Read in the reader, with word lookup
Գիրք Դատաստանի, Բ խմբագրութիւն · 1/2
Նախադրութիւն
[Ա]
ԱՌԱՋԻՆՆ՚ ՆԱԽԱԴՐՈՒԹԻՒՆ, ՈՐ Է ՍԿԻԶԲՆ ԳՐՈՑ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ:
Ա. գլուխ, որ է պատասխանի այնոցիկ, որ բամբասեն զմեզ ոչ ունել դատաստանս:
Հանդերձեալ գրել զգիրս դատաստանաց, յառաջ պատասխանի տացուք նոցա, որք բամբասեն զօրէնսն Քրիստոսի թէ դատաստան ոչ կայ ի նմա. քանզի բազումք են որ գովեն զայլազգիս որպէս թէ իրաւացի դատաստան ունին:
Եւ որ զայս ասեն` ինքեանք գայթակղեալք են եւ զայլս գայթակղեցուցանեն ի պարզամտացն:
Եւ առաջին պատասխանի նոցա զայս ասեմքթէ` Աստուած ի սկզբանէ ի բնութիւն մարդոյն սահմանեաց ընտրել զիրաւացին. վասն այնորիկ իմաստունքն հեթանոսաց սահմանեցին թէ` որ անարգէզաստուածսն` մահու մեռցի, եւ որ զհայր իւր հարկանէ` հատանել զձեռն:
Բայց Մովսիսի օրէնքն առաւելութեամբ վարեցաւ առեալ զպատճառն ի բնաւորական օրինացն թէ`որ անարգէ զհայր կամ զմայր` մահու վախճ անեսցի:
Բայց աւետարանն Տեառն մերոյ լրումն է բնութեան օրինացն եւ Մովսիսականին, վասն որոյ հրամայէ թէ` լուարուք զի ասացաւ առաջնոցն այս ինչ, բայց ես ասեմ ձեզ զայսինչ:
Զի օրէնքն եւ աւետարանն զբնաւորական օրէնսնյիշեցուցանեն, բայց զանձն իշխանականսն ոչ բառնան ասելով` սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո, զի բնաւորական է գիտել զանձին սէր:
Եւ երկրորդն` մանաւանդ թէ առաջինն` ի կամս ապաստան առնէ զաշակերտութիւնն եւ զայլ բարեգործութիւնն, որով հաստատի թէ ի մեր կամս է առ ամենայն մարդ իրաւամբք վարիլ. եւ վասն այնր պատճ առի եւ ոչ զաւետարանն ի սկզբանն գրով աւանդեցին, այլ բանիւ:
Եւ երկրորդ` եկն Քրիստոս եւ ուսոյց կատարել օրէնս մարդկան, եւ ոչ կամեցաւ ըստնմանութեան անկատարից գրով դատաստան տալ, ըստորում խրատէ ի ճանապարհի հաշտիլ ընդ ոսոխին զի մի' մատնեսցի ի դատաստան դատաւորին:
Եւ երբեմն առակաւ դատաւորին յայտնի եցոյց զամենայն ինչ խղճիւ մտացն վճարել, զոր դատաւոր կոչեաց. նմանապէս եւ զիրս դատաստանի:
Զայն եւ յառակ անտեսին եցոյց. թէպէտեւ յառաջ անիրաւ կոչեաց, բայց յետոյ գովեաց զղջմամբն, որով ոչ եմուտ յատեան դատաստանի տալ զհաշիւն. ասելով թէ` տու'ր զհամար տնտեսութեան քո, եցոյց թէհարկաւոր է դատաստան լինել, եւ գովելովն` ուսոյց թէ հնար է չկարօտանալ դատաստանի:
Այսորիկ աղագաւ հրաժարեցոյց առնել զդատասատան այնմ, որ աղաչեաց զնա թէ` ասա' եղբօր իմոյ բաժանել ընդ իս զժառանգութիւնն իբրեւ թէ կրկին ունիք զպատճառն - ի բնութենէ եւ յօրինացն, ընդէ՞ր իսկ կարօտ լինիք այլոց դատաստանի:
Աստի ուսաւ առաքեալն ասելով թէ`զի բնաւ դատաստանք գոն ի ձեզ, ընդէ՞ր ոչ դուք զրկիքեւ նեղիք, այլ դուք զրկէք եւ նեղէք, եւ այդ զեղբարսեւս:
Երրորդ` ոչ կամեցաւ տալ գրով դատաստան զի մի' ի հարկէ կայցեմք յիրաւունս, այլ սիրով եւ վշտակցութեամբ պահեսցուք զարդարութիւնն անգիր օրինօք ի յամենայն ժամանակըս:
Չորրորդ` զի բաւական համարեցաւ զօրէնսն եւ զմարգարէսն եւ զաւետարանն իբրեւ զսերմ ունել յոգիս եւ նոքօք վարիլ յիրաւունս դատաստանի:
Հինգերորդ` զի օրէնք եւ մարգարէք եւ աւետարանն անփոփոխ է, բայց դատաստանն իհարկէ փոխի յազգաց եւ յաշխարհաց. վասն այնորիկ թոյլ ետ զի իմաստունք փորձիւ ըստ պատահմանն արասցեն զդատաստանն:
Վեցերորդ` զի ի դատաստանն իհարկէ երդումն մտանէ, եւ Տէրն արգել զերդումնն կամելով զմեզ ճշմարիտ հաւատացեալս լինել, զի այոն`այո' լիցի եւ ոչն` ո'չ, որ է` հան` հա' եւ ոչն` ո'չ:
[Բ]
Բ. գլուխ:
Թէ վասն է ՞ր այժմ կամեցաք գրել դատաստան կամ յի՞նչ պատճ առէ շարժեցան միտք մեր յայս:
Զի թէպէտ ասացաք թէ ոչ էրկարիք գրով դատաստանն աւանդել մեզ ի Տեառնէ, բայց քանզի բազում անգամ լուաք բամբասանս յայլազգեաց եւ ի քրիստոնէից թէ` բնաւին ի Քրիստոսի օրէնքս դատաստան ոչ կայ:
Եւ որք զայս ասեն` ոչ գիտեն զկամս Սուրբ Գրոց, զի այս չար կարծիքս երկուս վնասս ծնանին - կա'մ կարծել թէ տգէտ էր օրէնսդիրն, կամ թէոչ կամէր զմարդիկ հաւասար վարիլ ի կենցաղս:
Այս մի պատճառն:
Եւ երկրորդ` զի զգիտութիւնն որ ի բնութենէ ունէաք չարութիւնն շիջոյց, եւ զկատարեալ ստեղծումնն մեղքն անկատար գործեաց, եւ զսէրն եւ զվշտակցութիւնն ատելութիւն խափանեաց:
Երրորդ` զի այժմ վասն ծուլութեան ոչ վարժին յօրնէսն եւ ի մարգարէսն եւ յաւետարանն, զի ի նոցա զօրութենէն ընտրել կարիցենզուղիղ դատաստան. վասն այնորիկ կամեցաք գրով դատաստանիս զնոսա իբրեւ ի քնոյ զարթուցանել:
Չորրորդ` զի այժմ պակասեաց իմէնջ գիտութիւնն, որով կարող լինէաք փորձել եւընտրել զդատաստանն ըստ ժամանակի եւ ազգաց եւ աշխարհաց. կամեցաք ի գրոց հաւաքմամբ գրելզդատաստան, զի լիցի անշարժ ըստ նմանութեան օրինացեւ մարգարէից եւ աւետարանին:
Հինգերորդ` զի այժմ ոչ ներգործէ Հոգին Սուրբ որպէս ի Սողոմովն կամ իԴանիէլ, կամ որպէս ի Կորնթացիսն եւ յայլս, ճշմարիտ առնել դատաստան, զի Հոգին էր օրէնք գրեալ ի սիրտս նոցա եւ ոչ էին կարօտ գրոյ դատաստանի. ըստ որում առաքեալքն ոչ կամեցան գրով տալ զաւետարանն, այլ բանիւ, մինչեւ այնմ կարօտացան:
Նոյնպէս եւ ոչ գրով դատաստանս աւանդեցին, զի փոյթ էր նոցա վասն այլմեծագոյն իրաց, այլ թոյլ ետուն վարիլ բնաւորական օրինօք եւ քաղաքական կրթութեամբ եւ գրոց զօրութեամբ:
Բայց այժմ յամենայն վրիպեցաք. վասն այնր պատճառի հարկեցաք գրել:
Վեցերորդ` զի իրք դատաստանի երդմամբ աւարտի եւ ի Տեառնէ ոչ հրամայեցաւ:
Բայց զի աճեաց չարութիւնն եւ հաւատացեալք ոչ միայն ի դատաստանի երդնուն, այլ վայրապար եւ յաճախ եւյամենայն անպէտ իրս, որով լուծանի փրկչական հրամանն, եւ մեք կամեցաք որպէս զի լուծեալ օրինին օրէնս եւ կանոնս հաստատեսցուք ի դատաստանի:
Եւթներորդ` զի մի' վասն ոչ գոլոյ դատաստան երթիցեն առ այլազգիս ի դատաստան, ըստ ամբաստանելոյ մարգարէին, թէ` առ ի չգոյէ Աստուծոյ ի մէջ Իսրայէլի երթայք հարցանել ի Ճանճիկ աստուածն Ակկարոնի. զոր եւ առաքեալն յանդիմանէ ասելով թէ` եղբայր ընդ եղբօր դատիք եւ զայն առաջի անհաւատից:
Ութերորդ` տեսանեմք զի այժմ ոմանք յեպիսկոպոսաց եւ ի վարդապետաց եւ ի քահանայից եւ ի գլխաւոր աշխարհականաց եւ յիշխանաց զի աչառանօք եւ կաշառօք եւ տգիտութեամբ թիւրեն զուղիղ դատաստանն:
Վասն որոյ սակաւուք դրոշմել կամեցաք զգիրս դատաստանի, զի լիցի ի յանդիմանութիւն այնպիսեացն եւ յուղղութիւն:
Իններորդ` զի արարածական բնութիւնս միշտ մոռացող է բարւոյն վասն բազում ախտից հոգւոյ եւ մարմնոյ. եւ թէպէտեւ կամիմք ուղիղ առնել զդատաստանն` ի ժամու դատմանն ի մոռանալոյ սխալիմք եւ յետոյ զղջացեալ տարակուսիմք էութեան կամ չէութեան կարծեօք չարչարեալք:
Այլ զի մի' այսլիցի, եդաք զգիրս դատաստանի ի պատճառս յիշման, զորյամենայն ժամ ի ձեռս առեալ յիշեմք. եւ ցուցցուք այլոց ազգաց թէ գրոց դատաստանաւ վարիմք, որով ըմբերանեալք մի' կարասցեն նախատել զմեզ:
Տասներորդ` զի յորժամ ստեղծաւ մարդն` փչեաց Աստուած ի նա զհոգւոյն շնորհ, եւ այն շնորհ յառաջանայր. իսկ իբրեւ դարձանի ի մեղս, ասաց Աստուած` մի' մնասցէ հոգի իմ ի մարդկան վասն գոլոյ դոցա մարմին:
Ուստի եւ Քրիստոս իբրեւ եկն` զնոյն հոգի ետ մարդկան եւ զհոգւոյն դատաստան, որ է աւետարանն եւ կանոնք, զի գիտէր թէ մարմնաւորք իհարկէ զմարմնաւոր դատաստանն դատին:
Բայց զի դարձեալ ի մարմին դարձաք, հարկէ այսուհետեւ գրով ընդունել զդատաստանս ընտրելով ի գրոց:
Մետասաներորդ` զի գիտասցեն դատաւորք ի գրոց դատաստանի ուղիղ դատաստան առնել, գիտելով զի եւ ինքեանք գալոց են ի դատաստան առաջի երկնաւոր դատաւորին:
Երկոտասաններորդ` եւ զիայնոքիկ որ ի դատաստան գան զարհուրեսցին եւս. զի թէառաջի մարդկան ոչ կարեն զսուտն իրաւ առնել, թէպէտեւ բազում բանիւ ջանան խաբել զդատաւորս, զի՞նչգործեսցեն առաջի երկնաւոր դատաւորին, որ զծածուկսն տեսանէ, որոյ առաջի ոչ կարէ ոք խաբելով արդարանալ, այլ ճ շմարտիւ քննի:
Յայսոսիկ երկոտասան գլուխս պարունակեալ եղեւ պատճառ գրոցս դատաստանի յօրինակ սուրբ առաքելոցն, որք ի Տեառնէ դատաւորք կարգեցան աշխարհի եւ դարձեալ ծնան հոգւով զհայրապետս եւ զվարդապետս դատաւորս եկեղեցւոյ:
Եւ զի երկոտասան կատարեալ թիւ պատուեցաւ յարտաքնոցն, զի ծնանի յերկուց վեցից, որ է վեցն թիւ արարչութեան աւուրցն, եւ չափ է շարժման մարմնոյ եւ թիւ ներգործութեան մարմնոյ, եւ ունի եւ այլ բազում պատուականութիւն ի համարողական արուեստն:
Է եւ օրինակ երկոտասան նահապետացն որդւոցն Իսրայէլի, որոց տուան գրաւորական օրէնքն ի ձեռն Մովսիսի:
Վասն այսորիկ յայս երկոտասան գլուխս եղեւ աւարտումն գրոցս դատաստանի:
Իսկ եթէ զի՞նչ եղեւ պատճ առ մեզ ի յայս գալ առ ի գրել:
Ի բազում ժամանակացտարակուսեալ լինէի վասն սորին իրաց ի նախատելն զմեզ մերոց եւ օտարաց:
Այլ եւ հարկեաց զմեզ յայս սիրեցեալ աշակերտն Սուրբ Գրոց Պաւղոս հարկեցուցիչ բանիւք, եւ ոչ կարացի առնուլ յանձն պատճառ ունելով զտգիտութիւնս եւ զմարմնոյս տկարութիւնս:
Եւխորհեցայ աղաչել զայլ զօրաւորս ի սուրբ վարդապետաց, զի եւ բազումք էին անուանիք գիտողք Սուրբ Գրոց. եւ սակայն գիտելով զանընդունելութիւնազգիս` ոչ կամեցայ հարկել զոք:
Բայց զարմացեալ էի թէո՞րպէս յառաքելոցն եւ յանուանի սրբոց անփոյթ եղեւ այսպիսի մեծ գործ. եւ ածի զմտաւ թէ եղեւ այս յանպարապութենէ ժամանակին, եւ կամ ի հալածանացն, եւ կամ զի ոչ ոք եղեւ խնդրող եւ նոքա անձամբ ոչ կամեցանառնել զարհուրեալք ի պարսաւադիտաց, եւ կամ զի ընդ ծառայութեամբ էին այլոց ազգաց եւ նոցին դատաստանաւն բաւականանային. զի նոյն եւ այս ամենայն պատճառս գոյր ի ժամանակիս մերում:
Բայց եղեւ պատճ առ գրելոյ զսա ի հարկելոյ զմեզ Տեառն Ստեփաննոսի Աղուանից կաթողիկոսի միանգամ եւ երկիցս. եւ ես պատճառեցի զանձինս տկարութիւն եւ զտգիտութիւն:
Իսկ իբրեւառաւել ստիպեաց, յանձն առի մոռացեալ զի մտկարութիւնս, գիտելով թէ պարտէ հնազանդ լինել հոգեւոր հրամանի:
Զի թէ յԱստուծոյ իցէ խորհուրդս եւ կատարեսցի նորին հանճարով - բարւոք է, ապա թէ ոչ - պատճառք լիցի այս զի այլ կատարեալք շարժեսցին յայս եւ ի գլուխ հանցեն. զի ի սկզբանէ ամենայն արհեստք եւգործք ոչ եթէ ի միոջէ սկսեալ եւ ի նմանէ կատարեալ եղեն, այլ ի բազմաց, զի մասնաւոր գտեալքն ի միասին եկեալ գոյացուցին զարհեստն:
Դարձեալ եւ զմտաւ ածի թէ յանկաշառ եւ յանողոքելի ատեանն Քրիստոսի մտանելոց եմ եւ պարտ է ինձ գրել ձեռամբ իմով զհանդերձեալ դատաստանին օրինակն:
Եւ արդ` մ'ի ոք պարսաւեսցէ զասացեալս, զի թէ տխմար ոք իցէ - ուսցի', եւ թէ կատարեալ - զպակասն ի սմանէ ինքն լցցէ. զերկոցունցն պատրաստ եմք սիրով ընդունել զկամսն:
[Գ]
Գ. գլուխ:
Օրինակ սակաւուք վասն զօրութեան գրոց եւ աղերսաբանութիւն առ տէր Ստեփաննոս կաթողիկոսն Աղուանից:
Աղաչեմ զքեզ, պատուական գլու'խդ եկեղեցեաց տանս Աղուանից, մի' վայրապար եւթեթեւ գործ համարիր զհոգեւոր հարկս, զոր եդիր:
Քանզի պարտէ մեզ ցուցանել քեզ սակաւուք թէ զի՞նչ է զօրութիւն գրոցս, զոր ձեռնարկեմքս. զի գիրս դատաստանի զնմանութիւն կանոնաց ունի, զոր պարտէ մեզ յարմարել զսա եւ զկանոնսն զի ցուցցինմանութիւնն:
Եւ արդ` այսպէս ունին զնմանութիւն առմիմեանս. զի կանոնք հոգւոյ ուղղիչ է եւ դատաստան -մարմնոյ, եւ թէպէտեւ ի միմեանց բաժանեալք են, բայց իբազում իրս միաւորին. որպէս եւ հոգի եւ մարմին, զի բնութեամբ երկու են եւ անշփոթ, խառնեալք ընդմիմեանս լինին մի եւ բազում իրս մի կամօք գործենզիրսն:
Նոյնպէս եւ կանոնքն եւ դատաստանս:
Վասն այնորիկ թէպէտեւ պատահի ի միասին խառնիլ երկուցն, բայց ոչ լուծանեն զմիմեանս:
Եւ որպէս ի կանոնսնգիտնոց է ուղղել, նոյնպէս եւ ի դատաստանս. եւ որպէս անդ պատիժ եւ սաստ կայ յանցաւորաց, նոյնպէս եւ աստ. եւ որպէս ի դատաստանն բանտ եւ կապանք կայ անիրաւաց, նոյնպէս եւ ի կանոնս բանտ եւ կապանք է բանադրանքն. եւ որպէս ի վերայ արդար մարդկան ոչինչ հարկ դնէկանոնքն, նոյնպէս եւ ոչ դատաստանն ի վերայ նոցա` որ ուղիղ վարին յաշխարհի. եւ որպէս այր արդար ոչերկնչի յերկնաւոր դատաւորէն, նոյնպէս եւ անմեղնյերկրաւորէս:
Դարձեալ եւ այլ ինչ օգուտ բերէ մեզ. զիամենայն գիրք վասն այնորիկ կարգեցան զի զմարդիկ իմեղաց կարճ եսցեն, նոյնպէս եւ գիրս դատաստանի ջանայհատանել զչարս եւ զանիրաւս, զի սիրով եւ բարեմտութեամբ կայցեմք առ միմեանս:
Եւ չորրորդառաքինութիւն արդարութինն է, եւ սա ի դատաստանիլինի:
Օրինակ է սա եւ ոսկեգործաց, զի ոսկի յառաջ իհող եւ ի քար ծածուկ կայ եւ դժուարաւ գայ ի յայտ, եւգործեալ պատուական լինի:
Օրինակ է եւ քերթողականարուեստի, որ զաւելորդ եւ զվայրապար բանսն եւ զգիրքերէ եւ սրբեալ պայծառ առնէ:
Զայսոսիկ պատճառս տուաք իմաստնոց, զի ծանիցեն թէ ո'րչափ ինչ օգուտ կայ ի սմա հասարակաց ամենայն մարդկան. որ զամբոխ եւ զխռովութիւն բառնայ եւ զխաղաղութիւն սմանէ յամենայն մարդիկ, զի ուր դատաստանք պակաս է - խռովութիւն բազում է, եւ ուր դատաստանք եւ իրաւունք կայցեն - խաղաղութիւն բազում է յաշխարհի եւ յեկեղեցիս, քանզի մի մասն յաստուածային շնորհացն տուեալ յեկեղեցի սա' է:
[Դ]
Դ. գլուխ:
Թէ ոյ՞ք են դատաւորքն բաժանեալքն ի միմեանց ճշմարիտքն եւ նմանքն:
Առաջին եւ ճ շմարիտ դատաւորԱստուած է, որպէս ասէ մարգարէն թէ` դատի Տէրզժողովուրդ իւր. եւ թէ` Տէր դատաւոր մեր. եւ` արիԱստուած եւ դատեա' զդատաստանս քո, եւ այլ այսպիսիք:
Զի ինքն է դատաւոր եւ ուսուցանէ մեզ զդատաստան. որով յայտնի է, զի մարդկան է սահմանած դատաստանս եւոչ հրեշտակաց եւ ոչ անասնոց. զի թէպէտեւ զսպանող անասունն սպանանեն, բայց ոչ զի անասունքն խրատեսցին, այլ մարդիկ:
Եւ դիւաց եղեւ դատաստան -անկումնն. բայց ոչ բազում անգամ, այլ մի:
Եւ յորժամ ստեղծ Աստուած զմարդն, յայնժամ յիշէ զդատողական անունն, որ է Տէր:
Եւ Քրիստոս եկեալ յաշխարհ ասէր - իդատաստան եկի յաշխարհս յայս, եւ թէ` Հայր ոչ դատի զոք, այլ զամենայն դատաստան ետ որդւոյ իւրում, եւ`այս իսկ է դատաստան, զի լոյս եկն յաշխարհ. եւ այլայսպիսիք:
Բայց Աստուած անունդ ոչ է որիշ բնութիւն, զի որպէս դատաւոր է Որդի, նոյնպէս դատաւոր է Հայր եւՀոգի. եւ այս ի գրոց յայտնի է, որոց կամիցին քննել:
Երկրորդ` զդատաւորութեանանուն ետ մարդկան թէ - դատ արարէք որբոյն եւայրւոյն:
Եւ այս հասարակաց է - թագաւորաց եւ իշխանացեւ ծերոց, եւ դարձեալ մարգարէից եւ քահանայից, եւ զորս Մովսէս յանապատին կարգեաց դատաւորս, եւ որք զկնի Յեսուայ դատաւորք:
Նոյնպէս եւ Սողոմովն իմաստութիւն ի Տեառնէ խնդրէր դատել զժողովուրդն:
Էին եւ քահանայքն եւ ծերքն դատաւորք, ըստ այնմ թէ`քահանայքն կացեն ի վերայ դատաստանի արեան:
Եւ ընդէ՞ր հասարակաց ետԱստուած զդատաւորութիւնն:
Զի ամենեքեան ի շնորհսվայելեսցեն. եւ դարձեալ` զի մի' ի պակաս լինել դատաւորացն զրկեսցեն զմիմեանս:
Եւ ի նորումս հրամայեաց Տէրն մեր առաքելոցն թէ - նստջիք յերկոտասան աթոռս դատել զերկոտասան ազգն Իսրայէլի. եւ ի նոցանէ փոխանորդեցին առաջնորդք ամենայն ազգաց քրիստոնէից:
Նոյնպէս դարձեալ Տէրն յառակի անիրաւ դատաւորին ուսոյց` յամենայն ոք ի մէնջ միտքն լինել դատաւոր հոգւոյն եւ մարմնոյն եւ զգայութեանցն, եւյարդարութեան պահել զանձն:
[Ե]
Ե. գլուխ:
Թէ զի՞նչ էդատաստան եւ ո՞րոց եւ ո՞ւմ պարտ է վստահանալզդատաստան:
Կոչի անունդ յիրաց եւ իտեղւոյ. ԴԱՏ - որ է քննել, ԱՍՏԱՆ - որ է տեղի:
Եւ թէպարզ իմանալ կամիցիս` ԴԱՏԱՍՏԱՆ - քննելոյ տեղի, յորում տեղւոջ քննէ դատաւորն զիրս եւ զբանսկռուողացն ընդ միմեանս. եւ կամ ԴԱՏԱՐԱՆ - որ էքննարան. զի բազում են յանուանքդ այսպէս, որպէս -Հայաստան կամ Ասորեստան, եւ այլ այսպիսիք:
Եւ դատաստան ո՞ւմ է:
Յառաջ ասացաւ թէ մարդկան է. բայց երեք են որով վարին մարդիկ - չար, եւ բարի, եւմիջակ:
Արդ` որ յայտնի բարի մարդիկ են եւ չզրկեն զոք, նոցա չէ' պիտոյ դատաստան. եւ ո'չ որ յայտնի չարք են`գողք կամ աւազակք. այլ որ միջակն են` որ ունինդատախազութիւն կամ կարծեօք իրս:
Որպէս Սողոմոնզերկուց կանանցն զկարծեօք դատաստանն քննէր. եւԴանիէլ զծերոցն ստութեամբ զասացեալսն յայտնէր. եւՔրիստոս ի գալստեանն իւրում աջակողմեան յայտնիարդարոցն ասէ - եկայք օրհնեալք Հօր իմոյ, եւձախակողմեան յայտնի մեղաւորացն ասէ - երթայք յինէնանիծեալք ի հուր:
Ուստի յայտ է յայսմանէ թէմիջակացն է դատաստանն. եւ միջակք ասինապաշխարեալքն զմեղս, որոց կշռէ զմեղսն եւզապաշխարութիւնն եւ որ առաւել լինի` այն տանի զվճիռն:
Նոյնպէս եւ ի դատաստանս:
Եւ արդ` պարտ է դատաւորինհմուտ լինել եւ քաջուսումն, եւ հանճ արեղ, եւ գիտունՍուրբ Գրոց եւ ամենայն մարդկային իրաց, զի անսխալզդատաստանն առնիցէ:
Պիտոյ է եւ կատարեալ գոլհասակաւն, եւ ուշիմ, մտաւոր եւ զգաստ, զի մի' յոչիմանալոյ ի հարկէ սխալանս ինչ գործիցի:
Զի թէյամենայն փոքր արուեստս` որ ոչ է հասու ոչ կարէգործել, ո'րչափ եւս առաւել ի մեծ գործսդատաւորութեան, որ Աստուծոյ վայել է. զի դատաստանառնել Աստուծոյ գործ է, զի Նա է ճ շմարիտ դատաւոր, եւայլ դատաւորք նման նմա կոչին:
Ուստի պարտ էամենայնիւ գիտուն եւ զգաստ եւ հանճ արեղ լինել եւանաչառ, զի մի' թիւրիցէ զդատաստանն Աստուծոյ եւդատապարտեսցի ի Նմանէ:
Եւ թէ ու՞մ պարտ է տալ զհրաման դատաւորութեան:
Յօրինացն յայտնի էինդատաւորքն, մարգարէքն եւ քահանայքն, որ յԱստուծոյընտրեցան. եւ ի նոցանէ ընտրեալ ծերք եւ իմաստունդատաւորք:
Լինին եւ պատահմամբ թագաւորք եւ իշխանքդատաւորք դատել զաշխարհական դատաստանս:
Եւ արդ` մեզայսպէս լիցի. զի ի տեղւոջ յորում լիցի քրիստոնեայթագաւոր կամ իշխան - նոքա զաշխարհի դատաստանսհոգայցեն ատենիւ եւ իրաւամբք. իսկ զեկեղեցւոյդատաստան եպիսկոպոսն հոգասցէ վարդապետականվարժմամբ եւ երկու կամ երեք կատարեալ արամբք ընդնմա ի դատաստանի:
Եւ ի տեղւոջ, ուր ոչ իցեն թագաւորկամ իշխանք, պարտ է յեպիսկոպոսն տալ զսա յաւանդ, զիզամենայն դատաստանս նոքա հոգասցեն:
Բայց մի' ոքհակառակ կացցէ բանիս թէ` են յեպիսկոպոսաց, որ տգէտքեն եւ արծաթով ընտրած, գիտեմ զայս ես:
Բայց զի ունինզաստիճ անն եւ ամենայն հոգւոց պատասխանի պարտինԱստուծոյ, նոյնպէս եւ այսմ տացեն:
Եւ վերագոյնասացաւ զի վարդապետօք արասցեն դատաստան. եւ թէ այսոչ իցէ արասցեն գիտնական քահանայիւք եւտանուտերօք. եւ զի թէ ինքն տգէտ իցէ, ի նոցա վճ ռէնուսցի զդատաստանն, զի անբամբաս եւ հաւանական լիցիիրաւունքն:
[Զ]
Զ. գլուխ:
Թէ ո՞րպէս պարտ է լինել դատաւորաց, եւ չարախօսաց եւ դատախազաց:
Եւ պարտ է դատաւորին առանցկաշառոց լինել, զի գրեալ է թէ - կաշառ կուրացուցանէզաչս սրատեսս. զի համարձակ լիցի յատեան դատաստանինկաշառ ի վերայ իրաւանց ոչ առնելով եւ զվճ իռդատաստանին ուղիղ հատցէ, զի միտ լսողացն հաճ եսցինորպէս եւ Տէրն ասաց, թէ - մի' ըստ աչս դատիք, այլուղիղ դատաստան արարէք:
Զի թէ ոչ այնպէս լինիցի`գայթակղին միտք տկարացն եւ դիմեն առ այլազգիսներթալ ի դատաստան. այլ զի համարձակ լիցի ասել ըստՏեառն - թէպէտեւ դատիմ, դատաստանն իմ արդար է:
Մի'քննել զանձինն իւրոյ շահ, այլ զի բազմացն միտքհաստատեսցին ի նա եւ զդատարանն ուրախ արասցէ ճշմարիտ վճ ռաւն:
Եւ թէպէտ յամենայն իրս, ողորմութիւնն լաւագոյն է, բայց ի դատաստաննուղղորդն է պատշաճ , որպէս զի մի' ի մեծատանէն աչսառնուլ երեսաց եւ մի' աղքատին ողորմիլ, ըստ այնմ թէ`մի' ողորմիր աղքատին ի դատաստանի:
Եւ թէպէտեւդատաւորին զայս պարտ է առնել, սակայն ուսուսցէզայլսն թէ չէ' պարտ կարողին նեղել եւ հարստահարելզորբն կամ զաղքատն:
Եւ դատաւորն մի' լուիցէզոսոխին կամ զդատախազին բանսն միայն, եւ թէ լուիցէ`այսչափ միայն լիցի զի ուսցի զբանսն. բայց վճ իռ մի'հատցէ մինչեւ երկուքն դէմ ընդ դէմ միմեանց լիցին:
Եւ բանն ճ շմարտիւ քննեսցի եւ ապա երկու կամ երեքվկայիւք վճ իռն հատցի, որ է իրաւանցն կտրելն, ըստօրինացն թէ` յերկուց եւ յերից վկայից հաստատիամենայն բան:
Եւ որոյ վկայ ոչ կայցէ, երդմամբ միւսոյկողմանն հատցի վճ իռն:
Բայց զերդմունս մեք ոչհրամայեցաք եւ ոչ հրամայեմք. այլ զի սովորեալ ենանօրէն եւ անպատշաճ երդնուլ, մեք կամեցաքզանհրաման գործն ի սահմանս եւ ի կանոնսապաշխարութեան ածել:
Եւ թէ ո՞րպէս լիցի երդումնն եւո՞րոց - ասասցի յիւրումն ճ առին իբրեւ խրատ տալով:
Եւ դատաւորին պարտ է ոչառնուլ զդատաստանն ինքն միայն, այլ կամ բազմօք, եւթէ այս ոչ հանդիպի, երկուս կամ երիս արս փորձածգիտնականս ունել ի դատաստանին եւ ապա հատանելդատաստան մի` զի իրաւամբք լիցի դատաստանն, եւերկրորդ` զի եւ նոքա վկայք լիցին իրաւանցդատաստանին:
Զի որպէս դատախազացն երկու եւ երեքվկայք պիտոյ են, այնպէս եւ դատաւորացն անկասկածլիցի դատաստանն հաստատուն վկայիւք:
Զայսսովորութիւն յառաջ Հռովմայեցիքն ունէին, զիեօթանասուն եւ երկու այր հանապազ ի խորհրդեանունէին խորհել վասն ամենայն իրաց. եւ եօթանասուն եւերկու վասն այնր սահմանեցին, զի թուիցին թէզեօթանասուն եւ երկու ազգաց մարդկան զգիտութիւննոքօք ունիցին:
Բայց այժմ երկոտասան կարգեցինդատաւորս ըստ երկոտասան առաքելոցն, ոչ միայն զի իբազմացն քննութենէ ճ շմարիտ եւ իրաւ լիցիդատաստանն, այլ զի ի բազմացն վկայութենէ ճ շմարիտ, անկասկած եւ ահաւոր լիցի ատեան դատաստանին:
ԻսկՅոյնք երեք կացուցին զդատաւորսն, նոյնպէս եւ Վիրք ինոցունց ուսեալք, ըստ թուոյ Երրորդութեանն կամ ըստհամարոյ վկայիցն:
Եւ մեզ նոյնս է հաճ ելի երեքն, զիայլ բազում քան զայս դժուարաւ գտանի յամենայն տեղի:
Այլ զի եպիսկոպոսն, զի նա է առաջին դատաւոր, երկուկամ երեք առ ինքն կալցի արս իմաստունս եւ նոքօքդատեսցի զդատաստանն. ոչ միայն զի նոքա իրաւանցնվկայք լիցին, այլ զի եւ ինքն ի նոցանէ ուսցիզդատաստանն:
Եւ պարտ է դատաւորաց իգիշերի եւ ի տունջեան ընթեռնուլ ոչ միայն զսուրբգիրս Կտակարանաց եւ զգիրս դատաստանաց, այլ եւ որսալեւ ի միտ առնուլ զբանս իմաստուն մարդոց յամենայնազգաց. եւ թէպէտ յատուկ դատաստանին բանքն չիցեն, բայց ոյժ առնուն յիմաստուն բանիցն եւնմանեցուցանեն միշտ:
Պարտ է դատաւորին ամենայնիրօք բարի եւ առաքինի լինել, եւ առաւել առանցբարկանալոյ. եւ բարուքն աննախանձ յամենայնժամանակի, մանաւանդ ի ժամ դատաստանին, զի մի'թիւրեսցին միտք դատեցելոցն եւ կարծիցեն թէ վասննախանձու կամ բարկութեան թիւրեցաւ դատաստանն:
Այլեւ երկայնամիտ եւ ներող լիցին դատաւորք, զիբազում անգամ պատահէ զի դժուարագիւտ եւ անյայտլիցի դատաստանն. մի' կարճ ամտեալ լուծցեն, այլհամբերելով պահեսցեն զաւուրս եւ պարապով քննեալդարձեալ ատենիւ կտրեսցեն զդատաստանն:
Եւ թէ ոսոխնյատենի անդ բանակռիւ լիցին` մի' տայցեն թոյլ, այլսաստեսցեն զի մի' ամբոխ եւ խռովութիւն լիցի յատենինեւ խափանումն դատաստանին:
Ուսցին եւ դատախազքն թէոչ վասն վիճ ոյ գան յատեանն, այլ զի ցաւակցաբարառցեն զիրաւամբք վճ իռն:
Ըստ կարգի տայցեն խօսելոսոխացն, զի մին խօսեսցի եւ միւսն լուռ կայցէ, եւապա նմա խօսել եւ ընկերին լռել. մինչեւ ի նոցաբանիցն ծանուցեալ իմասցին եւ ապա հատցեն զվճ իռդատաստանին:
Այլեւ դատաւորն զգոյշ կայցէյիւրոց սպասաւորացն, որք այնպէս կարողք իցեն զի իդատաստանի խօսիցին, զի սովորութիւն է ի դատ եկելոցնծածկաբար կաշառել, զի յիւրեանց կողմն խօսեսցին:
Զիմի գուցէ ի նոցա հնարիւք խօսելն խաբիցին միտքդատաւորին ի բանս նոցա եւ առնիցէ թիւր զդատաստանն:
Անխաբելի դատաստան Աստուծոյ է, որ զծածուկսն եւզյայտնիսն տեսանէ. իսկ երկրաւորս բազում անգամպատահի զի սխալ է:
Բայց մի' ոք մեզ դիցէ նոցա որակամայ սխալեն. իսկ որ կամաւ թիւրէ զդատաստանն`ինքն մնայ ի դատապարտութիւն վերին դատաստանին:
Բայց մի' հպարտասցի դատաւորն եւ արհամարհեսցէ զոք, այլ գիտասցէ զի մի է դատաւոր Աստուած, որոյ առաջի եւինքն կալոց է ի դատաստան:
Պարտ է եւ բանտ լինելդատաւորին, զի զստահակսն ի բանտ արկցէ զիխրատեսցին. որպէս եւ Քրիստոս հրամայէ թէ` դահիճ նարկանիցէ ի բանտ:
Իսկ դատախազաց եւամբաստանողաց Քրիստոս իսկ խրատ տայ ի ճ անապարհինհաշտել, զի մի' հակառակ ինչ հանդիպեսցի:
Ո'չ վայել էՔրիստոսի աշակերտի յառաջախոհ լինելով սուտ խօսել, զի որ սուտ խօսի` սատանայի որդի կոչի. որպէս եւՔրիստոս հրամայէ թէ` սուտ է եւ հայրն նորա սատանայ. եւ թէ` կորուսանէ Տէր զայնոսիկ որ խօսին սուտ. եւ -մի' ստէք միմեանց, այլ խօսեցարուք զճ շմարտութիւնիւրաքանչիւր ընդ ընկերի իւրում:
Զի բաւական է իսխալանացն սուտ խօսելն եւ խիղճ մտաց ունել:
Ոչվայել է քրիստոնէի որոգայթ դնել բանիւ ի դատաստանիեւ ընկենուլ զընկերն ի սխալելով խօսելն. զի գրեալ էթէ` որ դնէ որոգայթ ընկերի իւրում անձամբ իւրովլցցէ զնա:
Հավատացելոյն ո'չ է պարտ զանիրաւութեամբյաղթելն սիրել յատենին, զի թէ յաղթէ` զանձն իւրզրկէ, եւ թէ յաղթի` ամօթ կրեսցէ յանիրաւութենէն:
Մի'կացուսցեն սուտ վկայս կամելով զընկերին ինչսնյափշտակել, զի խոտած է յԱստուծոյ սուտն:
Մի' բնաւ իվարձու կալցին զատենախօս ճ արտասան մարդս եւստութեամբ յաղթեսցեն ի դատաստանի:
Մի' կաշառեսցենզդատաւորն եւ զընկերին ինչսն արծաթսիրութեանախտիւ յափշտակեսցեն, զի արծաթսիրութիւնն արմատ էամենայն չարեաց:
Զի առաքեալ հրամայէ թէ` ընդէր ոչդուք նեղիք եւ զրկիք, այլ դուք զրկէք եւ նեղէք, եւայդ` զեղբարս եւս. եւ վասն Քրիստոսի գրէ թէ`բամբասեցաւ եւ ոչ բամբասեաց, եւ ինքն հարաւ եւզայլս ոչ եհար:
Ո'չ է պարտ ի հրապարակին վայրապարերդնուլ մինչչեւ դատաւորն վճ ռով հրամայիցէ, զի ոչհրամայի ի Քրիստոսէ. զի ընդ ամենայն դատարկ բանից, զոր խօսիցին մարդիկ, տացեն համարս յաւուրնդատաստանի:
Պարտ է դարձեալ եւ զայս խորհել` զի լաւ էյերկրաւոր դատաստանս զընչիցն յափշտակութիւննխնդութեամբ ընդունել եւ զանձն անդատապարտ պահել, քան զայլոց անիրաւել եւ յերկնաւոր դատաստաննհատուցանել:
Եւ յորժամ կամիցին երթալ իդատաստան` յառաջ աղօթիւք յԱստուծոյ խնդրեսցեն, զիթէ կամք լիցի Աստուծոյ եւ իրաւամբք յաղթեսցէ եւշահեսցի` Աստուծոյ շնորհակալ լիցի, զի Նա տայզիմաստութիւն:
Եւ թէ Աստուած վասն այլ ինչնախատեսութեան թոյլ տայ անիրաւին յաղթել զարդարն`մի' տրտմեսցի, այլ գոհասցի զԱստուծոյ, ակն ունելովզի լավագոյն հատուցմանն հասանիցէ, եւ զվրէժխնդրութիւնն յԱստուած թողցէ:
[Է]
Է. գլուխ:
Յաղագս վկայից թէ զի՞նչ է նոցա հաւատարմութիւնն, կամ ընդէ՞ր երկու կամ երեք ընտրին:
Եւ հարկ է վկայիւք լինելդատաստանն, զի զդատախազացն յերկար վիճ ողութիւնննոքօք հատանէ դատաւորն. զի թէ ոչ էին մոռացեալզառաքելոյ օրէնսն` զի հրամայէ զընկերին խորհել եւոչ զիւրն, ոչ էին եկեալ յայսոսիկ:
Վասն այնորիկդատաւորն ոչ կարէ հաւատալ մինչ ի գալ վկայիցն. այլեւ ոսոխքն վկայիւքն առաւել շիջանին յորժամանկասկածք իցեն, եւ դատաստանն ուղիղ երեւի:
Իսկհաւատարմութին վկայիցն առաջին իվարուց նոցա երեւի, զի բարի եւ ճ շմարտախօսք իցեն եւ չիցեն կաշառօքեկեալ ի տեղի իրաւանցն, եւ կամ ստախօսք, կամազգատոհմ. եւ թէեւ իցեն ազգատոհմ եւ վարքն նոցաամենեցուն յայտնի իցէ թէ հաւատարիմք են, ընկալեալլիցին:
Իսկ երկուքն եւ երեքն լինել հաւատարիմ որպէսարեգակն եւ լուսին, զի հաստատեալ են վկայ հաւատարիմյերկինս. որպէս ասէ Դաւիթ:
Եւ երրորդհաւատարմութիւն` զի հասակաւ կատարեալք իցեն եւ կամալեօք պատուեալ, որով առաւել երեւի պատիւ նոցա:
Բայց պարտ է եւ զհասակն ցուցանել եւ զժամանակինհարկաւորութիւնն. զի երից ամաց մանուկն ի խօսսլինի, եւ եւթն ամացն ուսումն ուսանի, եւ չորեքտասանամացն սերմանէ մանուկ, եւ քսան ամացն զինուորի, եւքսանեւհինգ ամացն քահանայ լինի:
Արդ՚ կարծեմ թէ իդէպ է զքսանեւհինգ ամացն հաւատարիմ կարծել իվկայութիւն. զի թէ առաջի Աստուծոյ կալ հաւատարիմ. էեւ ժողովրդեանն գործոցն վկայ լինել, եւս առաւել եւառաջի մարդկան հաւատարիմ լինել վկայ:
Իսկ հասակորդեծնութեանն հաւատարիմ լիցի ի տուրեւառութիւնվաճ առաց. զի թէ զանձն իւր եւ զսերմ վաճ առել կնոջ եւզկինն գնել յամուսնութիւն հաւատարիմ է, նոյնպէսհաւատարիմ լիցի ի տուրեւառս վաճ առաց:
Բայց վկայհաւատարիմ քսանեւհինգ ամացն լիցի:
Իսկ թէ պատահի զիմի վկայն կատարեալ լիցի, որպէս գրեցաք, եւ միւսնմանուկ - ընկալեալ լիցի, ըստ այնմ թէ` երիտասարդ ընդծերոյ եւ ուղիղ են ճ անապարհք նորա:
Եւ թէ երկուքնմանուկ եւ մին ծեր, կամ թէ երեքն մանուկ - ընկալեալլիցին:
Իսկ ըստ ազգաց կրօնից` ո'չ էպարտ զանօրինաց վկայութիւն ընդունել ի վերայքրիստոնէից, թէպէտեւ բազումք լինին եւ ուղիղ խօսին. որպէս եւ Քրիստոս ոչ ընկալաւ զդիւացն վկայութիւնն, թէպէտեւ ճ շմարիտ էր վկայութիւնն որդի Աստուծոյասել զնա, զի ունէին ընդ ուղիղ վկայութիւնն խօսելեւ զսուտն. այլ եւ ոչ Պաւղոս ընկալաւ, զի մի' կարծիցիթէ միաբանութիւն ինչ կայ նոցա ընդ ճ շմարտութիւնն:
Եւ ոչ զհերձուածողացն վկայութիւնն չէ պարտընդունել, զի թէ Տեառն չեն ճ շմարիտ վկայք, զիա՞րդմեզ լինիցին:
Բայց զիւրեանց վկայութիւնն ի վերայիւրեանց պարտ է ընդունել, թէ այնպիսի ինչ հարկհասանէ:
Իսկ զկանայս ոչ է պարտընդունել վկայս, այլ արբանեակս վկայից. որպէս եւ իյարութեան Տեառն արբանեկեցին առաքելոցն չորք իկանանցն եւ երկուքն յառաքելոցն եւ նոքա հաստատեցինզճ շմարիտ յարութիւնն Քրիստոսի:
Արդ` թէ այսպիսիինչ պատահէ զի կանայք միայն իցեն իրաց ինչ տեսողքեւ վկայք, եւ չիցեն ի վատթարաց, այլ ճ շմարիտք եւվարուքն վկայեալք ի բազմաց, պարտ է զի կրկին իցեննոքա քան զարսն, զի արանց վկայն երկու կամ երեքհրամայեցաւ, եւ նոքա լիցին չորս կամ վեց:
Բայց մի'գայցեն յատեան, այլ ի տան պատմեսցեն նոյն թուովնհաւատարիմ արանց, եւ նոքա եկեալ վկայեսցեն եւընդունելի լիցին. զի որպէս ոչ է նոցա քահանայ լինելկամ զինուոր, եւ ո'չ հնձան հարկանել, եւ ըստ կանոնացո'չ ի շուկայ նստել, եւ ո'չ արանց հանդերձ զգենուլ, նոյնպէս եւ ոչ' դատաստան առնել եւ ոչ' վկայել:
Բայցմի' ոք ընդդէմ ասիցէ թէ` բազումք են ի կանանց որԱստուծոյ վկայք եղեն, զի այլազգ է Աստուծոյվկայութիւնն եւ այլազգ մարդկանն, զի բազումք են որվկայեցին եւ ընդունելի եղեն եւ ի մարդկանէպատուեցան. բայց վասն դիւրագրգռութեանն ոչ է պարտընդունել ի վկայս:
Իսկ զկանանց վկայութիւնն ի վերայկանանց ընդունել պարտ է. եւ նոյնպէս զկանանցնյարանց, որպէս եւ գրեցաւ:
Եւ մի' ոք ընդ այսդժուարասցի, զի Աստուծոյ վկայք ոչ միայն կատարեալքեղեն, այլ եւ տղայք, որպէս եւ Նախավկայն մանուկ եւսուրբն Կիրակոս տղայ, եւ այլք բազումք:
Բայց իմարդկայինս ցուցաւ զկատարեալ հասակսն լինել վկայս. նոյնպէս եւ կանանց` Աստուծոյ լինել վկայ, բայցմարդկան ոչ', զի Աստուած ի սիրտն հայի, իսկ մարդիկյերեսն եւ ի տեսն:
Վասն այսորիկ Աստուծոյ եղենվկայք ի կանանց, այլ եւ ուր ուրեք մարգարէ, բայց իմարդկայինս անպատշաճ վարկանելի է:
Ասացից թէ ընդէ՞ր երկու եւ երեք լինին վկայքն:
Երկու եւ երեքն ոչ եթէզբազումսն խափանէ, այլ ցուցանէ զի թէ բազումք իցեն`բարիոք է, եւ թէ ոչ` քան զայս պակաս մի' լիցին. զիդիւրին է միոյն վասն ախտի ինչ չարախօսել, բայցերկուցն կամ երիցն ոչ է այնպէս դիւրին:
Իսկդատաւորին պարտ է միտ դնել վկայիցն` զի նմանմիմեանց լիցին բանք նոցա եւ մի' աննմանք, որպէս եւայնոցիկ որ ի վերայ Տեառն մերոյ վկայեցին. բայց ինման լինելն երկուցն եւ երիցն - ճ շմաիտ է:
Եւ թէգտանի ի գիրս զի բազումք ստութեամբ միաբանեցան եւսուտ վկայքն զչարն ի գլուխ տարան, որպէս եւՆաբովթայն եւ սրբոյ Նախավկային, այդոքիկդատախազացն նենգութեամբ էր. բայց ոչ կարեն հանապազայնպէս առնել դաւաճ անութիւն, այլ երկուքն եւ երեքնճ շմարիտ է, որպէս եւ յԱստուծոյ վկայեցաւ:
ԶիՄովսիսի օրինացն տըւչութեան Ովր եւ Ահարոն եւՅեսու վկայեն:
Եւ ի Սինայ Աստուծոյ իջմանն - փողքնեւ ամպն եւ մէգն եւ հուրն վկայեն:
Եւ ծննդեան Տեառն`հրեշտակքն եւ հովիւքն եւ մոգքն վկայեն, եւ դարձեալՄարիամ եւ Յովսէփ եւ մսուրն վկայեն. եւ ի տաճ արն`Սիմէոն եւ Աննա եւ դրացն բացումն վկայեն. եւյԵգիպտոս` հրեշտակքն եւ պատկերացն փշրումն վկայեն:
Եւ մկրտութեանն` Հայր եւ Հոգին եւ Յովհաննէսվկայեն:
Եւ ի Թափօր` երկու մարգարէքն եւ երեքառաքեալքն վկայեն:
Վկայեն եւ ամենայն նշանքն`Քրիստոսի աստուածութեանն. եւ խաչին` խաւարումնարեգականն եւ երկրի շարժումնն եւ վիմացնպատառումն, եւ արիւնն եւ ջուրն եւ այլ հրաշքնվկայեն:
Եւ յարութեանն` հրեշտակքն եւ վէմն եւպատանքն, եւ դարձեալ` առաքեալքն եւ կանայքն եւպահապանքն:
Եւ համբարձմանն` հրեշտակքն եւառաքեալքն եւ յառաջ մարգարէքն:
Եւ թէպէտեւ միոյվկայի հաւատարմի ճ շմարիտ է վկայութիւնն, բայց ոչ'հաստատ:
Որպէս եւ Քրիստոս ասէր ցՀրէայսն - դուքառաքեցիք առ Յովհաննէս եւ վկայեաց ճ շմարտութեանն. եւ զի ոչ հաւատացին, ասէ - այլ ես ունիմ վկայութիւնմեծ քան զՅովաննուն - զգործս, զոր ետ ցիս Հայր. եւդարձեալ` ես եմ որ վկայեմ վասն իմ, եւ վկայէ վասն իմՀայր, եւ յօրէնսն իսկ ձեր գրեալ է թէ` երկուց մարդոցվկայութիւն ճ շմարիտ է:
Իսկ միոյ` վասն իւր վկայելնոչ է հաստատուն, որպէս եւ ասէին ցՔրիստոս Հրէայքնթէ - դու վասն անձին քո վկայես. եւ թէպէտեւստուգապէս ճ շմարիտ էր, ասէին թէ` չէ ճ շմարիտ. վասնայնորիկ զՀայր եւ զՅովհաննէս վկայ բերէ. եւդարձեալ` զառաքեալսն կոչէ վկայս, ասելով` եղիջի'քինձ վկայք յԵրուսաղէմ եւ ի Սամարիայ եւ մինչ ի ծագսերկրի:
Ըստ որում եւ Պետրոս լուեալ ի Թաբօրզհայրական զձայնն, ասէր վկայելով թէ` զայս բարբառմեք իսկ լուաք որ ընդ նմա էաք ի սուրբ լերինն. առնուվկայս եւ մարգարէսն, ասելով թէ` ունիմք հաստատագոյնեւ զբանս մարգարէականս:
Նոյնպէս ճ շմարիտ վկայէ եւՅովհաննէս, սակայն ասէ - երեք են որ վկայեն` հոգին եւջուրն եւ արիւնն:
Աստի ուսան եւ եկեղեցւոյ կանոնքառանց վկայութեան ոչ ձեռնադրել եպիսկոպոս. եւառաքեալքն վկայութեան թղթով տային շրջելաշակերտաց իւրեանց:
Բայց երկու լինի վկայութեանօրինակն - կա'մ տեսանել, կա'մ լսել, զոր պարտ էվկայիցն մի' առնել վայրապար զտեսանելն կամ զլսելն, այլ հաստատութեամբ ճ շգրտել եւ ապա վկայել:
Նոյնպէսեւ դատաւորն ի ժամ դատաստանին ճ շգրտելով հարցցէ եւլուիցէ ի վկայիցն, զի մի' ըստ գրեցելո մն կարծեօքդատեսցէ:
[Ը]
Ը. գլուխ:
Յաղագս երդմանց եւ թէ որ՞պէս պարտ է երդնուլ:
Ոչ թէ հրաման տալով ասեմք, այլ զի չարաչար սովորեալ են. որոց սահմանս եւ կանոնս հաստատեցաք:
Զմեծ եւ զսոսկալի հրամաննՏեառն տեսանեմք այժմ կոխան եղեալ ի մարդկանէ, քանզիյաճ ախեաց վայրապար երդնուլն. եւ զոր Քրիստոսհրամայեաց ամենեւին մի' երդնուլ, այժմ տեսանեմք իհասարակաց բանից կարգի լեալ յոչինչ պէտս, ի փողոցսեւ ի հրապարակս եւ ի բանակռուութիւնս, ոչ միայնմանկունք, այլ ծերք ոչ միայն աշխարհի մարդիկ, այլբազում անգամ եւ քահանայք:
Եւ թէ դէպ լինիդատախազել ընդ միմեանս ոմանց, յայնժամ ոչ մնանմինչեւ ի տեղի դատաստանին եւ կամ ի հրամանդատաւորին եւ ապա երդնուն, առ ի կռուելն եւ ի ճանապարհին գալն բազում անգամ երդնուն սոսկալիօրինակաւ:
Իսկ յորժամ գայցեն ի տեղի դատաստանին եւդատաւորն հրամայիցէ վասն իրաւանց դատաստանիներդնուլ, յայնժամ հակառակին թէ` վասն ամենայն շահիցաշխարհի ո'չ երդնումք. եւ կամին այնու զանձինսիւրեանց օրինապահս ցուցանել, այնք` որ սակաւ միյառաջ առանց ուրուք հարկ առնելոյ բազում անգամերդուան:
Եւ թէ ոք յանդիմանէ թէ ընդէ՞ր վայրապարերդնուս, ասեն թէ` զի ոչ հաւատան բանից մերոց վասնայնորիկ երդնումք:
Այլ եւ բամբասեն զՔրիստոսիաւետարանն թէ` հրամայեաց բնաւ ոչ երդնուլ:
Եւ եննոքա կուրաց նման, զի կուրին տեսանել` շօշափելն է:
Որոց պարտ է ասել թէ` Քրիստոս ոչ եդ անհնարին օրէնս, այլ հնարաւորս. զի թէ չէր հնար` ոչ օրինադրէր, զիորպէս ամենայն վարդապետութեամբն, նոյնպէս եւ այսուայնպէս կամեցաւ ճ շմարիտ հաւատացեալս լինել զմեզ, որպէս զի ոչ ունել պէտս երդման վասն ճ շմարիտվարուցն եւ ճ շմարիտ բանիցն:
Իսկ թէ մեք վրիպեցաք, այս մեզ է մեղադրութիւն եւ ոչ օրինադրին, զի նա ընդօրէնսն համեմատելով հրամայեաց ոչ երդնուլ, զիլրումն էր օրինացն, թէ ոք ճ շմարիտ եւ կատարեալլինի, իսկ թէ յանցաւոր գտանի` ոչ լնու զօրէնսն, այլդեռ եւս ընդ օրինօքն է:
Եւ հարկ է յանցաւորինապաշխարութեամբ լնուլ զտեղի մեղաւորացն. վասնայնորիկ ասացաք թէ` ոչ հրամայէ բանս մեր երդնուլ, զիեւ ի Տեառնէ ոչ հրամայեցաք:
Բայց սահմանս եւ կանոնսհաստատեմք չար սովորութեանցն եւ վայրապարերդմանցն:
Իսկ եթէ ասիցեն թէ - անհնար է ոչ երդնուլ, եւ յայտ անտի է զի Աբրահամու երդուաւ Աստուած իձեռն հրեշտակին ասելով թէ` յանձն իմ երդուայ, ասէՏէր. եւ Աբրահամ ծառային ետ երդումն. եւ դարձեալ`երդուաւ Տէր Դաւթի ճ շմարտութեամբ եւ այլ այսպիսի. եւ առաքեալ երդուաւ ասելով` ի պարծանս ձեր երդնում, եղբա'րք. եւ թագաւորք արդար երդնուն, նոյնպէս եւիշխանք. որ հաստատի թէ հարկ է երդումնն, եւ մանաւանդի դատաստանի:
Եւ արդ` մեկնեց զբանս:
ԶԱստուծոյ երդնուլնուսուցանէ մեզ առաքեալ ասելով - ամենայնհակառակութեան մարդկան հաստատուն վճ իռ` երդումննէ. զոր եւ կամեցեալ Աստուծոյ երկու անփոփոխելի իրօքմիջնորդել` երդմամբն եւ յանձն երդմամբն` խոստանայզօրհնութիւնն:
Եւ է ասացեալդ այսպէս. եթէ մարդկանեւ մանաւանդ թագաւորաց սովորութիւն է երդնուլնյանձինս իւրեանց, որով զկատարած բանին կնքեն, նոյնպէս եւ Աստուած զայսպիսի նմանութիւնս էառյանձն` ո'չ երդնլով, այլ ցուցանելով թէ մարդիկերդմամբ զբանս իւրեանց հաստատեն. նոյնպէս` եւխոստումնդ իմ անսուտ է. այպէս է եւ ասելն - երդուաւՏէր Դաւթի ճ շմարտութեամբ. եւ այլ այսպիսիքն:
Եւդարձեալ էառ Աստուած զմարդկան սովորութիւն` ո'չ զիԱստուած ընդ օրինօք անկանի, այլ զի ըստ մերումսովորութեանն ուսուսցէ մեզ զանվրէպհաստատութիւնն:
Նոյնպէս եւ Աբրահամուն ըստ օրինացէ, որ եւ եդ ի վկայութիւն զջրհորն եւ կարկառսքարանցն եւ զբլուրն. զոր եւ Աստուած առ Նոյիւզաղեղն իւր ասաց դնել յամպս, ըստ որում եւ այժմՍկիւթացիք զխթիչս երիվարաց առին ի պատճ առս երդման:
Զի եւ առաքեալ նոյն օրինակաւ վարի, զի ո'չ ասաց`երդուայ, այլ` երդնում. զի ոչ թէ երդուաւ, այլզսովորութիւնն միայն եցոյց. բայց ինքն ի տեղիերդման ասէ թէ - քաւ լիցի, որ է մի' լիցի, եւ է` որպէսեւ Քրիստոս ասաց` այոն` այո' եւ ոչն` ոչ:
Նոյնպէսերդնուն եւ թագաւորք, զի հաստատուն պահեսցենզխաղաղութիւն ընդ ինքեանս եւ ընդ աշխարհ. երդումն իհարկէ' լինի նոցա, զի աշխարհ հաւատասցէ բանից նոցա. զնոյն սովորութիւն ունին եւ իշխանք եւ ամենայնմարդիկ:
Զի թէ ըստ տերունական բանին եղեալ էինամենայն մարդիկ` զի այոն ` այո' լինէր եւ ոչն` ոչ, ոչունէին կարիս երդման. այլ զի մարդիկ սովորութեամբնիւրեանց լուծին զհրամանս Տեառն, հա'րկ է այժմ արդարարանց ապաշխարութեամբ լնուլ զնոյն:
Եւ արդ` ցուցաքզայս, զի թէ զհրամանս Տեառն պահեալ էր մեր` ո'չկարօտէաք երդման. բայց այժմ վասն սովորութեանցնհարկաւոր լինի, եւ մանաւանդ ի դատաստանի:
Եւ զայս գիտել պարտ է թէ իվեցերորդն պատճ առն վասն դատաստանի ոչ լինելոյգրեցաք թէ` վասն ոչ լինելոյ երդման էր, զի մի' հարկլիցի:
Իսկ թէ ոք ասիցէ թէ` զիա՞րդ հնար էր ոչ լինելդատաստան. ասեմք թէ զհրամանս Քրիստոսի զամենայնկատարէաք, եւ զայն թէ` ի ճ անապարհի տու'ր զհաշիւն, յայնժամ ո'չ լինէաք կարօտ դատաստանի եւ ոչ երդման:
Այլ զի յայտնապէս յայնմանէ վրիպեցաք, վասն այնորիկհարկ է այժմ ապաշխարութեամբ վճ արել զպարտսն, եւխրատս եւ կանոնս ապաշխարութեան սահմանել որոցերնդուն:
Եւ արդ` ասացից թէ ո՞րպէսլինի երդումն:
Երկու օրինակ է երդման. մի`խոստովանութեան երդումն է եւ միւս` ուրացութեան:
Եւուրացութեան երդումն այն կոչի` որ դնէ զձեռս ի խաչկամ յաւետարան կամ յեկեղեցի եւ հրաժարէ ուրացմամբ. կամ ուրացութեամբ ասել թէ` քրիստոնեայ ո'չ եմ թէչիցէ այդ այդպէս:
Եւ կամ որպէս այլազգիքուրացութեան օրինակաւ տան երդումն - կամ յեկեղեցիմտանելով զլոյս շիջուցանել, եւ կամ բերանով ի ջուրեւ ի ձէթ փչել, կա'մ խաչ ի գետնի նկարել եւ կոխել, կա'մ զշան զձետոյ ունել, կա'մ ոսկր ի ձեռսն առնուլ, կա'մ ի գետնի երկուս ծիրս առնել եւ ի միոյ ի միւսնմտանել:
Զի այդ ամենայն եւ այդպիսիքդ ուրացութեանօրինակ է, զոր չէ' պարտ յանձն առնուլ քրիստոնէի թէեւմահ հասանէ կամ տան քակումն:
Իսկ խոստովանութեաներդումն այն կոչի, որ դնէ զձեռն ի խաչ, կամյաւետարան կամ յեկեղեցի, գիտելով զի Աստուածսրտագէտ է', ասէ թէ` գիտէ Աստուած, եւ խաչս այս եւաւետարանս վկայ է, զի ու'ղիղ է զոր ասեմս եւ ո'չ էսուտ. եւ կամ ասէ թէ` սոցա փառքն եւ զօրութիւնն` զիոչ ստեմ:
Այսպիսի երդումնս խոստսվանութեան է -զԱստուած սրտագէտ կոչել, եւ զխաչն - Քրիստոսի նշան, եւ զաւետարանն - Աստուծոյ բան, եւ զեկեղեցին -Աստուծոյ տուն:
Եւ արդ` յորժամ կամիցի ոք երդնուլ, խոստովանութեան լիցի երդումն եւ մի' ուրացութեան, մի' ոք այսպէս երդնուցու ամենեւին. զայս խրատելովասեմ եւ ոչ հրաման տալով, որպէս ասացի:
Իսկ թէ միկողմ դատախազն յանհաւատից իցէ եւ ստիպէուրացութեամբ երդնուլ, մի' ոք առնուցու յանձն թէեւմահ հասանիցէ կամ տանց աւեր. զի եւ ոչ դատաւորնաւելի ինչ երդումն հրամայէ քան ի խաչ եւ յեկեղեցիեւ յաւետարան, խոստովանութեան երդումն եւ ոչուրացութեան. մի' ոք խաբիցի յայս:
Ապա թէ երկուկողմն ոսոխացն քրիստոնեայք իցեն եւ հակառակինզուրացութեան երդումն տալ, հալածեսցին ի դատաւորէնյատենէ անտի մինչեւ զղջասցին եւ յանձն առցենզխսոտովանութեան երդումն տալ:
Բայց մի' լիցիերդումն փութով, այլ յառաջ պարտէ հնարել դատաւորինառանց երդման հատանել զդատաստանն. եւ թէ չլինիցիհնար առանց երդման հատանել, յայնժամ դատաւորնյառաջ ուսուսցէ թէ ո՞րպէս պարտ է լինել երդմանն եւկամ թէ ո՞րպէս ծանր է ապաշխարութիւնն, եւ ապահրամայէ զերդումնն:
Եւ մի' լիցի վասն սակաւ իրաց, որպէս թէ տասն դահեկանի, երդումն, զի եւ վասնամենայն աշխարհիս իրացն չէր պարտ երդնուլ:
Ապա թէհակառակին թէ` աղքատք եմք եւ վասն այնորիկ խնդրենզերդումն, պարտ է հրամայել զի զկես իրացն տացեն գիներդմանն եւ ո'չ երդնուցուն. եւ դատաւորն ցուցանիցէզծանրութիւն երդմանն եւ զօրինակ ապաշխարութեանն:
Իսկ թէ զկէսն տալ չառնուն յանձն, այլ ասիցէ թէ`երդնում եւ ապաշխարեմ, անպարտ է դատաւորն:
Իսկ թէչիցէ տասն դահեկան, այլ կա'մ քսան իցէ, կամ աւելինոյնպէս չէ պարտ փութով երդումն տալ, զի ծանր է. այլթոյլ տացեն զաւուրս եւ յամեցուսցեն, զի թերեւսզղջասցին եւ տացեն միմեանց երդման գին եւ զերծցին:
Ապա թէ անհնար լինի առանց երդման, դատաւորնզամենայնն ցուցցէ, որպէս վերոյ ասացաւ, եւ ինքնանպարտ է ի նոցա յանձն չառնուլն:
Եւ այժմ պարտ է ասել թէ` ու՞մպարտ է տալ զերդումնն:
Հասարակապէս յամենայն իրսդատաստանի, որոյ վկայ կայցէ, մի' լիցի երդումն. իստորոյ վկայ ոչ կայցէ, հարկ է երդումն:
Եւ թէ ոք զոքըմբռնէ ի դատաստան իբրեւ պարտական կամ այլ ինչ, եւինքն վկայ ոչ ունիցի եւ ոչ այն որ ըմբռնեցաւ, պարտ էտալ զերդումնն ո'չ այնմ` որ ըմբռնեացն, այլ որըմբռնեցաւն:
Եւ թէ չիցէ ստութեան կասկած -ըմբռնողին. ապա թէ կասկածանք ինչ իցէ կամնմանութիւն ստութեան, մի' լիցի ըմբռնողին երդումն, զի աներկիւղաբար վասն ագահութեան երդնուցու եւառցէ եւ զրկեսցէ:
Ապա թէ ոք ըմբռնի ի գողութեան, կամի շնութեան, կամ ի սպանութեան, կամ յաւազակութեանկասկածանս, եւ չիցէ բանն յայտնի, եւ որ ըմբռնեացնվկայ ոչ ունի, պարտ է ըմբռնողին տալ զերդումնն, զիայնպիսի չարագործքն ոչ զանգիտեն երդնուլ:
Ապա թէըմբռնեալքն աղաղակեն եւ ասեն թէ` ոչ եմ զոր ասենդ եւսու'տ է բանդ զմէնջ եւ զու'ր պարտաւորեն զմեզ, այնպիսի բանիւք որ` դատաւորին եւ ամենայն ատենին իդէպ թուին բանք նոցա եւ աղաղակն, յայնժամ նոցա լիցիերդումնն եւ մի' զրպարտողին:
Իսկ վասն հասակին թէ`յո՞րում հասակի պարտ է տալ զերդումնն - ասացից:
Ի դէպ ասացաք լինել վկայինզքսանեւհինգ ամն նոյն ի դէպ է եւ երդմնողին լինել:
Մանկան մի' տացի երդումն, զի խակ է հասակաւն եւ ոչգիտէ զահ եւ զերկիւղ Աստուծոյ դատաստանին:
Ծերոցմի' տացի երդումն, զի մերձեալ են ի մահ, մի' գուցէանապաշխար մեռանիցին:
Հիւանդի մի' լիցի երդումն, զիմերձ է յափն մահու, զի գուցէ անապաշխար մեռցի. այլթոյլ տացեն զի առողջասցի եւ ապա լիցի:
Ապաշխարողացմի' լիցի երդումն, զի մի' մեղս ի վերայ մեղաց դիցէ:
Նոյնպէս եւ կանանց, որ հաւատաւոր իցէ, կամապաշխարող, կամ անմաքուր գործովք, կամ տղայ կամ ծեր, կամ մերձ ի ծնունդս, այսց ամենայնի մի' լիցիերդումն:
Մաքսաւորի եւ արբեցողի եւ ամենայնմեղաւորի, մինչեւ զղջասցին, մի' լիցի նոցա երդումնեւ մի' ընդունիցի զնոսա վկայ:
Զայս վասն խրատուասեմք եւ ոչ օրինադրելով, զի եւ ոչ զերդումնհրամայելով ասեմք, այլ խրատելով:
Իսկ այսոցիկ, զորասացաք յառաջ թէ` չէ' պարտ երդնուլ, թէ իցեն նոցահայր կամ եղբայր կամ որդիք, եւ կանանցն` մայր եւքոյր կամ եղբայր, կամ այլ սիրելի կամ մերձաւորք, նոքա երդուիցեն եւ զմիմեանց բեռն բարձցեն, եւընդունելի է:
Կրօնաւոր քահանայ եւ մոնոզոն մի'մտցեն ի դատաստան, զի մի' հարկ լիցի երդման. այլ թէհարկ լիցի դատաստանի, ազգականք նոցա լցցեն զտեղինոցա եւ ընկալեալ լիցին ի դատաւորաց, որպէս եւ վասնայնոցիկ ասացաք, որոց ոչ պատեհ համարեցաք զերդումն. այլ զվճ ռի հարկ լցցեն ուղիղ վճ ռաւ, եւ վկայքընկալեալ լիցին, թէ ճ շմարիտք իցեն:
Սոյն կարգ կացցէեւ ի վերայ աշխարհական քահանայից. եւ եթէ երթիցեն իտեղի դատաստանի` ազգատոհմիւն իւրեանց առցեն զվճիռն. եւ ինքեանք անձանց իւրեանց զգոյշ կացցեն, զիմի' անկանիցին յիրս ինչ անկարգս եւ կամ ի բանսանպատշաճ ս, որ ոչ վայել է:
Եւ արդ` պարտ է սահմանելզապաշխարութիւն եւ զկանոնս երդման. զի թէպէտեւյառաջ սահմանած է ի սրբոցն այս, բայց այժմ սովորեալեն ի դատաստանի վայրապար երդնուլ:
Նոցա կանոնսհաստատեմք, զի մի' անտես լիցի մեծ օրինադրութիւննեւ հրամանն Տեառն:
Եւ թէ մեք այժմ թեթեւութեամբ եւներելով դնեմք զապաշխարութիւնս, զայս ո'չ թէ վասնայնր առնեմք զի զառաջնոցն սահմանն ախորժեմք խոտել, այլ զի թէպէտ ծանր եդին զապաշխարութիւնն, բայց սոքաբնաւին լուծին:
Իսկ մեք թեթեւով սահմանեմք, զիթերեւս զանսահմանսն ի սահման ածցուք եւ դարձեալյառաջին ուղղութիւնսն ելցուք:
Եւ յառաջագոյն ոչկայր գրով դատաստան, վասն այնորիկ ո'չ տայր առանձինյիշեալ ապաշխարութիւն դատաստանի երդման, այլհասարակաց երդման. իսկ մեք` զի կամեցաք գրովդատաստան հաստատել, վասն այնորիկ ոչ հաստատեմքհասարակաց երդման կանոնս, զի յառաջնոցն է այսհաստատած, այլ դատաստանի գրոցս զոր գրովհաստատեցաք, սորին դատաստանի երդմունս ներելով`ապաշխարութիւն սահմանեմք, ո'չ հրաման տալով, այլխրատելով, որպէս բազում անգամ ասացաւ:
Եւ արդ թէկամք իցեն Տեառն` այսպէս սահմանեսցուք:
Եթէ ոք հրամանաւ դատաւորիերդնուցու եւ չիցէ վայրապար կամ վասն սակաւ իրաց, եւ ճ շմարիտ իցէ, եւ խոստովանութեան իցէ երդումննեւ ոչ ուրացութեան, երեք ամ ապաշխարութիւնսահմանեսցէ ի վերայ նոցա եպիսկոպոսն, զի նա էդատաւոր:
Եւ թէ յայլ ումեք դատաւորէ իցէ դատաստանն, երթիցէ որ երդուաւն առ վարդապետ ոք, որ տեղեակ իցէդատաստանի եւ նա սահմանեսցէ զապաշխարութիւնն:
Իսկեթէ ստութեամբ իցէ երդումնն եւ խոստովանութեան եւոչ ուրացութեան, հինգ ամ ապաշխարեսցէ. եւ տեսցենգիտնականք եւ զինչսն վասն որոյ սուտ երդուաւ, եթէսակաւ իցէ եւ ոչ կարի բազում աղքատաց տալհրամայեսցեն:
Իսկ եթէ զուրացութեան երդումներդնուցու ոք, թէ' ճ շմարիտ է եւ թէ' սուտ, զապաշխարութիւնն մինչեւ ի մահ կալցի, զի աստ ո'չ էպարտ ներել. բայց են վարդապետք զի իշխանութիւնունին յԱստուծոյ եւ որպէս պատշաճ համարեսցին, այնպէս սահմանեսցին:
Իսկ եթէ ի կրօնաւորութեան իցէկամ յաշխարհական քահանայից, որոց ո'չ հրամայեցաւ եւերդնուցուն, թէ' սուտ եւ թէ' ճ շմարիտ, թէ'զխոստովանութեան եւ թէ' զուրացութեան երդումն, մինչեւ ի մահ լիցի ապաշխարութիւնն. զի թէ ի կանոնսնվասն ծառայի փախուցելոյ չհրամայէ քահանայիերդնուլ եւ փրկել, որչափ եւս առաւել ասա:
Բայցտեսցեն գիտնականք եւ որպէս պատշաճ համարին`արասցեն ի սուտն եւ ի ճ շմարիտն, ի խոստովանութեաներդումնն եւ յուրացութեան:
Եւ թէ կրօնաւորերդնուցու կամ քահանայ, կամ նոքա` որոց ոչհրամայեցաւ երդնուլ, եւ երեւեսցի յետոյ սուտ լինելերդումնն, եւ ինքն զպատճ առն ոչ գիտէր, զապաշխարութիւնն նոքա պահեսցեն վասն որոց երդուան. իսկ եթէ գիտէր եւ երդուաւ սուտ` ինքն պահեսցէզապաշխարութիւնն:
Բայց զայս ամենայն օրինակսերդման զոր գրեցաքս, տեսցեն գիտնականք եւիշխանութիւն լիցի նոցա կարճ ել կամ յաւելուլզժամանակ ապաշխարութեանն, եւ զո'ր ի ներքոյ բեմբիկարգել եւ զո'ր արտաքոյ. զի ո'չ թէ յոլովութիւնժամանակին է ընդունելի ապաշխարութիւնն, այլջերմութիւն վարուցն եւ յեղանակ դարձին:
Զայսամենայն որպէս պատշաճ համարեսցին արասցեն` կարճ ելեւ յերկարացուցանել, եւ ընդունելի լիցի ի կամսՏեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի:
[Թ]
Թ. գլուխ
Յաղագս թէ ո'չ է պարտ քրիստոնէի երթալ յատեան անօրինի, զի բազում է միջոցն, որպէս այժմ ցուցանէ բանս:
Յայտնի է ամենեցուն հեռիլինելն ի միմեանց հաւատացելոց եւ անհաւատից, յասելն առաքելոյ թէ` զի՞նչ միաբանութիւն է լուսոյընդ խաւարի կամ զի'նչ բաժին կայ հաւատացելոյն ընդանհաւատին, եւ այլն:
Ուստի ուսանիմք յասացելոցս թէբազու'մ է' միջոցն. զի երբեմն որդի բարկութեան կոչէեւ երբեմն որդի խաւարի, ի Քրիստոսէ ուսեալ, զի ասէթէ` որ ոչ հաւատայ Որդւոյ ո'չ տեսցէ զկեանս, այլբարկութիւն Աստուծոյ մնայ ի վերայ նորա:
Եւ դարձեալասէ - որ ոչ ծնանի ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ ո'չ մտցէյարքայութիւնն Աստուծոյ:
Եւ աւետարանիչնՅովհաննէս ասէ ի թուղթսն իւր թէ - որ ոչխոստովանեսցի զՅիսուս Քրիստոս մարմնով եկեալ, մոլորեցուցիչ է եւ նեռն:
Եւ մարգարէքն ամպարիշտս եւհեթանոսս անուանեն զհեռացեալսն յուղիղ հաւատոյ:
Զիթէպէտեւ մահմետականքդ այժմ խոստովանին զԱստուածՀայր, բայց զի զՈրդի արարած ասեն, վասն այնր անարգենեւ զՀայր, ըստ այնմ թէ` որ անարգէ զՈրդի, նա եւ ոչզՀայր ընդունի:
Եւ զայս առաքեալ ուսուցանէ մեզ թէ`ոչ է պարտ ի դատաստանս նոցա գնալ, յասելն առԿորնթացիսն - ոչ ոք իցէ իմաստուն ի ձեզ որ կարիցէիրաւունս ընտրել ի մէջ եղբօր իւրոյ, այլ եղբայր ընդեղբօր դատիք եւ զայն ի մէջ անհաւատից. եւ թէ`զանարգս եկեղեցւոյ դատաւորս նստուցանէք:
Զի նոքաըստ իւրեանց կրօնիցն առնեն զդատաստանն. զի թէպէտեւզսկիզբն դատաստանին յօրինացն Մովսիսի առին, բայցբազում իրօք կեղծաւորեալք շրջեցին ըստ իւրեանցկամացն:
Վարին եւ սուտ վկայիւք եւ կեղծաւորդատաստանաւ, եւ զրպարտող ճ արտարօք եւ անղիղջերդմամբ:
Զմեռեալս զրկեն կենդանեացն անուամբ եւզանժառանգսն բնաւին աւար հարկանեն բարեգործելոյպատճ առաւ:
Որբոց այցելու լինին ագահելով, եւկանանց վարձանս տան:
Զամենայն չարիս անխտիր գործեն, եւ զլուացումն հոգւոյ եւ մարմնոյ սրբութիւն կոչեն:
Զհեշտութիւն մարմնոյ պատուեն եւ ոչինչ արգելուն իմարմնոյ կամաց:
Զարքայութիւնն կանամբք խոստովանինեւ զդրախտն պոռնկանոց:
Աստուծոյ սիրելի կոչենզմոլար առաջնորդն իւրեանց եւ բազում չարեաց զնորավկայեն:
Զաստուածպաշտութիւն պարծին եւ հայհոյենզՈրդի նորա:
Յարութիւն խոստովանին եւ զհոգւոյոչինչ հոգան:
Զգինի չար ասեն եւ ի նոցանէ ոչ ոք է որոչ արբենայ:
Թողում ասել զայլ չարիսն:
Եւ արդ` որհաւատովք եւ գործովք այսչափ հեռի են ի մէնջ, զիա՞րդի դատաստանս նոցա ուղղութիւն գացի ըստ կրօնիցմերոց. զի թէպէտեւ կայ առ նոսա բազում ինչ դատաստանյօրինացն Աստուծոյ որ հաւանելի է մեզ իբրեւԱստուծոյ օրինաց եւ ոչ նոցա, զի նոքա ոչինչ ունին ճշմարիտ:
Իսկ մեք որ հաւատացեալք եմք Քրիստոսի եւբաժանեալք եմք ի Հրէից եւ ի հեթանոսաց եւ իՍամարացւոց եւ ի հերձուածողաց եւ ի մահմետականաց, պարտ է մեզ ճ շմարիտ դատաստանաւ վարիլ եւ վեհագոյնքան զնոցայն եւ վշտակցաբար:
Քանզի մեքզԵրրորդութիւնն Սուրբ խոստովանիմք միով բնութեամբեւ աստուածութեամբ, եւ զՈրդին Աստուծոյ պատուեմք:
Աստուած ճ շմարիտ որ եղեւ մարդ ճ շմարիտ եւ է անքակմիութեամբ յաւիտեանս, եւ փութամք ի գործս բարիս:
Եւթէ խաբիմք ինչ ի ցանկութիւնս աշխարհիս, ո'չկեղծաւորիմք, այլ խոստովանիմք եւ ապաշխարեմք եւհաւատամք թողութեան, եւ սիրելով զմիմեանսյանցաւորացն թողութիւն շնորհեմք. եւ այլ ամենայնօրինօքն Քրիստոսի վարիմք:
Եւ արդ` որպէս բաժանեալեմք ի նոցանէ խոստովանութեամբ եւ հաւատովք եւգործովք, նոյնպէս պարտ է եւ դատաստանաւ բաժանեալլինել ի նոցանէ:
Զի դատաստանս մեր պարտ է իրաւամբքեւ ճ շմարիտ եւ անկաշառ լինել, եւ ոչ սուտ վկայիւք, եւ ոչ պատրող ճ արտարօք, եւ զհոգի մեռելոց ոչ զրկելեւ ոչ զանժառանգսն անմասն հանել ի հոգւոյ բաժնից, եւ այլ նոյնպիսիքս:
Իսկ նոցայն հեռի է յայսմամենայնէ:
Արդ` որ այսպէս բաժանած եւ հեռի են իմիմեանց, ո'չ է պարտ քրիստոնէի գնալ ի դատաստանսնոցա:
Իսկ որ յանդգնին եւ գնան, բազում չարեացկասկածանս տան զմէնջ եւ զօրինաց մերոց. զմէնջ` կա'մտգէտս լինել, կա'մ բազմօրինակ ախտաւորս, եւ զօրինացմերոց - որպէս թէ ո'չ ուսուցանէ ճ շմարտութեամբ, այլմոլարս եւ խոտորնակս:
Եւ որ զայս առնեն` զի թողեալզդատաստանս մեր առ նոսա գնան, կատարի առ նոսաուսուցեալն յԱստուծոյ ի ձեռն մարգարէին թէ` վա'յձեզ, զի անուն իմ վասն ձեր հայհոյի ի մէջ հեթանոսաց:
Քանզի զբազումս տեսանեմք այժմ, զի յորժամ ի հոգեւորդատաստանս մեր գիտեն թէ ոչ արդարանան դիմեն եւ գնանառ այլազգիս, զի թերեւս նոցա դատաստանաւնյաղթեսցեն ոսոխացն:
Զոր չէ պարտ քրիստոնէի վասնստութեամբ յաղթութեանն երթալ առ այլազգիս, այլ առհաւատացեալսն երթալ թէպէտեւ ուղղութեամբ զրկիցի, գիտելով զի ի քրիստոնէից իրաւացի դատաստաննթէպէտեւ զրկումն հասանէ, բայց ի Քրիստոսէ առնուզվարձն:
[Ժ]
Ժ. գլուխ:
Եթէ յո՞րոց գրոց կամ յո՞րոց ազգաց պարտ է հաւաքել զիրս դատաստանի, որով ժողովի ճ շմարտութիւնն մեր. եւ թէ ո՞րպէս պարունակի գիրս դատաստանի:
Հանդերձեալ մեր գրովդրոշմել գիրս դատաստանի` պարտ է ցուցանել թէ յո՞րոցգրոց կամ յո՞րոց ազգաց հաւաքեմք զսա, զի ճշմարտութիւնն յայտնեսցի եւ մի' ոք գայթակղեսցի թէմեք մերովք մտացածին բանիւք գրեմք զսա:
Առաջին` հաւատարիմ համարիմքի բնաւորական օրինացն առնուլ, զոր ունէիննահապետքն Աբրահամ եւ այլքն առանց գրոյ, զոր ունէինզնոյն հեթանոսք, որով զշնացողս եւ զգողս եւզսպանողս դատել ուսան:
Երկրորդ` առնումք յամենայնազգաց քրիստոնէից իբրեւ ի հարազատ եղբարց, զորլուաք եւ տեսաք ի նոսա բարւոք դատաստանս` հաւաքեմքի գիրս:
Երրորդ` առնումք եւ իմահմետականաց. ո'չ զոր նոքա ուսանի Մահմետայզախտաւոր բանս կամ զդատաստանս, այլ զոր առին իՄովսիսի օրինացն` մեք զայնս ընտրեմք եւ առնումք. ո'չվասն նոցա առնլոյն` զԱստուծոյ օրինացն եւ զիրաւանցխստեմք եւ ո'չ վասն օրինացն խառնելոյն զախտաւորբանս նոցա ընդունեմք, այլ ընտրելով զիրաւացին`խոտեմք զախտաւորն:
Այս են ազգքն յորոց ընտրեմքեւ հաւաքեմք զդատաստանս:
Իսկ ի գրոց - առաջին` յԵլիցեւ յԵրկրորդ Օրինացն, եւ յայլ եւս գրոցն, որ է ստոյգԱստուծոյ օրէնք եւ դատաստանք. զոր եւ ասէ իսկ թէ -այս են օրէնք եւ դատաստանք եւ վկայութիւնք, զորպատուիրեաց ձեզ Տէր:
Երկրորդ` ի կանոնական գրոց. զի եւ անդ ո'չ միայն զօրութեամբ գտանի դատաստան, այլեւ յայտնի դատաստան իսկ ի բազում տեղիս:
Երրորդ` առնումք յամենայնԳրոց` ի Հին եւ ի Նոր Կտակարանաց, զի ամենայն Գիրքզի՞նչ այլ ինչ են եթէ ոչ խրատք եւ օրէնք հոգեւոր եւմարմնաւոր դատաստանի:
Արդ` այսպիսի հաւաքումնսյայտնի առնէ զճ շմարտութիւնս մեր. զի ոչ թէմտացածին բանիւք գրեմք զսա, այլ ի գրոց եւ յազգացժողովեմք զսա ի պէտս հաւատացելոց:
Բայց պարտ էգիտել, զի ո'չ թէ այս միայն է գիրս դատաստանի զորայժմս գրեմք, եւ ո'չ թէ ի մէնջ միայն պարտ է առնուլզաւարտումն, զի զկանոնաց ունի զնմանութիւն:
Զիորպէս կանոնք զի ո'չ միանգամ եդաւ եւ ո'չ ի միումտեղւոջ եւ ո'չ ի միոջէ, այլ առ սակաւ սակաւ եւ իբազում ժամանակս եւ ի բազմաց եդաւ եւ եդեալ լինիմինչեւ յաւիտեան, որպէս եւ նոյն կանոնացն է հրաման. զի յառաջ յառաքելոցն եդաւ եւ ապա ի Նիկիա, եւ յառաջքան զնա այլք, եւ ապա յայլ եւ յայլ ժամանակս իժողովոց եւ ի հարց, որք զհետ եկին:
Ի դէպէ ասել զիայսպէս լինիցի եւ զիրս դատաստանի զի այժմ ի մէնջսկիզբն սորա եղեւ եւ ի դէպ է առ սակաւ սակաւ աճ ելյայլ եւ յայլ ժամանակս եւ որքան տեսցի եւ լինիցիդատաստան յիմաստուն արանց զնոյն գրել ի կարգի, եւայսպէս առ սակաւ սակաւ գալ ի կատարումն եւ կատարեալլինել:
Քանզի կանոնաց հրամանք է ի տարւոջն երկիցսանգամ ժողով լինել եւ քննել թէ յաշխարհի նորագոյնինչ իրք յայտնիցին, այնորիկ սահմանս եւ կանոնսհաստատել եւ ուղղել:
Այսպէս պարտ է լինել եւդատաստանիս իրաց, զի որքան նորագոյն իրք պատահի եւքննեսցի յիմաստնոց եւ հատցի դատաստան` զնոյն գրել իգիրս յայս:
Եւ թէ ոք միտ դնիցէ գտանէ զամենայն գիրսսուրբս այսպէս առ սակաւ սակաւ եկեալ ի կատարումնեթէ ի միոջէ եւ եթէ ի բազմաց, որպէս եւ ԳիրքԱրարածոցն ի Մովսիսէ ոչ ի մի ժամանակի գրեցան, նոյնպէս եւ երկոտասան մարգարէքն:
Այսպէս եւԱւետարանն սուրբ ո'չ ի միոջէ գրեցաւ եւ ո'չ ի միումժամանակի, այլ ի յայլեւյայլ ժամանակի եւ յայլոց. նոյնպէս եւ թուղթ Պաւղոսի. բազում եւ այլ գիրք իվարդապետաց սրբոց եւ ի հարց:
Ըստ սմին օրինակի այսգիրք որ ի մէնջ սկսեալ եղեւ, եթէ ի մէնջ առ սակաւսակաւ գրեալ լինի, եւ եթէ ի բազմացն եւ յայլեւյայլժամանակս գրեսցի, չէ' ինչ պակասութիւն, այլ արժան էմիայն ուղիղ տեսութեամբ եւ բարեհաճ ոյ դատմամբզպակասն լցցեն:
Բայց վայելուչ եղեալ` թէ ժողովովկամ ընդ բազումս քննելով էր եղեալ սա. զոր եւ եսախորժելով խնդրէի, բայց ոչ պատահեաց այս վասնբազում պատճ առի. զի թէ դատաւորաց երկուց եւ երից իմիասին լինել ի դատելն իրաւունս լինել համարեցաք, ո'րչափ եւս առաւել եւ այսմ պարտ էր ի միասին լինելբազմաց եւ քննել զիրս եւ ապա գրով դրոշմել:
Բայց զիայս ոչ պատահեաց, վասն այնորիկ զայսոսիկպակասութիւնն եւ գրովք լնումք, զնոցա զօրութիւննեւ զհրամանն առնումք վկայ, եւ մանաւանդ յեղելոցիրաց դատաստանաց իսկ նոցունց, եւ ի տեսութենէ եւ իլսելոյ զհաւաստի իրաւունս իւրաքանչիւր ազգաց:
Ուստի հաւաքելով մեր զիրաւունս ի սոցունց ի գրոց եւյազգաց` դրոշմեսցուք եւ անպարսաւ լիցուք:
[ԺԱ]
ԺԱ. գլուխ:
Յիշատակարան սակաւուք:
Եւ զի թէպէտ բնաւորական էամենեցուն լաւին ցանկալ եւ անսխալ յիրս յամենայնլինել, սակայն ոչ է հնար որ ի լինելութեան եւյապականութեան է բնութիւնս, եւ այդ յոյժ քաջաբանից, ո'րչափ եւս մեզ իցէ որ ամենայն ինչ գործ սխալեալնեղեւ եւ գրեթէ յսկզբանէ:
Վասն որոյ զամենեսեան զկնիմեր եկեալսդ, զհարս եւ զեղբարսդ, ի զանազանժամանակս, աղաչեմ մաղթանօք զյոլով եւ զոչ սակաւսխալանս ուղղեսջիք պատահեալք ընթերցման երկուտառիս եւ զիրաւացի թերին լցջիք, որպէս վերագոյննծանուցաւ:
Զի հասարակ եւ ի վեր քան զհասարակզսխալանացն ունիմ զպատճ առ. նախ` զբիծս անձինս որզներգործութիւնն խափանէ զհոգւոյն. եւ ապա զախտսմարմնոյն. եւ զի յայտ անվարժութիւնն համօրէն է սեռիեւ յատկի. եւ դարձեալ` անպարապութիւն, զի ընդ ստեամբախտաժ է տիւ զմանկունս ունէի բանի. եւզպանդխտութիւն. եւ զանտեղութիւն եւզանտեղեկութիւն գրչութեան. եւ զհակառակութիւններքնոց, եւ արտաքնոց զգայութեանց տկարութիւն. եւզմարտս դիւաց եւ զպակասութիւն գործեացգծագրութեանց. եւ զաղքատութիւն մատենից յորոցզնիւթս հաւաքել ի դէպ էր բանից:
Ապա թէ ընտանի ազգիսբարոյիւք սխալանացն լինիջիք պարսաւիչ եւ ոչուղղիչ, գիտելով գործ հայկազնեայցս զայդոսիկ, միանգամայն զչափ անձին, անմեղադիր ձեզ այդոցիկլինիմք:
Ապա թէ սիրով մերոյս պատահիք բանից եւխնամիչ կամօք զթերին լնուսջիք, ի Տեառնէզհատուցումն առջիք բարեաց եւ զգանձս բարեաց ձերովքերկամբք յեկեղեցի ամբարիջիք յիշատակ բարեաց մնալձեզ ի նմա:
Բայց ձեռնարկութիւն մեզյայսմ իրողութիւն եղեւ ի թուականութեանս հայոց ՈԼԳեւ շրջանին երթալոյ ի բաց ՃԱ. որ կոչի Փոքր, իսկհոռոմին ՆԵ. յամս անիշխանութեան թագաւորութեանմերոյ ի վաղնջուց, ի ժամանակի մնացելոց սակաւիշխանաց ի կողմանս Խաչենոյ, ընդ ժամանակսանուանելոյ Հասանայ կրօնաւորեցելոյ եւ որդւոյնորա Վախտանգայ, ի դղեկին որ անուանի Հայթերք, գլխաւորի այլոց իշխանաց, եւ կողմանցն Կիւղիկիայ(Կիլիկիա) մեծի իշխանին Ռուբէնին, յամի յորումմեռաւ յաղթող թագաւորն Վրաց Գէորգի, իհայրապետութեան տեառն Գրիգորի Հայոց Մեծաց եւ իդիտապետութեան տեառն Ստեփաննոսի տանս Աղուանիցյաշխարհիս Առանայ, ի նահանգիս որ կոչիմայրաքաղաքին Գանձակ, յանապատս եւ յեղբայրանոցսանուանեալ Դասնոյ, սկզբնաւորեալ ի լեռնակողմնմենաստանին կոչեցելոյ Հոռոմաշէն, ընդ հովանեաւսրբոց եկեղեցեաց կուսաստանացն յիշեցելոց, ձեռնտուութեամբ հօր Յովսէփայ, եւ եղբօր Պաւղոսիյորդորմամբ յառաջարկութիւնս:
Բայց գծագրութիւնյիշատակիս ի Նախադրութիւնս գրոցս դատաստանի եղեւ, զի կատարած սորա ի ձեռն մեր միանգամայն ոչ է, որպէսասացեալ է կանխաւ զպատճ առն:
Եւ արդ` որքան է կար իգործ անկանիմք հիւսել զկնի զիրս դատաստանի:
Ընդ որսեւ զայս մաղթեմք որ - եթէ պատահի եւ հաճ ոյ ոմանցթուի յօրինակէ աստի փոխել զիրս դատաստանի, ընդ նմինփոխեսջիք եւ զյիշատակս զայսոսիկ, յիշատակել սոքօքզմեզ, որովք եւ դուք համօրէն յիշեալ լիջիք իՔրիստոս Յիսուսի ի Տէր մեր, որում փառք յաւիտեանսամէն:
Կատարեցաւ նախադրութիւնս գրոցս դատաստանի ի ճ առս մետասան:
Մասն առաջին - Եկեղեցական կանոնք
[Ա]
Ա.
ՍԿԻԶԲՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ Ի ԿԱՄՍ ՀՕՐ ԵՒ ՈՐԴՒՈՅ ՆՈՐԱ ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ, ԶՕՐՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ՇՆՈՐՕՔ ՀՈԳՒՈՅՆ ՍՐԲՈՅ:
ԵՒ ՅԱՂԱԳՍ ՎԻՃԱԿԻ ԴԱՏԱՒՈՐԱՑ:
1. «Եկեսցուկ այժմ իսկ ի գործ դատաստանի, գիտելով զի ըստ քաղաքաց դատաւորս հրամայէ լինել Մովսէս եւ նոցունց դպիրս. յորոց յայտէ զի ո'չ զամենայն գրով աւանդեաց Մովսէս զիրս դատաստանի, այլ տեսակս ետ սակաւս եւ ի դատաւորս ապաստան արար ի զանազան իրս եւ ի ժամանակս:
Եւ վասնայն զդպիրս կարգեաց, զի զեղեալ դատաստանս նոցա գրով պահեսցեն. ըստ որում եւ մերս եղիցի, որպէս յառաջ իսկ ասացաւ:
Եւ արդ` նախ զայս եւս տեսցուք, զի հարկաւորիսկ է դատաւորաց յաղագս աշխատութեան դատաստանին թօշակս մտից լինել, զի մի' անպտուղ գործ նոցակարծիցի եւ տաղտկացեալ ի բաց կացցեն ի դատելոյ:
Զիթէպէտ բազում անգամ Մովսէս զդատաւորս յիշատակէ եւզթօշակս նոցա չառնէ յայտ, զի ոմանք եւ Ղեւտացիք իսկ էին եւ առանձինն էին, եւ նոցա քաղաքս եւ հասս ի ժողովրդենէ անտի:
Եւ որք յայլոց ազգաց ի դէպ է - թէեւի թագաւորաց եւ յիշխանաց կարգեալք լինէին, ո'չ առանց վիճ ակի, եւ եթէ յիշխանաց պատահէին` նմանապէսզմասն ունէին դատողութեան:
Եւ զի այժմ ոչ ունիմքթագաւոր եւ իշխան զի այսպիսի բարեկարգութիւն իձեռս նոցա լիցի, զայսոսիկ ի հայրապետէ մերմէլցցուք, զի նա է գլուխ դատաւորաց եկեղեցւոյ:
Եւայսպէս լիցի. զի թէ մեռանիցի այր ոք եւ ուստր ոչ իցէնորա եւ ոչ դուստր, եւ ոչ այլ ոք ի ցեղէ հարց նորա, ժառանգութիւն նորա դատաւորաց լիցի թոշակ, զիինքեանք կերակրիցին եւ հոգեւորապէս ի գործյեկեղեցի ածցեն:
Բայց ըստ այսմ օրինակի արասցեն. զիթէ ի սեփական վիճ ակի կաթողիկոսի իցէ վախճ անեալն անժառանգ` հայրապետին լիցի ժառանգութիւնն. եւ եթէ իվիճ ակի եպիսկոպոսի իցէ` յերիս բաժանեսցի -հայրապետին եւ եպիսկոպոսին եւ քահանայից ժողովրդեանն:
Եւ թէ վարդապետ ոք ի նահանգին իցէ եւզնոյն աշխատութիւն կրէ դատաստանի` մասն լիցի եւնմա. նովին չափելով այլոցն:
Իսկ աշխարհականաց դատաւորաց մի' լիցի մասն, զի ոչ բնաւորականք են դատաւորք, այլ պատահմամբ. զի թէ ոք զկնի վճ արմանդատաստանին տեսեալ զաշխատութիւն նոցա տացէ ինչնոցա, այնու շատասցին. այլ մի' ինչ օրինաւոր լիցինոցա, զի առաջնորդաց օրինաւորն թողացաւ յաղագս հոգեւոր հատուցմանն:
Ապա թէ կրօնաւոր իցէ վախճանեալն ի վանս, ըստ մարմնոյ եղբայր եւ այլազգատոհմն եւ կամ հայր մի' լիցի նորա ժառանգ, այլհոգեւոր եղբարք եւ հարք, զի ի մարմնաւորացն վաղուրեմն հրաժարեաց. զի կամ վարդապետ իցէ, եւ կամ աշակերտ նորա, եւ կամ եղբայր հոգեւոր, եւ կամուսումնակից, դոքա լիցին ժառանգ եւ զհասս մահուաննեւ այլոց ծախից հօրն տացեն վանացն. զի մոնոզոն ինմանէ ձեռնադրի. յայսմանէ մի լիցի դատաւորաց, այլեթէ ոչ լիցի յայդցանէ ոք` հայրն լիցի ժառանգ եւզհասն տացէ եպիսկոպոսին:
Իսկ հաւատաւոր կանայք` եթէյաշխարհական քահանայէ ձեռնադրի եւ մօտ ի նա իցէ վախճանն, նմա լիցի, եւ եթէ ի վանք ձեռնադրի եւ մերձս ի նոսա վախճանի` նոցա լիցի մի' եպիսկոպոսն ագահիցիի նոսա:
Իսկ եթէ քահանայ իցէ վախճ անեալ կրօնաւորն եւ ժառանգ իցէ նորա, որպէս ասացաւ` զզենմանն հօրվանացն տացեն եւ զայլսն եպիսկոպոսին, զի նաձեռնադրող նորա եւ դատաւոր. եւ թէ չիցէ ժառանգ`եպիսկոպոսին եղիցի, զի նա է հայր նորա, եւ զընծայսմահուն վանացն տացէ եւ զայլսն կաթողիկոսին:
Այսդատաստան իրաւանց կացցէ եւ յաղագս սենեկաւորացն:
Իսկ միաբանակեցացն` ամենայնի ինքեանք են ժառանգ. բայց զքահանայի զհանդերձ տացեն եպիսկոպոսի, զի նա էձեռնադրող նորա. եւ այս կրկին իրաւունս է - յաղագս վիճակի եւ դատողութեան:
Նմանապէս եթէ եպիսկոպոս փոխիցի եւ ժառանգ իցէ, որպէս ասացեալ է` զվախճ անինհասոյթս եւ զհանդերձ եւ զգաւազան եւ զմիւռսն եւզայլ ընծայս տարցեն հայրապետին. ապա թէ չիցէ ոքժառանգ` հայրապետն եղիցի, զի նա է ձեռնադրող եւդատաւոր նորա, եւ զհասս մահուն տացէ (հայրապետն) դրան եպիսկոպոսին, եւ զհանդերձ եւ զգաւազան եւզմիւռոն այնմ որ ձեռնադրիցէ, եւ եթէ ու'մ եւ կամիցի:
Իսկ տան հայրապետին տօնիցն զենմունքն իւրոյեկեղեցւոյն սպասաւորին եղիցի. բայց ննջեցելոցնյիշատակի եւ ազգատոհմին պսակի զենմունքն եւ տոհմին վախճանելոցն զենմանց եւ ընծայիցն հասոյթս բաժանեսցի ի դրան եպիսկոպոսունս եւ ի վարդապետն, որմերձաւոր իցէ տան հայրապետին. եւ եթէ այլ ոք, իվարդապետաց ի ժողով անդ կոչիցին, նմանապէսմասնաւորեսցին զոյգ:
Ապա թէ վախճ ան եւս հայրապետինհասանիցէ, ամենայն զենմանցն հասոյթս այլ եւսընծայիւք ի ժառանգաւորաց նորա հոգեւորաց զոյգբաշխիցի, ժողովելոց եպիսկոպոսաց եւ վարդապետաց եւհարց եւ քահանայից ա'յլ եւս տացի ընծայ:
Այդ լիցի իրաւունք իդատաւորս եկեղեցւոյ. եւ մի' ոք ի վերայ իրաւանցընկերին ելցէ, ապա թէ ոչ` զդատաստանն պարտի անաչառեւ անկաշառ:
[Բ]
Բ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՐՑ ԱՆԱՊԱՏԱՑ ԵՒՆՈՑՈՒՆՑ ԵՂԲԱՐՑ:
2. «Կարգ ոգւոց դատաստանացեւ հրահանգ բարեաց բաւականապէս եղբարց եւ նոցունցհարց եդեալ է ի սրբոյն Սահակայ եւ Բարսղէ:
Բայցչափաւորապէս եւ մարմնատեսակ օրինաց դատաստանիզօրինակս յաւելումք հարկաւորապէս, զի ոչ այժմամենեցուն է ըստ հրամանի նորին վարիլ. նաեւ ո'չ հեռիի դատաւորութենէ սահմանի սրբոյն ինչ ընդ միտ ածելիշխեմք, այլ յարմար նորին վարիմք շաւղօք:
Եւ արդ` սկսցուք այսպէս:
Զի թագաւորաց եւ իշխանաց, միանգամայն եւ ամենայն հաւատացելոց շինել վասն ո'չյաղագս մարմնաւոր ինչ յուսոյէ, այլ մանաւանդհոգեւոր. յաղագս այնորիկ ո'չ պարտի ժառանգութիւնլինել:
Զի որ յառաջնումն հայր եղեւ եղբարց, թէ' յիւրշինեալ տեղի եղբարց եւ թէ' յայլոց, եւ բարիոքառաջնորդէ, անդատաստան է փոխել. ապա թէ հակառակ ինչգործէ, երկու եւ երիւք վկայիւք հարկաւոր է փոխել:
Եւեթէ իւրովք ընչիւք ոք գայ յառաջնորդութիւն եղբարց, զառաջին ինչս վանացն գրով եւ վկայիւք ի նա արժան էտալ եւ թէ պատահի թողուլ եւ զոր եբերն ոչ կամիցիթողուլ յեկեղեցին, իշխան լիցի առնուլ զիւրն, եւ զորինչ յանուն եկեղեցւոյն տուեալ եղեւ` անդէն թողուլ:
Իսկ զկնի մահու հարց մի' լիցի իբր ժառանգութիւնառնուլ ազգատոհմի զառաջնորդութիւն եղբարց, եթէ ոչկամիցին եւ չիցեն ի դէպ. ապա թէ հաճ ելի հարց շաւղօքիցեն ազգայինքն եւ եղբարքն կամիցին` բարիոք է նոցալինել քան օտարաց, իբր գիտակք իւրոցն վարուց, ըստայնմ` փոխանակ հարց եղիցին որդիք:
Ապա թէ չիցենազգայինք յարմար, հարկաւորաբար ընտրիցին յայլեղբարցն բարիոք հովուել ի կամս Աստուծոյ:
Արտաքոյիրաւանց է իշխանաց կաշառօք առաջնորդս եղբարցնկացուցանել զորս նոքա ոչ կամիցին. եւ ըստ դատաստանիէ ելանել եղբարցն մինչ ըստ կամաց նոցա ընտրիցիլաւն. բայց հասարակ լիցի կամքն, եւ եպիսկոպոսունքեղիցին այդոցիկ կարգիչք եւ մի' ոք յաշխարհականկարգաց:
Եւ քանզի ի գործոց ի վանս առաւել աշխատելի, եւ ամենեցուն մի է դիտաւորութիւնն - յոյս կենացնյաւիտենականաց. բայց եթէ կարճ ամտաբար ոք ոչզամենայնն հոգեւորականին թողցէ հատուցման, տացիինչ առաւել նմա, զի մի' ի պատճ առս այնմիկնուազութիւն ինչ եղբարցն լիցի. եւ թէ այդոցիկտրտունջ իցէ, դատաստան լիցի տրտնջողին առնելզգործն:
Եւ զայս արտաքոյ կանոնի կամաց սրբոյն եդաքԲարսղի կարճ ամտելոցն աղագաւ:
Բայց զանօթ ինչ իգործեացն վայրապար վնասել որք մերձ գործաւորքնչիցեն, դատաստան լիցի վնասողին զնա ստանալ:
Այդոքիկ դատաստանի աղագաւսակաւուք եդաւ ի պատճ առս բարեկարգութեան. այլսահմանք ամենատես ուղղութեանց սրբոց ցուցեալնբաւականասցիե:
[Գ]
Գ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՑ:
3. «Եւ վարդապետք եղիցին ըստիրաւանց նախակրթեալք Հին եւ Նոր Կտակարանաց եւկանոնական հրամանաց:
Յերկուց եւ յերից վարդապետացկոչեսցին ի պատիւ հրամանի, թէեւ պատահի միոյաշակերտիլ. եւ թէ զկամս եպիսկոպոսի եւ կամ եւսառաւել զհայրապետի ընդ իւրեանս առնուցուն, նաեւզիշխանի, բարիոք եւս գործիցեն. ապա թէ ոչ` ըստօրինացն յերկուց եւ յերիցն հաստատեսցի:
Իսկ ի միոջէզկարգեալսն եւ զանձամբ ընտրեալսն իրաւունս կացցէդատաստանի լռեցուցանել. այլ ըստ օրինացնզկարգեալսն պատուել, իբրու զի երկրորդ է ըստմարգարէական շնորհին, զի աշխատութեամբ` առաքելոցնհաղորդի եւ շնորհօք` մարգարէիցն, ուստի եւ բանիւընտրեալ կոչի:
Իսկ նախակրթեալք ի միոջէ վարդապետէեւ ամբարտաւանեալք` յայլմէ առնուցուն պատիւհրամանի արհամարհելով զիւրն, իրաւունք լիցինդատաստանի` ի նմանէ զուսեալն երկրորդել. եւ կամզղջացեալ արժանաւոր ապաշխարութեամբ` իւրոյնհրամանաւ վերստին ուղղեսցի:
Եւ կոչողն առանց կամացիւրոյն վարդապետի հատուսցէ պատիժս անզեղջ եղեալ, եւ զղջացեալ ի դէպ ապաշաւանօք թողութիւն առցէյայնմանէ զոր քամահեացն զնորայն առանց նորին կամացկոչել յառաջ:
Եւ թէք պատահիցի վարդապետի զոք կապելյաշխարհականաց եւ կամ յեկեղեցականաց, այլ ոքվարդապետի մի' լուծցէ. թէ ախտաւոր իցէ եւ կամտգիտութեամբ - միջնորդ լիցի ուղղել զիրաւացին, անեպեր, առանց հակառակելոյ. եւ թէ ոչ անսասցէ`կապիցի փոխանակ կապելոյն մինչեւ զղջասցի:
Ապա եթէիրաւացի իցէ եւ ոչ անսայցէ այլ ոք նմա, դատաստանլիցի` եւ նա ընդ կապելոյն կապիլ մինչեւ զղջասցի եթէի տգիտաց եւ յամբարտաւանից իցէ. եւ թէ ի վկայելոց է, առաջի նորա զպատճ առ կապանացն ցուցցէ եւ ի նաթողեալ զպատասխանին անպարսաւ լիցի:
Եւ թէ պատահի իմիում եղբայրանոցի երկու լինել վարդապետ եւ կամաւելի եւս, զմի որ յառաջադէմ իցէ` ինքեանց գլուխ եւաւագ կոչիցեն ըստ հրամանի առաջնորդաց, զիբարեկարգութիւն եւ ի նոսա իցէ, եւ մի' պատճ առտայցեն գայթակղութեան իւրաքանչիւրզգահերիցութիւն խնդրելով:
Եւ թէ իւրաքանչիւրքնզոյգ կարծիցին, զոր չէ հնար համեմատել զշնորհսն, առաւելեալն տարցի զպատիւն եւ ըստ հրամանի նորաայլքն զտօնս զարդարիցեն բանիւ, նաեւ զայլ եւսզհարկս բանից. եւ թէ ոք ընդվզեալ լուծցէ զսահմանկարգին, դատաստան լիցի միաբանութեամբ եղբարցն`ելանել նմա:
Իսկ զաշակերտս միմեանց առանց գրոյ եւկամաց ինքեանց մի' առցեն. ապա թէ քամահելով առցէ, դատաստան լիցի` որքան ուսեալ ի նմանէ իցէ վերստիննա ուսուսցէ, եւ կամ զղջացեալ` կամօք նորա կացցէ եւնա ընկալցի:
Իրաւունք են աւագ վարդապետի ընդհայրապետի եւ ընդ եպիսկոպոսի ի վիճ ակ ելանել ըստնոցա կամաց, եւ կամ այլ ոք ըստ կամաց երկոցունց, զիմի' արտաքոյ կանոնաց յեպիսկոպոսէ գործիցի ինչ, զիեւ եպիսկոպոսն մաբանութեամբ վարդապետինզիւրաքանչիւր զկարգն գործիցէ:
Եւ թէ այսմ ոչանսասցէ ոք ի վարդապետացն, ըստ դատաստանիեպիսկոպոսին եւ առաջին վարդապետին ելցէ իմիաբանութենէ նոցա:
Այլ զայնոսիկ որ հանդերձեալիցեն կոչիլ յաշտիճ ան հրամանի, զհամար ուսման գրոցնարժան է պահանջել` թէ ու՞ր եւ կամ յումմէ՞ զտառսզիւրաքանչիւր ընթերցաւ ուսմամբ. եւ այս առ այնքլիցի, զոր ի բազումս շրջեալ անգիտանամք ուսմանն, զիմի' պատրեալ անկատարս զպատիւ առեալ` բազում վնասսխակութեամբն գործիցեն:
Եւ այդ իրաւունք նոցա կացցէ, բայց համօրէն ընտրութիւն լիցի. մի' ինքեանց կամօքգալ յառաջ, այլ զառաջադիմութիւն նոցա եւ զերկիւղ եւզբարիոք շինել զոգիս զինքեանց. եւ զայլոց տեսեալ`հարկաւորիցեն, շարժեալ հոգւով անստգիւտ մտացն խղճիւ կոչիցին ի սպասաւորութիւն բանին:
Այլվաղվաղկոտացն, իրաւունք լիցի, եւ այնոցիկ որ զայլսաղաչիցեն ի պատիւ ելանել բանին, լռել մինչեւյախտիցն նախ բժշկիցին, զի մի' հիւանդք հոգւովզբազումս ախտացուսցեն. եւ այդ իրաւացի դատաստաննոցա:
Այլ ո'չ անվիճ ակս զնոսա իրաւացի է յամենայնտեղիս արձակել, ալյ եթէ' ի գաւառի իւրեանց կամիցինեւ թէ' յայլում պանդխտանալ - եպիսկոպոսացմաբանութեամբ եւ հրամանաւ լիցին, շրջելովբարեկարգութեամբ. այդոքիկ վկայելոցն լիցին:
Իսկզաննշան շրջողսն եւ զօշաքաղս, եւ որք կամիցինցուցանել զանձինս հետաքննինք, առ ամենայնս գնալով, մշակք եղեալք որովայնի եւ այլոց ախտից, բանավաճ առքեւ վկայելոց պարսաւագէտք, զայնպիսիսն լռեցուցանենիրաւացի դատաստանաւ. առեալ ի ձեռանէ զգաւազաննտայցեն ցուպ շրջողութեան:
Եւ թէ պատահի վարդապետիերթալ հիւրութեամբ յայլ վանս, ուր վարդապետ իցէ, մի'առանց մեծարանաց վարդապետի տեղւոյն խօսեսցի, այլզի նախ նա ըստ տեղւոյն սովորից ընդ եղբարսն խօսիցիեւ ապա ըստ ամենեցուն կամաց հարկի հիւրն:
Եւ թէվկայեալ ոք հիւրն իցէ եւ բնականն նախ նմա կամիցի, ըստ կամաց նորա խօսեսցի. սակայն մի' յաճ ախիցէ եւզասպնջականն ամաչեցուսցէ եւ յիւրոցն զնա քամահելտացէ:
Ապա թէ սահմանս զայս լուծցէ եւ յանդգնութեամբանաղերս խօսիցի, դատաստան լիցի` անպատիւ զնա ի բացդարձուցանելե:
[Դ]
Դ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ:
4. «Եւ մի' լիցի քահանայիցժառանգութիւն առնել զժողովուրդն Քրիստոսի, որպէստեսանեմք, զի եւ դստերաց բաժինս տան ժառանգութեանզգինս արեան Քրիստոսի. դատաստան լիցի յեպիսկոպոսացյայնպիսեացն առնուլ զհօտն Քրիստոսի եւ տալ ի ձեռսայնորիկ որ Տեառն զտերունիսն հովուեսցէ, եւպատասխանել նոցա իրաւամբք թէ` զոր սրով քո գերեսցեսեւ գնով քո գնեսցես զնոսա կալցես քեզ ժառանգութիւն, եւ մի' զչարչարանօքն Քրիստոսի փրկեալսն. եւ թէյանդգնի` լռեցուցանել ե'ւ ի քահանայութենէ:
Եւ թէպատահի ժողովրդականացն փոփոխել բնակութեամբ թաղէի թաղ, այնմ քահանայի լիցի հօտս ուր եւ բնակիցի, եւմի' առաջինն յաղագս այնորիկ հակառակիցի, զի մի էօրինակ հովուութեան ընդ ամենայն տեղիս ուղղափառաց. զի այդոցիկ դատաստան լիցի` զժամանակ առաջնոյքահանային առաջինն Տեառն տալ համար եւ զվերջնոյն`վերջինն:
Եւ թէ այդմ հակառակին իբր անբան ոչխարաց իվերայ ագահիլ, իրաւացի է լռել եւ ի քահանայութենէհակառակողին:
Այլ այնոցիկ, որ ոչ ունին պատիւքահանայութեան եւ հարկիւ զժողովուրդ Տեառն ստանան, դատաստան լիցի` կա'մ քահանայանալ թէ սարկաւագ է եւկա'մ լռել ի չար սովորութեանց. եւ թէ ոչ հնազանդինիրաւանց, որոշեսցին յեպիսկոպոսաց մինչեւ զղջասցին:
Իսկ քահանայից վանականաց ո'չ է պարտ ժողովրդականացլինել հովիւ, այլ կրօնաւորութեանն զոր ընկալանպարապիցին եւ զհասս ի ժողովրդենէ ըստ սահմանիկանոնաց սրբոյն կալցեն Սահակայ:
Բայց զհոգեհանգիստի վանս առնել ո'չ է ըստ օրինաց դատաստանի գրոց, զիմսակերութիւն ի վանս կուսանաց ո'չ է, բայց եթէզենմունս յաշխարհի առնիցեն եւ մասն ի վանս իբրվայել է նոցա տարցեն:
Իսկ եթէ յաղագսանձեռնհասութեան եւ կամ յաղագս յուսոյ ի վանստարցեն եւ արտաքոյ գրոց դատաստանի մսակերութիւնանդ աշխարհականաց առնիցեն, մի' լիցի հակառակիլքահանայից աշխարհի յաղագս այսոցիկ, զի ո'չ էդատաստանաւ աւելի քան զկարն պահանջել եւ զյոյսհատանել, զի այլոց անկարգութեան պարտին վրէժխնդրել, եւ ո'չ յաղագս այսոցիկ:
Եւ եթէ աղ ոքյաշխարհականց ի տան իւրում օրհնել տայցէ, յաղագսանհնազանդութեան իւրոյ քահանային, այլումքահանայի եւ նմա զմորթին եւ զերին տացէ, դատաստանլիցի` իւրում քահանային կրկին տալ. եւ լուծիչիրաւանց քահանայն արժանապէս դատ առցէյեպիսկոպոսաց:
Այլ եթէ յաղագս յուսոյ ընտրելոց եւկամ առ ի չգոյէ մերձ իւրն քահանայ տան արասցէ եւզմորթի եւ զերի յիւրն տացէ յեկեղեցի, մի' լիցի ինչդատ նմա:
Եւ եթէ ժողովրդական ոք արհամարհէ զքահանայիւր նախատելով, եւ կամ յանդգնի եւ հարկանէ, դատաստան է իրաւամբք հատանել զձեռն. բայց եթէ յոյժառաջի անկցի եւ աղաչիցէ ապաշխարել, ներեսցեն նմա:
Եւ քահանայ եթէ յաղագս անձին խնդրելով վրէժ զոքկապիցէ ըստ որում եւ իցէ պատճ առի - զանձն մանաւանդդատապարտէ, բայց եթէ յաղագս վրէժխնդրութեան օրինացՏեառն իցէ, եւ ի զղջալն ներիցէ ցաւակցաբարապաշխարել:
Իսկ եթէ յաղագս անձին վրէժխնդրութեանոչ ներէ ապաշխարողին, դատաստան լիցի յեպիսկոպոսացկապել զնա մինչեւ զղջացեալ թողցէ զղջացելումն:
Բայց սակայն` որ կապեցաւ, թէ' իրաւ, թէ' անիրաւ, ընդկապանօք է մինչեւ զղջացեալ թողցէ:
Ա'յլ ամենայնդատաստան ի գրոց ցուցեալ է քահանայիցե:
[Ե]
Ե.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ, ՈՐՔ ԱՆԿԱՐ ԳՈՆ ԼՈՒԾԱՆԵԼ ԶԿՈՒՍՈՒԹԻՒՆՆ:
5. «Յարմարումն առն եւ կնոջըստ պատշաճ ի ցուցեալ է ժամանակաւ երէց լինել առնեւ կրսեր կնոջն, որպէս ի ստեղծմանն ցուցաւնախաստեղծիցն, զի ամենայնիւ իշխան լիցի այրն իվերայ կնոջն որպէս յայլսն, նմանապէս եւյամուսնանալն:
Եւ եթէ պատահի ամուսնութեամբ ոչտիրել կնոջ առնն, ըստ հրամանի կանոնաց թէ կա'մ լիցիկնոջն ի միասին զժամանակն կայցեն. եւ եթէ ոչ -դատաստան լիցի բաժանմանն:
Զամենայն զկնոջն զինչսզբերեալն ի տուն առն` տացէ ի ձեռն կնոջն եւ արձակիցէլինել առն այլում. եւ զի թէպէտ ոչ ըստ կանոնացառաջնոցն է, այլ ըստ վերջնոցն, այնպէս թողացաւ:
Բայցմի' լիցի յաղագս այսորիկ տուգանք առն, զի ակամայ էախտն:
Եւ ամենայնն տացի ի կինն բաց ի հանդերձիցն զորարարաւն երկուցն ի հարսանիսն:
Եւ եթէ անասունբերեալ իցէ կինն, զգլուխն տացէ եւ զաճ ն յերկուսնբաժանիցեն յաղագս աշխատելոյ ի պահելն:
Եւ ծախք եւմիմեանց ազգականաց ընծայք մի' յիշեսցի, եւ ոչ ծախքհարսանեացն:
Զայդոսիկ իրաւունս հաճ ոյս վարկաքդատաստանի, զի որպէս ոչ տիրէ ամուսնութեամբ կնոջն, մի' լիցի իշխան ընչից նորա:
Սակայն հաւանութեամբ եւըստ կամաց առնն լիցի առն այլում, եւ այրն կին առցէայրի ամուսնացեալե:
[Զ]
Զ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԴԱՐՁԵԱԼ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ ԵԹԷ ՊԱՏԱՀԻ ՄԻՈՅՆ ԱՅՍԱՀԱՐԻԼ ԿԱՄ ԱԽՏԱՆԱԼ ՈՐՍՈՐԴՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ԿԱՄ ԲՈՐՈՏՈՒԹԵԱՄԲ, ԵՒ ԿԱՄ ՀԻՒԱՆԴՈՒԹԵԱՄԲ, ՅԵՐԿԱՐ ԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ, ԵՒ ԿԱՄ ՀԱՇՄՈՒԹԵԱՄԲ, ԵՒ ՈՐ ԻՆՉ ՆՄԱՆ ՍՈՑՈՒՆՑ Է:
6. «Եթէ պատահի առն եւ կամ կնոջ այսահարիլ, քննել արժան է. թէ յառաջ քան զմիասին գալն իցէ եւ ծածկեցաւ խաբեութեամբ ի ծնողաց կնոջն, ի տունս իւրեանց առցեն եւ զընծայս ուխտից եւ զայլ ծախս պիտոյից ինքեանք հոգասցեն եւ մի' այրն, զի ոչ ի տան առն, այլ կանխաւ ի տան իւրեանց էր:
Զայդ յամենայնսն ըստ սահմանի կանոնաց արասցեն:
Եւ եթէ բժշկիցի` յայր իւր դարձեալ տացի, եթէ անսասցէ այրն. ապա թէ ոչ իշխան լիցի արձակել:
Ապա թէ ի տանառն լեալ ախտն իցէ, այրն ըստ ցուցմանդ հոգասցէ մինչի սահման բշժկութեան:
Ապա թէ անբժշկելի զկնի եւթնամին իցէ, ըստ հրամանի վերջնոց կանոնաց արձակիցի յառնէն ի տուն հօր իւրոյ հանդերձ իւրով ընչիւքն, եւ այրն այլ կին առցէ. եւ թէ մանկունք իցեն, առ իւր այրն կալցի եւ ըստ կարի զկեանս հոգասցէ կնոջն. սակայն թողութեամբ ի կնոջէն առցէ այլ կին:
Իսկ թէ ի տուն հօր իւրոյ եղեալ իցէ ախտաւոր, իշխան լիցի այրն ի լնուլ սահմանի բժշկութեանն եւ ոչ բժշկիլ, եւ նախքան զսահմանն առանց կամաց կնոջն առնուլ այլ կին. եւ իրաւունք դատաստանի բաժանման նոյն լիցի որ եւ յառաջագոյն անկարողացն ասացաւ:
Իսկ եթէ առն պատահի ախտն ի դիւէ, եթէ նախ քան զպսակն առնուլ - իշխան լիցի կինն մնալ սահմանի բժշկութեանն եւ կամ ոչ մնալ. եւթէ յետ պսակին - համբերել բժշկութեան սահմանինարժանի է, եւ ըստ հրամանի առն լիցի այլում:
Այլ եթէ իցէ ուրկութիւն կամ բորոտութիւն, այսոքիկ ախտք դժուարաւ ծածկին. եթէ գիտելով յանձն առ կարծեօք բժշկութեան, իբրու զի չէր տարածեալ ախտն, պարտապանէ ամենայնի բառնալ եւ ոչ է իշխան թողուլ. ապա թէ զղջացեալ կինն թողութիւն առն արասցէ առնուլ կին, առցէ:
Նման այսմիկ լիցի եթէ ի տան առնն ախտն եղեալ իցէ:
Իսկ եթէ խորամանկեալ գողացան ծնողքն, իշխան էայրն թողուլ զկինն եւ առնուլ այլ ըստ իւրոց կամացն:
Եւ իրաւունք դատաստանի այս լիցի - գիտելով զախտնյառնուլն եւ ի տան առնն ախտանալն, մինչ ի մահ զկեանսնոցա հոգասցեն եւ զինչսն բաժնի անդրէն դարձուսցեն. իսկ ծածկելով ծնողացն` ինքեանց հոգն լիցի իւրեանց ընչիւքն:
Ապա թէ առն պատահիցի ախտն, եթէ նախ քան զպսակն կարծիւք առողջութեան եւ եթէ զկնի պսակին, ո'չ է իշխան կինն առնուլ այր, բայց եթէ կամօք առնն. ապա թէ խաբէութեամբ ծածկեալ իցէ, իշխան է կինն առնուլ այր արտաքոյ կամաց նորա:
Եւ եթէ պատահիցի յերկար եւ անբժշկելի հիւանդութիւն, եւ կամ հաշմութիւն, եւ կամ այլ ինչ, որով անկար գոյ կնութեան, ի տան առն պատահեալ` ոչ է իշխան այրն թողուլ. ապա թէ զղջացեալ կնոջն` հրաման տացէ առնն առնուլ կին, առցէ' եւ զկեանս նորա հոգասցէ եւ զինչս նորա ի ձեռս նորա տացէ, ըստ դատաստանի իրաւանց:
Նոյն եւ պատահման առն լիցի, եւ ըստ հրամանի առնն լիցի այլում կին»:
[Է]
Է.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ ԳԵՐԵԼՈՑ:
7. «Եթէ ի տանէ առնն վարիցի իգերութիւն կինն, յառնէն միայնոյ գնեսցի, եւ եթէ իտանէ ծնողացն - յերկուցն յորժամ ոչ ըստ կամաց առննանդ իցէ եւ այդ լիցի այդմ դատաստան:
Բայց ժամանակնանսալոյ կանոնացն լիցի. զի թէ ոչ գտցէ մինչեւ յեւթնամ շրջեալ` կին առցէ կամօք ծնողաց կնոջն գերելոյ, եւզինչսն մնացեալս անդրէն դարձուսցէ ի ծնողս կնոջնզտուեալն ի բաժնի:
Եւ առնն գերելոյ նոյն լիցի -առնուլ այր կնոջն ըստ սահմանի ժամանակինե:
[Ը]
Ը.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ:
8. «Յորժամ դիւական ախտիւզմիմեանս այր եւ կին ատիցեն առանց պատճ առիշնութեան, եթէ նախ քան զամուսնութիւնն իցէ սկիզբնախտիցն եւ յառնէն իցէ, եւ ոչ կամիցի յարմարիլ ընդնմա, սահմանք բաժանման այսահարացն լիցի:
Զկնիբազում խրատու եւ յանդիմանութեան քակտիցին, եւ ըստկանոնաց դատաստանի այրն ոչ իխշէ առնուլ կին, եւկինն լիցի առն տանելով զիւրն բաժին եւ յերից զմինյառնէն իբր զի անարգեաց զպսակ նորա:
Նոյն դատաստանկացցէ թէ ի կնոջէն իցէ եւ ոչ իշխէ առն լինել, բայցեթէ խղճ ացեալք միմեանց հրամայիցեն:
Բայց հրամանաւեպիսկոպոսին լիցի միմեանց ներելն, յորժամ ի դէպ եւհաճ ոյ Տեառն կարծիցէ զներելն:
Այսպէս յամենայնսնլիցի ի կամաց առաջնորդին միմեանց հրաման տալն, զիառաջնորդքն եւ ոչ նոքա միմեանց իշխեն:
Իսկ տուգանքեւ ապաշխարութիւն ցուցեալ է ի կանոնաց:
Իսկ եթէզկնի ամուսնութեան եւ որդիս ծնանելոյ ախտն իցէ, ըստվերագոյն սահմանին խրատուք եւ յանդիմանութեամբբազում մեկնիլն լիցի, եւ զկէս ընչից առնն կնոջնտայցեն, իբր զի միացեալք էին. եւ ո'չ իշխէ, բայց եթէըստ հրամանի կնոջն, առնուլ կին:
Եւ եթէ ըստ իւրոցկամացն այլում ակն եդեալ իցէ եւ առնուցու, կանոնքզայդոցիկ ցուցին զդատաստան եւ զտուգանս եւզապաշխարութիւն:
Իսկ եթէ ի կնոջէն իցէ մեկնիլնանպատճ առ, յերիցն զմասն մի յիւրոց ընչիցն առննթողցէ, եւ մի' լիցի առն այլում` բայց եթէ ի հրամանէառննե:
[Թ]
Թ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՇՆԱՑՈՂԱՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ:
9. «Եթէ ի չար յայսոսիկ ախտսգտցի կին ուրուք, իշխան լիցի (այրն) արձակել զնա ըստհրամանի Տեառն:
Եւ զի ոչ թողացուցանէ զարձակեալնառնուլ, զի ընդ առնն հաշտեսցի, ըստ առաքելոյ, եւ կամանայր մնասցէ, վասն որոյ զղջանալով կնոջն` իշխանլիցի (այրն) դարձեալ առնուլ. եւ այդ առանց բանիպոռնկութեան:
Նոյն իշխան լիցի եւ շնացող կնոջ այրնի զղջանալն` առնուլ զնա եւ կամ ոչ. իսկ կինն ո'չ լիցիառնն ըստ դատաստանի կանոնաց, բայց այրն իշխէ առնուլկին. եւ կինն առն լիցի ըստ հրամանի առնն:
Եւ կին ո'չիշխէ ի շնացող առնէ ելանել, բայց վասն խրատու առժամանակ մի մեկնեսցի:
Իսկ բաժանման յեղանակ ընչիցնոյն լիցի որ վասն ատելութեան գրեցաւե:
[Ժ]
Ժ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՄԼՈՑ ԱՐԱՆՑ ԵՒ ԿԱՆԱՆՑ:
10. «Ամուլ գտեալ կին ուրուք, մի' լիցի յաղագս այնորիկ արձակել զնա, զի Արարչին էզբնութեան տալ զծնունդ:
Փորձելի է. զի թէ ի ցաւոցիցէ` բժշկօքն օգնիցեն, եւ թէ չիցէ ըստ այսմ` բառնալիէ զբնաւորական ամլութիւնն:
Ապա եթէ յաղագսանժառանգութեան տեսանիցէ զայրն տրտմեալ, եւցաւակցեալ ըստ օրինակին Աբրահամու եւ Սառայի - տացէհամարձակութիւն առնուլ կին, առցէ. բայց մի' լիցիզամուլ եւ զծննդական ի միասին պահել:
Նոյնպէս եւեթէ առնն իցէ անծնունդ լինել, արասցէ:
Իսկ սահմանժամանակին` եօթն ամ է սահման անսալոյն երբ ի պսակնաղջիկն հնգետասան ամաց էր եւ կտրիճ ն ութեւտասան. եւ թէ պակաս էին, աւելի համբերեսցեն. առաւել քանզանկարողացն լիցի եւ մի' նուազ:
Եւ եթէ կինն այլումոչ կամիցի լինել, զկեանս իբր այրութեան յայլում տանմինչ կենդանի է հոգասցէ եւ զինչսն զբերեալսն կնոջնդարձուսցէ:
Իսկ եթէ կանխաւ գիտասցէ զամլութիւնն եւտռփանօք առնուցու ցանկութեամբ, մի' լիցի մինչ ի մահմեկնիլ. զայդ ճ շմարիտ կարծեմ դատաստանե:
[ԺԱ]
ԺԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԷ ԸՍՏ ՈՐՈՑ ՊԱՏՃԱՌԱՑ ԵԼՑԷ ԿԻՆ ՅԱՌՆԷ:
11. «Յորժամ կին զառն զչարգիտասցէ զարուագիտութեան կամ զանասնագիտութեան, եւ կամ թէ ընդ այլազգիս պղծիցի, իշխան լիցի ելանել. ապա թէ զղջացեալ` զհայր խոստովանութեաննհաւանեցուսցէ եւ նովաւ զկինն, մի' ելցէ:
Բայցզապաշխարութիւն եւ զմիջոց սահմանին մեկնելոյն իկնոջէն ցուցցէ հայր խոստովանութեանն եւ այնպէսխրատեալ զմիաբանութիւնն հաստատեսցէ:
Իսկ եթէ միանգամ եւ երկիցս զայս արասցէ եւ ի նոյն կացցէ ախտ, ելցէ իրաւամբք դատաստանի զկէս ընչիցն տանելովյառնէնե:
[ԺԲ]
ԺԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՃԱՌԱՒ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԹՈՂՑԵՆ ԱՅՐ ԵՒ ԿԻՆ ԵՒ ԸՆԴ ԱՅԼՈՒՄ ԶՈՒԳԻՑԻՆ, ԵՒ ՊԱՏԱՀԻ ՄԵՌԱՆԵԼ ԸՆԴ ՈՐ ԶՈՒԳԵՑԱՒ ԵՒ ԱՌ ՄԻՄԵԱՆՍ ԴԱՐՁՑԻՆ:
12. «Եթէ կին ատելութեամբյառնէ մեկնեսցի եւ այլում լիցի, եւ պատահի մեռանելզոր էառն եւ հարկաւորաբար յառաջինն դարձցի, իբր զիչիցէ այրն առեալ այլ կին, կալցէ զնա զղջացեալ, զորչէր արժան լինել առն այլում եւ եղեւ. թէպէտ իշխան էչառնուլ, զի ի կնոջէն իցէ պատճ առն մեկնելոյ, սակայնշահելոյ աղագաւ զոգի նորա` առցէ:
Սոյնպէս թէ առնպատահի առնուլ այլ կին եւ մեռցի զոր էառն եւզղջացեալ դարձցի յառաջինն, իբր զի այլում չիցէ լեալկին, առցէ, եւ հաւանիցի նմա կինն յաղագս զղջմանն եւապաշխարութեան օրինակի երկուցն:
Իսկ եթէ զկնիմեկնելոյն ի միմեանց` այրն կին առցէ եւ կինն այր, եւմեռանիցի կին առնն եւ այր կնոջն զոր առին, եւ զի այլպսակ ոչ իցէ, հարկաւորեալք դառնան առ միմեանս, որպատճ առ մեկնելոյն եղեւ` զապաշխարութիւնն նմատալով միաւորիցեն:
Եւ եթէ այր կնոջն մեռանի եւ կինառնն կենդանի իցէ, եւ կինն իցէ պատճ առ մեկնելոյն եւհարկաւորաբար զղջացեալ զայրն խնդրէ, չէ' արժանառնուլ զնա առնն ըստ իրաւանց, մանաւանդ թէ մանկունքիցեն եւ այլ այր ոչ հասանիցէ կնոջն. ապա թէհասանիցէ, իշխան լիցի այրն զհարկիւ զղջացեալ կիննառնուլ եւ կամ ոչ:
Նմանապէս` եթէ կին առն մեռանիցիե:
[ԺԳ]
ԺԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ԿԱՄ ՅԱՂԱԳՍ ԱՅԼՈՅ ԻՐԻՔ ԱՅՐ ՅԱՄԻՑԷ ԵՒ ԿԻՆՆ ԱՅԼՈՒՄ ԼԻՑԻ:
13. «Յորժամ այր վասն պատճառի իրիք եւ կամ յաղագս վաճ առի ճ անապարհ երթեալյամիցէ, անսալ արժան է կնոջն:
Ապա թէ համբաւ չարգայցէ մահու եւ այլոց կորստեան, մի' լիցի այլում առնմինչեւ ստուգիցէ թէեւ յամել հասանիցէ ամս բազում:
Ապա թէեւ հաւաստի յաղագս մահու բանն, մինչեւ յեւթնամ մի' առցէ այր ըստ սահմանի գերելոցն:
Իսկ եթէ նախքան զսահմանն առն լիցի եւ կամ քան զստուգելն, եւգայցէ այրն, իշխան է առնուլ զկին իւր թէեւ այնմ առնպսակ ոչ իցէ եւ մանկունք իցեն. ապա թէ ինքեան պսակիցէ եւ հաւանիցէ աղաչողաց` կա'մք իւր են հնազանդելկամ ոչ:
Ապա թէ զկնի սահմանին եւ ճ շմարիտ կարծեօքսուտ մահուանն գայցէ, մի' առցէ զկին իւր թէ ինքեանպսակ իցէ եւ այնմ առն չիցէ. ապա թէ այնմ առն իցէ եւիւր չիցէ` առցէ, թէեւ մանկունք իցեն:
Իսկ թէ այնմչիցէ եւ ոչ իւր, եւ յայնմանէ մանկունք իցեն, մի'առցէ, զի զկնի սահմանի դարձաւ:
Ապա թէ այսմ ոչանսասցէ, հարցեալ զկինն` զոր ախորժ է նմա լիցի, զիթերեւս այդպէս հակառակութիւնն լիցի լուծեալ:
Եւպատշաճ յաղագս երիտասարդութեան տեսեալ` ի նայանգեցուսցեն յերկուցն, եթէ անսան:
Զայդ տեսաքյաղագս այդոցիկ իրաւացի դատաստանս:
Իսկ եթէ յամեալ այր յաշխարհհեռի, թէ' վաճ առականութեամբ եւ թէ' այլով պատճ առաւ, եւ կին անդ առնուցու, եւ թէ չյամեալ արասցէ, կիննորա մի' լիցի առն այլում մինչեւ ցեօթն ամ, գուցէզղջացեալ գայցէ:
Ապա թէ զկնի այնորիկ իբր ստուգէզամենայն ի ձեռն քահանայից, լուծցի յօրինաց առն եւայլում լիցի:
Այլ մի' նախ քան զայսոսիկ այլով պատճառաւ առնն լիցի թէեւ յամել հասանիցէ բազում ամ, զիպատահի քսան ամ յամել նոցա, աւելի եւ պակաս. ստուգիւեւ փորձիւ լիցի:
Իսկ եթէ զկնի սահմանի գայցէ, յորժամառն լեալ իցէ կինն, մի' իշխեսցէ առնուլ զնա ըստդատաստանի, զի անարգեաց զպսակն օրհնութեանե:
[ԺԴ]
ԺԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ԿԱԳԻՑԻ ԱՅՐ ԸՆԴ ԿՆՈՋ ԱՆԱՐԳԵԼՈՎ, ԵՒ ՀԱՐԿԱՆԵԼՈՎ ԲԵԿԱՆԻՑԷ, ԿԱՄ ԽԼԻՑԷ, ԿԱՄ ԽԵՂԻՑԷ:
14. «Եթէ դիւական ախտիւ լցեալայր զկին անարգէ նախատանօք միշտ, եւ եթէ խորթք իցենեւ այնորիկ աղագաւ մոլի, դատաստան լիցի - թէյառաջնումն յանձին կալաւ զնոսա համբերել պարտի, ապա թէ ոչ` յազգ դարձցի կնոջն:
Իսկ եթէ յաղագս ժանդբարուց գործէ, ոտն բեկանէ կամ ձեռն, կամ խլէ աչք կամատամն, կամ խեղէ, դատաստան նոյն լիցի որպէս օտարացն`հատուցանել զտուգանս որոց կնոջն են. եւ կրկին լիցի, զի մի' իբրեւ զհարճ ս կալցին, այլ իբրեւ զմարմինինքեանց. եւ այդ` յորժամ զղջասցին:
Իսկ եթէ ի նոյնյամառութեան կացցեն, երկիւղ է - մի' գուցէ հարեալսպանցէ. յետ բազում խրատու եւ յանդիմանութեանմեկնիցի, զի Տէր իսկ ասաց` Մովսէս վասնխստասրտութեան ձերոյ ասաց թողուլ զկանայս ձեր. եւզի մի' լոկ պատճ առաւ խստասիրտք լիցին, յաւել`զառանց բանի պոռնկութեան:
Եւ զի յօրէնսնհրամայեցաւ թողուլ զի մի' գործիցի մահ, եւ ի Տեառնէնորին աղագաւ ասացաւ. զոր եւ աստ նորին օրինակաւպատշաճ զմեկնիլն դատեցաք:
Իսկ ընչից բաժանումնգրեալ է ի յաղագս ատեցողացնե:
[ԺԵ]
ԺԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԷ ՈՉ ՅԱՅՏՆԻ ԱԽՏ ԻՑԷ ՈՒՐԿՈՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԿԱՄ ԱՅԼ ԻՆՉ ԱՅՍՊԻՍԻ, ԽԵԼԱԳԱՐՈՒԹԵԱՆ, ՊՈՌՆԿՈՒԹԵԱՆ, ԵՒ ԿԱՄ ԱՅՍԱՀԱՐՈՒԹԵԱՆ, ՈՐՈՎՔ Է ԹՈՂՈՒԼ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԵՒ ԿԱՄ ՉԹՈՂՈՒԼ, ԱՅԼ ՄԻԱՅՆ ՅԻՄԱՐՈՒԹԵԱՄԲ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԹՈՂՈՒՆ:
15. «Եթէ այր անպատճ առ, յաղագս պակասամտութեան ընդվայր յածելով թողուզկին ոչինչ զնորա հոգալով, եւ կին համբերէ ի վեր քանզեօթն ամ, եւ բազում անգամ որ կնոջն են յանդիմանենեւ կոչեն, եւ նա ոչ կամի, եւ հաւաստեն թէ ո'չ է հնար, իբերանոյ նորա խնդրիցեն` կա'մ առնուլ զկինն եւ կա'մհրաման լինել արձակման, եւ կնոջն առնուլ այր. եւառնն զկնաթողացն ապաշխարել, եւ այլ կին ո'չ իշխէառնուլ որչափ կենդանի է կին նորա:
Եւ այս դատաստանամենայն կնահանից անպատճ առ լիցի:
Եւ կամ կինն խղճացեալ հրամայիցէ:
Նոյն լիցի դատաստան եւ յաղագսկնոջն, եթէ ըստ այդմ ախտի պատահիե:
[ԺԶ]
ԺԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐԱՆՑ ԵՒ ԿԱՆԱՆՑ ՈՒՐԱՑՈՂԱՑ:
16. «Եթէ պատրեալ ի սատանայէեւ ի նորին արբանեկաց եւ կամ ի բռնութենէ ուրասցիայր, մի բնակիցէ կին նորա ընդ նմա թէեւ բռնաբարիցէ, զի մի' ի մոլորութիւն անկցի:
Իսկ եթէ յանձին կալցիյաշխարհ երթալ հեռաւոր եւ անդ ապաշաւանօք ունել զճշմարտութիւն, յաղագս առն փրկութեան ընդ նմա գնասցէկինն, ըստ Պաւղոսի հրամանին թէ` սուրբ է կիննանհաւատ արամբն, միշտ յորդորելով եւ մխիթարելով, եւընդ նմա ըստ կարի ապաշխարել, զի իբր զշահող ոգւոյնորա վարձս առցէ:
Նոյն լիցի թէ կնոջ պատահի:
Զսոյնսիրաւունս պահելի է զխոտորեալն յաղանդս եւ իհերձուածսե:
[ԺԷ]
ԺԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ՔԻՆՈՒ ՎԱՍՆ ԱՅՐ ԿՆՈՋ ԱՆԿՑԻ ՅՈՒՐԱՑՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԿԱՄ ԿԻՆ ԱՌՆ:
17. «Իսկ եթէ այր քինու կնոջանկցի յուրացութիւն, զղջացեալ` կամաւորիապաշխարութիւն կնոջն լիցի եւ ակամայի առն:
Ապա թէանզեղջ կացցէ, արիւն նորա ըստ իրաւանց ի կնոջէնխնդրիցի գնով, հանդերձ ապաշխարութեամբ, եւդատաստան նորա Տեառն լիցի:
Նմանապէս եթէ կիննանկցի:
Եւ թէ զիւրովի երթիցէ եւ կամ խեղդիցի այր եւթէ կին, նոյն լիցի դատաստան:
Ըստ դատաստանի կանոնացկարծեմ եւ խափանել զամուսնութիւն զերկրորդե:
[ԺԸ]
ԺԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ ՍՊԱՆՈՂԱՑ:
18. «Եթէ այր զկին սպանցէյաղագս պոռնկութեան, արեան դատաստան լիցիբովանդակ, զի ի Տեառնէ արձակել հրամայեցաւ եւ ոչսպանանել:
Եւ եթէ ըստ այլ պատճ առի ի չարութենէբարուց, կրկին տուժեսցի:
Իսկ եթէ կին զայր դեղօք եւկամ այլ օրինակաւ, նոյն լիցի դատաստան:
Եւապաշխարութիւն յաղագս տուգանին թեթեւ լիցի:
Բայցմի' ոք զապաշխարութիւն հայցիցէ ի գիրս Դատաստանի, զի այդ կանոնաց է եւ է ոգւոց, իսկ սա մարմնոյ. եւ զիո'չ անըմբոն կարծեմ երբեմն եւ զոգւոյ դնելդատաստան, որպէս եւ նա զմարմնոյե:
[ԺԹ]
ԺԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՇՆԱՑՈՂԱՑ ԵՒ ԱՅԼՈՑ ՉԱՐԱԳՈՐԾԱՑ
19. «Յորժամ յայտնի չար գործշնացողաց ընդ առնակնոջ, վրէժ լիցի դատաստանաւ:
Եթէկամօք եւ կոչմամբ կնոջ իցէ, եւ եթէ լրբութեամբ առննպղծի, մի անգամ եթէ բազում, եւ այսու եթէ պարտաւորիայրն վնասիչ, ըստ օրինացն մահու արժանի է, այլ ըստաւետարանիս փրկանօք լիցի արիւնն. ընդ հարցի եւ կամքկնոջն, եւ այլն:
Բայց այլք ի դատաւորաց արժան վարկանհատանել զառականս այդոցիկ, եւ զանասնապղծի եւզարուագիտի, այլ ներէ օրէնք զայդ իսկ զպատուհասկանոնական եւ փրկանօք:
Եւ դոքա լիցին եթէ հարկ ինչիցէ դատաստանի:
Եթէ յայլազգեաց պատահի եւ ընդձեռամբ մեր իցեն, հատանելն իրաւացի է:
Իսկ եթէ ընդայրւոյ շնայցէ, եթէ խաբիցէ առնուլ կին, եւ կամկնոջէն իցէ պատճ առն, եւ եթէ բռնադատելով զայդդատեալ եւ պարտաւոր ցուցեալ - այրն տուժիցի ըստօրինակի կիսոյ խօսեցելոյ կուսին, եթէ առցէ կին եւեթէ ոչ զպատրեալն այրիե:
[Ի]
Ի.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՈՒՍԻՑ ՈՐՔ ՈՉ ԻՑԵՆ ԽՕՍԵԱԼ:
20. «Զխօսեալն բռնադատել`նոյն կացցէ դատաստան առնակնոջն ըստ որում օրինակիեւ իցէե:
Ապա թէ գտանիցէ ոք աղջիկկոյս, որ չիցէ խօսեալ առնն, եւ բռնաբար ննջիցէ ընդնմա, տացէ այրն որ ննջեաց ընդ նմա հօր աղջկաննյիսուն երկդրամեան արծաթոյ եւ նորա լիցի կինն. մի'իշխեսցէ արձակել զնա զամենայն ժամանակս իւր:
«Այդ ըստ օրինաց է. մեզ լիցի- անբաժին առն առնուլ զնա անարձակելի. ապա թէ ոչկամիցին - ըստ խօսելոյն տոյժն լիցիե:
[ԻԱ]
ԻԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱՄԲԱՍԱՆԱՑ ԶԿԱՆԱՅՍ:
21. «Եթէ ոք առնուցու կին եւատիցէ եւ ստութեամբ բամբասիցէ ոչ լինել կոյս, խոստովանութեամբ ճ շգրտեալ կնոջն եւ այլոց կանանցգիտութեամբ, խրատեսցի այրն գանիւ եւ տուժիցիհարիւր սիկղ ըստ օրինացն, համեմատեալ ընդ մերս. եւնորին լիցի կինն եւ մի' արձակիցէ զամենայնժամանակս:
Ապա թէ ճ շմարիտ իցէ բանն եւ ոչ գտցինկուսութիւնք աղջկանն, մահ ըստ օրինացն. եւ առ մեզլիցի առնն արձակել եթէ կամիցի եւ պահել եթէ հաճ ոյիցէ, եւ ո'չ հրապարակիցէ, զի բազում ինչ վրիպանօքգործի կուսից եւ զի ոչ ի տան առնն եղեւանարգութիւնն:
Եւ այրն եթէ արձակէ` իշխան է առնուլկին, եւ կինն` այր, զի ոչ ընդ օրինօք առնն շնացաւ:
Ըստլրման եւ ճ շգրտելոյ եղիցի մեզ այս դատաստան:
Եւ եթէոչ կամիցի առնուլ ըստ սուտ բամբասանաց, եւ այնորիկցուցեալ է տուգանք յայլսնե:
[ԻԲ]
ԻԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐ ՉԻՑԵՆ ՔԱՀԱՆԱՅՔ ԵՒ ԻՐՍ ԻՆՉ ԱՌՆԻՑԵՆ, ԵՒ ԿԱՄ ՔԱՀԱՆԱՅՔ ԱՆԻՐԱՒՍ ԻՆՉ:
22. «Կարգեցին առաքեալքն եւեդին հաստատութեամբ եթէ` մի' ոք յանդգնեսցի իմարդկանէ, որոյ չիցէ զօծումն քահանայութեանընկալեալ, եւ արասցէ իրս ինչ իշխանութեամբ իբրեւզքահանայ. եւ կամ քահանայ աչառանօք եւակնառութեամբ գործիցէ ինչ առանց օրինաց եւիրաւանց, այլ արդարութեամբ եւ անակնառութեամբ:
«Եւ զայս ահա' զառաքելականկանոնի զհրաման այսպէս դատել պարտին առաջնորդք, զիզսովորութիւն չար լուծցեն, զոր աշխարհականք առնեն -արք եւ կանայք վերակացուք լինին եկեղեցւոյ:
Եւզքահանայս լռեցուսցեն զօշաքաղութեամբ վարեալս եւակնառութեամբ եւ այլօք ախտիւք:
Եւ այդ ճ շմարիտդատաստան է յեկեղեցի անզղջից, իսկ զղջացելոց`ուղիղե:
[ԻԳ]
ԻԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԸՆՉԻՑ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ:
23. «Եղիցին յայտնի եւեպիսկոպոսին իրք եթէ առանձինն ինչ ունի, եւեկեղեցւոյն յայտնի լիցի, զի իշխանութիւն կալցիիւրոցն վախճ անեալ եպիսկոպոսն` որոց կամի թողուլ, եւ մի' պատճ առանօք եկեղեցական իրաց անկեալ յիւրէնեպիսկոպոսին, թերեւս կին եւ մանկունս ստացեալունիցի, կամ ազգականս կամ ծառայս:
Զի իրաւացի էԱստուծոյ եւ մարդկան` զի մի' եկեղեցւոյն վնաս ինչկրել անգիտութեամբ եպիսկոպոսին իրաց, եւ մի'զեպիսկոպոսն եւ զազգականսն իւր պատճ առանօքեկեղեցւոյն յամենայնէ զերծանել, եւ կամ յիրս ինչանկանել նորա ազգականացն եւ մահու նորա լինել պատճառք հայհոյութեան:
«Ահաւանիկ յանդիմանինբամբասողքն զեկեղեցի` եթէ դատաստան ոչ ունի, զի այսիրաւունք դատաստանաց նոցուց իսկ է առաքելոցն. զի եւզդատաւորս հրամայեն դատել զանիրաւս, եւզեպիսկոպոսաց եւ զեկեղեցւոյ զընչից ցուցինզիրաւունս:
Յորոց յայտ է զի ո'չ միայն աւանդութեամբվարէին դատաստանաւ, այլ եւ չափաւոր գրեցելովքն` իբրպատկերաւ զբաւանդակն ուսեալքն վարէին:
Ըստ այնմ եւմեզ յոյժ ի դէպ է վարիլ եւ մի' այլ ազգ ինչե:
[ԻԴ]
ԻԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԻՇԽԵԼՈՅ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԱՑՆ ԻՐԱՑ:
24. Հրամայեմք եպիսկոպոսինիշխանութիւն ունել եկեղեցական իրաց, քանզի թէզպատուական ոգիս մարդկան նմա հաւատալի է, առաւելեւս իրաւացի է զիրս կատարել, որպէս զի ըստիշխանութեան նորա խնամ ունել կարօտելոց, եւ ի ձեռնիրիցանց եւ սարկաւագաց ունել խնամակալութիւներկիւղիւն Աստուծոյ:
Եւ ամենայն զգուշութեամբառնել, եւ ինքեանք իսկ եթէ կարօտ ինչ իցեն եւյօտարաց եղբարց ի պէտս, զի մի' ինչ իրօք նոցապակասութիւն լիցի, վասն զի օրէնքն Աստուծոյհրամայեն` որք սեղանոյն պաշտօնեայքն են ի սեղանոյանտի կերակրել. ըստ որում` եւ ոչ զինուորն իւրօքթոշակօքն զզէնս պատերազմացն բերէ:
«Եւ զի ասաց վերագոյնեպիսկոպոսին իրաց յայտնի լինել եւ եկեղեցւոյն, եւթէպէտեւ յաւել զպատճ առն, զի մի' կարծիցի ոչ իշխելեպիսկոպոսին իրաց եկեղեցւոյն - եցոյցզիշխանութիւնն, սակայն եւ զսահմանն յայտ արար, զիմի' վայրապար ինչ գործիցէ, զոր եւ իրաւացի է իդատաստանս եկեղեցւոյե:
[ԻԵ]
ԻԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԵՒ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ՈՐ ԶՊԷՏՍ ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐԱՑ ՈՉ ՏԱՅՑԵՆ:
25. Եթէ ոք եպիսկոպոս կամերէց` ի ժառանգաւորացն որ կարօտ իցեն` ոչ տայցեննոցա զպէտս, որոշեսցի իբր զսպանող եղբօր իւրոյ:
«Լուիցեն զկանոնականսդատաստան եւ' հարք միաբանաց, զի զանգութ բարսն ընդսպանողս կարգէ, եւ այդմ դատաստանի բազում կանվկայքե:
[ԻԶ]
ԻԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐԱՑ Ի ԿՌՈՒԻ ՀԱՐԿԱՆՈՂԱՑ:
16. Եթէ ոք ժառանգաւոր իկռուի զոք հարկանէ եւ ի միոջէ հարուածոյն մեռցի, լուծցի վասն յանդգնութեան իւրոյ. իսկ եթէժողովրդական ոք իցէ, որոշեսցի:
«Եւ այս կանոնական հրամանըստ օրինացն է. զի թէ ոչ մեռցի, այլ ի մահիճ ս դնիցի, եւ յառնիցէ եւ շրջիցի ի ցպոյ, անպարտ լիցի որ եհարն:
Սահման եդ - զի թէ զկնի այնր մեռցի, սոյն եւ այս իմիոջէ հարուածոյ. ապա թէ ոչ մեռցի ի միոջէհարուածոյ, ո'չ լուծցի, այլ դատաստան լիցիյուղղութիւնն եւ յապաշխարութիւնն, եթէ ժառանգաւորեւ ե'թէ ժողովրդականե:
[ԻԷ]
ԻԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՐԿՐՈՐԴ ՁԵՌՆԱԴՐԵԼՈՑ:
27. Եպիսկոպոս, կամ երէց, կամսարկաւագ, երկրորդ ձեռնադրութիւն ընկալեալյումեքէ, լուծցի նա եւ որ ձեռնադրեացն, բայց եթէցուցցէ ի թերահաւատից ունել նմա զձեռնադրութիւնն. քանզի յայսպիսեաց զմկրտեալն եւ զձեռնադրեալսն ո'չհաւատացեալս եւ ո'չ ժառանգաւորս հնար է լինել:
«Յայտնի է ընդ դատաստանկանոնիս. զի որ ձեռնադրէ ոչ զլուծելոցն ի հայրապետէկամ ի ժողովոյ, այլ զոր տակաւին յաշտիճ անի իցէ, այնպիսին ախտացեալ ամբարտաւանութեամբ գործէ, նմանապէս եւ որ ձեռնադրեցաւն. ուստի իրաւացոյցլուծանել զնոսա իրաւամբք:
Եւ ի թերահաւատից, այսինքն` ի հերձուածողաց զմկրտեալսն եւզձեռնադրեալսն հրամայէ երկրորդելե:
[ԻԸ]
ԻԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ՅԵԿԵՂԵՑՒՈՅ:
28. Եթէ ոք ժառանգաւոր կամժողովրդական առցէ ի սուրբ եկեղեցւոյ մոմեղէն եւկամ ձէթ, որոշեսցի եւ հնգապատիկ տուժեսցի, որով առնանօթով, ոսկեղինաւ, սրբեցելով:
Եւ մի' ոք ի պէտսգողացեալ, զի օրինազանցութիւն է. ապա թէ ոքըմբռնեսցի, պատուհասեալ որոշեսցի:
[ԻԹ]
ԻԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԱՄԲԱՍՏԱՆԵԼՈՑ:
29. Եպիսկոպոս ամբաստանեալառաջի հաւատարմաց ոմանց կամ հաւատացելոց, կարդալզնա հարկաւոր է եպիսկոպոսաց:
Եթէ եկեալխոստովանեսցի, յանդիմանեալ զնա` սահմանեսցիպատուհասն:
Ապա թէ կարգացեալ զնա` ոչ լուաւ, կոչեսցիերկրորդ անգամ յառաքելոց առ նա երկուցեպիսկոպոսաց. ապա թէ եւ այսպէս ոչ լուաւ, կոչեսցիերրորդ անգամն դարձեալ յերկուց եպիսկոպոսացառաքելոց առ նա:
Ապա թէ եւ այնպէս արհամարհեալ ոչեկեսցէ ի ժողովն, վճ իռն հատցի այնպիսւոյն որ ինչարժանն թուեսցի, որպէս զի մի' շահել ինչ թուեսցի իփախուցելոյն:
«Այդ ճ շմարիտ իրաւունք ենամբաստանելոց առնել ըստ այդմ. իսկ վճ իռն այնպէսընտրին զի զպատճ առն ստուգագոյն գիտելով հատցիե:
[Լ]
Լ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԿԱՅԻՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ:
30. Եւ ի վկայութիւնզթերահաւատ ոք մի' ընդունել, այլ եւ ոչ զհաւատացեալզմի, քանզի ի բերանոյ երկուց եւ երից վկայիցհաստատեսցի ամենայն բան:
[ԼԱ]
ԼԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՉՁԵՌՆԱԴՐԵԼ ԶՈՔ ՅԻՒՐՈՑՆ ԱՐՏԱՔՈՅ ԿԱՄԱՑ ԵՒ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՅԼՈՑՆ:
31. Զի ո'չ է պարտ եպիսկոպոսինեղբօր, կամ որդւոյ, կամ այլում ազգականի շնորհելզպատիւ եպիսկոպոսութեան որպէս ինքն կամի`ձեռնադրել ժառանգաւոր եպիսկոպոսութեան իւրոյ:
Չէարժան զԱստուծոյն շնորհել մարդկային սիրոյ, քանզիեւ ոչ զեկեղեցին Քրիստոսի ընդ ժառանգութեամբ դնել:
Ապա թէ ոք արասցէ զայս, անհաստատ լիցիձեռնադրութիւն նորա եւ ինքն որոշեսցի:
«Կանոնականս իրաւունքայսպէս է - զի ո'չ իշխէ իւրոցն տալ, եւ ո'չ միայնձեռնադրել` եւ ո'չ ժառանգութիւն զեկեղեցի առնել:
Ապա թէ յանդգնի, հոգեւոր դատաստան է` թէ հաճ ոյբազմացն թուեսցի օրհնութեամբ մասնաւորաւհաստատել. ապա թէ ոչ - նոյն անհաստատ կացցէ, եւ ինքնորոշեսցի մինչ զարժանաւոր զապաշխարութիւնսցուցցէե:
[ԼԲ]
ԼԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՈՐ ԱՐԿԱՆԷ ԶԱՆՁՆ ՅԵՐԿՐԱՒՈՐ ՀՈԳՍ:
32. Ո'չ է պարտ եպիսկոպոսինարկանել զինքն յերկրաւոր հոգս, այլ պարապելեկեղեցական պիտոյից. ապա թէ ոչ - ի բաց դնիցի, զի ոչոք կարէ երկուց տերանց ծառայել, ըստ տէրունականբանին:
«Եւ զայս յաղագս հոգալոյզիշխանացն պարտիմք իմանալ միայն, այլ թէ ե'ւ ըստպայմանի վիճ ակ առցէ յայլազգեաց, որպէս եւ այժմգործեն բազումք յեպիսկոպոսաց եւ ի քահանայից, որոցեւ տէրունականն զարժանաւորն բերէ դատաստան ասելով`ոչ ոք կարէ երկուց տերանց ծառայել:
Յայտ է զիզանզեղջսն հրամայէ լուծանել իրաւամբքե:
[ԼԳ]
ԼԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԵՐՁՈՒԱԾՈՂԱՑ ԶՏՂԱՅՍ:
33. Եթէ հեղձուցանէ ոք զտղայիբրեւ զխեղ, կամ ի շնութեան, կամաւ զայն արարեալ`փոխանակ ինքն մեռցի, զի որպէս ոչ է հնար ի վերկացուցանել, նոյնպէս եւ ոչ ապաշխարել:
«Եւ զի ըստ օրինացնակամայիցն եւ ոչ կամաւորացն եղեւ յապաստանիքաղաքսն ապրել, եւ զի ըստ օրինացն յաղագսհաւատացեալ Հրէիցն վարի, ուստի եւ յետոյ ե'ւ այդմտուաւ ապաշխարութիւն. եւ այդոցիկ կամաւորխոստովանողացն ապաշխարութիւն, իսկ անզեղջիցն`արեան դատաստանե:
[ԼԴ]
ԼԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌԵՒԱՆԿԱՑ:
34. Զառեւանկսն, թէեւ որդիսծնցի եւ հայր եւ մայր եւ աղջիկն չկամիցին, մի' ինչվնաս կրեսցէ ի չարագազան հոգւոյն, անդրէնդարձուցանել:
«Յայտ է` թէ' պսակեալ եւ թէառանց պսակի ընդ բռնապսակսն է արտաքոյ կամաց:
Եթէձեռնհաս իցեն, անխեղճ է անդրէն դարձուցանել եւկամօք պսակել:
Իսկ եթէ յետոյ կամեցան, ապաշխարութիւն կարգեսցի, որպէս եւ զայս ցուցեալկանոնաց:
Եւ այդ ճ շմարիտ դատաստան է եկեղեցւոյե:
[ԼԵ]
ԼԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ԵԿԵՂԵՑԻՈՅ
35. «Զեկեղեցւոյսն գողացեալեւ կորուսեալ, եւ կամ վաճ առեալ որ ոչ իցէ դարձ -հինգերորդ հատուսցէ, եւ զոչ կորուսեալսն` կրկին:
Եւզապաշխարութիւնն եցոյց կանոնքնե:
[ԼԶ]
ԼԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶԿՈՅՍ ԽՕՍԵՑԵԱԼ ԽԱԲՈՂԱՑ:
36. Իսկ եթէ խաբիցէ ոք զկոյսխօսեցեալ եւ ննջեսցէ ընդ նմա, վարձանօք վարձեսցէզնա իւր կնութեան:
Եթէ ոչ առնուցու յանձն հայրն տալզնա նմա, տուժեսցի արծաթ հօր նորա` որպէս` իցենվարձանք կուսից:
«Գիտելի է եւ զայս դատաստան, զի խաբեալ եւ հաւանեալ ոչ մեռանին թէպէտեւ խօսեալ, որպէս զայն որ բռնաբարիցէ զխօսեալ. այլ հրամայէվարձանօք վարձել, զի եւ ոչ հաւանութեամբ եւ խօսիւքծնողացն վարձելիք, այլ տուրք կամօք. եւ զոչ հաւանիլհօրն - վարձիլ որպէս օրէն է կուսից հօր հայցել. եւայս է տուժիլն:
Իսկ ըստ կանոնի զնոյն հրամայէառնուլ կին ընդ որ հաճ եցաւն. ապա թէ ոչ հայր եւ կամմայր աղջկանն, եւ կամ նոյն կամիցի, ըստ վարձանին զորսովոր են առնուլ ծնողք կուսից` տուժիցի:
Ապա թէերիտասարդն եւ կամ իւրքն ոչ կամին առնուլ` կրկինլիցի տոյժն. եւ տոյժն` ծնողացն, եւ ոչ է տերանցն ըստիրաւանցնե:
[ԼԷ]
ԼԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՊՏՈՒՂ ԵՒ ԶԱՅԼ ՀԱՍՍ ԿԵՐՈՂԱՑ ԶԵԿԵՂԵՑՒՈՅ:
37. Եւ մարդ որ յանգէտսկերիցէ զսրբութիւնսն, յաւելցէ ի նոյն զհինգերորդմասն եւ տացէ զսրբութիւնն ցքահանայն:
Եւ մի'պղծեսցեն զսրբութիւն սրբութեանցն Իսրայէլի, զորզատուցին նոքա Տեառն, եւ ածիցեն ի վերայ իւրեանցանօրէնութիւն յանցանաց ուտելովն իւրեանցզսրբութիւն սրբութեանցն, զի ես եմ Տէր որ սրբեմզնոսա:
«Աստուածային դատաստանսնշանակ անփոփոխ մեզ կացցէ յեկեղեցիե:
[ԼԸ]
ԼԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՅՀՈՅՉԱՑ ԶԱՆՈՒՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ:
38. Եւ ել որդի կնոջԻսրայէլացւոց, եւ նա էր որդի առն Եգիպտացւոյ ի մէջորդւոցն Իսրայէլի. եւ կռուեցան ի բանակին որյԻսրայելացւոյ անտի էր եւ այր մի Իսրայէլացի:
Եւանուանեալ որդի կնոջն Իսրայելացւոց զանունն անէծ. եւ ածին առ Մովսէս, եւ անուն մօր նորա Սաղամիթ, դուստր Դաբերայ յազգէ Դանայ:
Եւ արկին զնա ի պահդատել զնա հրամանաւ Տեառն:
Եւ խօսեցաւ Տէր ընդՄովսիսի եւ ասէ` հանէք զայրն որ անէծ արտաքոյբանակին, եւ դիցեն որք լուանն` զձեռնն իւրեանց իվերայ գլխոյ նորա եւ քարկոծեսցեն զնա ամենայնժողովուրդն:
Եւ ընդ որդիսն Իսրայէլի խօսեսցիս եւասասցես ցնոսա` այր ոք որ անիծանէ զԱստուած` մեղսընկալցի. զի անուանեաց զանուն Տեառն` մահու մեռցի, քարընկէցութեամբ քարկոծեսցեն զնա ամենայնժողովուրդն. եթէ պանդուխտ իցէ եւ եթէ' բնակ, յանուանել նորա զանուն Տեառն սատակեսցի:
Եւխօսեցաւ Մովսէս ընդ որդիսն Իսրայէլի, եւ հանինզայրն որ անէծն արտաքոյ բանակին եւ քարկոծ արարինզնա քարամբք ամենայն ժողովուրդն. եւ որդիքնԻսրայէլի արարին որպէս պատուիրեաց Տէր Մովսէսի:
«Իրաւացի է զդատասատանսզայս յեղափոխել այսպէս - եթէ ոք շարժեալ ի սատանայէզանունն Քրիստոսի հայհոյէ, կամ զխաչ կամ զեկեղեցի, կամ զքահանայ, ի կռիւն իւրեանց, կամ զմկրտութիւն, եթէ մին յայլազգեաց իցէ, որպէս եւ անդ պատահեաց, եթէքարկոծ առնել եւ եթէ այլով օրինակաւ սպանանելառժան է. ապա թէ քրիստոնեայք - մահու դատաստան լիցի, քննելով զպատահումննե:
[ԼԹ]
ԼԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ԶՏՈՒՆ ԿԱՄ ԶԱԳՐԱԿ:
39. Եւ ի քաղաքս Ղեւտացւոցնտունք, որ ի քաղաքսն կալուածոց նոցա իցեն, ընդփրկանօք լիցին հանապազ ի մէջ Ղեւտացւոցն:
Եւ որ ոքփրկիցէ ի Ղեւտացւոց անտի, ելցէ վաճ առ տանց քաղաքացկալուածոց նոցա ի թողութեան. զի տունք քաղաքացՂեւտացւոցն` կալուածք նոցա են այն ի մէջ որդւոցնԻսրայէլի:
Եւ ագարակքն զատուցեալ ի քաղաքս նոցա մի'վաճ առեսցին, զի կալուածք յաւիտենական է այն նոցա:
«Պարտ է եւ զայս դատաստանայսպէս իմանալ. զի քահանայք զտուն բնակութեանիւրեանց վաճ առել իշխան լիցին առ քահանայս եւ միշտընդ փրկանօք լիցին առաւելութեամբ քանաշխարհականաց վաճ առք:
Եւ ագարակք եւ այլ ստացւածքզատուցեալք յեկեղեցիս մի' վաճ առեսցի, զի կալուածյաւիտենական է այն նոցա:
Ըստ այսմ եղիցի եւ այսիրաւունք, թէեւ ամ թողութեան առ մեզ ոչ է:
Նաեւյամենայն դատաստանդ ծախք ստացողին տեսցին իփրկելնե:
[Խ]
Խ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐՀԱՄԱՐՀՈՂԱՑ ԶՔԱՀԱՆԱՅՍ ԵՒ ԶԴԱՏԱՒՈՐՍ:
40. Եւ եթէ վրիպեսցի ի քէն բանի դատաստանի ի մէջ արեան եւ արեան, եւ ի մէջդատաստանի եւ դատաստանի, եւ ի մէջ գրգռութեան եւգրգռութեան, եւ ի մէջ հակառակութեան եւհակառակութեան, բան դատաստանի ի քաղաքս քո, յարուցեալ ելցես ի տեղին զոր ընտրեսցէ Տէր Աստուածքո անուանել զանուն իւր անդ:
Եւ երթիցես առքահանայս Ղեւտացիսն եւ առ դատաւորսն որ լինիցիյաւուրսն յայնոսիկ. եւ քննեալ պատմեսցեն քեզզդատաստանն:
Եւ արասցես ըստ հրամանին, զոր պատմիցենքեզ որ ի տեղւոյն իցեն զոր ընտրիցէ Տէր Աստուած քո. եւ զգուշասջիր յոյժ առնել ըստ ամենայնի որպէսօրինադրեսցի քեզ:
Ըստ օրինաց եւ ըստ դատաստանին զորասասցեն քեզ արասցես եւ մի' խոտորեսցիս ի բանէն զորպատմեսցեն մի' յաջ եւ մի' յահեակ:
Եւ մարդ ոք, որառնիցէ հպարտութեամբ առ ի չլսելոյ քահանային, որկացցէ պաշտել յանուն Տեառն Աստուծոյ քոյ, կամդատաւորին` որ իցէ յաւուրսն յայնոսիկ, մեռցի մարդնայն:
«Տես զի զարհամարհողսքահանայից եւ դատաւորաց զոյգ եցոյց, զի մի էզօրութիւն օրինաց եւ ի դատաստանի. եւպարտաւորութիւն նոցա` մահ է, զի չանսալ նոցա ոչ այլինչ է եթէ ոչ անհնազանդութիւն Աստուծոյ. եւ արեաննյայտ է դատաստանե:
[ԽԱ]
ԽԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՍԻՑ Ի ԺՈՂՈՎՐԴԵՆԷ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ:
41. Եւ այս են իրաւունքքահանայիցն ի ժողովրդենէն որք զենուցուն զենլիս. եթէ' արջառ իցէ եւ եթէ' ոչխար` տացէ քահանային զերինաջոյն եւ զծնօտսն եւ զխախացոցն:
Եւ զպտուղս ցորենոյեւ զգինւոյ եւ զիւղոյ քոյ, եւ զպտուղս կտրոց խաշանցքոց տացես նմա:
Զի զնոսա ընտրեաց Տէր յամենայնցեղիցն քոց կալ առաջի Տեառն Աստուծոյ քոյ, պաշտելեւ օրհնել յանուն նորա. նա եւ որդիք իւր զամենայնաւուրս:
«Զայս զիրաւունս այժմ ոչպահեն հաւատացեալք, զոր հարկաւոր էր առաւելուլ քանզօրինացն, զի հասարակաց զենմանն օրինադրէ իբր զայլպտուղսն, զի ոչ զընծայից զենմանցն բանդ:
Եւ զայդեդաք եթէ ըստ դատաստանի իրաւանց է եւ քրիստոնէիցայդոքիւք զքահանայս պատուել:
ե
[ԽԲ]
ԽԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԵՐԵԼՈՑ ԿԱՆԱՆՑ ԱՅԼԱԶԳԵԱՑ:
42. Եւ եթէ ելանիցես իպատերազմ ի վերայ թշնամեաց քոց, եւ մատնեսցէ զնոսաՏէր Աստուած քո ի ձեռս քո, եւ աւարեսցես զաւար նոցա:
Եւ տեսանիցես յաւարին կին գեղեցիկ տեսլեամբ, եւցանկանայցես նմա եւ առցես զնա քեզ կնութեան:
Եւտարցես զնա ի տուն քո, եւ գերծցես զգլուխ նորա, եւսրբեսցես զեղընգունս նորա, եւ հանցես զհանդերձգերութեան նորա, եւ նստցի ի տան քում եւ լացցէ զհայրեւ զմայր իւր զաւուրս ամսոյ միոյ, եւ ապա մտցես առնա եւ բնակեսցես ընդ նմա, եւ եղիցի քո կին:
Եւ եղիցիթէ ոչ հաճ եսցիս ընդ նմա` արձակեսցես զնա ազատ. եւվաճ առելով մի' վաճ առեսցի ընդ արծաթոյ, եւ մի'անարգեսցես զնա քանզի լլկեցեր զնա:
«Եւ զայս ըստ օրինացնլրմամբ ընկալցին. թէ պատահի քրիստոնէի - նախ մկրտելեւ զօրինակ հնութեան բառնալ եւ ապա առնուլ կին ըստկարգի ամուսնութեան:
Ո'չ եթէ յորժամ հաճ եսցի` ո'չարձակէ ազատ, այլ եւ ո'չ բնաւ արձակել առանց բանիպոռնկութեան իշխան է:
ե
[ԽԳ]
ԽԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐՁԱԿԵԼՈՅ ԶԿԱՆԱՅՍ:
43. Եւ եթէ ոք առնուցու կին եւմտանիցէ առ նա, եւ եղիցի եթէ ոչ գտանիցէ շնորհսառաջի նորա զի եգիտ ի նմա իրս անարգութեան, գրեսցէնմա գիր ապահարզանի եւ տացէ ի ձեռս նորա եւարձակեսցէ զնա ի տանէ իւրմէ:
Եւ թէ գնացեալ լինիցիառն այլում, եւ ատիցէ զնա այրն վերջին, գրեսցէ նմագիր մեկնելոյ եւ տացէ ի ձեռս նորա եւ արձակեսցէ զնաի տանէ իւրմէ:
Ապա թէ մեռանիցի վերջին այրն նորա որառ զնա կնութեան, մի' կարասցէ այրն առաջին որարձակեաց զնա դառնալ առնուլ զնա իւր կնութեան յետպղծելոյ նորա, զի պիղծ է այն առաջի Տեառն Աստուծոյքոյ. եւ մի' պղծիցէք զերկիրն զոր Տէր Աստուած տացէձեզ ի ժառանգութիւն:
«Զայս երբեմն Հրէայքնպատասխանի ետուն Տեառն ասելով` Մովսէս հրաման ետգիր գրել մեկնելոյ կանանց. եւ Տէր եցոյց զպատճ առն`եթէ յաղագս խստասրտութեան ձերոյ թողացաւ:
Եւ զի մի'միշտ վայրապար թողցեն, ասաց յօրէնսն ոչ առնուլզանարգեալն:
Եւ զի ընդարձակ էր առնուլ այլ, եւմիանգամայն երկուս ունել ի տան, եւ այն առանց բանիպոռնկութեան, եւ զի ըստ մեզ այս ոչ է - եթէ պատահիզկնի թողլոյն եւ մահուն զղջանալ` որ ատելութեամբմեկնեցան ապաշխարութեամբ միասցին, բայց եթէ պատահիայնպիսի լինել, որոց միաւորել իցէ արժանե:
[ԽԴ]
ԽԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱԿԱՄԱՅ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆՑ:
44. Եթէ ոք անմեղ գնասցէուղեւոր եւ ոչ զոք ունէր յառաջ թշնամի պատահեալ, այլ թէ որ ամենեցուն գողն եւ աւազակն նմա դիպեսցիեւ սպանցէ սա զնոսա մի' իբրեւ սպանող դատեսցի իսուրբ եկեղեցւոյ:
Բայց վասն ահագին սեղանոյնսրբեսցէ զանձն աւուրս սակաւս, զմտաւ ածեալ թէընդէ՞ր իսկ եւ ակամայք դիպեցան, թէպէտեւ յԱստուծոյիցէ մատնութիւնն:
«Կարծեցուցանէ եւ յաղագսքահանայից վասն ասելոյն` ահագին սեղանոյն, այլհասարակ ամենեցուն է:
Բայց այս դատաստան եկեղեցւոյդատաւորաց եւ ոչ արտաքնոց է դատել, զիւրաքանչիւրոցն օգուտ ըստ իրինե:
[ԽԵ]
ԽԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԻՄՆԱՐԿՈՒԹԵԱՆ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ:
45. Զհիմունս եկեղեցւոյեպիսկոպոսն միայն իշխեսցէ ծրագրելուղղափառութեամբ, կամ քորեպիսկոպոս եւ կամպերետուտն հրամանաւ եպիսկոպոսին:
Ապա թէ առանցեպիսկոպոսին կամ քորեպիսկոպոսին ոք յանդգնեսցիքակել զայն հիմունսն հրամայեցաք. ապա թէ թողցի`երկրորդումն սահմանք կարգեսցին, եւ այնպէս կարգեկեղեցւոյ լինին անըստգտանելի:
«Գիտելի է զի քորեպիսկոպոսերկու են, մի - ձեռնադրեալն եւ մի - ոչ, եւ պերետուտնէ որ այժմ է բուտ:
Եւ թէ ի պատահումնն հայիցիեպիսկոպոսն եւ ի զեղջն եւ ոչ քակեսցէ, երկրորդելհրամայէ զկարգն:
Եւ այդ այդոցիկ դատաստան էհաստատունե:
[ԽԶ]
ԽԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՁԵՌՆԱԴՐՈՒԹԵԱՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ:
46. Զեպիսկոպոս արժան է որքյաշխարհին եւ ի վիճ ակին եպիսկոպոսք իցեն նոքիմբքնստուցանել յաթոռ ապա թէ վասն փութոյ ինչ եւ վասնհեռաւորութեան ընկերացն, երեք եպիսկոպոսք կամօքայնոցիկ որք հեռի են թղթովք վկայութեան նստուսցեն:
Բայց զպատիւ եւ զշնորհս գլխաւորին արժան է տալ, այսինքն է - կաթողիկոսին:
Կա'մ եղեւ մեծ ժողովոյն:
«Կարգաւորապէսզձեռնադրութիւնն հրամայէ լինել. նախ ընտրել բազմացեւ հաւանութեամբ ամենեցուն ձեռնադրէ կաթողիկոսն, եւ կամ հրամանաւ նորա երկուքն եւ երեքն:
Այլ անունկաթողիկոսի աստ ցուցաւ գլխաւոր լինել այլոցն, բայցէ այսու հետեւ մամոնայե:
[ԽԷ]
ԽԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐՔ Ի ԿԱՐԳԷ ԵՒ Ի ՅԱՂՕԹԻՑ ՄԵՐԺԵԱԼ ԻՑԵՆ:
47. Վասն այնոցիկ որք ի կարգէեւ յաղօթից մերժեալ իցեն, կա'մ ժողովրդական ոք եւկամ ի կարգէ պաշտօնէից, եթէ երթեալ ուրեք զինքն իկարգ արկցէ, մի' ընկալցին:
Եւ որ այլոյ վարդապետիբանադրեալ իցէ եւ կամ մերժեալ, ա'յլ վարդապետ մի'մերձեցուսցէ եւ կամ ի կարգ արկցէ:
Բայց եթէհաւաստեաւ քննութիւն արասցեն, բանիւվարդապետութեան բժշկել եւ անդէն հնազանդել ընդբուն վարդապետաւն:
Ապա թէ վասն մեղաց եւ չար գործոցմերժեալ իցէ յեկեղեցւոյ դեղօք ապաշխարութեանբժշկեսցեն:
«Եւ այս բարեկարգութիւնԱստուածային դատաստանաւ է` ո'չ զոք առանց գիտութեանընդունել, եւ վարդապետաց չքամահել զմիմեանս եւզանհրահանգսն անդրէն դարձի իմաստութեամբ բժշկել:
ե
[ԽԸ]
ԽԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՁԵՌՆԱԴՐՈՒԹԵԱՆ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԱՑ:
48. Նախնեացն սովորութիւնկացցէ յԵգիպտոս, զի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսնամենեցուն իշխեսցէ, վասն զի եւ Հռովմայեպիսկոպոսին այս սովորութիւն է. սոյնպէս եւԱնտիոքացւոց, եւ յայլ իշխանութիւնս պատիւմեծութեան պահեսցի եկեղեցեաց:
Եւ ամենեցուննմանապէս այն յա'յտ լիցի, զի թէ ոչ կամօքկաթողիկոսին լիցի եպիսկոպոս, զայնպիսին մեծ ժողովնորոշեաց զի մի' եւս իցէ եպիսկոպոս:
Ապա թէ միաբանամենեցուն ընտրելով ճ շմարտութեամբ ըստ կարգինեկեղեցւոյ արժանի առնիցեն. եւ եթէ երկու ուրեք կամերեք ըստ անձին անզգամութեան կամ հակառակութեանընդդէմ լիցին, բազմացն ընտրութիւն հաստատեսցի:
Վասն զի սովորութիւն կալաւ եւ կարգ նախնեացն զիԵրուսաղէմի եպիսկոպոսն պատուեսցի` ընկալցի պատիւ, զի մայրաքաղաքացն ըստ արժանի պատիւն իւր պահեսցի:
«Զոր յառաջ յիշատակեացզանուն կաթողիկոսի, աստ ցուցանէ ըստ նախնեացնսովորութեանց եւ ինքեանց կացցէ. եւ ըստ չորիցաւետարանչացն զայդոսիկ նշանակէ եւ յայլիշխանութիւնս նմանապէս, զի թէ իցեն առաքելականաթոռ եւ թէ չիցեն` հրամայէ կաթողիկոս լինել, եւ թէաթոռն Յովհաննու յԵփեսոսէ ի Բիւզանդիա փոխեցաւպատուոյ աղագաւ այլ ոչ կաթողիկոսութեան պատճ առաւ:
Եւ որոշէ, որք կամօք կաթողիկոսին չձեռնադրին, յորոցյայտ է զի հրամանաւ նորա ձեռնադրին, թէ պատահին ոչյիւրմէ, այլ ի բազմացն ընտրութենէ, ամենայն ուրեք ճշմարիտ է, եւ ի ձեռնադրել կաթողիկոսե:
[ԽԹ]
ԽԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԵՒ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ, ՈՐ ԶԱՅԼՈՑ ՎԻՃԱԿ ԵՒ ԶԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ՅԱՓՇՏԱԿԵՆ:
49. Վասն բազում յուզիցն եւմեծամեծ ամբոխիցն որ լինին ի կողմանս կողմանս - որքեպիսկոպոսք լինին եւ զայլոյ վիճ ակ յափշտակելջանան, եւ որք երիցունք լինին եւ այլոյ քաղաքի եւժողովրդեան ցանկան յափշտակել, կա'մ եղեւ մեծժողովոյս զի զայնպիսիսն դադարեցուսցենյիւրաքանչիւր վիճ ակի:
Ապա թէ բռնութեամբ կամկաշառօք զգործն զայն յանդգնեսցի գործել եւ ընդդէմեկեսցէ առաքելական կանոնին, կա'մ եղեւ մեծ ժողովոյսզի զայնպիսիսն ի բաց ընկեսցեն յաթոռոյն եւ ի կարգէքահանայութեան, եւ բնաւ իսկ ի բաց ընկեսցեն իպաշտամանէն, եւ այնուհետեւ եղիցի քեզ իբրեւ զմիյանզգամաց, զի որում տուեալն իցէ` տացի եւ յաւելցի, եւ որ ոչն գիտէ ունել եւ զոր ունին բարձցի ի նմանէն:
«Ոչինչ անյայտ է այսհոգեւոր կանոնական դատաստան, եւ բազմաց ըստ այսմմերժելի է այժմ եպիսկոպոսաց եւ քահանայիցե:
[Ծ]
Ծ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԿԱՐԳԱՊԷՍ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԱՑ:
50. Վասն այնոցիկ որ ի կարգինիցեն եւ ի կանոնին եւ յուխտի եկեղեցւոյ եւյագահութիւն եւ ի զօշաքաղութիւն անկանիցին, զարծաթիւր ի վարձու տացէ եւ տոկոսեօք պահանջիցէ եւմոռանայցէ զբարբառ աստուածեղէն գրոց որ ասէ եթէ -զարծաթ իւր ի վարձու նա ոչ տացէ, եւ մանաւանդ գայթ իգայթ ի պաշտամանն եւ թուլասիրտ յաղօթս, մեղկ եւթոյլ ի հաւատս, այնպիսումն ասէ գիր` վայ որոց թողեալիցէ զուսումն մանկութեան եւ մոռացեալ զուխտնաստուածեղէն:
Կամ եղեւ մեծ ժողովոյս զայնպիսիսնմերժել ի կարգէն եւ կամ բարեսէր կամօք յուղղութիւնածել:
«Լուիցեն քահանայք զվճ իռկանոնական դատաստանիս եւ զարհուրեսցին, ապա թէ ոչ`վերջին եւ անաչառ դատաստանաւ դատելոց ենե:
[ԾԱ]
ԾԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐՔ ԶԽՕՍԵԱԼ ԱՂՋԿՈՒՆՍ ՅԱՓՇՏԱԿԵՆ:
51. Որք միանգամ խօսեալաղջկունք են եւ զուգեալ գտանիցին, եւ յետ այսորիկայլք յափշտակեսցեն, կա'մ եղեւ զի անդրէն տացենորում խօսեալն էր. թէեւ ի բռնութիւն ապաստանիցէ, մի'թողցեն:
«Մի զզուգեալն եւ զխօսեալնհամարի եւ անդրէն դարձուցանել, թէեւ պսակիցի ընդյափշտակողին:
Եւ այդ այդոցիկ ճ շմարտիւ էդատաստանե:
[ԾԲ]
ԾԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄՍԱԿԵՐՈՒԹԵԱՆ ՈՒԽՏԱԿԱՆԱՑ:
52. Որք յուխտի անդ իցեներիցունք կամ սարկաւագունք եւ կամ այլ ոք իպաշտոնէիցն եւ հեռի իցեն ի մսոյ եւ միտք իւրյօժարեսցին ի ճ աշակել, համարձակ կերիցէ եւ միգաղտաբար. ապա թէ կամեսցին` պահեսցեն. ընդունինկանոնք զերկոսին:
Ապա թէ ոք պիղծ համարեսցի կամզբանջար եւ զհաց որ մսոտ իցէ, ոչ ընդունի զնա կարգեկեղեցւոյ:
«Ուխտական` յայտ է զիզամուսնացեալս եւ զկուսանս եւ որք միանգամյեկեղեցի են` անուանէ. ապա ուրեմն վայրապար էազգացն Յունաց եւ մեր զմիմեանս բամբասել, զիզերկոսին ասէ ընդունիլ կանոնաց:
Արդ` բարիոք էչուտելն քան ուտելն, թէպէտեւ ոչ բամբասի, որպէս իմեզ գտանին բազում պահողք. այլ արտաքոյ դատաստանի էզմիմեանս դատելնե:
[ԾԳ]
ԾԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԸՆՉԻՑ:
53. Վասն ընչից որ անուանեալիցէ եկեղեցւոյ զինչ եւ իցէ` եթէ' գեղ եթէ այլ ինչ, մինչչեւ եպիսկոպոս լեալ ի տեղւոջն եւ երիցունքնվաճ առիցին, իշխան լիցի անդրէն ի նոյն պահանջել. բայց եպիսկոպոսն կշռեսցէ զիրաւնն եւ զարժանն` եթէմարթ է առնուլ զգինն կամ դարձուցանել:
«Կանոնականս հրաման անվաճառելի լինել զեկեղեցւոյսն կամի եւ իշխանզեպիսկոպոսն եւ ոչ զքահանայսն:
Եթէ առնուլ կամդարձուցանել եպիսկոպոսն տեսցէ:
Այսպիսի է. զի որգնեաց ամօք գնոյն չափ կերեալ իցէ` զգինն ոչդարձուցանել. ապա եթէ չիցէ ինչ շահեալ`դարձուցանել:
Ըստ այդմ օրինակի զկշռելն ասէ:
Ի դէպ էեւ զայս գիտել զի յայլազգ ոչ վաճ առին եկեղեցւոյքն, բայց եթէ վաճ առեսցէ զանպատշաճ սն եւ այլ եւսանկաւոր գնեսցէ նովին գնովն. եւ այդ ընդունելիդատաստան է յեկեղեցի:
[ԾԴ]
ԾԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐ ՍՏԷ ԽՕՍՏԱՑԵԱԼ ԿՈՒՍՈՒԹԵԱՆ:
54. Վասն այնոցիկ որ ի չափհասեալ իցեն եւ կուսութիւն խոստանայցեն պահել, եւստիցեն խոստմանն եւ ի շնութիւն անկանին, կուսանայնուհետեւ ոչ կարէ լինել. այլ եղիցի նա որպէս զայն, որոյ երկուս կանայս արարեալ իցէ, եւ սահման զնոցինկալցի եւ զապաշխարութիւն. երկու ամս առ դրանն ընդձեռամբ եւ մի ամ մտեալ յեկեղեցին ընդ ապաշխարողսելցէ:
Եւ զջերմութիւն ապաշխարութեանն տեսցեն, եւհաղորդեսցի օրինացն. բայց յօծումն քահանայութեանմի' մերձեսցին:
«Զայս յայտնագոյն իՆիկիականն յերեսուն գլխին ասէ. այլ աստ է - որամուսնանայ եւ շնայ:
Յայտ է զի զշնութեան ապաշխարէ, այլ ամուսնութեանն` երկակացն է, ուստի ոչ կարէլինել քահանայ. եւ թէ երկրորդ ամուսնանայ` իբրզերրորդ համարեալ է:
Բայց տեսցեն եւ զհասակխոստովանողին եւ այդ դատեսցեն. եւ այդ ըստ այդմլիցի:
Զայս եւս գտցես ի Լուսաւորչին կանոնսնյերեսուն գլխինե:
[ԾԵ]
ԾԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՅՂԻ ԿԱՆԱՅՍ ՄԿՐՏԵԼ:
55. Վասն յղի կանանց` զի արժանէ մկրտել յորժամ եւ կամին. զի ոչ յայսպիսի իրսհաւասարեալ է ծնողն ընդ ծննդեանն, այլ արժան էամենայնիւ իւրովք կամօք զյոժարութիւնն ցուցանելառ ի խոստովանութիւն ընդունելութեան մկրտութեան:
«Եւ զայս յաղագս երկիւղիմահու որ յերկունս է թողացուցանէ, եւ յաղագսայնորիկ անխեղճ են մկրտեալն եւ մկրտողն:
Եւ զի մի'կարծիցի մանուկն ընդ նմին մկրտեալ, յաւելու զպատճառն:
Հաւանելի է այս իրաւունք յեկեղեցիե:
[ԾԶ]
ԾԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐՁԱԿԵԼՈՅ ԶԿԻՆ ՊՈՌՆԻԿ:
56. Իսկ եթէ ոք արձակեսցէզկին իւր վասն բանի պոռնկութեան եւ կամ վասն այլչարագործութեան, որ ոչ միայն այրն, այլ եւ աշխարհվկայէ չար գործոց նորա, արձակեսցէ. ընդունի զնականոնս:
Բայց մի ամ ապաշխարեսցէ, ի ձեռնողորմութեան սրբեսցի եւ հաղորդեսցի օրինացն. եւեթէ կամեսցի` կին արասցէ, եւ կինն այլ առնն չիշխէլինել մինչդեռ կենդանի է այր նորա:
«Եւ զայս թէպէտ գրեալ է մերզդատաստան, երկրորդեցաք, զի ոչ վասն պոռնկութեան, այլ եւ յաղագս այլ չար գործոց հրամայէ թողուլ -կախարդութեան, զեղատուութեան եւ այլոց այսպիսեաց:
Եւ զի դարձեալ միմեանց կամօք ամուսնանալ, որպէսլուեալ էաք` ասացաք:
Եւ զի մի' ընդդեմ կարծիցիկանոնաց, որպէս կամեսցին այնպէս կալցենե:
[ԾԷ]
ԾԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐՁԱԿԵԼՈՅ ԶԿԻՆ ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ:
57. Իսկ եթէ ոչ վասնպոռնկութեան եւ ոչ վասն չար գործոց եթող զկին իւր, այլ վասն վատաբարութեան որպէս թէ այլում ակն եդեալիցէ, զայսպիսիս ոչ ընդունին կանոնք մինչեւ ցդառնալնորա յառաջին կինն. եւ ընդ յանցանացն եօթն ամապաշխարութիւն կալցի - հինգ ամ արտաքոյ եւ երկու իներքս:
Ապա եթէ ոչ դարձցի առ բուն կինն իւր, զկեանստան իւրոյ բաժանեսցէ - զկէսն կնոջ իւրում տացէ եւտուգանս յեկեղեցի, զի զպսակն օրհնութեան զորընկալաւ վասն ամուսնոյ իւրոյ անարգեաց:
Եւ ինքնզաւուրս կենաց իւրոց պոռնիկ կոչեսցի եւ մի' մտցէյեկեղեցի Աստուծոյ, այլ ի դրունս հաւասարեսցիաղօթից, ի ձեռնողորմութեան, տրօք տնանկաց, ջերմեռանդն արտասուօք զյետին թոշակն ընկալցի:
Ապաեթէ կինն մեռանիցի եւ այրն կին չառնիցէ եւյապաշխարութիւն եկեսցէ, հինգ ամ ի դրունս եւ երեքամ ընդ ձեռամբ հաւասարեսցի աղօթից, ի ձեռնողորմութեան քաւեալ հաղորդեսցի:
«Նաեւ զայս եւս եդաք յառաջեդեալսն մեր դատաստան, որպէս նախ քան զայս ի գլխիցուցաք, եթէ կամօք միմեանց ամուսնանալ ասացաք:
Եւզի ըստ կանոնաց ոչ կարծեցեալ զոր եդաք ի լրոյ`զկանոնականս առցեն բան եւ այնպէս անկարծիսդատեսցեն:
Միանգամայն ի գիրս դատաստանի որ ինչընդդէմ գրոց հրամանի կարծի, զգրոցն առնլովամբամբաս զմեզ թողցեն. զի ոչ հակառակ աստուածականհրամանաց, այլ ի լրոյ զճ շմարտիցն եդաք ներմամբզբան:
Սակայն ի կամս ապաստան է ընդունողաց եւ կամոչ, եւ յաղագս այսորիկ սիրով ընդ մեզ լիջիք եւ մի'վայրապար զմերս համարեսջիք զսակաւս վաստակե:
[ԾԸ]
ԾԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՑ ԱՐՁԱԿԵԼՈՅ ԶԿԱՆԱՅՍ ՇՆԱՑԵԱԼՍ:
58. Վասն որ պատրաստեալ են իքահանայութիւն եւ ունիցին կանայս, թէ մինչչեւ իքահանայութիւն մերձեալ իցէ եւ կինն շնայցէ, արձակիցէ զկինն եւ առն չիշխէ լինել. եւ այրն իքահանայութիւն մատիցէ:
Ապա թէ կամք իցեն կեալ ընդկնոջն, քահանայ ոչ կարէ լինել, զի ոչ ընդունի զնաեկեղեցի եւ ոչ կանոնք:
«Իշխան առնէյերկաքանչիւրսն. եւ աշխարհականաց ամուսնանալ զկնիմահու առն կամի, իսկ դոցա - ոչ. բայց տեսցի ընդունելիդատաստանաւե:
[ԾԹ]
ԾԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ՊՂԾՈՒԹԵԱՆ:
59. Քահանայ թէ ի պղծութեանգտանիցի եւ իրքն յայտնեսցին եւ խոստովան ոչ լինիցի, եւ յայտնապէս յանդիմանել ոք ոչ կարէ, ի կամս նորաթողցեն լինել եւ չլինել եւ յեպիսկոպոսին:
Նոյնկանոն եւ սարկաւագաց է:
«Խրատէ եկեղեցականաց եւժողովրդականաց յինքեանս զայնպիսին թողուլ եւյեպիսկոպոսն, զի նոքա են դատաւորք քահանայից եւսարկաւագացե:
[Կ]
Կ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԺԱՄԱՆԱԿԱՑ ՁԵՌՆԱԴՐԵԼՈՑ:
60. Կամ եղեւ մեծ ամենայնժողովոյն եթէ ցերեսնամեանս մի` ոք օծցի իքահանայութիւն, զի փորձեսցի եւ ընտրեսցի, պիղծն իսրբոյն ի բա'ց պարզեսցի, քանզի եւ Տէրն մերերեսնամեայ էր յորժամ առ զօծումն մկրտութեան եւսկսաւ զնոյն օրինակ ուսուցանել ամենեցուն -ութօրեայ մկրտել, իսկ երեսնամեաս, օծանել իքահանայութիւնե:
«Եւ թէ ոչ ըստ այսմ սահմանի, զոր զպատկառելին եդին օրինակ, գոնեա ըստ կանոնիսրբոցն արասցեն հայրապետաց Գրիգորիսի եւ Ներսիսիվերջնոց, զի զայս սահման լուծանել արտաքոյ է գրոցդատաստանիե:
[ԿԱ]
ԿԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐՔ Ի ՀԱՐԿԷ Ի ՄԿՐՏՈՒԹԻՒՆ ԿԱՄ ՅԱՊԱՇԽԱՐՈՒԹԻՒՆ ԳԱՅՑԵՆ ԸՍՏ ՈՐՈՒՄ ՕՐԻՆԱԿԻ ԵՒ ԻՑԷ:
61. Վասն որք ի նեղութիւնանկանիցին եւ կամ ի խիստ հիւանդութիւն, եւ կամըմբռնեսցի ի բռնաւորաց, եւ վասն նեղութեանմկրտեսցի, եւ կամ էր յառաջ քրիստոնեայ եւ գործքվատթարք, եւ ապա վասն նեղութեան ի հաւատս կացցէ, զայնպիսին ընդունի եկեղեցի, այլ ոչ կատարելապէս, զիակամայութեամբ են հաւատքն. զայսպիսոյս ասէ գիր -միթէ ի հո՞ղ խոստովան առնիցին առ քեզ:
«Եւ այս մարդասիրութիւն իՏեառնէ ցուցեալ է առակաւ, բայց ըստ դատաստանի էանկատարնե:
[ԿԲ]
ԿԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԱՒԱՌԻ ԵՐԻՑԱՆՑ:
62. Գաւառի երիցունք ի քաղաքիեկեղեցւոջ, իբրեւ անդ իցէ եպիսկոպոս կամ երէցքաղաքին, չէ' պատշաճ նոցա պատարագս մատուցանել կամհաց յագապի տալ եւ ո'չ բաժանել յեկեղեցւոջն:
Ապա թէնոքա հրամայիցեն եւ կոչիցի - յագապի տացէ. այլ շահնզինչ եւ իցէ ի նմին յեկեղեցւոջն պահեսցի:
«Զի թէ արք քաղաքի պատիւունին, ո'րչափ առաւել եպիսկոպոս եւ քահանայ, այլ թէնոքա այլուրեք բաւականեալք իցեն եւ կամ անդ են եւանպարապք, եւ կոչին, հրամանաւ նոցա արասցեն. եւ շահնեկեղեցւոջն լինել իրաւամբք էե:
[ԿԳ]
ԿԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔՈՐԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ:
63. Քորեպիսկոպոսք են ըստօրինակի եւ ըստ կարգի եօթանասիցն իբրեւ լծակիցք եւգործակիցք վասն փութութեան որ յաղքատս կատարելոցէ:
«Գաւառի տեսուչ թարգմանիքորեպիսկոպոսն եւ ձեռնադրող է խոնարհագոյն աշտիճանաց որ ի վայր է քահանայութեան:
Հակառակ է գրոցդատաստանի եպիսկոպոսաց զարս աշխարհականսքորեպիսկոպոս առնել եւ կամ զտգէտ քահանայ, կռփիչաղքատաց եւ ոչ տեսուչ, զի եւ եպիսկոպոսն տեսուչթարգմանի եւ նոքա` գործակիցք նոցաե:
[ԿԴ]
ԿԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՊՏՂՈՑ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅՆ:
64. Որք զպտուղ եկեղեցւոյնկամին արտաքս քան զեկեղեցին առնուլ կամ տալ, եւ ոչկամօք եպիսկոպոսին կամ որ ձեռնադրեաց զայնպիսինյայնպիսի իրս, եւ կամօք նորա չառնիցէ եւ չգործէ, նզովեալ լիցի:
«Լուիցեն զլացողքզեկեղեցիս կա'մ յինքեանս եւ կա'մ յայլս տալ եւզարհուրեսցին:
Եւ եթէ այսքանեաց նզովք է ո'րչափմիանգամայն յափշտակողաց զեկեղեցի միմեանց. եւ աստդատաստանաւ է նզովս, զի որ զեկեղեցւոյն օտարացոյցզպտուղ` օտարանալ եւ ինքն յեկեղեցւոյե:
[ԿԵ]
ԿԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿԵՐՈՂԱՑ ԶՀԻՆԳՇԱԲԱԹՆ ՄԵԾ:
65. Եթէ ոք զքառասունսնպահեսցէ սուրբս եւ զատկի հինգշաբաթն օրն քանզհաղորդել օրինացն եւ բաժակին սրբոյ աւելի ինչհամարձակեսցի ուտել, զպահսն զոր պահեաց ընդունայնէ եւ ի մեծ ժողովոյն նզովեալ:
«Զայս ե'ւ ի Նիկիայ ժողովնեդին - յայնմ աւուր սակաւ չորակեր լինելե:
«Լուիցեն Յոյնք եւ Վիրքզդատաստան կերողաց զօրն մեծ, զի ոչ Գանգրայնժողովեալք եւ ոչ Նիկիայն Հայք էին, այլ յամենայնազգաց, մանաւանդ Յունաց:
Եւ այս դատաստանանլուծանելի է ի վերայ նոցա, զի ոչ յարժանաւորժողովոյ լուծանել, այլ ի խոտորեալ եւ յանարգեալժողովոյն Քաղկեդոնիե:
[ԿԶ]
ԿԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՀՆԱԶԱՆԴԻԼ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԱՑ:
66. Ոյք յիւրաքանչիւրիշխանութեան եպիսկոպոսք իցեն, իմասցին զիմայրաքաղաքաց եպիսկոպոսն թիկունք է նոցա եւհոգաբարձու. եւ ամենայն ոք զինչ եւ պատասխանի կամիառնել, առ նա ընթանայ - եթէ մուրհակ արքունի եւիշխանաց վասն իրաց եկեղեցւոյ եւ կարգաց հասարակաց:
Վասն այսորիկ կա'մ եղեւ` եթէ պատուով յառաջ իցէառանց նորա մի' իշխեսցեն գործել ինչ, ըստ նախնեացսովորութեան հարցն մերոց որ կարգեալ են կանոնք:
Բայց միայն զայս իշխեսցէ գործել յիւրումիշխանութեան - եթէ' գեղք, եթէ' գաւառք, եթէ' օծումնքահանայութեան եւ կամ զինչ վարք իցեն իւրոյգաւառին եւ իշխանութեան:
Այլ` այլոյ ամենեւին մի'իշխեսցէ գործել եւ ձեռնամուխ լինել արտաքոյ քանզկամս մայրաքաղաքի եպիսկոպոսին:
Եւ ո'չ նմինկաթողիկոսին առանց հաւասարութեան այլոցեպիսկոպոսաց գործել ինչ:
«Յայտնի է այս հոգեւորդատաստան եւ բնաւին այժմ լուծեալ:
Մի' ընդ մեզզայրասցին յեպիսկոպոսաց եւ յեպիսկոպոսապետաց` զիոչ խնդրեն նոքա զարժանիս ձեռնադրել, այլ կան մնանզի զանձն ուրուք շարժեսցէ ախտ եւ նոքա զայլախտաւորս գաւառին, եւ ընծայական թղթովք ի դիմացվկայելոցն երթեալք:
Թէպէտ յայտնի է հայրապետաց զիո՞ոք ի լաւաց յանձնէ յայդոսիկ համարձակաց, կամօքպատրին. եւ այդ պատճ առ հակառակութեան նոցա ընդդէմհայրապետութեան նոցա, զի ո'չ ի Տեառնէ կոչեցան եւո'չ հաւասարութեամբ եպիսկոպոսաց ձեռնադրեցանե:
[ԿԷ]
ԿԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐՔ ՅԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԼՈՒԾԱՆԻՆ:
67. Եթէ ոք յիւրմէեպիսկոպոսէն անկաւ երէց կամ սարկաւագ եւզեպիսկոպոսին զդատաստան յանձին չկալաւ եւհամարձակեցաւ ձանձրացուցանել զլուր ժողովոցբազմաց, որպէս թէ զինչ իրաւունս ունիցի առաջիբազում եպիսկոպոսաց ասասցէ եւ ի նոցանէ զարդարդատաստանի զվճ իռն ակն ունիցի առնուլ:
Ապա թէ եւ ինոցանէ սրտնեղեցաւ եւ անգոսնեաց եւ համարձակեցաւառ թագաւորն դիմել եւ ձանձրացուցանել, զայնպիսինմի' արժանի առնել թողութեան կամ ընդունելութեան, կամ բնաւ յոյս ինչ տալ զի առ յապայ հաստատեսցի ինոյն տեղի:
«Արդա'ր է այս դատաստան, զիյետ մի անգամ եւ երկիցս յանդիմանելոյ յանդգնեցան. զի թէ իւրոյ եպիսկոպոսին կարծի նախանձու լինել, միթէ եւ բազմա'ցն եւս. այլ ի զղջանալն - այդ եւստեսցինե:
[ԿԸ]
ԿԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԶՁԵՌՆԱԴՐԵԼ ՅԱՅԼՈՑ ՎԻՃԱԿԷ:
68. Մի' ոք յեպիսկոպոսացիշխեսցէ եւ համարձակեսցի յայլմէ իշխանութենէ յայլմտանել եւ ձեռնադրութիւն առնել յեկեղեցիս եւմերձեցուցանել զոք յաստիճ ան. եւ ոչ բազմութեամբմտանել յայլ իշխանութիւնս, բայց եթէ համարձակելովեւ թուղթս տալով` որ մայրաքաղաքացն է եւ որ ընդ նմաեպիսկոպոսքն են մուտ տայցեն նմա:
Ապա եթէ ոչ ուրեքկոչեցեալ` դիմեսցէ ստահակութեամբ ձեռնադրութիւնսառնել ումեք եւ հաստատութիւն իրաց եկեղեցւոյ, որ ոչբնաւ անկ իցէ նմա, անհաստատ լիցի որ ի նմանէարարեալն գտանիցի. եւ նա պարտաւոր լիցիստահակութեան իւրում եւ յայնմտի ձեռնադրութենէզարժան դատաստանն ընկալցի առ ետեղ, մերժեսցի իսուրբ ժողովոյն:
«Ի բազում կանոնս եւ գրեթէամենայնս այս եդաւ, զի չար է եւ անկարգութեան պատճառ:
Անհաստատ լիցի - այսպէս է - զի թէ ի նմանէձեռնադրեալն արժանաւոր իցէ, զղջացեալ` հաստատեսցիօրհնութեամբ պատշաճ իւ յիւրմէ եպիսկոպոսէ. նմանապէս եւ այլ ինչ կարգեալքն. եւ ինքն եւսհաստատեսցի ցուցանելով զարժանի ապաշաւսն, ապա թէոչ` մերժեալ լիցի միշտե:
[ԿԹ]
ԿԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՄԲԱՍՏԱՆԵԱԼ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ:
69. Եթէ յեպիսկոպոսաց յիրսինչ յանցուածոց եւ մեղադրութեան դատապարտեսցի եւապա դէպ լիցի վասն նորա ոչ միաբանել որքյիշխանութեան են եպիսկոպոսք, եւ ոմանք ի նոցանէանպարտ եւ արդար յայտ առնել կամեսցին եւ ոմանք ինոցանէ պարտաւորել, զի վախճ անեսցի ամենայն իրօքհակառակութիւն կեղծաւորութեան, կա'մ եղեւ սուրբժողովոյն - որ մայրաքաղաքաց եպիսկոպոսն է զի իմերձաւոր գաւառաց անտի եւ յիշխանութենէ կոչեսցէզայլս ոմանս, որ դատեսցեն եւ զհակառակութիւնկեղծաւորութեան ի բաց լուծցեն, զի հաստատուն է յորինչ կարգեսցեն որ ինչ յիշխանութենէ անտի են :
«Տես եթէ ո'րքան ստուգիւհրամայէ դատել կաթողիկոսաց եւ ոչ պատրիլ ի պատճ առսագահութեան եւ թիւրել զճ մարիտ դատաստանսե:
[Հ]
Հ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՉ ՆՈՐԱՁԵՒԵԼ ԶՀԻՆ ՍՈՎՈՐՈՒԹԻՒՆ:
70. Ոչ է պարտ զվաղնջուցնսովորութիւն ի գաւառի եկեղեցեաց նորաձեւել:
«Զվիճ ակաց եւ զաթոռոց եւզժողովրդոց ասէ. եւ եթէ փոփոխել յասացելոցդ կամի ոքի հայրապետաց, ժողովօք պարտի առնել, որ է անվտանգըստ դատաստանի գրոցե:
[ՀԱ]
ՀԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՉ ՏԱԼ ՅԱՅԼ ԵԿԵՂԵՑԻ ԶՍՐԲՈՒԹԻՒՆՍՆ:
71. Ոչ է պարտ զսրբութիւնսնյօրհնութեան կարգի ըստ զատկաց յայլ եկեղեցիառաքել:
«Զնշխարն տալն յայլեկեղեցիս խափանէ, զի մի' պատճ առ ամբոխի լիցի, զիյամեն ուղիղ դատաստանի զգուշանան կանոնքե:
[ՀԲ]
ՀԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐՔ ԸՆԴ ԱՅԼԱԶԳԻՍ ԽԱՌՆԱԿԻՆ ԽՆԱՄՈՒԹԵԱՄԲ:
72. Չէ մարթ որք յեկեղեցւոյմերոյ են ի պէսպէս եւ ի ցոփ հարսանիս այլազգեացմերձեցուցանել զուստերս եւ զդստերս իւրեանց, կինտալ նոցա կամ կին առնուլ ի նոցանէ:
«Դատաստան ըստ կամացկանոնաց այս լիցի այնպիսեացն - զի թէ ի հեթանոսայլազգիս տան եւ զրկին ի հաղորդութենէ, զրկեսցինտուողքն ի հաղորդութենէ իւրեանց, եւ եթէ իհերձուածողս, յոր մեք ոչ հաղորդիմք, զդատաստան խղճին ծնողքն որ ընդ նոսա ամուսնացուցին հատուսցենե:
[ՀԳ]
ՀԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՈՐ ԶԱՅԼՈՑ ԵԿԵՂԵՑԵԱՑ ԱՌԵԱԼ ԶԻՒՐ ԶԱՐԴԱՐԻՑԷ:
73. Եպիսկոպոս ոք եթէ իցէգաւառաց բազմաց եւ ունիցի իշխանութիւն ընդ ձեռամբիւրով, մի' իշխեսցէ յայլոյ իշխանութեանց առնուլ եւզիւր եկեղեցին զարդարել, զի աչառութեամբ վարեցաւեւ անձին իւրում դատապարտութիւն:
Այնպիսին, եթէչհաւանիցի դառնալ յիրացն, ի բաց լուծցի. եւ այնզորոց առն եւ շինեաց զայլոց եկեղեցին, մի' կոչեսցենզանուն նորա իւրեանց վարդապետ:
«Յայտնի է այս հոգեւորդատաստան եւ պահելի հաւաստեաւ յեկեղեցիե:
[ՀԴ]
ՀԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐ Ի ՄԵՂՍ ՈՉ ԻՑԷ ԵՒ ԶԻՒՐՈՎԻՆ ԵՐԹԻՑԷ:
74. Հարցումն:
Որ յիւրմիտս ոչ իցէ եւ երթիցէ զիւրովին, այսինքն` կամգահավէժ առնի, կամ այլ ինչ մահ մեռանի, պա՞րտ է իվերայ պատարագ մատուցանել թէ ո՞չ:
Պատասխանի:
Պարտ է վիճակելոյն քննել` եթէ ճ շմարտութեամբ պակասամիտ էր եւարար զայս, քանզի բազում անգամ մերձաւորինախտացելոյն կամելով դիպել որ ի վերայ նորա պատարագմատչի` ստեն, ասեն` չէր միտսն, զի մատուսցենզպատարագն:
Արդ` քննել պարտ է, մի' գուցէ ի բռնութենէմարդկան կամ այլապէս արար զայս, ապա` ո'չ է պարտլինել պատարագ ի վերայ նորայ, քանզի ինքնասպան եղեւանձին իւրոյ:
Ապա պարտ է քննել զամենայն ճշմարտութեամբ, զի մի' ի դատաստան անկանիցիմատուցանողն:
«Արդ` թէպէտ յայտնի ըստհարցմանն եւ պատասխանիդ, այլ վերակացուքն պարտապանեն ապաշխարել ըստ դատելոյ վարդապետաց. եւդատաւորաց ոչ է այդե:
[ՀԵ]
ՀԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅՍԱՀԱՐ ԿՆՈՋ:
75. Հարցումն:
Եթէ ոք կինայսահարիցի յոյժ, որպէս զի երկաթս ագանիցի, եւ այրնորա ասիցէ` ոչ կարեմ ժուժկալ լինել եւ կամիցիառնուլ այլ կին, օրէ՞ն է թէ ո՞չ:
Պատասխանի:
Շնութիւնմիջնորդի յիրսդ, եւ զի՞նչ պարտ եւ արժան է` ոչ գիտեմվասն այդորիկ:
«Ըստ ներման եւ զայս գրեցաքերբեմն զդատաստան. որպէս կա'մ է ընկալցին դատաւորքեւ անպարսաւ զմեզ թողցեն յայդմանէե:
[ՀԶ]
ՀԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԱՐԵԱՑ:
76. Հարցումն:
Եթէ այր ոքոչ լինիցի ի գործ արութեան եւ կինն ելանէ ի նմանէ, եթէ ոք զկինն զայն կին առնիցէ, ընդ հանե՞ալ կանայսնպարտ է համարել զայնպիսին եթէ անխի՞ղճ ունել:
Կամթէ այրն չարձակէ զկինն ի բաց եւ ասէ այսպէս եթէ` ինձմասն հասեալ է յԱստուծոյ, կա'ց եւ պաշտեա' զիս, մեքզի՞նչ պատասխանի տացուք:
Պատասխանի:
Չէ' արժանարձակել, եւ ոչ ձեզ թողացուցանել նմա:
«Եդեալ է եւ այս դատաստանկանոնական . ներմամբ ի կամս ապաստան է հաճ ել ընդերկաքանչիւրսն, նմանապէս եւ դատաւորաց եկեղեցւոյե:
[ՀԷ]
ՀԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՇՄԵԼՈՅ ԿՆՈՋ:
77. Հարցումն:
Եթէ կինուրուք հաշմիցի եւ ասիցէ ցայր իւր եթէ` ես ահաւասիկչեմ արժանի առնակնութեան, արա' դու քեզ ա'յլ կին որքեզ պիտանի է եւ զտուն շէն կալցի, եւ ինձ ամ ըստ ամէհաց եւ հանդերձ տուր եւ ես նստայց առ եկեղեցւոյդմինչ ի վախճ ան ժամանակի իմոյ եւ առցէ յանձն առնելզամենայն:
Ընդ պատուհասի՞ւ ինչ են իրքն զի այլ կինառնէ, թէ անվնա՞ս է:
Պատասխանի:
Վնասակար է. ոչ է իշխանութիւն այլ կին առնել մինչ այն կիննկենդանի է:
«Ընտրութեամբ զիջանելովեդաւ այս դատաստան կանխաւ. ընդ կամս դատաւորացեկեղեցւոյ եդաք եւ զայսոցիկ ընդունելութիւն, միայնզի ի խղճ է ճ ողոպրիցիմե:
[ՀԸ]
ՀԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԱՍՆԱՊՂԾԱՑ:
78. Հարցումն:
Եթէ այր ոքընդ անասնոյ պղծիցի եւ յետ պղծութեան զղջանայցէ եւապաշխարիցէ եւ վաստակիցի յուրկանոցի, որպէս եւհրամայեն վարդապետք. եւ կին նորա յետ յանցանացնչկամիցի նորա ի կնութեան կալ վասն պղծութեանն որեդաւ ի վերայ նորա, եւ այրն այսպէս ասիցէ թէ` կինառաջի հաւանեսցի եւ կա'մ այլ կին հրամայեցէք առնել:
Պատասխանի:
Կինն իշխեսցէմեկնել, եւ այրն այլ կին ոչ առնել:
«Նշանակեցաւ երբեմն այսդատաստան, այլ այժմ զսրբոյս եդաք հրաման ի լրումնայնմե:
[ՀԹ]
ՀԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ:
79. Հարցումն:
Եթէ ոք իքահանայից յուղւոջ դիպեսցի եւ աւազակք ի վերայանկցին, եւ դէպ լիցի քահանային սպանանել զոմանսյաւազակաց եւ զանձն իւր եւ զընկերսն ապրեցուսցէ, պա՞րտ է նմա ի կարգի քահանայութեան կալ, թէ ո՞չ:
Պատասխանի:
Ո'չ է արժանկալ ի քահանայութեան, վասն զի ոչ է արժան սպանանելքահանայի զմարդ ոք թէեւ ինքն մեռանիցի, այլ եւ ո'չզանասուն:
«Յաղագս այսմ դատաստանիլուայ եթէ` վասն անձին չէ պարտ սպանել, այլ յաղագսընկերացն լաւ է սպանանել յորժամ աւազակքն այլազգիքիցեն. եւ պաշտել զքահանայութիւնն կամ ոչ - իդիպուածսն տեսցի ի վարդապետացե:
[Ձ]
Ձ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅՍԱՀԱՐԱՑ ԵՒ ԱՅԼ ԽԵԼԱԹԱՓԱՑ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ:
80. Հարցումն:
Եթէ ուրուքի դիւահարիլ իւրում մարդ սպանեալ առ անզգայութեանիւրում յորժամ սրբեսցի ի դիւէն իբրեւ սպանո՞ղ պարտէ ապշխարել, թէ ո՞րպէս:
Պատասխանի:
Սակաւ ինչ, զի ի չարէն է գործն:
«Սոյն լիցի եւ յաղագս այլմտախաբաց:
Բայց ըստ հոգեւոր դատաստանի` եթէ'ինքեանց վնասիցեն եւ թէ' այլոց, առանցապշախարութեան մի' լիցին տեսողքն:
Այլ ըստ մարմնոյդատաւորաց գործ ո'չ էե:
[ՁԱ]
ՁԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՄԼՈՒԹԵԱՆ ԿԱՆԱՆՑ:
81. Հարցումն:
Եթէ ոք վասնամլութեան եթող զկին իւր եւ առնէ կին ծննդական եւապաշխարութիւն խնդրէ նովին կնաւն, զի՞նչ պարտէառնել:
Պատասխանի:
Շնացող է:
«Գրեալ է քննութեամբ եւ այսդատաստան. այլ դատաւորաց լիցի զսրբոյս մեծարելզհրաման եւ կամ զդատելն զկանխաւ, եւ ազատ զմեզ իբամբասանաց թողուլ:
Ներէ եւ Բարսեղ այսմ սուրբն:
ե
[ՁԲ]
ՁԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ԵՒ ԱՅԼՈՑ ԱԿԱՄԱՅ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆՑ:
82. Հարցումն:
Եթէ ոք իքահանայից սրբէ զանդաստան իւր կամ զպարտէզ եւ քարընկենու զորմովն եւ դիպի մարդոյ եւ մեռանի, զի՞նչպարտի առնել վասն կարգի քահանայութեան պաշտամանն:
Եւ կամ թէ ումեք յաշխարհականաց նոյնպէս ակամայսպանութիւն դիպի, որպէ՞ս պարտ է տալ ապաշխարութիւն:
Պատասխանի:
Սպանող է. ապաշխարեսցէ եւ զքահանայութիւնն մի' պաշտեսցէ:
«Նմանապէս եւ որ իվարդապետէ վասն խրատու հարեալ է եւ մեռեալ, ըստսովորութեան:
Նմանապէս եւ հայր զորդի. եւ այլայսպիսի:
Եւ այսպէս է. սաստիւ առաքեալ քահանայնզծառայսն զհետ փախուցեալ ծառային. այլ թէ յամբոխիմիջի ձիով ընդ կուռն հարկանէ եւ սպանանէ, իքահանայութիւն գալ ասէ եւ աստ լուծանէ - կամ' զի չէրքահանայ եւ կա'մ յամբոխէն եղեւ, ներէ:
Նման այսմ եւզակամայ սպանութիւնն օրէնքն ուսուցանեն, որպէսոստչիլ տապարին, կամ այլ ինչ այսպիսի, զորյապաստանի ասէ անկանել ի քաղաքն եւ ապրել, որզերկրորդ մահուն ունի զտեղին:
Է' կամաւ եւ դարձեալակամայ յորժամ նետ ոք ձգէ որսոյ եւ կամ գազանի, կամըստ այլոյ օրինակի, եւ պատահէ թշնամւոյ, յորոյվերայ խնդայ, խառն է յերկուցն:
Յաղագս այնորիկ իդատաստանս թագաւորացն` ի սպանանել այլազգւոյզքրիստոնեայ ակամայ, իբր զկամաւորի եդաքզդատաստան, զի բնութեամբ է խնդալ նոցա ի կորստեանմերում:
Եւ արդ` քանզի արժան է զակամայ սպանութիւնխոստովանեալ ըստ կանոնական ուղղել դատաստանի, եւ իձեռս անկեալ դատաւորացն` ճ շգրիտ դատել զկամայ եւզակամայ, եւ որ յերկուցն է, եւ այնպէս զտոյժսնուղղել:
Այլ զկատարեալ կամայն եւ զակամայն իկանոնաց ուսցիս սրբոյն Բարսղիե:
[ՁԳ]
ՁԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՆԵՐՔԻՆԵԱՑ ԵՒ ՄԱՐՄՆԱԶԵՂԾԱՑ:
83. Եթէ ոք ներքինի իցէ կամմարմնազեղծ եւ կեղծաւորութեամբ կին առնիցէ, եւկնոջն հասեալ ի վերայ գործոցն իշխան է ի կալ եւ իքակել:
Եւ եթէ քակեսցի, ում եւ կամի` լիցի առն:
Եւզկէս ընչիցն առցեն եւ տայցեն տուգանս վասնանարգանաց պսակին յեկեղեցի, եւ երեք ամ ապաշխարիցէ:
[ՁԴ]
ՁԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐ ՈՒՏԷ Ի ՏԵՂՒՈՅ:
84. Եթէ ոք ուտէ ի տեղւոյ, տացէ ընդ միոյն չորս, ապա թէ ոչ` ըստ կանոնինապաշխարիցէ. եւ կամ յաղքատս տալ` թէ այն պատահի:
«Եւ այդ լիցի դատաստանադոցիկե:
[ՁԵ]
ՁԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԷ ՈՐՊԷ՞Ս ԱՐԺԱՆ Է ԶՄԵՌԵԼՈՑՆ ԱՌՆԵԼ:
85. Եթէ ի միասին բազումժամանակ բնակեալ իցեն այր եւ կին եւ որդիս ծնեալ, որոց ի միասին զանազանութիւն չիցէ ստացուածոց, իմիաբանութենէ ընչից մեռելոցն լիցի. ապա թէյայտնապէս կնոջն երեւի ստացուածն, ժառանգաւորացնլիցի. եւ թէ ձեռնհաս իցէ այրն զմեռելոյթսն արասցէ, եւ թէ ոչ իցէ` յիւրոցն. եւ առն ի ժառանգութիւն մի'լիցի:
Եւ թէ ամուլ կին պատահիցէ եւ բազմաժամանակեայի միասին իցեն, առնն լիցի մեռելոցն. եւ մի' լիցի իմասն ժառանգութեան առնն, այլ որք կնոջն են`ժառանգեսցեն:
Իսկ սակաւ ժամանակեայ եղեալ կին եւառանց ամուսնութեան մեռեալ, իւրոցն լիցի, եւ այրնո'չ ժառանգէ. ապա թէ որդի եւ կամ դուստր ծնեալ, թէ'կենդանի իցեն եւ թէ' մեռեալ, առնն լիցի մեռելոցն եւմասն ժառանգութեան:
Եւ այդոքիկ յառաջին եւյերկրորդ ամուսնութիւնն միեւնոյն լիցի օրինակ:
Իսկմեռեալ այր` յիւրոցն լիցի յամենայն ասացեալսդմեռելոցն:
Եւ ծնեալ ուստերս եւ դստերս ի կնոջէ -ժառանգէ, եւ ի նորայոցն կինն. իսկ յամլոյն ոչժառանգէ, բայց սակաւ նշան մասին, այլ կին ամուլժառանգէ յառնէ յաղագս տնտեսութեանն:
Եւ փութովմեռեալ այր եւ կոյս մնացեալ կինն` յառնէն ոչժառանգէ. եւ ծնեալ ծնունդ, թէ' կենդանի իցեն եւ թէ'մեռեալ, ժառանգէ յառնէն, թէեւ սակաւժամանակեայիցեն ի միասին:
Եւ հանդերձք մաշեալք ի բաժանմունսնոչ յիշին երկաքանչիւր կողմանցն, բայց որ ի միջիկացցէ. նոյնպէս եւ պարգեւքն միմեանց թէ մաշեալքիցեն, այլ ոսկի եւ որ ինչ կայուն իցէ, այնոքիկ ըստիրաւանց դատեալք վճ արեսցին:
Եւ ծախք հարսանեացննմանապէս ի հաշիւ ոչ գան, զի ի կամաց այդոքիկ լինին:
Բայց որ ինչ արժան է իրաւամբք տեսցեն դատաւորք ըստպատահմանն եւ ըստ սովորութեան գաւառին, զիդատաստանս զոր եդաք իրաւացի կարծիւք է:
Ապա թէարտաքոյ ըստ ճ շմարիտ իրաւանց կարծիսն իցէ, յիրաւունս դարձուցանել ուղղութիւն է, միայն զիներեսցէ մեզ սիրով եւ թողութիւն ի պակասութեաննարասցէ, կորովի տեսութեամբ զթերին լցցէե:
[ՁԶ]
ՁԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՈՒՍԱՆԻ ԵՒ ԵՐԿԱԿԻ:
86. Իսկ որ մին կուսան է եւմին երկակ, եւ մին վախճ անի, ամուսնանալ անհնար է. եւթէ ոք յանդգնի, ապաշխարութիւն երեքկնոյն լիցի, եւքահանայն լուծցի:
«Երկբայի այս կանոնք սրբոյլինել Բարսղի, եւ թէ նորա - անհնարին է լինել այսկանոնաց. այլ յուսմանէ ներմամբ այսպէս ծանեաք - զիկրկին ապաշխարութիւն երկկնոյն այնպիսեացն լիցի:
Եւքահանային պարտ է զայս ուսուցանել զսահման կանոնի, զի մի' դատապարտեսցի յաղագս աչառելոյն:
Զայսայդոցիկ գիտացաք լինել դատաստանե:
[ՁԷ]
ՁԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԽՕՍԵՑԵԱԼ ԿԱՆԱՆՑ:
87. Իսկ եթէ խօսեսցի կին եւհաստատեալ իցէ քահանային երկու կամ երեք վկայիւք, մի' իշխեսցէ թողուլ զնա եւ այլ կին առնել, բայց եթէվասն պոռնկութեան կամ վասն մարմնազեղծութեան:
«Զի խօսեալն քահանայիւ եւվկայիւք` կին երաշխաւորեալ է եւ վասն պոռնկութեանիշխան լիցի, զի ոչ ի տան նորա է յանցումն, առնել կամոչ:
Եւ մարմնազեղծ է - մարմնով ապականեալ, վէրս ունիանբժշկելի. եւ յայսմ իշխան է կարծէօք բժշկութեանառնուլ կամ ոչ:
Իսկ այլօք պատճ առանօք չէ' արժանթողուլ զխօսեալնե:
[ՁԸ]
ՁԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱԽՏԱԺԷՏԱՑ ԱՐԱՆՑ ԵՒ ԿԱՆԱՆՑ:
88. Կին եւ կամ այր ցաւագին, կամ ախտաժէտ, կամ արուագէտ, մի' իշխեսցենամուսնանալ եւ անարգել զպսակն օրհնութեան. եւ եթէոք յանդգնի, զկէս ընչիցն յեկեղեցի տացեն եւ երեք ամապաշխարեսցեն:
«Եւ զայս յաղագս ծնկելոցնյախտս ասէ, զի նախ առողջասցին. կամ հոգեւորաց -յաղագս այնորիկ պարապեսցին. արուագիտաց եւանասնագիտաց - զի մի' ի պատճ առս այնորիկզապաշխարութիւնն մոռասցին եւ զի միջոցօքժամանակօք մաքրեսցինե:
[ՁԹ]
ՁԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՒՐԿԱՑ, ԲՈՐՈՏԱՑ, ԿԱՂԱՑ, ԿՈՒՐԱՑ, ԽԼԻՑ, ՀԱՄԵՐՑ, ԱՄՈՒՍՆԱՆԱԼՈՅ ԵՒ ՈՉ:
89. «Եւ զայսոցիկ եդից այժմզդատաստան ամուսնանալ կամ ոչ:
Ի կանոնաց յաղագսշնութեան ուսաք ուրկաց եթէ` ծնունդ նոցա նմանապէսուրուկ լինի. յաղագս այսորիկ արգելեցին, զի մի' ախտնտարածեսցի եւ ի ծնունդն:
Արգելցին եւ բորոտք. զիթէպէտեւ ի բժշկաց ասի փոխիլ ախտից յորոց հոտ է, եւ իբորոտ ոչ լինի, զի ի յուրկոտս յաղագս վիրացն լինի, եւ անդ վէր ոչ է, սակայն կանոնք փոխելի զախտնցուցին:
Եւ զի մի' ի ծնունդսն ախտն լիցի - արգելցին, զի եւ օրէնքն ո'չ միայն յամուսնանալոյ, այլ եւ իբանակէ եւս մերժէ:
Եւ թէ ոք զօրինացն ասէ, սակայնըստ մարմնոյ խտրութիւն էր, որպէս եւ այժմ յաղագսասացելոյ պատճ առիդ:
Իսկ կաղ, թէ չիցէ բնաւինլուծեալ զի խափանումն իցէ կա'մ ամուսնութեան եւկա'մ արուեստի, կա'մ այլոց հարկաւորաց, ամուսնասցի. եւ այդ առնն. նմանապէս եւ կնոջն լիցի:
Իսկ կուրաց յերկոսին յաչսն -կինն մի' ամուսնասցի, զի ոչ մանկասնութիւն մարթ էլինել եւ ոչ այլ ինչ սպասաւորութիւն:
Իսկ այրն թէժուժկալէ` բարւոք է. ապա թէ բաւական է զկին եւ զտունհոգալ թէ' ընչիւք նախնեաց եւ թէ' այլօք պատճ առօք, ներելի է յաղագս այլոյ վտանգի:
Իսկ կին խուլ` թէ ուշիմ իցէեւ ոք հաւանեսցի առնել, եղիցի նմանապէս եւ այր:
Իսկ համրն, թէ' այր, թէ' կին, ընդ անասունս համարեալ է. մի' լիցի ամուսնանալ:
Զայդոսիկ զդատումն ես ճշմարիտ կարծեմ:
Եւ թէ այլ ոք ուղիղ ունելովտեսութիւն պարսաւանս այսմ դիցէ, անխռով եմխորհրդով. զի եւ ոչ միոյ դատաստանի վճ իռ հատանիլինել եւ կամ կանոնական հրամանաց, որոյ այսոսիկ ածիդատաստան, զնոյն դատաստանի ունել զօրութիւն, այլընդ մերոյն ընտրութեան եւ զկանոնացն երկրորդեցի:
Զի թէ ընդդէմ մերն կարծիցի, զսրբոցն պատուեալ զբանի նոյն` ի նոցունց թողութիւն ինձ խնդրեսջիք. զի ոչայնքան յանդուգն եմ թէ` զոր ոչ ըստ ներման եւ կամյայլմէ առեալ զօրութիւն համարձակէի դնել:
Եւ թէ ոքհամարեսցի յանդուգն - համարեսցի'. զօգտակարնընտրելով դատեսցի, եւ ես իսկ գամ զհետ ոչպարսաւելով, այլ շնորհ ունելով եւ գովելովե:
[Ղ]
Ղ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅԼԱԶԳ ԽՕՍԵՑԵԱԼ ԿԱՆԱՆՑ:
Եթէ ումեք խօսեալ է կին, նախքան զմտանելն աղջկանն յեկեղեցին չար գործքյայտնեցան, իշխան է այրն առնել եւ չառնել. ապա թէյեկեղեցի մտեալ իցէ, մի' իշխեսցէ արձակել, եւ եթէարձակիցէ, այրի կոչեսցի եւ երեք ամ ապաշխարեսցէ:
«Եւ յայլում գլխի հրամայէզխօսեալն թողուլ վասն պոռնկութեան, եւ աստ յաղագսյեկեղեցի մտելոյն - ո'չ:
Սակայն եթէ որդիս ծնեալ է, իշխան է թողուլ յաղագս պոռնկութեան, այլ աստ յաղագսպատուելոյ զեկեղեցի ասէ:
Ապա ուրեմն ո'չ է պսակարտաքոյ եկեղեցւոյ եդեալն:
Եւ զի ոչ է ի տան առնն, եւառաջի կայ զգաստանալն. ապա թէ ի նոյն իցէ վարքն`իշխան է այնուհետեւ թողուլե:
[ՂԱ]
ՂԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՏՂԱՅՈՑ ՊՍԱԿԱՑ:
91. Տղայոց պսակ մի' ոքիշխեսցէ դնել, մինչեւ ի չափ հասեալ զհաճ ոյսիւրեանց իմասցին. եւ թէ ոք յանդգնի` լուծցի իքահանայութենէն եւ հարիւր դրամ տուգանս տացէյեկեղեցին:
Եւ տղայն ի չափ հասեալ` ում եւ կամեսցիամուսնասցի:
«Զոր եւ յայլում կանոնի ասէո'չ պսակել առանց զմիմեանս տեսանելոյ, զի անյայտ էթէ` բնաւին իսկ ոչ կամին ամուսնանալ. եւ կամ ոչհաւանիլ միմեանց` հրամայէ չառնել:
Ապա թէ լիցի եւ իչափ հասեալ ոչ կամի, անվտանգ առնէ յաղագս ակամայիրին:
Հաւանելի լիցի այս դատաստան յեկեղեցի:
ե
[ՂԲ]
ՂԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐ ՄԻՈՅ ՄՕՐ ԿԱԹԱՄԲ ՍՆԵԱԼ ԻՑԵՆ:
92. Հարցումն:
Որ միոյ մօրկաթամբ սնեալ իցեն օտարք ի միմեանց յորժամ ի չափհասանեն արժա՞ն է ամուսնանալ:
Պատասխանի:
Չէ' արժան, քանզի ծնողն եւ ստնտուն ընդ մի համար են:
[ՂԳ]
ՂԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՆԱՀԱՆԷԻՑ:
93. Եթէ ոք զկին թողցէզորդեաց մայր առանց բանի պոռնկութեան կամկախարդութեան, եւ կամ թէ արատ ինչ չար ի մարմնիչիցէ, այլ թէ այրն շնաբարոյ իցէ եւ այլում ակն եդեալիցէ, դատաստան այս լիցի - զորդիսն եւ զկեանսն եւզտուն եւ զհողն եւ զջուրն եւ զամենայն ինչբաժանեսցեն հասարակաց եւ զկէսն աղջկանն տայցեն:
Եւթէ կամք իցեն կնոջն զայրն ի տուն ածել յինքն, համարձակ ածցէ:
Եւ զբաժինն կալցին եւ զարքունիհարկն ողջ արասցեն:
Եւ այրն որ եթող եօթն ամապաշխարիցէ. եւ յեկեղեցի տուգանս տացեն - թէ ազատ է`երեք հարիւր դրամ, եւ թէ շինական է` գանալից լիցի եւհարիւր դրամ յեկեղեցին տուգանեսցի, փոխանակզօրհնութեամբ զամուսնութիւնն խոտելոյ:
Ապա թէմինչդեռ ի պայքարին եւ տուգանին իցեն եւ կին ոքյանդգնեալ կնաթողին կին լիցի, եւ ամ մի չիցէ անցեալ, յայտ եղեւ թէ զառաջին կինն նա ետ թողուլ. կալցենզկինն եւ յուրկանոց տացեն եւ զտարի մի աղայցէգոդեացն. թէ ազատ է եւ յուրկանոց չերթայ, հարիւրդրամ տուգանս տայցէ գոդեացն:
«Մի անգամ եւ երկիցս զայսեդաք դատաստան. դարձեալ եւ այժմ, զի զանձնյընդդիմադրութենէ կանոնաց կարծեաց ազատիցեմ, եւզյաւելուած իւրաքանչիւր հրամանաց դիցեմ, ըստ որումեւ յայսմ կանոնի հանդերձ այլօքն:
Եւ զայրն ի տանէմերժել եւ այլ ի ներքս ածել հրամայէ, որ էառաւելութիւն սաստիե:
[ՂԴ]
ՂԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՆՈՋ ԱՄԼՈՅ:
94. Եթէ ոք կին արար եւ ամուլպատահեաց եւ այրն հանցէ վասն ամլութեան, որ ինչկնոջն կարասի բերեալ է ի տունն` թէ' աղախին, թէ'անասուն, եթէ' հանդերձ, եթէ' արծաթ, առնուլ իշխեսցէեւ գնալ:
Եւ թէ քան զամլութիւնն այլ ինչ արատ չգուցէի կինն, տուգան եւս տացէ կնոջն վասն անարգանացն - թէազատ է` հազար երկու հարիւր դրամ, եւ թէ շինական` վեցհարիւր դրամ:
Ապա եթէ մինչդեռ ի դատաստանին եւ իտուգանին իցեն եւ ամ մի ի վերայ ոչ իցէ անցեալ, եւ ոքի կանանց յանդգնեսցի եւ առնն կին լիցի, կալցենզկինն եւ յուրկանոց տացեն, քանզի յայտ եղեւ եթէհանելոյ կնոջն պատճ առ նա եղեւ:
Եւ տարի մի աղասցէգոդեացն եւ յաղախնութեան կացցէ, եւ յեկեղեցիհարիւր դրամ տուգանս կալցեն փոխանակ զի բունամուսնութիւնն վասն նորա խոտեցւու, ապա թէ ազատ էեւ ի գոդենոց չերթայ, հարիւր դրամ տացէ գոդեացն:
Ապաթէ առնն յառաջագոյն խորհուրդ եդեալ է թէ` զիմնթողում եւ զքեզ առնում, եւ կամ պոռնկութեամբխանձական լեալ իցէ, հարիւր դրամ տուգան տացէյեկեղեցին. եւ ապշխարութիւն առնն - երեք ամ ընդունկնդիրսն կացցէ եւ մի ամ ընդ ձեռամբ եւ մտցէյեկեղեցի:
Եւ որ զորդւոց մայր թողցէ առանցպոռնկութեան կամ այլ արատոյ, առն եւ կնոջն պատուհաստուգան եւ ապաշխարութիւն կանոնացդ կացցէ:
«Եւ որքան կար էր եւ ի դէպզդատաստան այսմ եդաք եւ մեք. եւ զորս ի կանոնսն -զայն եւս դրոշմեցաք, զի յիւրաքանչիւրոցն զարժաննդիւրին լիցի դատաւորաց տալ զվճ իռն ուղղապէս:
Եւ զիմեք չափաւորապէս զդատաստանն եդաք յիւրաքանչիւրսնեւ զապաշխարութիւնն ի կանոնսն թողաք. եւ զայս այժմզեկուցաք, զի գիտասցես թէ յամենայն դատաստանս, ուրապաշխարութեան պետք են` ի կանոնս ապաստան թողաքե:
[ՂԵ]
ՂԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿԱՆԱՆՑ ՈՐՔ ԶԱՐՍ ԻՒՐԵԱՆՑ ԹՈՂՈՒՆ:
95. Եթէ կին ոք յառնէ ելանէ, կալցեն եւ անդրէն յայր իւր տացեն, եւ մանաւանդ զորվարձանօք իցէ վարձեալ եւ ոչ բոզաբար, թէպէտեւ վաճառիցէ, թէպէտեւ յաղախնութեան կալցէ. թէ կամք իցեն`հոգեւոր եւ բարի խրատու եւ սիրով կալցի:
Ապա թէ այրնչարաբարոյ իցէ եւ կամ պոռնիկ, կամ հանգանակող եւարբեցող, եւ կամ այլ ինչ խեղական, գանիւ եւ խրատուկշտամբեսցեն զայրն եւ հնազանդեցուսցեն զերկոսեան. ապա թէ ազատ է, տուգանօք եւ խրատու զայրն ի կարգածցեն:
Ապա թէ դիւափոխի այրն, կինն պաշտեսցէ զնա:
«Եթէ որպիսի պատճ առաւ կինելցէ յառնէ եւ թէ չելցէ, եւ այդ նշանակեալ է եւ մերզիջմամբ յաղագս երկիւղի մեծագոյն վնասու. նաեւկանոնական հրամանաւ յօժարեցաք եւ այժմ զայս իսկզՍրբոց դնել զբան, զի զանզգամ խրատել հրամայէ զկինեւ զայր:
Եւ զի յայտ արասցուք թէ կամք մեր ո'չզհակառակն կամի կանոնաց - թէ կամք լիցի դատաւորացայլոց առնուլ ինչ ի մերոցն` առցէ, ապա թէ ոչ` կանոնքհաստատուն կացցէե:
[ՂԶ]
ՂԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌԵՒԱՆԿԱՑ
96. Որ առեւանգս առնեն, կալցեն զկինն եւ անդրէն ցհայր իւր եւ ցմայր իւրտացեն, եւ տուգան տացեն փոխանակ անարգանացն - թէազատ է հազար եւ երկերիւր դրամ, եւ թէ շինական է վեցհարիւր:
Եւ որք հրոս երթեալ իցեն եւ օգնականք սուտփեսային, առ այրն հարիւր դրամ տուգան տացեն. եւզհրոսին դրամն զկէսն յեկեղեցին տացեն եւ զկէսնկարօտելոց:
Ապա թէ սուտ փեսայն ընդ աղջկաննպոռնկեցաւ առանց պսակ դնելոյ, յեկեղեցի տուգանկալցին հարիւր դրամ, զի զպսակն օրհնութեանանարգեաց եւ երեք ամ յապաշխարութեան կացցէ:
Ապա թէերիցու ուրուք գաղտ պսակ իցէ եդեալ առանց հօր եւմօր աղջկանն, երէցն զքահանայութիւնն չիշխէ պաշտելեւ հարիւր դրամ տուգան կալցեն եւ կարօտելոցբաշխիցեն, եւ պսակն զոր եդ անվաւեր լիցի:
Ապա թէ յետայսր խռովութեան եւ տուգանաց, դարձեալ իհաւանութիւն գան կամօք աղջկանն եւ ծնողացն, եւյառաջ պոռնկեալ են, պսակ մի' օրհնեսցի, այլ իբրեւերկակին ուռ տեառնագրեալ դիցեն ի գլուխ. ապա թէկուսանք կացեալ են, ըստ օրինին օրհնեսցի:
Եթէ' ազատէ եւ եթէ' շինական` կանոն այդ կացցէ:
«Թէպէտ եւ այս եդեալ էդատաստան ըստ զանազանութեան, այլ աստ յոյժ լիովկարգեցաւ:
Վասն որոյ յօժարեցաք եւ զայս եւս գրել, զիանտարակոյս լիցի դատաւորաց այդոցիկ պատահումն եւզտուգանսն ըստ ժամանակի եւ ըստ կարգի համեմատելովարասցեն:
Եւ ուսցին այժմու եպիսկոպոսունք` զիտուգանք պոռնկի յաղքատս հրամայի. եւ այդոցիք եւայլոց զանազանութիւն է, զոր ինքեանց այժմու առնունդատաւորք, որք են եպիսկոպոսք, յորոց զարհուրիլ եւխորշիլ պարտ էր, զի յաղագս քաւելով զյանցանս լինիեւ մնան այժմ անքաւելիե:
[ՂԷ]
ՂԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՒԱԳ ԻՐԻՑԱՆՑ:
97. Քահանայք գահասիրութեամբմի' հակառակեսցին ընդ միմեանս, զի զոր շնորհնԱստուծոյ ընտրեաց նախ ի քահանայութիւն` նա' էնախագահ յեկեղեցւոջ:
«Եւ զայս ասէ` որք կամինզառաջին պատիւն. եւ ուղիղ դատաստանաւ է - որ առաջինօծաւ` առաջին լինել եթէ իցէ յառաջադէմ. ապա թէ չիցէ, զոր ընտրեն այլքն` կամօք եպիսկոպոսին առաջինկացուսցեն, որպէս զի բարեզարդութեամբ լցցէզեկեղեցին, մանաւանդ թէ հիւրասիրութեամբ վկայեալիցէե:
[ՂԸ]
ՂԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ԵՒ ՄՏԻՑ ԺՈՂՈՎՐԴԵԱՆՆ:
98. Եւ ժողովրդականք մի'հրապուրեսցին նոցանէ ի բաժանումն սրբոյ եկեղեցւոյ, զի պատճ առ խռովութեան բերէ. այլ զպտուղս եւ զմուտսժողովրդականքն միաբանութեամբ ի սուրբ եկեղեցինհատուսցեն ամենայն յօժարութեամբ անխափան, եւ մի'ըստ դասուց բաժին արասցեն եւ երդոց, որ եղեւ վնաս:
Եւ քահանայիցն առեալ ի սրբոյ եկեղցւոյն բաժանեսցենկարգաւորաբար որպէս եւ օրէն է:
Գլխաւոր քահանայիցն`երկու մասունք եւ կէս մասին, եւ այլ քահանայքն մէն -երկու մասունս, սարկաւագունքն մի մի մասն, դպիրքնկէս կէս մասն, այրի կանայքն թէ իցէն պարկեշտք` միմասն, առանց ամենայն հակառակութեան:
Ապա թէ իցէ ոքոր հակառակիցի եւ առնիցէ խռովութիւն, այնպիսինդադարեալ լիցի յիւր կարգէն, եւ ընկերքն իւր մի'իշխեսցեն ընդ այնպիսումն հաղորդել, եւ ո'չժողովրդականքն առ քահանայս ունել զնոսա:
[ՂԹ]
ՂԹ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍՊԱՍԱՒՈՐԵԼՈՅ:
99. Պաշտօն եւ պատարագիք եւսպասք սրբոյ եկեղեցւոյն ի գլխաւոր քահանային տաննեղիցին, որպէս եւ յառաջագոյն կարգեալ է:
Գլխաւորքահանայն զեկեղեցին մի' իշխեսցէ թողուլ եւ գործոյտանն պարապել, այլ մշտնջենաւոր ի սուրբ եկեղեցւոջնկացցէ, զի զպաշտօնն եւ զաղօթքն տուընջեան եւգիշերոյ ժամուցն եւ զտեսչութիւն ժողովրդոցն մի'խափանեսցէ. իսկ այլ ընկերքն զամառն փոխանակաւկացցեն ընդ նմա անպղերգաբար:
Ապա թէ իցէ ոք որսխալեսցէ ի պաշտամանէն պղերգութեամբ կամ երկրականհոգովք, ի մտիցն մի' իշխեսցէ մասն առնուլ:
Քահանայքնմիակամ լիցին յօրհնելն միաբանութեամբ զժողովուրդնեւ որոշել ի սրբոյ եկեղեցւոյ:
«Բարեկարգապէս եցոյցզդատաստան հասոյից զսպասաւորութիւն քահանայիցաստուածային եւ սուրբ կանոնս, եթէ ոք կամեսցի կալ ճշմարտութեամբ ի գործ քահանայութեան, ապա թէ ոչ -անպարտ լիցին դատաստանք եկեղեցւոյ եւզպարտաւորութիւնն առցեն հեղգացեալքնե:
[Ճ]
Ճ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՆԱՑ ԺՈՂՈՎՐԴԵԱՆ ԵՒ ԵԿԵՂԵՑԵԱՑ:
100. «Կա'մ եղեւ ինձ եւ յաղագսայսոցիկ սակաւ ինչ գրել, զի ոչ փոքր ինչհակառակութիւն ի մեր իսկ լինի յաշխարհս յաղագսայսոցիկ աշխարհական քահանայից եւ վանաց:
Սակայնընդ միտ ածի եւ յաղագս կանոնաց մեծին Սահակայ` թէորքան գեղեցիկ եւ ըստ կարգի բաժանէ զվանաց եւզեկեղեցւոյ որ յաշխարհի զհասս եւ զտօնս, եւ այժմշփօթեալ եւ ապականեալ է այն ամենայն:
Վասն այսորիկլռեցաք յայսոցիկ դատաստանաց, զի թէ ի սրբոյն ոչպատկառեն ի բանից, զիա՞րդ եւ ի մերոցս:
Եւ թէ վասնսորին դատաստանի կամի ոք զի ուղղիցէ, այնոքիւքարժան է վարիլ եւ ոչ այլազգ, զի թէ եւ' կայր կարծիս`այժմու գրեցելովքս դատել ո'չ էր ի դէպ մեզ յանդգնիլ, թող թէ բնաւին ոչ է կարծիս:
Ըստ այսմ կարծեմ եւյամենայն ի մեր աշխատութիւնս:
[ՃԱ]
ՃԱ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՅԻՇԱՏԱԿԻ ՆՆՋԵՑԵԼՈՑ:
101. Ի յիշատակս ննջեցելոցնյընտանեաց նոցա որ ինչ ըստ կարգի օրինացքրիստոնէութեան, զոր հրամանաւ սուրբ հարցն կատարենզմխիթարութիւն հոգւոց նոցա - կա'մ զքառասունս եւզագապս ի հանգիստ նոցա, կա'մ զտուրս, զոր ինչ եւհրամայիցէ վախճ անեալն հոգւոյ իւրոյ, մի' իշխեսցենյայլ եկեղեցիս կամ ի կրօնաւորս տալ, այլ անդէնգեղջն եկեղեցւոյն երիցուն լիցին, - եւ վանացայնպիսեաց հասք -, եւ իւրեանց տան երիցուն, ուրշնորհօք սուրբ աւազանին վերստին եղեւ ծնեալ եւպսակեալ եւ կենաց հացիւն կերակրեալ, ուստի եւյղարկեալ առ Աստուած երթայ:
Իսկ յորժամ հարկաւորնյիւրում յեկեղեցւոջն կատարեալ լինի եւ կամիցիաւելորդս ինչ առնել յայլ եկեղեցիս, կամ իկրօնաւորս, կամ յաղքատս ապա լիցի համարձակ առնելինչ:
«Յոյժ ուղիղ է այս դատաստան- յետ զհարկաւորն առնելոյ յիւրն եկեղեցւոջ, ապայայլս կամ ի կրօնաւորս տալ:
Կամ թէ պատահի յաղագսձեռնհասութեան եւ կամ յաղագս յուսոյ ի հեռաւորս եւզհարկաւորն տալ հաւանութեամբ իւր երիցուն եւհրամանաւ իւր վանացն առաջնորդի, զնոսա ըստ կարիշահելով, ներելի են ե'ւ այնոքիկ, յորժամ չիցէ յաղագսզիւրն արհամարհելոյ. ապա թէ ոչ կամեսցին նոքա`անդէն որքան կարեն արասցեն. եւ այդ անհակառակ էե:
[ՃԲ]
ՃԲ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱՆԱԴՐԵԼՈՑ:
102. Ժողովրդական ոք որյաղագս պէսպէս սխալանաց ինչ բանադրեալ լինինյեպիսկոպոսաց, թէ մեռեալ է` թո'ղ չթաղէ զնաքահանայն, եւ ո'չ երեխայ մկրտել:
Եւ թէ դէպ լիցիերեխայ հասանել այնպիսւոյն կամ մեռեալ, քահանայնմկրտեսցէ զերեխայն եւ զմեռեալն թաղեսցէ. եւ զայլկարգս բանին պնդութեամբ պահեսցէ անլոյծ:
«Զինքն իսկ զբանադրեալնհրամայէ չթաղել թէ մեռանի, եւ թէ երեխայ է չմկրտել. այլ զտան նորա մեռեալ թաղել եւ զերեխայ տան նորամկրտել:
Եւ երկուցն օրինադրէ եպիսկոպոսաց, զի մի'զբոլոր տունն ընդ բանիւ արասցեն, եւ կամ քահանայնանգիտաբար վասն միոյն բանադրանաց զայլսն զրկիցէ:
Նաեւ ո'չ քահանայի օրէն է յաղագս միոյն զամենեսեանոր ի տանն ընդ բանիւ առնել. եւ այլ քահանայ եթէպատահի այդպիսի թաղեսցէ եւ մկրտեսցէ, բայց զայլսահման պահեսցէ:
Եւ թէ առաւելութեամբ իցէբանադրանքն, աղաչանօք յայտ ածելի է, զի մի' այլքնընդ բանիւ կացցեն յաղագս միոյ մեղուցելոյե:
[ՃԳ]
ՃԳ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՓԱԿՈՂԱՑ ԶԴՐՈՒՆՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ:
109. Քորեպիսկոպոսունք մի'իշխեսցեն զդուռն եկեղեցւոյ փակել եւ խափանելզաստուածային աղօթիցն ժամ վասն օրընթրեաց կամ վասնմիոյ յանցանաց, բայց զպարտաւորս օրընթրեացն եւզմեղուցելոց անձինս բանադրեսցեն:
«Կարծիս տայ թէ յաղագսայլոյ յանցանաց հրամայէ փակել:
Յայտ է թէ ո'չ եւվասն միոյ յանցանաց փակել ի դէպ է զեկեղեցիս եւխափան եւս առնել սպասաւորութեանն, այլ սպասաւորացնսաստել յանցաւորաց թէ փակել տացեն զեկեղեցիս, բայցթէ պատահի հակառակ շինել եւ առանց հրամանի:
Զսոյնսաստ է դնէ եւ գեղջ աւագաց հանդերձ նզովիւքե:
[ՃԴ]
ՃԴ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԵՐԵԼՈՑ ԱՐԱՆՑ ԵՒ ԿԱՆԱՆՑ:
104. Յորժամ վասն մեղաց մերոցաշխարհս գերեցաւ բազում արք եւ կանայք ի գերութեանէին եւ նոցա ամուսինքն աստ առանց վարդապետացհրամանի կանայս առին եւ արանց եղեն:
Վասնայնպիսեացն սահմանեցաք այսպէս:
Զի թէ յառաջ քանզեօթն ամ է եւ ոք յանդգնեցաւ մինչ զուգակիցքն իգերութեան էին եւ այլ առին, այնպիսեացն իպոռնկութիւն համարեսցի եւ գան եւ պատուհասկրեսցեն, եւ յընչից եւ ի ստացուածոց առնուլ եւյաղքատս մատակարարել. եւ զատուսցեն ի միմեանց եւապաշխարեսցեն զեօթն ամ:
Եւ յետ եօթն ամին թէ դառնանամուսինքն ի գերութենէ, անդրէն դարձցին առիւրաքանչիւր ամուսինս. ապա թէ ոչ` յետ վերագրեալապաշխարութեանն կալցին զոր առինն:
Եւ նոքա որքդառնան յետ եօթն ամին, օրհնութեամբ այլ կանայսառցեն եւ այլ արանց լիցին, եւ կրկնոցիցապաշխարութիւնն ի վերայ եղիցի:
Իսկ որ համբերեացնցեօթն ամ, յետ եօթն ամի այլ առցէ առանց տուգանի եւպատուհասի եւ կրկնոցից ապաշխարութիւնն ի վերայեղիցի:
Նոյնպէս որ յետ եօթն ամին դառնան իգերութենէն` եթէ կամք իցեն` այլ կին առցեն եւ այլառնն լիցին եւ նոյնպէս եւ զկրկնոցացնապաշխարեսցեն:
«Զայս իսկ առեալ է վերջնոյկանոնի զհրաման, զոր եւ մեք չափաւորապէս ըստզանազանութեան եդաք եւ ի մերն, եւ զսոյն աստյաւելաք, զի աստ ամենակատար իսկ է այս դատաստան:
Եւթէ ինչ ի մերն հակառակ կարծիցի, այսոքիւք վարելովանբամբաս մեք մնասցուք զի խնդիր մեր է միայն ճշմարիտն լինել յեկեղեցի դատաստանե:
[ՃԵ]
ՃԵ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐԱՑ:
105. Եթէ այր ոք կամ կին իսրբոյ եկեղեցւոյ անորդի մեռցի, ի կենդանութեանիւրում իշխան լիցի ինքն ունել զամենայն ինչ եւանցեալ ըստ ինքն ի մերձաւորաց` մի' իշխիցէհեռացուցանել զհող եւ զջուր եւ զժողովուրդ:
Եւ իմերձաւորսն եթէ բազումք են եւ կամի զմի ոք որդիառնել, իշխան է առնել զնա հեշտ ոք կալցի. բայցհեռաւորի մի' տացէ:
Բայց զշարժուն ինչ եւ զհրիտակ, որում իշխան է, թէ օտարի տայ` իշխան է, որ ոք զնա հեշտպաշտէ. եւ թէ կամի վաճ առել եւ կամ հոգւոյ տալ, իշխանլիցի:
Իսկ եթէ ոք յորդեգրաց ի քահանայութիւնձեռնադրի կա'մ գեղջն վկայութեամբ, կա'մ յանձնէ, որում չէր անկ քահանայութիւն, զկէս շնորհին կալցիյաղագս ձեռնադրութեանն անհարկ եւ անպեկար, եւ զկէսշնորհին զհող եւ զջուր բաւանդակ սրբոյ եկեղեցւոյնյանկաւորսն թողցէ:
Եւ անցեալ ըստ քահանայն եւ ըստկին նորա` ամենայն շնորհն իսկ բաւանդակ յանկաւորսներթիցէ, զի չվայելէ զսրբոյ եկեղեցւոյնզժառանգութիւնն յանկաւորացն հեռացուցանել եւ տալհեռաւորաց եւ օտարաց:
Բայց եթէ անկաւորացնկամաւորութեամբ կամ հաճ ելով տալ, թողացուսցէվարդապետն. եւ զայն` մի' շինականի ումեք, այլ սրբոյեկեղեցւոյն յուխտէ, թէպէտեւ հեռաւոր իցէ` իշխանլիցի մերձաւորեցուցիչն մերձաւորեցուցանել:
Ապա թէգեղ դիպի որ իրիցուն ի ժառանգութիւն բարձեալ իցէ, ժառանգութիւն սրբոյ աթոռոյն է, զոր վարդապետն կամի`ժառանգեցուսցէ, իշխանութիւն է նմա:
Եւ այսսահմանադրութիւն Հերակլեայ եւ Խոսրովայ ժամանակօքեւ այսր լիցի:
Բայց յառաջ քան զնոցա ժամանակն որ ինչլեալ է մի' շարժեսցի, զի չգիտեմք ինչ հաստատութեամբ. որպէս կալեալ է կալցին:
Բայց նոցա ժամանակացն եոյայսմհետէ եւ յաւիտեան այս գիր հաստատուն կացցէ եւմի' ոք անցցէ ըստ այսմ սահմանաւ:
«Տեսցուք եւ զայս հոգեւորդատաստան, զի իշխան առնէ իւրոցն տալ ում եւ կամի, իսկ զեկեղեցւոյն չհեռացուցանել յանկաւորացն:
Եւ թէպատահի ի հեռաւոր անկաւորաց եւ կամ յօտարաց զորորդեգիր արար քահանայանալ, զկնի իւր ի մերձաւորյանկաւորսն ասէ թողուլ. զի թէ պատահի ի նոցանէքահանայանալ - կալցին ապա թէ ոչ` նոցին կամօք յօտարստալ իշխան լիցի առաջնորդն, սակայն ի տանէքահանայութեան իցէ զոր ժառանգ առնեն:
Յայսոսիկզայս յաւելուլ ի դէպ է, զի ոչ միայն յորժամժառանգաւորքն բարձեալ լինին յեկեղեցւոյն - սուրբաթոռոյն է, այլ թէ պատահին անկաւորքն անարժանլինել` թէ քահանայք իցեն եւ թէ' չիցեն` իշխան էզարժանաւորսն ի քահանայից կացուցանել. եւ այդ ըստ ճշմարտութեան էե:
[ՃԶ]
ՃԶ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՏԱՆՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ:
106. Ազատք յորժամ զիւրեանցզերդ եւ զմարդ բաժանեն, յոլովք չարակնութեամբառնեն եւ զմանկունս եկեղեցւոյ ըղձանան ծառայսառնել եւ ի ստրկութեան ունին, որ չվայելէքրիստոնէից:
Զի երիցս երանելոյն սրբոյն Գրիգորի եւերանելոյն Տրդատայ թագաւորի զսուրբ եկեղեցւոյնզժառանգութիւնն ընդ այլ ազատաց տունս կարգեալ է եւազատ էին սրբոյ եկեղեցւոյն հողովն եւ ջրովն:
Եւ իպարսից թագաւորութեան ժամանակս թէպէտեւ ի պեկարարկին, սակայն տունն ի դիւանի յայտնի է եւ չէխառնեալ ի շինականս, բայց միայն զհարկսն տայինյարքունիսն:
Արդ` եթէ ոք ագահութեամբ ակամբ հայիցիեւ զազատ մանկունս եկեղեցւոյ ի բաժին եւ ի վիճ ակ եւի ծառայութիւն արկանիցէ, այնպիսին մեր ժողովոյսօրհնութենէ հեռի եղիցին. եւ մի' եղիցի իշխանութիւնվարդապետին եւ քահանայից զայնպիսւոյն զպատարագսօրհնել:
Այլ եւ ոմանք զՈզիայի ախտն ախտանան եւ ըստիւրաքանչիւր կամաց եւ ըստ իւրաքանչիւր փրմիբաժանեն զշնորհս սրբոյ եկեղեցւոյն եւ որպէս կամինմատակարարեն, եւ վարդապետին հրամանի եւ իրաւանցունկն չդնեն. այնպիսիքն նոյնպէս ի մեր օրհնութենէհեռի եղիցին, որք յանդգնին զայնպիսի ինչ առնել:
«Լուիցեն ազատք որ ի Վիրս, զի զայսպիսի լուծին զուղիղ եւ զնախագոյն կանոնականհրամանե:
[ՃԷ]
ՃԷ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՆԱՑ:
107. Ոմանք տանուտեարք եւազատք ի վանաց վերայ իշխանութիւն առնեն եւ վանականզոր կամին հանեն եւ զոր կամին նստուցանեն վասնժլատութեան:
Այլ եւ ոմանք իսկ ի վանս նստին եւ ըստգրեցելումն, որպէս թէ չունիցին արդեօք տուն հացուտելոյ, որ զեկեղեցեաւն Աստուծոյ արհամարհենանպատկառելի անամօթութեամբ:
Այնպիսիքն եթէյուղղութիւն գան եւ յեպիսկոպոսն թողուն, որտեսչութիւն առնէ սրբոցն լուսոյ եւ պաշտաման եւդպրոցս կարգաւորելոյ, այնպիսեացն անցելոյ մեղացնթողութիւն շնորհեալ եղիցի եւ ի ժողովոյս օրհնեալեղիցին:
Եւ ժողովրդեամբ եւ պտղաբերութեամբ եւուխտադրութեամբ երթիցեն եւ աղօթիցեն ի վանօրայսնորպէս պարտ է յիւրեանց հարանցն վաստակս եւյաղօթանոցս. բայց ժլատանալ եւ հանել ինչ մի'իշխեսցեն:
Ապա թէ հակառակ ինչ կայցեն հրամանիհարանցն եւ մեր պատուիրանիդ, այնպիսիքն ի մերօրհնութենէ հեռի եղիցին եւ զհատուցումն ի սրբոցվկայիցն ընկալցին:
«Որպէս եւ գրեալ է թէ`արասցեն վրէժխնդրութիւն յազգս եւ յանդիմանութիւնի ժողովուրդսե:
[ՃԸ]
ՃԸ.
ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՔԱՆԻՈՆՈՒԹԵԱՆ ԱԶԳԱԿԱՆԱՑ:
108. Զի որպէս առ ամենայն մերաթոռակիցս հարկ եղեւ գրել ի նոյն ութուտասն ամիտէրութեանն Խոսրովայ որդւոյ Որմզդի, զնոյն եւ առ քոսրբութիւնդ հարկեցաք գրել - պինդ ունել զպատուէրՀոգւոյն Սրբոյ ի ձեռն օրինաց եւ մարգարէից, զորսառաքելական կանոնադրութեամբ հաստատեցին սուրբ եւուղղափառ վարդապետքն:
Բայց մանաւանդ առաւելագոյնզգուշանալ յանիծեալ յամուսնութենէ մերձաւորաց, որազգաւ մօտաւորութիւն է եւ կործանին յայնքան չարիս:
Քանզի ոչ միայն զխառնակութիւն ազգահամարութեաննգործեն այնպիսիքն, այլ եւ զագահութիւն, զոր արմատ էամենայն չարեաց ասաց առաքեալն, զհեթանոս օրէնսանաստուածս լինել, որպէս եւ նախամարգարէիւնծանօթացոյց ամենայն աստուածապաշտաց:
Եւ բիւր եւայլ չարիս, որպէս եւ իմաստնոց յայտնի է:
Զի թէաստուածային բերանն անիծանէ զմարդիկ որ փոխենզընկերի եդեալ սահմանս, իսկ զԱրարչին զբոլորեցունզսահմանադրութիւն եւ զպատուէր առ ոտն հարուն եւարհամարհողք լեալք, մեծի բարկութեան արժանի է, այլվասն նոցա եւ այլք:
Եւ յայտ անտի է` զի ի հնումն, զորսելից Աստուած, այսպէս ասաց թէ` ըստ կրօնից ազգացԵգիպտացւոց եւ Քանանացւոցն մի' երթայցէք, ես եմ ՏէրԱստուած ձեր:
Եւ ի կարգ արկեալ` զայսպիսի անկողինսկոչեաց խայտառականաց առականս, որով ամբարիշտքնվարէին:
Հրաժարեցոյց յառաջին ազգէն եւ ապայերկրորդէն, եւ հասեալ յայն` զոր մեք խորթս կոչեմք`եւ ասէ` մի' յայտներ զի համհօրեայ քոյր քո է:
Եւ ապայետ ոչ սակաւ բանից եւս զարմանալոյ արժանի իմննշանակէ. քանզի իբր ասաց թէ համհօրեայ քոյր քո է, դարձեալ երկրորդէ այսպէս թէ` զառականս կնոջ եւզդստեր նորա - որ լինի մին կին եւ միւսն խորթ, - միյայտնեսցես եւ զդուստր ուստեր նորա, - այսինքն է`զխորթին, - եւ կամ զդուստր դստեր նորա մի' առնուցուս, քանզի ամբարշտութիւն է:
Ապա վերագոյն քան զայսնշանակէ, որ նոյն մեզ երրորդ ազգ կարծի ըստ յառաջյայտնագոյնդ առնելոյ մեր, զառականս դստեր ուստերքոյ կամ դստեր դստեր քոյ մի յայտնեսցես:
Բայց մի' ոքկարծեսցէ զասացեալս ի վերայ ծնողին միայն, այլ եւորք ի նմանէն, քանզի այս կատարեալ յիմարութիւն է. քանզի ոչ ուրուք եղբայր առանց հօր եւ կամ քոյր, այլթէեւ հօրաքեռ որդի եւ կամ մօրաքեռ, քանզի եւազգակցութիւնն մի եւ նոյն է եւ որդւոց:
Զի որպէսառաջին եւ երիր եւ երկիր ազգ ասին, այսպէս եւեղբօրորդւոյն եւ կամ այլոց առ միմեանս առաջին ազգնեւ երկրորդն եւ երրորդն եւ քառորդ` ազգ ասին:
Եւ ոչայսչափ, բայց եւ այլ որոշումն արժանի զարմանալոյուսուցանէ աստուածազանն մեզ օրէնք` զառականս նուոյմի' յայտնեսցես եւ զդուստր դստեր կամ զդուստրուստեր նորա մի' առնուցուս:
Որ ցուցանէ զայս իբր թէմեռեալ որդւոյն, եւ նուոյն առն այլում եղեալ եւծնեալ ուստր եւ նորա կին առեալ այլ դուստր ծնանիցի, մի' առնուցուս զնա կնութեան, զի ամբարշտութիւն է:
Այսու զկատարեալն իսկ զսահման ցուցանէ եւ թէ ցո՞րսխորշելի է յամուսնութենէ:
Իսկ Սուրբ Հոգին Ովսեաւմարգարէիւ զամենայն անհնարին աւ զչարաչար մեղսփոքր համարեցաւ առ այսու յանցմամբ եւամբաստանութեամբ:
Լու'ր որ զասացեալս նշանակէ` եթէլոկ անուամբ գոյ զի'նչ հարազատութիւն ի միջի կայ, ասէ, դատաստան Տեառն է ընդ բնակիչս աշխարհի, զի ոչ ճշմարտութիւն եւ ողորմութիւն եւ գիտութիւնԱստուծոյ ի վերայ երկրի, այլ անէծք եւ ստութիւն եւգողութիւն եւ շնութիւն եւ սպանութիւն հեղեալ է իվերայ երկրի:
Իսկ աւելի ամբարշտութիւն եւ կսկծելիմեղք այն են, որ արիւն ընդ արիւնս խառնեն, որ էազգականաց ամուսնութիւն:
Եւ հատուցումն այնմ զայսպատմէ վասն այդր, ասէ, սուգ առցէ երկիր եւ նուազեսցիամենայն բնակչօքն իւրովք, այլ եւ գազանք անապատի եւսողունք եւ թռչունք երկնից պակասեսցին, զի ոչ ոք էրոր յանդիմանէր եւ դատէր:
Արդ` մինչ բաննյանդիմանութեան եւ դատելոյ զայնպիսիսն ձեզհաւատացաւ եւ անփոյթ առնես` ե'ւ զանձն դատապարտես, ե'ւ որոց իշխեսն. բայց եթէ արեան յարիւն ոչ տասխառնիլ որ մինչեւ անուն մերձաւորութեան սպառի, արդարութեամբ կատարեալ զարդարես զքո վիճ ակդ:
Իսկյանդգնելոցն եւ պատերազմասիրաց ընդ Հոգւոյ Սրբոյ`բան կանոնին զոր երանելի հարց ի Քրիստոս հաստատեալէ եւ մինչեւ ցայժմ իբրեւ զարեգակն անշիջանելի պահի, նոցա զայս աւանդեսցես - սկիզբն ի հինգերորդէնյառաջ. քանզի որ յանսանոցն բնութիւն սիրելի էրանկանել, այնց ողորմութիւն արարեալ զսահմաննմեղմացուցին, բայց լաւացն բնիկն է, որում տեղեակ էեւ քո սրբութիւնդ:
«Յամենայն գրեթէ ի կանոնսայսոցիկ եդաւ սահման, այլ լիովին աստ, զոր առեալեցոյց յօրինաց եւ ի մարգարէից:
Զո'ր եւ մեզ քննելի էզայսոսիկ թէ ո՞ր արդեօք յաւելուած ըստ նորոյն եղեւի ձեռն կանոնաց:
Քանզի օրէնքն հրաժարեցոյց զառ իհօրէ եւ զառ ի մօրէ քեռէ, որէ ըստ այսմ` թէ պատահիառնուլ կին եւ նորա իցէ դուստր, եւ եթէ զկնի առնլոյնծնանիցի, իսկ կանոնք ըստ այսմ` մի' տալ զխորթսմիմեանց եւ մի' զառ ի նոցանէ ծնունդս մինչեւ ի զարմներրորդ, ապա ծնեալ ի ծնողաց խորթուցն, մինչեւցորդիսն որ առանց խորթուցն, որ լինին հինգերորդազգ, ապա ամուսնասցին:
Զխորթս միմեանց -զխորթակիցսն ասէ մինչեւ ցերրորդն, յայտ է զիզչորրորդին հրամայէ. եւ ծնեալ ի ծնողաց խորթուցնմինչեւ ցորդիսն - երրորդին ասէ, որ խորթօքն լինիչորրորդ եւ ծնողօքն հինգերորդ:
Եւ զայս ասէր` թէպատահի մին ի խորթուցն եւ մին ի ծնողացն խորթուցն, եւ կամ ի խորթուցն ծնողաց չորրորդ եւ խորթնհինգերորդ, ապա ամուսնասցին:
Եւ զի օրէնքնզհօրաքոյր եւ զմօրաքոյր յիշէ, իսկ կանոնք զծնունդսոցա եւ զծնունդ զեղբօր մօր եւ զայլոց միապէսհրաժարեցուցանէ. զխորթոց եւ զթոռանց, որ յորդւոյ եւի դստերէ, եւ զեղբարց ծնունդս կանոնք եւ օրէնք միօրինակ հրաժարեցուցանեն նմանապէս եւ զծնունդս որ ինուէե: