Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Գիրք Դատաստանի, Բ խմբագրութիւն · 2/2

[ՃԹ]

ՃԹ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ԸՍՏ ՕՐԻՆԱՑ ԵՒ ԿԱՆՈՆԱՑ Ո՞ՐՊԷՍ ԶՈՒԳԻՆ ԵՒ ԹԷ ՈՉ, Ո՞ՐՈՑ ՆԵՐԵԼԻ Է ԵՒ ԶՈ՞ՐՍ ԲԱԺԱՆԵԼԻ:

109. «Գիտելի է զի կանոնքհրամայէ` մի' ոք իշխեսցէ խնամութիւն առնել մինչեւ իչորրորդ եւ ի հինգերորդ զարմ զնոյն իսկ զօրինացնասէ, զի զերրորդն զծնունդն, զոր հրամայէ չառնուլ, յայտ է զի չորրորդին հրամայէ առնուլ, եւ որ առնուլինի հինգերորդ: Եւ զայս յամենայն ընտանութիւնս էիմանալ, եւ այս է չորրորդն եւ հինգերորդն: Եւ թէօրէնք եւ կանոնք զխնամիո ոչ յիշեն - յաղագս զմիցուցանելոյ օրինակ նման այլոցն բաժանիլ ծննդօք. զիզայս ասէ օրէնքն` երկուս քորս ոչ առնուլ, եւ կանոնքզքոյր կնոջ յընտանութիւն առնն փոխել ասեն: Ուստիյայտ է` զի այսպէս ամենայն օրինակաւ խնամիքյընտանութիւն փոխին եւ ըստ այլոց մերձաւորաց`ծննդօք զատանին: Եւ արդ` ըստ օրինաց եւ կանոնացայսպէս զուգին, թէ' եղբարց ծնունդք իցեն եւ թէ'այլոց զի առաջին - ծնողքն ի թիւ ոչ անկանին, զի վասնայն իսկ զարմ ասէ չորրորդ եւ կամ հինգերորդ: Եւդարձեալ` զի մի' խոնարհագոյն քան զայս իցէ, զիչորրորդ ի միոյ կողմանէ ասէ լինել, եւ թէ ի միւսկողմանէ մի պատահի` անխտրելի է, եւ այս յայտյօրինացն է` զառականս մի' յայտնեսցէս. իւրն իսկ ասէ`զի երրորդին ոչ հրամայէ, եւ զչորրորդն առնու, եւառողն է հինգերորդ: Նոյն է ըստ կանոնացն: Եւ թէ հինգպատահի լինել, բարի է եւ զարմիցն հինգ լինել նոյն է. եւ թէ որքան մի կողմ իցէ եւ միւսն նոյն գտանի`առաւելութիւն է, ապա թէ ոչ գտանի լիցի որպէսցուցաւդ: Եւ թէ երեք ի մի կողմանէ իցէ եւ երեք ի մի`լինելի է: Եւ թէ երեք ի մի կողմանէ իցէ եւ երկու ի մի, եւ այս եւս լինելի է. զի որպէս հրամայեցաւ յօրինացնզչորրորդն առնուլ հինգերորդին, զի յորժամ առցէմնասցէ երրորդն: Նոյն է յորժամ երեք ի միոյ կողմանէիցէ եւ երկու ի միւս ի լինելն մնայ երեք, զի որպէս որիւրն առնու ըստ օրինացն եւ մնայ երեք: Նոյն լիցի եւորդւոց, զի մի է հեռաւորութեան օրինակն: Սոյնպէս թէերեք ի մի կողմանէ իցէ եւ երեք ի մի` ի լինելն մնայչորրորդ, եւ այդ ըստ հինգերորդ զարմիցն է, որպէս այնըստ չորրորդին: Այսպէս յամենայն խնամութիւնսնայնոքիկ լիցին, զի ի լինելն մնայ երեքն եւ կամչորսն, բայց հինգերորդն լիցի քահանայից եւչորրորդն աշխարհականաց ամենեցուն: Իսկ երեք ի միկողմանէ եւ մին ի միոյ ո'չ է լինելի, նոյնպէս երկու իմիոջէ եւ երկու ի միոջէ, զի ի լինելն մնան երկու եւոչ երեք: Արդ` այսոցիկ ո'չ է համարձակելի, ապա թէյանդգնին - քակեսցեն. ապա թէ ոչ կարասցեն, ապաշխարութեամբ ուղղեսցեն, իսկ եթէ անգիտանալովարասցեն կամ զընտանութիւնն եւ կամ զսաստպատուիրանին, այդոցիկ այլ ազգ լիցի ներելն: Ապա թէերկու ի մի կողմանէ իցէ եւ մի ի միոյ, բնաւին մի'տայցեն թոյլ. ապա թէ յամառեալ արասցեն, քակեսցեն. իսկ եթէ ոչ կարեն կա'մ յաղագս յանդգնութեան եւ կա'մզի իշխանք իցեն, ծանր ապաշխարութեամբ սահմանեսցեն. իսկ թէ անգիտանալով ըստ ասացելոցն իցէ, այլ ազգլիցի ներելն: Սակայն իշխանաց այլ օրինակ լիցիներման յամենայսն: Ապա թէ մին ի միոյ կողմանէ իցէ եւմին ի միոյ, բնաւին մի' լիցի ներել, թէ' գիտելով իցէեւ թէ' անգիտանալով, նզովիւք քակեսցեն. ապա թէ ոչկարեն, մի' լիցի հաղորդիլ ընդ նոսա, այլ լիցինհեռացեալք իբրեւ զպոռնիկս մինչ զղջացեալ քակեսցինեւ ապաշխարութեամբ ուղղեսցին. զի ի լինելն` ոչ մնայեւ ոչ մի, որպէս ի չորրորդին երկուս եւ յերրորդինմի: Եւ այդ է ըստ կանոնաց ներման, որ ասէ` քանզի որյանասնոցն բնութիւն սիրելի է անկանել, այնցողորմութիւն արարեալ զսահմանսն մեղմացուցին, բայցլաւացն բնիկն է. յայտ է զի զչորրորդէն եւզհինգերորդէն ասէ: Զայդ ըստ օրինաց եւ կանոնացդատեցաք թէ` ո՞րպէս զուգին եւ կամ ներեսցեն եւ կամբաժանեսցին: Եւ թէ ունէի յաղագս այդոցիկ այլ ինչըստ տեսութեան դնել մտաց` ոչ կամեցայ, զի մի' ընդդէմինչ կարծիցիմ կանոնաց, այլ որ ոչ թուին ի կանոնաց, իկենդանի առաք ձայնէ: Եւ եթէ վարժ ոք գրոցսովորութեան իցէ, տեսցէ զամենայնսդ հաստատապէսյօրինաց եւ ի կանոնաց, զի զբազումս ի գրոց տեսանեմքյարանց անտեղեակ այդմ լինելով, զի որքան ի միոջէիցէ կողմանէ չորրորդն կամ հինգերորդն զնոյն եւմիւսմէ պահանջեն ի կողմանէ, որ է դուն ուրեք գտանել. զի իւրն ասէ օրէնքն զառականս մի' յայտներ, եւզերրորդն թողլով ի միջոցին զչորրորդն` հրամայէառնուլ: Նոյն եւ ծննդոցն ըստ կանոնաց: Սակայնբազումք ի տգիտաց յառաջ բերեն զյովահննուՈսկեբերանին զասացեալն եթէ` օրէնքն ի մերձաւորացհրամայէ յազգականաց առնուլ կին` ոչ կամել յօտարսզսէրն տալ, իսկ աւետարանս առ հեռաւորս զսէրն լինել: Եւ արդ` եթէ այդքան է պատճ առն, ընդէ՞ր ճ շդիւ խնդրենընտանիքն: Գիտելի է զի սուրբն ասացուածովնզզօրութիւն օրինացն եւ աւետարանին ասէ, այլ ոչզպահպանութիւնն. զի ոչ ասաց թէ` վասն այսորիկ ոչ էխտրելի ազգայինն, այլ գիտէ զի օրէնք է եւ պահելի է, զի ըստ ժամանակաց զանազանեցան այդոցիկ օրէնք, զիըստ բնութեան ոչ է մեղք, այլ ըստ օրինաց դրութեանյայտնելոյ գիտութիւն: Յառաջ քան զօրէնս զքորս իսկառնուին, եւ օրէնքն հրաժարեցոյց: Օրէնքն զհօրքուերեւ զմօրքուեր եւ զեղբօրմօր դստերս ոչ հրաժարեցոյց, իսկ կանոնք զայսոսիկ եւ որ նման սոցին իբրեւզմերձաւորսն հրաժարեցոյց ասելով` մի' ոք արասցէխնամութիւն մինչ ի չորրորդ եւ ի հինգերորդ զարմն: Եւ զայս աննշան ասէ ոչ ըստ օրինացն թուելով` թէ որոցիցէ եւ որոց չիցէ, զի յայտ արասցէ ամենայնընտանութեանն ծննդօք բաժանիլ: Եւ զի հոգւոյն Սրբոյէ օրինադրութիւնս, զգուշութեամբ պահեսցուք, զի մի'դատապարտիմք: Եւ արդ` եթէ հաճ ոյ թուեսցին այսդատաստան յեկեղեցի, զի որքան կար էր ի գրոց ճշմարտելով եղաք, ըստ այնմ վարեսցին. ապա թէ անհաճոյ, մի' իբր յանդուգն ըստգտցէ, այլ իբր տգետելոյթողութիւն շնորհեսցէ մեզ. եւ ուղիղ դատաստանաւվարելով ըստ գրոց, որպէս տեսանէ կորովի մտօք զանձն, եւ զմեզ ազատէ ի մեծէ եւ յանաչառ դատաստանէ: Միայնմի' լիցի կաշառօք կուրացեալ, որպէս զբազումստեսանեմք, զի այնքան են վրէժխնդիրք այդորիկ օրինաց, որքան զձեռս լի' առնեն կաշառօք, զորոց զդատնհատուցանելոց ենե:

[ՃԺ]

ՃԺ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԽԱԲԵԲԱՅԻՑ:

110. «Եւ զի բազումք շրջինխաբէութեամբ յանուն սրբոց եւ եկեղեցեաց վանաց. եւայլօք բազմադիմի պատճ առօք, եւ բազումս պատրեն, մինչ զի ոչ է դիւրաւ ի վերայ կալ պատրուակեալչարեաց նոցա, քանզի հնարին ընծայական ունել թուղթս, եւ այլ եւս ձեռս ստանան կեղծաւորութեան: Արդ`յորժամ պատահի ի վերայ կալ նոցա եւ գտանելզխաբէութիւն նոցա, զժողովեալ ինչս առնուլ որյայլոյ եկեղեցւոյ անուն իցէ եւ թէ կարիս ինչ իցէանդ առաքել. եւ թէ այս չիցէ, յիւրաքանչիւր ի տեղիստալ: Եւ թէ չիցէ հնար այսմ լինել, իրաւունս կարծեմըստ պատճ առի ժողովելոյն այնպէս մատակարարելեպիսկոպոսաց եւ թէ այլ ոք իցէ: Եթէ պատճ առաւեկեղեցի շինելոյ իցէ եւ բաւական այսմ իցէ, այնպէսառնել. եթէ չիցէ, ի պետս բաւականին ածել եկեղեցւոյ: Եւ թէ պատճ առաւ գերութեան իցէ, յայնոսիկ վարիլ: Ըստայսմ օրինակի լիցի եւ յայլն ամենայնե:

[ՃԺԱ]

ՃԺԱ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ Ի ԾԱՌԷ ԱՆԿԵԼՈՑ ԵՒ ԿԱՄ ԿԱԽԵԼՈՑ, ԵՒ ՅԵԿԵՂԵՑԻ ԱՆԿԵԼՈՑ ԵՒ ԿԱՄ ՔԱՐԻՒ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՄԵՌԵԼՈՑ:

111. «Այլ որ յաղագս ի ծառէանկեալ մարդոյ մեռելոյ հարցեալ էիր եւ կամ թէխեղդելով կախեալ զծառէ. չկայ ինչ մեղանս անկոցն, զիանշունչ եւ անզգայք են, ոչինչ եղեն պատճ առք մահունոցա որ այնպէսն պատահեաց: Այլ թէ առնիցեն ըստօրինացն Մովսիսի, յորում հրամայեաց Աստուած վասնանասնոցն` եթէ եղեւ ի նոցանէ յանօթ պղծութեան ոգւոցեւ մարմնոց անասնագէտ մարդոց, զկաթն նորա մի'կերիցեն թէ յայն կենդանեաց իցեն, եւ զանասուննքարկոծ արասցեն եւ զմիս նորա շունք կերիցեն: Նոյնպէս թէ եղջերաւորք հարկանիցեն զմարդ եւմեռանիցէ, սպանցեն զանասունն եւ մի' կերիցեն ոչ զիմեղանք են, այլ զի անօթք եղեն մեղանաց պղծութեան եւսպանութեան: Ըստ այսմ օրինակի թէեւ առնիցեն զայս -հատանել զտունկն զայն, զի մի կերիցեն ի զտղոյ նորա. բայց եթէ յարմատոյ նորա այլ բուսանիցի եւ եկեսցէ իհաս, կերիցեն անխտիր եւ մի խոտեսցեն, որպէս եւծնեալքն յանասնոց աստի անխտիր են: Զայս հաստատապէսըստ օրինացն, նոյնպէս եւ եկեղեցի ընդունի: Այլ թէյեկեղեցւոյ անկեալ ի խոնարհ, եւ թէ քար զերծեալ եւանկանիցի ի վերայ մարդոյ եւ մեռանիցի, անվնաս էեկեղեցին, մատուսցի ի նմա պատարագ, որպէս եւ կամիՏէր: Այլ ի դէպ թուի աւուրս ինչ` որպէս մօր ի վերայծննդոց ունել սուգ. եւ զայդ որպէս կամին արասցենե:

[ՃԺԲ]

ՃԺԲ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԱՆԿԱՆՑ ՈՒՍՈՒՑՈՂԱՑ:

112. «Ո'չ է պարտ վարձուզմանկունս ուսուցանել ըստ կանոնի հրամանաց: Եթէորբք իցեն, զամենայն խնամ տանել նոցա ի դէպ է. ապա թէչիցեն, զկերակուր եւ զհանդերձ միայն իւրքնհոգասցեն: Եւ եթէ կարողք իցեն եւ ըստ իւրեանցյօժարութեան ընծայ ուսուցողացն տացեն, արժան էհոգեւոր սերմանողացն զմարմնաւորսն հնձել. իսկ թէաղքատք, ո'չ պահանջել: Այլ եթէ ոք հակառակիցի եւբռնաբարէ, դատաստանաւ է - զոր ինչ ի մանուկն ծախեալիցէ զայն միայն հատուցանել, այլ ո'չ զհոգեւորշնորհին: Այդոցիկ զհետ երթալ դատաւորաց արժան էհոգեւորապէսե:

[ՃԺԳ]

ՃԺԳ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿԱՐԳԱՑ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ԵՒ ՏԱՆ ԹԱԳԱՒՈՐԻ:

113. Զի՞նչ գործ մարդոյ - զաստուածապաշտութիւն ծանեաք: Ապա արժան է մարդոյս քննել զպաշտօնակցաց իւրոց, որով մարթագոյն զինքն ջանայցէ առնել մաքուրս եւ զուարթունս` առ նոսա հայելով. եւ զկնի այսորիկ հասու լինել կարգաց եկեղեցւոյ եւ թագաւորաց, զոր պաշտեմք:

Արդ` ահա' որպէս ամենեցունյայտնի է, երկու արարածք եղեն խորհրդականք եւբանաւորք - հրեշտակք եւ մարդիկ, մին ի պարզ եւյանխառն բնութենէ, իսկ միւսն բազմաց գոյացեալ: ԵւՄովսէս իսկզբանն ոչ գրեաց յաղագս հրեշտակաց, եւվասն մարդոյն պատմեաց ասելով եթէ` ստեղծ Աստուածզմարդն հող յերկրէ եւ փչեաց յերեսս նորա շունչկենդանի եւ եղեւ մարդն հոգի կենդանի: Այլ ապուշքն, այսինքն` տգէտք կարծեն զԱստուած բերանով եւ այլովքգործիւք վարիլ, եւ զանբաւանդակելին ի զգայութիւնբովանդակեն. այլ իմանալի է զփչելն` կենդանացոյց կամհոգիացոյց: Նոյնպէս գիտեա' եւ զհողն յերկրէ` ո'չմեկին իմանալ հող, այլ բաւանդակ զչորեսինբնութիւնսն ունելով - զցամաքն եւ զխոնաւն, զջերմնեւ զցուրտն եւ զհողմն: Որպէս բժշկացն մանկունքնբաժանեն զհողոյն զցամաքութիւնն յոսկերս, եւզմարմինն ի խոնաւութիւն ջուրցն եւ զջրոյն` յարեաներական, զցրտութիւն հողմոյն ի շնչերակսն, զջերմութիւն հրոյն խառնեն ընդ ամենայն: Այլ եւարականս եւ իգականս բաժանեն, եւ զմիսն եւ զմորթնիգական ասեն: Եւ զայս ամենայն Մովսէս ոչ ասաց, եւ ոչզբնութիւն հրեշտակաց, սակայն լինելութիւն է նոցա: Իսկ արդ` անե՞ղք իցեն կամ ինքնե՞ղք, կամ նա՞խ քանզսկսանիլն արարածոց, վասն որոյ ոչ ասաց Մովսէս թէ`արար Աստուած զհրեշտակս, այլ թէ` հրամայեացսրովբէիցն բոցեղէն սրով պահել զճ անապարհս ծառոյնկենաց: Թէ այդ այդպէս է, ապա անեղք պարտիմք իմանալեւ զջուրն, քանզի ասաց թէ` ի սկզբանէ արար Աստուածզերկին եւ զերկիր. եւ ոչ ասաց թէ` եւ զջուրս, այլ թէ`երկիր էր աներեւոյթ եւ անզարդ եւ հոգի Աստուծոյշրջէր ի վերայ ջուրց: Այլ իմանալի է մեզ ասել թէ`մինչ արար Աստուած զերկին եւ զերկիր, ընդ նմին արարեւ զամենայն զօրութիւնս երկնից, եւ զջուրս եւ զքարսեւ զամենայն որ ինչ յերկրի. զի երկիրս հող միայն ասիըստ Եբրայեցւոց բարբառոյն: Ապա ուրեմն եւ ջուրք ընդերկիր արարան, որպէս եւ Դաւիթ ասէ` Նորա է ծով եւ Նաարար զնա: Եւ ընդ երկնի հրեշտակքն արարան, ասելով`Ո՞ արար զհրեշտակս իւր հոգիս եւ զպաշտօնեայս իւր իբոց հրոյ: Հրեշտակս եւ պաշտօնեայս լսելով` դասս ոչյայտնեն, այլ սեռական անուանեն զանունն: ԲայցՄովսէս այսպէս ծածկաբար ո'չ միայն զդասս ոչյայտնեաց, այլ եւ ո'չ իսկ յիշեաց զհրեշտակսն իսկզբանն. այլ յետոյ ասաց առ Աբրահամու եթէ` եգիտհրեշտակն զԱգար յանապատին. եւ դարձեալ ասէ եթէ`եկին հրեշտակքն ի Սոդոմ: Եւ ոչ կերպարանս ինչ ասաց, այլ իբրեւ զարս երեւեալ. ո'չ միայն զսոցա, այլ եւ ոչզքերովբէիցն եւ ոչ զսէրովբէիցն ինչ ասաց զկերպանս: Իսկ Յակովբ ի տեսլեանն ասէ զկերպս հրեշտակացն, որպէս Ակիւղաս ցուցանէ ասելովն - տեսանէր սանդուղսհաստատեալ յերկրի որոյ գլուխն հասանէր յերկինս, եւբազմութիւն մարդկան թեւաւորաց որ ելանէին եւիջանէին: Թուի ինձ` եօթանասնիցն կարճ ելով վասնբանին, զանուանս հրեշտակաց բաւական համարելով`զկերպսն ոչ յիշեն: Սոյն կերպիւ լսեմք եւզքերովբէիցն զոր ոսկի արար Սողոմոն եւ եդ ի տաճարին, զոր արարեալ էր Մովսէսի ի խորանին երկթեւեանսեւ թեւ ի թեւ կցող, որք հովանի ունէին ի վերայքաւութեանն: Դարձեալ եւ մեքենովթսն լսեմք քերովբ. եւ առիւծունս, եւ եզինս, եւ ուսք մարդոյ եւ ձեռս, անիւս որպէս կառաց. եւ ոչ ասեն ստուգիւ կամ կարենհասու լինել դասուցն եւ ոչ կերպիցն, այլ միայննմանեցուցանեն որպէս զթիթեղունս թռուցեալսլուսերամս: Իսկ Միքիաս զզօրս երկնից ասէզօրացուցանել շուրջ կացեալ զաթոռովն Աստուծոյ, եւո'չ զթիւ դասուցն եւ ո'չ զանուանսն կոչէ: Բայց Եսայիասէ զանուանս սերովբէիցն եւ վեցթեւեան կերպիւ եւզփառաբանութիւնն յայտնէ: Իսկ Եզեկիէլ այլ դասսյայտնէ եւ յաւելու չորեքկերպեանս եւ չորեքթեւեանս, եւ այս նման է մենքենովթեայ տաճ արին: Բայց փոխանակնորա արմաւենւոյն սորա արծուին է. թէպէտեւ իխորհուրդ առ ի միտս զնոյն բերէ, սակայն կերպիւնորոշի: Տեսանէ Եզեկիէլ եւ անիւս, այսինքն` սայլսայլակերպս, եւ ո'չ որպէս մեքենովթեայ նման, այլ անիւի մէջ անուաց, նորոգ եւ հրաշալի: Այս այլ դասս թուիինձ, քանզի անձնական ասէ զանիւս, զի ոգի կենդանիգոյր ի նոսա: Եւ ասէ այլ դասս, որ բազմաչեայքն են. ասէ եւ հուր ահագին խառնեալ եւ բորբոքեալ. զայսառանձնական ակնարկէ: Թէպէտեւ զայս ամենայն ասացինմարգարէքն, սակայն ծածկաբար եւ ոչ յայտնապէսզիւրաքանչիւր դասս: Նաեւ ոչ Տէրն յաւետարանի անդայլ ինչ յայտնեաց, բայց միայն բազմութիւնսհրեշտակաց գնդացն: Բայց սուրբ առաքեալն Յուդայպարզ եւ յայտնի ցուցանէ մեզ եօթն դասք եւ զանուանսիւրաքանչիւրոցն ասէ` Հրեշտակք եւ Հրեշտակապետք, Իշխանութիւնք, Զօրութիւնք, Աթոռք, Պետութիւնք, Տէրութիւնք, Սերովբէք եւ Քերովբէք: Իսկ սուրբնԴիոնէսիոս, պարծանքն Աթենացւոց, Արիսպագացի, առաքելոյն աշակերտ եւ հետեւող, ինն դաս ասաց, զորառաքեալն երկու ի մի երես ասաց` ի զատ ասաց -զհրեշտակապետսն ի Հրեշտակաց եւ զՔերովբէսն իՍերովբէիցն: Եւ թուեաց զնոսա ինն դասսստուգութեամբ այսպիսի կարգաւորութեամբ, յորմէ եւմեք ուսեալ պատմեմք քում հարցասիրութեանդ, որ է -

Ներքին դասք Հրեշտակացն, որք են պատգամաւորք եւ հրամանատարք. եւ փառաբանութիւն է նոցա, զոր հովիւքն - լուան` փառք ի բարձունս Աստուծոյ:

Երկրորդ դաս` Հրեշտակապետացն է, եւ փառաբանութիւն է նոցա` Տէ'ր, ողորմեա' քո արարածոցս, զոր Զաքարիասն լուաւ թէ` մինչեւ ցե՞րբ ոչ ողորմիս Երուսաղէմի եւ քաղաքացն Յուդայ:

Երրորդ դաս` իշխանութեանց է, որք են իշխանութեանցն Աստուծոյ փառաբանիչք, ասելով` տուաւ քեզ հեթանոսք ի ժառանգութիւն եւ իշխանութիւն քեզ յամենայն ծագս երկրի:

Չորրորդ դաս` Զօրութեանցն է, որք զօրութեանցն Աստուծոյ են փառաբանիչք, ասելով` Տէր հզօր ի պատերազմի:

Հինգերորդ դաս` Աթոռոցն է, որք են փառաբանիչք աթոռոյն Աստուծոյ, ասելով - աթոռ քո, Աստուած, յաւիտեանս յաւիտենից:

Վեցերորդ դաս` Պետութեանցն է, որք են փառաբանիչք քահանայութեանն Աստուծոյ, ասելով` դու ես քահանայ յաւիտեան:

Եօթներորդ դաս` Տէրութեանցն է, որք են փառաբանիչք տէրութեանն Աստուծոյ, ասելով` արքայութիւն քո արքայութիւն յաւիտենից:

Ութերորոդ դաս` Սերովբէիցնէ, որք լսին` բերանք հրեղէնք, որք երեքսրբենին ենփառաբանիչք, զոր լուաւն Եսայիաս - սու'րբ, սու'րբ, սու'րբ Տէր:

Իններորդ դաս` Քերովբէիցն է, որք լսին վերինք կամ հանճ ար մեծութեան, որք գովողքեն մեծութեանցն Աստուծոյ ասելով` Տէ'ր զօրութեանց, լի' են երկինք եւ երկիր փառօք քո:

Այս են ինն դասք երկնայինքեւ ա'յս է գործ նոցա. աւելի քան զայս մի' ինչիմասցուք, որպէս եղկելին Որոգինէս, որ աւելի քանզգրեալսն իմանալով` կործանեցաւ անկանգնելի, զերկնային դասն զանազանելով. հրաշալիսն իմնբարբառելով` զապիրատութիւն ի բարձունս խորհեցաւայսպիսի ասելով բան թէ` մարդիկ ոչ տեսանենզհրեշտակս եւ ոչ հրեշտակապետք զհոգիս մարդկան, եւՀոգին Սուրբ ոչ տեսանէ զՈրդին եւ Որդին ոչ տեսանէզՀայր: Բայց մեզ քա'ւ եւ մի' լիցի այսպիսի բարբառելհայհոյութիւն, այլ` ասել զերկնային դասնփառաբանիչս աստուածութեանն:

Եւ կարգաւ կայանին բաժանենզլուսաւորութիւնն, եւ ապա չափով լուսաւորութեաննզդասն առեալ, որպէս անձն է Հօր, նոյնպէս եւ անձնՈրդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ: Եւ արդ` որ ինչ երկնայինդասուցն է` բաւական լիցի այդչափ:

Իսկ եկեղեցի որպէս հարսն միգեղեցիկ որ պահի ի համար մեծի փեսայի որդւոյթագաւորին եւ զիւր սենեակն յօրինէկարգաւորութեամբ, որպէս զի նմանագոյն ինչարքունական կարգաց յարդարիցէ զպատիւ թագաւորին: Նոյնպէս եւ եկեղեցին երկնային դասուցնընտանութիւն զիւրն կարգեաց զնմանութիւնն եւզդասսն ինն թուով. քանզի ի խորանին ինն դասստեսանեմք զՂեւտացւոցն եւ զպաշտօնէիցն, քանզի ոչամենեքեան միում արժանաւորեցան կայանիւ, այլ ըստչափոյ արժանաւորութեանն առին զսպասաւորութիւն:

Առաջին դասն` Մովսէս եւ Ահարօն եւ որդիք նորա:

Երկրորդ` գունդն Ամրամայ:

Երրորդ` գունդն Սահառայ:

Չորրորդ` գունդն Քերովնի:

Հինգերորդ` գունդն Եզեկիէլի:

Վեցերորդ` դասն Ռովբէնի:

Եօթներորդ` գունդն Տեստէի:

Ութերորդ` գունդն Մոողի:

Իններորդ` գունդն Մոոսէի:

Ապա թէ ասիցէ ոք թէ` Մովսէս եւ Ահարովն ի նոյն գնդէ իցեն, գիտասցէ զի զատոյց զնոսա Աստուած. քանզի նոքա էին քահանայք մատուցանել զպատարագս եւ արկանել խունկսքաւութեան եւ իջուցանել զխորանն եւ ծածկել զնա նուարտանաւն, այսինքն` սեկէ ծածկոցաւ: Ապա այլսպասաւորքն մատչէին եւ բառնային ըստ արժանաւորութեան` ոմանք զտախտակսն եւ զքաւութիւնն, եւ ոմանք զցիցս խորանին եւ զապաւանդակսն եւ զկրսերագոյն կահ սպասուն սրբութեան: Եւ բանակել ոչ ընդ այլ դասս հրամայեցաւ Մովսէսի, այ յարեւելից կողմանէ խորանին: Արդ` ահա' յայտնապէս ցուցաք թէ ըստ երկնային դասուցն ինն երեւէին եւ ի հնումն զՂետացիսն:

Պարգեւս, առաքեալ, ՍրբոյՀոգւոյն համարի` բան իմաստութեան, բան գիտութեան, Հաւատս, շնորհս բժշկութեան, Աջողութիւնզօրութեանց, մարգարէութիւն, ընտրութիւն հոգւոյ, Ազգս լեզուաց, թարգմանութիւնք լեզուաց: Դարձեալյայտնապէս ցուցանէ մեզ առաքեալն ինն դաս եկեղեցւոյասելով այսպէս` զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ այս են:

Նախ` զԱռաքեալսն.

Երկրորդ զՄարգարէսն.

Երրորդ` զՎարդապետս.

Չորրորդ` զԶօրութիւնս.

Հինգերորդ` զՇնորհս բժշկութեան,

Վեցերորդ`Օգնութիւնս,

Եօթներորդ` Վարիչս,

Ութերորդ` Ազգս լեզուաց,

Իններորդ` Թարգմանութիւնս լեզուաց:

Այսոքիկ այսպէս:

Առաջին դասք եկեղեցւոյ -Պատրիարգք, որք թարգմանին հայրապետք որք ունինզաթոռ չորից աւետարանչացն: Եւ արդ` տե'ս զզօրութիւնխորհրդոյն. փոխանակ չորեքկերպեան կենդեանացն եդանսուրբ աւետարանիչքն, որ նշանակէ - դէմք մարդոյնզՄատթէոս, քանզի որպէս զմարդ ծնեալ ասէ զՔրիստոս իԲեդղեէմ: Իսկ Մարկոս` դէմք առիւծու նշանակի, քանզինա ասէ` ել Քրիստոս իբրեւ զառիւծ ի Յորդանանէ իԴաթան: Ե'ւ սատանայ առիւծ ասի վասն շաղզակերութեանեւ գազանաբար կապտելոյն եւ գիշելոյն զկենդանիսն. այլ Փրկիչն մեր կոչեցաւ առիւծ վասն զօրութեանն եւ իվերայ կենդանեացն թագաւորելով. զնոյն եւ Մարկոսասէ` ել Քրիստոս իբրեւ զառիւծ ի Յորդանանէ, այսինքնթագաւորել: Իսկ դէմք եզինն նշանակէ զՂուկաս, վասնզի նա ասէ` փոխանակ աշխարհի զենեալ: Իսկ դէմքարծուոյն նշանակէ զՅովաննէս, որպէս ասէ` զվերստինքարոզութիւնն, եւ ո'չ ի յերկրէ եւ ո'չ իմարմնաւորութիւնն սկսանի որպէս եւ այլքն, այլ նմանարագաթեւ արծուոյ սրաթռիչ լեալ սկիզբն արարեալ ասէի սկզբանէ էր Բանն եւ Բանն էր առ Աստուած եւ Աստուածէր Բանն, որով ամենայն եղեւ: Յիրաւի անուանէ զնաարծուի բարձրաթռիչ եւ թռչուն երկնից:

Արդ` ահա' ցուցաք փոխանակերկնից` զեկեղեցի, փոխանակ չորեքկերպեանկենդանեացն` զչորս աւետարանիչսն, եւ նոցա փոխանակ`զհայրապետացն դասս եւ զնոցին աթոռս: Աւագ եւ մեծաթոռ Անտիոքայն` զՄատթէոսին, Աղէքսանդրուն`զՄարկոսին, Հռոմայն` զՂուկասուն, Եփեսոսին`զՅովհաննուն: Այս կարգաւորութեամբ վարեցաւեկեղեցի մինչեւ յաւուրս Յուստիանոսի թագաւորի ըստչորեքկերպեան կենդանեացն, չորեքկուսի եդեմականբղխմանն, ըստ չորեքեզերեան տիեզերեաց, ըստ չորիցաւետարանչացն, բաժանեցաւ աշխարհս յիշխանութիւնչորից աւետարանչացն: Իսկ Յուստիանոս իբրեւթագաւորեաց` կա'մ եղեւ փոխել զաթոռ սրբոյնՅովհաննու յԵփեսոսէ ի Կոստանդինուպօլիս եւհաւանեցուցեալ զժողովն, եւ զսրբոյն ՄատթէոսիյԵրուսաղէմ. զի մինչեւ ի նորա ժամանակնինքնագլուխք էին եպիսկոպոսք` ո'չ ինքեանք ընդ այլօքեւ ո'չ այլք ընդ նոքօք, Կոստանդինուպօլիս - վասնթագաւորելոյ քաղաքին եւ Երուսաղէմ - վասն զի քաղաքէ երկնաւոր թագաւորին. բայց ի ժողովսն հրամայեցինսուրբ Հարքն Երուսաղէմի եպիսկոպոսին գեր ի վերոյնստել:

Արդ` ահա' ասացաք զեկեղեցւոյառաջին դասն - զհայրապետսն, որք ունին զառաքելականզգեստս եւ զեմափորտն հինգ կրկին. եւ գործէհայրապետին ձեռնադրել զարհիեպիսկոպոս, որք են ընդվիճ ակաւ ի չորս բաժնի տիեզերաց. նա տայ հրաման վասնժողով առնելոյ:

Երկրորդ դասք եկեղեցւոյ`արքեպիսկոպոսք. կարգէ նոցա աքականու պճ ղնաւոր(սպիտակ հանդերձ մինչեւ ծածկէ զոտն) եւ շուրջառ եւեմիփորոն չորեքկրկին. գործ է նոցա ձեռնադրելմետրապօլիտս, այսինքն` մայրաքաղաքաց եպիսկոպոս եւօրհնել զձէթ կնքոյն. եւ ունին իշխանութիւնձեռնադրել պատրիարգս:

Երրորդ դասք եկեղեցւոյ`մետրապօլիտք, որ կոչին մայրաքաղաքացի եպիսկոպոսք. որք ունին զնոյն հանդերձ սպիտակս մինչեւ ցպճղունսն եւ շուրջառ եւ եմիփորոն երեք կրկին. գործ էնոցա ձեռնադրել եպիսկոպոս ի վերայ բերդից եւ գեղիցեւ օրհնել զձեթ կնքոյ վասն յաւելուածին արկանելոցյառաքելական ձիթոյն, զոր պահէ եկեղեցիյաւելուածով. եւ երեք մետրապօլիտք ունինիշխանութիւն ձեռնադրել իւրեանց արքեպիսկոպոս:

Չորրորդ դասք եկեղեցւոյ`եպիսկոպոսք են, որք ունին զնոյն կարգ, գործ է նոցաձեռնադրել զամենայն վիճ ակաւորս, եւ երեքեպիսկոպսքն ունին իշխանութիւն ձեռնադրել իւրեանցմետրապօլիտ. եւ գործ է նոցա սեղան օրհնել եւ աւազանեւ իւղ օծութեան:

Հինգերորդ դասք եկեղեցւոյ`եռիսուն պապասք, որք են` քահանայք եւ երիցունք, քահանայք ի քաղաքս լինին եւ երիցունք ի գիւղս եւյագարակս, եւ երկոքեան մի են, բայց յաղագս պատուոյնե'ւ անուանքն զանազանին: Բայց կարգէ նոցա` նոցայնբայց յեմիփորտէ, զի սոքա ուրար միայն արկանեն իվերայ երկոցունց ուսոցն, նոքա եւ թիկնոցով իշխենկալ ի վերայ բեմին: Եւ գործ է նոցա պատարագմատուցանել եւ մկրտել եւ պսակել, եւ ուր եպիսկոպոսչլինի օրհնել զխաչն եւ զմատաղն. եւ թէ հրաման առեալիցէ յեպիսկոպոսէն - եւ զիւղն օծութեան իշխանութիւնունի օրհնել եւ ձեռնադրել զդպիրն եւ զգրակարդացնեւ զկրօնաւորսն:

Վեցերորդ դասք եկեղեցւոյ -սարկաւագունքն են. եւ կարգ է նոցա նոյն, բայց հոլանիկայցեն, այսինքն գլխի բաց եւ գօտելոյծ, եւ զահեակուսովն արկեալ զուրարն. գործ է նոցա աւետարանկարդալ եւ քարոզել, եւ զսկիքն եւ զքշոցն բերել իսենեկէն ի սեղանն եւ ի սեղանոյն արտաքս զբաշխումն, եւ խունկ ծխել եւ առնել որ ինչ միանգամսպասաւորութիւն է. եւ նստել ո'չ ամենեւին, բայց յետարձակման ժամուն, երբ հրամայէ քահանայն: Են եւ իկանանց սարկաւագուհիք ձեռնադրեալս վասն քարոզելոյկանանց եւ կարդալ աւետարան, զի մի' մտցէ անդ այր եւմի' նա արտաքս քան զվանս կանանց ելանիցէ. բայցյորժամ քահանայքն մկրտութիւն առնեն կատարեալկանանց, գան սարկաւագուհիքն յաւազանն եւ ջրովլուասցեն զկանայսն, եւ քահանայն օծանէ ի ներքոյվարագուրին: Կարգ է սարկաւագուհեացն ամենայն ինչհաւատաւորաց, բայց ի վարս պինդն. խաչ ունի նա իվերայ ճ ակատին եւ կիսաթիկնոց յաջմէ կողմանէուսոցն: Եւ մի' նորա ինչ կամ անկարգ համարեսջիքզայս, ո'վ սուրբ եղբարք, այլ ի սրբոյ առաքելոյնաւանդութենէ ուսանիմք. քանզի ասէ թէ յանձն առնեմձեզ զՓիբէ զքոյր մեր, որ է սպասաւոր եկեղեցւոյն:

Եօթներորդ դասք եկեղեցւոյ -եպիսկոպոսք են, որք կոչին քորիսկոպոսք(քորեպիսկոպոսք) այժմ, գլխաւորք սարկաւագաց. եւկարգ է նոցա նոյն եւ ուրար զերկոսին ուսովքն եւ կալգօտելոյծ ե գլխի բաց, եւ իշխանութեամբ եպիսկոպոսինօրհնեն եկեղեցի եւ հրաման ունել ի վերայ քահանայիցեւ եկեղեցականաց:

Ութերորդ դասք - գլխաւորքեպիսկոպոսաց` կաթողիկոսք, որք ունինզպատուականագոյն աթոռ նմանեալ սերովբէից. կարգ էնոցա նոյնպէս հոլանի, այսինքն` գլխիբաց եւգօտելոյծ, եւ ուրար զերկոսին ուսովքն. բայց գործ էնոցա ձեռնադրել զեպիսկոպոսունս եւ ինքնակամօրհնել զիւղն օծութեան:

Իններորդ դաս վերագոյն քանզամենեսեան` պապիոս, որ այժմ կոչեն ֆրանկք պապ, նմանեալ քերովբէից. կարգ է հոլանի, այսինքն`գլխիբաց, եւ գօտելոյծ: Եւ գործ է նորա կարգել զդասսթագաւորաց. զի թէ մարդ պատկեր է Աստուծոյ եւ որք իՔրիստոս մկրտին զՔրիստոս զգեցեալ են, որչափ եւսառաւել թագաւորք հաւատացեալք, որք ի վերայ գլխոյնբերեն զնշան տերունւոյն: Պարտ է նոցա նմանելՔրիստոսի, ոչ միայն խոնարհամտել եւ զչարչարանսնՔրիստոսի ի մարմնի իւրում կրել, այլ եւ փառացննմանել, որ ցուցանէ զքաղցրութիւն Տեառն եւ Փրկչինմերոյ, զի եւ հեթանոսաց թագաւորաց լուեալյօժարեսցին գալ յերկրպագութիւն Տեառն Աստուծոյմերոյ:

Եւ այս են նմանութիւն երկնաւոր դասուցն.

Հրեշտակքն` առաքելական զգեստիւ յաղօթս:

Հրեշտակապետքն` քղանցաւ:

Իշխանութիւնքն` գնդաւ առաքելական զգեստիւ:

Զօրութիւնք` առաքելական զգեստիւ:

Աթոռքն` հիւպատիկք:

Պետութիւնքն` աւետարանական զգեստիւ:

Տէրութիւնքն` պսակաւ առաքելական զգեստիւ:

Սերովբէքն` վեցթեւեանքն:

Քերովբէքն` ութթեւեանք եւ բազմաչեայք:

Զայս ամենայն զմտա ածելով սրբոյն Կոստանդիանոսի թագաւորին` որ ըստդիւթիւթեան կարգ էին հեթանոսաց զայն եղծեալ խանգարեաց եւ այսպէս զերկնից եւ զեկեղեցւոյյարմարեաց զկարգս դասուցն ի պատիւ թագաւորութեանն եւ զտեղիս իւրաքանչիւր կայանիցն որոշեաց եւ զգործն յայտնեաց, որք են այսոքիկ:

Առաջին դաս պաղատին, որ էդարպասն, եղեն` Դիարք, որք են պահապանք ոսկիվաղարին. զգեստ է նոցա դիպակ ոսկեթելով կազմաւ եւունին գաւազանս ոսկիս. եւ գործ է նոցա տանել յառաջզագաւորողսն եւ զայլս, զոր խնդրէ արքայն:

Երկրորդ դաս` վեստի տօրայնէ, որք են պսակակալք արքային. զգեստ է նոցա գրատքդիպակք արծաթաթելս եւ գաղտազէնք ի կոպաղս ոսկիս, (որ է կիսաթուր ներքեա հալ ունին):

Երրորդ դաս` Կանտիտօրայն է, որք զոսկի տէգսն ունին, այսինքն` զոսկով կազմածխիշտս. զգեստ է նոցա ծիրանի դիպակ ճ ամկաւոր: Եւմանեակ ոսկի ի պարանոցսն. եւ յորժամ ի ճ անապարհլինի արքայն, նոքա բառնան զսուրբ խաչն եւ ի նոցանէլինին չորս արք, որք զզէնսն կրեն թագաւորին:

Չորրորդ դասք Պռոքսետօրայնէ. որք զվաղերս ունին եւ ասպարս երկաթիս, եւ զգեստ էնոցա ապրիշմէ դիպակ եւ յորժամ վախճ անի արքայն`նոքա են որք զդագաղսն եւ զգահոյսն բառնան:

Հինգերորդ Եսկոպօտիրայն, որք լինին մեծահասակք եւ ունին վահանս կմրբաւորս, եւ ասպարս փոքրս. եւ զգեստ է նոցա կտաւ նսուի ըզորկեւ վարշամակս, որ է փակեղն, եւ գաղղեր յոտսն ե գօտիոսկի կրկին, եւ ի սոցանէ լինին որք սրկբունք եւսանտատորք:

Վեցերորդ դաս պաղատինՍտրատորքն, որք զձի թամբեն եւ հեծուցանեն զարքայն. եւ զգեստ է նոցա ուռեւուռ կապայ եւ ի ձեռս իւրեանցթուր միասայրիք եւ ասպար փոքր:

Եօթերորդ դաս պաղատինՍքողարքն. եւ զգեստ է նոցա գրատք կտաւիք եւ թէզն էբերանն դիպակաւ. ունին նիզակս, որ է ըռումբ, եւ սեաւասպարս. եւ ի սոցանէ լինին որք զդրոշսն, այսինքն`զնշանակն եւ զվիշապագլուխսն կրեն եւ կոչինՍիգնայք:

Ութերորդ դաս պաղատինԴեկանիոնքն, որք են աղեղնաւորք եւ ունին կրկինվարոցս եւ ասպարս լոկ. եւ սքեմ է նոցա, այսինքն`զգեստս - այծենի գրատք կարմիր եւ ունին մուճ ակք. եւյորժամ արքայն ի դուրս ի թշնամայ ելանէ, նոքա վարէնզամբոխն եւ յորժամ արքայն ի դուրս ի թամաշայ ելանէ, նոքա վարէն զամբոխն. եւ զսոսա կոչեն եբրայեցիքնՔերէթին, այսինքն` աղեղնաւորք:

Իններորդ դաս պաղատին -Կիւռսօրքն, որք են սուրհանդակք հետեւակք, եւ զգեստէ նոցա բամբակէ գրատք կազմաւ ճ ամկօք եւզանկապանօք, ունին հողաթափս. եւ են սոքա սպասաւորքեւ զսոսա կոչեն եբրայեցիքն Ոփելեթին, այսինքն`նետողք. եւ ամենեքեան գլխիբաց կան եւ գօտիս ունինոսկով, բայց սոքա միայն են անգօտի:

Այսոքիկ են դասքթագաւորութեան պահապանք զինւորութիւնք որձիքյիւրաքանչիւր կայանս արտաքոյ ոսկի բեզարին եւ այսէ գործ նոցա եւ զգեստք: Են եւ այլք սպասաւորքարքունիք, ոմանք որձիք եւ ոմանք կուրաք, որ ոչ ենյինն զինուորութեանցն, այլ արձակք են, ո'չ դասք են, ո'չ չափս քանեաց, ո'չ կայք տեղեաց պահպանութեան, այլերբեմն շատ լինին եւ երբեմն սակաւ:

Առաջին` Դեմետրիտոսք, որք են պատգամաւորք:

Երկրորդ` Ռեքինարք, որք զյայտակարարսն կարդան առաջի արքային:

Երրորդ ասին` կրիտք, որք են թղթագիրք արքայի:

Չորրորդ` վինետորք ասին, որք զբաղանիսն կազմեն եւ լուանան զարքայն:

Հինգերորդ` Տռիդլինարք, որք են տաճ արապետք` որք զկոչեցեալսն ի հաց մատուցանեն առաջի արքայի: Իսկ ի կոտորացն լինին ակտարք, որք են նշանագիրք:

Եւ Ոպսիտարք ասին, որք արկանեն ձեռաց ջուր արքային:

Ապոկրիսիարք ասին սպասաւորք եկեղեցւոյն արքայի:

Իսկ փղակոնքն նոքա են կցորդասացք եւ արձակապաշտօնք:

Սպուդէք, կրօնաւորք քաղաքին, որոց գործ է նոցա զգուբղայս եւ զպաշտօննեւ զկանոնն երգել:

Իսկ Աբասք եւ Մոնոզոնք, որքխարազնազգեստք են եւ ըստ կամաց իւրեանց գան իպաշտօնն:

Իսկ փղակոնք եւ ՍպուդէսՄոնաքոսքն, որք են միակեցունք եւ ապաշխարողք:

Դոմետիկոսք, որք ենհաւատագիրք` որք զարտաքնոցն աստուածաբանութիւնսուսանին եւ եկեղեցականօքն վարժին:

Այսոքիկ ամենեքեան ոչ են իյինն դասուէն եկեղեցւոյ եւ ոչ եթէ իսպասաւորութիւն ինչ հպին, ո'չ ի յամբոն ելանեն եւո'չ ի բեմն մտնեն, այլ են ամենեքեան փառաբանիչքկարգեալք ի տան Տեառն Աստուծոյ:

Եւ քանզի զայս ոչ վայրապարինչ եդաք ի գիրս դատաստանի, այլ զի գիտասջիք եթէայսոքիւք պարտին հայք ի հոռոմոց եւ ի փռանկաց, որպէս Աղուանիցն ուսուցանէ պատմութիւն եւ այլք: Վասն որոյ հարկաւոր է այս կարգ յեկեղեցի իհայրապետաց կարգիլ, եւ անփոյթ արարեալ` միշտպարտաւոր ցուցանին յատեան դատաստանին. քանզի ի մերԼուսաւորչէն ե'ւ այս դասք պաշտաման երեւիյեկեղեցիս, ըստ որում ի սրբոյն յիշի ԵղիշայիՊատմութեանն ե'ւ այս դասք, ասելով` ընդ ձեզ կանգրակարգացք եւ սաղմոսասացք. նմանապէս եւսարկաւագաց յիշին անուանք ի կանոնս եւ յայլս:

Արդ` յայտ է յաւերածոյեկեղեցեաց խանգարիլ եւ այս կարգի, եւ զկնի իհեղգութենէ ուղղչաց: Թէպէտ եւ այլ ինչ յօդեն պատճառք, սակայն արդարացուցանել ոչ կարեն: Եւ թէ այլազգայսոքիկ յիշատակի ի սրբոյն Դիոնէսիոսի գիրսն եւաստ այլազգ փոփոխմամբ, սակայն զթիւն ամբողջ պահեն, ուստի չեն երկբայելի: Եւ այդ` ըստ ճ շմարիտդատաստանի վարելի է զեկեղեցի այսպիսի կարգաւ ըստերկնայնոցն. զի թէ տուն թագաւորի ըստ այսմ յօրինի, որչափ երկնաւոր թագաւորին Քրիստոսի:

[ՃԺԴ]

ՃԺԴ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱԿԱՌԱԿԵԿԵՂԵՑԻ ՇԻՆՈՂԱՑ:

114. «Այլ որ վասն հակառակեկեղեցի շինելոյ հարցեալ էիր, գրեալ է վասն այսորիկթէ` որ քակէ զցանկ հայրենի, հարցէ զնա օձն եւ սպանցէ, այսինքն` զսահման եւ զկարգ, զոր եդին մարգարէք, առաքեալք եւ վարդապետք եկեղեցւոյ: Արդ` որ զհարանցնմերոց զեդեալ կարգ խափանէ եւ հակառակ եկեղեցի շինէյեպիսկոպոսաց կամ յերիցանց, նզովեսցին ի մահ եւ իկեանս եւ յամենայն քահանայական կարգէ լուծցին, եւայլք` որք նոցին կամակիցք եղեն զնոյն պատիժսկրեսցեն. զշինեալ եկեղեցին ի ժառանգաւորս տեղեացնթողցեն իրաւապէս: Ապա թէ մարդասիրապէս առնիցեն`զգինս աշխատութեան ցնոսա տացեն. ապա թէ այս ոչլինիցի քակեսցեն հանդարտութեամբ եւ մի' այրեսցեն: Իսկ եթէ ամենայն բազմութիւնքն եպիսկոպոսօք եւքահանայնիւք եւ միաբան ժողովրդականօք զշինեալնկամեսցին, մի' ոք հակառակ վիճ աբանեսցէ ընդդէմմիաբանական հրամանացն: Ապա թէ յանդգնի ոք եւ հուրդիցէ եկեղեցւոյն, կամ յաւագաց կաշառօք բռնութիւնբերիցէ ի մէջ եւ քակտիցէ զեկեղեցին, աստուածամարտքեն այնպիսիքն եւ ընդ խաչահանունսն եղիցին, իսկ եթէզղջանայցեն, մինչեւ ցմահ ապաշխարեսցեն եւ յելսկենաց իւրեանց յաշխարհէ հաղորդեսցին, լի' ամենայն ճգնութեամբ:

Եդեալ է այս դատասատանկանոնական, զի հակառակ շինելն յաղագս ագահութեանխափանելի է, բայց կամօք եպիսկոպոսին եւ այլոցնհաստատի. զի մի' ժառանգութիւն ոք զեկեղեցի առնիցէեւ այլ եկեղեցի ըստ պատշաճ ի չտայցէ շինել, զի միշտեպիսկոպոսաց է ժառանգութիւն եկեղեցւոյ եւ ոչքահանայից ըստ ինքեան կամացե:

[ՃԺԵ]

ՃԺԵ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՔՍՈՐԵԼՈՑ:

115. «Արդ եթէ արժանաւոր ոքաքսորանաց իցէ, որք միանգամ յեկեղեցական կարգէիցեն, ըստ իրաւանց այսպէս լիցի: Սարկաւագք եւքահանայք լուծցին յեպիսկոպոսէ, զի նա է ձեռնադրողնոցա, սարկաւագուհիք - ի սարկաւագաց. եւաշխարհականք եւ հաւատաւորք եւ կրօնաւորք եւ որքմիանգամ ի քահանայէ ձեռնադրին - ի քահանայէ. եպիսկոպոսունք - յիւրաքանչիւր ձեռնադրողաց. եւկաթողիկոս կա'մ ի կաթողիկոսէ եւ կա'մ յիւրոցձեռնադրողաց եպիսկոպոսաց. իսկ վարդապետ իվարդապետաց հրամանատուաց: Այլ վարդապետաց ոչ է ըստիրաւանց զքահանայս աքսորել առնլով զկարգն, բայցմիայն որոշել: Նաեւ զիւրաքանչիւր զդաս խրատել եւյանդիմանել եւ յուղղութիւն ածել իշխան լիցի, իսկաքսորել նոցունց իշխանօքն, այսինքն` ձեռնադրողօքնարասցէ, զի բանիւ իշխէ ամենեցունց: Այլ հայրապետքամենեցունց իշխեն, այլ ոչ ամենեքեան նմա, բայցձեռնադրողք նորաե:

[ՃԺԶ]

ՃԺԶ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՆՈՒԻՐԱՑ ՅԵԿԵՂԵՑԻ ՀՈՂ ԿԱՄ ՋՈՒՐ, ԿԱՄ ԱՅԳԻ, ԿԱՄ ԱՅԼ ԻՆՉ ԱՅՆՊԻՍԻ:

116. «Եւ եթէ պատահի աւերեկեղեցւոյն յոր նուէրն եղեւ, թէ' ի վանս թէ' ի գիւղ, եւ աշխարհականք բնակելով առցեն եւ կերիցեն, իշխանքլիցին նուիրողքն առնուլ եւ յայլ եկեղեցիս նուիրելթէ չիցէ կարծիս շինութեան: Ապա թէ իցէ, ինքեանքհոգեւորապէս մատակարիցեն մինչեւ շինեսցի եւ ապաանդրէն հաստատիցեն, այլ մի' առ իւրեանս կալցին, զիԱստուծոյ է յորմէ հետէ նուիրեալն եղեւ: Այլ թէպատահի զաւերեալ եկեղեցւոյ զժողովուրդ առնուլ այլեկեղեցի, յորժամ շինիցի - առանց ամենայնհակառակութեան անդէն հաստատիցէ եպիսկոպոսն: Ապա թէոք յայլոյ ժողովուրդ կամիցի շինել հակառակելով, մի'տացէ թոյլ եպիսկոպոսն. ապա թէ պահանջիցեն ըստպիտոյից, ըստ հրամանի եպիսկոպոսին լինիցիե:

[ՃԺԷ]

ՃԺԷ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆՈՒԱՆԵԱԼ ՀՈՂԱԴՐԱՄԱՑ:

117. «Հողադրամդ այժմանուանեալ ո'չ է ի կանոնական հրամանաց, զի կանոնքզանկողին եւ զայլ ինչ այսպիսիս զոր ունի յիշատակէ: Արդ` յայտ է թէ դրամդ հողոյ ի կապալաւոր քահանայիցեղեւ վաճ առել զգերեզմանս, մինչ զի եւ հաղորդիառնուլ դրամ եւ աւետարանի: Բայց քրիստոնեայք ըստյուսոյ տան զդրամն հողոյ. այնոքիւք ո'չ շատանան, այլբռնադատեն եւ գայթակղեցուցանեն, որում համար տալոցեն, կամ զի այլոց քահանայից ըստ կարի տալ կամեցան, յայնմանէ ուսան եւ իւրքն պահանջել: Այլ չէ' պարտքահանայից եթէ ոչ կոչիցէ քահանայ մեռելոյն երթալ իմեռեալ. ապա թէ սիրելի իցէ եւ կամ ըստ այլ պատճ առի իսուգ երթիցէ. մի առցէ ինչ: Իսկ քահանայ վախճ անեալոր յաշխարհի իցէ, թէ չիցէ ժառանգ` դատաւորաց լիցի, որպէս ցուցեալ է ի վիճ ակս նոցա իսկ զհասոյթսն առցէիւր եպիսկոպոսն եւ զհանդերձսն եւ զանկողինսն, զի նաէ ձեռնադրող նորա, եւ զժողովուրդն ըստ կամաց իւրոյտայցէ յայլ քահանայ: Ապա թէ ժառանգ իցէ եւ արժանի, մի' փոխեսցէ իսկ յանարժանից փոխիցէ, զի ժողովուրդժառանգութիւն ոչ է, բայց եպիսկոպոսի: Քահանայնզժողովուրդ ձեռնադրէ, այլ ոչ ոք ի տանէ, զի կանոնքոչ հրամայէ զեղբարս իրիցանց ուտել ի ժողովրդենէ, նոյնպէս ո'չ լինել ժողովուրդ եպիսկոպոսին, կամ թէիցէ կին եւ որդիք միայն: Այսպէս եւ իւրաքանչիւրձեռնադրողք ձեռնադրեայսն կալցեն: Իսկ հայրապետ զիի բազմաց ձեռնադրի, բազումք կալցին. այլ տունն իբազմաց վայելէ` բազմաց լիցի, որպէս եւ գրեալ է. ապաթէ ոչ կամեսցի հայրապետն` իւր լիցի: Իսկ զխաչ եւզգիրք եւ զշուրջառ զոր տայ հայրապետն եպիսկոպոսին, զնոյն առցէ ի մահուն իսկ զոր իւր ստացեալ իցէեպիսկոպոսին. մի' առցէ այլ նովին զեպիսկոպոսարարնու'մ կամի շնորհիցէ. այլ զիւրն որպէս կամի` արասցէ: Նոյնպէս արասցէ եպիսկոպոսն քահանային թէ' իցէժառանգ, թէ ոչե:

[ՃԺԸ]

ՃԺԸ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅՍԱՀԱՐ ԱՆԱՍՆՈՑ:

118. «Այսահարութիւնյանասունս գտեալ` ո'չ ինքեանց լինի աղագաւ, զի ոչինչանբանն մեղան բնութիւնք. զի ի խրատ ի մարդիկմեղանաց աղագաւ պատահի եւ ի նոսա դարձեալ յաղագսմեղանաց մարդկան, որպէս ի խոզ երամակն Գերգեսացւոց, զի ուխտ եդին նոքա չտեսանել զՏէր մեր: Արդ` յայտ է զիանասնոց ոչ իցէ եւ թողացուցանէ ի զարհուրումնտէրանց: Արդ` յորժամ պատահի ի նոսա, արժան է տերանցնզգուշանալ եւ գիտել զի խնայելով ի նոսա` ոչ ետ թոյլբարեգութն Աստուած. ապա թէ անփոյթ արասցեն, միգուցէ թէ եւ ի նոսա մտցեն: Խոստովան լիցին զմեզսիւրեանց եւ աղօթիւք եւ պահօք ըստ կարի երեք ամզքառասնորդսն պահելով եւ խաչիւ եւ աւետարանաւկնքելով, թերեւս հաճ եսցի Աստուած եւ հալածեսցէ եւբանականքն ազատեսցին ի կարծեացն: Ապա թէ ոչբժշկիցի, զենցեն եւ յայլազգիս վաճ առիցեն, մի'կենդանի զի մի' դարձեալ ի քրիստոնեայս վաճ առիցին: Ապա թէ բժշկիցին եւ երեք ամս այլ ոչ լիցին, եթէ'զենեալ կերիցեն եւ եթէ' ի քրիստոնեայս վաճ առեսցեն, անվնասք են ի կամս Տեառն: Եւ այդ եթէ ի տանէ պատահի: Իսկ եթէ գնեալ իցեն եւ այնոցիկ պատահի, հաւատարմացուսցէ վկայիւք թէ ի տան նորա չիցէ լեալ. ապա թէ ո'չ կարէ` անդրէն դարձցի: Ապա զկնի գնելոյնիցէ, մի' դարձցի: Այլ ժամանակ դարձին յամենայն ժամլիցի թէ ի վաճ առողին տանն ախտն լեալ իցէ: Նոյնդատաստան դարձի եւ խելագարիցն լիցի: Իսկզանուտելիսն` անբժշկելի եղեալ յայլազգիս վաճառեսցեն եւ զբժշկեալն ի քրիստոնեայս. այլդարձուցանելն նոյն լիցի:

Այս դատաստան կանոնական է. թէ հաճ ոյ թուեսցի` այսպէս հաստատուն կացցէ, ապա թէոչ - որպէս կամին արասցեն:

[ՃԺԹ]

ՃԺԹ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶԱՆԿԱՏԱՐ ԸՆԴ ԿԱՏԱՐԵԼՈՅ ԶՈՒԳԵԼ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹԵԱՄԲ:

119. «Կանոնական հրամանաւ էաղայոց պսակ ոչ օրհնել մինչեւ ի գիտել զկարինբնութեանն: Ապա թէ պատահի անկատար լինել կինն եւկատարեալ այրն - կրկին չար, զի որպէս ումաք իխոստովանութենէ` յամուսնանալն հատանի կապ միջոցիերկուց վտառացն, յորմէ եւ մահանայ: Արդ` այսպիսիվնասուս կանոնական լիցի դատաստան - զկամաւորսպանողի զկարգն երիցն դնել` ծնողաց հարսինն, եւփեսային, եւ ծնողաց նորա. եւ քահանային լուծանիլ իկարգէն. եւ զխօսողսն չառնել անպարտս, այլյակամայիցն դնել ի կարգէն: Եւ յոյժ սաստելեպիսկոպոսաց` այնպիսեացնե:

[ՃԻ]

ՃԻ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՒԽՏԻՑ:

120. «Տեղիք ուխտից` եթէ'վկայարանք իցեն եւ եթէ' այլ ինչ տեղի շնորհացաստուածայնոց. եւ կամ նրան խաչի հաստատեալ, յորոյվիճ ակի իցէ եպիսկոպոսի գեղջ երիցուն` որոյ իսահմանսն կացցէ այնմ տացէ, զի զգուշութեամբսպասաւորեսցէ, թէ պատահի ի հեռիս լինել: Ապա թէ իմէջ սահմանաց իցէ. զոյգ սպասաւորեսցեն քահանայք եւզհողս շնորհին ի գործ սպասու եւ կազմածի ածիցեն. սակայն եւ ինքեանք վայելեսցեն առանց ամենայնհակառակութեան: Այլ մի' յաղագս ընծայիցն, զոր վասնբժշկութեան մատուցանեն, պատերազմիցեն, այլյեպիսկոպոսէ ժառանգութիւն այնմ լիցի որ բարւոքնսպասաւորէ: Ապա թէ ագահեալք զսուրբ տեղիսն ի հարկարկանիցեն եւ խրատու եպիսկոպոսին ոչ անսան, ունայնանայ աստուածային շնորհն եւ պարտական այնմլիցին պակասութեան, որում համար տալոց են իբրհակառակք մարդասիրութեանն Աստուծոյ եւ բարի կամացսրբոց, զի ձրի բարեխօսք լինին միշտ աշխարհի: Այսպիսեացս քարոզ կարդալ արժան է եպիսկոպոսին, զիմի' ինչ ընծայ տարցին. այլ զընծայսն ի տունս իւրեանցաղքատաց տացեն եւ ինքեանք երթալ աղօթեսցեն, զի մի'շնորհ եկեղեցւոյն յայլազգիս անցցէ: Քանզիխորհրդականք են ամենայն ընծայք, զի դահեկան յաղագսանախտ բնութեան ոսկւոյն խորհուրդ էաստուածութեանն Քրիստոսի, իսկ պատկեր փրկչական`մերն պատկեր, զոր էառ զառաջագոյն շնորհեալն զիւրնպատկերն, ըստ այնմ` տուք զկայսերն կայսեր եւզԱստուծոյն` Աստուծոյ: Իսկ վեց դանկ - խորհուրդժամանակացն գալստեանն. իսկ զորս թասուն օրինակչորից տարերց եւ խորհուրդ չորիցն աւետարանացն. իսկերկոտասան գարին ի դանկ - երկոտասան առաքելոցն. իսկեօթանասուն եւ երկու գարին ի դահեկան եօթանասունեւ երկու առաքելոցն. իսկ դրամն օրինակ բնութեանսմեր, զի մարդ տառիւքն է անդրադարձութեամբ: Իսկ այլնիւթքն որպէս ի խորանն նուէրք եւ ի տաճ արնընծայեալքն, անխորհուրդ: Արդ` ի խորհուրդ եկեալքնմի լիցին ընդ անխորհուրդսն յայլազգիս. ապա թէյանդգնին, լուծցէ եպիսկոպոսն եւ ի կարգէն: Այլզխաբեբայսն բնաւին հալածել, որք գան ձեռօքկրօնաւորաց եւ բնակին ի տեղիս ուխտից եւ բազումգայթակղութիւնս տան լինի պարզամտաց մղեալքորովայն եւ յայլ ախտս, ստութեամբ պատմիչք լինիներազոյ եւ զբազումս մոլորեցուցանենե:

[ՃԻԱ]

ՃԻԱ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌՆԱԿՆՈՋ ՄԱՀՈՒԱՆ ԵՒ ԱՆԴՐԷՆ ԴԱՌՆԱԼՈՅ ԲԱԺՆԻ ՆՈՐԱ ՈՐ ԿՈՉԻ ՊՌՈՅԳՔ:

121. «Այլապէս լինի առմահմետականսն զուգումն ամուսնութեան. զի հատանեննախ գին անձին կնոջն, որ կոչի մահր. նոյն եւ այս առհռովմայեցիսն տուայր կոչի. ապա սահմանեն եւ զբաժինկնոջն ի հայրենի իրաց, որ կոչի պռոյգք: Եւ տիրել առնամուսնութեամբ անձին կնոջն` յայնմհետէ մահրնանդառնալի կնոջն մնայ: Իսկ յորժամ մանուկ ծնանի, յայնժամ ապա հասանեն ձեռք առնն ի պռոյգ կնոջն, բայցի մահրն բնաւին ո'չ. վասն այնր սահմանեցին որ` թէծնցի կինն եւ զձայն նորա լսէ ոք, յայնմհետէ պռոյգքնմնայ ի կամս առնն, զի թերեւս ունիցի փոխարէն մահրինեւ տուայրին, զոր ետ կնոջն: Իսկ առ մեզ ոչ է այդպէս. այլ այրն ոչ տայ գին անձին կնոջն, բայց սակաւ իրս, զոր եւ երեսաց տեսոյ անուն կոչեն եւ կին իւրբաժնիւն գայ ի տուն առնն եւ լինի ի ձեռս առնն: Վասնորոյ պատշաճ համարիմք զի ի մահուն` թէ մնայցէ զաւակ`հոգասցի հոգւոյ նորա պէտք եւ մնացեալն զաւակինլիցին: Իսկ թէ զաւակ չիցէ մնացեալ, թէեւ երկուս կամերիս ծնեալ իցեն, դարձցի անդրէն բաժինն ի ձեռսծնողացն կամ եղբարցն նորա. եւ ըստ նորինպատուիրելոյ հոգասցին զհոգի գիտութեամբ առնն, եւոր սակաւ մնայ նոցա լիցի: Իսկ վճ ար պռուգացն այսպէսլիցի. ոսկեղէն կամ արծաթեղէն - նոյն իրքն դարձցինկամ գինք նորին. իսկ կենդանիք - կա'մ անաճ եւ անմահհամարեսցին, եւ կա'մ` թէ աճ եալ իցէ եւ ոչ պակասեալ`զգլուխն առցէ եւ զկէս աճ ին, եւ կէս աճ ին առնն լիցի: Իսկ հանդերձեղէն իրք, զոր ի միասին մաշեալ են, նոյնայն դարձցի. բայց օժիտ, զոր արարեալ իցէ, մի'յիշեսցի: Եւ եթէ ի միասին յամեալ իցեն ժամանակս, պարտ է առնն յիւրմէ իրաց բաժինս հանել ի վերայմահու նորա իբրեւ տան տիկնոջ:

Եւ զայս այսպէս վարկաք լինել դատաստանե:

[ՃԻԲ]

ՃԻԲ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌՆԱԿՆՈՋ ՅՈՐԺԱՄ ԱՅՐՆ ՎԱԽՃԱՆԻ ԱՆԶԱՒԱԿ:

122. «Իսկ թէ պատահի առննմեռանիլ ի տան հօր իւրոյ կամ բաժանեալ ի հօրէ, արասցէ իւրոց ստացուածոց խօսս որպէս եւ կամի. բայցզկնոջն բերեալն դարձուսցէ, որպէս վերոյ գրեցաւ: Եւզոր վասն երեսաց տեսոյ ետ նմա, նոյն կնոջն լիցի այն, եւ մանաւանդ թէ գրով եւ վկայիւք տուեալ իցէ, զի այնէ գին անձին նորա: Իսկ զկերակուրն ըստ ոգւոցբաժանեսցեն յամենայն տանց բաժին ի մահու եւ իկենաց: ե

[ՃԻԳ]

ՃԻԳ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՆՈՋ ԿԱՄ ԱՌՆ ՄԵՌԱՆԵԼՈՅ ԵՒ ՀՈԳԱԲԱՐՁ ԳՆԵԼՈՑ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՅՈՐԺԱՄ ԱՆԶԱՒԱԿՔ ԻՑԵՆ:

123. «Հանապազ սովորութիւն էմարդկան զի կին իւրով բաժնիւն առ այրն երթայ իհայրենիս առնն, եւ սակաւք գտանին արտաքոյ այսմ: Արդ`որ ոք գնայ կին իւրով բաժնիւն առ այրն, կամ այրնմտանէ ի տուն կնոջն, եւ ապա մահ պատահէ առնն եւյանձնէ զհոգաբարձութիւն ի ձեռս իւրոյ ազգատոհմին, եթէ անզաւակ իցեն` ելցէ կինն ի տանէն իւրով բաժնիւնեւ զոր երեստեսէք կոչեն հանցէ ընդ ինքեան, մանաւանդեթէ գրովք կամ վկայիւք հաստատեալ է, զի այն է գինքանձին նորա: Իսկ եթէ վստահանայ զհոգաբարձութիւն իկին իւր վկայիւք, հոգասցէ զայն կինն եւ ծնողք եւեղբարք առնն ըստ հրամանի նորա: Իսկ եթէ կինն մեռցիեւ վստահասցի զհոգաբարձութիւն ոչ ի ծնողս իւր, այլյայրն, սակայն հոգասցէ այրն եւ ծնողք եւ եղբարքկնոջն: Բայց մի' ագահեսցեն այրն կամ կինն յիրսմեռելոյն, այլ ի վերայ ոգւոյ նորա հանցեն եւ զսակաւմնացեալն ծնողք կնոջն եւ այրն ի միասինժառանգեսցենե:

[ՃԻԴ]

ՃԻԴ.

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐԲԵՑՈՂՈՒԹԵԱՆ:

124. «Եւ զարբեցութեան սահմանբազումք անգիտանան յառաջնորդաց եւ ի սպասաւորացեկեղեցւոյ: Արդ` եթէ միայն ոչ ժայթքեն համարձակին իգործ եկեղեցւոյ: Արդ` դնելի է զսահման նոցա: Արբեցութիւն ըստ ստուգաբանութեան յագեցումն իսկ է, իսկ ժայթքելն եւ կամ ոչ` ի կազմուածէ բազում անգամպատահի մարմնոյն: Իսկ եթէ սահման արբեցութեանյագեցութիւն է, ապա եւ սահման ոչ արբենալոյանյագեցութիւն է: Դարձեալ` նշանակ արբեցութեանդեդեւումն մարմնոյ է եւ բանի: Արդ` որ ըստ այսմսահմանի կամ նշանի իցէ, ի բաց կալ արժանէյիւրաքանչիւր սպասաւորութենէ եւ լնուլզապաշխարութեան չափ, եւ ապա մատչիլ ի գործ շնորհին. իսկ եթէ անփոյթ արասցեն` ընդ դատաստանօքարբեցողացն ենե:

Մասն երկրորդ - Աշխարհական օրէնք

[Ա]

Ա. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ ԵՒ ՈՐՔ ԸՆԴ ՁԵՌԱՄԲՆ ՆՈՑԱ:

1. «Յառաջագոյն գրեցաք զեկեղեցւոյ դատաստան եւ ի նմա կարգեցաք զսահման դատաւորաց եւ զմուտս շահից նոցա, զի առաջին է եւ մեծ:

Իսկ երկրորդ նմինկարգեսցուք զդատաստան թագաւորի եւ իշխանաց եւամենայն աշխարհականաց:

Բայց գիտելի է զի թագաւորտիրապէս Աստուած է եւ անուանակիր միայն մարդիկ, ո'չճ շմարիտք. սակայն թագաւորք այնոքիկ անուանին, որքազգաց իւրեանց տիրեն միանգամայն եւ յայլոց հարկառնուն յազգաց, եւ եթէ ոչ` ո'չ հարկիցին:

Եւ եթէ պատահիցի որդիսլինել նմա եւ դստերս, զոյգ եւ արդար զվիճ ակթագաւորութեանն բաժանիցէ. զի թէպէտ զանդրանիկն իդէպ է թագաւորեցուցանել, այլ զյառաջադէմն յաթոռնստուսցէ թագաւոր: Եւ որքան եղբարք իցեն նորա`որդւոց նորա ոչ է իրաւացի առնուլ թագաւորութիւն, եւի հատանել եղբարց` ապա նստցին որդիք: Եւ եթէ դուստրիցէ նորա, նահապետութեան տուն կարգեսցէ հանդերձարամբն. կէս եղբօր մասն առցէ: Եւ թէ մահուամբբարձցին թագաւորք եւ որդւոյ իցէ որդի եւ դստերն, որդւոյ որդին առցէ զաթոռն եւ ոչ դստերն. եւ որքանյորդւոցն իցէ ի ծննդոց դստերն մի' առցէ, ապա թէ առցէ`յօտարս համարեսցի: Զի այդպէս մերն արքայ Աբգարիոսկարգեաց զտուն թագաւորութեանն Պարսից: Եւ նահապետնՆոյ ընդ որդիսն` եւ դստերն ետ մասն վիճ ակի զկողմնհարաւոյ ըստ որում եւ կանայք թագաւորեն կողմանցն. զոր եւ Սողոմոն երբեմն էած զդշխոյն հարաւոյ. եւ Տէրիսկ վկայէ: Սակայն զանդրանիկն պատուէ ընտիր վիճակաւ, զոր եւ օրէնքն կրկին հրամայէ տալ: Ի դէպ է թէե'ւ դստերն իբր կէս եղբօր տայ վիճ ակ, սակայնթագաւոր է իբր նախնի եղեալ: Իսկ եթէ որդի չիցէ եւդուստր իցէ, տացէ զթագ իւր դստերն. եւ ունիմքհաստատուն վկայ զօրէնսն` եթէ ոք մեռանիցի, ասէ, եւդուստր իցէ եւ ոչ որդի, զժառանգութիւն նմա տացէ: Եւառեալ այր` զթագ իւր տալ նմա իշխան լիցի. բայց զկնիմահուան նորա իբր յօտարս համարեսցին ծնունդք նորա: Ապա թէ ոք ասիցէ` զիա'րդ ոչ ըստ օրինակի կողմանցնհարաւոյ իշխան լիցի ինքն թագաւորել, այլ առն տալ. գիտասցէ զի անդ սովորութիւնն զայնոսիկ յառաջ տանի, այլ ըստ գրոց դատաստանի զայդոսիկ հաստատունկարծեմ: Եւ եթէ կտակ արասցէ թագաւորն, որքանկենդանի է իշխան լիցի փոփոխել ըստ արժանւոյն, զիկտակ յետ մահու հաստատուն է, ըստ առաքելոյ, որպէսարքայն Կոստանդիանոս կտակաւ թագաւորեցուցանէրզորդիս իւր: Եւ զսահմանսն լերամբք եւ գետօքհաստատեսցէ եւ արձանօք, ըստ առաջին թագաւորացն: Եւթէ չիցէ բնաւին ժառանգ ի ցեղէ հարց, իշխան լիցի տալզթագ իւր օտարի, ո'չ ըստ կրօնից, որպէս որդիթագաւորին Հնդկաց եւ Մակեդոնացին Աղէքսանդր. եւզայլ եւս մատակարարութիւն թողուլ ի Տէր: Իսկ եթէ իտանէ հօր նորա իցեն ժառանգք, որք մերձաւորք իցեն`նոքա լիցին: Եւ յորդւոց թէ իցեն` զմի առ ինքն կալցիմիշտ եւ նմին ժառանգեցուսցէ զանկաւորն, եւ զայլսնհեռի բնակեցուսցէ որպէս ե'ւ զայս սովորութիւնկալան առաջինքն թագաւորք: Այս իրաւունք դատաստանիյասացեալս ամենայն եղիցի իշխանաց եւ ազատացմիանգամայն: Բայց ի թագաւորեցուցանելն մի' առանցհրամանի հայրապետին լիցի:

Եթէ շինիցէ քաղաք եւ դղեակ, աշխարհագիր եթէ առնիցէ, եւ եթէ դահեկան եւ դրամհատանիցէ, իշխանութիւն կալցի ըստ իրաւանցդատաստանի: Այլ իշխանաց ոչ է իրաւացի հատանելդահեկան եւ դրամ. եւ թէ հատանիցէ, հրամանաւ լիցիթագաւորին:

Նոյնպէս շինել քաղաք եւբերդ, եւ կամուրջս շինել մեծամեծ գետոց, թագաւորացլիցի, եւ հոգետուն եւ իջաւանաց տունս. եւ այնոցիկ -որ ընդ հրամանաւ նոցա լիցի:

Իշխանք զթագաւորաց մի'զգեցցին զգեստ, մինչեւ նոքա հրամայիցեն եւ կամտայցեն պատիւս:

Առաջի թագաւորի մեծամեծիշխանք մի նստցին, բայց եթէ հրամայիցէ:

Ի սեղան թագաւորի բայց իհայրապետէ մի' ոք կերիցէ, եւ յորժամ նա կամեսցի. այլյարքունիս ինքնիշխան լիցի եւ հայրապետն նստել, այլոչ թագաւոր ի տուն Հայրապետի:

Մի' լիցի հաւատացեալ ի Տէրթագաւորի զօրէն հեթանոս թագաւորի հարճ օք վարիլ, այլ օրինաւոր լիցի ի կարգ ամուսնութեան, զիիշխանութիւն է նմա ընդ հայրապետի ի բեմի կալ, այլզձեւ առցէ զբարեպաշտիցն Ովսիայ եւ Եզեկիայ եւզնոյն ինքն Դաւթի, զԿոստանդիանոսն, զԹէոդոսի, զՏրդատիոսի եւ զնմանեաց նոցա:

Դատաստանաւ վարեսցիյամենայն իրս եւ ի գործս հաւատացեալ թագաւոր:

Եթէ պատահի պատերազմել ընդայլազգիս հարկաւորաբար, յորժամ սուրն վերասցի` մի'տացէ առնել սպանումն, բայց եթէ որ պատճ առպատերազմին իցէ յայլազգեացն:

Եւ եթէ զքաղաք պաշարիցէայլազգեաց, նախ ի խաղաղութիւն զնոսա կոչիցէ միանգամ եւ երկիցս եւ երիցս. եւ եթէ ոչ կամիցին գալ եւբռնաբար առցէ, զընդդիմացեալսն սպանեալ զայլսն ընդհարկիւ կալցի. ապա թէ անձնատուրք լինիցին - յայլսնհարկիցին, այլ մի' ի գլուխսն: Եւ զծառատունկս ո'չհատանել ի պաշարել քաղաքի զպտղաբերս:

Զքաղաքատուրս եւզբերդատուրս, եթէ ճ շմարիտ իցէ եւ յայլազգեաց, մատնիցէ մահու. ապա թէ բաւական իցէ փրկել զանձն, զկին եւ զմանկունս յարքունիս կալեալ վաճ առիցէ եւտարագիր ի ժառանգութենէ արասցէ խրատեալ յաչս: Ապաթէ ի գլուխ չարն ելանիցէ եւ ընդ ձեռամբ գայցէ, մի'ապրեցուսցէ: Իսկ եթէ քրիստոնեայ եւ հանդերձեալ իցէյայլազգի մատնել եւ թէ ի քրիստոնեայս, նոյնդատաստան մահու է եւ այլոց. բայց վասնմարդասիրութեան մեր օրինաց խրատիցի յաչս կամ իձեռս, կամ յալս, զի ապաշխարութեան հասանիցէ եւ մի'կորիցէ չարին յանգ ոչ ելելոյ:

Այլ զգող գանձուն տէրունի`զայլազգի խրատեալ յաչս եւ կամ ի ձեռս, եւ զկին եւզորդի եւ զժառանգութիւն յարքունիս կալեալ, տարագիրարասցէ: Բայց զքրիստոնեայ - զգողօնն առեալ եւ զինքնեւ զկին եւ զորդիս յազգատոհմ եւ ի քրիստոնեայս վաճառեալ թողցէ. ապա թէ այս ոչ իցէ, խրատիցի յաչս եւ իձեռս եւ թողցի:

Իսկ եթէ սպանանիցէ այլազգիզքրիստոնեայ կամաւ, սպանցի փոխանակ նորա. ապա թէակամայ, խրատիցի ի ձեռս եւ զգին արեան տուգանեսցի: Իսկ գին արեան մարդոյն ըստ արժանւոյ գնոյ ո'չ է, զիգործ Աստուծոյ է եւ պատկեր եւ յարուցանել միայնԱստուծոյ է մեռեալ: Բայց մի' ոք զՅովսէփայ եւ զՏեառնգինն կարծիցէ ճ շմարիտ զքսան եւ զերեսուն, զի գողքիսկ էին վաճ առողքն: Այլ հանդիպողութեամբ եւ ըստկարի ի դէպ կարծեմ երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգլինել գին դահեկանի, ոսկի դահեկան, որ լինիերեքտասան դրամ արծաթ ըստ ժամանակին վարման: Այդգին ըստ բանականի շնորհին եւ ըստ քրիստոնէութեանկրկին լիցի, եւ ըստ աշտիճ անաց յաւելցի: Իսկայլազգեաց - յերից մասանցն մին լիցի, իբրու զի ո'չբանի ունել շնորհ եւ ո'չ զքրիստոնէութեան: Այդյայդոսիկ լիցի դատումն: Ապա թէ չիցէ կարհատուցանել, վաճ առիցի եւ սպանելոցն հատուսցի, եւտունն յաւար յարքունիս լիցի: Այլ եթէ քրիստոնեայզայլազգի սպանցէ կամաւ, զգին արեանն տուգանեսցիըստ ցուցանելոյ օրինակին հարիւր քսան եւ երկուդեկան. եւ եթէ ակամայ - զկէս գնոյն վաթսուն եւ միդեկան, եւ գինն յարքունիս լիցի, բայց յերից մասանցնմին տացի իւրոցն: Իսկ եթէ քրիստոնեայ զքրիստոնեայսպանցէ կամաւ, զգինն տուգանեսցի արեան իւրոցն, եւթագաւորի տուգանք ըստ կարի լիցի: Եւ թէպէտ ըստօրինացն մահու արժանի է, այլ ի ձեռս խրատ առեալապաշխարութեան հասցէ. ապա թէ աղքատ իցէ վաճ առեսցիիւրովքն յազգատոհմ եւ հատուսցէ: Ապա թէ ակամայ -զկէս գնոյն իւրոցն տացէ, եւ թագաւորի ըստ կարիտուգանք. բայց խրատ մի' առցէ: Զայդոսիկ թագաւորնդատիցի, եւ զայլս եւս դատաստան հասարակաց իդատաւորսն թողցէ, եւ զանյայտսն զբնաւսն իխոստովանութիւնս վարդապետացն: Իշխանաց մի' լիցիզսպանողսն սպանանել առանց հրամանի թագաւորաց, իսկզգողսն խրատել իշխան լիցին: Եւ ազատ առանց հրամանիիշխանի մի' իշխեսցէ զգողսն խրատել:

Բայց ասելի է զօրինակբաժանման գերւոյն եւ աւարին: Եթէ պատահիցի երթալյաւար թագաւորի ամենայն զօրօք, դրոշիւք եւ փողովքյաշխարհ թշնամեաց եւ աւար առեալ դարձցի, ոսկի գտեալյաւարին - թագաւորի լիցի. բայց մի' երդմամբ առցէ, այլքարոզ լիցի, զի թէ յետոյ առ ոք գտցի` ընդ միոյ եօթնտուգանեսցի: Բայց տասանորդս յեկեղեցիս տայցէ: Եւգերւոյն եւ աւարին կէսն թագաւորի լիցի եւ տասանորդիցէ յեկեղեցիս. եւ ի կիսոյն - զօրացն: Իւրաքանչիւրիշխանքն զնոյն բաժին արասցեն. եւ նոքա եւս նախտասանորդեսցին յեկեղեցիս իւրաքանչիւր: Իսկ եթէչիցէ թագաւոր ընդ զօրս եւ իշխանք ինքեանց դրօշիւքեւ փողովք իցեն, ոսկին նմանապէս թագաւորի լիցի, եւ իգերւոյն եւ յաւարէն տասանորդ թագաւորի. իսկյեկեղեցիս յիսներորդիցեն, որէ ըստ օրինացն: Փողս եւգրոշս տալ իշխանի ի վերայ գաւառի եւ բերդի լիցի: Իսկգողս թագաւորի եւ իշխանի ո'չ վայել է, բայց միայնլրտեսս: Ապա թէ արտաքոյ իրաւանց ելցեն եւառաքեսցեն, վասն հրամանին կէսն նոցա լիցի ի մարդոյեւ յանասնոյ. իսկ եթէ առանց հրամանի երթիցեն, երկուբաժինն երթողին լիցի, զի կամօք ի մահ երթիցեն, երկուբաժինն երթողին լիցի, զի կամօք ի մահ դիմեցին: Զայսըստ սովորութեան ասացաք, զի ոչ է հրաման ի գրոց, զի իպատերազմի զօրականին մեռանել` անպարտ է տէրն: Իսկգող առաքեալ եւ մեռեալ` պարտապան արեան է տէրն, իսկիւրովի երթողին - ո'չ: Եւ զոր առաքիցէ ի գողութիւն եւըմբռնեսցի` գնեսցէ, եւ զոր ոչ առաքեսցէ, ինքնինգնեսցէ զանձն: Զօրական ի պատերազմի զոք ըմբռնեալզգեստն եւ երիվարն եւ զէնքն ամենայն նորա լիցին, այլ զրահ տեառնն լիցի: Արծաթ եւ մարգարիտ յաւարինիշխանաց լիցի, պղինձ եւ երկաթ եւ նմանք նոցա -զօրացն: Ոսկի, ակունք եւ դիպակ ամենայն օրինակաւթագաւորի լիցի, եւ ասրեղէն պատուական եւ կտաւ -իշխանաց, եւ անարգ ասրեղէն եւ կտաւեղէն` զօրացն:

Իսկ զհարկս գաւառաց եւազգաց թագաւորք եւ իշխանք արդարութեամբ առցեն. մի'ինչ աւելի քան զառաջնոցն սովորութիւնս կալցին, զիընդ ամենայնի համարս ունին տալ, զի յԱստուծոյկարգեցան ի պահպանութիւն եւ ի փրկութիւն աշխարհիեւ ոչ ի կործանումն: Եւ արդ` այսպէս լիցի: Զանդաստանացն զհինգերորդ մասն առցեն, որպէս Յովսէփօրինադրեաց յԵգիպտոս, զի յորժամ ստացաւ զերկիրնՓարաւոնի, յայնժամ զհինգերորդն կարգեաց. յայտ է զինախ ինքեանց էր ժառանգութիւն եւ ոչ էր հինգերորդ, այլ հայրենի կտուր սակաւ: Սոյնպէս եւ այժմ լիցի. զիարծաթագին անդաստան եւ այգեստան եւ բուրաստան մի'լիցի ընդ հարկաւ հնգեկի, նմանապէս եւ ջրաղաց եւտուն եւ խանութ: Այլ թէ բնակիչքն ընդ արուեստի եւկամ ընդ վաճ առի հարկիցին, զի ոչ է հարկ գլխոյքրիստոնէից, բայց այլազգեաց` յորժամ բռնի ընդհարկաւ արասցեն: Բայց անդաստանք ջրարբիք` լիցին ընդհնգեկաւ, այլ ոստինք տասանորդեսցին. զի հող միայն էթագաւորի եւ իշխանի, եւ ոչ ջուր. սոյնպէս ոստինք, այգիք եւ ծառաստանք:

Այսպէս եւ յաւուրս շաբաթույեօթնէ մին գործիցի իշխանին եւ տէրունի. այլ աւելիաշխատելն զձեռամբ անկեալն անիրաւութիւն մեծ է:

Եզին առանձինն այլ հարկ մի'լիցի, զի այն իսկ է զոր աշխատեալ հնգեկի:

Կովու լիտր եղն միայն լիցի:

Արօտի այլ հարկ մի' լիցի, զիայն իսկ են արօտականք որ հարկին:

Ոչխարք ի գառինսնտասանորդեսցին. թէ հաճ ոյ իցէ տէրունեացն` ընդոչխարի փոխանակիցէ ըստ արժանւոյն:

Ձիոյ եւ ջորւոյ եւ իշոյ մի'լիցի հարկ, զի նոքօք բազում անգամ ծառայէզտէրունիսն:

Ի տարեմուտս ըստ կարիծառայեսցէ եւ յաւուրս տօնից: Մի' լիցի չէքուչէքբազում այլ չի'ք լիցին անիրաւ սովորութիւնքն, զի եւսահմանդ բազում եւ յաւելորդ սովորութեանց եղեւ: Առանց դատաստանի մի' տուգանեսցի, այլ ըստ կարի լիցիթէ յանցաւոր ի տէրունիսն գտցի. իսկ յայլս յանցաւորգտեալ, դատաւորօք վճ արեսցի:

Անդատաստան է իշխանացհարկել զհաւատացեալս, զոր հարկեն այլազգիք. զիյայլազգեաց հարկ արժան է եւ ո'չ ի նոցունց, որպէս եւառնեն Վիրք ընդ ձեռամբ անկելոցն:

Թագաւոր իշխանի տուեալգաւառ` եթէ շինէ ըստ հրամանի նորա բերդ եւ կամ աւանեւ կամ աւերակս ի նոյն սահմանսն ի ժառանգութիւնսհամարեսցի նմա. մի' լիցի փոխել առանց մեծի եւիրաւացի յանցանաց. եւ զկնի մահու նոցա` որդւոց նոցալիցի հրամանաւ թագաւորի: Սոյնպէս ընդ ձեռամբիշխանաց ազատք լիցին եւ ընդ ազատաց ձեռամբշինականք. յորժամ աւերս շինեսցեն եւ հողսհատանիցեն ի մայրեաց, ստացուած լիցի անփոփոխ եւորդւոց նոցա յետ մահու. այլ փոփոխումն ի վերայ մեծիյանցանաց եւ իրաւացի լիցի, եւ մի' ի պատճ առսզրպարտութեան փոփոխիցին:

Նոր շինեալ տեղեացազատութիւն լիցի մինչ զի ամենայնիւ հաստատիցի:

Ի շինուածս քաղաքի եւ բերդիեթէ պակասիցէ գանձ արքունի, ամենեքեան հասարակ վճարիցեն:

Արք քաղաքացիք առաւել քանզգեղջուկս պատուիցին եւ գեղջկաց նմանապէս առաւելպատիւ լիցի քան բնակչաց ագարակի. սոյնպէս լիցիբերդի բնակչաց եւ աւանի, զի եւ կարգ առաջնոցն էմերոց թագաւորացն այդոքիկ:

Հարկաւորք եւ օգտակարքյարուեստս հողագործութիւն է եւ դարբնութիւն եւհիւսնութիւն, եւ բազմաց է հողագործել. առաւելպատուիցի երկաթագործ եւ փայտագործ: Իսկ օգնականբնութեանս մարմնոյ եւ հարկաւոր յարուեստս էբանական է բժշկութիւն. պատուիցի եւ սա: Եւ թէպէտամենայն կարծեալքն նուազունք - յոյժ հարկաւորք (են), այլ որոց սակաւ գիւտն է` յարքունուստ - առաւել իպէտս հասարակաց պատուիցին: Սակայն պիտանի եւհարկաւոր ի բանական արուեստս եւ փրկական`վարդապետութիւն է, նախապատիւ լիցի յիշխանս եւյարքունիս, զի հասարակաց հայր է եւ բժիշկ հոգւոցե:

[Բ]

Բ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՅԱՆՑԱՒՈՐ ԻՇԽԱՆԱՑ ԱՌ ԹԱԳԱՒՈՐՍ ԵՒ ԱՅԼՈՑ ԱՌ ՆՈՍԱ:

2. «Եթէ իշխանք եւ այլք իթագաւորական տանէ յանցաւորք թագաւորի լիցին, եւկամ այլ նուաստք իշխանի, ըստ դատաստանի է զկնիյանցաւորացն մահու զորդիս եւ զեղբարս իժառանգութիւն նոցա կացուցանել, եւ մի' պատճ առաւհարց որդիք զրկիցին եթէ համաբարոյք նոցա չիցեն, զիիւրաքանչիւր ի մեղս իւր մեռցի ըստ տէրունականհրամանիե:

[Գ]

Գ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՇԻՆԱԿԱՆԱՑ:

3. «Ազատ յԱրարչէն եղեւմարդկայինս բնութիւն, այլ ծառայել տերանց յաղագսպիտոյից եղեւ հողոյ եւ ջրոյ: Եւ զայս պատշաճ կարծեմդատաստան - զի թողեալ զտէրունիսն ազատ է ուր եւկամեսցի կալ: Ապա թէ այսմ ոչ ներէ ոք ի տերանցն եւբռնադատէ զգնացեալսն անդրէն դառնալ, զկնի մահուանհօրն ազատ են որդիք ծնեալք այլուր եւ ոչ անդե:

[Դ]

Դ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՆԿԱՆՑ:

4. «Սպանութիւն ի մանկունսեղեալ, եթէ որ սպանն ի վեր քան զերկոտասան ամն է -իբր կատարեալ արիւն լիցի եւ ըստ այնմ տուգանեսցին. իսկ խոնարհաց քան զայդ, որպէս մետասանից եւտասնամենից, կէսն լիցի. իսկ ի վայր քան զտասն - յերիցմի լիցի մասն: Եւ զի թէպէտ յայլ յանցանս քանզհնգետասանն ի խոնարհ հրամայէ զմեղս մանկութեանմի' յիշել կանոնք, այլ յաղագս այդպէս իրաւունսհամարեցաք: Եւ թէպէտ բնաւ յամենայն դատաստանս իտեղիս տեղիս կարծի արտաքոյ կանոնաց եւ ընդդէմ, որպէս յաղագս արանց եւ կանանց ի դատաստանսն, սակայնի քննութենէ վարդապետաց զյիշատակն ունելովհամարձակեցաքե:

[Ե]

Ե. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԱՆԿԱՆՑ ԵԹԷ Ի ԽԱՂՍ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԽԵՂԻՑԵՆ, ԿԱՄ ԲԵԿԻՑԵՆ, ԿԱՄ ԽԼԻՑԵՆ Ի ԶԳԱՅՈՒԹԵԱՆՑ:

5. «Յորժամ մանկունք ի խաղսզմիմեանս վնասիցեն, թէ' պատահմամբ իցէ եւ թէ'ցասմամբ, այդոքիկ քննեալ լիցին. նմանապէս եւ իսպանութիւնս. եւ ամքն նման սպանութեանն. եւ իզգայութիւնս համեմատեալ տուգանքն լիցի եւզխափանածոյն եւ զբժշկութեանն տուգանեսցի: Զայդ ըստմանկանցն իրաւամբք տեսաք դատաստանե:

[Զ]

Զ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ Ի ՋՈՒՐՍ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՎՆԱՍԻՑԵՆ ՄԱՆԿՈՒՆՔ:

6. «Ի ջուրս լողալովմանկունք զմիմեանս հեղձուցանիցեն, տեսանելովքննեսցեն - եթէ պարզամտաբար ի խաղս եւ թէ ցասուցեալքինու, կամ իւրովի դիմեալ ի խորս եւ անկար ի բերելարտաքս այլոց: Այդոքիկ քննեալ համեմատիցի ընդսպանութեան ամքն եւ այնպէս վճ իռն տացի իրաւամբքե:

[Է]

Է. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԱՆԿԱՆՑ ԵԹԷ ԳՐԱՒՈՒ ՊԱՏՃԱՌԱՒ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՇԱՐԺԵՆ Ի ԲԱՐՁԱՆՑ Ի ԽՈՆԱՐՀ ՎԱԶԵԼ ԵՒ ԸՆԴ ԴԺՈՒԱՐՍ ԵՒ ԸՆԴ ՁԻՒՆՍ ԵՒ ԸՆԴ ԱՅԼ ԻՆՉ ԱՅՍՊԻՍԻ ԳՆԱԼ:

7. «Եթէ յասացելոցդ եւյայդպիսեացդ պատահի մանկանց, ամքն ըստ սպանմաննդատիցի յորդորողին եւ կէս վնասու լիցի եթէ մահլիցի, մանաւանդ թէ վնասեալն առաւել լիցի ամօքն: Ապաթէ խոնարհ - կիսու կէս լիցի, որպէս մետասանից եւտասնամենից. եւ այլ եւս խոնարհագոյնքն նովիմբդատեսցին. զի որպէս կանոնք ըստ վարդապետաց ոչարդարացուցանէ բնաւին զայդոսիկ, նա' եւ ո'չդատաստանն: Եւ եթէ կատարելոց իրդ լիցի, դովիմբդատիցիե:

[Ը]

Ը. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱՑ ՎՆԱՍՈՂԱՑ ԶՄԻՄԻԱՆՍ Ի ՊԱՏՃԱՌՍ ՎԱՅՐԱՊԱՐ ԳՐԱՒՈՒՑ:

8. «Սովոր են երիտասարդքվայրապար զմիմեանս շարժել բառնալ ինչ ծանունս, որպէս քարինս եւ այլ այսպիսիս, եւ վնասիլ եւ վնասելզմիմեանս: Եթէ որ շարժեացն ինչս եդ ի գրաւու յայտնիեւ յայնմանէ ոք պատրեալ վնասեցաւ, կէս վնասու արեանլիցի, ըստ որում բանիւ յանցոյց, մանաւանդ եթէպատրեալն առաւել իցէ, եւ խափանածոյն եւբժշկութեանն տուգանիցի: Եւ զայս եդաք զի մի'վայրապար մահ լիցիե:

[Թ]

Թ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԻՆԱՐԲՈՒԱՑ ԵՒ ՆՈՑՈՒՆՑ ՎՆԱՍՈՒՑ:

9. «Ի գինարբուս վնաս ինչեղեալ` ըստ հոգեւոր մեր օրինաց մի' լիցի յաղագսայնորիկ ինչ ներել, զի նախ արբեցութիւնն դատի. եւ թէանդ զմիմեանս ի մարտնչելն բեկանիցեն եւ կամխեղիցեն, հաւաստի դատ լիցի եւ բժշկութեան եւխափանածոյն տուգանեսցի: Եւ թէ մահ գործի` տեսցիպատահումնն. թէ մախանօք եւ կամ վրիպմամբ եւ կամայլօք այսպիսիւք իցէ, յերկուցն շարժեալ եղեւ թէմիոյ առաւելեաց, եւ այնպէս վճ իռն հատցի եւ գինարեանն տուգանեսցի. եւ գինարբուացն կցորդութիւննդատիցի հաւաստի եւ նոցայն ընդ նմին լիցի տուգանսն: Եւ թէ ի զգայութեանցն ինչ վնասիցի, ըստ այնմ եւ դատնլիցի, բայց զի ըստ օրինացն մահու իսկ են արժանի, այլզի խրատ ի ձեռս առցեն եւ ըստ աւետարանիս ապրիցին: Զայդ պատշաճ վարկանիմք դատաստան: Եւ զայդնախախնամաբար գործիցեն, զի թէ չիցէ երկիւղ նոյնգործոյ չարի` մի' լիցի խրատ, բայց միայն տուգանք եւապաշխարութիւն: ե.

[Ժ]

Ժ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԱՒԱՌԱՑ ԵՒ ԳԵՂԻՑ ԵՒ ՆՈՑՈՒՆՑ ԻՐԱՑ:

10. «Ի գաւառս ոսկեհանս գտեալյամենայն սահմանս իշխանաց` արքայից լիցի, իսկարծաթ` թագուհեաց. եւ ի կամս նոցա է մասնաւորել նոցակամ ոչ:

Այլ պղինձ եւ երկաթ եւ այլքի նմանեաց նոցին - իշխանաց իցէ մեծամեծաց պարգեւօքթագաւորաց. նմանապէս եւ աղ եւ բորակ, նաւթ եւ կուպր, ապակի եւ այլ ինչ այսպիսի: Իսկ ակն եւ մարգարիտարքունի լիցի եւ այլ ինչ ի պատուաւորաց:

Իսկ ձիւթ եւ խունկ եւդեղնախունկ եւ գղթոր եւ մազթաքէ եւ զարիկոն եւսակամունի եւ այլք այսպիսիք, որք վաճ առին եւ շահին, տասանորդիցին իշխանաց:

Իսկ պտուղ ամենայն գտեալ իմայրիս իւրաքանչիւր սահմանաց նոցա լիցի:

Շինականաց իրաւացի էտասանորդել օտարացն ի կթել պտղոցն, որ ոչ իւրեանցիցէ, այնոցիկ` որոց իցէ սահմանն եւ ըստ խնդրոյ նոցինկամօք եղիցի:

Այսպէս եւ փայտ ի շինուած, եւ խոտ յարօտ եւ ի հնձել, եւ հող ի վարել:

Այլ գետք յորոց հոսինսահմանաց ոչ է, բայց առ որ հասանեն:

Եւ որսք իւրաքանչիւր նոցալիցի առ որս անցանեն. եւ յօտարաց որսացեալ`տասանորդիցի որոյ եւ իցէ սահմանի: Նմանապէս եւ իմայրեաց հատանել որս` այնոցիկ տասանորդիցի որոյ եւիցէ սահմանն: Ըստ այսմ լիցի եւ ծովու որս, ըստ որումյայլոդե:

[ԺԱ]

ԺԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԻՒՏԻՑ:

11. «Եթէ պատահիցի ումեքգտանել յանդաստանի կամ յայլ ի կալուած իւր, կամ իշինել զտուն իւր, ոսկի կամ արծաթ ի գանձուց, եթէնմանութեամբ գիտասցեն թէ յառաջնոց թագաւորաց է, արքունի լիցի եւ գտողին տասանորդիցի յաղագստեղւոյն եւ գտանելոյն կրկին. ապա թէ գտանելն միայնիցէ` պարզաբար տասանորդեսցի եւ տեղւոյն տեառննկրկին լիցի: Իսկ եթէ կարծիցի նախարարի ուրուք եւ թէայլոց փարթամաց, եթէ յազգէ նոցա իցեն որոց անկ իցէժառանգութիւնն` նոցա լիցի եւ տասանորդիցի արքունիեւ գտողին եւ տեղւոյն. թէ չիցէ - իւրեանց: Ապա թէ իդէպ իցէ իւրոց նախնեացն լինել, տասանորդիցիարքունի: Եւ թէ ի վարձկանաց ոք իցէ գտողն, ոչ կարծեմիրաւացի տասանորդել. այլ մասնաւորելե:

[ԺԲ]

ԺԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՌՈՒՈՂԱՑ ԵՒ ԽԼՈՂԱՑ ԶՄՕՐՈՒՍ:

12. «Եթէ կռուիցին արք եւ մինպատահի անկատար լինել եւ յանդգնեալ փետտիցէզմօրուս կատարելոյն, դատաստան լիցի կրկին մասամբզհերսն հատանել եւ գանիւ ըստ արժանւոյնկսկծեցուցանել, մանաւանդ զի զպատուաւոր անարգեաց: Ապա թէ բռնագոյն եւ կամ պատուաւոր յանդգնեալն իցէ, միոյ զգայութեան տուգանի կէսն լիցի ի տուգանս: Եւայդ առ այդ լիցի, զի այլոց օրինակն ցուցեալ կռուոյդատաստանացե:

[ԺԳ]

ԺԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀՈՐՈՑ ՍԵՐՄԱՆՑ:

13. «Եթէ բացեալ ոք հորցորենոյ եւ կամ այլոց սերմանեաց յիւրոց կամյօտարաց ի ներքս թողցէ հանել ի նմանէ եւ մեռանիցի, մահու դատաստան լիցի. եւ եթէ ախտասցի, բժշկութեաննեւ խափանածոյն տուգանեսցի զի պարտ էր թողուլ մինչյելանել հոտոյն եւ այնպէս զգուշանալ: Եւ այդ ըստայդմ կացցէ դատաստան: Սակայն ի վարձու կալեալն եւկանխաւ զգուշացեալն տեսցի ճ շգրիտ քննութեամբ, նմանապէս եւ բռնադատեալնե:

[ԺԴ]

ԺԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎՆԱՍԵԼՈՑ ՇԻՆԱԿԱՆԱՑ Ի ՏԷՐԱՆՑ ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ ԶՍՈՎՈՐԱԿԱՆՆ ԼԵԱԼ ՀՐԱՄԱՆ:

14. «Եւ եթէ աւելի քան զօրէննանգթաբար հրամայիցէ գործել եւ այնու վնաս մահուհասցէ ի տերանց ընդ հարկիւ անկելոց, պարտապան լիցիարեան դատաստանի գերագունից տերանց: Եւ ըստարժանւոյն զապաշխարանսն ցուցցեն խոնարհութեամբ, եւ զայլսն ի վնասից զբժշկութեան եւ զխափանածոյնհատուսցեն, եւ յանբժշկելեաց - զտուգանսե:

[ԺԵ]

ԺԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՔԱՀԱՆԱՅՍ ԱՆԱՐԳՈՂԱՑ:

15. Կարգեցին առաքեալքն եւեդին հաստատութեամբ` եթէ մի' ոք անարգեսցէ եւանգոսնեսցէ եւ արհամարհանօք կալցի զքահանայն թէ եւկարի ոք յանարգաց իցէ, գիտասցէ զի զԱստուած անարգէ, զի Աստուծոյ սպասաւոր է ձեզ ի բարիս եւ համարստացեն ընդ ոգւոց ձերոց, զի գրեալ է զիշխանժողովրդեան քո մի' բամբասեսցես:

«Եւ զայս դատաստան եւ որ նախքան զնա երբեմն թէ եւ սակաւ ինչ գրեցաք, այլերկրորդել յօժարեցաք այժմ յառաքելական կանոնաց`ցուցանելոյ աղագաւ զմեծութիւն պատժոցն անարգողացքահանայից, զի դատել զոյգ է զնոսա ընդաստուածանարգս իրաւացի դատաստանաւ, ըստ այնմ` որզձեզ անարգէ զիս անարգէ: Եւ որ չիցեն - եւ այն իսկըստ արժանւոյն ցուցաւե:

[ԺԶ]

ԺԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԴԱՏԱՒՈՐԱՑ:

16 . Կարգեցին առաքիալքն եւեդին հաստատութեամբ - եթէ որք են յաշտիճ անդատաւորութեան եւ իշխան են առնել դատաստան, եթէթիւրիցէ եւ աչառիցէ երեսաց եւ պարտաւորիցէ զարդարնեւ արդարացուցանէ զպարտաւորն, եւ մի' եւս կացցէ իկարգի դատաւորութեանն եւ պատուհասեալ կշտամբիցի, զի ոչ իմացաւ զգրեալսն աստուածային ձեռամբնյօրէնսն Մովսիսի եթէ` մի' խոտորեցուսցես զիրաւունսի դատաստանի եւ կաշառ ի վերայ իրաւանց մի'առնուցուս:

«Ի դատաստանէ դատաւորացս եւկանոնական հրամանացս ուսաք` մի շնորհս յաշտիճ անսնլինել եւ եկեղեցւոյ զդատողութիւնն. եւ եթէ արտաքոյիրաւանց եւ աչառանօք վարիցի, անկցի յայնմ շնորհէ: Զի գոն դատաստանք եւ դատաւորաց ի վեհիցն քան զնոսա`գիտողացն զիրաւունս օրինացնե:

[ԺԷ]

ԺԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶԾԱՌԱՅՍ Ի ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ ԱԾԵԼՈՅ ՆՇԱՆԱԿ:

17. Զծառայս իժառանգաւորութիւն ածել առանց կամաց տերանցն ոչհրամայեմք ի տրտմութիւն ստացողացն, քանզի տանցկործանումն այս գործէ: Ապա թէ երբէք արժանիերեւեսցի ծառայն առ ի ձեռնադրութիւն աստիճ անի, որպէս Ոնէսիմոսն երեւեցաւ, եւ թողացուսցեն տեարքիւր եւ ազատեսցեն եւ ի տանէն ի բաց առաքեսցեն, եղիցին:

«Դատաստան կանոնացսհրամայէ զայսոսիկ պահել անգայթակղ զեկեղեցի, զի մի'պատճ առաւ բարեպաշտութեան վնաս ինչ գործիցեն եւտեղի տայցեն չարախօսացն զմէնջե:

[ԺԸ]

ԺԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԱՐԳՈՂԱՑ ԶԹԱԳԱՒՈՐՍ ԵՒ ԶԻՇԽԱՆՍ:

18. Եթէ ոք թշնամանեսցէզթագաւորս եւ զիշխանս անիրաւաբար, պատուհաս կրեսցէ- եթէ ժառանգաւոր է` լուծցի, եթէ ժողովրդական`որոշեսցի:

«Եւ զայս դատաստան դատելեպիսկոպոսաց եւ վարդապետաց է, զի պատկեր ենԱստուծոյ թագաւորք եւ իշխանք: Եթէ անարգողն իցէժառանգաւոր` իրաւացի է լուծանել, եւ զաշխարհական ոքորոշել մինչեւ զղջասցի: Եւ այդ հաստատի այժմե:

[ԺԹ]

ԺԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ԵՒ ԱՒԱԶԱԿԱՑ ԵՒ ՆՈՑՈՒՆՑ ՄԵԾԱՐՈՂԱՑ:

19. Գո'ղք կամ ասպնջական իւրըստ կամաց եկեղեցւոյն զնոսա մահու մատնել արժանիլիցի, զի հնացեալ աւազակն եւ իւր հացամեծարքն միշտլինին ի մահ դատապարտեալք: Զայդր զկնի պարտ էդատաւորին հետեւել:

«Եւ զայս յաղագս մարդագողոցեւ աւազակաց ասէ. եւ ըստ օրինացն հրամայէ ի մահդատապարտել նաեւ զկամակից հացտուն, եւ ըստեկեղեցւոյ օրինաց եւս կարգէ: Բայց զկնի կանոնաց այդեւս ցուցեալ է դատաստանե:

[Ի]

Ի. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԾԱՌԱՅԻՑ ԱՌՆԵԼՈՎ ԸՍՏ ՕՐԻՆԱՑ:

20. «Եթէ պատահի քրիստոնէիգնել ծառայ քրիստոնեայ, ըստ օրինացն վեց ամ ծառայելեւ ելանել յեօթներորդ ամին. եղիցի մեզ - յորժամ ըստգնոյ իւր ծառայեսցէ` ելցէ ազատս: Եթէ ինքն միայնմտեալ իցէ` միայն ելցէ, եւ եթէ կնաւ հանդերձ մտեալիցէ - ելցէ եւ կինն ընդ նմա: Ապա թէ տէր իւր տացէ նմակին եւ ծնանիցի նմա որդիս եւ դստերս, կինն եւ որդիքնտեառնն նորա եղիցին, եւ նա միայն ելցէ. փրկանօքելցեն եւ նոքա: Ապա թէ պատասխանի տուեալ ասիցէծառայն - սիրեցի զտէր իմ եւ զկին իմ եւ զորդիս իմ եւոչ գնասցէ յազատութիւն, տարցի զնա տէր իւր յեկեղեցիԱստուծոյ եւ քահանայիւք եւ հաւատարիմ վկայիւք եւգրով առցէ զնա ծառայ յաւիտեան: Եւ մի' յաղագսայնորիկ փոյթ կալցի թէ եւ կարիցէ ազատ լինել, զի ըստառաքելոյ ի Տէր կոչեցեալ ծառայն ազատ տեառն էե:

[ԻԱ]

ԻԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՂԱԽՆԱՑ:

21. «Իսկ եթէ պատահի ումեքվաճ առել զդուստր իւր ըստ որում եւ իցէ պատճ առիյաղախնութիւն առնն հաւատացելոյ, մի' իբրեւ զաղախինվճ ռաւ վաճ առիցէ. զի թէ ոչ իցէ յաչս տեառն իւրոյ հաճոյ որում հաստատեցաւն, փրկեսցէ զնա հայր իւր: Բայցյազգ օտար չէ իշխան վաճ առել տէր իւր, զի անարգեացզնա. ապա թէ որդւոյ իւրում հաստիցէ զնա, ըստ օրինացդստերաց արասցէ նմա: Ապա թէ ոչ իւր եւ ոչ որդւոյնհաստիցի ի կնութիւն, ի լնուլ ամի սպասաւորութեաննորա չափով գնոյ իւրոյ` ազատ լիցի ձրի. ապա թէկանխաւ հայր իւր փրկել զնա կարիցէ, փրկիցէե:

[ԻԲ]

ԻԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅԼԱԶԳԻ ԾԱՌԱՅԻՑ, ՆՄԱՆԱՊԷՍ ԵՒ ԱՂԱԽՆԱՑ:

22. «Եթէ գնիցէ ոք ծառայայլազգի եւ կամ աղախին, եթէ յանձն առնուն մկրտիլ`ընդ փրկանօք լիցին - գնոյ չափ ծառայեալք` ազատքլիցին. ապա թէ ոչ կամիցին, վաճ առել իշխան լիցին: Այլմի' յաղագս ոչ ազատելոյ հեղգասցին ի մկրտել: Իսկմկրտելոցն ազատիլ կամ ոչ - նոյն լիցի որպէս ի բնէքրիստոնէից. նմանապէս եւ աղախնացե:

[ԻԳ]

ԻԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՐԿԱՆՈՂԱՑ ԶՀԱՅՐ ԿԱՄ ԶՄԱՅՐ:

23. Որ հարկանէ զհայր կամ զմայր իւր, մահու մեռցի:

«Այդոքիք ըստ օրինացն: Նմանապէս կանոնք լիցին մահու չափ ապաշխարել: Իսկդատաստան այս լիցի. եթէ յանզգայութեան եւ իմանկութեան գործէ, ներելի է ծնողացն. ապա թէյանդգնութեամբ եւ արհամարհանօք, իշխան լիցինծնողքն յետ բազում անգամ խրատու առաջի քահանայիցեւ ծերոց հրաժարել ի նմանէ եւ տարագրել իժառանգութենէ: Ապա թէ զղջացեալ ըստ կամաց նոցադարձցի ապաշխարութեամբ արժանապէս, ընկալեալ լիցիդարձեալե:

[ԻԴ]

ԻԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԱՐԴԱԳՈՂԱՑ:

24. Որ ոք գողասցի յորդւոցնԻսրայէլի եւ վաճ առիցէ զնա, եւ գտցի առ նմա, մահումեռցի:

«Իսկ մեզ փոխեալ լիցիայսպիսի լրմամբ: Եթէ քրիստոնեայ գողացեալզքրիստոնեայ վաճ առէ յայլազգիս եւ յայտ չար գործնգայցէ, յաղագս ապաշխարութեան հասանելոյ մի' մեռցիմահու, այլ ի բանտ արկեալ - երաշխաւորօք զառեալ գիննյղիցի եւ դարձուսցէ զվաճ առեալն: Ապա թէ չիցէ հնար, զգինն ի գողացելոյն տայցեն տեարս. եւ խրատեալ յաչսարձակիցեն, կամ նշան դիցի. անզղջից եղիցի խրատնե:

[ԻԵ]

ԻԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱՄԲԱՍՈՂԱՑ ԶՀԱՅՐ ԿԱՄ ԶՄԱՅՐ:

25. Որ բամբասէ զհայր իւր կամզմայր իւր, մահու մեռցի:

«Զյայտնի բամբասողաց եւյանցանս ծնողացն հրապարակողաց զմահու մեռանիլնասէ. այլ ըստ մեզ` դատաստանաց հարկանողաց զծնողսնլիցի, որպէս ցուցեալն էե:

[ԻԶ]

ԻԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՌՈՒՈՂԱՑ:

26. Եթէ կռուիցին արք երկուեւ հարկանիցէ ոք զընկեր իւր ի նոցանէ քարիւ կամբռնիցի եւ ոչ մեռանիցի, այլ դնիցի ի մահիճ ս, եթէյառնիցէ այրն եւ շրջիցի ի ցպոյ արտաքոյ, անպարտլիցի որ եհարն: Մեռելոյն ապաշխարութիւնն լիցի: Բայցզխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեան նորա տուգանեսցի. եւ թէ մեռցի` զգինն:

«Այս դատաստան լրմամբյօրինացն ասացաւ. եւ ի մեզ զնոյն ամբողջ պահելի էե:

[ԻԷ]

ԻԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԾԱՌԱՅԻՑ ԵՒ ԱՂԱԽՆԱՑ ՍՊԱՆԵԼՈՑ Ի ՏԵՐԱՆՑ:

27. Եթէ ոք հարկանէ զծառայիւր կամ զաղախին իւր գաւազանաւ եւ մեռցի ի ձեռանէնորա, դատաստանաւ վրէժխնդրութիւն լիցի ի տերանց:

«Տեառնն ասէ եւ դատաստան իգաւազանն եւ ի սուրն եւ յայլսն այսպիսիս, միանգամայն յապստամբութիւն նոցա եւ ի պատճ առլինելն: Եւ եթէ' այլազգիք իցեն եւ եթէ'քրրիստոնեայք, ըստ այնմ գինք արեանն տուգանիցինե:

Բայց եթէ մի օր կամ երկուսկեցցէ, մի' խնդրիցի վրէժն, զի գինք արծաթոյ իւրոյ են:

«Ապաշխարութիւն լիցիե:

[ԻԸ]

ԻԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՅՂԻ ՀԱՐԿԱՆԵԼՈՅ ԶԿԻՆ Ի ԿՌՈՒԵԼՆ ԱՐԱՆՑ:

28. Իսկ եթէ կռուիցին արքերկու եւ հարկանիցեն զկին յղի եւ ելանիցէ սաղմնաննկար, կէսն վնասու տուգանիցի որչափ ինչ արկանիցէնմա այր կնոջն, եւ տացէ աղաչելով: Ապա թէկերպարանեալ իցէ, տացէ անձն ընդ անձին:

«Յայտնի է եւ այս դատաստանաստուածային ըստ սահմանի. ապա թէ ո'չ մի է նկարեալնեւ աննկարն ըստ յուսոյ առնն ծնանիլ կնոջն, թէ եւբազում միջոց է նկարելոյ եւ աննկարի: Եւ տացէ անձնընդ անձին. - եւ այս դատաստան փոխեալ տուգանօք եւապաշխարութեամբ վճ արեսցի, որպէս յայտնեալ էդատաստանօք թագաւորացն, համեմատելով ընդ այնոսիկե:

[ԻԹ]

ԻԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ:

29. Ակն ընդ ական, ատամն ընդատաման, ձեռն ընդ ձեռին, ոտն ընդ ոտին, խարան ընդխարանի, վէր ընդ վիրի, հարուած ընդ հարուածոյ:

«Եւ այս դատաստանաստուածային շնորհօք աւետարանին տուգանօք վճարեսցի ըստ բանականի գնոյ արեանն համեմատեալ: Սակայն յառաւելն եւ ի նուազն ի զգայութիւնսնքննութիւն լիցի եւ յանգամսն եւ ի գործսն, եւ իբաժանումն իւրաքանչիւր յանգամսն եւ իզգայութիւնսն քսան եւ վեց դահեկան եւ վեց դահեկանեւ կէս գանգ, գարի պակաս:

[Լ]

Լ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԾԱՌԱՅԻՑ ԵՒ ԱՂԱԽՆԱՑ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ Ի ՏԵՐԱՆՑ:

30. Իսկ եթէ ոք հարցէ զակնծառայի իւրոյ, կամ զակն աղախնոյ իւրոյ եւկուրացուսցէ, արձակեսցէ զնոսա ազատս փոխանակ ականնոցա: Եւ եթէ զատամն ծառայի իւրոյ եւ կամ զատամնաղախնոյ իւրոյ թափեսցէ, արձակեսցէ զնոսա ազատսփոխանակ ատաման նոցա:

«Թերեւս եւ աստուածայինօրէնքս զայլ եւս զգայութիւնս եւ զանգամսզուգահաւասար սմին հրամայիցէ նմանապէս ելանելծառայից եւ աղախնաց: Եւ այս դատաստան անփոփոխ կացցէմեզ յօրինացն առ հաւատացեալս: Իսկ եթէ յայլազգեացիցէ ծառայն եւ աղախինն, վաճ առիցէ որքան արժան է`պակաս եւ կամ ընդ կէս գնոյ, ըստ որում ի դէպ իցէդատաստանի իրաւամբք. սակայն իշխան լիցի թէ եւ' ոչկամի վաճ առելե:

[ԼԱ]

ԼԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ ԶԱՅՐ ԿԱՄ ԶԿԻՆ:

31. Իսկ եթէ հարկանիցէ ցուլզայր կամ զկին եւ մեռանիցին, ցուլն քարկոծ լիցի եւմիս նորա մի' կերիցի, եւ տէր ցլուն անպարտ լիցի:

«Եւ այս դատաստան ըստօրինացն հաստատուն մեզ կացցէ. զենեալ զցուլն`զքարկոծելոյ լցցի տեղի, եւ վաճ առեալ յայլազգիսզմիսն` զգինն յաղքատս տայցեն, եւ հաստատուն լրմամբիսկ ասացաւ եւ տէրն անպարտ լիցիե:

Ապա թէ ցուլն հարկանող իցէյերեկն եւ յեռանդն, եւ բողոքեալ իցէ տեառնն նորա եւնորա չիցէ ի միջոյ բարձեալ, եւ սպանանիցէ զայր կամզկին, ցուլն քարկոծ լիցի եւ տէր ցլուն առ նմինմեռցի: Իսկ եթէ փրկանք անկանիցին ի վերայ նորա, տացէփրկանս ընդ անձին իւրում ըստ ամենայնի` որչափ ինչարկանիցեն նմա: Եւ եթէ զորդիս կամ զդուստրհարկանիցէ, ըստ նմին օրինակի արասցեն նմա:

«Եւ այս իրաւունք փրկանօքմեզ սահմանիցի ըստ օրինացն, եւ ոչ մահուամբ. զիզողորմութիւն պահճ առաւ օրէնքն ընդ ստուգութեաննխառնէ. եւ զի ցուցեալ է փրկանքն ի գինս արեան իդատաստանս թագաւորացնե:

Իսկ եթէ զծառայ կամ զաղախինհարկանիցէ ցուլն, երեսուն կրկին սատեր արծաթոյտացի տեառնն նորա, եւ ցուլն քարկոծ լիցի:

«Զգինն ծառային այդոքիւքնշանակէ տալ. եւ ցուլն ցուցեալ է: Սակայն ըստդատաստանի ի քրիստոնեայն եւ յայլազգին ընտրութիւնլիցի: Ապա եթէ բեկանիցէ եւ կամ խափանիցէ իզգայութեանցն, եւ չիցէ գիտակ վնասու ցլուն, անպարտլիցի տէր նորա. իսկ եթէ բողոքեալ իցէ եւ չիցէ իմիջոյ բարձեալ, տուգանեսցի զբժշկութեանն եւզխափանածոյն. եւ այս յիւրաքանչիւրսն լիցիդատողութեամբե:

[ԼԲ]

ԼԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ ԶՑՈՒԼ ԵՒ ՍՊԱՆԱՆԻՑԷ:

32. Իսկ եթէ հարկանիցէ ցուլուրուք զցուլ ընկերի իւրոյ եւ մեռցի, վաճ առեսցենզցուլն կենդանի եւ բաժանեսցեն զգինս նորա, եւզցուլն սպանեալ բաժանեսցեն: Ապա թէ յերեկն եւյեռանդն գիտէին զցուլն, եւ բողոքեալ իցէ տեառնննորա եւ տեառնն չիցէ ի միջոյ բարձեալ զնա, տուգանեսցի ցուլ ընդ ցլոյ եւ սպանեալն նորա լիցի:

«Եւ այս դատաստան հաստատունմեզ յօրինացն կացցէե:

[ԼԳ]

ԼԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀՈՐՈՑ ԵՒ ՋՐՀՈՐՈՑ ԵԹԷ ԱՆԿԱՆԻՑԻ Ի ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ Ի ՆԱ:

33. Իսկ եթէ բանայցէ ոք հոր եւկամ փորիցէ ջրհոր եւ ոչ խափանիցէ զնա, եւ անկանիցիանդ արջառ կամ էշ, տէր հորոյն տուգանեսցի արծաթ եւտացէ տեառնն նորա եւ շաղիղն նորա լիցի:

«Եւ զայս դատաստան իրաւամբքպարտիմք պահել. այլ թերեւս զանսուրբն իշովննշանակեաց եւ զսուրբն արջառովնե:

[ԼԴ]

ԼԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԷ ԱՆԿԱՆԻՑԷ ՅԱՐԱՆՑ ԿԱՄ Ի ԿԱՆԱՆՑ Ի ՀՈՐ ԵՒ Ի ՋՐՀՈՐ:

34. «Այլ եթէ անկանի այր կամկին ի հոր բացեալ եւ ի ջրհոր փորեալ, թէ ի տուէ իցէ`կէս արեան տուգանեսցի, իսկ եթէ ի գիշերի` բաւանդակարիւնն: Նոյն լիցի յաղագս կանանց, ծառայից եւաղախնաց: Դատեալ լիցի քրիստոնեայն եւ այլազգին: Որպէս ի գիշերի` լիցի կոյրն եւ արբեալն եւ մանուկնե:

[ԼԵ]

ԼԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ Ի ՍՐԲՈՑ ԿԱՄ ՅԱՆՍՐԲՈՑ ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ ԵՒ ՍՊԱՆՑԷ:

35. «Իսկ եթէ հարկանիցէ ցուլզկով կամ զոչխար կամ զինչ այսպիսիս, եւ սպանանիցէ, իբր զի ոչ գիտէր զցուլն հարկանօղ, զկէս գնոյնտուգանեսցի եւ փոքրագոյն կենդանին սպանեալնիւրում տեառնն լիցի, իսկ մեծն բաժանիցի յորժամ զոյգզգինն ունիցին. եւ վաճ առիցի հարկանողն: Իսկ եթէբողոքեալ իցէ եւ չիցէ ի միջոյ բարձեալ, զբաւանդակնտուգանեսցի: Նոյն լիցի եւ յանսուրբսն, այսինքն` իբեռնակիրսնե:

[ԼԶ]

ԼԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ Ի ԲԵՌՆԱԿՐԱՑ ԿԱՄ ՀԵՂՁՈՒՑԱՆԵԼՈՎ ԵՒ ԿԱՄ ՈՏԻՒՔ ՀԱՐԿԱՆԵԼՈՎ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՍՊԱՆԱՆԻՑԵՆ ԵՒ ԿԱՄ ՎՆԱՍԻՑԵՆ:

36. «Եթէ ձի եւ կամ էշ կամջորի հեղձուցանելով եւ կամ ոտիւք զմիմեանսսպանանիցեն եւ կամ այլ ինչ վնասիցեն, եթէ գիտելովտեառնն զխստութիւն իւրոյն եւ ոչ զգուշացաւ`զբաւանդակն տուգանեսցի. ապա թէ անգիտանալով` զկէսվնասուն: Նոյն լիցի թէ այլ ինչ ի կենդանեացսպանանիցեն կամ վնասեսցենե:

[ԼԷ]

ԼԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԷ ՅԱՍԱՑԵԼՈՑ ԿԵՆԴԱՆԵԱՑԴ ԿԱՄ ԽԱԾԱՆԵԼՈՎ ԵՒ ԿԱՄ ԸՆԴՈՏՆԵԼՈՎ ՍՊԱՆԱՆԻՑԷ ԿԱՄ ՎՆԱՍԻՑԷ ԶԱՅՐ ԿԱՄ ԶԿԻՆ, ԶՈՐԴԻՍ ԿԱՄ ԶԴՈՒՍՏՐ, ԶԾԱՌԱՅ ԿԱՄ ԶԱՂԱԽԻՆ:

37. «Եթէ բողոքեալ իցէ -զբաւանդակն տուգանեսցի, եւ կամ թէ ոչ զգոյշացոյց. ապա թէ անգիտանալով եւ կամ զգուշացուցեալ - զկէսվնասուն եւ մահուանն: Իսկ եթէ ոչ վնասիցի եւ կամ ոչմեռանիցի, զխափանածոյն եւ զբժշկութեաննտուգանեսցի, գիտելով եւ ոչ զգուշացուցանելով -զբովանդակն, եւ ոչ գիտելով եւ զգուշացեալ - զկէսն: Իրաւացի կարծեմ յամենայնսն յոչ վնասեալսն եւ յոչմեռեալսն զխափանածոյն եւ զբժշկութեանն տուգանել: Իսկ զապաշխարութեանն յամենայնսն տեսցենվարդապետք. զի աստ միայն զդատաստանին փութամքհատուցանել զիրս. զի հարկաւորաբար զիւրն հայցէգիրս դատաստանիե:

[ԼԸ]

ԼԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԷ ՅԱՍԱՑԵԼՈՑ ԿԵՆԴԱՆԵԱՑԴ ՄԵՌԱՒ ՈՔ ԿԱՄ ՎՆԱՍԵՑԱՒ, ԵՒ ՁԻ ՏԱՐԵԱԼ ՍՊԱՆ ԿԱՄ ՎՆԱՍԵԱՑ ՅԻՒՐՈՑՆ ԿԱՄ Ի ՀՈՐ, ԿԱՄ Ի ՋՐՀՈՐ:

38. «Եթէ ծառայ կամ աղախին, կամ որդի, կամ դուստր, կամ կին, կամ այլ ոք յիւրոցնսպանաւ կամ վնասեցաւ, թէ անգիտանալով կամզգուշացոյց - անպարտ լիցի ի դատաստանէ: Իսկ եթէիւրքն բողոքիցեն եւ նա ոչ եբարձ կամ ոչ զգուշացոյց, դատաստան լիցի ի վարդապետաց զապաշխարութիւննսահմանել զկամաւորի եւ զակամայի: Եւ այդ այդոցիկիրաւունք կարծինե:

[ԼԹ]

ԼԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ԱՐՋԱՌԱՑ ԻՇՈՅ ԵՒ ՆՄԱՆԵԱՑ ՆՈՑԱ:

39. Իսկ եթէ գողասցի ոք արջառկամ ոչխար, սպանցէ կամ վաճ առիցէ, հինգ արջառ ընդարջառոյ տուգանեսցի եւ չորս ոչխար ընդ ոչխարի, ապաթէ ոչինչ գտանիցի նորա, վաճ առիցի փոխանակգողութեան իւրոյ: Իսկ թէ ըմբռնեսցի եւ գտցի ի ձեռսնորա գողօնն յարջառոյ եւ յիշոյ մինչեւ ցոչխարկենդանի, կրկին տուգանեսցի:

«Յայտնի է այս դատաստան. զիչկորուսեալսն հինգ եւ չորս հրամայէ հատուցանել եւզոչ կորուսեալսն միայն կրկին: Եւ զայս իրաւունքօրինաց ըստ այսմ պահեսցուքե:

[Խ]

Խ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ ՈՐ ԶՏՈՒՆ ՊԱՏԱՌԵՆ:

40. Իսկ եթէ ի տան գտցի գող եւխոցեալ մեռանիցի, չէ' այն նմա ի սպանութիւն. ապա թէարեւն ի վերայ նորա ծագեսցէ, մահապարտ է փոխարէնմեռցի:

«Ընդ խաւար գիշերոյանգիտացեալ` ոչ համարի մեղս սուրբ օրէնքն, իսկ ընդլուսոյ ծագիլն` իբր կամաւոր սպանող դատի իրաւամբք. զի մարդագողոց հրամայեցաւ մեռանիլ, եւ մեզկամաւորի եւ ակամայի ապաշխարութիւն սահմանիցի եւփրկանք լիցի, որպէս ցուցեալ է: Եւ գողօնն կորուսեալ`չորրորդ հատուսցի, եւ ոչ կորուսեալսն` կրկին, որպէսյայլսնե:

[ԽԱ]

ԽԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶԱՆԴՍ ԿԵՐՈՂԱՑ:

41. Եթէ արածիցէ ոք զանդ կամզայգի եւ թոյլ տացէ խաշին իւրում արածել զանդ այլոյյիւրմէ անդոյ անտի տուգանեսցի ըստ արդեանն: Ապա թէզամենայն իսկ զանդն արածիցէ, զընտիր կողմն անդոյիւրոյ եւ զընտիր կողմն այգւոյ իւրոյ տուգանեսցի:

«Եւ այս ըստ յիրացն դարձեալլիցի իրաւամբք եւ այս հաստատեսցի դատաստան ըստմեզե:

[ԽԲ]

ԽԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀՐԴԵՀԻՑ:

42. Իսկ եթէ ելանիցէ հուր եւգտանիցէ փուշ եւ ընդ նմին այրիցէ զկալ, կամ զօրան, կամ զանդ, տուգանելով տուգանեսցի որոյ զհուրնհանեալ իցէ:

«Եւ զայս դատաստան ըստքննութեան հրամայէ սուրբ օրէնքն դատել թէ` ու՞րարդեօք հանեալ հուրն եղեւ` մե՞րձ թէ հեռի, յանտա՞ռսթէ յանդի՞, եւ յու՞մմէ` ի բարեկամէ՞ թէ ի թշնամւո՞յ, պատահմա՞մբ թէ կամա՞ւ, մանու՞կ թէ ծե՞ր, եւ այլայսպիսի, զի զայս յայտ առնէ տուգանելով տուգանիլն: Եւ մեզ այսոցիկ հետեւելի է: Զի թէ կամաւ իցէ, կրկինտուգանեսցի: Ապա թէ մերձ ի կալ կամ յօրան հանիցէ ոքհուր եւ ոչ զգուշացեալ շիջուսցէ, զբովանդակնտուգանեսցի: Իսկ թէ ի հեռաստանէ յանդէ գայցէ, զկէսնորուն: Եւ որ ինչ այսոցիկ հետեւին: Նմանապէս եթէյանասնոց այրիցէ կամ ի մարդկանէ, տուն եւ եթէ այլինչ ի շինուածոյ, եւ կամ հանդերձ եւ որ ինչ նմանսոցին, այնոքիւք եւ զայս դատեսցենե:

[ԽԳ]

ԽԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՒԱՆԴԻՑ:

43. Իսկ եթէ ոք ընկերի իւրումտայցէ արծաթ կամ այլ ինչ կարասի զիւր ի պահ եւգողանայցեն ի տանէ առնն, եթէ գտցի որ գողացաւն`կրկին տուգանեսցի: Ապա թէ ոչ գտցի որ գողացաւնմատիցէ տէր տանն առաջի Աստուծոյ եւ երդուիցի թէ`իւր չէ նենգեալ ամենեւին զաւանդ ընկերի իւրոյ ըստամենայն վնասակար բանի` յարջառոյ եւ յիշոյ, եւյոչխարէ, եւ ի հանդերձոյ, եւ յամենայն կորստենէ, յորում վնասակար առնիցեն, որ զինչ եւ իցէ առաջիԱստուծոյ եկեսցէ դատաստան երկոցունց. եւ որ ոք ինոցանէ ըմբռնեսցի ի ձեռն Աստուծոյ, կրկինտուգանեսցի ընկերի իւրում:

«Անփոփոխ եւ զայս դատաստանպահելի է: Գողն գտեալ` կրկին տուգանեսցի: Եւ երդմանցուցեալ է ի մեզ օրինակն. եւ երդուեալ - ոչ տուգանի: Եւ որ ոք ըմբռնի, կրկին տուգանի կա'մ զի սուտերդուաւ եւ յայտ եղեւ, եւ կա'մ զի ոչ երդուեալ`ցուցաւ սուտ լինել. իսկ միւսն` զի զրպարտող եղեւսուտե:

[ԽԴ]

ԽԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՊԱՀԵՍՏԻ:

44. Եթէ տացէ ոք ընկերիիւրում էշ կամ եզն, կամ ոչխար, կամ այլ ինչ անասուն իպահեստ եւ բեկցի, կամ մեռցի, կամ գերի վարեսցի, եւ ոչոք գիտասցէ, երդումն Աստուծոյ լիցի ի մէջերկոցունց: Եթէ նենգանօք ինչ չիցէ երթեալ ամենեւինընդ աւանդ ընկերի իւրոյ, ապա յանձն առցէ տէրն նորա, եւ մի' տուգանեսցի: Իսկ եթէ գողութեամբ գողանայցէ ինմանէ, տուգանեսցի տեառնն նորա: Ապա թէ գաղտնաբեկլիցի, ածցէ նմա վկայ ի գեշ անդր եւ մի տուգանեսցի:

«Յոյժ իրաւամբք եւ զայսկալցուք դատաստան զի ի պահեստ տալ վարձու է, յաղագսորոյ զգողօնն հրամայէ տուգանիլ, իսկ զաւանդն ոչեւսե:

[ԽԵ]

ԽԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆՕԹԱՌՈՂԱՑ:

45. Իսկ եթէ խնդրիցէ ոք անօթյընկերէ իւրմէ եւ բեկցի, կամ մեռցի կամ գերի գնասցէ, եւ տէր նորա ոչ իցէ ընդ նմա, տուգանիլով տուգանեսցի. ապա թէ տէր նորա ընդ նմա իցէ, ոչ տուգանեսցի: Ապա թէի վարձու առեալ իցէ, ընդ վարձուց իւրոց եղիցի նմա:

«Տուգանելով տուգանեսցի -եւ ճ շգրտիւ քննութիւն լիցի: Ըստ մերոց եղիցին եւայսե:

[ԽԶ]

ԽԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՓՈԽՈՑ:

46. Եթէ արծաթ փոխ տացեսեղբօր քում, որ աղքատ իցէ եւ բնակեսցի առ քեզ, մի' ճեպեսցես զնա եւ մի' արկանիցես նմա տոկոսիս:

«Հին կտակարանս եւ Նորսյայսոսիկ միաբանին` ի բաց բառնալ զվաշխ եւզտոկոսիս. ոչ աստ զտոկոսի յիշատակելով` զվաշխթողացուցանէ, զի զծայրն բառնալով` ընդ նմին եւզարմատն բառնայ: Եւ որ ինչ ի Նոր կտակարանս է սաստն, աւելորդ է իբր գիտողաց երկրորդել. զի թէ եւ' օրէնքնոչ հրամայէ ճ եպել, ո՞րչափ եւս նորս: Եւ փոխ ասացաւ, զի անդրեն հատուսցի գլուխն: Արդ` իրաւունքդատաստանի լիցին ներմամբ առնուլ զգլուխն, եւ վաշխլիցի հատուցումն հանդերձեալ: Ապա թէ կա'ր իցէփոխառողին, տացէ փոխատուին զնոյն գլուխն մնալ առնմա զնոյն չափն եւ այդ ըստ կարի լիցի, զի Աստուծոյինքն իսկ է դատաստանդ` ոչ առնուլ վաշխ եւ տոկոսի: Եւգիտելի է զի թէ ոք զդատաստան Աստուծոյ թիւրէ` վնասէզոգին ի հանդերձեալ հատուցմանէն զրկելով: Ապա թէ ոքպատճ առէ ոչ հատուցանել անվաշխն դատ լիցի. իհատուցանել գլխոյն` թողութիւն լիցի: Որդւոց զկնիմահուան հարց մի' լիցի զվաշխ հատուցանել, բայցմիայն զգլուխն, զի բնաւին ոչ է ըստ իրաւանց: Եւ այդօրինադրութիւն է, միանգամայն եւ դատաստանե:

[ԽԷ]

ԽԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՐԱՒԻՑ:

47. «Եթէ ոք ի գրաւ առնուցուզուրուք զտուն, կամ զայգի, կամ զհող, կամ զայլ ինչայսպիսի, եւ պատահի յամիլ, զգլուխ որքանութեաննառեալ անվաշխ` անդրէն դարձուսցէ զգրաւն: Եւ թէ լիցիաւելի կերեալ, եւ զայն եւս հատուսցէ: Եւ զոր ինչծախեալ իցէ ի նմա ի գլուխ իւր հաշուիցի, յորժամյաղագս անձեռնհասութեան տեառնն չիցէ դարմանեալզգրաւ իւր: Դոյնպէս լիցի, եթէ ինչ ի կենդանեաց իցէ: Եթէ ինչ ի հանդերձից իցէ գրաւն եւ ի նմանեաց եւմաշիցէ, ի գլուխն իւր լիցի պակասեալ: Եւ զոսկեղէն եւզայլ ինչ այսպիսի զգողացեալ եւ զկորուսեալ, եթէչիցէ իւր նենգեալ եւ երդմամբ հաստատիցէ, իւրումտեառն լիցի. ապա թէ իւր նենգեալ իցէ եւ կորուսեալ, չորեքպատիկ հատուսցէ: Իսկ եթէ ի ձեռին իցէ եւ ստիցէ, կրկին տուգանեսցի: Իսկ յաւարի տարեալն` իւրումտեառնն լիցի: Զծառ հատեալ, եւ զցանկ այրեալ զայգւոյ, զտան, եւ զայլ ինչ զվնասու զգրաւի, եթէ տեառնն պատճառաւ իցէ` իւրում տեառնն լիցի. ապա թէ որում գրաւնիցէ, այնմ լիցի: Զվայրապար վնասեալն եւ զբեկեալնյանասնոց ի գլուխ իւր կալցի, եւ զհասարակացզմեռեալն` իւրում տեառնն: Եթէ օրէնք զգրաւն ոչ տայօթել, ո՞րչափ եւս հրաժարեցուցանէ եւ ի վաշխիցգրաւիցե:

[ԽԸ]

ԽԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅՐԵՑՈՂԱՑ:

48. «Եթէ կամաւ ոք հուր դիցէտան եւ ըմբռնեսցի որ եդ, տեսցեն` զի թէ ի մարդկանէմեռցի ի հուրն, խրատ առցէ ի ձեռնն, թէպէտեւ մահուարժանի է ըստ օրինացն, թերեւս ապաշխարութեանհասանիցէ: Եւ տուգանք լիցի. թէ կարող իցէ -զբովանդակն պահանջիցի արիւն, ապա թէ ոչ - ըստ կարիլիցի: Եւ տուժին խրատ ոչ է, ո'չ աստ եւ ո'չ յալսն. այլանառակին խրատ եւ ոչ տոյժ ի դէպ է. ըստ արժանւոյնզպատշաճ ն արասցեն: Իսկ եթէ յանասնոց, չորեքպատիկհատուսցէ: Ապա թէ ամբար խոտոյ կամ օրանի, կամյայսպիսեացս իցէ, կրկին լիցի տուգանքն: Նոյն լիցիցանկոյ եւ նմանեաց նորին. այսպէս հանդերձից եւնոցին նմանեացե:

[ԽԹ]

ԽԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՏՆԿԱՀԱՏԻՑ:

49. Շարժեալ ոք սատանայականցասմամբ հարկանիցէ զտունկ ուրուք եւ յայտ ճ շգրտիւգայցէ, դատաստան լիցի գնել զտունկն հատողին եւյիւրոցն` զամսն ցորքան անպտուղ իցէ տունկն`տուգանիլ նովին չափով. ապա թէ իւր չիցէ, ըստ գնոյնլիցի: Զի օրէնքն եւ ոչ զթշնամեացն հրամայէզայլազգեացն հարկանել զտունկս: Եւ այդ այդպէս լիցիիրաւամբքե:

[Ծ]

Ծ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՊԱՀԵՍՏԻՑ ԵՒ ԶՐԿՈՂՈՒԹԵԱՆՑ, ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՎՆԱՍԵԼՈՅ ԻՆՉ ԶԸՆԿԵՐԻՆ ԵՒ ԳՏԱՆԵԼՈՅ ԶԿՈՐՈՒՍՏ ԻՆՉ:

50. Խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսիեւ ասէ` անձն ոք եթէ մեղիցէ եւ արհամարհելովարհամարհիցէ զպատուիրանս Տեառն եւ ստիցէ ընկերիիւրում` եթէ' յաւանդի, եթէ' ի զրկողութեան, եթէ'յափշտակութեան, եւ եթէ վնասիցէ ինչ ընկերի իւրում, եւ եթէ եգիտ կորուստ ինչ եւ ժխտիցէ ի վերայ նորա, եւերդնուցու սուտ վասն միոյ իրիք յամենայնէ զոր եւառնիցէ մարդ առ ի մեղանչելոյ նորա նոքօք: Եւ եղիցիյորժամ մեղանչիցէ եւ յանցանիցէ, հատուսցէզյափշտակութիւնն զոր յափշտակեաց եւ զվնասն զորվնասեաց, կամ զաւանդն որ աւանդեցաւ նմա, կամզկորուստն զոր եգիտ, յամենայն իրաց զոր երդուաւսուտ, տուգանեսցի զգլուխն եւ զհինգերորդ մասնյաւելցէ ինոյն: Եւ ոյր իցէ` հատուսցէ նմին յաւուրյորում յանդիմանեսցի:

«Աստուածախօսութիւնսդատաստանի հաստատուն եւ յեկեղեցի կացցէ, քանզինոյն իսկ է Տէրն: Բայց խոյին քաւութեամբն եցոյց եթէ`որք միանգամ իրք դատաստանի են եւ տուգանին, պէ'տք ենեւ ապաշխարութեան: Եւ քանզի կանոնք եւ դատաստանքայնու բաժանին ի միմեանց, զի զծածուկ եղեալյանցանս` որոց եւ պէտք իցեն տուգանի` հրամայէ առնելողորմութիւնս. իսկ դատաստան` թէեւ տուգանէ, ոչբառնայ զապաշխարութիւն: Սակայն ներմամբ եւ փորձիւլիցի իմաստնոց, յաղագս որոյ յամենայն իրսդատաստանի զապաշխարութիւնն ի կանոնսն թողաքե:

[ԾԱ]

ԾԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍՊԱՆՈՂԱՑ ԶԱՆԱՍՈՒՆՍ:

51. Եւ որ հարկանէ զանասուն, անձն ընդ անձին տուգանեսցի:

«Ըստ իւր յայտնի տեսութեանդեւ ի մեզ կացցէ դատաստանդ աստուածային: Սակայնդատաստան կոչի` իբր զի քննիցի մախանօք հարեալն եւպատահմամբ, եւ այլն այսպիսիե:

[ԾԲ]

ԾԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ԶԵՐԿԻՐ:

52. Եւ եթէ աղքատասցի եղբայրքո որ ընդ քեզ իցէ եւ վաճ առիցէ ի կալուածոց իւրոց, եւ եկեսցէ մերձաւորիչն, որ մերձաւոր իցէ նորա եւփրկիցէ զվաճ առ եղբօր իւրոյ: Ապա թէ չիցէ ուրուքմերձաւորիչ, եւ ձեռնհաս իցէ եւ գտանիցի նմա բաւականփրկանաց իւրոց, եւ համարիցի զամս վաճ առին իւրոյ եւհատուսցէ կարողն առնն` որում վաճ առեաց եւ դարձցի իկալուածս իւր: Ապա թէ ոչ գտցի ի ձեռին նորա բաւականնառ ի հատուցանելոյ նմա, եղիցի վաճ առ նորա այնմ որստացաւն զնա մինչեւ յամն թողութեան իւրոյ, եւ ելցէյամին թողութեան եւ դարձցի անդրէն ի կալուած իւր:

«Ըստ աւետարանին հրամանացառաւելութիւն ի Տեառնէ հրամայեցաւ յամենայնս, նմանապէս եւ յիրս դատաստանի. եւ զի ոչառաւելութեամբ եւ ոչ հաւասարութեամբ վարիմք, պարտէ մեզ փրկանօք լինել: Եթէ վասն աղքատութեան իկալուածոյ վաճ առէ, եղիցին փրկանօք յազգատոհմէիւրմէ մինչեւ յեւթն ամ ըստ օրինացն: Զեւթն ամն եդաք, բայց առաւելուլ որքան կար է - արժան է. զի ոչ թողուազատ ըստ օրինացն, զոր ի դէպ էր թողուլ նման օրինացնազատս: Իսկ եթէ ոչ կարիցէ փրկել յեւթն ամն անտիյառաջ, հաստատիցի վաճ առն: Ապա թէ ըստ այլոյ պատճառի վաճ առն իցէ ի նմին ամի հաստատիցիե:

[ԾԳ]

ԾԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ՏԱՆ:

«Եթէ վաճ առիցէ ոք տունբնակութեան ի պարսպաւոր քաղաքի, եղիցին փրկանքնորա մինչեւ ի կատարել տարւոյ աւուրցն վաճ առինիւրոյ, օրաթուի լիցի փրկանք նորա: Ապա թէ ոչ փրկիցիմինչեւ լնուցու տարի նորա ողջոյն, հաստատիցի տուննոր իցէ պարսպաւոր քաղաքի հաստատութեամբ ստացողինիւրոյ յազգս իւր, եւ ոչ ելցէ ի թողութեանն:

«Եւ զվաճ առ փարթամաց թէոմանց աղքատաց վաճ առէ սահմանաւ, վասն ողորմութեանդարձուցանելի է ըստ պայմանինե:

Իսկ տունք որ յաւանս իցենորոց պարիսպ ոչ իցէ շուրջանակի, ընդ անդս երկրիհամարեսցին եւ հանապազ ընդ փրկանօք լիցին եւ իթողութեանն ելցեն:

«Եւ զայս դատաստան այսպէսառցուք. զի թէպէտ եւ ամ թողութեանն ոչ է առ մեզ, սակայն զամսն փրկանաց հաստատուն կալցուքպակասեալք յառաւելութենէ. նմանապէս եւ զաւուրսնե:

[ԾԴ]

ԾԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՋՐԱՂԱՑԱՑ:

54. «Եւ յաղագս աղքատութեանվաճ առեալ ջրաղացք զամ մի ընդ փրկանօք լիցինինքեանց եւ ազգականաց. իսկ այլ ազգ - ի նմին ամիհաստատիցիե:

[ԾԵ]

ԾԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԱՍՆՈՑ ՎԱՃԱՌԱՑ:

55. «Եւ զչորքոտանիս վաճառեալ - երից վկայից առաջի հաստատիցէ զայսոսիկ, զիմի' գողօն իցէ, եւ մի' հնակազ, եւ մի' հնահազ եւգետակոյր, եւ մի' անգնալի գիշերի ի կամրջի, եւ մի'հարկանող ոտիւք: Յայսցանէ գտեալ ի բեռնակիրս, բայցի գողօնէից, մինչեւ յամ մի անդրէն դարձցի, կամ իգնոյն անկցի ըստ արժանւոյն, եւ կամ տեառննհաստատիցի: Իսկ գողօնն յամենայն ժամ դարձցի. եւ եթէյայտնեալ` առաջինն առցէ տէր, եւ զգինն ի վաճ առողէնառցէ որ գնեացն: Այլ արտաքոյ այլոց պատճ առանացմինչեւ յեօթն օր փորձի վճ իռ հատցի, եւ եթէ ոչդարձուսցէ հաստատեալ լիցի վաճ առն: Իսկ վաճ առողիննոյն կացցէ սահման ըստ արժանւոյն վաճ առել: Եւյայլսն զնոյն պահել ի վաճ առսն զսահման որպէս վաճառողին, նմանապէս եւ գնողինե:

[ԾԶ]

ԾԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌԱՑ ԵԶԱՆՑ:

56. «Եւ վկայիւք եւ զայս եւսհաստատիցեն որք վաճ առեն զեզինս, զի փորձ ի հերկ եւի սայլ եւ ի կալ իցէ, եւ մի' հնակազ եւ մի' հնահազ եւմի' գիշերակոյր եւ հարկանող իցէ, եւ մի' գողօն: Մինչեւ յամ մի լինել այդոցիկ փորձի դարձցի, եւգողօնն յամենայն ժամ. եւ յայլսն եօթն օր փորձիցի: Իսկ անմզիցն յայլսն` դարձցի, բայց ի լծոյ, ի հերկ եւի սայլ եւ ի կալ, որոց փորձն անյայտ կանխաւ էրե:

[ԾԷ]

ԾԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ Ի ԿՈՎՈՒ ՎԱՃԱՌՍ:

57. «Նմանապէս եւ յաղագս զկովվաճ առելոյ յայլսն վկայիւք հաստատիցէ ընդ այսոսիկ, զի ազգաւ յիւրաքանչիւր ամի ծնանիցի. յաղագս սոցին`յամի դարձցի ըստ արժանւոյն զգինն հաստատելով եւկամ տեառնն լինելով: Եւ յայլսն փորձի եօթն օրե:

[ԾԸ]

ԾԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԵՂՈՒԱՑ Ի ՎԱՃԱՌՍ ՆՈՑԱ:

58. «Եւ մեղուք վաճ առեալյաշնան ըստ մեղեր զոր ունին, հաստատիցի սերկանն: Իսկ ըստ պիտոյից անկշիռ վաճ առեալ եւ կամ կշռաւնովին փեթակաւ եւ առեալ արտաքս եւ պակաս գտեալ, լցցի կշիռն ի վաճ առողէն, ապա թէ ոչ` մի' լիցի այդպատիր վաճ առ: Իսկ առաւել գտեալն ոչ յոյժ եւ ոչխաբէութեամբ` մի' դարձցի, զի յուսոյ դորին գնէ: Եւգարնան սերմանոց վաճ առեալ եւ եդեալ ի մեղուոց, մինչ ի տասն օր կամ ի քսան փորձի. վճ իռ վկայիւքհաստատիցի, որպէս զի մտանելն եւ ելանելն ուղիղցուցցի, հաստատիցի վաճ առն: Ապա թէ թիւրութեանյաւուրսն վճ ռին կարծիս լիցի գոդութեան եւ մահուառաջնորդին, ի վաճ առողն դարձցի: Զկնի կարծեացնբառնալոյ աւուրցն` գնողին այդպիսի վնասդ լիցի: Իկերակրոյ մեռեալն եւ յամին անպտուղ եղեալն գնողինլիցիե:

[ԾԹ]

ԾԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌԱՑ ԱՄԱՆԱՑ:

59. «Եւ կարաս վաճ առեալ եւգնեալ հաստատիցի յորժամ լցեալ ողջ զարկեալն պահիցէգինի յամին: Ապա թէ կարծիւք բեկման ի թրմանէ իցէ եւզգինին կորուսցէ, միմիայն զկարասն գործողն առցէ, այլ եւ զկէս վնասուն տուգանեսցի: Ապա թէ անկարծիս իբեկմանէ իցէ եւ ի թաղելն եղեւ կարծիսն, անտուգանքլիցի վաճ առողն. այլ եթէ յայդմանէ երկբայեսցի, զամանն միայն վաճ առողն տուգանեսցի: Այդ ըստ այդմլիցին եւ ի փոքունս, եւ ի մեծամեծսե:

[Կ]

Կ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ԶՊՏՈՒՂ ԱՅԳԵԱՑ ԵՒ ԶԱՅԼՈՑ ԱՐՄՏԵԱՑ:

60. «Վաճ առել եւ գնել բազմացպատահի զպտուղս յամի յուսով շահի. եւ թէ լիցիպակասել, արժան է վաճ առողին ամբողջ զգլուխն պահելո'չ միայն յաղագս յուսոյն, այլ եւ վասն աշխատութեան: Եւ եթէ շահիցի` որ չիցէ խաբէութեամբ, մի' զղջացեալվաճ առողն դարձուսցէ, զի վաճ առք յաջողմամբբազմապատիկ շահս տան: Սակայն աւուրք փորձի երեքվկայիւք լիցի տասն օր. եւ կատարածն ցուցաւ ըստիրաւանցե:

[ԿԱ]

ԿԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԸՍՏ ԳԼԽՈՅ ՀԱՏՈՒՑՄԱՆՑ ՋՐԱՂԱՑԱՑ ԵՒ ԱՅԼՈՑ ԱՅՍՊԻՍԵԱՑ:

61. «Եւ զայսպիսիս ըստ գլխոյառեալ` վկայիւք հաստատիցէ որ կապալ տան. շահիլնանզեղջ իցէ տուողին, եւ մի' տացէ փոխանակ շահիտուգանս: Եւ իւր լիցի պատրաստել զկալուածն ամենայնեւ վնասք ըստ կարգի իրաց եղեալ. իսկյանպատրաստութենէ եղեալ - առողին լիցի ի քար, ի նաւ, յերկաթ եւ յայլն ամենայն. նոյն եւ գողացեալն: Իսկայրեալն` եթէ ի պատճ առս տեառնն իցէ` նմա' լիցի, եւ թէի պատճ առս առողին - նմա: Ըստ այդմ դատիցի եւ այլնամենայն այդպիսի, որ ինչ միանգամ եւ իցէե:

[ԿԲ]

ԿԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ԱՐԱՆՑ:

62. Եւ մատեան դստերքնՍաղպաադու որդւոյ Ոփերայ որդւոյ Գաղաադու որդւոյՄաքիրայ ի գնդէն Մանասէի որդւոյն Յովսեփայ. եւ այսեն անուանք նոցա` Մաղաա եւ Նուա եւ Եգղա եւ Մելքա եւԹերսա: Կացին առաջի Մովսէսի եւ առաջի Եղիազարուքահանայի եւ առաջի իշխանացն եւ առաջի ամենայնժողովրդեանն ի դրան խորանին վկայութեան եւ ասեն: Հայր մեր մեռաւ յանապատին եւ նա ոչ էր ի մէջժողովրդեանն գումարելոցն առաջի տեառնն իժողովրդեանն Կորխայ, որ վասն մեղաց իւրոց մեռաւ. եւորդիք ոչ եղեն նորա: Եւ արդ մի' ջնջեսցի անուն հօրմերոյ ի միջոյ ցեղի իւրոյ: Վասն զի ոչ գոյր նորաորդի. տուք մեզ ժառանգութիւն ի մէջ եղբարց հօրմերոյ: Եւ մատոյց Մովսէս զդատաստանս նոցա առաջիՏեառնն: Եւ խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւ ասէ. ուղիղխօսեցան դստերքն Սաղպաադու. տալով տացես նոցակալուածս ժառանգութեան ի մէջ եղբարց հօր իւրեանցեւ դիցես զվիճ ակ հօրն իւրեանց զնոքօք: Եւ ընդորդիսն Իսրայէլի խօսեսցիս եւ ասասցես. այր ոք եթէմեռանիցի եւ որդի ոչ գուցէ նորա, տացէզժառանգութիւն իւր դստեր իւրում: Եւ եթէ ոչ գուցէնորա դուստր, տաջիք զժառանգութիւն նորա եղբօրիւրում: Եւ եթէ ոչ գուցեն նորա եղբարք, տաջիքզժառանգութիւն նորա հօրեղբօր իււրում: Եւ եթէ ոչգուցեն եղբարք հօր նորա, տաջիք զժառանգութիւննընտանւոյ ազգականի նորա. ի ցեղէ նորա ժառանգեսցէզնորայն: Եւ եղիցի որդւոյն Իսրայելի այդ իրաւունքդատաստանի, որպէս հրամայեաց Տէր Մովսէսի:

«Անլուծանելի յամենայնհաւատացեալս եւ այս կացցէ վճ իռ դատաստանի, զի իւրիսկ է հաւաստի գիտողին զամենայն իրաւունս: Զիորդւոյ անկ է ժառանգ լինել, թէ իցէ. ապա թէ ոչ իցէ -դստերն, որ տակաւին ի տան իցէ անկարգ: Իսկ արտաքսգնացեալն եւ առն եղեալն - երկու դուստր միոյ դստերզբաժին առցեն, այլ ոչ կարեն ժառանգ լինել. եւ այսյայտ անտի է, զի ոչ թողին զդստերսն Սաղպաադու յօտարցեղս արանց լինել, զի մի' ժառանգութիւնն յօտարսելցէ: Ապա թէ չիցէ դուստր, եղբայրն ժառանգիցէ: Իսկեթէ առնն լեալ դուստրն կամիցի իւրօք ծննդօքն եւարամբն գալ եւ զհայրենիսն ժառանգել, նոցա լիցի եւմի' եղբօրն, յորժամ որդի չիցէ եղբօրն. ապա թէ ոչկամիցի գալ` զիւր մասնն առեալ, եղբարցն ժառանգիցէ: Ապա թէ չիցէ եղբայր, հօրեղբայրն ժառանգիցէ: Եւ թէչիցէ հօրեղբայր, այլ ընտանի մերձաւոր ժառանգիցէ իցեղէ հօրն, որքան ազգական իցէ: Հեռաւոր ընտանւոյ ոչհրամայէ, եւ զցեղ հօրն առնէ ժառանգ եւ ոչ զմօրն. մինչ ի դուստրն միայն կացոյց զժառանգ լինելն: Ապաթէ հօրեղբօրն հրամայէ ժառանգ լինել, յայտ է զի թէհայր իցէ` նա ժառանգէ, եւ թէ` մայր եւ քոյր եւ կին` ոչժառանգեն, այլ մասունս առնուն, որպէս եւ ցուցանի: Ոսկի դեկանն վեց դանգ է. պօպատ դեկանն երեք դանգ. թասուն ի դանգին չորիցն մին: Կնոջն դանգ, եւ քեռնդանգ եւ կէս, եւ մօրն երեք թասու: Այլ ընտանիմերձաւոր համարեմք զոր օրէնքն մինչ ի չորրորդզարմն հրամայէ զառականս ոչ յայտնել յառնուլ կին. զայս եւ ի ժառանգաւորսն պահելի է: Իսկ զկնի այնր ոչեն ժառանգ յետ չորրորդ զարմի, այլ ժառանգութիւննվիճ ակ լիցի դատաւորաց, որպէս ցուցեալ է իդպրութիւնս նոցա: Իսկ եղբայրն որ չիցէ համամայր, կէս դանգ պակաս ընդ համահարսն եւ ընդ համամարսնժառանգ իցէ: Զայս եւ նահապետն եցոյց Աբրահամ զի ետզամենայն ինչս իւր Իսահակայ որդւոյ իւրոյ. եւորդւոց հարճ իցն ետ պարգեւս եւ արձակեաց զնոսա: Եւեթէ, ասիցէ ոք` աստ պսակ օրհնութեան եւ անդ Քետուրակին երկրորդ. սակայն անդ տուրս, եւ ժառանգութիւնեղիցի աստ, ըստ ցուցելոյդ, սակաւ պակաս. եւ յօրէնսնանդրանկանն տուաւ երիցութեան պատիւն: Ըստ այսմօրինակի եւ հօրեղբարքն լիցին: Յանդիմանինյաստուածային օրինացս դատաստանէ մահմետականացնդատաստանք. զի զդստերս ժառանգ ոչ առնեն հարց, այլընդ ընտանիս մասնաւորեն, որոց ո'չ հետեւելի է, այլանվրէպ` աստուածայինս դատաստանաց իրաւամբքե:

[ԿԳ]

ԿԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ՈՐՈՑ ՈՐԴԻՍ ԵՒ ԴՍՏԵՐՍ ԻՑԷ:

63. «Եւ նախ զայն ասասցուք զիերկու դուստր առն եղեալքն միոյ որդւոյ առցէ բաժին: Եւ այս վկայեալ է ի կանոնաց եւ յօրինաց նշանակեալըստ այսմ:

Խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւասէ. խօսեաց ընդ որդիսն Իսրայէլի եւ ասասցես ցնոսա. որ ոք ուխտիցէ ուխտս տալ զգինս անձին իւրոյ Տեառն, եղիցին գինք արուին ի քսանամենից մինչեւցվաթսնամեանս. եղիցին գինք նորա յիսուն երկդրամեանարծաթոյ ըստ սրբութեան սկեղն. եւ գին լիցին գինքերեսուն երկդրամեան: Ապա թէ ի հնգամենից մինչեւցքսանամեանս` լինիցին գինք արուին քսան երկդրամեանեւ ի գին տասն երկդրամեան:

«Նաեւ ի կազմածն տեսանի, զիկրկին աւուրց կարօտանայ էգն ի ծնունդն, ըստ որումթերին առաւ կողմն. եւ անունն իսկ նշանակէ, զի կինըստ կիսոյն անուանի մարմնոյն: Եւ թէպէտ ի միպատուէրդ աւելի է հնգիւ քան զերկպատիկն գինք ի գին`յաղագս կատարելութեան հասակին եւ կամ յաղագսպիտոյից կարգաց, սակայն ըստ կազմածին ի միւսնցուցաւ արուին կրկին լինել: Յայդցանէ հաստատիներկու դուստր մի լինել որդի ի ժառանգութիւնս: Բայցգիտելի է եւ զայն եւս զի` կարգեալ դստերքն երկուքնմի որդի է, այլ ոչ որ ի տանն է. զի ժառանգ հրամայեցաւ, յորմէ յայտ է զի զորդւոյ առնու զբաժին: Եւ այլքնզկէս եղբօր առնլով ելեալքն` նմանապէս զոյգ գտանինեղբարցն, ըստ հրամանի Տեառնն` եթէ չիցէ որդիդուստրն ժառանգիցէ: Այլ այս դատեալ եղեւ ըստկազմածին եթէ զերկուս դստերս մի առնելի է եղբայր. եւ ցուցաւ ըստ Տեառն հրամանի` եթէ ժառանգէ նմաորդւոյ` որ ի տանէ: Այլ կամ լիցի եւ զայս եւս ըստ հաճոյից ընտրել - եթէ զամենա՞յն դստերս զերկուսն միառնլի է եւ եթէ զեղեալսն: Այլ ինձ այսպէս թուի եթէ`ելեալն ի տանէ բաժնիւ եւ առնն եղեալն երկուսն միլեալ` զոյգ ընդ եղբօրն առնու բաժին իւրով կրկինբաժնաւն. ապա որ ի տանն` հաւասար եղբարցն ժառանգէզհօրն: Հաստատի ըստ այսմ որդւոց եւ դստերաց հաւասարլինել ժառանգութիւնն հօր, ըստ որում եւ Աստուածզոյգ ետ զժառանգութիւն արքայութեան արանց եւկանանց: Սակայն աւանդապահք կարգաց եկեղեցւոյ արքեւ ոչ կանայք են. նմանապէս թէպէտ բաժանորդք ընդեղբարս ժառանգութեանն քորք են, այլ ոչ ժառանգապահքյորժամ եղբարք իցեն: Եւ եթէ հայր իցէ կինն միայնառցէ մասն, եւ ո'չ մայր ո'չ քոյր մասնաւորին: Այլորդի դստեր ոչ ժառանգէ եւ ո'չ առցէ մասն, բայց թէմինչ կենդանի իցէ` գրով ժառանգ առնիցէ, զի իւր սերմնդուստր է եւ ոչ որդի դստերն: Նոյն լիցի եւ խորթն: Սակայն իշխան է կենօքն ժառանգեցուցանել զնոսա եթէկամեսցի իբր զօտարս: Եւ թէ խորթն կամ որդի դստերն իտան հօր իւրում աշխատեալ իցէ, իբր վարձկանի առցէվարձ եւ ոչ մասն. նոյնպէս եւ թոռնն. զի եւ Առաքեալ ոչընդ որդիս զնոսա համարի ասելով` խորթք էիք եւ ոչորդիք: Ապա թէ ոք զկանանցն ընդդէմ այսմ դիցէ, զի իբրզորդւոց - զծնունդս նոցա հրաժարեցուցանէ իխնամութիւնսն, գիտասցէ զի պսակաւն ընդ մօրնընտանութիւն եղեւ եւ խափանի ամուսնութիւնն: Այլ զիսերմն ոչ է հօրն` ոչ ժառանգէ. զի թէ Աբրահամ եւ ոչզիւր ծնունդսն արար արժանի ժառանգ լինել, ո՞րչափօտար ծնունդն: Նաեւ ո'չ եղբայր մօրն եւ ո'չ որդինորա, եւ ո'չ որդի քուերն, եւ ո'չ մօրքոյր եւ ո'չնորին որդի, կամ հօրքոյր կա'մ ժառանգեն եւ կա'մմասնաւորին, բայց եթէ կանխաւ ստանայցէ: Իշխան է եւզծառայս ստանալ ժառանգս թէ կամեսցի, որպէս ի կանոնսեպիսկոպոսաց եցոյց: Թերեւս ծառայս ստացեալ իցէ. յայտ է թէ ժառանգս, որոց զինչսն ասաց թողուլ: Իսկյորժամ դուստրն ժառանգէ որ ի տանն իցէ, հօրեղբայրեւ նորին որդի ժառանգել ոչ կարեն եւ ոչ մասնաւորիլ. ապա թէ առն լեալ իցէ եւ գայցէ ժառանգ, հօրեղբայրնմասն առցէ դանգ, այլ ոչ որդի նորա, բայց թէ պատահի իհարցն ժառանգութիւնսն դատաստան լինել: Իսկ թէչիցեն որդիք եւ դստերք, մինչ ի չորրորդ զարմն որ իհօրէն ժառանգիցեն, եւ այլ ոչ եւս, եւ ոչ ի մարցնտոհմէե:

[ԿԴ]

ԿԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ԿԱՆԱՆՑ ԲԱԺԱՆՄԱՆ:

64. «Եւ կանանց մեռելոց նոյնլիցի դատաստան, որպէս եւ արանց զկնի մահուան - եթէչիցեն որդիք եւ դստերք, իբրու թէ ծնեալ իցէ որդիս եւդստերս եւ մեռեալ, եւ թէ իբնէ անժառանգ իցէ, եւ թէընդ պսակին փութով վախճ անեալ կուսութեամբ. սակայնյայդոսիկ զանազանի դատաստանն: Արդ` ըստ նմանութեանարանց` թէ ուստր իցէ, նա ժառանգէ զմօրն. ապա թէ չիցէ -դուստրն. եւ թէ չիցէ դուստր - եղբայրն. եւ թէ չիցէեղբայր - հօրեղբայրն. եւ թէ ոչ հօրեղբայր - ի ցեղէհօրն ժառանգէ մինչեւ ի չորրորդ զարմն: Ապա թէ հայրիցէ - հայրն ժառանգէ, եւ այլն` զոյգ է միմեանց: Իսկ թէծնունդք իցեն մօրն, ամենայն ինչ նոցա է, որպէս եւհօրն ժառանգութիւնն: Ապա թէ մեռանիցի մանուկն, ժառանգութիւնն հօրն եղեւ եւ ո'չ անդրադարձի առմայրն իբր ժառանգութիւն: Ապա թէ ե'ւ մայրն եւսմեռանիցի եւ հայր իցէ մօրն, երկուցն լիցիժառանգութիւնն` հօր մանկանն եւ հօր մօր մանկանն. նախ զպատշաճ ոգւոյ նորա տալով` յերկուս բաժանիցի: Իսկ եթէ ի բնէ անժառանգ իցէ, ժառանգութիւնն հօրնլիցի. եւ եթէ ոչ է հայր, այլոց ժառանգաւորացն լիցի, որպէս ցուցեալ է: Իսկ առն դանգ լիցի վասն ի միասինկենակցութեանն. ապա թէ ոչ իցեն միաւորեալք եւմեռանիցի կինն, մի' լիցի առն եւ ոչինչ ի կնոջէն. զիորպէս ոչ է տիրեալ մարմնոյ նորա, նոյնպէս եւ ոչ տիրէընչից նորա: Նոյն լիցի եւ կնոջն: Ապա թէ ամուսնացեալիցէ, թէ եւ սակաւ ժամանակ, նմանապէս դանգ լիցի առնն: Եւ զի որպէս զհօրն ժառանգելով որդին` մայրն դանգառցէ, նոյնպէս զմօրն ժառանգելով որդին` հայրն դանգառցէե:

[ԿԵ]

ԿԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺԱՆՈՂԱԿԱՆ ԱՐՈՒԵՍՏԻՑ ԸՆՉԻՑ Ի ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ:

65. «Ըստ բաժանողականարուեստի զժառանգութիւնս այսպէս ուղիղբաժանեսցես: Զինչսն զամենայն մի համարեսցիսդահեկան եւ զդահեկան վեց դանգ: Եւ թէ մի որդի իցէ եւմի դուստր որ ի տանն, յերկուս բաժանիցես - զերկուդանգ եւ կէսն եղբօրն եւ զնոյն կողմն քուերն, եւզդանգն մօրն: Ապա թէ կարգեալ քուերք իցեն - զերկուսնմի եղբայր կալցիս եւ զերկու դանգ եւ կէսն եղբօրնտացես, եւ զերկու դանգ եւ կէսն երկու քուերն, եւզդանգն մօրն: Իսկ եթէ մի եղբայր իցէ եւ քոյր առնակին- կէս դահեկան եւ չորս գարի եղբօրն լիցի եւ դանգ եւկէս եւ երկու գարի քուերն, եւ դանգ մօրն: Ապա թէերկու եղբայր եւ մի քոյր իցէ որ ի տանն - դանգ եւ կէսեւ երկու գարի մի եղբօրն եղիցի եւ նոյն չափ միւսեղբօրն, եւ նոյնքան քուերն, եւ դանգ մօրն. իսկ թէկարգեալ քոյրն իցէ - երկու դանգ մի եղբօրն լիցի եւերկու դանգ միւս եղբօրն, եւ դանգ քուերն, եւ դանգմօրն: Ապա թէ մայր ոչ իցէ, ինքեանց միայն բաշխիցի -երկու դանգ եւ թասու եւ մի գարի եւ չորս դանգ գարւոյեւ երեք թասու գարւոյ մի եղբօրն եւ նոյնպէս միւսեղբօրն, եւ դանգ եւ երկու գարի եւ երկու դանգ գարւոյեւ կէս դանգ գարւոյ քուերն. կէս թասու գարւոյ աւելիէ քուերն: Եւ զի զայս ցուցաք յայտ առնելոյ աղագաւ`եթէ զիրաւն եւ զարդարն խնդրէ դատաստանն: Իսկ թէերեք եղբայր եւ մի քոյր իցէ - դանգ եւ կէս եւ երկուգարի եւ կէս իւրաքանչիւր եղբօր, եւ երեք թասուքուերն եւ գարի եւ կէս: Եւ է քուերդ դանգ եւ կէս եւաւելի գարւոյ, զի թէ կա'մ լիցի` այդպէս տկար մասինզսակաւն թողցես աւելի. ապա թէ ոչ` եւ զայն եւսհաւասարեսցես: Ապա թէ չորս եղբայր եւ մի քոյր իցէ -դանգ եւ թասու եւ մի գարի իւրաքանչիւր եղբօր, եւ կէսդանգ եւ կէս թասու եւ կէս գարի քուերն: Իսկ եթէ հինգեղբայր եւ մի քոյր իցէ - իւրաքանչիւր եղբօր դանգլիցի եւ մի գարի, եւ քուերն կէս դանգ եւ մի գարի. կէսգարի եւ աստ աւելի լինի քուերն: Ապա թէ վեց եղբայրեւ մի քոյր իցէ - երեք թասու եւ երկու գարիիւրաքանչիւր եղբօր լիցի, եւ կէս դանգ քուերն. կէսգարի եւ աստ առաւելեալ է քուերն: Ըստ այսմ օրինակիեւ զայլսն որքան իցէ բաժանեսցես: Նմանապէս եւ զմօրնբաժանիցես զժառանգութիւն: Իսկ եթէ վեց քոյր եւ միեղբայր իցէ - ի չորս ժառանգութիւնն բաժանիցի. երեքեղբայր - վեց քոյրնն լիցի: Ըստ այսմ օրինակի եւայլքն լիցին: Եւ եթէ մայր լիցի, եւ այն ցուցաւ եւ եթէոչ - եւ այն: Եւ թէ ի տան քոյրն իցէ, եւ եթէ առն լեալիցէ, ըստ զանազանութեան նոցա եւ դատաստաննհաստատիցի, զի սակաւ եւ այդմ նշանակ տուաւ: Յորմէզարժանն ոք գտցէ եւ զթերին լցցէ, եւ մի' ինչպարսաւանս դիցէ, զի ըստ կարի մեր այդքան ծանուցաւե:

[ԿԶ]

ԿԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍԱՀՄԱՆԱՑ ԱՄԵՆԱՅՆԻ:

66. Մի' փոխեսցես զսահմանընկերի քո, զոր հաստատեսցին հարքն քո իժառանգութեան քում զոր ժառանգիցես յերկրին, զորՏէր Աստուած տացէ քեզ ի ժառանգութիւն:

«Զանդաստանաց եւ զայլոց ասէճ առդ. առ եղբարս եւ ազգականս եւ առ օտարս հրամայէիրաւամբք վարիլ: Զոր ի հօրէ ունի զսահմանժառանգութեան ոչ պարտի փոխել զընկերինյափշտակելով. բայց եթէ կանխաւ զրկեալ իցէ դատվարիլ: Այլ ճ շմարտութեամբ ի հօրէ առեալժառանգութիւն, ոչ է իրաւացի զկնի մահու հօրնզղջմամբ փոխել ընդ ժառանգակցացնե:

[ԿԷ]

ԿԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԿԱՅԻՑ ԵՒ ՍՈՒՏ ՎԿԱՅԻՑ:

67. Ոչ հաստատիցի մի վկայվկայել զմարդոյ ըստ ամենայն ապիրատութեան եւ ըստամենայն յանցանաց եւ ըստ ամենայն մեղաց զորմեղանչիցէ: Ի բերանոյ երկուց եւ երից վկայիցհաստատեսցի ամենայն բան: Եւ եթէ կացցէ յառաջ սուտվկայ զմարդոյ եւ չարախօսիցէ զնմանէ ամբարշտութիւնինչ, կացցեն երկոքին արքն` որոց իցէ հակառակութիւն`առաջի Տեառն եւ առաջի քահանայիցն եւ առաջիդատաւորացն, որ իցեն յաւուրսն յայնոսիկ: Եւքննեսցեն դատաւորքն ճ շմարտութեամբ. եւ ահա' վկայանիրաւ վկայեաց զանիրաւութիւն, եկաց հակառակ եղբօրիւրում: Արասջիք նմա որպէս խորհեցաւ չար առնելեղբօր իւրոյ եւ բարձջիք զչարն ի միջոյ ձերմէ:

«Օրինացս դատաստանզեկուցանէ զերկուց եւ զերից վկայից հաստատէ զբան, եւ զսուտ վկայս ըստ չար կամացն հրամայէ տանջել. եթէարեան կամեսցի վկայել եւ եթէ այլոց, նովին դատելե:

[ԿԸ]

ԿԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ԳՏԱՆԻՑԻ ՍՊԱՆԵԱԼ Ի ՍԱՀՄԱՆՍ ԴԱՇՏԱՑ:

68. Եւ եթէ գտանիցի վիրաւորյերկրի քում զոր Տէր Աստուած քո տացէ քեզ ժառանգել, անկեալ ի դաշտի, եւ ոչ գիտիցեն զայրն, որ խոցեացնզնա: Ելցէ ծերակոյտն քո եւ դատաւորքն քո եւչափեսցեն շուրջ զվիրաւորաւն զվայրս քաղաքացն. եւեղիցի քաղաք որ հուպ իցէ ի վիրաւորն առցէ ծերակոյտքաղաքին այնորիկ երինջ մի յարջառոց, այլօքն:

«Յայսմանէ յայտ է ո'չտուգանս լինել այդպիսի սպանման եւ ո'չ դատաստանարեան, այլ քաւութեան - պատարագաւ անդ եւ աստապաշխարութիւն: Այդոցիկ հետեւելի է դատաւորացորքան անյայտ է. իսկ յայտ եկեալն - տուգանքհաղորդիցն եւ արեան դատաստան սպանողինե:

[ԿԹ]

ԿԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՐԱՆՑ ԱՆԴՐԱՆԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼՈՅ ԶՈՐԴԻՍ:

69. Եւ եթէ լինիցին առն երկուկանայք, մին ի նոցանէ սիրելի եւ միւսն ատելի, եւծնանիցին նմա որդիս սիրելին եւ ատելին, եւ լինիցինորդի անդրանիկ ատելւոյն. եւ եղիցի յաւուր յորումժառանգեցուցանիցէ որդւոց իւրոց զինչս իւր, մի'իշխեսցէ անդրանկացուցանել զորդի սիրելոյն` անտեսարարեալ զորդի ատելւոյն զանդրանիկ: Այլ զանդրանիկատելւոյն ծանիցէ տալ նմա կրկին յամենայնէ որ ինչգտանիցի նմա, զի նա է սկիզբն որդւոց նորա եւ նմա անկէ անդրանկութիւնն:

«Արդ` զայս դատաստան ի մէջայսպէս առցուք: Զի թէ ոչ է ունել քրիստոնէիցմիանգամայն երկուս կանայս, սակայն ի մի կնոջէ լինիորդիս, եւ թէ երկրորդ առցէ կին եւ յայնմանէ իցէորդի, մի' վասն սիրոյ կրսերին զնա անդրանկացուսցէ, եւ կամ աչառեալ կնոջն վերջնոյ` զնորայն որդի: Այլզսկիզբն պատուիցէ զորդւոց, ըստ որում եւ Տէրնպատուիրեաց տալ զառաջին ծնունդն եւ առաւել տալ իժառանգութեանց. բայց եթէ պատահի յաղագսանպիտանութեան չառնել արժանիե:

[Հ]

Հ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՆԶԳԱՄ ՈՐԴՒՈՑ:

70. Եւ եթէ իցէ ուրուք որդիխեռ եւ անզգամ եւ ոչ լուիցէ ձայնի հօր եւ մօր իւրոյ, եւ խրատիցեն զնա եւ ոչ անսայցէ, կալցին զնա հայր եւմայր իւր եւ տարցին առ ծերակոյտ քաղաքին իւրեանց եւի դուռն տեղւոյն իւրեանց, եւ ասասցեն ցարս քաղաքինիւրեանց - որդիս մեր այս խեռ է եւ անզգամ եւ ոչ լսէձայնի մերում, հանգանակող է եւ արբշիռ: Եւքարկոծեսցեն զնա արք քաղաքի նորա քարամբք եւ մեռցի, եւ բարձջիք զչարն ի միջոյ ձերմէ. եւ լուեալ այլոցնզահի հարկանիցին:

«Զոյգ է այս դատաստան այնմոր զծնողսն հարկանէ զի անդ մահու մեռցի, զի զիւրնանարգէ զծնող եւ նովաւ զհասարակացն` Աստուած. եւաստ առանց միջնորդի միայն զԱստուած` լուծմամբպատուիրանին: Վասնորոյ անդ` մահու մեռցի, որ է երկումահ. եւ աստ պարզաբար մեռցի, որ է միայն առ Աստուածյանցանքն: Այլ որպէս անդ եդաւ իրաւամբք` ելանել իժառանգութենէ փոխանակ մահու, նոյն լիցի եւ աստե:

[ՀԱ]

ՀԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԱՀԱՊԱՐՏԱՑ ՄԵՌԵԼՈՑ:

71. Եւ եթէ հասանիցեն ումեքմեղք մահապարտութեան եւ մեռանիցի, կախեսջիք զնազփայտէ եւ մի' ագանիցի մարմին նորա ի փայտին, այլթաղելով թաղեսջիք զնա ի նմին աւուր, զի անիծեալյԱստուծոյ է ամենայն որ կախիցի զփայտէ:

«Զի թէպէտ ամենայնօրինադրութիւնս ոչ միայն առ ճ առն, այլ եւ առ իմիտսն բազում ունի պատճ առս, այլ մեզ որքանհարկաւորն է իրաւանց դատաստանի առնլի է: Եւ զի անդԻսրայէլի զազգայինոցն ասացաւ թաղել զմարմինս, եւզի մերոց թագաւորաց ոչ հրամայեցաւ զհաւատացեալսպանանել, բայց միայն խրատել: Իսկ եթէ այլազգիպատահի ի մահ դատապարտելն, ոչ է արտաքոյ իրաւանցզբնութիւնս պատուելոյ աղագաւ թաղել տալ հրամանյորում աւուր եւ իցէե:

[ՀԲ]

ՀԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՈՐՍՏԷԻՑ:

72. Գուցէ տեսեալ զարջառ եւզոչխար եղբօր քոյ մոլորեալ ի ճ անապարհի անտեսառնիցես զնոսա, այլ դարձուցանելով դարձուսցեսզնոսա եւ ածցես առ եղբայրն քո: Ապա թէ չիցէ եղբայրնքո մօտ առ քեզ, եւ ոչ ճ անաչիցես զնոսա, ժողովեսցեսզնոսա ի տուն քո եւ եղիցին առ քեզ մինչեւ խնդրեսցէզնոսա եղբայր քո, եւ տացես ցնա: Նոյնպէս արասցես զէշնորա. նոյնպէս արասցես եւ զհանդերձ նորա, նոյնպէսարասցես զամենայն կորուստ եղբօր քո, որ ինչկորնչիցի ի նմանէ եւ գտանիցես, մի' իշխեսցես անտեսառնել զայն:

«Գութ եւ խնամ սիրոյ ունելուսուցանէ օրէնքս աստուածային ո'չ միայն առմերձաւորս, այլ եւ առ հեռաւորս. յամենայն կորուստսհաւատարիմ լինել եւ անվարձ, զի արտաքոյ իրաւանցդատաստանի է վարձուք զկորուստ դարձուցանելե:

[ՀԳ]

ՀԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՅԱՐՈՒՑՈՂԱՅ ԶԱՆԿԵԱԼ ՉՈՐՔՈՏԱՆԻՍ:

73. Գուցէ տեսանիցես զէշեղբօր քոյ կամ զեզն նորա անկեալ ի ճ անապարհի եւզանց առնիցես զնոքօք, այլ յարուցանելով յարուսցեսընդ նմա:

«Անվարձ եւ զայս եւսհրամայէ. եւ թէպէտեւ օրինադրութիւն, սակայն եւդատաւորաց է գիտել զայսոսիկ եւ խրատել որ յաղագսսորին երթան յատեանե:

[ՀԴ]

ՀԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՆԴԵՐՁԻՑ ԿԱՆԱՆՑ:

74. Մի' եղիցի հանդերձ առնացիզկանամբք եւ մի' զգեցցի այր զգեստ կանացի, զի պիղծ էտեառն Աստուծոյ քում ամենայն որ առնէ զայն:

«Զի բազում դովաւ լինելչարեաց ի դէպ էր եւ անձեւութիւն իսկ, յաղագս որոյհրաժարեցոյց: Ըստ այսմ խրատելի է դատաւորաց եւքարոզչացե:

[ՀԵ]

ՀԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲՈՒՆՈՑ ԹՌՉՆՈՑ:

75. Եւ եթէ դիպեսցիս բունոցհաւուց առաջի քո ի ճ անապարհի, եթէ' ի ծառ եւ եթէ' իգետնի, ձագուց կամ ձուոց, եւ մայրն ջեռեալ նստիցի իվերայ ձագուցն կամ ձուոցն, մի' առնուցուս զմայրնհանդերձ որդւովքն. արձակելով արձակեսցես զմայրն, եւ զորդիսն առցես քեզ, զի բարի լինիցի քեզ եւբազմօրեայ լինիցիս ի վերայ երկրի:

«Եւ արդ` մի' ոք պարսաւանսմեզ դիցէ յայսոսիկ եթէ` զի օրինադրութիւն է, զիա՞րդլիցի յիրս դատաստանի. նմանապէս եւ նմանք սոցին: Գիտելի է զի ամենայն օրինադրութիւն լուծեալ եւզղջացեալ ոչ կարօտի դատաստանի. իսկ անհնազանդիցնդատաստանի պէտք են: Եւ զայս Տէր յայտ արար ասելով` իճ անապարհի զղջացեալ տու'ր զհաշիւ ոսոխին, զի մի' իդատաստան անկցիս: Եւ զի այս օրինադրութիւն է եւարդարութեան կատարումն: Իսկ լուծեալ եւ զղջացեալ -ի ձեռն վարդապետաց վերստին ուղղութիւն այլ անզղջից- դատաստանաց իրաւունք: Փոքրագոյն օրինադրութեամբստեսցես այժմ զմեծամեծսն սովաւ չափեալս: Եւ զի յայտարասցէ զհաւս վասն մեր եղեալ, զոր հրամայէ թողուլզմայրն աճ ելոյ պատճ առաւ, եւ մեզ ի պետս զձագս եւզձուս առնուլ. եւ սոքօք վարձս խոստանայ, ցուցանելովթէ` ո'րքան պսակին կատարողքն մեծամեծացպատուիրանաց, այլ զղջացեալքն ուղղին անզեղջքնյայսմ` դատին: Եւ իրաւացի կարծեմ զոյգ ամաց կենացթռչնոցն իմանալով ձագուցն խափանման` զտուգանսնլինել ի դատաւորացե:

[ՀԶ]

ՀԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՆՈՐԱՇԷՆ ՏԱՆՑ:

76. Եւ եթէ շինեսցես տուննորաշէն, արասցես պսակ շուրջ զտանեօքն եւ մի'սպանումն գործեսցես ի տան քում, զի մի' անկանիցի որանկանելոցն իցէ ի նմանէ:

«Կարծելի է թէ եւ զայսպատուիրան նման այնմ, որ զվիրաւոր գտեալ` պատարագօքհրամայէր քաւել եւ ոչ դատաստանաւ արիւն խնդրել, ոչտայ ի ձեռս դատաւորաց զպատահեալն: Եւ զի մի' այնմկարօտ իցեն, զգուշանալ ուսուցանէ. իսկ մեզապաշխարութիւն լիցիե:

[ՀԷ]

ՀԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԾԱՌԱՅԻՑ ՓԱԽՈՒՑԵԼՈՑ:

77. Մի' մատնեսցես զծառայտեառն իւրում որ յաւելուցու ի քեզ ի տեառնէ իւրմէ. ընդ քեզ բնակիցէ եւ ընդ քեզ զետեղեսցի յամենայնտեղւոջ ուր եւ հաճ ոյ իցէ նմա, եւ մի' նեղիցէք զնա:

«Ոչ միայն զայլազգեաց ասէ, այլ եւ զեբրայեցւոց` որ թէ յանդգնեալ ոչ կամի յեօթնամին թողուլ զնա, եւ յաղագս այնր փախիցէ, զոր ասէ`ընդ քեզ բնակեսցէ, եւ թէ այլուր հաճ ոյ իցէ` անդ, եւթէ այլ ազգ ինչ, - հաշտեցուցանել եւ ոչ վայրապար տալի ձեռս: Զայս եւ մեզ պահել իրաւացի դատաստան էե:

[ՀԸ]

ՀԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄՏԵԼՈՑ Ի ՀՈՒՆՁՍ:

78. Եւ եթէ մտանիցես ի հունձսընկերի քո, քաղեսցես ձեռօք քովք զհասկն եւ մանգաղմի' արկանիցես յոճ ընկերի քո:

«Զի ողորմութիւն ի կամացառնողին կամի օրէնքն եւ ոչ ի կամաց կրողաց. եւ թէյանդգնի, դատաստանաւ է իբր ի յափշտակողէ տուգանքառնուլե:

[ՀԹ]

ՀԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄՏՈՂԱՑ ՅԱՅԳԻ ԸՆԿԵՐԱՑ:

79. Եւ եթէ մտանիցես յայգիընկերի քո, կերիցես խաղող մինչեւ յագենալ անձին քո, բայց յամանս մի' ամանիցես:

«Չափս դնէ եւ իրաւունսակամայ ողորմութեանն ճ շմարիտ օրինադրութիւնսայգեգործաց, զի մի' տաղտկասցին. զի նոցուն կամօք իցէընդ ուտելոյն եւ բառնալն, իսկ ըստ կերողին տուգանքլիցիե:

[Ձ]

Ձ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՌՈՂԱՑ ՆՈՐՈԳ ԿԱՆԱՅՍ ՉՄՏԱՆԵԼ Ի ՊԱՏԵՐԱԶՄ:

80. Եւ եթէ առնուցու ոք կիննորոգ, մի' մտցէ ի պատերազմ եւ մի' անկցին ի վերայնորա եւ մի' ինչ իրք. անպարտ լիցի, ի տան իւրումուրախ արասցէ զկին իւր զոր էառ:

«Մարդասէր է Աստուած, կամիզի մի' անկեալ ի պատերազմին` սուգ լիցի տարաժամ, յաղագս որոյ անմեղադրելի են միանգամայն. կա'մամբարտաւանեալ` յանդգնի ճ ակատեալ եւ կա'մ երկբայի`զանգիտեալ: Զայս իրաւունս պահելի է զօրավարաց առզօրսե:

[ՁԱ]

ՁԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՐԱՒՈՂԱՑ ԶԵՐԿԱՆՍ:

81. Մի' գրաւեսցես զվերին եւզներքին երկանս. զի զոգիս գրաւէ այնպիսին:

«Ոչ հրամայէ բնաւ չգրաւել, այլ նոցուն ցուցանէ զիրաւունս, զի միովն թերեւսզղջասցի դարձուցանել զմիւսն. ուստի եւ ծանրացոյցզօրինակ խղճ ին` զոգիս գրաւէ, ասէ, այնպիսին, զի նոցասպասաւորութեամբ ոգի մնայ ի մարմին: Զոր եւ ամենայնմեզ պահելի է չգրաւել զյոյժ հարկաւորսն, եւ թէյանդգնի` ի դատաւորաց վրէժ լիցիե:

[ՁԲ]

ՁԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՊԱՐՏՈՒՑ ԵՒ ՆՈՐԻՆ ԳՐԱՒՈՒՑ:

82. Եթէ պարտելով պարտիցիընկեր քո զինչ եւ իցէ, մի' մտանիցես ի տուն նորագրաւել ինչ գրաւ, այլ արտաքոյ կացցես. եւ այրն` առորում պարտքն քո իցեն հանցէ զգրաւն արտաքս: Եւ եթէաղքատ իցէ այրն, մի' ագցի ընդ գրաւաւն իւրով. դարձուցանելով դարձուսցես զգրաւ նորա ընդ մտանելարեւուն, եւ ննջեսցէ հանդերձիւն իւրով եւ օրհնեսցէզքեզ, եւ եղիցի քեզ յողորմածութիւն առաջի տեառնԱստուծոյ քո:

«Չտայ թոյլ մտանել եւառնուլ գրաւ, զի մի' բռնութեամբ լիցի, այլ կամաւհանիլն է: Դարձեալ` ո'չ զոր ի հարկաւորաց գոյիցն իցէ: Ապա թէ յաղագս աղքատութեան հարկաւորքն իցեն, հրամայէ չօթեցուցանել. եւ այսու ողորմած կամիզնոսա լինել ընդ իրաւանցն: Զսոյն զայս եւ մեզընտրելի է ըստ դատաստանիե:

[ՁԳ]

ՁԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՐՁԿԱՆԱՑ ԸՍՏ ԱՄԵՆԱՅՆԻ:

83. Մի' զլասցիս զվարձստնանկին եւ զկարօտելոյ եղբարց քոց կամ յեկացքաղաքաց քոց. նոյն օրին հատուսցես զվարձս նոցա եւմի' մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ, զի տնանկ է եւայն է յոյս նորա, եւ մի' բողոք հարկանիցէ զքէն առ Տէրեւ լինիցի քեզ այն ի մեղս:

«Յայտ է զի յաղագսաղքատութեան եղեւ վարձկան եւ աւուրն պիտոյից. զի թէոչ հատուսցէ յաւուր գործոյն, դատաստանաւ է աւելիքան որ վարձն իցէ - հատուցանելե:

[ՁԴ]

ՁԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՄԵՌԱՆԵԼՈՅ ՀԱՐՑ ԵՒ ՈՐԴՒՈՑ ԸՆԴ ՄԻՄԵԱՆՑ:

84. Մի' մեռանիցին հարքն ընդորդւոց եւ մի' որդիք մեռանիցին ընդ հարանց. իւրաքանչիւր ոք ի մեղս իւրում մեռցի:

«Եւ զայս ասէ յաղագսայնորիկ` որ թէ պատահի մահապարտ լինել ըստ օրինաց, հարք թէեւ կամիցին վասն զորդիսն ապրեցուցանելոյմեռանիլ` մի' մեռցին, այլ մեռցի որդին մահապարտ, զիմի' թիւրեսցի դատաստանն: Նմանապէս եւ մի' որդիք ընդհարց մեռցին: Նաեւ դատաւորք թէ ոչ կարասցեն զորդիսմահապարտս ըմբռնել` եւ ոչ պարտին զհայր ի մահդատապարտել: Եւ այս ի մեզ հաստատուն կացցէե:

[ՁԵ]

ՁԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԽՈՏՈՐՈՂԱՑ ԶԻՐԱՒՈՒՆՍ:

85. Մի' խոտորիցես զիրաւունս եկին եւ որբոյ եւ զարւոյն:

«Դատաւորաց դնէ օրէնս ոչ վարիլ կաշառօք եւ այլօք պատրանօք, որպէս եցոյցյայլսն. եւ եթէ զայս գործ արասցէ, անկցի ի պատւոյնե:

[ՁԶ]

ՁԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՐԱՒՈՒՑ ԱՅՐՒՈՅՆ:

86. Մի' գրաւիցես զձորձս այրւոյն:

«Զի թէպէտ յայլս ներեացսահամանաւ զգրաւն, այլ աստ եցոյց հարկաւոր ո'չգրաւել զայրւոյ, ուսուցանելով նոցազխնամակալութիւն յիւրմէ, որպէս յԵգիպտոսամենազանս արար խնամս. զի արտաքոյ է դատաստանիզզուել զնոսաե:

[ՁԷ]

ՁԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՐԺԱՆԱՒՈՐԱՑ ԳԱՆԻՑ:

87. «Յատեան դատաստանի ըստորում եւ իցէ` յորժամ արժանի գանի իցէ - թէ ո'չ ըստօրինացն քառասուն, սակայն անվնաս է հարկանելն: Արժանի է դատաւորաց վարիլ նովաւ ի խրատ ստահակացե:

[ՁԸ]

ՁԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՌՈՒՈՂԱՑ ԵՒ ԿՆՈՋՆ ԹԱՓՈՂԻ:

88. «Եւ եթէ կռուիցին արք ընդմիմեանս եւ թափելոյ աղագաւ կին միոյ բուռն հարկանէզերկաւորեաց յաղթողին առնն, ըստ օրինացն է հատանելզձեռն. այլ առ մեզ զգին ձեռինն տալ, որպէս ցուցեալ էիւրաքանչիւր զգայութեանցե:

[ՁԹ]

ՁԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԴԻԱԿՈՂՈՊՏԻՑ:

89. Զդիակողոպուտ եթէըմբնռեսցի եւ ապա կամօք խոստովանեալ - ո'չ մեռցի. իսկ եթէ ոք սպանցէ, քննեսցէ, զնա սուրբ եւ մինչեւ իմահ որոշեսցի, քանզի տեղի ապաշխարութեան նորա չիք:

«Յայտ է յասացելոցս եթէ`անզղջիցն մահ որոշեաց, այլ այնպիսեաց արեան լիցիգին ըստ ցուցելոյ օրինակին. դարձեալ եւապաշխարութիւն պատշաճ իւ: Եւ այդ լիցի դատասատանայդոցիկ իրաւացիե:

[Ղ]

Ղ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐ ԹՈՂՈՒ ԶՈՐԴԻՍ:

90. Ոյք հարկանեն թողունզորդիս իւրեանց եւ ոչ ուսուցանեն եւ որչափ ձեռնհասիցեն ոչ փոյթ առնիցեն վասն ըստ Աստուծոյ կարգին եւսննդեանն մինչեւ ի կատարմանն հասակի, այլ որպէս թէի պատճ առս պահոց եւ վանականութեան արհամարհիցէ եւանփոյթ առնիցէ, նզովեալ լիցի:

«Եւ զայս սահման կանոնիթէպէտեւ յաղագս աղանդոյն կարծեմք սաստիւ լինել, որք զանձինս սուրբս քարոզէին եւ բազումնորաձեւութիւնս առնէին, որպէս վասն պտղոյեկեղեցւոյ եւ այլոց, այլ սակայն աստուածային գրոցհրաման է ըստ կամաց Աստուծոյ սնուցանել զորդիս, զիմի' հեռասցին յԱստուծոյ օրինացն: Եւ թէպէտ ինքեանքայնոքիւք կարծին մերձաւոր լինել Աստուծոյ, դատաստանաւ է որոշելն, զի պատճ առք եղեն ծննդոցնհեռանալ ի Տեառնէե:

[ՂԱ]

ՂԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐԴՒՈՑ ՈՐ ԹՈՂՈՒՆ ԶԾՆՈՂՍՆ:

91. Եթէ ուրուք որդի, որոցծնողն առաւել հաւատացեալ իցէ եւ առաքինի ի կարգսԱստուծոյ, հեռանայցէ ի պատճ առսաստուածապաշտութեան եւ արհամարհիցէ եւ զարժանն եւզիրաւ պատիւ ծնողացն չհատուցանիցէ, նզովեալ լիցի:

«Եւ այսմ դարձեալ յոյժպատուէր ի գրոց, թէպէտ եւ յաղագս ասացեալ աղանդոյնառաւել զգուշացուցանէ, որք ի պատճ առսաստուածապաշտութեան արհամարհել զծնողսն տային. յաղագս այնորիկ զառաւելութիւն եդ զհաւատոյ ծնողին: Զի եւ Տէր զխափանիչ աստուածապաշտութեան զծնողսնհրամայեաց թողուլ, այլ նոքա եւ զլաւսն. յաղագսայնորիկ զնզովսն եդին իրաւացիե:

[ՂԲ]

ՂԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ Ի ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՍՊԱՆՈՂԱՑ:

92. Իսկ որ ի պատերազմունսմահք գործին, հարքն մեր ամենեւին չհամարեցան ինչզայն ի մեղս. ըստ որում մեզ հաճ ոյ թուեցաւ սմինխորհրդոյս հետեւել: Բայց վասն զձեռս սրբելոյբարիոք է այնպիսեացն երեք ամ արտաքոյ հաղորդութեանլինել:

«Այս եւ ոչ ընդ օրինօքնեմուտ. եւ աստ լոկ ի հաղորդութենէ ասէ արտաքոյ: Յայսմանէ ուսցին դատաւորք եւ մի' վրէժ ինչ լիցիե:

[ՂԳ]

ՂԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ՈՐԴՒՈՑ:

93. Որդիք որ ոչ հնազանդինծնողաց իւրեանց, որ ինչ եւ հասանէ յընչից իւրեանց, տացեն նոցա սիրով եւ նստուսցեն զնոսա ուրոյն, գուցէչարիք ինչ հանդիպեսցին: Եւ որ կանայս առնեն նոյնպէսարասցեն, զի այն է հաճ ոյ Աստուծոյ, քանզի Պաւղոսզայս այսպէս հրամայեաց:

«Թերեւս այն է որ ասէ` հարքսիրեցէք զորդիս ձեր, եւ այլն. եւ զայս ընտրելովներմամբ կամիե:

[ՂԴ]

ՂԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀՐԴԵՀԻՑ:

94. Եթէ ոք հրդեհիցէ զարդարվաստակս, տուգանեսցի ընդ միոյ երեքկին. թէ ոչ -ապաշխարեսցէ տասն ամ:

«Ցուցաւ այս եւ ըստ օրինացնե:

[ՂԵ]

ՂԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՅԱՓՇՏԱԿՈՂ ԱՐՈՒԵՍՏԱՒՈՐԱՑ:

95. Արուեստաւորք որքյափշտակեն զինչս այլոց՚ տայցեն ընդ միոյ չորս. ապաթէ ոչ - ապաշխարեսցեն ըստ վարդապետին հրամանի:

«Զյայտնեալն եւ ի դատաստանանկեալն հատուցանել ասէ, եւ որք կարող են. եւ որ ոչունին կար եւ զծածուկն` ապաշխարելե:

[ՂԶ]

ՂԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ՅՈՐԴԻՍ ԵՒ Ի ԴՍՏԵՐՍ:

96. «Եթէ ոք վախճ անի եւունիցի որդիս եւ դստերս, զինչն ծնողացն ընդ երկուքորսն մի բաժին եղբօր դիցեն հաւասարապէս: Ըստօրինացն յառաջագոյն գրեցաք զայս դատաստան եւ եդաք. զի դուստր ի տան զորդւոյ առցէ բաժին, եւ ելեալքն`երկուսն զմի եղբօր: Եւ այս յայտնի յօրինացն ոչասացաւ, եւ աստ կանոնական հրամանս զայս ոչ ընտրեն, եւ ոչ հեթանոսք զանազանեն զսոսա: Այլ եւ յիրացնհաւատարիմ զայն իսկ գիտեմ` զի ելանէ դուստր ի տանէհօր բաժնիւ եւ որ տակաւին ի տան է անբաժին եւս է: Արդ` զսոսա հաւասարաբաժին զկնի մահու հօրն առնել ոչէ արդարադատութիւն, զի այդու գտանին կարգեալդստերքն ընդ եղբայրսն առեալ բաժին, եւ որք ի տաներկուսն մի: Ապա թէ ոք ասիցէ - որդւոցն ծախք լինելածել կանայս. գիտելի է զի որքան ծախք իցէ, այնքանաշխատութիւն, իբր զի արու է եւ բաժին ընդ կնոջ նորաածաւ: Ըստ այսմ հաւատարիմ երեւի զի կարգեալք`երկուսն մի լիցին, եւ որք ի տան` ընդ որդիսնհամարեսցին: Եւ այդպէս ամենեցուն հաւասարութիւնեղիցի եւ տկար ազգն խնամեսցի եւ մի' նուազ լիցի, զիբազում ծնողք զդստերս առաւել պատուեն եւ զայսնախախնամութեամբ` զի որդւոց դիւրին է ապրել քանդստերաց: Եւ զայս յայտ արարաք, զի եւ նոյն իրքդայդպէս պատահի. այլ կամք ընտրեսցեն դատաւորացզամենայն - դստերսն զերկուսն մի ունել եւ կամ ըստդատմանդ, որպէս գրեցաւ: Նաեւ զայս իրաւունսհամարիմ, զի բազում անգամ պատահի զդուստր երկիցսկարգել. այնոցիկ բաւական լիցի այն ի մասն բաժնի եթէըստ ընչից ծնողացն եւ առ նա ծախք ելեալ իցէ. ապա թէոչ - տեսցի հաւասարութիւնն. սակայն մասն լիցիբաւական առելոցն: Եւ յերկրորդ յամուսնութենէուստերքն եւ դստերքն նուազ լիցին ի մասն բաժնի, որպէս գրեալնէ: Այլ զտուն հօր կրտսեր որդւոյն սովորեն տալ. բայց տեսցի անկաւորն լինել` որ զտեղի հօրնբաւական է ունել: Իսկ անդրանկանն պատիւ լիցի, որպէսծանուցեալ է. ըստ այդմ եթէ հաւասար բաժանիցիժառանգութիւնն որդւոց, առաւել լիցի յաղագսպատւոյե:

[ՂԷ]

ՂԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԷ ԸՍՏ Ո՞ՐՈՑ ԺԱՄԱՆԱԿԱՑ Ի ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆՍ ՀԱՄԱՐԵԼԻ Է ԶԾՆՈՒՆԴՍ:

97. «Աստուածայինօրինադրութիւնն եւ կանոնական հրամանն զնկարեալսաղմնն ի դատաստան դնէ արեան. եւ այն` զի առաջի կայրծնունդ յանվնաս լինելն: Բայց զժառանգ լինելն թէպէտաշակերտեալքն Մահմետի սնոտի իմաստասիրելովզտեսանել աստեղաց ասեն մանկանն, այլ մեզ հաւատարիմՏեառն լիցի ասելն` ոչ յիշէ զնեղութիւնն վասնխնդութեան, զի ծնաւ մարդ յաշխարհ. եւ դարձեալ`ծնեալն ի մարմնոյ` մարմին է: Եւ մարմնոյ ծնեալն`մարմնոյ ժառանգ եղիցի, որպէս յԱստուծոյ ծնեալքն`Աստուծոյ: Ապա թէ յղի կին պատահի ի մեռեալ առն, ակնկալցին դատաւորք ծննդեանն եւ այնպէսզժառանգութիւնն հաստատիցեն ի ծնանելն: Եւ թէ ընդնմին աւուր յորում ծնաւ` մեռանիցի, մանուկն ժառանգէ. ի մանկանէն այլք ժառանգիցեն, եւ ոչ ի հօրէն: Եւեթէ մայր մանկանն մեռանիցի թէ' ի ծնունդս թէ' զկնիծննդեանն, թէեւ ի նմին աւուր մեռանիցի, մանուկնժառանգ է մօրն եւ մանկանէն հայրն ժառանգէ: Ըստասացելոց որդիք եւ դստերք ժառանգ լիցին: Ապա թէչիցեն, ում եւ կամի ժառանգեցուսցէ - ազգատոհմի, եթէծառայի, եթէ սիրելւոյ, զի ինքնիշխան է զայդոսիկժառանգ առնել: Այլ զկնի մահու, թէ ինքն ոչհաստատեաց, ազգականքն ի տոհմէ եւ ոչ հեռաւորքնժառանգեն, որպէս եւ դատեալ եղեւ այդ ըստ օրինացնե:

[ՂԸ]

ՂԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՇՄԵԼՈՅ ԶԱՒԱԿԱՑ:

98. «Եթէ պատահի հաշմ լինելզաւակ, որպէս թէ բնաւ չունել միտս եւ իմացուածս, սաոչ է ժառանգ, զի ոչինչ իմանայ որով ի գործ արկցէզհայրենիսն, զի ի ծնէ այնպէս պատահեաց: Ապա թէ յետոյախտն եղեալ իցէ եւ կարծիցի բժշկիլ, յայլս ժառանգսաւանդեսցեն. թէ առողջասցին - ժառանգեն, ապա թէ ոչ -որք ժառանգեն խնամ կալցին մինչեւ ի մահ: Իսկ թէայլազգ իցէ` կաղ, կամ կոյր, կամ այսահար` որ չիցէանզգայեալ, կամ գոտի որ չիցէ բնաւին ապականեալ, կամանդամալոյծ իմաստուն, եւ այլք այսպիսիք, որ բաւականգոն այլօք սպասաւորօք զհայրենիս ժառանգել, մի'զրկիցին ի ժառանգ լինելոյ. իսկ անբաւականքն այլօքժառանգաւորօք խնամիցին մինչ ի մահ, որպէս ահա'ցուցաւ: Եւ զայդ այդոցիկ իրաւամբք գիտեմք դատաստան. զի եւ ըստ օրինացն անարատք ի կենդանեացն ի սեղանսնելանէին Աստուծոյ նուէր, իսկ արատաւորքն հասարակացէին զենլի: Այսպէս` անարատք հոգւով եւ մարմնովԱստուծոյ լիցին ընծայ ի մարդկանէ եւ ժառանգք, իսկարատաւորքն մարդկան անխստելի են ժառանգքե:

[ՂԹ]

ՂԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԿՏԱԿԱՑ:

99. «Եւ կտակ լիցի որպէսուսուցանեն կանոնք. զկնի երից աւուրց հիւանդութեանկոչիցէ հիւանդացեալն զքահանայն եւ զժառանգաւորսեկեղեցւոյն եւ երեք վկայիւք արասցէ զկտակն եւզամենայն ինչ զտան իւր եւ զհոգւոյ եւ զթաղման իւրոյխօսեսցի ըստ հաճ ոյից իւրոց: Եւ թէ ի նմին աւուրպատահի մեռանել` հաստատուն լիցի կտակն թէ չիցէթափեալ ի մտաց. ո'չ որպէս Մահմետի անգոյ իմաստունքնասեն` յետ քառասուն աւուր ապրելոյ հիւանդինհաստատի կտակ: Բայց հաստատուն կտակ յառողջութեաննէ, թէպէտ եւ' ասացեալդ անխոտելի է. զի այն կամաւոր, իսկ այս խառն տեսանի: Եւ թէ պատահի յառնել հիւանդինեւ փոխել զկտակն` իշխան լիցի, զի կտակ յետ մահուհաստատուն է ըստ առաքելոյ: Այլ Աստուծոյ եղեալկտակն հաստատուն լիցի եւ կատարեսցէ զոր խօսեցաւբերանօք ի նեղութեան, եւ թէ` ուխտս դիք եւկատարեցէք: Զոր ինչ ի դէպ իցէ ընդ յառնելն կատարելկատարիցէ. եւ զոր ինչ զկնի մահու - եւ այն անվտանգ է, զկնի կատարիցեն: Եւ թէ փոփոխի յուխտեցելոցն -յառաւելելն իշխան լիցի եւ ոչ ի նուազն: Եւ այդ ճահագոյն այդմ է դատաստանե:

[Ճ]

Ճ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌԱՑ ՆԵՆԳՈՒԹԵԱՆ:

100. Եթէ ոք զիւր ինչզարատաւորն տայ ընկերի իւրում ի պատճ առս վաճ առիեւ նենգութեամբ զրկէ եւ խաբէ սուտ երդմամբ, եւ ինքնգովի յանձին իւրում վասն զրկելոյ զընկերն, նզովեալէ:

«Եւ զի մի' ի նզովս անկցինայնպիսի վաճ առողքն, զայսոսիկ դիցուք զդատաստան: Զարատաւորն տալն ըստ այսմ է. թէ հարկանող իցէ, կամ իբարս կամ ի մարմին արատ ինչ գուցէ, կամ յանշնչից իցէվաճ առն եւ այնպիսոյն բիծն իցէ, թէ վնաս ինչ գործեալիցէ, դատաստանաւ վճ արել վաճ առողին, զի օրէնքն իմիջոյ բառնալ եւ ոչ վաճ առել հրամայէ: Ապա թէ այլազգինչ իցէ եւ յայտ գայցէ` կա'մ ի պարծիլ եւ կա'մ վկայքիցեն զի գիտակ էր եւ վաճ առեաց, անդրէն դարձցի. եւ թէհաճ ոյ գնողին իցէ, որքան արժան է ուղղիցի: Եւ թէչիցէ գիտակ եւ անգիտանալով վաճ առէ, եւ ապաշաւգնողն իցէ, հանել զապաշաւանսն արժան է: Եւ ի վաճառելն զբիծ զամենայն ասիցէ, որպէս Եպիփան ի վաճառել զէշն խեռաբարոյ, եւ դիտելով գնողին զանվնասպատճ առն ըստ հաճ ոյից իւրոց որքան արժան է գնեսցէ: Եւ այդպէս ի կանոնական նզովիցն ազատիցէ. ապա թէ ոչ -ընդ գողս եւ ընդ յափշտակողս ապաշխարութիւն լիցիե:

[ՃԱ]

ՃԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍՈՒՏ ՎԿԱՅԻՑ:

101. Եթէ ոք երթայ սուտ վկայեւ ընկենու զոք յորոգայթ մահու կամ գանի, հինգ ամընդ ունկնդիրսն կացցէ եւ մի ամ ընդ ձեռամբ` տրօքտնանկաց, ապա արժանի լիցի օրինաց:

«Դատաստանս այս եդաւ ըստօրինացն. այլ կանոնականս այժմ երկրորդի: Յորոգայթմահու եւ գանի ասէ. այլ որ ոչ մեռանի` կա'մ տուգանօքազատի - եւ այսոցիկ դատաստան լիցի` որքան վնասեացնհատուսցէ, ըստ այնմ թէ` որպէս խորհեցաւ առնել` եղիցինմա. եւ կամ' թէ չիցէ բաւական - ըստ հրամանի կանոնացդապաշխարեսցէե:

[ՃԲ]

ՃԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՓՈԽՈՂԱՑ ԶՍԱՀՄԱՆՍ:

102. Հարցումն: Որզսահմանս յափշտակէ զընկերին ո՞րպիսի ինչ է:

Պատասխանի: Զոր գրեացՄովսէս յօրէնսն հրամանաւ Աստուծոյ` իջցէ անէծքն իվերայ գլխոց նոցա, եւ եղիցի նզովեալ ի կեանս եւ իմահ:

«Լուիցեն զայս յափշտակողքսահմանաց եւ զարհուրեսցին, զի դատաստանաստուածային է: Եւ թէ լիցի հակառակութիւն ինչանդաստանաց, վկայիւք լուծցի, զի զայն հաւաստիկարծեմ լինել քան բառնալ խաչ եւ աւետարան միոյ. զիբազում անգամ խաբէութիւն լինի եւ զի երդումն էայդու օրինակաւ, զոր ոչ հրամայեցաւ: Եւ թէ այդպէսկատարի բան դատաստանի - մի բարձող խաչին լիցի վկայեւ միւս երդումնն, եւ եղեւ երկու ըստ օրինացն: Այլզայս ո'չ հրաման տալով ասեմք, որպէս յառաջ իսկգրեցաք յաղագս երդմանն, այլ յայտ առնել կամեցաք` թէոք զայսոսիկ առնէ վճ արեալ է իրք դատաստանին, որպէսցուցաւ թէ` զերկու վկայի ունի զտեղի: Եւ թէ այս լիցի`զապաշխարութիւնն լցցէ, որպէս ցուցեալ է յերդման ճառինե:

[ՃԳ]

ՃԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՏԿԱՐԱՆՈՑԱՑ:

103. Ոմանք ի տկարանոցսիշխանութիւն առնեն եւ հարկս եւ կերակուրս եւըմպելիս պահանջեն բռնութեամբ, եւ զիւրեանցգործակալս ի վերայ գումարեն եւ կոռով եւպահակութեամբ նեղեն եւ զողորմելի եղբարսնչարչարեն անխղճ աբար, որում մանաւանդ առաւելդարման տանիլ պիտի եւ ամենայն քրիստոնէից պատելզամենայն վէրս նոցա:

«Արդ` եթէ ոք յայսմհետէյանդգնի զայսպիսի ինչ առնել ի տկարանոցս, անողորմդատաստանաւ դատեսցին այնոցիկ, որ առնենզողորմութիւնե:

[ՃԴ]

ՃԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԻՋԱՒԱՆԱՑ Ի ՎԱՆՕՐԱՅՍ:

104. Ոմանք ազատք եւ հեծեալքոր ի գեղօրեայս հասանեն, որոց բնաւ ի վանսն տեղիլինի, ի գեղ չիջանեն, այլ ոմանք կանամբք եւ նաժշտօքի վանսն իջանեն եւ այնպէս կոխեն զկանոն հարցն. եւգուսանօք եւ վարձակօք ի սրբութեան եւ ի պաշտամանց իտունն ընթրիս ուտեն, որ սոսկալի է քրիստոնէից լսելթո'ղ թէ տեսանել: Արդ` զվերագրեալ կանոնսդ ի լսելիսայնպիսեացն խօսիցեն վանաց երիցունքն. եթէ լինինլսող եւ ի շինի օթին - բարի է, ապա թէ ի նմինանհաւանութեան կացցեն` այնպիսիքն նոյնպէս ի մերօրհնութենէն հեռի եղիցին եւ զվրէժխնդրութիւն իսրբոցն ընկալցին: Զի վանքդ անուն հանգստարան սրբոցեն եւ օթեւանք եպիսկոպոսաց եւ քահանայից եւաբեղայից եւ աղքատաց: Եւ ազատք եւ հեծեալք, մինչկոչելով կոչին արք եւ կանայք, մեծաւ երկիւղիւ պարտէ աղօթել եւ աղօթից եւ պաշտման հաղորդել որպէսվայել է ի տան Աստուծոյ:

«Այսոքիկ օրինադրականդատաստան յայտնի է ամենեցունե:

[ՃԵ]

ՃԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՆԱՒԱՑ ԲԵԿԵԼՈՑ Ի ԾՈՎՈՒ:

105. «Եւ զնաւս բեկեալս իծովու մերձաւոր քաղաքն ձեռնատուութեամբ փրկիցէ, իբրու զի հանդերձեալ էր վայելող շահիցն նորա լինել: Այլ յաւար առնուլ վասն բեկմանն արտաքոյ էդատաստանի: Եւ թէ ձրի ոչ կամին փրկել - որքան հնար է, եւ զօրինացն ընդ միտ ածել` զանկեալ գրաստյարուցանել ընդ տեառն իւրում: Այլ ագահել եւյափշտակել այսպէս լիցի դատաստան. կա'մ որպէս որթափէ զաւար, կա'մ իբր զտէր որ ի հնազանդելոցտասանորդէ, եւ կա'մ ի հնգէ: Սակաւ զայդ եդաքզդատաստան զի յոյժ ընդդէմ իրաւանց գործենհռովմայեցիք այդոցիկ, եւ զի մի' այն լիցի` թէ ի մերոցպատահի ազգաց տիրելոց ծովուե:

[ՃԶ]

ՃԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԵՂԻՑ ՆՈՐՈԳԱՊԷՍ ՇԻՆՈՂԱՑ:

106. «Յորժամ զառաջինն շինիցիգիւղ, չէ' հաստատուն բաժանումն հողոյն եւ ջրին եւայլոց այսպիսեաց մինչ բաւական բնակիչք ժողովիցինեւ ապա բաժանումն հաստատիցի: Ապա թէ աւերակ շինիցիեւ չիցէ բազմաժամանակեայ, մինչ զի գիտելիւրաքանչիւր զսահման անդաստանաց եւ զայլոց, իւրաքանչիւր ըստ սահմանի նախնեացն կալցին: Իսկ թէբազմաժամանակեայ իցէ եւ անգիտելի, եւ տէրութեանփոփոխումն եղեալ, նորոգ արասցեն բաժանումնհաւասարադատութեամբ, նախ եկեղեցւոյն եւ ապաայլոցն, մասն աւելի տալով որ գլխաւորն իցէ գեղջէնվասն հոգալոյ զայլսե:

[ՃԷ]

ՃԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՄՕՐԷՆ ՎԱՃԱՌԱՑ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹԵԱՆ:

107. «Վաճ առք ամենայն հաստատին, յորժամ որք վաճ առենն` ամենեցուն յանձնառութեամբ եւ վկայութեամբ կամքն ընդ նոսա իցէ: Ըստ այսմ - թէ հայր վաճ առիցէ, պարտ է որդւոց եւ դստերաց կամքն ընդ նմա լինել եւ եղբարց, որք ժառանգ իցեն: Նմանապէս` թէ որդին վաճ առէ - հօրն եւ այլ եղբարցն եւ քերցն: Ապա թէ ոչ - յորժամ կամին անդրէն դարձուցանել` իշխան լիցին, թէ եւ գրով հաստատեալ իցէ: Եւ թէ ի միասին գրով եւ վկայիւք վաճ առիցեն եւ յաղագս աղքատութեան պատճ առի իցէ, եւ սահմանաւ զոր գնէ վաճ առողն, եւ կամ որպէս յառաջ ցուցեալ է, իշխան լիցին դարձուցանել. ապա թէ անպատճ առ իցէ, հաստատուն լիցի: Արդ այդպէս - կա'մ դարձցին եւ կա'մ հաւանեսցին ըստ արժանւոյն: Իսկ գիր հաստատուն նշանաւ դատաւորին լիցի. սակայն նշանն կա'մ ճ շմարիտ դատաւորին լիցի Քրիստոսի նշան խաչին եւ կա'մ պատկեր եպիսկոպոսին կամ այլոց դատաւորաց, այսինքն` հայրապետաց: Եւ թէպէտ այլոց գրին ձեռամբ, նոքօք նշանակեալ հաստատուն լիցի, որպէս ի տուն թագաւորաց գրին գիր, սակայն արքունի նշանաւ նշանակին եւ այնպէս հաստատին. նոյնպէս եւ աստ լիցիե:

[ՃԸ]

ՃԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԱԺՆԱՑ ՀԱՐՍԱՆՑ:

108. «Եւ յորժամ բաժանիցին եղբարք ի միմեանց եւ բաժանումն արասցեն հայրենեաց, նախ զհարսանցն բաժինսն յայտ արասցեն եւ յիւրաքանչիւրսն տայցեն, եւ ապա ինքեանց հայրենեացն: Իսկ եթէ ի մէջ եղբարցն ծախեալ իցէ ուրուք բաժին - յամենեցունց կանգնեսցի, զի տէր է իւրաքանչիւր ոք իւրոցն: Զայդ հասարակ կարծելի է դատաստան ըստ քաղաքավարութեան աշխարհիե:

[ՃԹ]

ՃԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳՈՂՈՑ Ի ՓԱՅՏ ՀԱՆԵԼՈՅ:

109. «Այլ վասն գողոց ի փայտ հանելոյ էիր հարցեալ: Եթէ այլազգի իցէ եւ եթէ քրիստոնեայ եւ քրիստոնէի հրամայիցեն ի փայտ քարշել, եթէ հնար իցէ` խոյս տացեն ի տեղւոջէն. ապա թէ ոչ - կաշառով զերծցի: Իսկ եթէ այսոքիք ոչ օգնեսցեն, ապա զհրամայեալսն ի տերանցն հարկաւորաբար պարտ է կատարել, այլ ոչ առաւելութեամբ, որպէս հրամայէ Յովհաննէս զինուորացն թէ` մի' աւելի քան զհրամայեալսն ձեզ առնիցէք, քանզի Աստուած ի սիրտն հայի եւ մարդ յերեսս, որպէս հրամայեաց Տէր Սամուէլիե:

[ՃԺ]

ՃԺ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍՊԱՆԵԼՈՑ Ի ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ:

110. «Այլ թէ մարդոյ լինիցի ջորի խեռական եւ կամ ձի կիսընկէց կամ մարդակեր, որպէս զուարակագլուխ ձին Աղէքսանդրի, եւ կամ եզն հարկանող, եւ նա գիտիցէ, եւ այլք ազգ առնիցեն նմա եւ բողոք բառնայցեն եւ զվնասն ցուցանիցեն, եւ նա յանհոգս կացցէ եւ ոչ հնարեսցէ զնոսա որպէս արժանն էր, եւ կիցս ընկեցեալ կամ ատամնացեալ, կամ հարեալ սպանանիցէ զոք, տէր նորա մահապարտ է, եւ անասունն սպանցի: Ապա թէ ոչ գիտէր, անպարտ է: Եթէ յանսուրբ անասնոց իցէ թէ' ձի, թէ' ջորի ի մեռելոցն, տեարքն տայցեն, զի ի պէտս հոգւոց նոցա ծախիցեն: Սակայն յայտնիցեն զպատճ առն եւ այնոցիկ վաճ առիցեն որ կարող են խրատել զնոսա: Եւ զայս դատաստան եդաք երբեմն ըստ օրինացն, այլ հաստատել եւ կանոնօք կամեցաք մասամբ առաւելեալե:

[ՃԺԱ]

ՃԺԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶՄԱՐԴ Ի ՃԱՆԱՊԱՐՀ ԵՒ ՅԱՅԼ ԳՈՐԾ ԱՌԱՔՈՂԱՑ ԵՒ ՎՆԱՍԵԼՈՑ ՍՊԱՆՄԱՄԲ:

111. «Այլ վասն զմարդ ի ճանապարհ յղարկել ումեք բազում օրինակք տեսանին իհարցմունս խղճ ի եւ անխղճ ի: Զի են ոմանք որ ի գործմշակութեան են կարգեալ ի տերանց իւրեանց, եւ կէսքյայգեգործութիւն, եւ այլք ի զինուորութիւն, եւդարձեալ այլք ի յայլ գործ որ ի պէտս հասարակացմերոց կենացս օրինօք պատրաստեալ է: Այնոցիկ, որոց իգործս իւրեանց եկեսցէ որոգայթ մահու, անպարտ ենտեարքն նորա, մանաւանդ այնոցիկ` որքզպատրաստութեան պատուէրն հանապազ կացուցանէ իլսելիս հնազանդելոց իւրոց: Ապա թէ հասարակացմիաբանութեան սիրոյ եւ խաղաղական մերոց կենացզընդդէմսն հրամայիցեն գործել տեարք ծառայից եւ անդպատահիցէ ումեք մահ կամ սպանութիւն, մահապարտ է տէրնորա: Դարձեալ` եթէ ոք ի նոցանէ ծանուցանէ տեառնիւրոյ զվնասն որ առաջի կայ, եւ տէրն անհոգացեալանպատրաստաբար առաքէ ի գործն, եւ պատահի վնասնյորմէ խիթայր, որ առաքեացն արեան պարտ էե:

[ՃԺԲ]

ՃԺԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ԶՈՔ ՈՐ ՉԻՑԷ ԻՒՐ Ի ԳՈՐԾ ԱՌԱՔԷ:

112. Իսկ եթէ ոք զոք որ չիցէիւր ի գործ իւր առաքէ եւ անդ որոգայթի, արենապարտ է:

«Զգուշանալ հրամայէկանոնքս ոչ վայրապար զոք, որ չիցէ վարձկան եւ կամայլ օրինակաւ իւր ի գործ առաքել, զի արեան դատաստանհրամայէ վնասելոցն լինել: Եւ այդ ցուցեալ էդատաստան հոգեւորապէս եւ մարմնաւորապէս: Սակայնքննութիւն լիցի օրինակի առաքողին երախտեաց եւպատահման մահուն կամայի եւ ակամայիե:

[ՃԺԳ]

ՃԺԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՐՁԿԱՆԱՑ:

113. Այլ թէ վարձկան ոք լինիեւ ասիցէ ցտանուտէր տանն թէ` առաքեա' զիս եւ կամ`տու'ր ինձ գործ զի արարից, իսկ նա յառաջապատրաստծանուցանէ նմա զորոգայթ վնասուն, եւ վարձկանն առկարիս հարկի իւրոյ յանձն առնուցու, եւ սա կրկինզանպարտութեան բանն ասիցէ նմա, եւ անդ պատահիվարձկանին մահ, անպարտ է: Եւ եթէ անզգուշութեամբ իբազմաց վկայեալ վնասն առաքիցէ կամ գործելհրամայիցէ, եւ անդ հասանիցէ նմա որոգայթ մահու, արենապարտ է:

«Յայտնի է այս դատաստանկանոնական. զի ըստ կամաց վարձկանին երթալ ի գործ -անպարտ է առաքողն, իսկ հարկաւորեալն եւ ի վկայեալվնասն առաքել - ընդ դատաստանաւ արեան է, թէպէտեւվարձու իցէե:

[ՃԺԴ]

ՃԺԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՔՍՈՐԵԼՈՑ ԹԱԳԱՒՈՐԻ ԵՒ ՈՐՔ ԸՆԴ ՆՈՎԱՒ:

114. «Թագաւորք կարգեալքյԱստուծոյ, որպէս Իսրայէլին, յԱստուծոյ բարձցին եւկամ աքսորեսցին, իսկ ի մարդկանէ կացեալք ի նոցունցաքսորեսցին: Եթէ իշխանք թագաւորեցուսցեն եւ ոչ ըստարժանւոյն վարէ զթագաւորութիւնն, ի նոցունցկարգողացն աքսորեսցի. այլ որդւոց նոցա ոչ է իրաւացիփոխել: Իսկ թագաւորութիւն սեպհական լիցի ի հօրէանկեալ առ որդի: Իսկ զիշխանս, զոր կարգէ թագաւորն, ինմանէն եւ աքսորեսցին եւ կամ խրատեսցին: Իսկզթագաւոր խրատել, եթէ այնպէս հարկ լիցի պահելզխաղաղութիւն, կամօք լիցի ա'յլ թագաւորի եւհայրապետի եւ հաւասարութեամբ ամենեցուն: Իսկ եթէիշխանք եւ ազատք ինքեանց կացուցանեն իշխան, ինոցունց միաբանութենէ աքսորեսցի եւ խրատեսցի: Այլզթագաւորի կարգեալ իշխան թագաւորն աքսորեսցէ եւխրատեսցէ: Այլ իշխանաց իշխան - զիշխան խրատել եւ կամաքսորել եւ զազատ. թէ ի նոցունց կարգեալ իցէ -նոցունց միաբանութեամբ արասցէ, եւ թէ ի թագաւորէթագաւորին կամօք արասցէ: Իսկ ազատք զզինուորս ոչիշխեն խրատել, այլ հանել յինքեանց. այլ խրատելիշխանաց լիցի: Նմանապէս զինուորք զշինականս ոչկարեն աքսորել եւ ոչ խրատել, այլ աքսորել` ազատք եւխրատել` իշխանք: Զայդ ըստ այդմ կարգի իրաւացի գիտեմդատաստան ի տունս թագաւորացե:

[ՃԺԵ]

ՃԺԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎՆԱՍՈՂԱՑ ԶԿԵՆԴԱՆԻՍ Ի ՀԱՆԵԼ ԶՆՈՍԱ Ի ՎՆԱՍԷ ԵՒ ԿԱՄ ՈՉ:

115. Եթէ ի կենդանեաց սրբոցկամ յանսրբոց մտեալ յանդաստան կամ յայգի, կամ յայլինչ այսպիսի, յօրան կամ ի խոտ դիզեալ, եւ տէր նորազչարեալ հարցէ եւ սպանցէ, դատաստան լիցի զեղեալվնասն վճ արմամբ հատուցանել. եւ նա զսպանեալկենդանին որ եհարն ըստ իրաւանց լիով հատուսցէ, զիպարտ էր ի վնասէն հանել, այլ ոչ սպանանել: Այլ իհարկանելն քննութիւն լիցի. եթէ խրատուցեալ անկաւեւ մեռաւ, զի ոչ զմեռանիլ կամէր, այլ զփախուցանել, այդոքիկ յակամայից լիցին - զկէսն հատուսցէ գնոյն. իհարուածսն տեսցին կամքն: Իսկ եթէ բժշկելի հարուածնիցէ, զխափանածոյն եւ զբժշկութեանն տուգանեսցի. այլեթէ անբժշկելի հարուածն իցէ, եթէ ոտից եւ ի սուրբկենդանեաց իցէ, զգինն լիով տացէ եւ նորա շաղիղնլիցի. եւ եթէ յանսրբոց` բովանդակ հատուսցի: Եթէկուրացուսցէ, կամ զատամն ընկենուցու կամ եղջիւր, կամ զկող բեկցէ, թէպէտեւ բժշկիցի, զգինն ընդ չորսբաժանեալ - մի մասն ընդ միոյ վնասու տացէ. եւ այդուտելեաց եւ անուտելեաց լիցի: Եւ եթէ զագի կտրիցէ, մի ի չորից մասանցն լիցի: Ապա թէ տեառն անասնոյնբազում անգամ ասացեալ իցէ վնասն եւ նա անփոյթարասցէ, տեսցին այդոքիկ եւ այնպէս դատեսցին: Իսկոտից կաղութիւն մնացեալ` մի ի չորիցն լիցի գնոյնտուգանքն: Այլ ընդ խաղ եւ վայրապար վնասողացնառաւելութեամբ լիցի տուգանքն ի բեկանելն եւ իհատուցանելն զգինն ի սպանանելնե:

[ՃԺԶ]

ՃԺԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԵԹԷ ՉԱՐ ԿԱՄՕՔ ԵՒ ԿԱՄ ԸՆԴ ԽԱՂ ԽՐՏՈՒՍՑԷ ՈՔ ԶԵՐԻՎԱՐ ԵՒ ԱՆԿԵԱԼ Ի ՆՄԱՆԷ ՈՔ ՄԵՌՑԻ ԿԱՄ ԲԵԿՑԻ, ԵՒ ԵԹԷ ՅԱՅԼ ԻՆՉ ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ, ԿԱՄ ՄԻԱՅՆ ԽՐՏՉԻՑԻ ԱՆՊԱՏՃԱՌ Ի ՏԵՍԱՆԵԼ ԶՈՔ:

116. «Եթէ կատարեալ ոք իցէ եւչար կամօք գործիցէ, եւ անկեալն մեռցի, արեանդատաստան լիցի եւ որպէս գրեալն է հատուսցի. իսկբեկեալն` բժշկութեանն եւ դարմանոյն տացի: Իսկզգայութեանցն վնասելոյ - որպէս եւ գրեալն է այնպէսհատուսցի. իսկ ոչ անբիծ բժշկեալն կէս զգայութեանցնհատուսցի: Ապա թէ ընդ խաղ իցէ, նոյն լիցի դատաստան, զի ոչ խաղալ այլ զարհուրել արժան էր, սակայններեսցի վասն սովորութեան աշխարհի` մինչ ի կէսնհատուցանել եւ կամ յերիցն մի լիցի: Սոյն օրինակ եւապաշխարութիւնն լիցի թէ ի դատաստան ոչ մտանէ: Իսկթէ մանուկ իցէ, տեսցի հասակն, որպէս յառաջագոյնգրեալն է, եւ այնպէս դատեսցի, միանգամայնչարակամութեամբն առնել եւ կամ ընդ խաղ: Եւ ամենայնճ շմարտութեամբ տեսցի կամայն եւ ակամայն. զիկատարեալ ակամայ է որոց զեղջ հետեւի, իսկկամաւորին` ուրախութիւն: Այլ թէ ըստ ինքեան զոքտեսեալ խրտչիցի եւ այնպէս վնասն լիցի մահու, թէթշնամեաց յայլազգեաց իցէ, զի բնութեամբ է նոցա իկորուստ մեր խնդալ, կէս արեան դատաստան լիցի. ապա թէքրիստոնեայ թշնամի իցէ` կիսոյ կէս, այլ ըստապաշխարութեանն` կէսն լիցի: Եւ բեկելոյն եւզգայութեանցն վնասելոյն այդոքիւք դատեսցին: Իսկ թէչիցէ թշնամի, սակայն յահուր շարժմամբ վնասիցէ, մի'լիցի անպարտ յաղագս այլոյ ժամանակի զգուշութեան. քննելով` սակաւ յամենայնի տուգանք լիցի: Ապա թէհամեստ շարժմամբ եւ ըստ կարգի գնացն իցէ, տուգանացդատաստան մի' լիցի, բայց ըստ իւրոյ խղճ ին եւ ըստկամաց. նմանապէս եւ ապաշխարութիւնն լիցիե:

[ՃԺԷ]

ՃԺԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱԿԱՄԱՅ ԵՒ ԿԱՄԱՒՈՐ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆՑ:

117. «Եւ ակամայ սպանութիւնլինի բազմօրինակ. սակայն զնշանակս տացուքչափաւորապէս: Եւ է այսպէս:

Զի ի հարկանել ուրուք փայտեւ ոստուցեալ տապարն ումեք դիպեալ սպանցէ:

Եւ կամ խոնարհ ի բարձանց եւկամ ի լերանց թողեալ փայտ եւ կամ քար` դիպեալսպանցէ:

Եւ կամ յայգւոյ եւ կամ իպարտիզէ եւ կամ յայլ ինչ այսպիսեաց արտաքս ձգիցէ ոքքար եւ սպանցէ:

Եւ կամ ի ծառ ձգիցէ ոք թափելպտուղ եւ դիպեալ սպանցէ, եւ կամ ի ծառոյ ի խոնարհթափել պտուղ եւ քար մնացեալ եւ կամ գաւազան անկեալեւ կամ այլ ինչ այսպիսի, ուստի մահ գործիցի:

Եւ կամ վարդապէտ զաշակերտվասն խրատու ըստ չափոյ հարկանիցէ:

Եւ կամ հայր զորդի, եւ կամ մայր զդուստր:

Եւ կամ զհարսն` սկեսուր, եւ կամ եղբայր` զեղբայր:

Եւ կամ տէր զծառայ, կամ զաղախին` տիկին, եւ կամ ոք զոք, ուստի վնաս մահու լիցի:

Եւ եթէ զերիվար ոք ընդհրապարակ վարիցէ եւ կամ զայլ ինչ ի կենդանեաց, կամզսայլ, եւ առ ոտն կոխեալ մահ լիցի:

Կամ նետ ոք որսոյ ձգիցէ եւկամ ի նպատակ եւ կամ ի վայրի, եւ պատահիցի ումեք եւսպանցէ:

Եւ եթէ քար ոք ձգիցէկարծեցեալ թէ չէ քար:

Է եւ այլ ազգ ակամայ` յորժամզհետ մտանէ եղբայր զեղբայր սպանանել եւ նահարկաւորաբար դարձցի եւ սպանցէ եւ կամ ոք զուրուք:

Եւ կամ յաւազակաց ի մէջանկեալ` ի հարկէ սպանցէ:

Եւ են սոքա յակամայէ եւ իկամաւորէ:

Իսկ ի պատերազմի սպանանել իկամաւորէ եւ յակամայէ է:

Եւ եթէ ի գիշերի ոք կարծիցէզթշնամի հարկանել եւ հարեալ զբարեկամ սպանցէ. եւ էսա ի կամաւորէ եւ յակամայէ:

Եւ թէ նետ ոք ձգիցէ եւթշնամւոյ պատահեալ սպանցէ, յակամայէ եւ ի կամաւորէէ:

Իսկ կամաւորն - եթէ ոքհարկանէ խիստ գաւազանաւ զմարդ կարծելովյուղղութիւն ածել զչարագործն, մինչեւ հանել արիւն, յորմէ եւ մեռցի:

Նոյնպէս եթէ քարիւ եւ կամփայտիւ զոք հարեալ առաւել չարչարիցէ քան զկարն, ընդայնոսիկ համարեալ է որ սրով սպանցէ, կամ այլ ինչյայսպիսեաց:

Նոյնպէս եւ որ փայտահատ ինչձգիցէ եւ ի ծանրութենէ երկաթոյն եւ ի սրոյն իսկ եւ իձեռացն երեւի հարուածն. ի բազմապատիկ դիմացհարուածոյն, որ ի վերայ են, գուշակէ զեղեալսն:

Նոյն օրինակաւ առանց երիքհարկանելոյ կամաւոր չարիք, որ յաւազակաց գործին:

Իսկ կանայք դեղս արբուցեալարանց` սովոր են սպանանել, նոյնպէս եւ որ առնախանձու դեղս տայ մերձաւորի, ընդ մահապարտսհամարեալ է: Եւ արանց եւ կանանց զոյգ է վճ իռն:

Արդ` այսոքիկ են կամաւորսպանութիւնք եւ նմանք սոցին, եւ ակամայքն եւ խառնքնյերկոցունց, որպէս ցուցաւ. եւ բժշկելխոստովանութեամբ յայտնի է: Այլ զդատաստանին տացուքզօրինակ:

Զի որպէս գրեցաւ իդատաստանս թագաւորացն, զի թէպէտ ակամայ այլազգիզքրիստոնեայ սպանցէ, իբրու զի խնդայ, ըստ կամաւորիդատիցի ի գինն արեան:

Իսկ քրիստոնէի զքրիստոնեայսպանեալ - կամաւոր: Եւ է կամաւորն` յորժամ վասննախանձու կնոջ, եւ կամ յաղագս ընչից, եւ փառաց վասն, եւ կամ ըստ այլ պատճ առի սպանցէ. լիով, որպէս գրեալնէ, դատեսցի: Եւ թէ զայլազգի սպանցէ, ըստ որում անդգրեցաւ դատեսցի:

Իսկ եթէ ակամայ եւ թշնամիպատահի սպանեալն, յորոյ վերայ խնդայ, իբր զկամաւորդատեսցի, կամ ըստ ներման` ընդ կիսոյ, որպէս իդատաստանսն գրեցաւ թագաւորացն:

Իսկ թէ բնաւին ակամայ իցէ, ըստ այնմ լիցի դատաստան. եւ եթէ խառն ի կամաւորէ եւյակամայէ, ըստ այնմ դատիցիե:

[ՃԺԸ]

ՃԺԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎՆԱՍՈՂԱՑ ՋՐՈՎ:

118. «Եթէ պատահի ումեք ջուրփորել առուով ի գործ ինչ կամ յաղագս ոռոգանելոյ, եւվճ արեալ զիւր գործն եւ ընդ վայր թողեալ` վնասընկերի իւրոյ յայգի կամ յանդաստան եւ կամ իբնակութիւն ինչ առնիցէ, եթէ զգուշացոյց եւ ինքնփոյթ կալաւ զգուշանալ, եւ ակամայ վնաս ինչգործեցաւ, կէս վնասուն դատաստանաւ վճ արեսցի: Ապաթէ հեղգացեալ անփոյթ արար եւ ոչ զգուշացոյց եւ ինքնոչ զգուշացաւ, եղեալ վնաս ինչ - բովանդակն վճ արեալլիցի, մանաւանդ թէ չարակամութեամբ առնիցէ: Սակայնօրինակն տեսցի եթէ յու՞մմէ եղեւ` յիւրմէ՞ թէ իվարձկանէ՞, ի կատարելո՞յ թէ յանկատարէ՞, ի գիշերի՞թէ ի տուընջեան, եւ այլն այդպէս դատեսցիե:

[ՃԺԹ]

ՃԺԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲԺՇԿԱՑ:

119. «Բազումք ի բժշկացբազում վնասս գործեն դեղօք կա'մ ի փորձել զդեղսյայլս, եւ կամ չարակամութեամբ սպանանեն դեղօք, եւկա'մ վասն անգիտութեան զվնասակարսն տան ի դեղոց, կա'մ անվարժ գոլով` զցաւսն ոչ գիտեն ճ անաչել եւյաղագս այնորիկ մահ գործեն հիւանդաց, կա'մ հեղգանանյաղագս ըստ կամաց զվարձն ոչ տալոյ եւ այնպէսվնասեն, կա'մ նախանձելով ընդ աշակերտս ոչ ուղիղուսուցանեն եւ նոքա անգիտանալով բազում արարինվնաս, եւ թէ այլ ինչ ախտս ցաւոց մուծին` եթէ'ինքեանք, եթէ' աշակերտօքն, - զայսոսիկ զամենեսեանկամաւորս գիտեմք: Իսկ ակամայք - զոր ի հիւանդինտեսողացն հեղգութենէ լիցի վնասն կամ ի հիւանդին, կամ զի ըստ հրամանի նորա զհիւանդն ոչ դարմանեցին, կա'մ ի մեծ ինչ հարկէ ոչ եղեւ հնար գալ բժշկի առհիւանդն եւ յաղագս այնորիկ մահ եղեւ, կամգիտութեամբ դեղ տուեալ կենաց` մահու եղեւ պատճ առք: Սոյնպէս հատանելն եւ խարելն այդոքիւք դատիցին: Արդ`կամաւորացն արեան լիցի դատաստան եթէ յայտ վնասնգայցէ, ապա թէ խոստովանութեամբ ծանիցի կամաւորիապաշխարութիւն լիցի: Իսկ ակամային յերկաքանչիւրսնլիցի: Իսկ ի ակամաւորէ եւ յակամայէ եղեալ վնասն` մի'լիցի անպարտ յերկաքանչիւրսնե:

[ՃԻ]

ՃԻ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀԱՐԿՈՂԱՑ ԵՒ ԲՌՆԱԴԱՏՈՂԱՑ ԶՈՔ Ի ԳՈՐԾ ԻՆՉ ՅՈՐՄԷ ՎՆԱՍՔ ԼԻՑԻՆ ՄԱՀՈՒ:

120. «Եթէ ոք զոք ի գործ ինչհարկիւ առաքէ եւ վնաս լիցի մահու, այսպիսի ինչ - եթէի ծառ հարկէ ելանել եւ թափել պտուղ, եւ կամ ընդ գետանցանել հարկէ, եւ կամ ի ձի որ խիստ իցէ հարկէելանել, կամ այլ ինչ այսպիսի, եւ կամ բռնադատէ եւչիցէ յիւրոց եւ կամ վարձկան, եւ մահ պատահի, արեանդատաստան լիցի ի կամաւորէ եւ յակամայէ. առաւել լիցիբռնադատողացն: Իսկ վարձկանին եւ իւրոցն եթէ աւելիքան զսովորութիւնն հարկէ կամ բռնադատէ ընդդատաստանաւ է կամաւորի եւ ակամայիե:

[ՃԻԱ]

ՃԻԱ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԱՅԳԵԳՈՐԾԱՑ ԸՆԿԵՐԱՒՈՐ ՄԱՍՆԱՒՈՐԱՑ ՀԱՐԱԿՇԱՑ ԵՒ ՎԱՐՁԿԱՆԱՑ:

121. «Յաղագս այգեգործաց եւայլոցդ ճ շգրտել զօրինակն ոչ կարեմ յաղագս զանազանսովորութեանց գաւառաց եւ աշխարհաց. բայց սակաւ ինչնշանակ տացուք իրաւանց, զի ըստ սովորութեան վճ իռնայն հաստատուն առ նոսա կացցէ: Արդ` մի' ոքանիրաւութեամբ զրկանս ինչ գործիցէ, այլ իրաւամբքզբաժանումն արասցէ ընդ ընկերին: Իսկ գող գտեալ ինոսա, կրկին տուգանեսցի եւ ոչ չորեքկին ըստօրինացն, զի յիւր վաստակսն եւ ոչ յօտարին անիրաւէ. եւ յաղագս այնորիկ իրաւացի կարծեմ զներելն: Իսկվարձաւոր մշակացն վարձ ի յեղանակս առատութեան եւնուազութեան դատիցի. առաւելեալ - ի նուազն լիցի, եւպակասեալ - յառաւելեալն: Նմանապէս եւ յաղագստեղեացն լիցիե:

[ՃԻԲ]

ՃԻԲ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՀՈՎՈՒԱՑ ԵՒ ԱՆԴԷՈՐԴԱՑ:

122. «Եւ հովիւք եւ անդէորդիքըստ սովորութեան գաւառաց զանազանին ի վարձս. սակայն ճ շգրտութիւնն որպէս կարգեալ եղեն պահեսցիի նոսա: Արութեամբ զգուշացեալք լիցին եւ եթէ պատահիգազանաբեկ լինել, յորժամ չիցէ ի ծուլութենէ, վկայ իգէշն ածցէ եւ անպարտ է: Եւ եթէ չիցէ մերձ եւ պատճ առանհոգութիւնն իցէ եւ կամ այլ ինչ, որ թէ պատահեալ էրմերձ` անվնասելի էր, դատաստանաւ է վճ արել նոցա կա'մբովանդակ եւ կա'մ ընդ կիսոյ . բովանդակ - եթէ բնաւինյանփութութենէ եղեւ, եւ ընդ կիսոյ - եթէ խառն ինչ էրյակամայից եղեալ վնաս, եւ ի վարձէ մի' զրկիցին: Իսկեթէ ի ծուլութենէ եւ յայլոց այդպիսեացդ պատճ առացգողասցին, դատաստանաւ է վճ արել. իսկ ոչյայդպիսեացդ եղեալ եւ բնաւին յակամայից, անպարտ է: Իսկ եթէ իւր գողացեալ եւ ի յայտ եկեալ ըստ օրինացնպարտ ի վճ արել: Այլ հարեալն եւ սպանեալն, վճ արեալլիցի, ի քարէ կամ ի գաւազանէ նմանապէս եւ բեկանելն, կամ զյղի հարկանելն եւ վնասելն: Ըստ այնմ լիցի եթէ իվայր ելեալ մեռցի, յորժամ անփոյթ արար եւ մերձ ոչէր: Դոյն լիցի եւ ձիաստածից եւ այլոց: Իսկ զմիմեանսհարեալ եւ սպանեալ ըստ օրինացն դատիցիե:

[ՃԻԳ]

ՃԻԳ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՃԱՌԱՑ:

123. «Եւ վաճ առք ըստ հրամանիթագաւորաց կարգեսցին ի քաղաքս, կամ յիշխանաց ըստհրամանի թագաւորաց, թէ' ի քաղաքս կամ յաւանս, կամյայլ ինչ տեղիս ի գաւառս: Եւ նախահոգութեամբ զչափսեւ զկշիռս եւ զոյգս նոքա դիցեն տեսանելովզզօրութիւնս վաճ առին: Կարգեսցեն եւ կռփիչս միշտորոնել եւ տեսանել, զի մի' նենգութիւն ինչ արասցեն: Այլ խարդախիցն խրատ ըստ հրամանի իշխանացն լիցի: Գողիցն ի չափսն եւ ի կշիռսն հատուցանել չորեքկին, եւ յանդիմանութեամբ նշաւակել ի զարհուրումն այլոց: Իսկ դահեկանահատիցն եւ դրամակոփիցն զձեռսնհատանել հրամանաւ իշխանաց:

Իսկ զմաքսն առնուլ իրաւապէսյորժամ ի քաղաքս կամ ի գաւառս եկեալ վաճ առիցեն: Այլմի' լիցի յանցս ճ անապարհաց մաքսել եթէ ոչ վաճառիցեն, բայց վարձս միայն թէ ի թշնամեաց ընդ նոսագնալով պահիցեն: Այլ մաքս հրամանաւ լիցի թագաւորաց. եւ իշխանք նմանապէս ի հրամանս նոցա մաքսիցեն:

Այլ ի վաճ առս խաբողացզտգէտսն` ըստ գողիցն հատուսցի:

Իսկ զգին հացի եւ զգինւոյ եւզայլոց այսպիսեաց ըստ քաջաբերութեան ամի կամ ըստայլ իմիք պատճ առի, նմանապէս ըստ նուազութեան եւըստ այդպիսեացդ պատճ առի փոփոխել ի վեր եւ ի խոնարհթագաւորաց լիցի հրամանաւ եւ իշխանաց` յիշատակելովգաւառապետաց եւ ժողովրդապետաց: Այլ անհաստատ լիցիփոխելն յաղքատաց ըստ կարեաց վաճ առողաց, եւ կամփարթամաց անկարոտից վաճ առողաց: Բայց իշխանք ի վերեւ ի խոնարհ զգինն առնել ուղիղ տեսլեամբ արասցեն, զի մի' մշակք եւ այլ ինչ գործօնեայք, նմանապէս վաճառականք, վրիպեալ զրկիցին յիւրաքանչիւր յերկանց. եւ կամ դատաւորք ճ շգրիտ քննութեամբ ըստ հրամանիիշխանաց առնիցենե:

[ՃԻԴ]

ՃԻԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԲՆԱՒԻՑ ԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆԱՑ ԽԱՐԴԱԽՈՂԱՑ:

124. «Արուեստաւորք ամենայնըստ որում եւ իցեն արուեստի, եթէ' հատուածովգործիցեն եւ եթէ' վարձով, յորժամ ոչ ըստ հաճ ոյիցտեառն գործիցեն, այլ եւ զնիւթն ապականիցեն, դատաստանաւ է ըստ հաճ ոյից նոցա առնել դարձեալ, կամզապականեալն ի գնոյն ըստ արժանւոյն լնուլ եւ ապալիով հասանել վարձու: Ապա թէ ոչ - պակասեալ ի վարձէըստ արժանւոյն որպէս տեսանեն դատաւորք արասցեն: Իսկ գող գտեալ` ըստ օրինացն հատուսցեն եւզկորուսեալն վճ արեսցեն: Իսկ զվնասեալն ի ցեցէ կամի մկանէ, թէ այնպիսի պատահի նիւթ, վասնբազմաժամանակեայ առ ինքեանս պահելոյն, եւ կամ այլինչ որ վնասիցի, հատուսցեն դատաստանաւ, զի ի գործելեւ ոչ յապականել ետուն: Այլ ի նոցանէ եթէ գողասցինեւ զինքեանց եւս` եւ հաւատարմասցին, անպարտ լիցին. ապա թէ զի գործ առեալն միայն եւ յամրագոյն տեղւոջէառեալ իցէ, ընդ կիսոյ վճ ար լիցի. իսկյանզգուշութեան տեղի զեդեալն լիով հատուսցեն: Իսկյաւարի երթելոցն անպարտք լիցին: Այլ զգրաւ եդեալնեւ զկորուսեալն վճ արիցեն: Իսկ զհրով այրեալն իհասարակաց թշնամեաց մի' հատուսցեն. այլ վասնինքեանց եղեալ` հատուսցի. Զայդ այդպէս դատեսցենե:

[ՃԻԵ]

ՃԻԵ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՎԱՐՁԿԱՆԱՑ ՎՆԱՍՈՂԱՑ ԶԳՈՐԾԻՍ:

125. «Վարձկանք որք տերանցգործեօք վարին, որպէս երկրագործք, ի վնասելնզգործիս ըստ սովորութեան` անպարտք են. իսկ յիւրեանցի գործսն վնասելով` վճ ար լիցի տերանցն: Իսկ ինքեանցգործեօք վարելով, որպէս հնձողք, ինքեանց վնասնլիցի. իսկ եթէ զտեառն ի վարձու առցէ եւ ըստսովորութեան վնասիցի տեառն լիցի: Այլ թէ յանօթ իտեառնէ առնուցու եւ վնասիցէ, վճ ար լիցի: Եւչարակամութեամբ վնասելով` վճ ար լիցիե:

[ՃԻԶ]

ՃԻԶ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ:

126. «Եւ զդատաստանսդատաստանի այսպէս պարտիմք իմանալ: Զի յորժամսպանողի եւ կամ այլ չարագործի կրկին ցուցանէպատիժս, քննել արժան է, զի յորժամ զգին արեաննառցեն, թեթեւ ապաշխարութիւն լիցի: Թէպէտ արեամբգնոյ վճ արիլ կարծի, մի' արասցեն առանցապաշխարութեան, զի չիք գին մարդոյ, բայց միայնփոխանակ մեռանիլ ըստ օրինացն եւ կանոնաց: Այլ զիթէպէտ զիւրն գնելով զարիւն` զսպանելոյն կարծի, այլչիք մարդոյ գին, ապաշխարութեամբ լցցի, զի գինն ըստկարի եդաւ եւ ոչ ըստ արժանւոյն: Այդ բաւական լիցի թէչիցէ սովորութեամբ չարն. ապա թէ կարծիս իցէ դարձեալվնասու զխրատն առցէ եւ ի ձեռս: Իսկ եթէ աղքատ իցէ, բաւական լիցի խրատն: Իսկ տուգանք յաղագս արքունեացգրեցաւ ըստ կարի. իսկ աւարն փոխանակ տուգանի. այլարեան գինն իւրոցն լիցի: Այդ ըստ դատաստանի լիցիյայտ եկելոցն: Իսկ անյայտքն խոստովանութեամբուղղիցին ըստ իւրոյն սահմանի:

Միանգամայն ամենայնդատաստան ըստ իրին քննութեամբ լիցի: Իսկ պատիժն ըստվնասու համեմատ լիցի, որպէս չարագործաց չարականսնհատանել զանդամ, նմանելով աստուածային դատաստանին: Ըստ այնմ հատուսցի յիւրաքանչիւր գործս. որպէսմեծատանն փոխանակ ոչ արբուցանելոյ պասքումն, եւցանկացողաց չարեացն - հուր, եւ անողորմիցն` տանջանք, եւ ատողացն զլոյս գիտութեան` խաւարն. եւ որ ըստայնմ: Այդոցիկ նման լիցի եւ մերս դատաստանե:

[ՃԻԷ]

ՃԻԷ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ Ի ՋՐԱՂԱՑ ԱՂՕՆԱՒՈՐԱՑ:

127. Եւ ջրաղացպանք փորձքլիցին արուեստի ամենայն կազմածոյ, զի մի'զբազմատանջն ապականեսցէ զկերակուրնաներկեղութեամբ. այնպիսի վնասողացն դատաստանաւ էոչ տալ վարձ, այլ զվնասն եւս տուգանել: Ապա թէ պատճառն ի գիջութենէ աղօնին իցէ, անպարտք իցեն. իսկ իջուր զաղացեալն վճ արիցեն: Այլ զգողացեալն`չորեքկին, եւ ի կռփողաց յանդիմանութիւն լիցինշաւակաց: Այլ թէ աղացողն աւելի քան զպատրաստեալն իվեր եւ ի խոնարհ արասցէ զքար ջրաղացին եւ վնաս ինչարասցէ, վճ ար առ ի նմանէ լիցի, զի ասել ի դէպ էրպատրաստողին եւ ոչ իւր համարձակել: - Այլ վարձն ըստգաւառաց զանազանին, բայց փոփոխին ի նուազութենէհացի եւ ջրոյ, եւ կամ յառաւելութենէն: Եւ այդանսահման լիցի յիրս դատաստանիե:

[ՃԻԸ]

ՃԻԸ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԶԵՐԻՎԱՐ ԿԱՄ ԶԱՅԼ ԻՆՉ ՉՈՐՔՈՏԱՆԻՍ Ի ԳՈՐԾ, ԿԱՄ Ի ՋՈՒՐ, ԿԱՄ ԱՌ ԺԱՄԱՅՆ ՅԱՐՕՏ Ի ՁԵՌՆ ԱՅԼՈՑ ԱՌԱՔՈՂԱՑ ԵՒ ՎՆԱՍԵԼՈՑ:

128. «Զի եւ այս բազում անգամպատահի լինել` տալ զերիվար կամ զայլ ինչ եւ ի գործառաքել զոք եւ անդէն լինել վնաս կա'մ ի ջուր, կա'մյարօտ, կա'մ շրջեցուցանել: Եթէ խստերախ իցէ եւ ոչզգուշացոյց եւ բռնաբարելով առաքեաց, եւ հեծեալանկաւ եւ մեռաւ, կամաւորի դատաստան լիցի: Ապա թէզգուշացոյց եւ չէր խստերախ եւ ոչ բռնադատեաց -ակամայի, զի ոչ էր յիւրոց եւ ոչ ի վարձկանաց: Իսկ թէկամօք ոք չոգաւ վարձ զարշաւանսն առեալ, եւզգուշացոյց, եւ խստերախ լինելով անկաւ կամ անվարժգոլով, մանաւանդ թէ կատարեալ հասակաւ իցէ, անպարտ, տէր կենդանւոյն իցէ. իսկ թէ մանուկ իցէ, մի' լիցիանպարտ: Իսկ թէ անկեալ ոչ մեռանիցի, զդատարկութեաննեւ զբժշկութեանն այդոքիւք դատեալ լիցին, նաեւ ոչզկատարեալ առողջանալն եւ զվնաս զգայութեանն: Ապաթէ զերիվարն կամ զայլ ինչ զկենդանի հեծեալքնվնասիցեն կա'մ բեկանելով, կա'մ սպանանելով, թէզսովորականն պահեաց հրահանգ ի վարելն, եւ կամ ըստպատուիրանի առաքողին` յորժամ նա առաքեաց` վարիցէ, անպարտ լիցի հեծեալն յորժամ եւ հաւատարմացուսցէ: Ապա թէ արշաւանս արասցէ եւ ոչ ըստ պատուիրանինվարիցէ, կամ ընդ դժուարինս կագիցէ եւ վնասիցէ, լիովտուգանեսցի պակաս ի մասնէ. իսկ կամաւոր տարողացն -բովանդակնե:

[ՃԻԹ]

ՃԻԹ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՍԱՀՄԱՆԱՑ:

129. «Եւ սահմանք գաւառացլերամբք եւ գետովք եւ արձանօք հաստատեսցին. նմանապէս եւ գիւղից: Եւ գիւղք ի սահմանս շինեալքյերկուց կամ յերից գաւառաց, զոյգ բաժանիցինառաւելութեամբ եւ նուազութեամբ: Նմանապէսանդաստանք եւ այլք ի սահմանս գեղից: Նմանապէս եւծառք բուսեալք ի սահմանս անդաստանաց: Իսկ զմիջոցիցանկս այգեաց զոյգ երկաքանչիւրքն դիցեն. զի թէպէտառաջինն իւրոյն աղագաւ եդ, երկրորդին մի' լիցի պատճառ` միշտ նմա դնել, զի թէ այն ոչ էր` իւրն հարկ էրմիանգամայն դնել, կամ որ ստացաւ, կամ եդ այգի յաղագսայնր զի մի' դիցէ ցանկ: Ըստ այսմ լիցի եւ տանց որմոցեւ այլոց այսպիսեացե:

[ՃԼ]

ՃԼ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ՈՐՔ ՅԱՒԱՐԷ ՎԱՃԱՌԱՑ:

130. «Եւ վաճ առեալ եւ գնեալզաւար` ո'չ դարձցի անդրէն իբր զգողացեալն, զի այդօրինաւոր գործ թագաւորաց եւ իշխանաց է, ուստի եւկանոնք յընծայս ընդունի պատարագի, իսկ զգողացեալնեւ զյափշտակեալն ոչ եւսե:

ԿԱՏԱՐԵՑԱՒ ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ ԵՒ ԻՇԽԱՆԱՑ ԵՒ ԱՄԵՆԱՅՆ ԴԱՏԱՒՈՐԱՑ:

ՎԵՐՋ