաստան մի՛ լիցի ընդ հարկաւ հնգեկին, նմանապէս՝ ջրաղաց եւ տուն։
Այլ թէ բնակիչքն ընդ արուեստի եւ կամ ընդ վաճառի հարկիցեն, զի ոչ է հարկ գլխոյ քրիստոնէից, բայց այլազգեաց, յորժամ բռնի ընդ հարկաւ արասցեն։
Բայց անդաստանք ջրարբիք լիցին ընդ հնգեկաւ, այլ ոստինք՝ տասանորդեսցին, զի հող միայն է իշխանի եւ թագաւորի եւ ոչ ջուր։
Սոյնպէս՝ ոստինք այգիք եւ ծառաստանք։
Այսպէս եւ յաւուրս շաբաթի յեւթնէն մին գործիցէ իշխանի եւ տէրունի, այլ աւելի աշխատելն զձեռամբ անկեալն անիրաւութիւն մեծ է։
Եզին առանձին այլ հարկ մի՛ լիցի, զի այն իսկ է, զոր աշխատեալ հնգեկի։
Կովու լըտր եղն միայն լիցի։
Արաւտի հարկ այլ մի՛ լիցի, զի այն իսկ են արաւտականք, որ հարկին։
Ոչխարք ի գառինսն տասանորդեսցին. թէ հաճոյ իցէ տէրունեացն՝ ընդ ոչխարի փոխանակիցէ ըստ արժանւոյն։
Ձիոյ, եւ ջորւոյ, եւ իշոյ մի՛ լիցի հարկ, զի նոքաւք բազում անգամ ծառայէ զտէրունիսն։
Ի տարեմուտս ըստ կարի ծառայեսցէ եւ յաւուրս տաւնից։
Մի՛ լիցի չէքչէք բազում, այլ չիք լիցին անիրաւ սովորութիւնքն, զի եւ սահմանդ ի բազում եւ յաւելորդ սովորութեանց եղեւ։
Առանց դատաստանի մի՛ տուժեսցի կամ տուգանիցէ, այլ ըստ կարի լիցի՝ յանցաւոր ի տէրունիսն գտեալ, իսկ յայլս յանցաւոր գտեալ՝ դատաւորաւք վճարեսցի։
Անդատաստան է իշխանաց հարկել զհաւատացեալս, զոր հարկեն այլազգիք, զի յայլազգեաց հարկ արժան է առնուլ եւ ոչ ի նոցունց, որպէս առնեն Վիրք ընդ ձեռամբ անկելոցն։
Թագաւոր իշխանի տուեալ գաւառ, եթէ շինէ ըստ հրամանին նորա բերդ, եւ կամ աւան վաճառի, եւ կամ աւերակս միոյ նահանգի, ժառանգութիւնս համարեսցի նմա։
Մի՛ լիցի փոխել զնա առանց մեծի եւ իրաւացի յանցանաց եւ զկնի մահու նոցա որդւոց նոցա լիցի՝ հրամանաւ արքայի։
Սոյնպէս ընդ ձեռամբ իշխանաց ազատք լիցին, եւ ընդ ազատաց ձեռամբ՝ շինականք. յորժամ աւերս շինեսցեն եւ հողս հատանիցեն ի մայրեաց, ստացուած լիցի անփոփոխ եւ որդւոց նոցա յետ մահու։
Այլ փոփոխումն ի վերայ մեծի յանցանաց եւ իրաւացի լիցի, եւ մի՛ ի պատճառս զրպարտութեան փոփոխիցեն։
Նոր շինեալ տեղեաց ազատութիւն լիցի, մինչ զի ամենայնիւ հաստատեսցի։
Ի շինուածս քաղաքի եւ բերդի, թէ պակասիցի գանձ արքայի, ամենեքեան հասարակ նպաստ լիցին։
Արք քաղաքացիք առաւել, քան զգեղջկունս, պատուիցին, եւ գեղջկաց նմանապէս առաւել պատիւ լիցի, քան բնակչաց ագարակի։
Սոյնպէս լիցի բերդի բնակչացն եւ աւանի, զի եւ կարգ առաջնոցն է մերոց թագաւորացն այդոքիկ։
Հարկաւորք եւ աւգտակարգք յարուեստս հողագործութիւն է, եւ դարբնութիւն, եւ հիւնութիւն. եւ բազմաց է հողագործել։
Առաւել պատուիցի երկաթագործ եւ փայտագործ։
Իսկ աւգնական բնութեանս մարմնոյ եւ հարկաւոր յարուեստս է բանական բժշկութիւն, պատուիցի եւ սա։
Եւ թէպէտ ամենայն կարծեալքն նուազունք յոյժ հարկաւորք են, այլ որոց սակաւ գիւտն է, յարքունուստ առաւել ի պէտս հասարակաց պատուիցի։
Սակայն պիտանի եւ հարկաւոր ի բանական արուեստս եւ փրկական՝ վարդապետութիւն է, նախապատիւ լիցի յիշխանս եւ յարքունիս, զի հասարակաց հայր է եւ բժիշկ հոգւոց։
Ծաղր ամենայն աւրինակաւ զաւրէնս իրաւանցս արասցեն, որք ընթերցման սորա պատահին, նմանս զմեզ տեսանելով այնոցիկ, որք յանուրջս երեւութանան թագաւորութիւնս եւ բազում ինչ ախորժելիս, եւ զարթուցեալ դատարկս եւ ունայնս յամենայնէ իցեն։
Բայց գիտասցեն, զի ոչ անգիտանամ, եթէ ամենայն թագաւորութիւն երկրաւոր անցաւոր եւ փոփոխելի է, այլ առաւել մերս եղեւ արքայութիւն, զի անցեալն ոչ է ի միջի, եւ ի ներկայս չիք, եւ ապագային ոչ պատահիմ, բայց զփափագս ձեւանալով լնում եւ զյարմարութիւն առաջարկութեանս ամբողջ պահել փութամ։
Յաղագս որոյ թողութիւն մեզ յայսոսիկ լիցի ի հաւաստի տեսողաց, զի պատրաստ եմ յանխուզ պարսաւողաց զբամբասանս ժողովել, եւ ի նոցունց եւս, թէ ի դէպ իցէ եւ ոչ կամիցին թողուլ ազատս։
[Գ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՐՑ ԱՆԱՊԱՏԱՑ ԵՒ ՆՈՑՈՒՆՑ ԵՂԲԱՐՑ
Կարգ ոգւոց դատաստանաց եւ հրահանգ բարեաց ի սրբոյն, բաւականապէս եղբարց եւ նոցունց հարց, եդեալ է ի Բարսղէ։
Բայց չափաւորապէս եւ մարմնատեսակ աւրինաց դատաստանի զնշանակս յաւելումք հարկաւորապէս, զի ոչ այժմ ամենեցուն է ըստ հրամանի նորին վարիլ։
Նաեւ ոչ հեռի ի դիտաւորութենէ սահմանի սրբոյն ինչ ընդ միտ ածել իշխեմք, այլ յարմար նորին վարիմք շաւղաւք։
Եւ արդ, սկսցուք այսպէս։
Զի թագաւորաց եւ իշխանաց, միանագամայն եւ ամենայն հաւատացելոց շինել վանս ոչ յաղագս մարմնաւոր ինչ յուսոյ է, այլ մանաւանդ՝ հոգեւոր, յաղագս այնորիկ ոչ պարտի ժառանգութիւն լինել։
Զի որ յառաջնումն հայր եղեւ եղբարց, թէ՛ յիւր շինեալ տեղի եղբարց եւ թէ՛ յայլոց, եւ բարիոք առաջնորդէ, անդատաստան է փոփոխել, ապա թէ հակառակ ինչ գործէ, երկու եւ երեք վկայիւք հարկաւոր է փոխել։
Եւ եթէ իւրովք ընչիւք ոք գայ յառաջնորդութիւն եղբարց, զառաջին ինչսն վանացն գրով եւ վկայիւք արժան է ի նա տալ։
Եւ եթէ պատահի թողուլ եւ զոր եբերն ոչ կամիցի թողուլ յեկեղեցին, իշխան լիցի առնուլ զիւրն, եւ զոր ինչ յանուն եկեղեցւոյն տուեալ եղեւ, անդէն թողուլ։
Իսկ զկնի մահու հարց մի՛ լիցի իբր ժառանգութիւն առնուլ ազգատոհմին զառաջնորդութիւն եղբարց, եթէ ոչ կամիցին եւ չիցէ ի դէպ։
Ապա թէ հաճելի հարց շաւղաւք իցեն ազգայինքն, եւ եղբարքն կամիցին, բարիոք է նոցա լինել, քան աւտարացն, իբր գիտակք իւրոցն վարուց, ըստ այնմ՝ փոխանակ հարց եղիցին որդիք։
Ապա թէ չիցեն ազգայինքն յարմար, հարկաւորաբար ընտրիցին յայլ եղբարցն՝ բարիոք հովուել ի կամս Աստուծոյ։
Արտաքոյ իրաւանց է իշխանաց կաշառաւք առաջնորդ եղբարցն կացուցանել, զոր նոքա ոչ կամիցին, եւ ըստ դատաստանի է ելանել եղբարցն, մինչեւ ըստ կամաց նոցա ընտրիցի լաւն։
Բայց հասարակ լիցի կամքն, եւ եպիսկոպոսունք եղիցին այդոցիկ կարգիչք, եւ մի՛ ոք յաշխարհական կարգաց։
Եւ քանզի են ի գործոց ի վանս առաւել աշխատելի, եւ ամենեցուն մի է դիտաւորութիւն՝ յոյս կենացն յաւիտենականաց, բայց եթէ կարճամտաբար ոք ոչ զամենայն հոգեւորականին թողցէ հատուցման, տացի ինչ առաւել նմա, զի մի՛ ի պատճառս այնմիկ նուազութիւն ինչ եղբարցն լիցի։
Եւ թէ այդոցիկ տրտունջ իցէ, դատաստան լիցի տրտնջողին առնել զգործն։
Եւ զայս արտաքոյ կանոնի կամաց սրբոյն եդաք Բարսղի՝ կարճամտելոցն աղագաւ։
Բայց զանաւթ ինչ ի գործեացն վնասել, որք մերձ գործաւորքն չիցեն, դատաստան լիցի վնասողին զնա ստանալ։
Այդոքիկ դատաստանի աղագաւ սակաւուք եդաւ ի պատճառս բարեկարգութեան։
Այլ սահմանք ամենատես ուղղութեանց սրբոց ցուցեալն բաւականասցի։
[Դ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՑ
Եւ վարդապետք եղիցին ըստ իրաւանց նախակրթեալք Հին եւ Նոր կտակարանաց եւ կանոնական հրամանաց։
Յերկուց եւ յերից վարդապետաց կոչեսցին ի պատիւ հրամանի, թէ եւ պատահի միոյ աշակերտիլ։
Եւ եթէ զկամս եպիսկոպոսի եւ կամ եւս առաւել զհայրապետի ընդ իւրեանս առնուցուն, նաեւ՝ զիշխանի, բարիոք եւս գործիցեն, ապա թէ ոչ՝ ըստ աւրինացն յերկուց եւ յերիցն հաստատեսցի։
Իսկ ի միոջէ զկարգեալսն եւ անձամբ զընտրեալսն իրաւունք կայցէ դատաստանի լռեցուցանել։
Այլ ըստ աւրինացն զկարգեալսն պատուել, իբրու զի երկրորդ է ըստ մարգարէական շնորհին, զի աշխատութեամբ առաքելոցն հաղորդի եւ շնորհաւք՝ մարգարէիցն, ուստի եւ բանիւ ընտրեալ կոչի։
Իսկ նախակրթեալք ի միոջէ վարդապետէ եւ ամբարտաւանեալք՝ յայլմէ առնուցուն պատիւ հրամանի՝ արհամարհելով զիւրն, իրաւունք լիցի դատաստանի՝ ի նմանէ զուսեալն երկրորդել, եւ կամ զղջացեալ արժանաւոր ապաշխարութեամբ՝ իւրոյն հրամանաւ վերստին ուղղիցի։
Եւ կոչողն առանց կամաց իւրոյն վարդապետի, հատուսցէ պատիժս՝ անզեղջ եղեալ, եւ զղջացեալ ի դէպ ապաշաւանաւք՝ թողութիւն առցէ յայնմանէ, զոր քամահեացն՝ զնորայն առանց նորուն հրամանի կոչել յառաջ։
Եւ եթէ պատահիցի վարդապետի զոք կապել յաշխարհականաց եւ կամ յեկեղեցականաց, այլ ոք վարդապետ մի՛ լուծցէ. թէ ախտաւոր իցէ եւ կամ տգիտութեամբ՝ միջնորդ լիցի ուղղել զիրաւացին՝ անեպեր, առանց հակառակելոյ, եւ թէ ոչ անսասցէ՝ կապիցի փոխանակ կապելոյն, մինչեւ զղջասցի։
Ապա եթէ իրաւացի իցէ, եւ ոչ անսասցէ այլ ոք նմա, դատաստան լիցի՝ եւ նա ընդ կապելոյն կապիլ, մինչեւ զղջասցի՝ եթէ ի տգիտաց եւ յամբարտաւանից իցէ, եւ եթէ ի վկայելոց՝ առաջի նորա զպատճառ կապանցն ցուցցէ եւ ի նա թողեալ զպատասխանին՝ անպարտ լիցի։
Եւ եթէ պատահի ի միում եղբայրանոցի երկու լինել վարդապետ եւ կամ աւելի եւս, զմի, որ յառաջադէմն իցէ, ինքեանց գլուխ եւ աւագ կոչեսցեն՝ ըստ հրամանի առաջնորդաց, զի բարեկարգութիւն եւ ի նոսա իցէ, եւ մի՛ պատճառ տայցեն գայթակղութեան՝ իւրաքանչիւր զգահերիցութիւն խնդրելով։
Եւ թէ իւրաքանչիւրքն զոյգ կարծիցին, զոր չէ հնար համեմատել զշնորհսն, առաւելեալն տարցի զպատիւն, եւ ըստ հրամանի նորա այլքն զտաւնս զարդարիցեն բանիւ, նաեւ զայլ եւս զհարկս բանից։
Եթէ ոք ընդվզեալ լուծցէ զսահման կարգին, դատաստան լիցի միաբանութեամբ եղբարցն՝ ելանել նմա։
Իսկ զաշակերտս միմեանց, առանց գրոյ եւ կամաց ինքեանց, մի՛ առցեն. ապա եթէ քամահելով առցէ, դատաստան լիցի՝ որքան ուսեալ իցէ ի նմանէ, վերստին նա ուսցի, եւ նա ուսուսցէ, եւ կամ զղջացեալ՝ կամաւք նորա կացցէ, եւ նա ընկալցի։
Իրաւունք են աւագ վարդապետի ընդ հայրապետի եւ ընդ եպիսկոպոսի ի վիճակ ելանել ըստ նոցա կամացն, եւ կամ այլ ոք՝ ըստ կամաց երկոցունց, զի մի՛ արտաքոյ կանոնաց յեպիսկոպոսէ գործիցի ինչ, զի եւ եպիսկոպոսն միաբանութեամբ վարդապետին զիւրաքանչիւր զկարգն գործիցէ։
Եւ եթէ այսմ ոչ անսասցէ ոք ի վարդապետացն, ըստ դատաստանի եպիսկոպոսին եւ առաջին վարդապետին ելցէ ի միաբանութենէ նոցա։
Այլ զայնոսիկ, որ հանդերձեալ իցեն կոչիլ յաստիճան հրամանի, զհամար ուսման գրոցն արժան է պահանջել, թէ ո՞ւր եւ կամ յումէ՞ զտառս զիւրաքանչիւր ընթերցաւ ուսմամբ։
Եւ այս առ այն լիցի, զոր ի բազումս շրջեալ՝ անգիտանամք ուսման, զի մի՛ պատրեալ անկատարս զպատիւ առեալ՝ բազում վնասս խակութեամբն գործիցեն։
Եւ այդ իրաւունք նոցա կացցէ, բայց համաւրէն ընտրութիւն լիցի։
Մի՛ ինքեանց կամաւ գալ յառաջ, այլ զյառաջադիմութիւն նոցա, եւ զերկիւղ, եւ զբարիոք շինել զոգիս ինքեանց, եւ զայլոց տեսեալ՝ հարկաւորիցեն, շարժեալք ոգւով՝ անստգիւտ մտացն խղճիւ կոչիցին ի սպասաւորութիւն բանին։
Այլ վաղվաղկոտացն իրաւունք լիցի եւ այնոցիկ, որ զայլս աղաչիցեն ի պատիւ ելանել բանին, լռել մինչեւ յախտիցն նախ բժշկիցին, զի մի՛ հիւանդք ոգւով զբազումս ախտացուսցեն. եւ այդ իրաւացի է դատաստան նոցա։
Այլ ոչ անվիճակս զնոսա իրաւացի է յամենայն տեղիս արձակել, այլ եթէ ի գաւառի իւրեանց կամիցին եւ եթէ յայլում պանդխտանալ, եպիսկոպոսաց միաբանութեամբ եւ հրամանաւ լիցին՝ շրջելով բարեկարգութեամբ. այդոքիկ վկայելոցն լիցին։
Իսկ զաննշան շրջողսն, եւ զաւշաքաղս, եւ որք կամիցին ցուցանել զանձինս հետաքնինք առ ամենայնս գնալով, մշակք եղեալք որովայնի եւ այլոց ախտից, բանավաճառք եւ վկայելոց պարսաւադէտք, զայնպիսիսն լռեցուսցեն իրաւացի դատաստանաւ՝ առեալ ի ձեռանէ զգաւազանն եւ տացեն ցուպ շրջողութեան։
Եւ եթէ պատահի հիւրութեամբ երթալ վարդապետի յայլ վանս, ուր վարդապետ իցէ, մի՛ առանց մեծարանաց վարդապետի տեղւոյն խաւսեսցի, այլ զի նա նախ ըստ տեղւոյն սովորութեան խաւսիցի, եւ ըստ ամենեցունց հարկի՝ հիւրն։
Եւ եթէ վկայեալ ոք իցէ հիւրն, եւ բնականն նախ նմա կամիցի, ըստ կամաց նորա խաւսեսցի. սակայն մի՛ յաճախիցէ եւ զասպնջականն ամաչեսցուցէ, եւ յիւրոցն զնա քամահել տացէ։
Ապա եթէ զսահմանս զայս լուծցէ եւ յանդգնութեամբ անաղերս խաւսիցի, դատաստան լիցի՝ անպատիւ զնա ի բաց դարձուցանել։
[Ե]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ
Եւ մի՛ լիցի քահանայից ժառանգութիւն առնել զժողովուրդն, որպէս տեսանեմք, զի եւ դստերաց ի բաժինս տան ժառանգութեան զգինս արեանն Քրիստոսի։
Դատաստան լիցի յեպիսկոպոսաց յայնպիսեացն առնուլ զհաւտն Քրիստոսի եւ տալ ի ձեռս այնոցիկ, որ Տեառն զտէրունիսն հովուիցէ, եւ պատասխանել նոցա իրաւամբք, եթէ զոր սրով քո գերեսցես եւ գնով քո գնեսցես՝ զնոսա կալցես քեզ ժառանգութիւն եւ մի՛ զչարչարանաւքն Քրիստոսի փրկեալսն. եւ եթէ յանդգնի՝ լռեցուցանել եւ ի քահանայութենէ։
Եւ թէ պատահի ժողովրդականաց փոփոխել բնակութեամբ, այնմ քահանայի լիցի ի հաւտս, ուր եւ բնակիցի, եւ մի՛ առաջինն յաղագս այնորիկ հակառակիցի, զի մի է աւրինակ հովուութեան ընդ ամենայն տեղիս ուղղափառաց. զի այդոցիկ դատաստան լիցի՝ զժամանակ առաջնոյ քահանային առաջինն Տեառն տալ համար եւ զվերջնոյն՝ վերջինն։
Եւ թէ այդմ հակառակին, իբր անբան ոչխարաց ի վերայ ագահիլ, իրաւացի է լռել եւ ի քահանայութենէ հակառակողին։
Այլ այնոցիկ, որ ոչ ունին զպատիւ քահանայութեան եւ հարկիւ զժողովուրդ Տեառն ստանան, դատաստան լիցի՝ կա՛մ քահանայանալ եւ կա՛մ լռել ի չար սովորութենէն, եւ եթէ ոչ հնազանդին իրաւանց, որոշեսցին յեպիսկոպոսաց, մինչեւ զղջասցին։
Իսկ քահանայից վանականաց ոչ է պարտ ժողովրդականաց լինել հովիւ, այլ կրաւնաւորութեան, զոր ընկալան, պարապիցին եւ զհասս ի ժողովրդենէն ըստ սահմանի կանոնաց սրբոյն կալցեն Սահակայ։
Բայց զհոգեհանգիստ ի վանս առնել ոչ է ըստ աւրինաց դատաստանի գրոց, զի մսակերութիւն ի վանս կուսանաց ոչ է, բայց եթէ զենմունս յաշխարհի առնիցեն, եւ մասն ի վանս, իբրեւ վայել է նոցա, տարցեն։
Իսկ եթէ յաղագս անձեռնհասութեան եւ կամ յաղագս յուսոյ ի վանս տարցեն եւ արտաքոյ գրոց դատաստանաց մսակերութիւն անդ աշխարհականաց առնիցեն, մի՛ լիցի հակառակիլ քահանայից աշխարհի յաղագս այսոցիկ, զի ոչ է դատաստան աւելի քան զկարն պահանջել կամ զյոյս հատանել, զի այլոց անկարգութեան պարտին վրէժխնդիր լինել եւ ոչ յաղագս այսոցիկ։
Եթէ աղ ոք յաշխարհականաց ի տան իւրում աւրհնել տացէ, յաղագս անհնազանդութեան իւրում քահանային, այլում քահանայի եւ նմա զմորթ եւ զերի տացէ, դատաստան լիցի՝ իւրում քահանային կրկին տալ, եւ լուծիչ իրաւանց քահանայն արժանապէս դատ առցէ յեպիսկոպոսաց։
Այլ եթէ յաղագս յուսոյ ընտրելոց եւ կամ առ ի չգոյէ մերձ իւր քահանայի ի տանն արասցէ եւ զմորթ եւ զերի յիւր տացէ յեկեղեցի, մի՛ լիցի ինչ դատ նմա։
Եւ եթէ ժողովրդական ոք արհամարհէ զքահանայ իւր նախատելով, եւ կամ յանդգնի եւ կամ հարկանէ, դատաստան է իրաւամբք հատանել զձեռն։
Բայց եթէ յոյժ զղջմամբ առաջի անկանիցի եւ աղաչիցէ ապաշխարել, ներեսցէ նմա։
Եւ քահանայ եթէ յաղագս անձին խնդրելով վրէժ զոք կապիցէ ըստ որում եւ իցէ պատճառի, զանձն մանաւանդ դատապարտէ, բայց եթէ յաղագս վրէժխնդրութեան աւրինաց Տեառն իցէ, եւ ի զղջանալն ներիցէ ցաւակցաբար ապաշխարել։
Իսկ եթէ յաղագս անձին վրէժխնդրութեան ոչ ներէ ապաշխարողին, դատաստան լիցի յեպիսկոպոսաց՝ կապել զնա, մինչեւ զղջացեալ՝ թողցէ զղջացելումն։
Բայց սակայն որ կապեցաւ, թէ՛ իրաւ, թէ՛ անիրաւ, ընդ կապանաւք է, մինչեւ զղջացեալ թողցէ։
Այլ ամենայն դատաստան ի գրոց ցուցեալ է քահանայից։
[Զ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ, ՈՐՔ ԱՆԿԱՐ ԳՈՆ ԼՈՒԾԱՆԵԼ ԶԿՈՒՍՈՒԹԻՒՆ
Յարմարումն առն եւ կնոջ ըստ պատշաճի ցուցեալ է՝ ժամանակաւ երէց լինել առն, եւ կրսեր՝ կնոջն, որպէս ի ստեղծմանն ցուցաւ նախաստեղծիցն, զի ամենայնիւ իշխան լիցի այրն ի վերայ կնոջն, որպէս յայլսն, նմանապէս յամուսնանալն։
Եւ եթէ պատահի ամուսնութեամբ ոչ տիրել կնոջ առն, ըստ հրամանի կանոնաց ի միասին զժամանակն կացցեն։
Եւ թէ դատաստան լիցի բաժանմանն, զամենայն զկնոջն զինչսն զբերեալն ի տուն առն՝ տացէ ի ձեռն կնոջն եւ արձակիցէ լինել առն այլում։
Եւ զի թէպէտ ոչ ըստ կանոնաց առաջնոցն է, այլ ըստ վերջնոցն, այնպէս թողացաւ։
Բայց մի՛ լիցի յաղագս այսորիկ տուգանք առն, զի ակամայ է ախտն. եւ ամենայնն տացի, բայց ի հանդերձիցն, զոր արարաւ երկոցունցն ի հարսանիսն։
Եւ եթէ անասուն բերեալ իցէ, զգլուխն տացեն եւ զաճն յերկուս բաժանիցեն՝ յաղագս աշխատելոյ ի պահելն։
Եւ ծախք եւ միմեանց ազգականաց ընծայք մի՛ յիշեսցին։
Զայսոսիկ իրաւունս հաճոյս վարկաք դատաստանի, զի որպէս ոչ տիրէ ամուսնութեամբ կնոջն, մի՛ լիցի իշխան ընչից նորա։
Սակայն հաւանութեամբ եւ ըստ կամաց առն լիցի այլում առն, եւ այրն կին արասցէ ամուսնացեալ։
[Է]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԴԱՐՁԵԱԼ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ, ԵԹԷ ՊԱՏԱՀԻ ՄԻՈՅՆ ԱՅՍԱՀԱՐԻԼ, ԿԱՄ ԱԽՏԱՆԱԼ ՈՒՐԿՈՒԹԵԱՄԲ, ԿԱՄ ԲՈՐՈՏՈՒԹԵԱՄԲ, ԵՒ ԿԱՄ ՀԻՒԱՆԴՈՒԹԵԱՄԲ ՅԵՐԿԱՐԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ, ԿԱՄ ՀԱՇՄՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ՈՐ ԻՆՉ ՆՄԱՆ ՍՈՑՈՒՆՑ
Եթէ պատահի առն եւ կամ կնոջ այսահարիլ, քննել արժան է. եթէ յառաջ քան զ՚ի միասին գալն իցէ եւ ծածկեցաւ խաբէութեամբ ի ծնողացն կնոջ, ի տունս իւրեանց առցեն եւ զընծայս ուխտից եւ զայլ ծախս պիտոյից ինքեանք հոգասցեն եւ մի՛ այրն, զի ոչ ի տան առն, այլ կանխաւ ի տան իւրեանց ախտացաւ։
Զայդ յամենայնսն ըստ սահմանի կանոնաց արասցեն։
Եթէ բժշկիցի, յայր իւր դարձեալ տացի, եթէ անսասցէ այրն, ապա եթէ ոչ՝ իշխան լիցի։
Ապա եթէ ի տան առն լեալ ախտն իցէ, այրն ըստ ցուցմանդ հոգասցէ մինչ ի սահման բժշկութեան։
Ապա եթէ անբժշկելի զկնի եւթն ամին իցէ, ըստ հրամանի վերջնոցն կանոնաց արձակիցի յառնէն ի տուն հաւր իւրոյ հանդերձ իւրովք ընչիւք, եւ այրն այլ կին արասցէ։
Եւ եթէ մանկունք իցեն, առ իւր այրն կալցի եւ ըստ կարի զկեանս եւս հոգասցէ կնոջն, սակայն թողութեամբ ի կնոջէն եղիցի, եւ ապա առցէ այլ կին։
Իսկ եթէ ի տան հաւր իւրոյ եղեալ իցէ ախտաւոր, իշխան լիցի այրն ի լնուլ սահմանի բժշկութեան եւ ոչ բժշկիլ, եւ նախ քան զսահմանն առանց կամաց կնոջն առնուլ այլ կին։
Եւ իրաւունք դատաստանի բաժանմանն նոյն լիցի, որ եւ յառաջագոյն անկարողացն ասացաւ։
Իսկ եթէ առն պատահիցի ախտն ի դիւէ. եթէ նախ քան զպսակն առնուլ, իշխան լիցի կինն մնալ սահմանի բժշկութեան եւ կամ ոչ մնալ, եւ թէ յետ պսակին՝ համբերել բժշկութեան սահմանին արժան է, եւ ըստ հրամանի առն լիցի այլում։
Այլ թէ լիցի ուրկութիւն կամ բորոտութիւն, այսոքիկ ախտք դժուարաւ ծածկին։
Եթէ գիտելով յանձն առ կարծեաւք բժշկութեան, իբրու զի չէր տարածեալ ախտն, պարտապան է ամենայնի բառնալ եւ ոչ իշխան է թողուլ, ապա թէ զղջացեալ կինն թողութիւն առն արասցէ առնուլ կին՝ առցէ։
Նման այսմ լիցի, եթէ ի տան առն ախտն եղեալ իցէ։
Իսկ եթէ խորամանկեալ գողացան ծնողքն, իշխան է այրն թողուլ զկինն եւ առնուլ այլ ըստ իւրոց կամացն։
Եւ իրաւունք դատաստանի այս լիցի. գիտելով զախտն յառնուլն եւ ի տան առն ախտանալն, մինչ ի մահ զկեանս նոցա հոգասցեն եւ զինչսն բաժնի անդրէն դարձուսցեն, իսկ ծածկելով ծնողացն՝ ինքեանց հոգքն լիցին իւրեանց ընչիւքն։
Ապա թէ առն պատահիցի ախտն. եթէ նախ քան զպսակն կարծեաւք առողջութեան եւ եթէ զկնի պսակին, ոչ է իշխան կինն առնուլ այր, բայց եթէ կամաւք առն, ապա եթէ խաբէութեամբ ծածկեալ իցէ, իշխան է կինն առնուլ այր արտաքոյ կամաց նորա։
Եւ եթէ պատահիցի յերկար եւ անբժշկելի հիւանդութիւն, եւ կամ հաշմութիւն, եւ կամ այլ ինչ, որով անկար գոյ կնութեան, ի տան առն պատահեալ՝ ոչ է իշխան թողուլ այրն։
Ապա եթէ խղճացեալ կնոջն՝ հրաման տայցէ առնն առնուլ կին՝ առցէ եւ զկեանս նորա հոգասցէ եւ զինչս նորա ի ձեռս նորա տացէ, ըստ դատաստանի իրաւանց։
Նոյն եւ պատահման առն լիցի, եւ ըստ հրամանի առն՝ լիցի այլում կինն։
[Ը]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ ԳԵՐԵԼՈՑ
Եթէ ի տանէ առն մատնիցի ի գերութիւն, յառնէն միայնոյ գնեսցի, եւ թէ ի տանէ ծնողացն՝ յերկուցն, յորժամ ոչ ըստ կամաց առն անդ իցէ։
Եւ այդ լիցի այդմ դատաստան։
Բայց ժամանակն անսալոյ՝ կանոնացն լիցի. զի եթէ ոչ գտցէ մինչեւ ցեւթն ամն շրջեալ, կին առցէ կամաւք ծնողաց կնոջն գերելոյ, եւ զինչսն անդէն դարձուսցէ զտուեալն ի բաժնի։
Եւ առն գերելոյ նոյն լիցի՝ առնուլ այր կնոջն ըստ սահմանի ժամանակի։
[Թ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ
Յորժամ դիւական ախտիւ զմիմեանս այր եւ կին ատիցեն առանց շնութեան պատճառի, եթէ նախ քան զամուսնութիւն իցէ սկիզբն ախտիցն եւ յառնէն իցէ, եւ ոչ կամիցի յարմարիլ ընդ նմա, սահման բաժանման այսահարացն լիցի։
Զկնի բազում խրատու եւ յանդիմանութեան քակտիցին, եւ ըստ կանոնաց դատաստանի այրն ոչ իշխէ առնուլ կին, եւ կինն լիցի առն՝ տանելով զիւրն բաժին եւ յերից զմինն՝ յառնէն, իբր զի անարգեաց զպսակ նորա։
Նոյն դատաստան կացցէ, թէ կնոջէն իցէ, եւ ոչ իշխէ առն լինել, բայց եթէ խղճացեալք միմեանց հրամայիցեն։
Բայց հրամանաւ եպիսկոպոսին լիցի միմեանց ներելն, յորժամ ի դէպ եւ հաճոյ Տեառն կարծիցէ զներելն։
Այսպէս յամենայնսն լիցի ի կամաց առաջնորդին միմեանց հրաման տալն, զի առաջնորդքն եւ ոչ նոքա միմեանց իշխեն։
Իսկ տուգանք եւ ապաշխարութիւն ցուցեալ է ի կանոնաց։
Իսկ եթէ զկնի ամուսնութեան եւ որդիս ծնանելոյ ախտն իցէ, ըստ վերագոյն սահմանին խրատիւք եւ յանդիմանութեամբ բազում՝ մեկնիլն լիցի, եւ զկէս ընչիցն կնոջն տացէ, իբր զի միացեալք էին, եւ ոչ իշխէ, բայց եթէ ըստ հրամանի կնոջն, առնուլ կին։
Եւ եթէ ըստ իւրոց կամացն որում ակն եդեալ իցէ եւ առնուցու, կանոնքն զայդոցիկ ցուցին զդատաստան, եւ զտուգանս, եւ զապաշխարութիւն։
Իսկ եթէ ի կնոջէն իցէ մեկնիլն անպատճառ, յերիցն զմին մասն յիւրոց ընչիցն առն թողցէ եւ մի՛ լիցի առն այլում, բայց եթէ ի հրամանէ առնն։
[Ժ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՇՆԱՑՈՂԱՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ
Եթէ չար յայսոսիկ ախտս գտցի կին ուրուք, իշխան լիցի այրն արձակել զնա ըստ հրամանի Տեառն։
Եւ զի ոչ թողացուցանէ զարձակեալ առնուլ, զի ընդ առն հաշտեսցի, ըստ առաքելոյ, եւ կամ անայր մնասցէ, վասն որոյ զղջանալով կնոջն՝ իշխան լիցի դարձեալ առնուլ, եւ այդ առանց բանի պոռնկութեան։
Նոյն իշխան լիցի շնացող կնոջ այր ի զղջանալն առնուլ զնա եւ կամ ոչ։
Իսկ կին ոչ լիցի առն, ըստ դատաստանի կանոնաց, բայց այր իշխան է առնուլ կին, եւ կին առն լիցի ըստ հրամանի առն։
Եւ կին ոչ իշխէ ի շնացող առնէ ելանել, բայց վասն խրատու առ ժամանակ մի մեկնիլ։
Իսկ բաժանման յեղանակ ընչիցն նոյն լիցի, որ վասն ատելութեան գրեցաւ։
[ԺԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՄԼՈՑ ԱՐԱՆՑ ԵՒ ԿԱՆԱՆՑ
Ամուլ գտեալ կին ուրուք՝ մի՛ լիցի յաղագս այնորիկ արձակել զնա, զի Արարչին է զբնութեան տալ զծնունդն։
Փորձելի է, զի թէ ի ցաւոց իցէ՝ բժշկաւք աւգնեսցի, եւ թէ չիցէ ըստ այսմ, բաշնալի է զբնաւորական ամլութիւնն։
Ապա եթէ յաղագս անժառանգութեան տեսանիցէ զայրն տրտմեալ եւ ցաւակցեալ, ըստ աւրինակին Աբրահամու եւ Սառայի, տացէ համարձակութիւն առնուլ կին՝ առցէ. բայց մի՛ լիցի զամուլն եւ զծննդականն ի միասին պահել։
Նոյնպէս, թէ առն իցէ անծնունդ լինել, արասցէ։
Իսկ սահման ժամանակին առաւել քան զանկարողացն լիցի, եւ մի՛ նուազ։
Եւ եթէ կինն այլում ոչ կամիցի լինել, զկեանս, իբր այրութեան յայլում տան, մինչ կենդանի է, հոգասցէ եւ զինչս բերեալ զկնոջն դարձուսցէ։
Իսկ եթէ կանխաւ գիտասցէ զամլութիւն եւ տռփանաւք առնուցու ցանկութեամբ, մի՛ լիցի մինչեւ ի մահ մեկնիլ։
Զայդ ճշմարիտ կարծեմ դատաստան։
[ԺԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԹԷ ԸՍՏ ՈՐՈ՞Ց ՊԱՏՃԱՌԱՑ ԵԼՑԷ ԿԻՆ ՅԱՌՆԷ
Յորժամ կին զառն զչար ախտ գիտասցէ զարուագիտութեան, եւ կամ զանասնագիտութեան, եւ կամ ընդ այլազգիս պղծիցի, իշխան լիցի ելանել, ապա եթէ զղջացեալ՝ զհայր խոստովանութեանն հաւատացուսցէ եւ նովաւ՝ զկինն, մի՛ ելցէ։
Բայց զապաշխարութիւն եւ զմիջոց սահմանին մեկնելոյն ի կնոջէն ցուցցէ հայր խոստովանութեանն եւ այնպէս խրատեալ զմիաբանութիւնն հաստատիցէ։
Իսկ եթէ մի անգամ եւ երկիցս զայս արասցէ եւ ի նոյն կացցէ ախտ, ելցէ իրաւամբք դատաստանի՝ զկէս ընչիցն տանելով յառնէն։
[ԺԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԹԷ ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՃԱՌԱՒ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԹՈՂՑԵՆ ԱՅՐ ԵՒ ԿԻՆ ԵՒ ԸՆԴ ԱՅԼՈՒՄ ԶՈՒԳԻՑԻՆ, ԵՒ ՊԱՏԱՀԻ ՄԵՌԱՆԵԼ ԸՆԴ ՈՐ ԶՈՒԳԵՑԱՒ, ԵՒ ԱՌ ՄԻՄԵԱՆՍ ԴԱՐՁՑԻՆ
Եթէ կին ատելութեամբ յառնէն մեկնեսցի եւ այլում լիցի, եւ պատահի մեռանել զոր էառն, եւ հարկաւորաբար յառաջինն դարձցի, իբր զի չիցէ առեալ այրն այլ կին, կալցէ զնա զղջացեալ, զոր չէր արժան լինել առն այլում եւ եղեւ, թէպէտ եւ իշխան է չառնուլ, զի ի կնոջէն իցէ պատճառն մեկնելոյ, սակայն շահելոյ աղագաւ զոգի նորա՝ առցէ։
Սոյնպէս թէ առն պատահի առնուլ այլ կին, եւ մեռցի զոր էառն, եւ զղջացեալ դարձցի յառաջինն, իբր զի այլում չիցէ լեալ կին, առցէ, եւ հաւանեսցի նմա կինն յաղագս զղջմանն եւ ապաշխարութեանն աւրինակի երկուցն։
Իսկ եթէ զկնի մեկնելոյն ի միմեանց այրն կին առցէ եւ կինն՝ այր, եւ մեռանիցի կին առն եւ այր կնոջն զոր առին, եւ զի այլ պսակ ոչ է նոցա, հարկաւորեալք դառնան առ միմեանս, որ պատճառ մեկնելոյն եղեւ՝ զապաշխարութիւն նմա տալով, միաւորեսցին։
Եւ եթէ այր կնոջն մեռանիցի, եւ կին առն կենդանի իցէ, եւ կինն իցէ պատճառ մեկնելոյն եւ հարկաւորաբար զղջացեալ զայրն խնդրէ, չէ արժան առնուլ զնա առնն ըստ իրաւանց, մանաւանդ թէ մանկունք իցեն, եւ այլ այր ոչ հասանիցէ կնոջն, ապա եթէ հասանիցէ՝ իշխան լիցի այր զհարկիւ զղջացեալ կինն առնուլ եւ կամ ոչ։
Նմանապէս՝ եթէ կին առն մեռանիցի։
[ԺԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԵԹԷ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ԿԱՄ ՅԱՂԱԳՍ ԱՅԼՈՅ ԻՐԻՔ ԱՅՐՆ ՅԱՄԻՑԷ, ԵՒ ԿԻՆՆ ԱՅԼՈՒՄ ԼԻՑԻ
Յորժամ այր վասն պատճառի իրիք եւ կամ յաղագս վաճառի ի ճանապարհ երթեալ յամիցէ, անսալ արժան է կնոջն։
Ապա եթէ համբաւ չար գայցէ մահու եւ այլոց կորստեան, մի՛ լիցի այլում առն մինչեւ ստուգիցէ, թէ եւ յամել հասանիցէ ամս բազումս։
Ապա թէ եւ հաւաստի յաղագս մահուան բանն, մինչեւ յեւթն ամ մի՛ առցէ այր, ըստ սահմանի գերելոցն։
Իսկ եթէ նախ քան զսահմանն առն լիցի եւ կամ քան զստուգելն, եւ գայցէ այրն, իշխան է առնուլ զկին իւր, թէ եւ այնմ առն պսակ ոչ իցէ, եւ մանկունք իցեն։
Ապա եթէ ինքեան պսակ իցէ եւ հաւանիցի աղաչողաց, կամք իւր են հնազանդիլ կամ ոչ։
Ապա եթէ զկնի սահմանին եւ ճշմարիտ կարծեաւք սուտ մահուանն գայցէ, մի՛ առցէ զկին իւր, թէ ինքեան պսակ իցէ եւ այնմ առն չիցէ. ապա թէ այնմ առն իցէ եւ իւր չիցէ՝ առցէ, թէ եւ մանկունք իցեն։
Իսկ եթէ այնմ չիցէ եւ ոչ իւր, եւ յայնմանէ մանկունք իցեն, մի՛ առցէ, զի զկնի սահմանի դարձաւ։
Ապա թէ այսմ ոչ անսասցէ, հարցեալ զկինն՝ զոր ախորժէ՝ նմա լիցի, զի թերեւս այդպէս հակառակութիւնն լիցի լուծեալ։
Եւ պատշաճ յաղագս երիտասարդութեանն տեսեալ ի նա յանգեցուսցեն յերկուցն, եթէ անսան։
Զայդ տեսաք յաղագս այդոցիկ իրաւացի դատաստան։
Իսկ եթէ յամեալ այր յաշխարհ հեռի, թէ՛ վաճառականութեամբ եւ թէ՛ այլով պատճառաւ, եւ կին անդ առնուցու, եւ թէ չյամեալ արասցէ, կին նորա մի՛ լիցի առն այլում մինչեւ ցեւթն ամ, գուցէ զղջացեալ գայցէ։
Ապա թէ զկնի այնորիկ, իբր ստուգէ զամենայն ի ձեռն քահանայից, լուծցի յաւրինաց առն եւ այլում լիցի։
Այլ մի՛ նախ քան զայսոսիկ այլով պատճառաւ առն լիցի, թէ եւ յամել հասանիցէ բազում ամ, զի պատահի քսան ամ յամել նոցա, աւելի եւ պակաս. ստուգիւ եւ փորձիւ լիցի։
Իսկ եթէ զկնի սահմանի գայցէ, յորժամ առն լեալ իցէ կինն. մի իշխեսցէ առնուլ զնա ըստ դատաստանի, զի անարգեաց զպսակն աւրհնութեան։
[ԺԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԵԹԷ ՄԻՇՏ ԿԱԳԻՑԻ ԱՅՐ ԸՆԴ ԿՆՈՋ ԱՆԱՐԳԵԼՈՎ, ԵՒ ՀԱՐԿԱՆԵԼՈՎ՝ ԲԵԿԱՆԻՑԷ, ԿԱՄ ԽԼԻՑԷ ԿԱՄ ԽԵՂԻՑԷ
Եթէ դիւական ախտիւ լցեալ այր զկին իւր անարգէ նախատանաւք միշտ, եթէ խորթք իցեն եւ այնորիկ աղագաւ մոլի, դատաստան լիցի. թէ յառաջնումն յանձին կալաւ զնոսա, համբերել պարտի, ապա թէ ոչ՝ յազգ դարձցի կնոջն։
Իսկ եթէ յաղագս ժանդ բարուց գործէ, բեկանէ կամ խլէ, դատաստան նոյն լիցի, որպէս աւտարացն՝ հատուցանել զտուգանս, որոց կնոջն են, եւ կրկին լիցի, զի մի՛ իբրեւ զհարճս կալցին, այլ իբրեւ զմարմին ինքեանց. եւ այդ՝ յորժամ զղջասցին։
Իսկ եթէ ի նոյն յամառութեան կացցեն, երկիւղ է՝ մի գուցէ հարեալ սպանցէ, յետ բազում խրատու եւ յանդիմանութեան մեկնեսցի, զի Տէր իսկ ասաց. Մովսէս վասն խստասրտութեան ձերոյ ասաց թողուլ զկանայս ձեր։
Եւ զի մի՛ լոկ պատճառաւ խստասիրտք լիցին, յաւել՝ զառանց բանի պոռնկութեանն։
Եւ զի յԱւրէնսն հրամայեցաւ թողուլ, զի մի՛ գործիցի մահ։
Եւ ի Տեառնէ նորին աղագաւ ասացաւ, զոր եւ աստ նորին աւրինակաւ պատշաճ զմեկնիլն դատեցաք։
Իսկ ընչիցն բաժանումն գրեալ է յաղագս ատեցողաց։
[ԺԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԵԹԷ ՈՉ ՅԱՅՏՆԻ ԱԽՏ ԻՑԷ ՈՒՐԿՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԿԱՄ ԱՅԼ ԻՆՉ ԱՅՍՊԻՍԻ, ԽԵԼԱԳԱՐՈՒԹԵԱՆ, ՊՈՌՆԿՈՒԹԵԱՆ ԿԱՄ ԱՅՍԱՀԱՐՈՒԹԵԱՆ, ՈՐՈՎՔ ՈՉ Է ԹՈՂՈՒԼ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԿԱՄ ԹՈՂՈՒԼ, ԱՅԼ ՄԻԱՅՆ ՅԻՄԱՐՈՒԹԵԱՄԲ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԹՈՂՈՒՆ
Եթէ այր, անպատճառ, յաղագս պակասամտութեան ընդ վայր յածելով, թողու զկին՝ ոչինչ զնորա հոգալով, եւ կինն համբերէ ի վեր քան զեւթն ամ, եւ բազում անգամ, որ կնոջն են, յանդիմանեն եւ կոչեն, եւ նա ոչ կամի, եւ հաւաստեն, թէ ոչ է հնար, ի բերանոյ նորա խնդրիցեն՝ կա՛մ առնուլ զկինն եւ կա՛մ հրաման լինել արձակման, եւ զկնաթողացն ապաշխարել. եւ այլ կին ոչ իշխէ առնուլ, որչափ կենդանի է կին նորա, եւ այս դատաստան ամենայն անպատճառ կնահանից լիցի, եւ կամ կին խղճացեալ՝ հրամայիցէ։
Նոյն լիցի դատաստան եւ յաղագս կնոջն, եթէ ըստ այդմ ախտի պատահիցի։
[ԺԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐԱՆՑ ԵՒ ԿԱՆԱՆՑ ՈՒՐԱՑՈՂԱՑ
Եթէ պատրեալ ի սատանայէ եւ ի նորին արբանեկաց կամ ի բռնութենէ՝ ուրասցի այր, մի՛ բնակեսցէ կին նորա ընդ նմա, թէ եւ բռնաբարիցէ, զի մի՛ ի մոլորութիւն նորա անկցի։
Իսկ եթէ յանձին կալցի յաշխարհ երթալ հեռի եւ անդ ապաշաւանաւք ունել զճշմարտութիւն, յաղագս առն փրկութեան ընդ նմա գնասցէ կինն՝ միշտ յորդորելով եւ մխիթարելով, եւ ընդ նմա ըստ կարի ապաշխարել, զի իբր զշահող ոգւոյ նորա վարձս առցէ։
Նոյն լիցի, թէ կնոջն պատահի։
Զնոյն իրաւունս պահելի է զխոտորեալն յաղանդս եւ ի հերձուածս։
[ԺԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԵԹԷ ՔԻՆՈՒ ՎԱՍՆ ԱՅՐ ԿՆՈՋ ԱՆԿՑԻ ՅՈՒՐԱՑՈՒԹԻՒՆ, ԵՒ ԿԱՄ ԿԻՆ ԱՌՆ
Իսկ եթէ այր, քինու կնոջ, անկցի յուրացութիւն, զղջացեալ՝ կամաւորի ապաշխարութիւն կնոջն լիցի եւ ակամայի՝ առն։
Ապա եթէ անզեղջ կացցէ, արիւն նորա, ըստ իրաւանց, ի կնոջէն խնդրեսցի գնով, հանդերձ ապաշխարութեամբ, եւ դատաստան նորա Տեառն լիցի։
Նմանապէս՝ եթէ կինն անկցի։
Եւ եթէ զիւրովին երթայցէ, եւ կամ խեղդիցի այր եւ թէ կին, նոյն լիցի դատաստան։
Ըստ դատաստանի կանոնաց կարծեմ եւ խափանել զամուսնութիւն զերկրորդ։
[ԺԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՍՊԱՆՈՂԱՑ
Եթէ այր զկին սպանցէ յաղագս պոռնկութեան, արեան դատաստան լիցի բաւանդակ, զի ի Տեառնէ արձակել հրամայեցաւ եւ ոչ սպանանել. եւ թէ ըստ այլ պատճառի ի չարութենէ բարուց՝ կրկին տուժիցի։
Իսկ եթէ կին զայր դեղաւք սպանանէ եւ կամ այլ աւրինակաւ, նոյն լիցի դատաստան։
Բայց մի՛ ոք զապաշխարութիւն հայցիցէ ի գիրս դատաստանի, զի այդ կանոնաց է եւ ոգւոյ, իսկ սա՝ մարմնոյ, եւ ապաշխարութիւն յաղագս տուգանին թեթեւ լիցի։
Եւ զի ոչ անըմբոն կարծեմ եւ զոգւոյ դնել դատաստան երբեմն, որպէս եւ նա՝ զմարմնոյ։
[Ի]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՅԱՆՑԱՒՈՐ ԻՇԽԱՆԱՑ ԱՌ ԹԱԳԱՒՈՐՍ, ԵՒ ԱՅԼՈՑ՝ ԱՌ ՆՈՍԱ
Եթէ իշխան եւ այլք ի թագաւորական տանէ յանցաւորք թագաւորին լիցին, եւ կամ այլ նուաստք՝ իշխանի, ըստ դատաստանի է զկնի յանցաւորացն մահու զորդիս եւ զեղբարս ի ժառանգութիւն նոցա կացուցանել, եւ մի՛ պատճառաւ հարց որդիքն զրկիցին, եթէ համաբարոյք նոցա չիցեն. զի իւրաքանչիւր ի մեղս իւր մեռցի ըստ տէրունական հրամանին։
[ԻԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՇԻՆԱԿԱՆԱՑ
Ազատ յԱրարչէն եղեւ մարդկայինս բնութիւն, այլ ծառայել տերանց յաղագս պիտոյից եղեւ հողոյ եւ ջրոյ։
Եւ զայս պատշաճ կարծեմ դատաստան, զի թողեալ զտէրունիսն՝ ազատ է ուր եւ կամիցի կալ։
Ապա թէ այսմ ոչ ներէ ոք ի տերանցն եւ բռնադատէ զգնացեալսն անդրէն դառնալ, զկնի մահուան հաւրն ազատ են որդիքն ծնեալ այլուր եւ ոչ անդ։
[ԻԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՆԿԱՆՑ
Սպանութիւն ի մանկունս եղեալ, եթէ որ սպանն ի վեր քան զերկոտասան ամն է, իբր զկատարեալ արիւն լիցի եւ ըստ այնմ տուժիցի, իսկ խոնարհաց քան զայդ, որպէս մետասանից եւ տասնամենից, կէսն լիցի, իսկ ի վայր քան զտասն՝ յերիցն մին լիցի մասն։
Եւ զի թէպէտ յայլ յանցանս հնգետասանից ի խոնարհ հրամայէ զմեղս մանկութեանն մի՛ յիշել կանոնք, յաղագս արեան այդպէս իրաւունս համարեցաք։
Եւ թէպէտ բնաւ յամենայն դատաստանս ի տեղիս տեղիս կարծի արտաքոյ կանոնաց եւ ընդդէմ, որպէս յաղագս արանց եւ կանանց ի դատաստանս, սակայն ի քննութենէ վարդապետաց զյիշատակն ունելով՝ համարձակեցաք։
[ԻԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԱՆԿԱՆՑ, ԵԹԷ Ի ԽԱՂՍ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԽԵՂԻՑԵՆ, ԿԱՄ ԲԵԿՑԵՆ, ԿԱՄ ԽԼԻՑԵՆ Ի ԶԳԱՅՈՒԹԵԱՆՑ
Յորժամ մանկունք ի խաղս զմիմեանս վնասիցեն, թէ՛ պատահմամբ իցէ եւ թէ՛ ցասմամբ, այդոքիկ դատեալ լիցին նմանապէս եւ ի սպանութիւնս. եւ ամքն նման սպանութեանն լիցին։
Եւ ի զգայութիւնսն համեմատեալ տուգանքն լիցի, եւ խափանածոյն եւ բժշկութեանն տուժիցի։
Զայդ ըստ մանկանցն իրաւամբ տեսաք դատաստան։
[ԻԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԹԷ ի ՋՈՒՐՍ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՎՆԱՍԻՑԵՆ ԶՄԱՆԿՈՒՆՔ
Ի ջուրս լողալով մանկունք զմիմեանս հեղձուցանիցեն, տեսանելով դատեսցեն՝ եթէ պարզամտաբա՞ր ի խաղս, եւ եթէ ցասուցեա՞լ քինու, եւ կամ իւրովի՞ դիմեալ ի խորս եւ անկար ի բերել արտաքս այլոց։
Այդոքիկ դատեալ համեմատիցի ընդ սպանութեան ամքն եւ այնպէս վճիռն տացի իրաւամբք։
[ԻԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԱՆԿԱՆՑ, ԵԹԷ ԳՐԱՒՈՒ ՊԱՏՃԱՌԱՒ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՇԱՐԺԵՆ Ի ԲԱՐՁԱՆՑ Ի ԽՈՆԱՐՀ ՎԱԶԵԼ, ԵՒ ԸՆԴ ԴԺՈՒԱՐՍ, ԵՒ ԸՆԴ ՁԻՒՆՍ, ԵՒ ԸՆԴ ԱՅԼ ԻՆՉ ԱՅՍՊԻՍԻՍ ԳՆԱԼ
Եթէ յասացելոցդ եւ յայդպիսեացդ պատահի մանկանց, ամքն ըստ սպանմանն դատիցի՝ շարժողին, եւ կէս վնասու լիցի, թէ մահ լիցի, մանաւանդ թէ վնասեալն առաւել լիցի ամաւքն, ապա թէ խոնարհ՝ կիսու կէս լիցի, որպէս մետասանամենից եւ տասնամենից. եւ այլ եւս խոնարհագոյնքն նովիմբ դատեսցին։
Զի որպէս կանոնք ըստ վարդապետաց չարդարացուցանէ բնաւին զայդոսիկ, նաեւ՝ ոչ դատաստան։
Եւ թէ կատարելոց իրդ լիցի, դովիմբ դատեսցի։
[ԻԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱՑ ՎՆԱՍՈՂԱՑ ԶՄԻՄԵԱՆՍ Ի ՊԱՏՃԱՌՍ ՎԱՅՐԱՊԱՐ ԳՐԱՒՈՒՑ
Սովոր են երիտասարդք վայրապար զմիմեանս շարժել՝ բառնալ ինչ ծանունս, որպէս քարինս եւ այլս այսպիսիս, եւ վնասիլ եւ վնասել զմիմեանս։
Եթէ որ շարժեացն ինչս եդ ի գրաւու յայտնի, եւ յայնմանէ ոք պատրեալ վնասեցաւ, կէս վնասու արեան լիցի, ըստ որում բանիւ յանցոյց, մանաւանդ թէ պատրեալն ամաւք առաւել իցէ, եւ խափանածոյն եւ բժշկութեանն տուժիցի։
Եւ զայս եդաք, զի մի՛ վայրապար մահ լիցի։
[ԻԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԻՆԱՐԲՈՒԱՑ ԵՒ ՆՈՑՈՒՆՑ ՎՆԱՍՈՒՑ
Ի գինարբուս վնաս ինչ եղեալ, ըստ հոգեւոր մեր աւրինաց մի՛ լիցի յաղագս այնորիկ ինչ ներել, զի նախ արբեցութիւնն դատի։
Եւ թէ անդ զմիմեանս ի մարտնչելն բեկանիցեն եւ կամ խեղիցեն, հաւաստի դատ լիցի, եւ բժշկութեանն եւ խափանածոյն տուժիցի. եւ եթէ մահ գործի՝ տեսցի պատահումնն. թէ մախանաւք, եւ կամ վրիպմամբ, եւ կամ այլաւք այսպիսի՞ւք իցէ, յերկո՞ւցն շարժեալ եղեւ, թէ միոյն առաւելեաց, եւ այնպէս վճիռն հատցի եւ գին արեանն տուժեսցի։
Եւ գինարբուացն կցորդութիւնն դատիցի հաւաստի, եւ նոցայն ընդ նմին լիցի տոյժն. եւ թէ ի զգայութեանցն ինչ վնասիցի, ըստ այնմ եւ դատն լիցի։
Բայց զի ըստ Աւրինացն մահու են իսկ արժանի, այլ զի խրատ ի ձեռս առցեն եւ ըստ Աւետարանիս ապրիցին։
Զայդ պատշաճ վարկանիմք դատաստան։
Եւ զայդ նախախնամաբար գործիցեն, զի թէ չիցէ երկիւղ նոյն գործոյ չարի, մի՛ լիցի խրատ, բայց միայն տոյժ եւ ապաշխարութիւն։
[ԻԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՇՆԱՑՈՂԱՑ ԵՒ ԱՅԼՈՑ ՉԱՐԱԳՈՐԾԱՑ
Յորժամ յայտնի չար գործ շնացողաց ընդ առնակնոջ, վրէժ լիցի դատաստանաւ։
Եթէ կամաւք եւ կոչմամբ կնոջն իցէ, եւ եթէ լրբութեամբ առն պղծի, մի անգամ եթէ բազում անգամ, եւ այսու եթէ պարտաւորի այրն վնասիչ, ըստ Աւրինացն մահու արժանի է, այլ ըստ Աւետարանիս փրկանաւք լիցի արիւնն, ընդ [նմին] հարցի եւ կամք կնոջն, եւ այլն։
Բայց այլք ի դատաւորաց արժան վարկան հատանել զառականս այդոցիկ եւ զանասնապղծի եւ զարուագիտի. այլ ներէ աւրէնք զայդ իսկ զպատուհաս կանոնական եւ փրկանաւք։
Եւ դոքա լիցին, եթէ հարկ ինչ իցէ դատաստանի։
Եթէ յայլազգեաց պատահի, եւ ընդ ձեռամբ մեր իցեն, հատանելն իրաւացի է։
Իսկ եթէ ընդ այրւոյ շնայցէ, եթէ խաբիցէ առնուլ կին, եւ կամ ի կնոջէն իցէ պատճառն, եթէ բռնադատելով զայդ դատեալ եւ պարտաւոր ցուցեալ, այրն տուժիցի ըստ աւրինակի կիսոյ խաւսեցելոյ կուսին, եթէ առցէ կին եւ թէ ոչ զպարտեալն այրի։
[ԻԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՈՒՍԻՑ, ՈՐՔ ՉԻՑԵՆ ԽԱՒՍԵՑԵԱԼ
Զխաւսեալն բռնադատել՝ նոյն կացցէ դատաստան առնակնոջն, ըստ որում աւրինակի եւ իցէ։
Ապա եթէ գտանիցէ ոք աղջիկ կոյս, որ չիցէ խաւսեալ առն, եւ բռնաբար ննջիցէ ընդ նմա, տացէ այրն, որ ննջեացն ընդ նմա, հաւր աղջկանն յիսուն երկդրամեան արծաթոյ, եւ նորա լիցի կին. եւ մի՛ իշխեսցէ արձակել զնա զամենայն ժամանակս իւր։
Այդ՝ ըստ Աւրինացն. մեզ լիցի՝ անբաժին առն առնուլ զնա անարձակելի։
Ապա թէ ոչ կամեսցին, ըստ խաւսելոյն տոյժն լիցի։
[Լ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱՄԲԱՍԱՆԱՑ ԶԿԱՆԱՅՍ
Եթէ ոք առնուցու կին եւ ատիցէ, եւ ստութեամբ բամբասիցէ ոչ լինել կոյս, խոստովանութեամբ ճշգրտեալ կնոջն եւ այլոց կանանց գիտութեամբ, խրատիցի այրն գանիւ եւ տուժիցի հարիւր սիկղ ըստ Աւրինացն, համեմատեալ ընդ մերս, եւ նորին լիցի կինն, եւ մի՛ արձակիցէ զամենայն ժամանակս։
Ապա թէ ճշմարտիցի բանն, եւ ոչ գտցին կուսութիւնք աղջկանն, մահ ըստ Աւրինացն։
Եւ առ մեզ լիցի. առնն արձակել, եթէ կամիցի, եւ պահել՝ եթէ հաճոյ իցէ, եւ ոչ հրապարակիցէ, զի բազում ինչ վրիպանաւք գործի կուսից, եւ զի ոչ ի տան առն եղեւ անարգութիւնն։
Եւ այրն, եթէ արձակէ, իշխան է առնուլ կին, եւ կինն՝ այր, զի ոչ ընդ աւրինաւք առն շնացաւ։
Ըստ լրման եւ ճշգրտելոյ եղիցի մեզ այս դատաստան։
Եւ թէ ոչ կամիցի առնուլ ըստ սուտ բամբասանացն, եւ այնորիկ ցուցեալ է տուգանքն յայլսն։
[ԼԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԱՒԱՌԱՑ ԵՒ ԳԻՒՂԻՑ ԵՒ ՆՈՑՈՒՆՑ ԻՐԱՑ
Ի գաւառս ոսկեհանս գտեալ յամենայն սահմանս իշխանաց, արքունի լիցի, իսկ արծաթ՝ թագուհեաց. եւ ի կամս նոցա է մասնաւորել նոցա կամ ոչ։
Այլ պղինձ եւ երկաթ եւ այլք ի նմանեաց սոցին՝ իշխանաց իցէ մեծամեծաց, պարգեւաւք թագաւորաց. նմանապէս եւ՝ աղ եւ բաւրակ, նաւթ եւ կուպր, ապակի եւ այլ ինչ այսպիսի։
Իսկ ակն եւ մարգարիտ արքունի լիցի, եւ այլ ինչ՝ ի պատուաւորաց։
Իսկ ձիւթ, եւ խունկ, եւ դեղնախունկ, գղթոր եւ մազտաքէ, ղարիկոն եւ սակամունի եւ այլք այսպիսիք, որք վաճառին եւ շահին, տասանորդիցին իշխանաց։
Իսկ պտուղ ամենայն, գտեալ ի մայրիս իւրաքանչիւր սահմանաց, նոցին լիցի շինականաց։
Իրաւացի է տասանորդել աւտարացն ի կթել պտղոյն, որ ոչ իւրեանց իցէ, այնոցիկ, որոց իցէ սահմանն, եւ ըստ խնդրոյ նոցին կամաւք եղիցի։
Այսպէս եւ՝ փայտ ի շինուած, եւ խոտ յարաւտ, եւ ի հնձել, եւ հող ի վարել։
Այլ գետք, յորոց հոսին սահմանաց՝ ոչ է, բայց առ որ հասանեն։
Եւ որսք իւրաքանչիւր նոցա լիցին, առ որս անցանեն. եւ յաւտարաց որսացեալ՝ տասանորդիցի, որոյ եւ իցէ սահմանի։
Նմանապէս եւ ի մայրեաց հանեալ որս այնոցիկ տասանորդիցի, որոյ եւ իցէ սահմանն։
Ըստ այսմ եղիցի եւ ծովու որս, ըստ որում յայլսդ։
[ԼԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԻՒՏԻՑ
Եթէ պատահիցի ումեք գտանել յանդաստանի, կամ յայլ ինչ ի կալուած իւր, կամ ի շինել զտուն իւր, ոսկի կամ արծաթ ի գանձուց, եթէ նմանութեամբ գիտասցեն, թէ յառաջնոց թագաւորաց է, արքունի լիցի եւ գտողին տասանորդիցի՝ յաղագս տեղւոյն եւ գտանելոյն՝ կրկին, ապա թէ գտանելն միայն իցէ, պարզաբար տասանորդիցի, եւ տեղւոյն տեառնն կրկինն լիցի։
Իսկ եթէ կարծիցի նախարարի ուրուք, եւ թէ այլոց փարթամաց, եթէ յազգէ նոցա իցեն, որոց անկ իցէ ժառանգութիւնն՝ նոցա լիցի, եւ տասանորդիցի արքունի, եւ գտողին, եւ տեղւոյն. թէ չիցէ իւրեանց։
Ապա թէ ի դէպ իցէ իւրոց նախնեացն լինել, տասանորդիցի արքունի։
Եւ եթէ ի վարձկանաց ոք իցէ գտողն, ոչ կարծեմ իրաւացի տասանորդել, այլ մասնաւորել։
[ԼԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՌՈՒՈՂԱՑ ԵՒ ԽԼՈՂԱՑ ԶՄՈՐՈՒՍ
Եթէ կռուիցին արք, եւ մին պատահի անկատար լինել եւ յանդգնեալ փետտիցէ զմորուս կատարելոյն, դատաստան լիցի. կրկին մասամբ զհերսն հատանել եւ գանիւ ըստ արժանւոյն կսկծեցուցանել, մանաւանդ զի զպատուաւոր անարգեաց։
Ապա թէ բռնագոյն եւ կամ պատուաւոր յանդգնեալն իցէ, միոյ զգայութեան տուգանի կէսն լիցի ի տուգանս։
Եւ այդ առ այդ լիցի, զի այլոց աւրինակն ցուցեալ է կռուոյ դատաստանաց։
[ԼԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀՈՐՈՑ ՍԵՐՄԱՆՑ
Եւ թէ բացեալ ոք հոր ցորենոյ եւ կամ այլոց սերմանեաց՝ յիւրոց թէ յաւտարաց ի ներքս թողցէ հանել ի նմանէ, եւ մեռանիցի, մահու դատաստան լիցի. եւ թէ ախտասցի, բժշկութեանն եւ խափանածոյն տուժեսցի, զի պարտ էր թողուլ մինչ յելանել հոտոյն եւ այնպէս զգուշանալ։
Եւ այդ ըստ այդմ կացցէ դատաստան։
Սակայն վարձու կալեալն եւ կանխաւ զգուշացուցեալն տեսցի ճշգրիտ քննութեամբ, նմանապէս եւ՝ բռնադատեալն։
[ԼԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎՆԱՍԵԼՈՑ ՇԻՆԱԿԱՆԱՑ Ի ՏԵՐԱՆՑ ԱՌԱՒԵԼ, ՔԱՆ ԶՍՈՎՈՐԱԿԱՆՆ ԼԵԱԼ ՀՐԱՄԱՆ
Եւ թէ աւելի, քան զաւրէնն, անգթաբար հրամայիցէ գործել, եւ այնու վնաս մահու հասցէ ի տերանց ընդ հարկիւ անկելոց, պարտապան լիցի արեան դատաստանի գերագունից տերանց, եւ ըստ արժանւոյն զապաշաւանս ցուցցեն խոնարհութեամբ, եւ զայլսն ի վնասից՝ զբժշկութեան եւ զխափանածոյն հատուսցեն, եւ յանբժշկելեացն՝ զտուգանս։
[ԼԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ՈՐ ՉԻՑԵՆ ՔԱՀԱՆԱՅՔ ԵՒ ԻՐՍ ԻՆՉ ԳՈՐԾԻՑԵՆ, ԵՒ ԿԱՄ ՔԱՀԱՆԱՅՔ՝ ԱՆԻՐԱՒՍ ԻՆՉ
Կարգեցին առաքեալքն եւ եդին հաստատութեամբ, եթէ մի՛ ոք յանդգնեսցի ի մարդկանէ, որոյ չիցէ զաւծումն քահանայութեան ընկալեալ, եւ արասցէ իրս ինչ իշխանութեամբ իբրեւ զքահանայ, եւ կամ քահանայ աչառանաւք եւ ակնառութեամբ գործիցէ ինչ առանց աւրինաց եւ իրաւանց, այլ արդարութեամբ եւ անակնառութեամբ։
Եւ զայս ահա զառաքելական կանոնի զհրաման այսպէս դատել պարտին առաջնորդք, զի զսովորութիւնն չար լուծցեն, զոր աշխարհականք առնեն արք եւ կանայք՝ վերակացու լինել եկեղեցւոյ, եւ զքահանայս լռեցուսցեն զաւշաքաղութեամբ վարեալս եւ ակնառութեամբ եւ այլովք ախտիւք։
Եւ այդ ճշմարիտ դատաստան է յեկեղեցի անզղջից, իսկ զղջացելոց՝ ուղղիլ։
[ԼԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՔԱՀԱՆԱՅՍ ԱՆԱՐԳՈՂԱՑ
Կարգեցին առաքեալքն եւ եդին հաստատութեամբ, եթէ մի՛ ոք անարգեսցէ, եւ անգոսնեսցէ, եւ արհամարհանաւք կալցի զքահանայն, թէ եւ կարի ոք յանարգաց իցէ. գիտասցէ, զի զԱստուած անարգէ, զի Աստուծոյ սպասաւոր է ձեզ ի բարիս, եւ համարս տացեն ընդ ոգւոց ձերոց. ո՞չ գրեալ է՝ զիշխան ժողովրդեան քոյ մի՛ բամբասիցես։
Եւ զայս դատաստան եւ որ նախ քան զսա երբեմն թէ եւ սակաւ ինչ գրեցաք, այլ երկրորդել յաւժարեցաք այժմ յառաքելական կանոնաց՝ ցուցանելոյ աղագաւ զմեծութիւն պատժոցն անարգողաց քահանայից, զի դատել զոյգ է զնոսա ընդ աստուածանարգս՝ իրաւացի դատաստանաւ. ըստ այնմ՝ որ զձեզ անարգէ, զիս անարգէ։
Եւ որ չիցեն՝ եւ այն իսկ ըստ արժանւոյն ցուցաւ։
[ԼԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԴԱՏԱՒՈՐԱՑ
Կարգեցին առաքեալքն եւ եդին հաստատութեամբ, եթէ որք են յաշտիճան դատաւորութեան եւ իշխան են առնել դատաստան, եթէ թիւրիցէ եւ աչառիցէ երեսաց, եւ պարտաւորիցէ զարդարն եւ արդարացուսցէ զպարտաւորն, մի՛ եւս կացցէ ի կարգի դատաւորութեանն եւ պատուհասեալ կշտամբիցի, զի ոչ իմացաւ զգրեալսն աստուածային ձեռամբն յԱւրէնսն Մովսիսի, եթէ մի՛ խոտորեցուսցես զիրաւունս ի դատաստանի եւ կաշառ ի վերայ իրաւանց մի՛ առնուցուս։
Ի դատաստանէ դատաւորացս, ի կանոնական հրամանացս ուսաք՝ մի շնորհ յաշտիճանսն լինել եւ եկեղեցւոյ զդատողութիւնն. եւ եթէ արտաքոյ իրաւանց եւ աչառանաւք վարիցի, անկցի յայնմ շնորհէ։
Զի գոն եւ դատաստանք դատաւորաց ի վեհիցն քան զնոսա՝ գիտողացն զիրաւունս Աւրինացն։
[ԼԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԸՆՉԻՑ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅՆ ԵՒ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ
Եղիցին յայտնի եւ եպիսկոպոսին իրք, եթէ առանձին ինչ ունի, եւ եկեղեցւոյն յայտնի լիցի, զի իշխանութիւն կալցի իւրոցն, վախճանեալ եպիսկոպոսն, որոց կամի, թողուլ, եւ մի՛ պատճառանաւք եկեղեցական իրաց անկանել յիւրմէն եպիսկոպոսին, թերեւս կին եւ մանկունս ստացեալ ունիցի, կամ ազգական կամ ծառայս։
Զի իրաւացի է Աստուծոյ եւ մարդկան, զի մի՛ եկեղեցւոյն վնաս ինչ կրել անգիտութեամբ եպիսկոպոսին իրաց, եւ մի՛ զեպիսկոպոսն եւ զազգականսն իւր պատճառանաւք եկեղեցւոյն յամենայնէ զերծանել, եւ կամ յիրս ինչ անկանել նորա ազգականացն եւ մահու նորա լինել պատճառք հայհոյութեան։
Ահաւանիկ յանդիմանին բամբասողքն զեկեղեցի, եթէ դատաստան ոչ ունի, զի այս իրաւունք դատաստանաց նոցունց իսկ է առաքելոցն. զի եւ զդատաւորս հրամայեն դատել զանիրաւս, եւ զեպիսկոպոսաց եւ զեկեղեցւոյ զընչից ցուցին զիրաւունս։
Յորոց յայտ է, զի ոչ միայն աւանդութեամբ վարէին դատաստանաւ, այլ եւ չափաւոր գրեցելովքն՝ իբր պատկերաւ զբաւանդակն ուսեալք վարէին։
Ըստ այդմ եւ մեզ յոյժ ի դէպ է վարիլ եւ մի՛ այլազգ ինչ։
[Խ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԻՇԽԵԼՈՅ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԱՑՆ ԻՐԱՑ
Հրամայեմք եպիսկոպոսին իշխանութիւն ունել եկեղեցական իրաց, քանզի թէ զպատուական հոգիս մարդկան նմա հաւատալի է, առաւել եւս իրաւացի է զիրս կատարել, որպէս զի ըստ իշխանութեան նորա խնամ ունել կարաւտելոց, եւ ի ձեռն երիցանց եւ սարկաւագաց ունել խնամակալութիւն երկիւղիւն Աստուծոյ եւ ամենայն զգուշութեամբ առնել. եւ ինքեանք իսկ, եթէ կարաւտ ինչ իցեն, եւ յաւտարաց եղբարց ի պէտս, զի մի՛ ինչ իրաւք նոցա պակասութիւն լիցի, վասն զի Աւրէնքն Աստուծոյ հրամայեն՝ որք սեղանոյն պաշտաւնեայք են՝ ի սեղանոյ անտի կերակրել. ըստ որում եւ ոչ զինուորն իւրովք թոշակաւք զզէնս զպատերազմացն բերէ։
Եւ զի ասաց վերագոյն՝ եպիսկոպոսին իրաց յայտնի լինել եւ եկեղեցւոյն, եւ թէպէտ յաւել զպատճառն, զի մի՛ կարծիցի ոչ իշխել եպիսկոպոսին իրաց եկեղեցւոյն, եցոյց զիշխանութիւնն, սակայն եւ զսահմանն յայտ արար, զի մի՛ վայրապար ինչ գործիցէ, զոր եւ իրաւացի կարծելի է ի դատաստանս եկեղեցւոյ։
[ԽԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԵՒ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ, ՈՐ ԶՊԷՏՍ ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐԱՑՆ ՈՉ ՏԱՅՑԵՆ
Եպիսկոպոս ոք կամ երէց, ի ժառանգաւորացն, որ կարաւտ իցեն, եւ ոչ տայցէ նոցա զպէտս, որոշեսցի իբրեւ զսպանող եղբաւր իւրոյ։
Լուիցեն զկանոնականս դատաստան հարք միաբանաց, զի զանգութ բարսն ընդ սպանողս կարգէ, եւ այդմ դատաստանի բազում կան վկայք։
[ԽԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐԱՑ Ի ԿՌՈՒԻ ՀԱՐԿԱՆՈՂԱՑ
Եթէ ոք ժառանգաւոր ի կռուի զոք հարցէ, եւ ի միոջէ հարուածոյն մեռցի, լուծցի վասն յանդգնութեան իւրոյ, իսկ եթէ ժողովրդական ոք իցէ՝ որոշեսցի։
Եւ այս կանոնական հրաման ըստ Աւրինացն է. զի թէ ոչ մեռցի, այլ ի մահիճս դնիցի, եւ յառնիցէ եւ շրջիցի ի ցպոյ, անպարտ լիցի, որ եհարն։
Սահման եդ, զի թէ զկնի այնր մեռցի. սոյն եւ այս է ի միոջէ հարուածոյ։
Ապա թէ ոչ մեռցի ի միոջէ հարուածոյ, ոչ լուծցի, այլ դատաստան լիցի յուղղութիւնն եւ յապաշխարութիւնն՝ եթէ՛ ժառանգաւոր եւ եթէ՛ ժողովրդական։
[ԽԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՐԿՐՈՐԴ ՁԵՌՆԱԴՐԵԼՈՑ
Եպիսկոպոս, կամ երէց, կամ սարկաւագ երկրորդ ձեռնադրութիւն ընկալեալ յումեքէ, լուծցի նա, ե՛ւ որ ձեռնադրեացն, բայց եթէ ցուցցէ ի թերահաւատից ունել նմա զձեռնադրութիւնն, քանզի յայսպիսեացս զմկրտեալն եւ զձեռնադրեալն ո՛չ հաւատացեալս եւ ո՛չ ժառանգաւորս հնար է լինել։
Ի հայրապետէ կամ ի ժողովոյ, այլ զոր տակաւին յաշտիճանի իցէ, այնպիսին ախտացեալ ամբարտաւանութեամբ գործէ, նմանապէս եւ՝ որ ձեռնադրեցաւն, ուստի իրաւացոյց լուծանել զնոսա իրաւամբք։
Եւ ի թերահաւատից, այսինքն՝ ի հերձուածողաց, զմկրտեալսն եւ զձեռնադրեալսն հրամայէ երկրորդել։
[ԽԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ՅԵԿԵՂԵՑՒՈՅ
Եթէ ոք ժառանգաւոր կամ ժողովրդական առցէ ի սուրբ եկեղեցւոյ մոմեղէն կամ ձէթ, որոշեսցի եւ հնգապատիկ տուժեսցի, որով առն անաւթով ոսկեղինաւ կամ արծաթեղինաւ սրբեցելով։
Եւ մի՛ ոք ի պէտս գողացեալ, զի աւրինազանցութիւն է. ապա եթէ ոք ըմբռնեսցի՝ պատուհասեալ որոշեսցի։
[ԽԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԱՄԲԱՍՏԱՆԵԼՈՅ
Եպիսկոպոս ամբաստանեալ առաջի հաւատարմաց ոմանց կամ հաւատացելոց, կարդալ զնա հարկաւոր է եպիսկոպոսաց։
Եթէ եկեալ խոստովանեսցի, յանդիմանեալ զնա՝ սահմանեսցի պատուհասն։
Ապա եթէ կարդացեալ զնա՝ ոչ լուաւ, կոչեսցի երկրորդ անգամ յառաքելոց առ նա երկուց եպիսկոպոսաց։
Ապա թէ եւ այսպէս ոչ լուաւ, կոչեսցի երրորդ անգամ դարձեալ յերկուց եպիսկոպոսաց առաքելոց առ նա։
Ապա թէ եւ այնպէս արհամարհեալ ոչ եկեսցէ ի ժողովն, վճիռն հատցի այնպիսւոյն՝ որ ինչ արժանն թուեսցի, որպէս զի մի՛ շահել ինչ թուեսցի փախուցելոյն։
Այդ ճշմարիտ իրաւունք են ամբաստանելոցն առնել ըստ այդմ։
Իսկ վճիռն այնպէս ընտրին, զի զպատճառն ստուգագոյն գիտելով հատցի։
[ԽԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԿԱՅԻՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ
Եւ ի վկայութիւն զթերահաւատ ոք մի՛ ընդունել, այլ եւ ոչ զհաւատացեալ զմի, քանզի ի բերանոյ երկուց եւ երից վկայից հաստատեսցի ամենայն բան։
[ԽԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՉՁԵՌՆԱԴՐԵԼ ԶՈՔ ՅԻՒՐՈՑՆ ԱՐՏԱՔՈՅ ԿԱՄԱՑ ԵՒ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՅԼՈՑՆ
Զի ոչ է պարտ եպիսկոպոսին եղբաւր, կամ որդւոյ, կամ այլում ազգականի շնորհել զպատիւ եպիսկոպոսութեան, որպէս ինքն կամի՝ ձեռնադրել ժառանգաւոր եպիսկոպոսութեան իւրոյ։
Չէ արժան զԱստուծոյն շնորհել մարդկային սիրոյ, քանզի եւ ոչ զեկեղեցին ընդ ժառանգութեամբ դնել։
Ապա թէ ոք արասցէ զայս, անհաստատ լիցի ձեռնադրութիւն նորա, եւ ինքն որոշեսցի։
Կանոնականս իրաւունք այսպէս է. զի ոչ իշխէ իւրոցն տալ, եւ ոչ միայն ձեռնադրել, եւ ոչ զեկեղեցին ժառանգութիւն առնել։
Ապա եթէ յանդգնի, հոգեւոր դատաստան է. թէ հաճոյ բազմաց թուեսցի՝ աւրհնութեամբ մասնաւորաւ հաստատել, ապա թէ ոչ՝ նոյն անհաստատ կացցէ, եւ ինքն որոշեսցի, մինչեւ զարժանաւոր զապաշխարանս ցուցցէ։
[ԽԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ, ՈՐ ԱՐԿԱՆԷ ԶԱՆՁՆ ՅԵՐԿՐԱՒՈՐ ՀՈԳՍ
Ոչ է պարտ եպիսկոպոսին արկանել զինքն յերկրաւոր հոգս, այլ պարապել եկեղեցական պիտոյից, ապա թէ ոչ՝ ի բաց դնիցէ, զի ոչ ոք կարէ երկուց տերանց ծառայել, ըստ տէրունական բանին։
Եւ զայս ոչ յաղագս հոգալոյ զիշխանացն պարտիմք իմանալ միայն, այլ թէ եւ ըստ պայմանի զվիճակ առցէ յայլազգեաց, որպէս եւ այժմ գործեն բազումք յեպիսկոպոսաց եւ ի քահանայից, որոց եւ տէրունականն զարժանաւորն բերէ դատաստան, ասելով՝ ոչ ոք կարէ երկուց տերանց ծառայել։
Յայտ է, զի զանզեղջսն հրամայէ լուծանել իրաւամբք։
[ԽԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶԾԱՌԱՅՍ Ի ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ԱԾԵԼ ՆՇԱՆԱԿ
Զծառայս ի ժառանգաւորութիւն ընդունել առանց կամաց տերանցն՝ ոչ հրամայեմք, ի տրտմութիւն ստացողացն, քանզի տանց կործանումն այս գործէ։
Ապա եթէ երբէք արժանի երեւեսցի ծառայն առ ի ձեռնադրութիւն աշտիճանի, որպէս Ոնէսիմոսն երեւեցաւ, եւ թողացուսցեն տեարք իւր, եւ ազատեսցեն, եւ ի տանէն ի բաց առաքեսցեն, եղիցի։
Դատաստան կանոնացս հրամայէ զայսոսիկ պահել անգայթակղ զեկեղեցին, զի մի՛ պատճառաւ բարեպաշտութեան վնաս ինչ գործիցեն եւ տեղի տայցեն չարախաւսաց զմէնջ։
[Ծ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԱՐԳՈՂԱՑ ԶԹԱԳԱՒՈՐ ԿԱՄ ԶԻՇԽԱՆ
Եթէ ոք թշնամանեսցէ զթագաւորս եւ զիշխանս անիրաւաբար, պատուհաս կրեսցէ. եթէ ժառանգաւոր է՝ լուծցի, իսկ եթէ ժողովրդական՝ որոշեսցի։
Եւ զայս դատաստան դատել եպիսկոպոսաց եւ վարդապետաց է, զի պատկեր են Աստուծոյ թագաւորք եւ իշխանք։
Եւ թէ անզեղջ անարգողն իցէ ժառանգաւոր, իրաւացի է լուծանել, եւ աշխարհական ոք՝ որոշել, մինչեւ զղջասցի։
Եւ այդ հաստատիցի այժմ։
[ԾԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԵՂՁՈՒՑՈՂԱՑ ԶՏՂԱՅՍ
Եթէ հեղձուցանէ ոք զտղայ իբրեւ զխեղ կամ ի շնութենէ, կամաւ զայն արարեալ՝ փոխանակ ինքն մեռցի, զի որպէս ոչ է հնար ի վեր կացուցանել, նոյնպէս եւ ոչ ապաշխարել։
Եւ զի ըստ Աւրինացն ակամայիցն եւ ոչ կամաւորացն ապաստանի եղեւ ի քաղաքսն ապրել, եւ զի ըստ Աւրինացն յաղագս հաւատացեալ Հրէիցն վարի, ուստի եւ յետոյ եւ այդմ տուաւ ապաշխարութիւն։
Եւ այդոցիկ կամաւոր խոստովանողացն ապաշխարութիւն, իսկ անզեղջիցն՝ արեան դատաստան։
[ԾԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ԵՒ ԱՒԱԶԱԿԱՑ ԵՒ ՆՈՑՈՒՆՑ ՄԵԾԱՐՈՂԱՑ
Գողք կամ ասպնջական իւր, ըստ կամաց եկեղեցւոյն, զնոսա մահու մատնել արժանի լիցի, զի հնացեալ աւազակն եւ իւր հացամեծարքն միշտ լինին ի մահ դատապարտեալք։
Զայդր զկնի պարտ է դատաւորին հետեւել։
Եւ զայս մարդագողոց եւ աւազակաց ասէ եւ ըստ Աւրինացն հրամայէ ի մահ դատապարտել, նաեւ՝ զկամակից հացտուն. եւ ըստ եկեղեցւոյ աւրինաց եւս կարգէ։
Բայց զկնի կանոնաց եւ այդ եւս ցուցեալ է դատաստան։
[ԾԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌԵՒԱՆԳԱՑ
Զառեւանգ, թէ եւ որդիս ծնցի, եւ հայր, եւ մայր, եւ աղջիկն չկամիցին, մի՛ ինչ վնաս կրիցէ ի չարագազան հոգւոյն, անդրէն դարձուցանել։
Յայտ է, թէ պսակեալ եւ թէ առանց պսակի ընդ բռնապսակսն է արտաքոյ կամաց։
Եթէ ձեռնհաս իցեն, անխիղճ է անդրէն դարձուցանել եւ կամաւք պսակել։
Իսկ եթէ յետոյ կամեցան, ապաշխարութեամբ կարգեսցի, որպէս եւ զայս ցուցեալ է կանոնաց։
Եւ այդ ճշմարիտ դատաստան է եկեղեցւոյ։
[ԾԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԾԱՌԱՅԻՑ ԱՌՆԼՈՎ ԸՍՏ ԱՒՐԻՆԱՑՆ
Եթէ պատահի քրիստոնէի գնել ծառայ քրիստոնեայ, ըստ Աւրինացն՝ վեց ամ ծառայել եւ ելանել յեւթներորդ ամին։
Եղիցի մեզ՝ յորժամ ըստ գնոյ իւր ծառայեսցէ, ելցէ ազատ։
Եթէ ինքն միայն մտեալ իցէ, միայն ելցէ, եթէ կնաւ հանդերձ մտեալ իցէ, ելցէ եւ կինն ընդ նմա։
Ապա թէ տէր իւր տացէ նմա կին, եւ ծնանիցի նմա ուստերս եւ դստերս, կինն եւ որդիքն տեառն նորա եղիցին, եւ նա միայն ելցէ. փրկանաւք ելցեն եւ նոքա։
Ապա եթէ պատասխանի տուեալ ասիցէ ծառայն՝ սիրեցի զտէր իմ, եւ զկին իմ, եւ զորդիս իմ, եւ ոչ գնասցէ յազատութիւն, տարցէ զնա տէր իւր յեկեղեցի Աստուծոյ եւ քահանայիւք, եւ հաւատարիմ վկայիւք, եւ գրով առցէ զնա ծառայ յաւիտեան։
Եւ մի՛ յաղագս այնորիկ փոյթ կալցէ, եթէ եւ կարիցէ ազատ լինել, զի ըստ առաքելոյ՝ Տերամբ կոչեցեալ ծառայն ազատ Տեառն է։
[ԾԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՂԱԽՆՈՅ
Իսկ եթէ պատահի ումեք վաճառել զդուստր իւր, ըստ որում եւ իցէ պատճառի, յաղախնութիւն առն հաւատացելոյ, մի՛ իբրեւ զաղախին վճռաւ վաճառիցէ, զի թէ ոչ իցէ յաչս տեառն իւրոյ հաճոյ, որում հաստեցաւն, փրկիցէ զնա հայրն իւր։
Բայց յազգ աւտար չէ իշխան վաճառել զնա տէր իւր, զի անարգեաց զնա. ապա թէ որդւոյ իւրում հաստիցէ զնա, ըստ աւրինաց դստեր արասցէ նմա։
Ապա թէ ո՛չ իւր եւ ո՛չ որդւոյ իւրում հաստիցի ի կնութիւն, ի լնուլ ամի սպասաւորութեան նորա չափով գնոյ իւրոյ՝ ազատ լիցի ձրի։
Ապա եթէ կանխաւ հայրն իւր փրկել զնա կարիցէ՝ փրկիցէ։
[ԾԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅԼԱԶԳԻ ԾԱՌԱՅԻՑ, ՆՄԱՆԱՊԷՍ ԵՒ՝ ԱՂԱԽՆԱՑ
Եթէ գնիցէ ոք ծառայ այլազգի եւ կամ աղախին, եթէ յանձն առնուն մկրտիլ՝ ընդ փրկանաւք լիցին. գնոյ չափ ծառայեալք՝ ազատք լիցին. ապա թէ ոչ կամիցին՝ վաճառել իշխան լիցին։
Այլ մի՛ յաղագս ոչ ազատելոյ հեղգասցին ի մկրտել։
Իսկ մկրտելոցն ազատիլ եւ կամ ոչ՝ նոյն լիցի, որպէս ի բնէ քրիստոնէից. նմանապէս եւ՝ աղախնաց։
[ԾԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՐԿԱՆՈՂԱՑ ԶՀԱՅՐ ԿԱՄ ԶՄԱՅՐ
Որ հարկանէ զհայր կամ զմայր իւր, մահու մեռցի։
Այդոքիկ ըստ Աւրինացն։
Նմանապէս կանոնք լիցին մահու չափ ապաշխարել։
Իսկ դատաստան այս լիցի. եթէ յանզգայութեան եւ ի մանկութեան գործէ, ներելի է ծնողացն, ապա թէ յանդգնութեամբ եւ արհամարհանաւք՝ իշխան լիցին ծնողքն, յետ բազում անգամ խրատու, առաջի քահանայից եւ ծերոց հրաժարիլ ի նմանէ եւ տարագրել ի ժառանգութենէ։
Ապա թէ զղջացեալ ըստ կամաց նոցա դարձցի ապաշխարութեամբ արժանապէս, ընկալեալ լիցի դարձեալ։
[ԾԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԱՐԴԱԳՈՂՈՑ
Ով ոք գողասցի յորդւոցդ Իսրայելի եւ վաճառիցէ զնա, եւ գտցի առ նմա, մահու մեռցի։
Իսկ մեզ փոխեալ լիցի այսպիսի լրմամբ. եթէ քրիստոնեայ գողացեալ զքրիստոնեայ վաճառէ յայլազգիս, եւ յայտ չար գործն գայցէ, յաղագս ապաշխարութեանն հասանելոյ մի՛ մեռցի մահու, այլ ի բանտ արկեալ՝ երաշխաւորաւք զառեալ գինն յղիցէ եւ դարձուսցէ զվաճառեալն. ապա թէ չիցէ հնար՝ անզղջիցն լիցի խրատ, զգինն ի գողացելոյն տացեն տեարս, եւ խրատեալ յաչս՝ արձակիցեն։
[ԾԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱՄԲԱՍՈՂԱՑ ԶՀԱՅՐ ԿԱՄ ԶՄԱՅՐ
Որ բամբասէ զհայր իւր կամ զմայր իւր, մահու մեռցի։
Զյայտնի բամբասողաց եւ զյանցանս ծնողացն հրապարակողաց զմահու մեռանիլն ասէ, այլ ըստ մեզ՝ դատաստանաց հարկանողաց զծնողսն լիցի, որպէս ցուցեալն է։
[Կ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿԱԳՈՂԱՑ
Եթէ կագիցին արք երկու, եւ հարկանիցէ ոք ի նոցանէ զընկեր իւր քարիւ կամ բռնցի, եւ ոչ մեռանիցի, այլ դնիցի ի մահիճս, եթէ յառնիցէ այրն եւ շրջի ի ցպոյ արտաքոյ, անպարտ լիցի՝ որ եհարն, բայց զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեան նորա տուժեսցի։
Այդ դատաստան լրմամբ յԱւրինացն ասացաւ, եւ մեզ զնոյն ամբողջ պահելի է։
Եւ մեռելոյն ապաշխարութիւն լիցի։
[ԿԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԾԱՌԱՅԻՑ ԵՒ ԱՂԱԽՆԱՑ, ՍՊԱՆԵԼՈՑ Ի ՏԵՐԱՆՑՆ
Եթէ ոք հարցէ զծառայ իւր կամ զաղախին իւր գաւազանաւ, եւ մեռցի ի ձեռանէ նորա, դատաստանաւ վրէժխնդրութիւն լիցի ի տերանց։
Տեառնն ասէ եւ դատաստան ի գաւազանն, եւ ի սուրն, եւ յայլսն այսպիսիս, միանգամայն յապստամբութիւն նոցա եւ ի պատճառ լինելն։
Եթէ այլազգիք իցեն եւ եթէ քրիստոնեայք, ըստ այնմ գինք արեանն տուժեսցին։
Բայց եթէ մի աւր կամ երկուս կեցցէ, մի՛ խնդրիցի վրէժն, զի գինք արծաթոյ իւրոյ են։
Ապաշխարութիւն լիցի։
[ԿԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՅՂԻ ՀԱՐԿԱՆԵԼՈՅ ԶԿԻՆ Ի ԿՌՈՒԵԼՆ ԱՐԱՆՑ
Իսկ եթէ կռուիցին արք երկու եւ հարկանիցեն զկին յղի, եւ ելանիցէ սաղմնն աննկար, կէս վնասու տուժեսցի, որչափ ինչ արկանիցէ նմա այր կնոջն, եւ տացէ աղաչելով։
Ապա եթէ կերպարանեալ իցէ, տացէ անձն ընդ անձին։
Յայտնի է եւ դատաստան աստուածային ըստ սահմանի, ապա եթէ ոչ մի է նկարեալն եւ աննկարն ըստ յուսոյ առնն ծնանիլ կնոջն, զի թէ եւ բազում միջոց է նկարելոյն եւ աննկարին։
Եւ տացէ անձն ընդ անձին. եւ այս դատաստան փոխեալ տուգանաւք եւ ապաշխարութեամբ վճարեսցի, որպէս յայտնեալ է դատաստանաւք թագաւորացն, համեմատելով ընդ այնոսիկ։
[ԿԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ
Ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման, ձեռն ընդ ձեռին, ոտն ընդ ոտին, խարան ընդ խարանի, վէր ընդ վիրի. հարուած ընդ հարուածի։
Եւ այս դատաստան աստուածային, շնորհաւք Աւետարանին, տուգանաւք վճարեսցի ընդ բանականի գնոյ արեանն համեմատեալ։
Սակայն յառաւելն եւ ի նուազն ի զգայութիւնսն քննութիւն լիցի եւ յանդամսն եւ ի գործսն, եւ է բաժանումն իւրաքանչիւր յանդամսն եւ ի զգայութիւնսն քսան եւ վեց դահեկան եւ կէս դանգ, գարի պակաս։
[ԿԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԾԱՌԱՅԻՑ ԵՒ ԱՂԱԽՆԱՑ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ Ի ՏԵՐԱՆՑ
Իսկ եթէ հարցէ ոք զակն ծառայի իւրոյ կամ զաղախնոյ իւրոյ եւ կուրացուսցէ, արձակեսցէ զնոսա ազատս փոխանակ ական նոցա։
Եւ եթէ զատամն ծառայի իւրոյ կամ զաղախնոյ իւրոյ թափեսցէ, արձակեսցէ զնոսա ազատս փոխանակ ատաման նոցա։
Թերեւս եւ աստուածային Աւրէնքս զայլ եւս զգայութիւնս եւ զանդամս զուգահաւասար սմին հրամայիցէ նմանապէս ելանել ծառայիցն եւ աղախնաց։
Եւ այս դատաստան անփոփոխ կացցէ մեզ յԱւրինացն առ հաւատացեալս։
Իսկ եթէ յայլազգեաց իցէ ծառայն եւ աղախինն, վաճառիցէ որքան արժէ՝ պակաս եւ կամ ընդ կէս գնոյ, ըստ որում ի դէպ իցէ դատաստանի իրաւամբք։
Սակայն իշխան լիցի թէ եւ ոչ կամիցի վաճառել։
[ԿԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԵԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ ԶԱՅՐ ԿԱՄ ԶԿԻՆ
Իսկ եթէ հարկանիցէ ցուլ զայր կամ զկին, եւ մեռանիցին, ցուլն քարկոծ լիցի, միս նորա մի՛ կերիցի, եւ տէր ցլուն անպարտ լիցի։
Եւ այս դատաստան ըստ Աւրինացն հաստատուն մեզ կացցէ։
Զենեալ զցուլն՝ զքարկոծելոյ լցցէ տեղի, եւ վաճառեալ յայլազգիս զմիսն՝ զգինն յաղքատս տայցեն, եւ հաստատուն լրմամբ իսկ ասացաւ՝ եւ տէրն անպարտ լիցի։
Ապա թէ ցուլն հարկանող իցէ յերէկն եւ յեռանդն, եւ բողոքեալ իցէ տեառն նորա, եւ նորա չիցէ ի միջոյ բարձեալ, եւ սպանանիցէ զայր կամ զկին, ցուլն քարկոծ լիցի, եւ տէր ցլուն առ նմին մեռցի։
Իսկ եթէ փրկանք անկանիցի ի վերայ նորա, տացէ փրկանս ընդ անձին իւրում ըստ ամենայնի, որչափ ինչ արկանիցեն նմա։
Եւ եթէ զուստր կամ զդուստր հարկանիցէ, ըստ նմին աւրինակի արասցեն նմա։
Եւ այս իրաւունք փրկանաւք մեզ սահմանիցի ըստ Աւրինացն եւ ոչ մահուամբ, զի զողորմութիւն պատճառաւ Աւրէնքն ընդ ստուգութեանն խառնէ։
Եւ զի ցուցեալ է փրկանքն իր գինս արեան ի դատաստանս թագաւորացն։
Իսկ եթէ զծառայ կամ զաղախին հարկանիցէ ցուլն, երեսուն կրկին սատեր արծաթոյ տացէ տեառն նորա, եւ ցուլն կոծ լիցի։
Զգին ծառային այդոքիւք նշանակէ տալ, եւ ցլուն ցուցեալ է։
Սակայն ըստ դատաստանի քրիստոնեայն եւ յայլազգին ընտրութիւն լիցի։
Ապա եթէ բեկանիցէ եւ կամ խափանիցէ ի զգայութեանցն, եւ չիցէ գիտակ վնասու ցլուն, անպարտ լիցի տէրն նորա. իսկ եթէ բողոքեալ իցէ, եւ չիցէ ի միջոյ բարձեալ, տուժեսցի զբժշկութեանն եւ զխափանածոյն։
Եւ այս յիւրաքանչիւրսն լիցի դատողութեամբ։
[ԿԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ ԶՑՈՒԼ ԵՒ ՍՊԱՆԱՆԻՑԷ
Իսկ եթէ հարկանիցէ ցուլ ուրուք զցուլ ընկերի եւ սպանանիցէ, վաճառեսցեն զցուլն կենդանի եւ բաժանեսցեն զգինս նորա, եւ զցուլն սպանեալ բաժանեսցեն։
Ապա թէ յերէկն եւ եռանդն գիտէին զցուլն, եւ բողոքեալ իցէ տեառն նորա, եւ տեառն չիցէ ի միջոյ բարձեալ զնա, տուժեսցի ցուլ ընդ ցլու, եւ սպանեալն նորա լիցի։
Եւ այս դատաստան հաստատուն մեզ յԱւրինացն կացցէ։
[ԿԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀՈՐՈՑ ԵՒ ՋՐՀՈՐՈՑ, ԵՒ ԹԷ ԱՆԿԱՆԻՑԻ Ի ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ Ի ՆԱ
Իսկ եթէ բանայցէ ոք հոր եւ կամ փորիցէ ջրհոր եւ ոչ խափանիցէ զնա, եւ անկանիցի անդ արջառ եւ կամ էշ, տէր հորոյն տուժեսցի արծաթ եւ տայցէ տեառն նորա, եւ շաղիղն նորա լիցի։
Եւ զայս դատաստան իրաւամբք պարտիմք պահել։
Այլ թերեւս զանսուրբսն իշովն նշանակեաց եւ զսուրբսն՝ արջառովն։
[ԿԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԵԹԷ ԱՆԿԱՆԻՑԻ ՅԱՐԱՆՑ, ԿԱՄ Ի ԿԱՆԱՆՑ, ԿԱՄ Ի ՄԱՆԿԱՆՑ Ի ՀՈՐ ԵՒ Ի ՋՐՀՈՐ
Այլ եթէ անկանի այր եւ կամ կին ի հոր բացեալ եւ ի ջրհոր փորեալ, թէ ի տուէ իցէ՝ կէս արեան տուժեսցի, իսկ թէ ի գիշերի՝ բաւաւնդակ արիւնն։
Նոյն լիցի յաղագս կանանց, ծառայից եւ աղախնաց։
Դատեալ լիցի քրիստոնեայն եւ այլազգին։
Որպէս ի գիշերի լիցի կոյրն, եւ արբեալն, եւ մանուկն։
[ԿԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԵԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ Ի ՍՐԲՈՑ ԿԱՄ ՅԱՆՍՐԲՈՑ ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ ԵՒ ՍՊԱՆԱՆԻՑԷ
Իսկ եթէ հարկանիցէ ցուլ զկով կամ զոչխար կամ այլ ինչ այսպիսի եւ սպանանիցէ, իբր զի ոչ գիտէր զցուլն հարկանող, զկէս գնոյն տուժիցի, եւ փոքրագոյն կենդանի սպանեալն իւրում տեառն լիցի, իսկ մեծն բաժանիցի, յորժամ զոյգ զգինն ունիցին, եւ վաճառիցի հարկանողն։
Իսկ եթէ բողոքեալ իցէ, եւ չիցէ ի միջոյ բարձեալ, զբաւանդակն տուժիցի։
Նոյն լիցի եւ յանսուրբսն, այսինքն՝ ի բեռնակիրսն։
[Հ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԹԷ Ի ԲԵՌՆԱԿՐԱՑ ԿԱՄ ՀԵՂՁՈՒՑԱՆԵԼՈՎ ԵՒ ԿԱՄ ՈՏԻՒՔ ՀԱՐԿԱՆԵԼՈՎ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՍՊԱՆԱՆԻՑԵՆ ԵՒ ԿԱՄ ՎՆԱՍԻՑԵՆ
Եթէ ձի, կամ էշ, կամ ջորի հեղձացունելով եւ կամ ոտիւք զմիմեանս սպանանիցեն եւ կամ այլ ինչ վնասիցեն, եթէ գիտելով տեառնն զխստութիւն իւրոյն եւ ոչ զգուշացաւ՝ զբաւանդակն տուժեսցի, ապա թէ անգիտանալով՝ զկէս վնասուն։
Նոյն լիցի եւ այլ ինչ ի կենդանեաց, եթէ սպանանիցեն եւ կամ վնասիցեն։
[ՀԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԹԷ ՅԱՍԱՑԵԼՈՑ ԿԵՆԴԱՆԵԱՑԴ ԿԱՄ ԽԱԾԱՆԵԼՈՎ ԵՒ ԿԱՄ ԸՆԴՈՏՆԵԼՈՎ ՍՊԱՆԱՆԻՑԷ ԶԱՅՐ ԿԱՄ ԶԿԻՆ, ԶՈՒՍՏՐ ԿԱՄ ԶԴՈՒՍՏՐ, ԶԾԱՌԱՅ ԿԱՄ ԶԱՂԱԽԻՆ
Եթէ բողոքեալ իցէ՝ զբաւանդակն տուժեսցի, եւ կամ ոչ զգուշացոյց. ապա եթէ անգիտանալով եւ կամ զգուշացուցեալ՝ զկէս վնասուն եւ մահուանն։
Իսկ թէ ոչ վնասիցի եւ կամ ոչ մեռանիցի, զխափանածոյն եւ զբժշկութեանն տուժեսցի. գիտելով եւ ոչ զգուշացուցանելով՝ զբաւանդակն, եւ ոչ գիտելով եւ զգուշացուցեալ՝ զկէսն։
Իրաւացի կարծեմ յամենայնսն յոչ վնասեալսն եւ յոչ մեռեալսն զխափանածոյն եւ զբժշկութեանն տուժել։
Իսկ զապաշխարութիւնսն յամենայնսն տեսցեն վարդապետք, զի աստ միայն զդատաստանին փութամք հատուցանել զիրս, զի հարկաւորաբար զիւրն հայցէ գիրս դատաստանի։
[ՀԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԹԷ ՅԱՍԱՑԵԼՈՑ ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ ՄԵՌԱՒ ՈՔ ԿԱՄ ՎՆԱՍԵՑԱՒ, ԵՒ ՁԻ ՏԱՐԵԱԼ ՍՊԱՆ ԿԱՄ ՎՆԱՍԵԱՑ ՅԻՒՐՈՑՆ ԿԱՄ Ի ՀՈՐ, ԿԱՄ Ի ՋՐՀՈՐ
Եթէ ծառայ, կամ աղախին, կամ ուստր, կամ դուստր, կամ կին, կամ այլ ոք յիւրոցն սպանաւ կամ վնասեցաւ, թէ անգիտանալով կամ զգուշացոյց՝ անպարտ լիցի ի դատաստանէ։
Իսկ թէ իւրքն բողոքիցեն, եւ նա ոչ եբարձ կամ ոչ զգուշացոյց, դատաստան լիցի ի վարդապետաց՝ զապաշխարութիւնն սահմանել զկամաւորի եւ զակամայի։
Եւ այդ այդոցիկ իրաւունք կարծին։
[ՀԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ԱՐՋԱՌՈՅ ԵՒ ՈՉԽԱՐԱՑ, ԻՇՈՑ ԵՒ ՆՄԱՆԵԱՑ ՆՈՑԱ
Իսկ եթէ գողասցի ոք արջառ կամ ոչխար, սպանցէ կամ վաճառիցէ, հինգ արջառ ընդ արջառոյ տուժիցի եւ չորս ոչխար՝ ընդ ոչխարին։
Ապա թէ ոչինչ գտանիցի նորա, վաճառիցի փոխանակ գողութեանն իւրոյ։
Իսկ թէ ըմբռնեսցի, եւ գտցի ի ձեռս նորա գողաւնն, յարջառոյ եւ յիշոյ մինչեւ ցոչխարն կենդանի, կրկին տուժեսցի։
Յայտնի է այս դատաստան, զի զկորուսեալսն հինգ եւ չորս հրամայէ հատուցանել, եւ զոչ կորուսեալսն՝ միայն կրկին։
Եւ զայս իրաւունք Աւրինաց ըստ այսմ պահեսցուք։
[ՀԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ԱԿԱՆԱՀԱՏԱՑ
Իսկ եթէ յական գտցի գող եւ խոցեալ մեռանիցի, չէ այն նմա ի սպանութիւն։
Ապա եթէ արեգակն ի վերայ նորա ծագեսցէ, մահապարտ է. փոխարէն մեռցի։
Ընդ խաւար գիշերոյ անգիտացեալ, ոչ համարի մեղս սուրբ Աւրէնքն, իսկ ընդ լուսոյ ծագիլն՝ իբր կամաւոր սպանող դատի իրաւամբք, զի մարդագողոց հրամայեցաւ մեռանիլ, եւ մեզ կամաւորի եւ ակամայի ապաշխարութիւն սահմանիցի, եւ փրկանք լիցի, որպէս ցուցեալ է։
Եւ գողաւնն կորուսեալ՝ չորրորդ հատուսցի, եւ ոչ կորուսեալսն՝ կրկին, որպէս յայլսն։
[ՀԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ
Զեկեղեցւոյսն գողացեալ, եւ կորուսեալ եւ կամ վաճառեալ, որ ոչ իցէ դարձ, հինգերորդ հատուսցէ, եւ զոչ կորուսեալսն՝ կրկին։
Եւ զապաշխարութիւն եցոյց կանոնք։
[ՀԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶԱՆԴՍ ԿԵՐՈՂԱՑ
Եթէ արածիցէ ոք զանդ կամ զայգի, եւ թոյլ տացէ խաշին իւրում արածել զանդ այլոյ, յիւրմէ անդոյ անտի տուժիցի ըստ արդեանն։
Ապա թէ զամենայն իսկ զանդն արածիցէ, զընտիր կողմ անդոյ իւրոյ եւ զընտիր կողմ այգւոյ իւրոյ տուժիցի։
Եւ այս ըստ արդեանն դարձեալ լիցի իրաւամբք, եւ այս հաստատեսցի դատաստան ըստ մեզ։
[ՀԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀՐԴԵՀԻՑ
Իսկ եթէ ելանիցէ հուր եւ գտանիցէ փուշ եւ ընդ նմին այրիցէ զկալ, կամ զաւրան, կամ զանդ, տուժելով տուժեսցի՝ որոյ զհուրն հանեալ իցէ։
Եւ զայս դատաստան ըստ քննութեան հրամայէ սուրբ Աւրէնքն դատել, թէ ո՞ւր արդեաւք հանեալ հուրն եղեւ՝ մե՞րձ թէ հեռի, յանտա՞ռս թէ յանդի, եւ յումէ՞՝ ի բարեկամէ՞ թէ ի թշնամւոյ, պատահմա՞մբ թէ կամաւ, մանո՞ւկ թէ ծեր, եւ այլ այսպիսի, զի զայդ յայտ առնէ տուժելով տուժիլն։
Եւ մեզ այսոցիկ հետեւելի է։
Զի թէ կամաւ իցէ, կրկին տուժիցի։
Ապա թէ մերձ ի կալ կամ յաւրան հանիցէ ոք հուր եւ ոչ զգուշացեալ շիջուսցէ, զբաւանդակն տուժիցի, իսկ թէ ի հեռաստանէ յանդէ գայցէ՝ զկէսն նորուն եւ որ ինչ այսոցիկ հետեւին։
Նմանապէս եթէ յանասնոց այրիցի եւ կամ ի մարդկանէ, տուն եւ թէ այլ ինչ ի շինուածոյ, եւ կամ հանդերձ եւ որ ինչ նման սոցին, այնոքիւք եւ զայս դատեսցեն։
[ՀԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՒԱՆԴԻՑ
Իսկ եթէ ոք ընկերի իւրում արծաթ տայցէ եւ կամ այլ ինչ կարասի զիւր յաւանդ, եւ գողանայցեն ի տանէ առն, եթէ գտցի որ գողացաւն՝ կրկին տուժեսցի, ապա թէ ոչ գտցի որ գողացաւն, մատիցէ տէր տանն առաջի Աստուծոյ եւ երդուիցի, թէ իւր չէ նենգեալ ամենեւին զաւանդ ընկերի իւրոյ։
Ըստ ամենայն վնասակար բանի՝ յարջառոյ, եւ յիշոյ, եւ յոչխարէ, եւ ի հանդերձոյ, եւ յամենայն կորստենէ, որում վնասակար առնիցեն, որ զինչ իցէ՝ առաջի Աստուծոյ եկեսցէ դատաստան երկոցուն, եւ որ ոք ի նոցանէ ըմբռնիցի ի ձեռն Աստուծոյ, կրկին տուժիցի ընկերին իւրում։
Անփոփոխ եւ զայս դատաստան պահելի է։
Գողն գտեալ՝ կրկին տուժեսցի։
Եւ երդմանն ցուցեալ է ի մեզ աւրինակն. եւ երդուեալ՝ ոչ տուժի։
Եւ որ ոք ըմբռնի՝ կրկին տուժի. կամ զի սուտ երդուաւ, եւ յայտ եղեւ, եւ կամ զի ոչ երդուեալ՝ ցուցաւ սուտ լինել, իսկ միւսն՝ զի զրպարտող եղեւ սուտ։
[ՀԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՊԱՀԵՍՏԻՑ
Եւ թէ տացէ ոք ընկերի իւրում էշ, կամ եզն, կամ ոչխար, կամ այլ ինչ անասուն ի պահեստ, եւ բեկցի, կամ մեռցի, կամ գերի վարեսցի, եւ ոչ ոք գիտասցէ, երդումն Աստուծոյ լիցի ի մէջ երկոցուն. եթէ նենգանաւք ինչ չիցէ գնացեալ ամենեւին ընդ աւանդ ընկերի իւրոյ, ապա յանձն առցէ տէր նորա, եւ մի՛ տուժիցի։
Իսկ եթէ գողութեամբ գողանայցի ի նմանէ, տուժեսցի տեառն նորա։
Ապա թէ գազանաբեկ լինիցի, ածցէ զնա վկայ ի գէշ անդ եւ մի՛ տուժեսցի։
Յոյժ իրաւամբք եւ զայս կալցուք դատաստան, զի ի պահեստ տալ վարձու է։
Յաղագս որոյ զգողաւնն հրամայէ տուժիլ, իսկ զաւանդն՝ ոչ եւս։
[Ձ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԱՒԹ ԱՌՈՂԱՑ
Իսկ եթէ խնդրիցէ ոք անաւթ յընկերէ իւրմէ, եւ բեկցի, եւ կամ մեռցի, կամ գերի գնասցէ, եւ տէրն նորա ոչ իցէ ընդ նմա, տուժելով տուժեսցի, ապա թէ տէր նորա ընդ նմա իցէ, ոչ տուժեսցի. ապա թէ ի վարձու առեալ իցէ՝ ընդ վարձուց իւրոց եղիցի նմա։
Տուժելով տուժեսցի՝ ճշգրտիւ քննութիւն լիցի։
Ըստ մերոցս եղիցի եւ այս։
[ՁԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶԿՈՅՍ ԽԱՒՍԵՑԵԱԼ ԽԱԲՈՂԱՑ
Իսկ եթէ խաբիցէ ոք զկոյս խաւսեցեալ եւ ննջիցէ ընդ նմա, վարձանաւք վարձեսցէ զնա իւր կնութեան։
Եթէ ոչ առնու յանձն հայրն տալ զնա նմա կնութեան, տուժիցի արծաթ հաւր նորա, որպէս իցեն վարձանք կուսից։
Գիտելի է եւ զայս դատաստան, զի խաբել եւ հաւանել ոչ մեռանին, թէպէտ եւ խաւսեալ, որպէս զայն, որ բռնաբարիցէ զխաւսեալ, այլ հրամայէ վարձանաւք վարձել, զի ոչ հաւանութեամբ եւ խաւսիւք ծնողացն վարձելիք, այլ տուրք կամաւք, եւ զոչ հաւանիլ հաւրն՝ վարձիլ, որպէս աւրէն է կուսից հաւր հայցել. եւ այս է տուժիլն։
Իսկ ըստ կանոնի զնոյն հրամայէ առնուլ կին, ընդ որ հաճեցաւն։
Ապա թէ ոչ հայր եւ կամ մայր աղջկանն, եւ կամ նոյն կամեսցի, ըստ վարձանին, զոր սովոր են առնուլ ծնաւղք կուսից, տուժիցի։
Ապա թէ երիտասարդն եւ կամ իւրքն ոչ կամին առնուլ, կրկին լիցի տոյժն։
Եւ տոյժն՝ ծնողացն եւ ոչ տերանցն՝ ըստ իրաւանց։
[ՁԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՓՈԽՈՑ
Եթէ արծաթ փոխ տացես եղբաւր քում, որ աղքատ իցէ առ քեզ, մի՛ ճեպեսցես զնա եւ մի՛ արկանիցես նմա տոկոսիս։
Հին կտակարանս եւ Նորս յայսոսիկ միաբանին՝ ի բաց բառնալ զվաշխ եւ զտոկոսիս։
Ոչ աստ զտոկոսիս յիշատակելով՝ զվաշխ թողացուցանէ, զի զծայրն բառնալով՝ ընդ նմին եւ զարմատն բառնայ։
Եւ որ ինչ ի Նոր կտակարանս է սաստն, աւելորդ է, իբր գիտողաց, երկրորդել, զի թէ եւ Աւրէնքն ոչ հրամայէ ճեպել, որչա՞փ եւ Նորս։
Եւ փոխ ասացաւ, զի անդրէն հատուսցի գլուխն։
Արդ, իրաւունք դատաստանի լիցին՝ ներմամբ առնուլ զգլուխն, եւ վաշխ լիցի հատուցումն հանդերձեալ։
Ապա թէ կար իցէ փոխառողին, տայցէ փոխատուին զնոյն գլուխն՝ մնալ առ նմա զնոյն չափն. եւ այդ ըստ կարի լիցի, զի Աստուծոյ ինքն է իսկ դատաստանդ՝ ոչ առնուլ վաշխ եւ տոկոսիս։
Եւ գիտելի է, զի թէ ոք զդատաստան Աստուծոյ թիւրէ, վնասէ զոգին՝ ի հանդերձեալ հատուցմանէն զրկելով։
Ապա թէ ոք պատճառէ ոչ հատուցանել անվաշխն, դատ լիցի. ի հատանիլն գլխոյն՝ թողութիւն լիցի։
Որդւոց, զկնի մահուան հարց, մի՛ լիցի զվաշխ հատուցանել, բայց միայն զգլուխն, զի բնաւին ոչ է ըստ իրաւանց։
Եւ այդ աւրինադրութիւն է, միանգամայն եւ դատաստան։
[ՁԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՐԱՒԻՑ
Եթէ ոք ի գրաւ առնուցու զուրուք զտուն, կամ զայգի, կամ զհող, կամ զայլ ինչ այսպիսի, եւ պատահի յամիլ, զգլուխն որքանութեան առեալ անվաշխ՝ անդրէն դարձուցանիցէ զգրաւն։
Եւ թէ լիցի աւելի կերեալ, եւ զայն եւս հատուսցէ։
Եւ զոր ինչ ծախեալ իցէ ի նմանէ, ի գլուխ իւր համարիցի, յորժամ յաղագս անձեռնհասութեանն տեառն չիցէ դարմանեալ զգրաւ իւր։
Դոյնպէս լիցի, եթէ ինչ ի կենդանեաց իցէ։
Եւ թէ ինչ ի հանդերձից իցէ գրաւն եւ ի նմանեաց նորա, եւ մաշիցէ, ի գլուխն իւր լիցի պակասեալն։
Եւ զոսկեղէն եւ զայլ ինչ այսպիսի զգողացեալ եւ զկորուսեալ, եթէ չիցէ իւր նենգեալ եւ երդմամբ հաստատիցէ, իւրում տեառն լիցի, ապա թէ իւր նենգեալ իցէ եւ կորուսեալ՝ չորեքպատիկ հատուսցէ։
Իսկ եթէ ի ձեռին իցէ, եւ ստիցէ, կրկին տուժիցի։
Իսկ յաւարի տարեալն՝ իւրում տեառն լիցի։
Զծառ հատեալ եւ զցանկ այրեալ զայգւոյ, զտան եւ զայլ ինչ զվնասու զգրաւի, եթէ տեառն պատճառաւ իցէ՝ իւրում տեառն լիցի, ապա եթէ առ ում գրաւն է՝ այնմ լիցի։
Զվայրապար վնասեալն եւ զբեկեալն յանասնոց՝ ի գլուխ իւր կալցի, եւ զհասարակաց զմեռեալն՝ իւրում տեառն։
Եթէ Աւրէնքն զգրաւ ոչ տայ աւթել, ո՞րչափ եւս հրաժարեցուցանէ ի վաշխից գրաւից։
[ՁԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅՐԵՑՈՂԱՑ
Եթէ կամաւ ոք հուր դիցէ տան եւ ըմբռնիցի որ եդ, տեսցեն՝ զի թէ ի մարդկանէ մեռցի ի հուրն, խրատ առցէ ի ձեռն, թէպէտ եւ մահու արժանի է ըստ Աւրինացն, թերեւս ապաշխարութեան հասանիցէ։
Եւ տոյժ լիցի. թէ կարող իցէ՝ զբաւանդակն պահանջիցի արիւն, ապա թէ ոչ՝ ըստ կարի լիցի։
Եւ տուժին խրատ ոչ է, ո՛չ աստ եւ ո՛չ յայլսն, այլ անառակին խրատ եւ ոչ տոյժ ի դէպ է. ըստ արժանւոյն զպատշաճն արասցեն։
Իսկ թէ յանասնոց՝ չորեքպատիկ հատուսցէ։
Ապա թէ ամբար խոտոյ, կամ աւրանի, կամ յայսպիսեացս իցէ, կրկին լիցի տոյժն։
Նոյն լիցի ցանկոյ կամ նմանեաց նորին։
Այսպէս հանդերձից եւ նոցին նմանեաց։
[ՁԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՏՆԿԱՀԱՏԻՑ
Շարժեալ ոք սատանայական ցասմամբ հատանիցէ զտունկ ուրուք, եւ յայտ ճշգրտիւ գայցէ, դատաստան լիցի. դնել զտունկն հատողին եւ յիւրոցն՝ զամսն, ցորքան անպտուղ իցեն տունկն, տուժիլ նովին չափով, ապա թէ իւր չիցէ՝ ըստ գնոյն լիցի։
Զի Աւրէնքն եւ ոչ զթշնամեացն հրամայէ զայլազգեաց հարկանել զտունկս։
Եւ այդ այդպէս լիցի իրաւամբք։
[ՁԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՒԱՆԴԻՑ ԵՒ ԶՈՎՈՂՈՒԹԵԱՆ, ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՎՆԱՍԵԼՈՅ ԻՆՉ ԶԸՆԿԵՐԻՆ, ԵՒ ԳՏԱՆԵԼՈՅ ԶԿՈՐՈՒՍՏ ԻՆՉ
Խաւսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւ ասէ. անձն ոք եթէ մեղիցէ, եւ արհամարհելով արհամարհիցէ զպատուիրանս Տեառն, եւ ստիցէ ընկերի իւրում՝ եթէ յաւանդի, եթէ՛ ի զովողութեան, եւ եթէ՛ ի յափշտակութեան, եւ եթէ վնասիցէ ինչ ընկերի իւրում, եւ եթէ եգիտ կորուստ ինչ եւ ժխտիցէ ի վերայ նորա, եւ երդնուցու սուտ վասն միոյ իրիք, յամենայնէ զոր եւ առնիցէ մարդ առ ի մեղանչելոյ նորա նոքաւք, եւ եղիցի յորժամ մեղանչիցէ եւ յանցանիցէ, հատուսցէ զյափշտակութիւնն, զոր յափշտակեաց, եւ զվնասն, զոր վնասեաց, կամ զաւանդն, որ աւանդեցաւ նմա, կամ զկորուստն, զոր եգիտ։
Յամենայն իրաց, զոր երդուաւ սուտ, տուժեսցի զգլուխն եւ զհինգերորդ մասն յաւելցէ ի նոյն, եւ ոյր իցէ՝ հատուսցէ նմա յաւուր, յորում յանդիմանեսցի։
Աստուածխաւսութիւնս դատաստանի հաստատուն եւ յեկեղեցի կացցէ, քանզի նոյն իսկ է Տեառն։
Բայց խոյին քաւութեամբն եցոյց, եթէ որք միանգամ իրք դատաստանի են եւ տուժին, պէտք են ապաշխարութեանն։
Եւ քանզի կանոնք եւ դատաստանք ի միմեանց այնու բաժանին, զի զծածուկ եղեալ յանցանսն, որոց եւ պէտք իցեն տուժի, հրամայէ առնել ողորմութիւն, իսկ դատաստան թէ եւ տուժէ, ոչ բառնայ զապաշխարութիւնն։
Սակայն ներմամբ եւ փորձիւ լիցի իմաստնոց, յաղագս որոյ յամենայն իրս դատաստանի զապաշխարութիւն ի կանոնսն թողաք։
[ՁԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՊՏՈՒՂ ԵՒ ԶԱՅԼ ՀԱՍՍ ԿԵՐՈՂԱՑ ԶԵԿԵՂԵՑՒՈՅ
Եւ մարդ, որ յանգէտս կերիցէ զսրբութիւնսն, յաւելցէ ի նոյն զհինգերորդ մասնն եւ տացէ զսրբութիւնն ցքահանայն։
Եւ մի՛ պղծեսցեն զսրբութիւն սրբութեանց Իսրայելի, զոր զատուցին նոքա Տեառն, եւ ածիցեն ի վերայ իւրեանց անաւրէնութիւն յանցանաց՝ ուտելով իւրեանց զսրբութիւն սրբութեանցն, զի ես եմ Տէր, որ սրբեմ զնոսա։
Աստուածային դատաստանս նշանակ անփոփոխ մեզ կացցէ յեկեղեցի։
[ՁԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՅՀՈՅՉԱՑ ԶԱՆՈՒՆՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ
Եւ ել որդի կնոջ Իսրայելացւոյ, եւ նա էր որդի առն Եգիպտացւոյ ի մէջ որդւոցն Իսրայելի. եւ կռուեցան ի բանակին՝ որ յԻսրայելացւոց անտի էր՝ եւ այր մի Իսրայելացի։
Եւ անուանեալ որդի կնոջն Իսրայելացւոյ զԱնունն՝ անէծ. եւ ածին առ Մովսէս։
Եւ անուն մաւր նորա Սաղամիթ, դուստր Դաբրեայ, յազգէ Դանայ։
Եւ արկին զնա ի պահ՝ դատել զնա հրամանաւ Տեառն։
Եւ խաւսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւ ասէ. հանէ¯ք զայրն, որ անէծ, արտաքոյ բնակին, եւ դիցեն, որք լուանն, զձեռս իւրեանց ի վերայ գլխոյ նորա, եւ քարկոծեսցեն զնա ամենայն ժողովուրդն։
Եւ ընդ որդիսն Իսրայելի խաւսեսցիս եւ ասասցես ցնոսա. այր ոք, որ անիծանիցէ զԱստուած, մեղս ընկալցի, զի անուանեաց զանուն Տեառն. մահու մեռցի, քարընկեցութեամբ քարկոծեսցեն զնա ամենայն ժողովուրդն. եթէ՛ պանդուխտ իցէ եւ թէ՛ բնակ, յանուանել նորա զանուն Տեառն՝ սատակեսցի։
Եւ խաւսեցաւ Մովսէս ընդ որդիսն Իսրայելի, եւ հանին զայրն, որ անէծն, արտաքոյ բանակին, եւ քարկոծ արարին զնա քարամբք ամենայն ժողովուրդն։
Եւ որդիքն Իսրայելի արարին՝ որպէս եւ պատուիրեաց Տէր Մովսիսի։
Իրաւացի է զդատաստանս զայս յեղափոխել այսպէս. եթէ ոք, շարժեալ ի սատանայէ, զանուն Քրիստոսի հայհոյէ, կամ զխաչ, կամ զեկեղեցի, կամ զքահանայ ի կռիւն իւրեանց, կամ զմկրտութիւն, եթէ մին յայլազգեաց իցէ, որպէս եւ անդ պատահեաց, եթէ՛ քարկոծ առնել եւ եթէ՛ այլով աւրինակաւ՝ սպանանել արժան է. ապա թէ քրիստոնեայք՝ մահու դատաստան լիցի՝ քննելով զպատահումն։
[ՁԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍՊԱՆՈՂԱՑ ԶԱՆԱՍՈՒՆՍ
Եւ որ հարկանէ զանասուն՝ անձն ընդ անձին տուժեսցի։
Ըստ իւր յայտնի տեսութեանդ եւ ի մեզ կացցէ դատաստանդ աստուածային։
Սակայն դատաստան կոչի, իբր զի քննիցի մախանաւք հարկանելն եւ պատահմամբ եւ այլն այսպիսի։
[Ղ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ԶԵՐԿԻՐ
Եթէ աղքատասցի եղբայր քո, որ ընդ քեզ իցէ, եւ վաճառիցէ ի կալուածոց իւրոց, եւ եկեսցէ մերձաւորիչն, որ մերձաւոր իցէ նորա, եւ փրկիցէ զվաճառ եղբաւր իւրոյ։
Ապա թէ չիցէ ուրուք մերձաւորիչ, եւ ձեռնհաս իցէ, եւ գտանիցի նմա բաւական փրկանաց իւրոց, եւ համարիցի զամս վաճառին իւրոյ եւ հատուսցէ կարողն առնն, որում վաճառեաց նմա, եւ դարձցի ի կալուածս իւր։
Ապա թէ ոչ գտցի ի ձեռին նորա բաւական առ ի հատուցանելոյ նմա, եղիցի վաճառ նորա այնմ, որ ստացաւն զնա, մինչեւ յամն թողութեան իւրոյ, եւ ելցէ յամին թողութեան եւ դարձցի անդրէն ի կալուած իւր։
Ըստ Աւետարանին հրամանաց առաւելութիւն ի Տեառնէ հրամայեցաւ յամենայնս, նմանապէս եւ՝ յիրս դատաստանի։
Եւ զի ո՛չ առաւելութեամբ այժմ եւ ո՛չ հաւասարութեամբ վարիմք, պարտ է մեզ ընդ փրկանաւք լինել։
Եթէ վասն աղքատութեան ի կալուածոյ վաճառէ, եղիցին ընդ փրկանաւք յազգատոհմէ իւրմէ մինչեւ յեւթն ամ։
Ըստ Աւրինացն զեւթն ամն եդաք, բայց առաւելուլ որքան կար է՝ արժան է, զի ոչ թողու ազատ ըստ Աւրինացն, զոր ի դէպ էր թողուլ նման Աւրինացն ազատս։
Իսկ եթէ ոչ կարիցէ փրկել յեւթն ամին, եւ անդ հաստատիցի վաճառն։
Ապա թէ ըստ այլոյ պատճառի վաճառն իցէ, ի նմին ամի հաստատիցի։
[ՂԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ՏԱՆ
Եթէ վաճառիցէ ոք տուն բնակութեան ի պարսպաւոր քաղաքի, եղիցին փրկանք նորա մինչեւ ի կատարել տարւոյ աւուրցն վաճառին իւրոյ. աւրաթուի լինիցի փրկանք նորա։
Ապա թէ ոչ փրկիցի մինչեւ լնուցու տարի նորա ողջոյն, հաստատիցի տունն, որ իցէ ի պարսպաւոր քաղաքի, հաստատութեամբ ստացողին իւրոյ յազգս իւր, եւ ելցէ ի թողութեանն։
Եւ զվաճառս փարթամաց եթէ ոմանց աղքատաց վաճառէ սահմանաւ, վասն ողորմութեան դարձուցանելի է ըստ պայմանին։
Իսկ տունք, որ յաւանս իցեն, որոց պարիսպ ոչ գուցէ շուրջանակի, ընդ անդս երկրի համարեսցին, եւ հանապազ ընդ փրկանաւք լիցին, եւ ի թողութեանն ելցեն։
Եւ զայս դատաստան այսպէս առցուք. զի թէպէտ եւ ամ թողութեան ոչ է առ մեզ, սակայն զամսն փրկանաց հաստատուն կալցուք, պակասեալք յառաւելութենէ. նմանապէս եւ՝ զաւուրսն։
[ՂԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ԶՏՈՒՆ ԵՒ ԶԱԳԱՐԱԿ
Եւ ի քաղաքս Ղեւտացւոց տունք, որ ի քաղաքս կալուածոց նոցա իցեն, ընդ փրկանաւք լիցին հանապազ ի մէջ Ղեւտացւոցն։
Եւ որ ոք փրկիցէ ի Ղեւտացւոց անտի, ելցէ վաճառ տանց քաղաքաց կալուածոց նոցա ի թողութեանն, զի տունք քաղաքաց Ղեւտացւոց՝ կալուածք նոցա են այն ի մէջ որդւոցն Իսրայելի։
Եւ ագարակքն, զատուցեալք ի քաղաքս նոցա, մի՛ վաճառեսցին, զի կալուած յաւիտենական է այն նոցա։
Պարտ է եւ զայս դատաստան այսպէս իմանալ. զի քահանայք զտուն բնակութեան իւրեանց վաճառել իշխան լիցին առ քահանայս, եւ միշտ ընդ փրկանաւք լիցին, առաւելութեամբ, քան աշխարհականաց վաճառք։
Եւ ագարակք եւ այլ ստացուածք, զատուցեալք յեկեղեցիս, մի՛ վաճառեսցի, զի կալուած յաւիտենական է այն նոցա։
Ըստ այսմ եղիցի եւ այս իրաւունք, թէ եւ ամ թողութեան առ մեզ ոչ է։
Նաեւ յամենայն դատաստանդ ծախք ստացողին տեսցին ի փրկելն։
[ՂԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՋՐԱՂԱՑԱՑ
Եւ յաղագս աղքատութեան վաճառեալ ջրաղացք զամ մի ընդ փրկանաւք լինիցին ինքեանց եւ ազգականաց, իսկ այլազգ՝ ի նմին ամի հաստատեսցի։
[ՂԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԱՍՆՈՑ ՎԱՃԱՌԱՑ
Եւ զչորքոտանիս վաճառեալ՝ երից վկայից առաջի հաստատիցէ զայսոսիկ, զի մի՛ գողաւն իցէ, եւ մի՛ հնակաղ, եւ մի՛ հնահազ, եւ մի՛ գիշերակոյր, եւ մի՛ անգնալի ի կամրջի, եւ մի՛ հարկանող ոտիւք։
Յայսցանէ գտեալ ի բեռնակիրս, բայց ի գողաւնէից, մինչեւ յամ մի անդրէն դարձցի, կամ ի գնոյն անկցի ըստ արժանւոյն, եւ կամ տեառն հաստատիցի։
Իսկ գողաւնն յամենայն ժամ դարձցի. եւ եթէ յայտնեալ՝ առաջինն առցէ տէր, եւ զգինն ի վաճառողէն առցէ՝ որ գնեացն։
Այլ արտաքոյ այսմ պատճառաց՝ մինչեւ յեւթն աւր փորձի, վճիռ հատցի, եւ թէ ոչ դարձուսցէ՝ հաստատեալ լիցի վաճառն։
Իսկ վաճառողին նոյն կացցէ սահման ըստ արժանւոյն վաճառել։
Եւ յայլսն զնոյն պահել ի վաճառսն զսահման, որպէս վաճառողին, նմանապէս եւ գնողին։
[ՂԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌԱՑ ԵԶԱՆՑ
Եւ վկայիւք երիւք եւ զայս հաստատիցեն, որ վաճառեն զեզինս, զի փորձ ի հերկ, եւ ի սայլ, եւ ի կալ իցէ, եւ մի՛ հնակաղ, եւ մի՛ հնահազ, եւ մի գիշերակոյր եւ հարկանող իցէ, եւ մի՛ գողաւն։
Մինչեւ յամ մի լինել այդոցիկ փորձի՝ դարձցի, եւ գողաւն՝ յամենայն ժամ, եւ յայլսն եւթն աւր փորձիցի։
Իսկ անմղիցն յայլսն՝ դարձցի, բայց ի լծոյ, ի հերկ, եւ ի սայլ, եւ ի կալ, որոց փորձն անյայտ կանխաւ է։
[ՂԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՈՎՈՒ Ի ՎԱՃԱՌ
Նմանապէս եւ յաղագս զկովս վաճառել զայլսն վկայիւք հաստատիցէ ընդ այսոսիկ, զի ազգաւ յիւրաքանչիւր ամի ծնանիցի, եւ յաղագս սոցին՝ յամի դարձցի. ըստ արժանւոյն զգինն հաստատելով եւ կամ տեառն լինելով։
Եւ յայլսն փորձիցի եւթն աւր։
[ՂԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԵՂՈՒԱՑ Ի ՎԱՃԱՌՍ
Եւ մեղուք վաճառեալ յաշնան ըստ մեղեր, զոր ունին, հաստատիցի սերկանն։
Իսկ ըստ պիտոյից անկշիռ վաճառեալ եւ կամ կշռաւ նովին փեթակաւ եւ առեալ արտաքս եւ պակաս գտեալ, լցցի կշիռն ի վաճառողէն, ապա թէ ոչ՝ մի՛ լիցի այդ պատիր վաճառ։
Իսկ առաւել գտեալն, ո՛չ յոյժ եւ ո՛չ խաբէութեամբ, մի՛ դարձցի, զի յուսոյ դորին գնէ։
Եւ գարնան սերմանոց վաճառեալ եւ եդեալ ի մեղուոց, մինչ ի տասն աւր կամ քսան փորձի. վճիռ վկայիւք հաստատիցի, որպէս զի մտանելն եւ ելանելն ուղիղ ցուցցի, հաստատիցի վաճառն։
Ապա թէ թիւրութեան յաւուրսն վճռին կարծիս լիցի զոդութեան եւ մահու առաջնորդին, ի վաճառողն դարձցի։
Զկնի կարծեացն բառնալոյ աւուրցն՝ գնողին այդպիսի վնասդ լիցի։
Ի կերակրոյ մեռեալն եւ յամին անպտուղ եղեալն՝ գնողին լիցի։
[ՂԸ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌՈՅ ԱՄԱՆԱՑ
Եւ կարաս վաճառեալ եւ գնեալ՝ հաստատիցի, յորժամ լցեալ ողջ զարկեալն պահիցէ գինի յամին։
Ապա եթէ կարծեաւք բեկման ի թրծմանէ իցէ, եւ զգինին կորուսցէ, միմիայն զկարասն գործողն առցէ, այլ եւ զկէս վնասուն տուժիցի։
Ապա թէ անկարծիս ի բեկմանէ իցէ, եւ ի թաղելն եղեւ կարծիսն, անտոյժ լիցի վաճառողն։
Այլ եթէ յայդմանէ երկբայեսցի, զամանն միայն վաճառողն տուժիցի։
Այդ ըստ այդմ լիցի ի փոքունս եւ ի մեծամեծս։
[ՂԹ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ԶՊՏՈՒՂ ԱՅԳԵԱՑ ԵՒ ԶԱՅԼՈՑ ԱՐՄՏԵԱՑ
Վաճառել եւ գնել բազմաց պատահի զպտուղս յամի՝ յուսով շահի։
Եթէ լիցի պակասել, արժան է վաճառողին ամբողջ զգլուխն պահել՝ ոչ միայն յաղագս յուսոյն, այլ եւ վասն աշխատութեանն։
Եւ թէ շահիցի, որ չիցէ խաբէութեամբ, մի՛ զղջացեալ վաճառողն դարձուսցէ, զի վաճառք յաջողմամբ բազմապատիկ շահս տան։
Սակայն աւուրք փորձի երեք վկայիւք լիցի տասն աւր. եւ կատարածն ցուցաւ ըստ իրաւանց։
[Ճ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԸՍՏ ԳԼԽՈՅ ՀԱՏՈՒՑՄԱՆՑ ՋՐԱՂԱՑԱՑ ԵՒ ԱՅԼՈՑ ԱՅՍՊԻՍԵԱՑ
Եւ զայսպիսիս ըստ գլխոյ առեալ՝ վկայիւք հաստատիցէ։
Շահիլն անզեղջ իցէ տուողին, եւ մի՛ տացէ փոխանակ շահի տուգանս։
Եւ իւր լիցի պատրաստել զկազմածն ամենայն եւ վնասք՝ ըստ կարգի իրացն եղեալ, իսկ յանպատրաստութենէ եղեալ՝ առողին լիցի՝ ի քար, ի նաւ, յերկաթ եւ յայլն ամենայն եւ գողացեալն։
Իսկ այրեալն, եթէ ի պատճառս տեառն իցէ՝ նմա լիցի, եւ եթէ ի պատճառս առողին՝ նմա լիցի։
Ըստ այդմ դատիցի եւ այլ ամենայն այդպիսիս, որ ինչ միանգամ եւ իցէ։
[ՃԱ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ԱՐԱՆՑ
Եւ մատեան դստերքն Սաղպաադու՝ որդւոյ Ոփերայ՝ որդւոյ Գաղաադու՝ որդւոյ Մաքիրայ ի գնդէ Մանասէի՝ որդւոյն Յովսեփայ։
Եւ այս են անուանք նոցա՝ Մաաղա, եւ Նուա, եւ Եգղա, եւ Մեղքա, եւ Թերսա։
Կացին առաջի Մովսիսի, եւ առաջի Եղիազարու քահանայի, եւ առաջի իշխանացն, եւ առաջի ամենայն ժողովրդեանն ի դրան խորանին վկայութեան եւ ասեն. հայր մեր մեռաւ յանապատին, եւ նա ոչ էր ի մէջ ժողովրդեանն գումարելոցն առաջի Տեառն ի ժողովրդեանն Կորխայ, որ վասն մեղաց իւրոց մեռաւ, եւ որդիք ոչ եղեն նորա։
Եւ արդ, մի՛ ջնջեսցի անուն հաւր մերոյ ի միջոյ ցեղի իւրոյ, վասն զի ոչ գոյր նորա որդի. տո՛ւք մեզ ժառանգութիւն ի մէջ եղբարց հաւր մերոյ։
Եւ մատոյց Մովսէս զդատաստանս նոցա առաջի Տեառն։
Եւ խաւսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւ ասէ. ուղիղ խաւսեցան դստերքն Սաղպաադու, տալով տացես նոցա կալուած ժառանգութեան ի մէջ եղբարց հաւր իւրեանց, եւ դիցես զվիճակ հաւրն իւրեանց զնոքաւք։
Եւ ընդ որդիսն Իսրայելի խաւսեսցիս եւ ասասցես. այր ոք եթէ մեռանիցի, եւ ուստր ոչ գուցէ նորա, տացէ զժառանգութիւն իւր դստեր իւրում. եւ եթէ ոչ գուցէ նորա դուստր, տաջիք զժառանգութիւն նորա հաւրեղբաւր իւրում. եւ թէ ոչ գուցեն եղբարք հաւր նորա, տաջիք զժառանգութիւն ընտանւոյ մերձաւորի նորա. ի ցեղէ նորա ժառանգեսցէ զնորայն։
Եւ եղիցի որդւոցն Իսրայելի այդ իրաւունք դատաստանի, որպէս հրամայեաց Տէր Մովսիսի։
Անլուծանելի յամենայն հաւատացեալս եւ այս կացցէ վճիռ դատաստանի, զի իւր իսկ է հաւաստի գիտողին զամենայն իրաւունս։
Զի ուստեր անկ է ժառանգ լինել, թէ իցէ, ապա թէ ոչ իցէ՝ դստերն, որ տակաւին ի տանն իցէ։
Իսկ արտաքս գնացեալն եւ առն եղեալն՝ երկու դուստր զմիոյ դստեր բաժին առցեն, այլ ոչ կարեն ժառանգ լինել։
Եւ այս յայտ անտի է, զի ոչ թողին զդստերսն Սաղպաադու յաւտար ցեղս արանց լինել, զի մի՛ ժառանգութիւնն յաւտարս ելցէ։
Ապա թէ չիցէ դուստր, եղբայրն ժառանգիցէ։
Իսկ եթէ առն լեալ դուստրն կամիցի իւրովք ծննդաւք եւ արամբ գալ եւ զհայրենիսն ժառանգել, նոցա լիցի եւ մի լիցի եղբաւրն, եւ յորժամ որդի չիցէ եղբաւրն. ապա թէ ոչ կամիցի գալ՝ զիւր մասնն առեալ, եղբայրն ժառանգիցէ։
Ապա թէ չիցէ եղբայր, հաւրեղբայրն ժառանգիցէ։
Եւ թէ չիցէ հաւրեղբայր, այլ ընտանի մերձաւոր ժառանգիցէ ի ցեղէ հաւրն։
Որքան մերձաւոր իցէ, հեռաւոր ընտանւոյն ոչ հրամայէ. եւ զցեղ հաւր առնէ ժառանգ եւ ոչ մաւր, մինչ ի դուստրն միայն կացոյց զժառանգ լինելն։
Ապա թէ հաւրեղբաւրն հրամայէ ժառանգ լինել, յայտ է, թէ հայր իցէ, նա ժառանգէ, եւ թէ մայր, եւ քոյր, եւ կին ոչ ժառանգեն, այլ մասունս առնուն, որպէս եւ ցուցանի. կնոջն՝ դանգ, եւ քեռն՝ դանգ եւ կէս, եւ մաւրն՝ երեք թասու։
Այլ ընտանի մերձաւոր համարիմք, զոր Աւրէնքն մինչ ի չորրորդ զարմն հրամայէ զառականս ոչ յայտնել յառնուլ կին. զայս եւ ի ժառանգաւորսն պահելի է։
Իսկ զկնի այնր ոչ են ժառանգ, այլ ժառանգութիւնն վիճակ լիցի դատաւորաց, որպէս ցուցեալ է ի դրութիւնս նոցա։
Իսկ եղբայրն, որ չիցէ համամայր, կէս դանգ պակաս ընդ համահարսն եւ ընդ համամարսն ժառանգիցէ։
Զայս եւ նահապետն եցոյց Աբրահամ, զի ետ զամենայն ինչս իւր Իսահակայ որդւոյ իւրոյ եւ որդւոց հարճիցն ետ պարգեւս եւ արձակեաց զնոսա։
Եւ թէ ասիցէ ոք. աստ՝ պսակ աւրհնութեան, եւ անդ՝ Քետուրա կին երկրորդ, սակայն անդ՝ տուրս, եւ ժառանգութիւն եղիցի աստ, ըստ ցուցելոցդ, սակաւ պակաս. եւ յԱւրէնսն անդրանկանն տուաւ իրիցութեան պատիւ։
Ըստ այսմ աւրինակի եւ հաւրեղբարքն լիցին։
Յանդիմանին յաստուածային աւրինացս դատաստանէ մահմետականացն դատաստանք, զի զդստերս ժառանգ ոչ առնեն հարց, այլ ընդ ընտանիս մասնաւորեն, որոց ոչ հետեւելի է, այլ անվրէպ՝ աստուածայինս դատաստանաց իրաւամբք։
[ՃԲ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ, ՈՐՈՑ ՈՒՍՏԵՐՍ ԵՒ ԴՍՏԵՐՍ ԻՑԷ
Նախ զայն ասասցուք, զի երկու դուստր միոյ ուստեր առցէ բաժին։
Եւ այս վկայեալ է ի կանոնաց եւ յԱւրինաց նշանակեալ ըստ այսմ։
Խաւսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւ ասէ. խաւսեա՛ց ընդ որդիսն Իսրայելի եւ ասասցես ցնոսա. որ ոք ուխտիցէ ուխտս՝ տալ զգինս անձին իւրոյ Տեառն, եղիցին գինք արուին, ի քսանամենից մինչեւ ցվաթսնամեանս, եղիցին գինք նորա յիսուն երկդրամեան արծաթոյ ըստ սրբութեան սկեղն, եւ իգին լինիցին գինք երեսուն երկդրամեան։
Ապա թէ ի հնգամենից մինչեւ ցքսանամեանս՝ լինիցին գինք արուին քսան երկդրամեան, եւ իգին՝ տասն երկդրամեան։
Նաեւ ի կազմածն տեսանի, զի կրկին աւուրց կարաւտանայ էգն ի ծնունդն, ըստ որում թերին առաւ կող. եւ անունն իսկ նշանակէ, զի «կինե ըստ կիսոյն անուանի մարմնոյն։
Եւ թէպէտ եւ ի մի պատուէրդ աւելի հնգիւ է, քան զերկպատիկն գինք իգին՝ յաղագս կատարելութեան հասակին եւ կամ յաղագս պիտոյից կարգաց, սակայն ըստ կազմածին ի միւսն ցուցաւ արուին կրկին լինել։
Յայդցանէ հաստատի երկու դուստր մի լինել որդի ի ժառանգութիւնս։
Բայց գիտելի է եւ զայն եւս, զի կարգեալ դստերքն է երկուքն մի որդի, այլ ոչ որ ի տանն է, զի ժառանգ հրամայեցաւ, յորմէ յայտ է, զի զորդւոյ առնու բաժին. եւ այլքն զկէս եղբաւր առնլով ելեալքն, նմանապէս զոյգ գտանին եղբարց, ըստ հրամանի Տեառն՝ եթէ չիցէ որդի, դուստրն ժառանգիցէ։
Այլ այս դատեալ եղեւ ըստ կազմածին, եթէ զերկուս դստերս մի առնլի է եղբայր, եւ ցուցաւ ըստ Տեառն հրամանի, եթէ ժառանգ է նման որդւոյ, որ ի տան իցէ։
Այլ կամ լիցի եւ զայս ըստ հաճոյից եւս ընտրել, եթէ զամենա՞յն դստերս զերկուսն մի առնլի է եւ եթէ զելեալսն։
Այլ ինձ այսպէս թուի, եթէ ելեալն ի տանէ բաժնիւ եւ առն եղեալ՝ զերկուսն մի լեալ, զոյգ ընդ եղբաւր առնու բաժին իւրով կրկին բաժնաւն, ապա որ ի տանն՝ հաւասար եղբարցն ժառանգէ զհաւրն։
Հաստատի ըստ այսմ ուստերաց եւ դստերաց հաւասար լինել ժառանգութիւնն հաւր, ըստ որում եւ Աստուած զոյգ ետ զժառանգութիւն արքայութեանն արանց եւ կանանց։
Սակայն աւանդապահք կարգաց եկեղեցւոյ արք եւ ոչ կանայք են. նմանապէս թէպէտ բաժանորդք ընդ եղբարս ժառանգութեան քորք են, այլ ոչ ժառանգապահք, յորժամ եղբարք իցեն։
Եւ եթէ հայր իցէ, կինն միայն առցէ մասն, եւ ո՛չ մայր եւ ո՛չ քոյր, ապա թէ ոչ իցէ՝ մայր եւ քոյր մասնաւորին։
Այլ որդի դստեր ո՛չ ժառանգէ եւ ո՛չ առցէ մասն, բայց եթէ մինչ կենդանի իցէ՝ գրով ժառանգ առնիցէ, զի իւր սերմ դուստրն է եւ ոչ որդի դստերն։
Նոյն լիցի եւ խորթն, սակայն իշխան է կենաւք ժառանգեցուցանել զնա, թէ կամեսցի, իբրեւ զաւտարս. եւ թէ ի տան հաւրուի աշխատեալ իցէ, իբր վարձկանի առցէ վարձ եւ ոչ մասն. նոյնպէս եւ՝ թոռն. զի եւ առաքեալ ոչ ընդ որդիս զնոսա համարի, ասելով՝ խորթք իցէք եւ ոչ որդիք։
Ապա թէ ոք զկանոնացն ընդդէմ այսմ դիցէ, զի իբր զորդւոց՝ զծնունդս նոցա հրաժարեցուցանէ ի խնամութիւնսն, գիտասցէ, զի պսակաւն ընդ մաւրն ընտանութիւնն եղեւ, եւ խափանի ամուսնութիւնն, այլ զի սերմ ոչ է հաւրն, ոչ ժառանգէ. զի թէ Աբրահամ եւ ոչ զիւր ծնունդսն արար արժանի ժառանգ լինել, ո՞րչափ աւտար ծնունդն։
Նաեւ ոչ եղբայր մաւրն, եւ ո՛չ որդի նորա, եւ ո՛չ որդի քուերն, եւ ո՛չ մաւրքոյր եւ նորին որդի, կամ հաւրքոյր կամ ժառանգեն եւ կամ մասնաւորին, բայց եթէ կանխաւ ստանայցէ։
Իշխան է եւ զծառայս ստանալ ժառանգս, թէ կամեսցի, որպէս ի կանոնս եպիսկոպոսաց եցոյց՝ թերեւս ծառայս ստացեալ իցէ, յայտ է, թէ ժառանգս, որ զինչսն ասաց թողուլ։
Իսկ յորժամ դուստրն ժառանգէ՝ որ ի տան իցէ, հաւրեղբայրն եւ նորին որդիք ժառանգել ոչ կարեն եւ ոչ մասնաւորիլ. ապա թէ առն լեալ իցէ եւ գայցէ ժառանգ, հաւրեղբայրն մասն առցէ դանգ, այլ ոչ որդի նորա, բայց թէ պատահի ի հարցն ժառանգութիւնսն դատաստան լինել։
Իսկ եթէ չիցեն ուստերք եւ դստերք մինչ ի չորրորդ զարմն, որ ի հաւրէն ժառանգիցեն, եւ այլք՝ ոչ եւս, եւ ոչ՝ ի մարցն տոհմէ։
[ՃԳ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿԱՆԱՆՑ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ
Եւ կանանց մեռելոց նոյն լիցի դատաստան, որպէս եւ արանց զկնի մահուան. եթէ չիցեն ուստերք եւ դստերք, իբրու թէ ծնեալ իցէ ուստերս եւ դստերս, եւ մեռեալ, եւ թէ՛ ի բնէ անժառանգ իցէ եւ թէ՛ ընդ պսակին փութով վախճանեալ կուսութեամբ, սակայն յայդոսիկ զանազանի դատաստանն։
Արդ, ըստ նմանութեան արանց, թէ ուստր իցէ, նա ժառանգիցէ զմաւրն, ապա թէ չիցէ՝ դուստրն, եւ թէ չիցէ դուստր՝ եղբայրն, եւ թէ չիցէ եղբայր՝ հաւրեղբայրն, եւ թէ ոչ հաւրեղբայր իցէ, ի ցեղէ հաւրն ժառանգէ մինչեւ ի չորրորդ զարմն։
Ապա թէ հայր իցէ, հայրն ժառանգէ, եւ այլն՝ զոյգ է միմեանց։
Իսկ եթէ ծնունդք իցեն մաւրն, ամենայն ինչ նոցա է, որպէս եւ հաւրն ժառանգութիւնն։
Ապա թէ մեռանիցի մանուկն, ժառանգութիւնն հաւրն եղեւ, ոչ անդրադարձի առ մայրն իբր ժառանգութիւն։
Ապա թէ մայրն եւս մեռանիցի, եւ հայր իցէ մաւրն, երկուցն լիցի ժառանգութիւնն՝ հաւր մանկանն եւ հաւր մաւր մանկանն. նախ զպատշաճ հոգւոյ նորա տալով՝ յերկուս բաժանիցի։
Իսկ եթէ ի բնէ անժառանգ իցէ, ժառանգութիւնն հաւրն լիցի, եւ թէ ոչ հայր՝ այլոց ժառանգաւորացն լիցի, որպէս ցուցեալ է։
Իսկ առն դանգ լիցի վասն ի միասին կենակցութեանն։
Ապա թէ չիցեն միաւորեալք, եւ մեռանիցի կինն, մի՛ լիցի առն եւ ոչինչ ի կնոջէ, զի որպէս ոչ է տիրեալ մարմնոյ նորա, նոյնպէս ոչ տիրէ ընչից նորա։
Նոյն լիցի եւ կնոջն։
Ապա թէ ամուսնացեալ իցէ, թէ եւ սակաւ ժամանակ, նմանապէս դանգ լիցի առն։
Եւ զի որպէս զհաւրն ժառանգելով որդին՝ մայրն դանգ առցէ, նոյնպէս զմաւրն ժառանգելով որդին՝ հայրն դանգ առցէ։
[ՃԴ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺԱՆՈՂԱԿԱՆ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԸՆՉԻՑՆ Ի ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆՍ
Ըստ բաժանողական արուեստի զժառանգութիւնն այսպէս ուղիղս բաժանիցես։
Զինչս զամենայն մի համարիցիս դահեկան եւ զդահեկանն՝ վեց դանգ։
Եւ թէ մի որդի լինի եւ մի դուստր, որ ի տանն, յերկուս բաժանիցես. զերկու դանգ եւ կէս՝ եղբաւրն, եւ զնոյն կողմն՝ քուերն, եւ զդանգն՝ մաւրն։
Ապա թէ կարգեալ քուերք իցեն, զերկուսն մի եղբայր կալցիս եւ զերկու դանգ եւ կէսն եղբաւրն տացես, եւ զերկու դանգ եւ կէսն՝ երկու քուերն, եւ զդանգն՝ մաւրն։
Իսկ թէ մի եղբայր իցէ եւ մի քոյր առնակին, կէս դահեկան եւ չորս գարի եղբաւրն լիցի, եւ դանգ եւ կէս եւ երկու գարի՝ քուերն, եւ դանգ մի՝ մաւրն։
Ապա թէ երկու եղբայր եւ մի քոյր իցէ, որ ի տանն, դանգ եւ կէս եւ երկու գարի մի եղբաւրն լիցի, եւ նոյնչափ միւս եղբաւրն, եւ նոյնքան՝ քուերն, եւ դանգ՝ մաւրն։
Իսկ թէ կարգեալ քոյրն իցէ, երկու դանգ մի եղբաւրն լիցի, եւ երկու դանգ՝ մի եղբաւրն, եւ դանգ՝ քուերն, եւ դանգ՝ մաւրն։
Ապա թէ մայր ոչ իցէ, ինքեանց միայն բաշխեսցի. երկու դանգ եւ թասու եւ մի գարի եւ չորս դանգ գարւոյ եւ երեք թասու գարւոյ՝ մի եղբաւրն, նոյնպէս՝ միւս եղբաւրն, եւ դանգ եւ երկու գարի եւ երկու գարւոյ դանգ եւ կէս դանգ գարւոյ՝ քուերն. կէս թասու գարւոյ աւելի է քուերն։
Եւ զի զայս ցուցաք յայտ առնելոյ աղագաւ, եթէ զիրաւն եւ զարդարն խնդրէ դատաստանն։
Իսկ եթէ երեք եղբայր եւ մի քոյր իցէ, դանգ եւ կէս եւ երկու գարի եւ կէս՝ իւրաքանչիւր եղբաւր, եւ երեք թասու եւ գարի եւ կէս՝ քուերն։
Եւ է քուերն դանգ եւ կէս աւելի գարւոյ։
Զի թէ կամ լիցի, այդպէս տկար մասինն սակաւն թողցես աւելի, ապա թէ ոչ՝ եւ զայն եւս հաւասարեսցես։
Ապա թէ չորս եղբայր եւ մի քոյր իցէ, դանգ եւ թասու եւ մի գարի՝ իւրաքանչիւր եղբաւր, եւ կէս դանգ եւ կէս թասու եւ կէս գարի՝ քուերն։
Իսկ եթէ հինգ եղբայր եւ մի քոյր իցէ, իւրաքանչիւր եղբաւր դանգ լիցի եւ մի գարի, եւ քուերն՝ կէս դանգ եւ մի գարի. կէս գարի եւ աստ աւելի լինի քուերն։
Ապա թէ վեց եղբայր եւ մի քոյր իցէ, երեք թասու եւ երկու գարի իւրաքանչիւր եղբաւր լիցի, եւ կէս դանգ՝ քուերն. կէս գարի եւ աստ առաւելեալ է քուերն։
Ըստ այսմ աւրինակի եւ զայլսն որքան իցէ բաժանեսցես։
Նմանապէս եւ զմաւրն բաժանիցես զժառանգութիւն։
Իսկ եթէ վեց քոյր եւ մի եղբայր իցէ, ի չորս ժառանգութիւնն բաժանիցի. երեք եղբայր վեց քոյրն լիցի։
Ըստ այսմ աւրինակի եւ այլքն լիցին։
Եւ եթէ մայր լիցի՝ եւ այն ցուցաւ, եթէ ոչ՝ եւ այն։
Եւ թէ ի տան քոյրն իցէ եւ թէ առն լեալ իցէ, ըստ զանազանութեան նոցա եւ դատաստանն հաստատիցի, զի սակաւ եւ այդ նշանակ տուաւ։
Յորմէ զարժանն ոք գտցէ եւ զթերին լցցէ, եւ մի՛ ինչ պարսաւանս դիցէ, զի ըստ կարի մեր այդքան ծանուցաւ։
[ՃԵ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐՀԱՄԱՐՀՈՂԱՑ ԶՔԱՀԱՆԱՅՍ ԵՒ ԶԴԱՏԱՒՈՐՍ
Եւ եթէ վրիպեսցի ի քէն բան ի դատաստանի ի մէջ արեան եւ արեան, եւ ի մէջ դատաստանի եւ դատաստանի, եւ ի մէջ գրգռութեան եւ գրգռութեան, եւ ի մէջ հակառակութեան եւ հակառակութեան, բան դատաստանի ի քաղաքս քո, յուրացեալ ելցես ի տեղին, զոր ընտրեսցէ Տէր Աստուած քո անուանել զանուն իւր անդ։
Եւ երթիցես առ քահանայս Ղեւտացիսն եւ առ դատաւորսն, որ լինիցի յաւուրսն յայնոսիկ, եւ քննեալ պատմեսցեն քեզ զդատաստանն։
Եւ արասցես ըստ հրամանին, զոր պատմիցեն քեզ, որք ի տեղւոյն իցեն, զոր ընտրիցէ Տէր Աստուած քո. եւ զգուշասջի՛ր յոյժ առնել ըստ ամենայնի, որպէս աւրինադրեսցի քեզ։
Ըստ Աւրինաց եւ ըստ դատաստանին, զոր ասասցեն քեզ, արասցես եւ մի՛ խոտորեսցիս ի բանէն, զոր պատմեսցեն քեզ, մի՛ յաջ եւ մի՛ յահեակ։
Եւ մարդ ոք, որ առնիցէ հպարտութեամբ առ ի չլսելոյ քահանային, որ կացցէ պաշտել յանուն Տեառն Աստուծոյ քոյ, կամ դատաւորին, որ իցէ յաւուրսն յայնոսիկ, մեռցի մարդն այն։
Տես զի զարհամարհողս քահանայից եւ դատաւորաց զոյգ եցոյց, զի մի է զաւրութիւն Աւրինաց եւ դատաստանի, եւ պարտաւորութիւն նոցա մահ է, զի չանսալ նոցա ոչ այլ ինչ է, եթէ ոչ անհնազանդութիւն Աստուծոյ. եւ արեանն յայտ է դատաստան։
[ՃԶ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՍԻՑ Ի ԺՈՂՈՎՐԴԵՆԷ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ
Եւ այս են իրաւունք քահանայիցն ի ժողովրդենէն, որք զենուցուն զենլիս. եթէ արջառ իցէ եւ եթէ ոչխար՝ տացէ քահանային զերին, եւ զծնաւտսն, եւ զխախացոցն։
Եւ զպտուղս ցորենոյ եւ զգինւոյ քոյ, եւ զիւղոյ քոյ, եւ զպտուղս կտրոց խաշանց քոց տացես նմա։
Զի զնոսա ընտրեաց Տէր յամենայն ցեղիցն քոց կալ առաջի Տեառն Աստուծոյ քոյ, պաշտել եւ աւրհնել յանուն նորա, նաեւ որդիք իւր զամենայն աւուրս։
Զայս զիրաւունս այժմ ոչ պահեն հաւատացեալք, զոր հարկաւոր էր առաւելուլ քան զԱւրինացն, զի հասարակաց զենմանն աւրինադրէ իբր զայլ պտուղսն, զի ոչ զընծայից զենմանցն է բանդ։
Եւ զայդ եդաք, եթէ ըստ դատաստանի իրաւանց է եւ քրիստոնէից այդոքիւք զքահանայս պատուել։
[ՃԷ]
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍԱՀՄԱՆԱՑ ԱՄԵՆԱՅՆԻ
Մի փոխեսցես զսահմանս ընկերի քոյ, զոր հաստատեցին հարքն քո ի ժառանգութեան քում, զոր ժառանգիցես յերկրին, զոր Տէր Աստուած տացէ քեզ ի ժառանգութիւն։
Զանդաստանաց եւ զայլոց ասէ ճառդ. առ եղբարս եւ ազգականս եւ առ աւտարս հրամայէ իրաւամբք վարիլ։
Զոր ի հաւրէ ունի զսահման ժառանգութեան, ոչ պարտի փոխել զընկերին յափշտակելով, բայց եթէ կանխաւ զրկեալ իցէ, դատ վարել։
Այլ ճշմարտութեամբ ի հաւրէ առեալ ժառանգութիւնն ոչ է իրաւացի զկնի մահու հաւրն զղջմամբ փոխել ընդ այլ ժառանգակցաց։