Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Գիրք Դատաստանի, Գ խմբագրութիւն · 1/2

Նախադրութիւն

[Ա]

ԳԼՈՒԽ Ա

ՅՈՐՈՒՄ ԿԱՅ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ԱՅՆՈՑԻԿ, ՈՐ ԲԱՄԲԱՍԵՆ ԶՄԵԶ, ԵԹԷ ՉԿԱՅ ԴԱՏԱՍՏԱՆ Ի ՀԱՅՔ

Հանդերձեալ գրել զգիրս դատաստանաց, բայց պատշաճաւորաբար նախ զընդդիմադրութիւն դիցուքպարսաւողաց զօրէնս Տեառն, եթէ դատաստան ոչ է, զիյոլովք քան զսակաւս են, որոց գործ եւ բան եղեւպատուել զայլասեռս՝ իրաւացի ունել դատաստանս, եւզի ինքեանք գայթակղեալք՝ զբազումսգայթակղեցուցանեն սոքօք ի պարզամտացն, որոց եւզայս նախ ասասցուք, եթէ բնաւորական է ի մեզ ընտրելզիրաւացին ի սկզբանէ, ըստ որում եւ իմաստունքհեթանոսաց զչաստուածանարգս մահուամբ դատեցան եւզհայրատանջսն՝ ձեռնատմամբ եւ զայլսն՝ այսպիսիուղղացի դատաստանաւ։ Իսկ անօրէնքն առաւելութեամբվարին, առեալ զպատճառն ի բնաւորական օրինաց՝ մահումեռանիլ հայրանարգին եւ յայլսն նմանապէս։

Այլ Աւետարան Փրկչին մերոյ լրումն էամենայնի երկոցունցն, յաղագս որոյ հրամայէ՝ասացաւ յառաջնոցն այս ինչ, բայց ես ասեմ ձեզ զայսինչ Զի որպէս 0րէնքն եւ Աւետարանն հրամայել են, մարդիք մոռացեալ զբնաւորական օրէնսն կատարել են, սակայն զիշխանական կամսն ոչ բառնան, ասելովառաջնոցն՝ սիրեսցես զընկեր քո իբրեւ զանձն քո, զիբնաւորական է գիտելով զանձն քո ի սէր։ Եւ երկրորդն, մանաւանդ թէ առաջինն, ի կամս ապաստան առնէզաշխատութիւնն եւ զայլ եւս ուղղութիւն, որովքհաստատի ի մեզ լինել իրաւամբք առ ամենեսեան վարիլ, յաղագս որոյ ոչ Աւետարանն ի սկզբանն գրովաւանդեցաւ։

Եւ երկրորդ է՝ արկանել օրէնս կատարեալսի մէջ կատարելոց եւ ոչ կամեցաւ զօրէնս կատարեալգրով աւանդել դատաստան, ըստ որում խրատէր՝ իճանապարհի հաշտիլ ընդ ոսոխի, զի մի՛ ի դատաստանմտանիցի դատաւորին։ Եւ երբեմն անիրաւ դատաւորինառակաւ յայտնի

եցոյց զամենայն ինչ վճարել խղճիւն մտաց, զոր դատաւոր կոչեաց. նմանապէս եւ զիրս դատաստանի։Զսոյն եւ յառակսն նշանակեաց տնտեսին, թէպէտ եւյառաջնումն անիրաւ, սակայն յետոյ գովելի՝զղջմամբն, որով ոչ եմուտ յատեան դատաստանի տալզհաշիւն. ասելովն, թէ՝ տուր զհամար տնտեսութեանքո, եցոյց հարկաւոր լինել դատաստանի, իսկգովելովն՝ եթէ հնար է ոչ կարօտանալ դատաստանի։Այսորիկ աղագաւ հրաժարեաց առնել զդատաստան այնմ, որ աղաչեաց, եթէ՝ ասա եղբօր իմոյ բաժանել ընդ իսզժառանգութիւն, իբրու թէ ասիցէ՝ կրկնապատիկ ունիքզպատճառն ձեզէն ընտրել զիրաւացին, ընդէ՞ր այլոյկարօտիք դատաստանի։ Յայսմանէ ուսաւ առաքեալն՝ասելով. զի բնաւ իսկ դատաստան գոն ի ձեզ, ընդէ՞ր ոչդուք զրկիք եւ նեղիք, այլ դուք զրկէք եւ նեղէք, եւայդ՝ զեղբարս եւս։

Եւ երրորդ՝ կամեցաւ Քրիստոս, զի մի՛հարկաւորաբար յիրաւունս կայցեմք ի միմեանս գրովդատաստանի, այլ սիրով եւ վշտակցութեամբ, ըստզանազան ժամանակի անգիր օրինօք, զարդարութիւնպահիցեմք։

Չորրորդ՝ զի բաւական համարեցաւ, զիզբանս օրինացն Մովսիսի եւ զիւր Աւետարանին իբրսերմն լինել յոգիս մեր, եւ նովաւ վարիլ յարժանիսդատաստանին։

Հինգերորդ՝ զի ոչ նման է իրք դատաստանին0րինաց, կամ Մարգարէից, կամ Աւետարանինանշարժութեան, այլ զի միշտ ըստ ազգի եւ աշխարհացփոփոխին հարկաւորաբար՝ իրաւացոյց թողուլհմտագունից փորձել ըստ պատահմանն։

Վեցերորդ՝ գրէ, եթէ երդմամբ հաստատիդատաստան, եւ Տէր արգել, կամելով բնաւինհաւատացեալս զմեզ։

[Բ]

ԳԼՈՒԽ Բ

ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ԸՆԴԷ՞Ր ԱՅԺՄ ԳՐԵՑԱՔ ԿԱՄ ՅՈՒՄՄԷ ՇԱՐԺԵԱԼՔ

Զի թէպէտ ասացաւ ոչ լինել հարկաւոր գրովաւանդիլ մեզ դատաստան ի Տեառնէ, այլ այժմ կամեցաք, յաղագս զի բազում անգամ լուաք պարսաւանս ոչյայլասեռից միայն, այլ եւ ի քրիստոնէից, եթէբնաւին ըստ Աւետարանին դատաստան ոչ է՝ անգիտանալովզկամս աստուածայինս, որ ի նոսա։ Եւ այսպիսիկարծիւք երկուս ախտանայ չարս. մի՝ զանիմաստութիւնօրինադրին, եւ երկրորդ՝ ոչ կամել զուգահաւասարկենցաղավարել մարդկան ազգի։

Եւ երկրորդ՝ զի զբնաւորականս ի մեզօրէնս չարութիւնն շիջոյց, եւ զկատարելութիւն՝անկատարութիւն հոգոյն, եւ զվշտակցութիւն սիրոյ՝ատելութիւնն։

Երրորդ՝ զի ի հեղգութենէ անվարժք եղեալք0րինաց, եւ Մարգարէից, եւ Աւետարանին, յորոցզօրութենէ անկարացաք ընտրել զիրս դատաստանի,

զոր արժան վարկաք իբր ի քնոյզարթուցանել ի ձեռն գրոց դատաստանի։

Չորրորդ՝ զի նուազեաց հմտութիւն ի մէնջփորձել ըստ ժամանակի, եւ ազգի, եւ աշխարհացզփոփոխելն ըստ պատահման, եւ ոչ նման 0րինաց, եւՄարգարէից, եւ Աւետարանին մնալ անշարժ։

Հինգերորդ՝ զի այժմ ոչ ներգործէ ՀոգինՍուրբ, որպէս եւ ի Դանիէլ եւ ի Սողոմոն երբեմն եւկամ որպէս ի Կորնթոս ի հաւատացեալսն եւ յայլս՝ճշմարտիւ ունել զդատաստանն, յաղագս որոյ անկարօտէին գրոյ օրինաց, զի օրէնք էին ի սիրտս նոցա, ըստխոստման մարգարէին։ Ըստ որում եւ առաքեալքն ոչկամեցան գրով տալ Աւետարան, մինչեւ այնմկարօտացան, ըստ այնմ եւ ոչ դատաստան գրովաւանդեցին, քանզի փոյթ էր նոցա յաղագս յոյժհարկաւորացն, թողին եւ նոքա բնաւորական օրինօք, եւքաղաքական կրթութեամբ, եւ այլօք յառաջագոյնասացելօք վարիլ պատճառօք։ Իսկ գրելն այժմ զպատճառսունի զամենայն վրիպանսն։

Վեցերորդ՝ զի իրք դատաստանի երդմամբյանգի, եւ ի Տեառնէ ոչ թողացաւ, եւ այժմ յաճախ, եւգործ առ գործով, եւ վայրապար ի դատաստանի, եւ առանցդատաստանի, լինի ի հաւատացեալս։ Նմին իրի կամեցաքոչ զամենայն լուծանել զհրաման, այլ լուծելոյնօրէնս եւ կանոնս հաստատել ի դատաստանի, ըստհարկաւորութեան ներելոյն զդատաստանի։

Եւթներորդ՝ զի մի՛ ի պատճառս ոչ գրովլինել դատաստան՝ դիմեալ երթիցեն յայլասեռս, ըստամբաստանելոյ մարգարէին՝ առ ի չգոյէ՞ Աստուած իմէջ Իսրայէլի երթան հարցանել ի Ճանճիկ. զոր եւառաքեալն յայտնապէս յանդիմանէ, ասելով՝ այլեղբայր ընդ եղբօր դատի եւ զայն՝ ի մէջ անհաւատից։

Ութերորդ՝ տեսանեմք այժմ, զի բազումքյեպիսկոպոսաց, եւ ի վարդապետաց, եւ ի քահանայից, եւ ի գլխաւոր աշխարհականաց ընդ երեսաց եւ վասնկաշառոց եւ տգիտութեամբ թիւրեն զդատաստանսճշմարիտս։ Եւ վասն այնորիկ յօժարեցաք գրելզդատաստանաց գիրքս։

Իններորդ՝ զի մարդոյ բնութիւնս ի շատհոգոց եւ ի զբաղանաց եւ ի ցնորից, թէ կամենամք եւսզըղորդ դատաստանն առնել, ոչ կարեմք ի մոռացմանէ, ապա յետոյ դառնամք ապաշաւեմք եւ ասեմք՝ միթէարարաք ըղո՞րդ, թէ ոչ։ Այլ զի մի՛ այս լիցի ի միջիմերում, վասն այնորիկ գրեցաք զգիր դատաստանիս, զիմի՛ կարծեօք դատիցիմք եւ մի՛ դիմեսցուք յայլազգիսի դատաստան, այլ կարկեսցուք զբերանս նոցա, զի մի՛դարձեալ հերձուածս խօսին մեզ, թէ ոչ ունիմք գիրիրաւանց։ Եւ զի նոքա ի մէնջ են ուսեալ եւ գրեալ, ապազբարիոք գրեալսն չարաչար ընթեռնուն։

Տասներորդ՝ քանզի յորժամ ստեղծ ՏէրԱստուած զԱդամ, շնորհք Սուրբ Հոգոյն զօրանայր իմեզ օր աւուր վերայ։ իսկ սատանայ ասաց, թէ ոչ մնացհոգի Աստուծոյ ի մարդիկ վասն յանցանացն, որ մեղան ի

դրախտն Աստուծոյ։ Եւ վասն այսորիկՔրիստոս մարմնացաւ ի կուսէն եւ գրեաց մեզզԱւետարանն փրկութեան եւ կանոնս ի ձեռն սուրբհարցն մերոց, որք ի Հոգոյն Սրբոյ գիտացին զմարմնոյկիրք եւ զբիծ եւ գրեցին զհոգեւոր դեղն։

Մետասաներորդ՝ զի դատաւորք միշտերկիցեն յԱստուծոյ՝ գիտելով, զի կալոց են առաջիդատաւորին երկնաւորի, եւ ճշմարիտ եւ ուղիղ գրովարասցեն զդատաստան մարդկան։

Երկոտասաներորդ՝ զի մարդիկ, որ գանառաջի դատաւորաց, երկիցեն յԱստուծոյ եւ ոչ կաշառենզդատաւորս եւ թիւրել տայցեն զճշմարիտ դատաստանն, քանզի ծածկագէտն Աստուած տեսանէ զգործս նոցա, եւառաջի նորա կալոց եմք ի դատաստան։ Եւ որք այժմթիւրեն կաշառօք դատաւորք եւ դատաստանաւորք, առաջիՔրիստոսի կալոց են, եւ նա սեւէ զերեսս նոցա, որթիւրեն զԱստուած գրեալ դատաստանն։

Յայսոսիկ երկոտասան գլուխս պարունակեալեղեւ պատճառ գրոցս դատաստանի։ Եւ զի երկոտասաննբաղկանայ յերկուց վեցից, եւ վեցն կատարեալ թիւ է։Եւ թէ որպէս լինի վեցն կատարեալ թիւ.

Առաջինն՝ զի երիւքն ի կոճատէ եւերկակաւն ի դարէ բաղկանայ. եւ ամենայն թիւ դար է եւկոճատ։

Երկրորդ՝ զի ժամանակ է արարչութեան։

Երրորդ՝ զի չափ է շարժման մարմնոյղ։

Չորրորդ՝ զի թիւ է ներգործութեանմարմնոյ։

Հինգերորդ՝ զի ծնանի զայլ երկարսն։

Վեցերորդ՝ զի ի կողմանց իւրոց յանկի եւկրկնելով ծնանի զերկոտասան թիւն, եւ երկոտասանն, իկողմանց իւրոց զուգեալ, ծնանի զվեցտասանն, զերկուս կատարեալս՝ զտասն եւ զվեց։ Եւ է խորհուրդերկոտասան առաքելոցն՝ դատաւորաց աշխարհի, զի նոքազայլս ծնան դատաւորս եկեղեցոյ։ Զի եւ դար ունիվեցեակ եւ կոճատ, որ է ներգործական եւ կրական։ Եւզի դատաւորաց է ներգործել, եւ կրել՝ դատելոց։

Ի սոյն թիւ եղեւ գալուստն Քրիստոսի՝դատաւորին երկնաւորի, զոր եւ ի վեցից վշտաց փրկեացզարդարն, եւ նովին թուով զտանջողսն, առաքեացԻսրայէլի տապարօք։

Այսոքիկ առ այս շատ լիցի, զի ոչզբիութիւն թուոյ առաջի արկաք քննել, այլ եթէ ոչվայրապար եղեւ յերկոտասան գլուխս աւարտիլ գրոցսդատաստանի։

Իսկ եթէ յու՞մմէ յորդորեալ եկաք ի գրել։

Ի բազում ժամանակաց հետէ տարակուսեալյաղագս սորին լինէի՝ խոցոտելով ի նախատելն զմեզմերոց եւ օտարաց ազգաց։ Սակայն վստահանալ ի սոյն ոչիշխէի, քանզի գիտէի զանձին իմոյ տկարութիւնս։ Իսկայր ոմն, Պօղոս ասեն, հմուտ աստուածային օրինացն, լուաւ զայս խորհուրդ յինէն, եւ նա եւս առաւելյորդորեցաւ ի սմին, եւ սկսաւ յորդորել զմեզ ի ԳրոցՍրբոց։ Եւ ես ոչ այնու կամեցայ ձեռնամուխ լինել, այլ սկսայ զայլս աղաչել, որք կարողք էին եւ գիտակքօրինացն Աստուծոյ, քանզի բազումք էին, որ զայսպիսիխորհուրդս ի գլուխ հանէին։ Բայց զիզանընդունելութիւն ազգիս գիտէի, եւ վասն այնր ոչառնուի յանձն եւ ոչ զայլ ոք կամէի աղերսել. լռեցիապա այնուհետեւ եւ ես։ Եւ զարմացեալ յաղագսայսորիկ լինէի, թէ զիա՞րդ յառաջնոց հարանցն մերոց

ոչ կարգեցաւ։ Եւ զնոյն գիտացեալզպատճառ, եւ զի ոչ առաքելոց Տէրն տուաւ, եւ կամ զիոչ ոք հրաւիրեաց եւ անձամբ ոչ ոք իշխեաց՝զարհուրեալք ի պարսաւանաց եւ կամ ի հալածանացժամանակին, եւ կամ ընդ տէրութեամբ անկեալ այլոցազգաց՝ նոցունց վարեցան դատաստանաւ։

Եւ թէպէտ ամենայն պատահեաց ըստժամանակիս եւ նոյն պատճառ, որպէս յաւուրսն հարցնմերոց՝ ոչ աւանդիլ գրով դատաստան, բայցյԱւետարանէն, զի եւ ոչ յառաքելոց անտի տուաւ մեզ, բայց սակայն հարկաւոր եղեւ գրել մեզ, որպէսվերագոյն ցուցաք։ Եւ սկիզբն առնել այսպիսի բանիսայսպէս եղեւ։

Հանդիպեցաք առաջի տեառն ՍտեփաննոսիԱղուանից կաթողիկոսի, եւ սմին իրի յիշատակ եղեւառաջի նորա։ Եւ նա յորդորեաց զմեզ՝ ասելով, թէ եւես փափագեմ այդմ բանի։ Զնոյնն եւ մեք ասացաք նմազմեր անկարութիւնս։ Սակայն ի յորդորելն եւ իքաջալերելն նորա՝ խորհուրդ իմն ի Հոգոյն Սրբոյեղեւ ի մեզ, եթէ արժան է հոգեւոր հրամանի անսալ, զիեւ յԱստուծոյ լիցի կատարումն սորա, զոր խորհիմք, զնոյն եւ սկիզբն, ապա թէ ոչ՝ պատճառ լիցի կատարելոցոմանց շարժիլ ի սոյն։ Զի եւ ոչ գործ արուեստամենայն ի միոջէ սկսողէ աւարտեցաւ ի ըսկզբանէ, այլի բազմաց, զի մասնաւոր գտեալքն ժողովեալք՝գոյացուցին զարհեստն, ըստ առակի ոստայնանկաց։Նաեւ պատշաճ ինչ վարկայ ընդոստնուլ սովաւ, եթէյատեան մտանելոց եմ յանկաշառ եւ յանողոքելի, ըստորում ձեռամբ իսկ գրեմ զապագայիցն նշանակ։

Եւ արդ, մի՛ ոք պարսաւանս դիցէասացելոցս, զի թէ տխմար ոք իցէ ուսցի, եւ թէամենակատար ոք եւ իմաստուն՝ զթերին լցցէ։Երկաքանչիւրոցն պատրաստ եմք սիրով ընդ առաջելանել։

[Գ]

ԳԼՈՒԽ Գ

ՆՇԱՆԱԿ Զ0ՐՈՒԹԵԱՆ ՆՈՐԻՆ ՀԱՆԴԵՐՁ ԱՂԵՐՍԱԲԱՆՈՒԹԵԱՄԲ ԱՌ ՏԷՐ ՍՏԵՓԱՆՆՈՍ ԱՂՈՒԱՆԻՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՆ

Քանզի հարկաւոր է զկնի այսոցիկ սակաւուքցուցանել զզօրութիւն առաջիկայ գործոյս, զոր եւաղաչեմ, ո՛վ պատուական գլուխ եկեղեցեաց սրբոց տանդԱղուանից, մի՛ վարկպարազի համարիք զհարկսհոգեւորս, զոր եդեր մեզ, զի եւ կանոնական ունիսահման գիրս դատաստանի, զոր յարմարել յայնոսիկպարտիմք, զի յայտ լիցի չափ նորին։

Եւ արդ, այսպէս համեմատեսցուք։Կանոնական սահմանն հոգոյ է ուղղիչ, իսկ սա՝մարմնոյ, եւ թէպէտ բաժանեալք ի միմեանց են՝ սակայնի բազում իրս միաւորին, որպէս հոգի եւ մարմինբնութեամբ՝ երկու եւ անշփոթ խառնմամբ՝ մի, բազումանգամ ի միասին վարին մի կամօք։ Վասն այսորիկ, պատահի թէպէտ միով սահմանաւ վարիլ, ոչ միմեանցլուծիչ են։ Եւ զոր օրինակ անդ հմտագունից էընտրութիւն առաջիկայ իրին, նմանապէս եւ՝ աստ։ Եւորպէս է անդ պատիժ պատուհասի յանցաւորաց եւմեղաւորաց՝ ըստ զանազանութեան իրին, նոյնպէս եւ՝աստ։ Եւ որպէս յանդգնելոցն աստ զկնի բանդ է եւկապանք, նոյնպէս եւ անդ բանդ է եւ կապանքբանադրանքն։ Եւ զի ի վերայ արդարոց օրէնք ոչ կանկանոնաց, եւ ոչ ի վերայ ուղիղ ընթացողաց ի կենցաղս՝դատաստանք։ Եւ

զի այր արդարամիտ ոչ զարհուրի իդատաւորէն երկնաւորէ, նաեւ՝ ոչ յերկրաւորէ։

Հայցեմ եւ զի երկրորդ բան ի միտ դնել, զիեւ ոչ փոքր ինչ զմեզ օգտեցուցանէ, քանզի համօրէն էգիրս զուգընթաց զօրութեան նոցա, լինելով ըստչափոյ, զի դիտաւորութիւն նոցա ի կարճել զմեղս է, եւսորա՝ նմանապէս հատանել զչարս։ Եւ այսոքիկ ոչ այլինչ է, եթէ ոչ զի համամիտ եւ համակարիս զմեզառնիցեն, յորոց եւ հաստատի սէրն, որ է գլուխամենայն պատուիրանաց։

Իսկ ի չորրորդ առաքինութեանհամեմատեալ՝ հաւասար է արդարութեանց, զի ի վերայկայ երիցն մասանց, եւ այդ ըստ երրորդ բանի է։

Իսկ յարուեստաւորս՝ նմանեալ էոսկեգործաց, որոց ոսկին յառաջագոյն ի նիւթսգործաւորի անյայտ եղեալ կայ եւ դժուարաւ ի գիւտեղեալ գործի. եւ է ըստ չորրորդ բանի։

Հինգերորդ՝ զի զքերթողի ունիզօրութիւն՝ յապաւել եւ քերթել զաւելորդսնամենայն։

Չափաւորապէս յայսոսիկ գլուխս, իբրիմաստնոյ, տուաք տեսակս, որով եւ գիտել ունիցիք, եթէ այսոցիկ հետեւելով՝ որքան օգուտ եւ շահհասարակաց կենացս իցէ, զի գրեթէ ամենայն պատերազմեւ ամբոխ խռովութեան ի նուազութենէ սորա իցէ, եւհաստատելով յեկեղեցի՝ խաղաղութեան իցէ պատճառ եւբազում բարեկարգութեան, քանզի մինն յաստուածայինշնորհաց տուեալ յեկեղեցիս, ի հին ի նորս, սա իսկ է։

[Դ]

ԳԼՈՒԽ Դ

ՅԱՂԱԳՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ, ԹԷ Ո՞ՅՔ ԵՆ ԴԱՏԱՒՈՐՔ ԶԱՆԱԶԱՆԵԱԼՔ

Առաջին դատաւոր ամենեցուն Աստուած է, ըստ այնմ, թէ՝ դատի Տէր զժողովուրդ իւր, եւ Եսայիայլուր ասէ՝ Տէր դատաւոր մեր, եւ թէ՝ քննէ զսիրտսեւ զերիկամունս Աստուած, եւ դարձեալ՝ արի, Աստուած, եւ դատեա զդատաստանս քո, եւ՝ Աստուածդատաւոր արդար, եւ այլ այսպիսիք նախանկարտնօրէնութեան դատաստանի, որովք յայտ է մարդկանլինել դատաստան, թէպէտ եւ գրեաց Աստուած ի ձեռնՄովսիսի, եթէ անասուն, որ հարկանէ զանասուն, փոխանակ նորա եւ նա սպանցի, եւ այս՝ ի խրատմարդկան։ Եւ դիւաց եղեւ դատաստան, քանզի երբամբարտաւանեցան, ընկեաց Աստուած զսատանայյերկնից, զնոյն եւ յերկրորդ գալուստն Քրիստոսիդատել ունի զսատանայ։ Վասն այսորիկ ի լինելութեանմարդոյն բնութեամբ եդաւ անունն Տէր, որ կոչիդատաւոր։

Իսկ Քրիստոս ասաց, եթէ՝ ի դատաստան եկիյաշխարհս յայս, եւ թէ՝ Հայր ոչ դատի զոք, այլզամենայն դատաստան ետ Որդոյ իւրոյ, եւ՝

այս իսկ է դատաստան, զի լոյս եկնյաշխարհ, եւ սիրեցին մարդիկ զխաւար, եւ այլայսպիսի բազում։

Բայց Աստուած անուն զբնութիւն ոչ որոշէ, զի իբր դատաւոր Որդի, դատաւոր Հայր եւ Հոգի, ըստվկայութեանցդ։ Եւ սակայն ոչ ինչ դժուարին էցուցանել զյատկութիւն դատողութեան Հօր եւ Հոգոյ, ըստ այնմ՝ դատ արա ինձ, Աստուած, եւ դատեա, Տէր, զայնոսիկ, ոյք դատեն զիս, զոր եւ Հօր պատշաճի այս։Եւ Հոգին եկեալ յանդիմանեսցէ զաշխարհս վասն մեղացեւ վասն արդարութեան, եւ վասն դատաստանի եւ այլբազում բանս նման սոցին։

Երկրորդ՝ քանզի Աստուած ետ զանունդատողութեան մարդկան, ըստ այնմ, եթէ՝ դատ արարէքորբոյն եւ այրոյն։ Հասարակաց ասէ զբանս առթագաւորս, եւ առ քահանայս, եւ առ իշխանս, եւ առծերս ժողովրդոց։ Յայսոսիկ տես զՍողոմոն, եւ զորսզկնի Յեսուայ, եւ զորս յանապատին կարգեաց Մովսէս. զնոյն եւ Դանիէլ, եւ զորս ասաց մարգարէն՝քահանայք, կացէք ի վերայ դատաստանի արեան։ Եւհասարակաց ետ զհրամանս, թէպէտ եւ մի է ի շնորհացըստ հնոյն։

Առաջին՝ զի մի առ ի չգոյէ դատաւորինմերձ, դատախազքն զիրեարս վնասեսցեն։

Եւ երկրորդ՝ թէպէտ եւ դատաւոր մի լինի իքաղաքի, բայց ամենեքեան պատուականքն պատիւունիցին։ Իսկ Քրիստոս ասաց ընդ առաքեալսն՝ նստջիքյերկոտասան աթոռս դատել զերկոտասան ազգնԻսրայելի, զոր եւ ունին քրիստոնեայք մինչեւցայսօր՝ երկոտասան դատաւորս նստուցանեն իդատարանի իւրեանց։

Իսկ Աստուած զամենայն ոք անձին իւրոյեցոյց դատաւոր յառակս դատաւորին անիրաւութեան, զիի մեզ խորհուրդն ի վերայ կալով՝ ամենայն ոք իւրդատաւոր լիցի մտօք եւ ոչ թիւրեսցի ի հոգեւորդատաստանաց։

[Ե]

ԳԼՈՒԽ Ե

ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ԶԻ՞ՆՉ Է ԴԱՏԱՍՏԱՆ, ԵՒ ՈՐՈՑ, ԵՒ ՈՒՄ ԱՒԱՆԴԵԱԼ Է ԶԻՐՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ

Թարգմանի դատաստանարանդ՝ դատել, որ էքննել, աստան, որ է տեղի, արան, որ է դատարան կամզննարան, զի քննելով վճարի դատաստան յիմաստունդատաւորաց ի մէջ անուղղայ մարդկան։ Զի բազումք ենյանուանսդ այդպիսիք, որպէս՝ Հայաստան կամԱսորեստան, նմանապէս եւ՝ այլք։

Եւ արդ ցուցցուք, թէ որք են դատաւորք։ Զիերեք կերպիւ վարին մարդիկ՝ բարի, եւ չար, եւ միջակ։Եւ պարտ է ընտրել զդատաւորս ոչ յորդոր ի չարս։Որպէս Սողոմոն երկուց կանանցն արար դատաստան եւքննէր զկարծեցուցեալ իրս, եւ Դանիէլ ծերոցնզստութեամբ զասացեալսն յայտնէր, այսպէս եւՔրիստոս յերկրորդ գալստեանն իւրում առնելոց է. ասէառ արդարսն՝ եկա¯յք, օրհնեալք Հօր իմոյ, եւցմեղաւորսն ասէ՝ երթա¯յք յինէն, անիծեալք, յորոցյայտ է միջակացն լինել դատաստան։ Եւ աստ միջակք ենապաշխարողք, զորոց զգործս ապաշխարութեան կշռելի էընդ մեղացն, եւ առաւելեալն տանի զվճիռն։ Զերկուսնառնելով զծայրսն՝ եցոյց առանց դատաստանի զոմանսկոչել գովութեամբ գործոցն եւ զոմանս մերժելպարսաւանօք գործոցն, յորոց ուսանիմք՝ ընդ ծայրիցնեւ միջակացն լինել դատաստան։

Եւ արդ, այսոցիկ յոյժ պէտք են իմաստունսլինել դատաւորաց ուսման եւ հանճարոյ, զի Աստուծոյկամացն կատարողք լիցին ի հոգեւորս եւ իմարմնաւորս, որպէս զի ըղորդ արասցեն զդատաստանս, այլ եւ բարեմիտս՝ զի մի՛ առ երեսս առնէ ամաչելով եւկամ ի հարկէ։

Այլ եթէ ու՞մ աւանդելի է։ Եւ քանզի ըստ0րինացն յատուկք էին դատաւորքն, եւ ըստ պատահմանեղեն թագաւորք, եւ մարգարէք, եւ քահանայք, որպէսասացաւ յառաջագոյն։ Այլ քանզի առ մեզ ապականեալ էայսպիսի կարգ, աւանդելի է զիրս դատաստանի ի ձեռսեպիսկոպոսաց է յանձին հոգք եկեղեցոյ եւ աշխարհաց, եւ յետ եպիսկոպոսաց եղիցի իշխանաց՝ ըստ պատահման, եւ գլխաւորաց ժողովրդեան, այլ եւ՝ քահանայիցիմաստնոց եւ վարդապետաց, սակայն աւանդապահ այսմիրի եպիսկոպոսք եղիցին։ Բայց եւ ոչ եպիսկոպոսքտգէտք եւ արծաթասէրք, այլ գիտունք եւ ճշմարիտք ըստօրինացն եւ պատուիրանացն Յիսուսի վարժեալք։ Եւ եթէպատահի եպիսկոպոս տխմար այսմ իրի, վարդապետօք, եւքահանայիւք, եւ աշխարհականօք վարեսցին եւ այսոքիկիմաստունք լիցին ուսման աստուածայնոյ, եւանբամբաս մնասցէ ի հերձւածողաց ամենեւին։

[Զ]

ԳԼՈՒԽ Զ

ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ Ո՞ՐՊԷՍ ԱՐԺԱՆ Է ԴԱՏԱՒՈՐԱՑՆ ԼԻՆԵԼ Ի ՎԵՐԱՅ ԱՆԴԱՏԱՍՏԱՆԱՅ ԵՒ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՅ

Եւ դատաւորացն անկաշառս լինել արժան է, զի կաշառ զաչս իմաստնոց կուրացուցանէ, ֊որպէս զիհամարձակ նստիցի յատեան դատաստանի, որպէս եւ գրեալէ, թէ կաշառ ի վերայ իրաւանց նա ոչ

առնու. որ զայս արասցէ, նա մի՛սասանեսցի յաւիտեան։ Եւ Քրիստոս հրամայէ, թէ մի՛աչառանօք, այլ ուղիղ եւ իմաստուն դատաստան արարէք։

Եւ արդ, ոչ է պարտ թիւրել զդատաստանսարդար վասն կաշառոյ, զի մի՛ գայթակղեսցին տխմարքեւ երթիցեն առ այլազգիս ի դատաստան, այլ զիհամարձակ լիցին ասել, որպէս եւ Քրիստոս ասէ՝ թէպէտեւ դատիմ, բայց դատաստանն իմ արդար է։

Եւ ոչ է պարտ զանձին միայն խնդրելզօգուտն, այլ զի բազումք հաւատասցեն ի նա եւզդատաստանն ուղիղ արասցեն։ Եւ թէպէտ յամենայնիզողորմութիւն յիշել պարտ է, այլ ի դատաստանի ոչմիայն առ աղքատս, այլ առ ամենեսեան միապէս, ըստայնմ՝ մի՛ ողորմիր որբոյն եւ այրոյն ի դատաստանի, զի մի՛ պատճառ գայթակղութեան լիցի. դատ արարէքորբոյն եւ տուք իրաւունս այրոյն ի դատաստանի՝ասացաւ։ Եւ թէպէտ եւ դատաւորաց զայս պահելի է, սակայն ուսուցանեն զիւրաքանչիւրսն՝ մի՛անզարմապէս առ միմեանս լինել, այլ կարողաց՝ողորմութեամբ առ անկարսն խոնարհիլ։

Մի՛ զամբաստանի կամ զդատախազի լուիցենզբան եւ եթէ լուիցեն, ուսցին միայն, այլ մի՛ զվճիռմիայն հատցէ, մինչեւ ի միասին կատարելապէսքննեսցի։

Երկու կամ երեք վկայիւք զվճիռն հատցէհաւատարմօք, ըստ օրինացն։ Եւ եթէ զի՞նչհաւատարմութիւն է կամ ընդէ՞ր է երկու կամ երեք, ասասցուք ի միւս ճառիդ, որ յառաջիկայդ գրելոց եմք։

Իսկ որոյ վկայ ոչ իցէ, երդմամբ միւսոյկողմաննն հատցի վճիռն։ Այլ զերդմունս ոչհրամայեմք, եւ զի ոչ հրամայեցաւ, բայցսովորութեանցն, զոր ունին՝ անօրէն եւ անհրաման, կանոնս եւ ապաշխարութիւնս հրամայեմք։ Իսկ եթէո՞րպէս լիցի երդումն եւ ո՞րոց, ասասցի յիւրումճառին, ոչ օրինադրելով այլ խրատելով։

Պարտ եւ պատշաճ իսկ է դատաւորաց իդատաստանի երկու կամ երեք ունել արս փորձեալս, հաւատարիմս յամենայն կրօնս աստուածայինս, վկայեալս յամենայն բնակչացն, զի որպէս ոսոխացնհաւատարմանան բանք վկայիւք, սոյնպէս եւդատաւորացն առանց կարծեաց լինի դատաստանն վկայիւքզայս։

Զայս սովորութիւն եւ Հռոմայեցիք կալանյառաջնումն՝ արս եւթանասուն եւ երկու ընտրեալսմիշտ քննութեամբ պարապեցուցանել դատաստանի եւայլոց, զի անվթար եւ յառաջ դատեալքն ի նոցանէ իցեն։Եւ եւթանասուն եւ երկու ըստ լեզուաց եւ ազգացընտրեն, իբր թէ զամենայն ազգաց իմաստութիւն ունելայնոքիւք։ Իսկ այժմ երկոտասան թուով, երկոտասանիցառաքելոցն օրինակաւ, կացուցանեն զդատաւորս՝ ոչմիայն ընտրել զիրաւացին եւ անսխալ ունել զարդարն, այլ եւ բազմացն վկայութեամբ ճշգրտել զատեանդատաստանին։ Իսկ Յոյնք երիս կացուցանեն

զդատաւորս, նմանապէս եւ՝ Վիրք, որ ենՎրացիք, ուսեալք ի նոցունց, ըստ թուոյԵրրորդութեանն եւ կամ ըստ վկայիցն թուոց։ Զոր եւմեք վկայեմք եւ զնոյն պատուիրեմք դատաւորաց մերոցեւ եպիսկոպոսաց մերոց, զի միշտ առ ինքեանսպահեսցեն ի հաւատարիմ քահանայից երկու կամ երեք՝ոչ միայն վկայ, այլեւ եւ նոքօք կրթիլ եւ հմտանալ իգիրս աստուածայինս, եւ ի գիրս դատաստանի եւիմաստութեան, այլ եւ որսալ զբանս իմաստունսյամենայն ազգաց՝ յասել եւ ի լսել, ի դատել, եւ իվճիռ, ի ճանապարհի եւ ի տան։

Այլ եւ յերկարոգի լինել ի դատաստանի, եւաննախանձ, եւ անոխակալ, եւ անյիշաչար, զի նմանԱստուծոյ դատաւոր է, պարտ է, որ զԱստուծոյնմանութիւն բերել մարդասիրութեամբ յամենայնժամանակի, եւս առաւել՝ ի ժամ դատաստանին։

Երկայնամիտք եւ ներողք լինիցինդատաւորք։ Զի բազում անգամ անյայտ իրքն պատահին, մի՛ կարճամտեալ լուծցեն, այլ շտեմարանեալպահեսցեն եւ պարապով տեսեալ՝ վերստին ատենիւլուծցեն, որքան եւ իցէ առնուլ զնոյն։

Բանակռուութեան ոսոխացն յատենիսաստեսցեն, զի մի՛ ամբոխ խռովութեան լիցի յատենիանդ եւ պատճառ խափանման դատաստանին։ Ուսցինմիանգամայն դատախազքն՝ ոչ վասն վիճոյ գալ յատեան, այլ վշտակցաբար զարժանն առնուլ վճիռ։

Ըստ կարգի խօս, երկաքանչիւրոցնլռութեամբ, տացեն միայն միոյն եւ ապա՝ միւսոյն, զիոր ճշմարիտն է՝ երեւեսցի։

Զգոյշ կացցէ դատաւորն ի սպասաւորացիւրոց, զի մի՛ վարձ առցեն եւ զթիւրն խօսեսցին, զիսովորութիւն կալան այնոքիկ, որք գան ի դատաստանի, զի վարձու առցեն զոք ի սպասաւորաց դատաւորին, զիխօսեսցի ոչ զճշմարիտն վասն իւր։ Արդ, պարտ էդատաւորին զճշմարիտն լսել եւ մի՛ երեսս առցէ իսպասաւորաց իւրոց, պատրելով ի խօսից նոցա եւ արդարդատաստան ոչ առնէ, քանզի երկնայինն դատաստան, որ էաստուածային, ոչ պատրի յումեքէ եւ ոչ ամաչէ, քանզիարդար է։ Իսկ երկրաւոր դատաւորք պարտին այնմ նմանլինել, եւ որք ոչ լիցին, մնայ նոցա դատաստան առԱստուած։

Մի՛ հպարտասցին դատաւորք ի վերայմարդկան, քանզի մի է դատաւոր ամենեցուն՝ Աստուած, որպէս եւ գրեալ է։ Թէ հպարտանայ դատաւոր ոք մտօք, զմտաւ ածէ զբանս Ամբակումայ մարգարէին՝ կոչելզԱստուած վրէժխնդիր անիրաւ դատաւորաց։

Պարտ է բանտ ունել դատաւորաց առ ի խրատելնովաւ զանիրաւսն, զի ի Քրիստոս հրամայէ, թէ՝ եւդահիճն արկանէ ի բանտ։ Զնոյն եւ դատախազաց խրատ տայՔրիստոս՝ ի ճանապարհի տալ զհաշիւն եւ հաշտիլ ընդմիմեանս, զի մի՛ հակառակ ինչ պատահի։

Ոչ վայել է Քրիստոսի աշակերտաց խօսելսուտ, զի զստախօսին զհայրն զսատանայ ասաց Քրիստոս, զի որ խօսի սուտ, յիւրոց անտի խօսի,

զի սուտ է եւ հայրն նորա՝ սատանայ, եւ թէկորուսանէ Տէր զայնոսիկ, ոյք խօսին սուտ. զայսԴաւիթ ասէ։ Մի՛ ստեք միմեանց, եւ խօսեսցիիւրաքանչիւր ոք զճշմարտութիւն ընդ ընկերի իւրում։Եւ արդ, եթէ ստախօսին հայրն սատանայ է, ոչ է պարտթողուլ զԱստուծոյ հայրութիւնն եւ լինել որդիսատանայի, զի ոչ է յօրինաց Աստուծոյ որոգայթս դնելընկերի սուտ բանիւք առաջի դատաւորաց, եւ այնուջանան իրաւացուցանել զդատաստանս իւրեանց։ Զիգրեալ է իմաստունն Սողոմոն, թէ որ դնէ ընկերիիւրում որոգայթ, անձամբ իւրով լցցէ զնա, եւ Դաւիթզնոյն ասէ՝ գուբն, զոր փորեաց եւ պեղեաց, անկցի ինա, որ զնա փորեաց։

Մի՛ լիցի դատաւորաց սիրելզանիրաւութիւն, եւ մի՛ լիցի հաւատացելոց սիրելզյաղթութիւն անիրաւաբար առաջին դատաւորաց, զի թէյաղթէ՝ զանձն զրկէ, եւ թէ յաղթի ի սուտ բանից՝ կրէամօթ ի մարդկանէ, իսկ առ Աստուած՝ պարզ երեսօք։

Մի՛ կացուսցեն սուտ վկայս, զի զընկերինզինչսն յափշտակեն, զի գրեալ է յօրէնսն Աստուծոյ, թէ մի՛ ցանկար ընչից ընկերի քո։ Արդ, եթէ ցանկալնպեղծ է, որչափ եւս առաւել յափշտակելն։

Մի՛ վարձէք ճարտարասանս եւ ճարտարախօսսի դատաստանի, զի զչարն ի գլուխ հանիցէք։

Մի՛ կռվուեալ նախատէք զմիմեանս յատենի։

Մի՛ կաշառէք զդատաւորս՝ յափշտակելովզինչս ընկերին՝ ախտացեալ զարծաթսիրութիւն, որ էարմատ ամենայն չարեաց։ Լուարուք առաքելոյնՊօղոսի, որ ասէ՝ ընդէ՞ր ոչ դուք զրկիք եւ նեղիք, այլ զրկէք եւ նեղէք եւ այդ՝ զեղբարս եւս։ Արդ, զարհուրեսցին յառաքելական հրամանէն կանոնաց, որվասն Տեառն գրեալ է, թէ լաւ է, որ հարաւ, քան թէեհար, եւ բամբասեցաւ, քան թէ բամբասեաց։

Մի՛ վայրապար երդուիցեն յատենի, յառաջքան զհրամայել դատաւորին, զի Աստուած ոչ հրամայէերդնուլ, այլ գիտասցեն զասացեալն ի Տեառնէ, եթէընդ ամենայն դատարկ բանից համարս տալոց են յաւուրնդատաստանի, եւ թէ՝ վասն այսր ամենայնի ածցէԱստուած զքեզ ի դատաստան։ Խորհեսցի եւ զայն, զի լաւիսկ է ի դատի աստ զյափշտակութիւն ընչիցնխնդութեամբ ընդունել եւ անվրէպ զանձն պահել, քանագահել եւ յափշտակել եւ ոչ ինչ համարել եւ իդատաստան անթիւրելի մտանել դատաւորին ահեղի եւերկնաւորի։ Խրատեսցին եւ յայսմ, զի աղօթիւք իՏեառնէ նախ՝ օգնականութիւն հայցեսցեն եւ ապայատեան կայցեն դատաստանի։ Եւ երբ ի բարին աւարտիիրաւացի դատաստան

նոցա, զայն Աստուծոյ համարեսցին, քանզինա ետ բերան եւ իմաստութիւն։ Ապա թէ ընդ յանցանելիրիք Տէր ետ ի ձեռն անիրաւին զարդարն, զայնգոհութեամբ համբերեսցեն, զի լաւագոյն հատուցմաննհասանիցեն եւ զնախանձ վրէժխնդրութեանն ի Տէրթողցեն, քանզի Աստուած է վրէժխնդիր։

[Է]

ԳԼՈՒԽ Է

ՅԱՂԱԳՍ ՎԿԱՅԻՑ, ԹԷ ԶԻ՞ՆՉ Է ՀԱՒԱՏԱՐՄՈՒԹԻՒՆ ՆՈՑԱ-ԵՒ ԿԱՄ ԸՆԴԷ՞Ր ԵՐԿՈՒ ԿԱՄ ԵՐԵՔ ԸՆՏՐԻՆ

Եւ հարկաւորապէս իսկ զվկայսն խնդրէդատաստանն, զի զհակառակութիւն դատախազացն նոքօքլուծցէ դատաւորն, զի անհաւատալի է դատաւորացնմատնութիւն դատաստանաւորացն, քանզի թէ հնարգտանէին նոքա, զմիմեանս ի հուր մատնէին։ Նաեւոսոխքն նոքօք առաւել, քան դատաւորաւն, շիջանին, յորժամ վկայքն չլինին վարձած կաշառօք, եւ դատաւորնառաւել հաւատարիմ գտանիցի նոքօք։

Իսկ հաւատարմութիւն վկայիցն, նախ, իվարուցն ընտրին, զի ճշմարտախօսք իցեն եւ չիցենկաշառօք եկեալ ի տեղի ատենին. եւ չիցեն ազգականքդատախազացն, եւ թէ իցեն ազգականք, եւ ի բազմացվկայեալք իցեն հաւատարմութիւնք նոցա, հաւատարիմլինել երկու եւ երեք, որպէս արեգակն եւ լուսին, զիհաւատարիմ վկայ է հաստատեալ յերկինս։

Երկրորդ՝ զի կրկին ալեօք պատուեալ իցեն, որովք առաւել պատիւ նոցա լինի։

Բայց պարտ է ցուցանել, թէ քանի ամաց լինիվկայն։ Զի երբ երեք տարոյ լինի տղայն՝ խօսի, եւ եւթտարոյ յուսումն տան, եւ չորեքտասան տարոյ՝սերմանելն, եւ քսան տարոյ՝ զինուորելն, եւ քսան եւհինգ տարոյ քահանայ ձեռնադրի։ Արդ, պարտ էզքահանայականն հասակ ընդունել ի վկայութիւն, զի թէառաջի Աստուծոյ հաւատարիմ է կալ եւ վկայ լինելգործոց մարդկան բարոյ եւ չարի, եւս առաւելհաւատարիմ լիցի առաջի դատաւորաց։

Իսկ քսան տարոյ է հասակ որդէծնութեան՝հաւատարիմ լիցի ի տուրեւառութիւն վաճառաց, զի թէզանձն եւ զսերմն վաճառել կնոջ եւ գնել զկիննյամուսնութիւն հաւատարիմ է, հաւատարիմ լիցի ի գնելեւ ի ծախել։

Ապա թէ պատահի մին վկայն մանուկ լինելքսանհինգ տարոյ եւ միւսն՝ ծեր, հաւատարիմ լիցին, ըստ այնմ՝ երիտասարդ ընդ ծերոյն, եւ ուղիղ ենճանապարհք նորա։ Եւ թէ երկու կամ երեք պատահեսցինմանուկ քսանհինգ տարոյ, ընկալեալ լիցին։

Իսկ ըստ ազգաց կրօնից՝ ոչ է պարտզանհաւատից վկայութիւն առնուլ ի վերայքրիստոնէից, թէպէտ եւ արդարք իցեն եւ բազումք, որպէս եւ ոչ ընկալաւ զդիւացն Քրիստոս եւ ոչընդունեցաւ, թէպէտ եւ արդար

վկայեցին, զի ունէին ընդ ճշմարիտնխառնեալ եւ զսուտն. նաեւ ոչ Պօղոս ընկալաւ, զի մի՛միաբանութիւն ինչ կարծիցի. նաեւ՝ ոչզհերձուածողաց, զի թէ Տեառն ոչ են ճշմարիտ վկայք, զի՞արդ մեր իցեն, բայց նոցայն ի վերայ իւրեանցընդունելի է, թէ պատահի այնպիսի ինչհարկաւորութեամբ։

Իսկ զկանայս վկայ ոչ է ընդունելի, բայցարբանեակս վկայից, որպէս ի յարութեան Տեառնարբանեկեցին առաքելոցն չորք ի կանանցն, երկու՝յառաքելոցն, եւ նոքա հաստատեալք զյարութիւնՏեառն՝ վկայք եղեն ճշմարիտ յարութեանն Տեառն։

Այսպէս է. թէ պատահեսցի իրիք վկայ լինելկանանց եւ ճշմարիտք իցեն վարուք, հաւատարիմ արանցզիրսն պատմեսցեն եւ ինքեանք կրկին իցեն, հաւատարիմլիցի վկայութիւն կանանց ի ձեռն արանց։

Բայց յատենի մի՛ կայցեն կանայքն, որպէսեւ ոչ է քահանայել նոցա, եւ ոչ նուիրել, եւ ոչ հնձանհարկանել, եւ ոչ ի խանութ նստել, եւ ոչ այրականհանդերձ ագանել ըստ կանոնաց, այսպէս ոչ դատել եւ ոչվկայել, բայց զոր ցուցաք յառաջդ։ Բայց մի՛ ոք ապախտառնել զվկայութիւն Տեառն կարծիցէ ինձ զկանանց, զիայլազգ Աստուծոյ վկայ լինելն է եւ այլազգ՝ մարդկանարբանեակ. թէ պատահին, որպէս պատահեցան բազումք, իՏեառնէ ընկալեալք են եւ ի մարդկանէ՝ յաղագսԱստուծոյ, բայց ի մարդկայինս, յաղագսդիւրագրգռութեան կանանց, երկբայելի է։

Այլ զկանանցն ի կանանց ընդունել արժանէ, զի բազում անգամ պատահի իրաց նոցա մերձ ոչ լինելարանց։ Եւ զի պարտին կրկին լինել՝ երկուք ընդ միոյյամենայն տեղիս։

Զի որպէս ամենայն հասակ՝ եթէ ծեր, եւ եթէերիտասարդ, եւ եթէ մանուկ վկայեսցէ զԱստուծոյ՝ընդունելի է, որպէս Բեթղեհէմի մանկունքն, եւ սուրբԿիրակոս, եւ սուրբ Ստեփաննոս Նախավկայն եւ այլքբազումք, բայց սակայն ի մարդկայինս քսան եւ հինգամենիցն վկայութիւն, այլ եւս ծերացելոցնընդունելի է, զի Աստուած հայի ի սիրտս, իսկ մարդ՝յերեսն եւ ի տեսն։

Եւ եթէ ընդէ՞ր երկու կամ երեք ընտրեն. ոչեթէ զայլ շատն խոտեմք, այլ զի մի՛ պակաս իցէ, քանզայս, որպէս եւ գրեալ է, եթէ յերկուց եւ յերիցվկայից հաստատի ամենայն բան։ Զի դիւրին է մինվկային ախտիւ սուտ վկայել, իսկ երկու եւ երեքն՝ ոչ։

Եւ զի ուսցի դատաւորն, եթէ երկուցվկայիցն նման լիցի բանքն եւ անտի ճշմարտեսցի։

Բայց պարտ է վկայիցն տեսանել եւ լսել եւապա վկայել, զի լաւ է տեսանելն, քան զլսելն, եւվկայել ճշմարիտ առաջի մարդկան, եւ յԱստուծոյ առցենզպարգեւսն։

[Ը]

ԳԼՈՒԽ Ը

ՅԱՂԱԳՍ ԵՐԴՄԱՆ, ԹԷ Ո՞ՐՊԷՍ ԼԻՑԻ ԵՒ ՈՐՈ՞Ց, ՈՉ 0ՐԻՆԱԴՐԵԼՈՎ

Արդ, զմեծ եւ զտէրունական հրամանն եւզպատուիրանն տեսանեմք այժմ կոխան լեալ ի մարդկանէ, քանզի ոչ ունիմք հրաման ի Քրիստոսէ երդնուլ։ Եւայժմ յամենայն ոչինչ բանս եւ կարի յաճախապէսերդնուն յանուն Աստուծոյ մարդիկ ի փողոցս, իշուկայս, ի տունս, ծերք եւ տղայք, քահանայք եւժողովուրդք, գիտնականք եւ անգէտք։ Եւ եթէ պատահիդատաստան լինել ոմանց, եւ հրամայէ դատաւորներդնուլ ի վերայ իրաւանց, հակառակին եւ ասեն, եթէՔրիստոս ասէ՝ ամենեւին մի՛ երդնուլ, եւ այլ շատպատուիրանացն Քրիստոսի միտ ոչ դնեն ամենեւին։ Իսկեթէ ասիցէ ոք՝ անհնարին է երդնուլ, եւ յայտ է, զիԱբրահամու երդուաւ Աստուած, ասելով ի ձեռնհրեշտակին՝ յանձն իմ երդուայ, ասէ Տէր, եւ Աբրահամծառային ետ երդումն, եւ դարձեալ՝ երդուաւ ՏէրԴաւթի ճշմարտութեամբ։ Եւ թագաւորք երդնունմիմեանց, եւ խաղաղութիւն աշխարհի լիցի երդումննոցա. նոյնպէս եւ՝ իշխանքն։ Արդ, եթէ այսոքիկերդնուն, պարտ է երդնուլ յարդար դատաստանս։

Եւ արդ, այսպէս երդնուլ պարտ է. դիցիզձեռն ի վերայ Աւետարանին եւ ասիցէ՝ գիտէ Աստուած, եւ խաչս եւ Աւետարանս վկայ է սրտիս, զի այսպէս է, որպէս ասեմս, եւ ոչ ստեմ։ Եւ կամ ասիցէ՝ փառք սոցաեւ զօրութիւն, զի ճշմարիտ է, զոր ասեմս, եւ ոչստեմ։ Արդ, այսպիսի ասացեալքս խոստովանութիւն է. զԱստուած սրտագէտ գիտել, եւ զխաչն՝ Քրիստոսի նշան, եւ զԱւետարանն՝ Աստուծոյ բան, եւ զեկեղեցին՝Աստուծոյ տուն։ Եւ եթէ հանդիպի ոք առաջի դատաւորացանօրինաց եւ այլցեղ երդումն տացեն քրիստոնէի, եթէուրացիր զքո խաչն եւ զԱւետարանն, ամենեւին մի՛առնուցուն յանձն, թէ եւ մահ հանդիպի։

Եւ դատաւորք մի՛ շուտով տայցեն երդումնեւ կամ յաղագս սակաւ ընչից, այլ ջանք դնեն եւթողուլ տան զկէսն եւ զկիսոյն վճարն եւ եթէ ոչերդնուն։

Եւ երդման կարգն գրեալ է ի կանոնսն, թէորչափ ապաշխարեսցեն։

Իսկ եթէ կրօնաւոր իցէ եւ հարկ ունիերդման կամ երէց, բնաւ մի՛ երդնուցուն։

Եւ որո՞ց է պարտ երդնուլ։ Ամենայն ոք, որոչ իցէ իւրն վկայ կամ գիր գրեալ վկայիւք, երդումնկայ ի միջի։

Ապա թէ ոք զոք ըմբռնիցէ ի դատաստան, եւչիցէ իւր վկայ եւ ոչ այնմ, որ ըմբռնեցաւն, հարկ էերդնուլ ոչ որ ըմբռնեացն, այլ այնմ, որ ըմբռնեցաւ։Այլեւ եւ տեսցեն, թէ սուտակ ոք իցէ, չտացեն նմաերդումն, այլ՝ ճշմարտախօսին, զի թերեւս վախելովերկնչեսցի յԱստուծոյ եւ ոչ երդնու, եւ դատաստաննկատարի առանց երդման.

Եւ թէ ըմբռնեն զոք ի գողութեան կամ իբոզութեան, եւ ըմբռնողքն չունին վկայ, երդումն էնոցա, որք ըմբռնեցին, զի չարագործաց երդումն ոչկայ։ Ապա եթէ գիտիցեն դատաւորքն եւ կամ այլք իդատաւորաց կողմանէն եւ կամ այլ ատեանն ատենիվկայեսցեն, եթէ սուտ ըմբռնեալ իցեն ի գողութեանկամ ի շնութեան, երդումն լիցի այնպիսի գողոցն։

Եւ թէ ոչ է պարտ ամենայն հասակի երդնուլ, այլ քսան եւ հինգ ամաց եւ ի վերայ այնոցիկ էերդումն։

Եւ հիւանդաց ոչ է պարտ երդումն տալ եւկամ երդնուլ, զի մահու կասկած ունին, գուցէանապաշխար մեռանիցին։

Մանկան մի՛ լիցի երդումն վասնխակութեանն։

Ապաշխարողաց մի՛ լիցի երդումն, զի մի՛մեղս ի վերայ մեղաց դիցէ։

Մաքսաւորաց եւ արբեցողաց եւ այլոցայսպիսեաց մի՛ լիցի երդումն։

Եւ արդ, գրեցաք զայս գիր երդման, այլ ոչոք դիւրաշարժ լիցի երդնուլ կամ սուտ, զի մի՛դատապարտութիւն կրեսցէ յԱստուծոյ դատաստանին։

Եւ այս սակաւս, զոր գրեցաք, վասնչարութեան ժամանակիս է։ Եւ զի անօրէնք բազմացան իվերայ մեր եւ նոքա դիւրաւ են յերդնուլ, վասնայնորիկ ուսուցաք ձեզ, թէ ո՞րպէս պարտ է երդնուլ, որպէս եւ գրեցաք ի ճառս, եւ մի՛ այլ կերպ, զի մի՛դատեսջիք յԱստուծոյ։

[Թ]

ԳԼՈՒԽ Թ

ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ՈՉ Է ՊԱՐՏ ՀԱՒԱՏԱՑԵԼՈՑ Ի ՔՐԻՍՏՈՍ ՅԱՏԵԱՆ ԵՐԹԱԼ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ԱՆՀԱՒԱՏԻՑՆ Ի ՔՐԻՍՏՈՍ. ԲԱԶՈՒՄ ՈՒՆԵԼ ՄԻՋՈՑՍ

Յայտնի է ամենեցուն հեռաւորութիւնհաւատացելոցն յանհաւատիցն, յասելն առաքելոյն՝զի՞նչ միաբանութիւն է լուսոյ ընդ խաւարի, կամ՝զի՞նչ բաժին կայ հաւատացելոյն ընդ անհաւատին։ ԵւՏէրն ասէ, թէ՝ որ ոչ հաւատայ յՈրդին Աստուծոյ, բարկութիւն Աստուծոյ մնայ ի վերայ նորա, եւ եթէ՝ որոչ ծնանի ի ջրոյ եւ ի Հոգոյ, ոչ տեսանէզարքայութիւն Աստուծոյ։ Եւ Յովհաննէս առաքեալնասէ՝ որ ոչ խոստովանի զՈրդին Աստուծոյ մարմնովեկեալ յաշխարհ, նա իսկ է նեռն։ Եւ ամենայնմարգարէքն ուրացողք ասեն զհեռացեալսն յուղիղճանապարհէն։ Զի թէպէտ եւ այժմ մահմետականքզԱստուած խոստովանին Հայր, այլ զՈրդի եւ զՀոգիուրանան, եւ այս մեծ ուրացութիւն է։

Եւ արդ, եթէ յաստուածպաշտութեանն մեզընկերակիցք չեն, ոչ է պարտ առ նոսա ի դատաստաներթալ, զի զհին ատելին նոր սիրելի դժուար է առնել, զոր եւ գրէ առաքեալն Կորնթացոցն, ասելով. ոչ ոք է իձէնջ այնքան իմաստուն, որ կարիցէ իրաւունս ընտրեալի մէջ երբօր իւրոյ, այլ եղբայր ընդ երբօր դատի եւզայն՝ ի մէջ անհաւատից, եւ եթէ՝ զանարգս եկեղեցոյդատաւոր նստուցանէք։ Զի նոքա ըստ կրօնից

իւրեանց առնեն դատաստան, զի զինչիւրեանց գործքն է եւ հաւատն, նոյն եւ դատաստանն։Թէպէտ եւ սկիզբն յօրինաց անտի Մովսիսի ունին, բազում ինչ այլայլեն եւ ըստ չար մտաց իւրեանցառնեն։ Սուտ վկայիւք վարին, եւ կեղծաւոր ատենիւ, եւ զրպարտ ճարտարօք, եւ անզեղջ երդմամբ։ Զմեռեալսզրկեն եւ զինչսն առնուն, թէ որբոց կու պահեմք, մեռեալք ի՞նչ առնեն։ Եւ այս այնոր նշան է, որ ոչհաւատան, թէ բարի կամի առնել Աստուած մեռելոց, հայնց եւ նոքա ոչ տան մասն իւրեանց մեռելեացն։ Եւզորբս եւ զայրիս, որք անժառանգ են, բնաւին զրկեն, թէ առնումք զիրքս եւ զգանձս պահեմք, եւ երբ մեծանանորբերն՝ տամք, եւ յետոյ սուտ գտանին ի խօսսիւրեանց։

Զկանայս ի վարձու ունին, եւ երբ զմտաւածեն զչար գործս իւրեանց, տան զվարձս զինչ զտան միեւ թողուն եւ զորդիսն այլոց թողուն։

Անսահման եւ անխնայ գործեն զամենայնչարիս, զոր պատահի նոցա։

Եւ զլուացումն մարմնոյ սրբութիւն հոգոյհամարին, զհեշտութիւն մարմնոյ պատուեն է յոչինչչարեաց յետ չգան։

Զարքայութիւն Աստուծոյ կանամբ ասենառնուլ եւ զդրախտն՝ պոռնկանոց։

Աստուծոյ սիրելի ասեն զմոլորեցուցիչառաջնորդն իւրեանց, զայն որ զարուագիտութիւն եւզանասնապղծութիւն քարոզեաց։

ԶԱստուած ասեն պաշտեմք եւ զբան նորաուրանան։ Յարութիւն խոստովանին եւ հոգոյ բաժին ոչտան։ Հատուցումն ասեն գործոց եւ զամենայն մեղսգործեն եւ միայն զգերեզմանս դեղագործեն։ Զգինիհարամ ասեն եւ ամենքին արբենան, եւ զի մի՛երկայնեցից զչարին նոցա։

Եւ արդ, եթէ այսպիսի օտարութիւն է ընդմեզ եւ ընդ նոսա հաւատոց եւ գործոց, զի՞ ի դատաստաննոցա լիցի ըղորդութիւն մերոց օրինօք։ Եւ թէպէտ ըստօրինացն բազում ինչ է նոցա, եւ հաւատամք օրինացնԱստուծոյ եւ ոչ նոցա։

Իսկ ուղիղ հաւատացելոցս ի Քրիստոս ոչ էպարտ դատաստանաւ նոցա վարիլ, քանզի մեքխոստովանիմք զԵրրորդութիւն սուրբ միովաստուածութեամբ եւ զօրութեամբ, որում փառքյաւիտեանս ամէն։

[Ժ]

ԳԼՈՒԽ Ժ

ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ՅՈ՞ՐՈՑ ԳՐՈՑ ՀԱՒԱՔԵՄՔ ԵՒ ԳՐԵՄՔ ԶԳԻՐՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻՍ, ԵՒ ԿԱՄ ՅՈ՞Ր ԱԶԳԱՑ ՀԱՒԱՔԵՑԱՒ։ ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ ՍԱԿԱՒՈՒՔ

Հաւաքեցաք յառաջ յօրինացն Աստուծոյ, որետ Մովսիսի. առաջին՝ յԵլից, յԵրկրորդ օրինացն եւյայլոց գլխոցն, երկրորդ՝ ի կանոնաց սուրբ հարցն եւյԱւետարանէն, երրորդ՝ յամենայն սուրբ տառից ի հնոցեւ ի նորոց։

Եւ արդ, թէպէտ եւ համարձակեցաք մեք եւգրեցաք զգիրս, սակայն եթէ հանդիպի ոք իմաստուն եւթիւրութիւն գտցէ ի սմա, աղաչեմ, զի լցցէ զպակասն, քանզի ամենայն գիրք ոչ եթէ ի միում ժամանակի գրեալեն, այլ յայլ եւ այլ ժամանակս։ Զնոյն եւ այս սկիզբնեղեւ իմաստնոց՝ յաղագս զմեզ յիշելոյ ի բարիս։

Սկիզբն դատաստանաց

[Ա]

ՍԿԻԶԲՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ Ի ԿԱՄՍ Հ0Ր ԵՒ ՈՐԴՈՅՆ ՈՐ Ա ՅԻՍՈՒՍԻ ՔՐԻՍՏՈՍԻ, Զ0ՐՈՒԹԵԱՄԲՀՈԳՈՅՆ ՍՐԲՈՅ

ԳԼՈՒԽ Ա

ՎԱՍՆ ՎԻՃԱԿԻ ԴԱՏԱՒՈՐԱՑ

Եկեսցուք այժմ իսկ ի գործ դատաստանի՝գիտելով, զի ըստ քաղաքաց դատաւորս հրամայէ լինելՄովսէս եւ նոցունց դպիրս, յորոց յայտ է, զի ոչզամենայն գրով աւանդեաց Մովսէս զիրս դատաստանի, այլ՝ տեսակս սակաւ, եւ ի դատաւորս ապաստան արար իզանազան իրս եւ ի ժամանակս։ Եւ վասն այն զդպիրսնոցա կարգեաց, զի զեդեալ դատաստանս նոցա գրովպահեսցեն։ Ըստ որում եւ մերս եղիցի, որպէս յառաջիսկ ասացաւ։

Եւ արդ, նախ զայս եւս տեսցուք, զի պարտէ, որ դատաւորք հռոք եւ պարգեւք ունիցին իթագաւորաց, զի մի՛ ձանձրասցին ի դատելոյն. զնոյնեւ եկեղեցոյ դատաւորքն, որ են եպիսկոպոսք, պարգեւսմեծամեծս կալցեն ի կաթողիկոսէն լիապէս, զի մի՛յաղագս աղքատութեան թիւրեսցեն զուղիղ դատաստանսԱստուծոյ։

Եւ արդ, այսպէս լիցի։ Եթէ մեռանիցի այրոք եւ ուստր ոչ ունիցի, եւ ոչ դուստր, եւ ոչ այլ ոք իցեղից հարց նորա, ժառանգութիւն նորա եպիսկոպոսացլիցի։ Բայց այսպէս արասցեն. զի եթէ ի կաթողիկոսիվիճակ եղիցի անժառանգ վախճանեալն, կաթողիկոսինեղիցի ինչքն, եւ եթէ յեպիսկոպոսի՝ եպիսկոպոսն երեքբաժին առնէ զինչս մեռելոյն եւ զմինն իւրն առցէ, եւզմիւսն կաթողիկոսին տացէ, եւ զմիւսն այլ՝քահանայիցն։ Եւ թէ թիմին վարդապետ կայ, ի վեցբաժնեն, զմինն նմա տան եւ զայլն ապա երեք բաժինարասցեն։

Իսկ աշխարհական դատաւորաց ոչ տան մասն, վասն զի այսօր են եւ վաղն չեն։ Ապա եկեղեցոյդատաւորք հայրք են հոգոց եւ մարմնոց եւ նոքա պարտինհատուցումն առնել ննջեցելոց։ Իսկ սիրոյ աղագաւ, վասն աշխատութեան դատաստանին, տացեն մասն ինչմարմնաւոր դատաւորաց, այլ ոչ օրինօք, այլ ըստպատահման։

Ապա թէ կրօնաւոր վախճանի ի վանքն, զիւրիրքն իւրքն առցեն՝ զինչ մարդոյ որ ընկերակից էր, եւթէ աշակերտ ունի՝ նա ժառանգէ, եւ թէ վարդապետ՝ նա, եւ մի՛ մարմնաւոր ազգն՝ եղբայր, կամ հայր, կամ

ազգական, այլ հոգեւորքն, եւ զմատղենիքնեւ զայլ մահու իրաւունքն հօր վանացն տացեն, զիմոնոզոնքն ի նմանէ ձեռնադրին, եւ վասն այսորիկ նաժառանգէ, զի իւր ձեռնադրեալն է։ Եւ թէ չունենայմոնոզոնն, որ մեռանի, մօտ ի յինքն աշակերտ կամվարդապետ, հայր վանացն ժառանգէ զինչս նորա, եւզմատղին իրաւունքն եւ զմահուն եպիսկոպոսին տան։

Իսկ հաւատաւոր կանայք, թէ յաշխարհականքահանայէ ձեռնադրի եւ մօտ ի նա վախճանի, նա ժառանգէզինչս նորա. եւ եթէ ի վանք ձեռնադրի եւ մօտ ի նոսավախճանի, նոքա ժառանգեն զնա, եւ մի՛ եպիսկոպոսքարկցեն ձեռն ի նոսա։

Իսկ եթէ օրհնած երէց է աբեղայն, որվախճանի եւ ոչ ունենա վարդապետ կամ աշակերտ, որ իկենդանութեանն մի էին, եպիսկոպոսն ժառանգէ, եւզմատղենիքն հօր վանացն տացեն, եւ թէ իցէ հոգեւորժառանգ՝ զինչսն նմա տացեն եւ զմատղենին եւ զմահունիրաւունքն՝ եպիսկոպոսին։

Այս դատաստան հաստատուն կացցէ եւսենեկաւորացն, իսկ միայնակեացք միաբանք իւրեանքզիւրեանք ժառանգեն։ Բայց եթէ երէց աբեղայ հանդիպիի միջի նոցա, զհանդերձն եւ զմատղենին եպիսկոպոսինտացեն եւ զայլ ստացուածսն ի մէջ եղբարցն հաւասարբաժանեն։

Նմանապէս եթէ եպիսկոպոս փոխեսցիմահուամբ առ Քրիստոս եւ ունիցի աշակերտ ժառանգ կամայլ հոգեւոր եղբայր, ընդ որ ինքն կամեսցի եւհաճեսցի՝ նա ժառանգեսցէ զինչս նորա, իսկզհանդերձսն, եւ զգաւազանն եւ զմեռոնն, եւ զայլընծայս տացեն կաթողիկոսին, զի նա է ձեռնադրող նորաեւ դատաւոր, եւ զմատղենին եւ զմեռելոյթսն տացենդրան եպիսկոպոսին։

Իսկ ի կաթողիկոսի դարպասն զինչ մատաղառնէ ի տօնս տէրունականս, իւր եկեղեցպանուն լիցի։Իսկ թէ հանդիպի, որ մեռանի յիւրոց ազգականացն, եւկամ մատաղ առնէ իւր ննջեցելոցն, եւ կամ պսակէյիւրոց ազգականացն, այսոցիկ իրաւունքն յիւր դրանեպիսկոպոսացն վերայ բաժանեսցի եւ ի վերայվարդապետացն։

Իսկ եթէ վախճան հանդիպի կաթողիկոսին, իւր ամենայն ստացուածք եւ գանձք եկեղեցոյն եւաթոռոյն մնասցէ անփոփոխ, եւ զենմունք եւ այլ հոգոյընծայք բաշխեսցեն առհասարակ ի վերայ եկեղեցականացըստ արժանեացն։

Այս եղիցի իրաւունք ի դատաստանսեկեղեացոյ. եւ մի ոք ի վերայ իրաւանց ընկերին ելցէ, զի մի՛ մնասցէ ի ներքոյ անաչառ դատաւորին մերոյՅիսուսի Քրիստոսի։

[Բ]

ԳԼՈՒԽ Բ

ՎԱՍՆ ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ԵՒ ՈՐՔ ԸՆԴ ՁԵՌԱՄԲ ՆՈՑԱ

Նախ զի եդաք զվիճակս եւ զդատաստանսեպիսկոպոսաց, զի առաջին է պատիւ նոցա եւ հարկաւոր։Իսկ երկրորդ դիցուք զդատաստանս թագաւորաց։

Բայց գիտելի է, զի թագաւոր տիրապէսաստուած է, եւ մարդիկ՝ անուամբ միայն։

արդ, եթէ պատահի թագաւորի մեռանել եւունիցի ուստերս եւ դստերս, պարտ է զինչսն հաւասարբաժանել եւ անդրանկին տալ զթագաւորութիւնն, իսկ որյառաջադէմ լիցի եւ իմաստուն յորդիսն, յաթոռննստուցանեն։

Իսկ եթէ եղբայրք ունի թագաւորն, նոքանստցին, մինչեւ այլ ոչ իցեն, քանզի ոչ է իրաւացի, զի մինչ եղբայրքն կենդանի իցեն, որդիքն նստցին, այլ՝ յետ մահուան եղբարցն։ Եւ եթէ դուստր իցէ նորա, կէս եղբօր մասն առցէ հանդերձ արամբն։

Եւ եթէ մահուամբ բարձցին թագաւորք եւորդիք նոցա, եւ որդիք լիցին որդոյն եւ դստեր որդիք, որդիք որդոյն ժառանգեսցեն զաթոռն եւ ոչ որդիդստերն, եւ որքան յորդոցն իցէ ի ծննդոց, դստերն մի՛առցէ, ապա թէ առցէ՝ յօտարս համարեսցի։ Զի այդպէսմեծն արքայ Աբգարիոս կարգեաց զտունթագաւորութեանն Պարսից։ Եւ նահապետն Նոյ ընդորդիսն եւ ընդ դստերն ետ մասն վիճակի զկողմնհարաւոյ, ըստ որում եւ կանայք թագաւորեն կողմանցն, զոր եւ Սողոմոն էած երբեմն զդշխոյն հարաւոյ, զոր եւՏէրն իսկ վկայէ յԱւետարանի անդ։ Սակայն զանդրանիկնիսկ պատուէ ընտիր վիճակաւ, զոր եւ 0րէնքն կրկինհրամայէ տալ։ Ի դէպ է, թէ եւ դստերն իբր զկէս եղբօրտայ վիճակ, սակայն թագաւոր է իբր նախնի եղեալ։

Իսկ եթէ ուստր չիցէ, եւ դուստր իցէ, տացէզթագ իւր դստերն։ Եւ ունիմք հաստատուն վկայզ0րէնսն. եթէ ոք մեռանիցի, ասէ, եւ դուստր իցէ նմաեւ ոչ ուստր, զժառանգութիւն իւր նմա տացէ։ Եւ առեալայր՝ զթագ իւր նմա տացէ՝ իշխան է դուստրն, բայցզկնի մահուան նորա իբրեւ յօտարս համարեսցի ծնունդքնորա։ Ապա թէ ոք ասիցէ՝ զիա՞րդ ոչ ըստ օրինացկողմանցն հարաւոյ իշխան լիցի ինքն թագաւորել, այլառնն տալ, գիտասցէ, զի անդ սովորութիւնն զայնոսիկյառաջէ, այլ ըստ գրոց դատաստանի զայդպիսիդհաստատուն կարծեմ։

Եւ եթէ կտակ արասցէ արքայ, որքանկենդանի է, իշխան լիցի փոխել զնա ըստ արժանոյն, զիկտակ յետ մահու հաստատուն է, ըստ առաքելոյն, որպէսարքայ Կոստանդիանոս կտակաւ թագաւորեցուցանէրզորդիս իւր եւ զսահմանս լերամբք եւ գետօք հաստատէրեւ արձանօք, ըստ առաջին թագաւորացն։

Եւ թէ չիցէ բնաւ ժառանգ ի ցեղէ հարցմինչեւ ի չորրորդ զարմն, իշխան լիցի տալ զթագ իւրօտարի՝ ոչ ըստ կրօնից, որպէս որդի թագաւորինՀնդկաց եւ Մակեդոնացին Աղէկսանդր, եւ զայլ եւսմատակարարութիւն թողուլ ի Տէր։ Բայց իթագաւորեցուցանելն մի՛ առանց հրամանի հայրապետինլիցի։

Եւ եթէ շինիցէ քաղաք կամ բերդ, եւ թէաշխարահագիր առնիցէ, եւ թէ

դահեկան կամ դրամ հատանիցէ, ինքնիշխանկամօք արասցէ, ըստ օրինաց դատաստանի։

Այլ իշխանաց ոչ է պարտ դահեկան կամ դրամհատանել եւ եթէ հատանիցէ, թագաւորին կամօք լիցի։

Նոյնպէս շինել կամուրջ ի վերայ մեծամեծգետոց՝ թագաւորաց լիցի։

Իշխանք զթագաւորաց զգեստ մի՛ զգեցցին, մինչեւ նոքա հրամայիցեն կամ պարգեւեսցեն։

Առաջի արքայի մեծամեծ իշխանք մի՛նստցին, բայց եթէ հրամայեսցեն։

Ի սեղանն արքայի, բայց ի հայրապետէ, մի՛ոք նստցի, առանց հրամանի նորա։

Ի յարքունիս արքային մի՛ ոք նստցի, բայցի հայրապետէն։ Իսկ արքայ ի տունս հայրապետի ոչնստցի, միայն հրամանաւ։

Մի՛ լիցի քրիստոնեայ թագաւորի հարճօքվարիլ, որպէս անօրէն արքայ, զի իշխանութիւն է նմաընդ հայրապետին ի բեմն ելանել։

Դատաստանաւ վարեսցի յամենայն իրս եւ իգործս արքայն։

Եթէ պատահի պատերազմել ընդ այլազգիսհարկաւորաբար, յորժամ սուրն վերասցի, հրաման մի՛տացէ այլ սպանութիւն առնել։

Եւ եթէ պաշարեսցէ զքաղաք այլազգեաց, նախի խաղաղութիւն կոչեսցէ զնոսա մի անգամ, եւ երկիցս, եւ երիցս. եւ թէ ոչ կամիցին գալ, եւ բռնաբար առցէզքաղաքն, զայնոսիկ, որ ոչ կամէին զխաղաղութիւն, որով սպանանէ եւ զայլսն ընդ հարկիւ ածցէ, ապա թէ եւնոքա հակառակին, սատակեսցէ զնոսա, իսկ զգլխաւորսնոչ եւս։

Եւ ի պաշարել արքայի զքաղաքս ոչ է պարտզծառս պտղաբերս կտրել։

Զքաղաքատուրս եւ զբերդատուրս, եթէյառաջ քան զչարն ի գլուխ հանելն յայտնեսցին իրքն, մահու մատնեսցին, իսկ եթէ գնով գնեսցէ զանձն իւր, փրկեսցի, ապա զաչսն հանիցեն եւ զկինն եւ զորդիսնյարքունիսն ծառայ առցեն եւ զինքն յայլ աշխարհվարեսցեն մերկ եւ անաչք։ Ապա թէ զչարն ի գլուխհանիցէ, եւ ընդ ձեռամբ ածցեն զնա, անողորմ սպանցի. այս դատաստանս այլազգոյ է, թէ հանդիպի։

Իսկ եթէ քրիստոնեայ իցէ եւ մատնիցէքաղաք կամ բերդ ի ձեռս անօրինաց կամ ի ձեռսքրիստոնէից, զնոյն արասցեն. զկին եւ զորդիսն եւզստացուածս առցեն եւ զինքն յաչսն խրատեսցեն եւյայլ աշխարհ վարեսցեն եւ մի՛ սպանցեն վասնմարդասիրին Քրիստոսի։

Եւ զգող գանձուն տէրունի. զայլազգիսն՝հանցեն զաչսն կամ կտրեսցեն զձեռսն եւ զկինն, եւզորդիսն, եւ զինչսն առցեն յարքունիս եւ զինքնտարագիր արասցեն, եւ զքրիստոնեայ գողն՝ առնունյիւրմէն զոր գողացեալն է, եւ զտունն, եւ զինչսն, զոր ունի, եւ զանձն իւր ծախեսցեն եւ զգինսն առցենեւ զորդիսն եւ զկինն ազատեսցեն։

Իսկ եթէ սպանցէ այլազգի զքրիստոնեայկամաւ, սպանցի փոխանակ նորա, ապա թէ ակամայ՝կտրեսցեն զաջ ձեռն եւ զգին մարդոյն առցեն ի նմանէ։

Իսկ գին մարդոյ ըստ արժանոյն գին ոչ գոյ, քանզի գործ է Աստուծոյ եւ պատկեր, եւ յարուցանելզմեռեալս միայն կարողութիւն է Աստուծոյ։ Բայց մի՛ոք զՅովսեփայն կամ զՔրիստոսի գինն կարծիցէ ճշմարիտքսան կամ երեսուն, զի գողք իսկ էին վաճառողքն։ Այլգին մարդոյ ըստ թուոյ աւուրց տարոյ կարծեմերեքհարիւր վաթսուն եւ հինգ դահեկան ոսկի, եւդեկանն՝ երեքտասան դրամ արծաթ։

Այս գին ըստ բանականին շնորհի, իսկքրիստոնէին՝ կրկին եւ ըստ աստիճանաց յաւելցի, իսկայլազգեաց՝ յերից մասանց մինն լիցի՝ հարիւր քսանեւ երկու դեկան եւ երկու քարտէզ, քանզի ոչ ունինզշնորհս աւազանին։ Ապա թէ չիցէ կարողութիւնհատուցանել, վաճառեսցեն զսպանողն եւ զգիննյարենտէրքն տան եւ զտունն յաւար առնունյարքունիսն։

Եթէ քրիստոնեայ զայլազգի սպանանէկամաւ, զգին արեանն առցեն՝ հարիւր քսան եւ երկուդահեկան, եւ թէ ակամայ՝ վաթսուն եւ մի դահեկան եւզգինսն յարքունիսն առցեն, բայց յերից մասանցնզմինն իւրոցն տայցեն։

Իսկ եթէ քրիստոնեայ զքրիստոնեայսպանանէ կամաւ, զգինն յարենտէրքն տան եւ արքայիտուգանքն ըստ կարողութեան առցեն։ Եւ թէպէտ ըստ0րինացն մահու արժան է, այլ զձեռն հատեալ՝ապաշխարութեան հասցէ. ապա թէ աղքատ է, վաճառեսցիիւրովքն յազգս իւր եւ հատուսցէ։ Ապա թէ ակամայ՝զկէս գնոյն առցեն եւ տան յարենտէրքն, եւ արքային՝ըստ կարոյն տուգանք, բայց զձեռն մի՛ հատցեն։Զայդոսիկ թագաւորն դատիցի եւ զայլ եւս դատաստանսնի դատաւորսն թողցէ, եւ զծածուկ մեղսն զամենայն՝յառաջնորդսն։

Իշխանաց մի՛ լիցի զսպանողսն սպանանելառանց հրամանի թագաւորին, իսկ զգողսն խրատել իշխանլիցի։

Ազատք առանց հրամանի իշխանաց մի՛իշխեսցեն զգողսն խրատել։

Եթէ պատահի երթալ թագաւորի յաւար զօրօքեւ աւար առեալ դարձցի, ոսկի գտեալ՝ արքային լիցի։Բայց մի՛ երդմամբ առցէ, այլ քարոզ կարդասցէ իժողովն, զի թէ յետոյ առ ոք գտցի, ընդ միոյ եւթնտուժեսցի։ Բայց թագաւորն ի տասնէն զմիննկաթողիկոսին տացէ յամենայնէ։

Գերոյն եւ աւարոյն կէսն արքային լիցի, եւ կէսն՝ զօրացն։ Իւրաքանչիւր իշխանքն զնոյն բաժինարասցեն եւ տասանորդս տացեն յեկեղեցին։

Իսկ եթէ չիցէ արքայ ընդ զօրսն, այլիշխանք միայն՝ զօրօք իւրեանց, նոյնպէս ոսկինարքային լիցի, եւ գերին եւ աւարն՝ տասանորդսարքայի, իսկ յեկեղեցի՝ ի յիսնէն մինն ըստ 0րինացն։

Փողս եւ դրօշս պարտ է տալ իշխանի ի վերայգաւառի եւ բերդի։

Գողս եւ աւազակս ոչ վայել է թագաւորի եւիշխանի, բայց միայն լրտեսս, որ է ջաշուշ։

Զօրք եւ իշխանք, եթէ հրամանաւ արքայիյաւար երթիցեն ըստ պատահման անկասկած, կէս աւարոյնեւ գերոյն արքային լիցի, եւ կէսն՝ զօրացն, իսկ եթէառանց հրամանի երթիցեն՝ երկու բաժին երթողին լիցի, քանզի կամօք ի մահ դիմեցին։ Զայս ըստ սովորութեանասացաք, զի ոչ է հրաման ի գրոց. զի ի պատերազմիզօրականի մեռանել՝ անպարտ է տէրն, որ առաքեացնզնա։ Իսկ եթէ գող առաքեսցէ, եւ մեռանիցի, պարտապանարեան նորա նա եղիցի, որ առաքեացն զնա։ Իսկ եթէգողն հրամանաւ իւրով երթիցէ ի գողութիւն եւմեռանի, արիւն նորա ի գլուխ նորա։ Եւ զոր առաքեսցէարքայ կամ իշխան ի գողութիւն, եւ ըմբռնեսցի, որառաքեացն զնա, նա գնեսցէ, իսկ եթէ կամաւ իւրովերթիցէ առանց հրամանի, ինքն զինքն գնեսցէ։

Զօրական եթէ ի պատերազմի զոք ըմբռնեսցէ, զգեստն, եւ զէնքն, եւ երիվարն նորա լիցի, իսկզրահն՝ թագաւորին։

Ոսկի, ակունք եւ կերպաս ամենայն կերպիւ, զորս առցեն յաւարի, թագաւորաց բաժին է, իսկ արծաթեւ մարգարիտ՝ իշխանաց, նոյն եւ ասրեղէն պատուական. իսկ անարգ ասրեղէն, եւ կտաւ, եւ պղինձ, եւ երկաթ եւայլ այսպիսի, զօրացն լիցի։

Իսկ զհարկս գաւառաց եւ ազգաց թագաւորքեւ իշխանք արդարութեամբ առցեն եւ մի՛ ինչ աւելի, քան զառաջնոցն սովորութիւն, կալցեն, զի ընդամենայնի համարս ունին տալ Աստուծոյ, զի յԱստուծոյկարգեցան ի պահպանութիւն եւ ի փրկութիւն աշխարհիեւ ոչ ի կործանումն։

Եւ արդ, այսպէս լիցի։ Զանդաստանացնզհինգերորդ մասն առցեն, որպէս օրինադրեացյԵգիպտոս, որ կոչի մինչեեւ ցայսօր հնկակ, զիյորժամ ստացաւ զերկիրն փարաւոնի, յայնժամզհինգերորդն կարգեաց. յայտ է, զի յառաջ ոչ էինհնկակ, այլ հայրենի կտուր, սակաւ եդեալ ունէինարծաթ համարով։ Սոյնպէս եւ այժմ լիցի, զիարծաթագին անդաստան, եւ այգի, եւ դրախտ մի՛ լիցի ինմանէ հնկակ, նմանապէս եւ՝ ջրաղաց, եւ տուն, եւխանութ։ Այլ թէ բնակիչքն արուեստաւորք են, իրաւամբլիցի, որ ինչ պարտ իցէ, զի ոչ է հարկ գլխոյքրիստոնէից, բայց միայն այլազգեաց։

Արտորայք ջրարբիք ընդ հնկեկիւ լիցին, իսկ դրախտք՝ տասանորդեսցին, զի հող միայն էթագաւորի եւ իշխանի եւ ոչ ջուր։ Սոյնպէս՝ այգիք եւծառատունկք։

Այսպէս եւ յաւուրս շաբաթու յեւթնէ միննթագաւորաց եւ իշխանաց վաստակեսցեն շինականք։

Եզին առանձին այլ հարկ թագաւորի եւիշխանի մի՛ լիցի, զի այն է իսկ, զոր աշխատեալ էհնկեկիւ։

Կովու հարիւր դրամ կշիռ եղ տացեն։

Ոչխարք ի գառինս տասանորդեսցեն։

Ձիոյ, եւ ջորոյ, եւ իշխոյ մի՛ լիցինհարկք, միայն պատահմամբ ծառայել նոքօքզտէրունիսն։

Ի տարեմուտս ըստ կարողութեան լիցիծառայել, նոյնպէս եւ յաւուրս տօնից։ Չէքչէք բազումմի՛ լիցի ի վերայ քրիստոնէից, զի եւ սահմանքդբազում եւ յաւելորդ կարգեցաւ։

Առանց դատաստանի եւ բազում քննութեանմի՛ տուգանեսցեն զայնոսիկ, որ տէրունի իրացյանցաւոր լեալ իցեն, եւ այն՝ ըստ կարողութեան, իսկյայլս յանցաւոր գտեալ՝ դատաւորք վճռեսցեն։

Թագաւոր իշխանի տուեալ գաւառ, եթէ շինէի նմա բերդ՝ հրամանաւ թագաւորին, կամ գեղ, կամագարակ, կամ հոգէտուն եւ կամ այլ ինչ նոր շէն, իժառանգութիւն նորա համարեսցի ազգէ յազգ։ Սոյնպէսընդ ձեռամբ իշխանաց ազատք լիցին, եւ ընդ ձեռամբազատացն՝ շինականք. յորժամ աւերս շինեսցեն եւ հողսհատանիցեն ի մայրեաց, ստացուածս լիցի նոցա անփոփոխեւ որդոց նոցա յետ մահու։ Այլ փոփոխումն ի վերայմեծի յանցանաց եւ իրաւանց լիցի։

Նոր շինեալ տեղեաց ազատութիւն լիցի, մինչ զի ամենայնիւ հաստատեսցի։

Ի շինուածս քաղաքի եւ բերդի, եթէպակասեսցի գանձ արքունի, ամենեքեան առահասարակօգնեսցեն՝ գեղացիք եւ քաղաքացիք։

Արք քաղաքացիք առաւել պատուեսցին, քանզգեղացիս, եւ գեղացիք՝ քան զագարակցիս։ Սոյնպէսլիցի բերդից եւ աւանից։

Հարկաւորք եւ օգտակարք յարուեստսհողագործութիւնն է, եւ դարբնութիւն, եւհիւսնութիւն. եւս բազմաց է հողագործել։ Առաւելպատուեսցի երկաթագործ եւ փայտակոփ։ Իսկ բժիշկք եւսառաւել պատուեսցին։

Եւ վարդապետք գերագոյն պատուեսցին իթագաւորաց եւ յամենեցունց, զի բժիշկ եւ հայր էհոգոց։

[Գ]

ԳԼՈՒԽ Գ

ՎԱՍՆ ՀԱՐՑ ՎԱՆԻՑ ԵՒ ԱՆԱՊԱՏԱԿԱՆԱՑ

Կարգ ոգոց դատաստանաց եւ հրահանգ բարեացհարանց եւ եղբարց ի սրբոյն Սահակայ եւ ի սրբոյնԲարսղէ եդեալ են։ Բայց չափաւորապէս եւ մարմնատեսակօրինաց դատաստանի զնշանակս յաւելումհարկաւորապէս, զի ոչ այժմ ամենեցուն է ըստ հրամանինորին վարիլ։ Նաեւ ոչ հեռի ի դիտաւորութենէսահմանի սրբոյն ինչ ընդ միտս ածել իշխեմք, այլյարմար նորին վարիմք շաւղօք։

Եւ արդ, այսպէս սկսցուք։ Զի թագաւորացեւ իշխանաց, միանգամայն եւ ամենայն հաւատացելոցշինել վանս ոչ յաղագս մարմնաւոր ինչ յուսոյ է, այլմանաւանդ՝ հոգեւոր, յաղագս այնորիկ ոչ պարտիժառանգ լինել։ Զի որ յառաջնումն հայր եղեւ եղբարց, թէ յիւր շինեալ տեղի եղբարց եւ թէ յայլոց, եւբարիոք առաջնորդէ, անդատաստան է փոխել, ապա թէհակառակ ինչ գործէ, երկու եւ երեք վկայիւքհարկաւոր է փոխել։

Եթէ դիցեն վանաց հայրպետ, յառաջզամենայն ինչսն վանացն գրով ի նա տան, նոյնն եւզիւր ինչսն անցուսցէ, որ թէ պատահի նմա ելանել իվանացն, զիւրն առցէ, եւ զոր յանուն եկեղեցւոյնտուեալ եղեւ, անդէն թողցէ։

Իսկ զկնի մահու հարց մի՛ լիցի իբրժառանգութիւն առնուլ ազգատոհմից, միայն եթէպատահի վարուքն բարի եւ հաճութեամբ եղբարց՝

նստցի, ըստ այնմ՝ փոխանակ հարց եղիցինորդիք։ Ապա թէ չիցէ ոք յազգատոհմից հօրն, զայլ ոքիմաստուն յեղբարցն ընտրեսցեն հայր վանացն։

Իշխանաց ոչ է օրէն կաշառօք հայր դնելվանաց առանց կամաց եղբարց։ Եւ եպիսկոպոսունքեղիցին այդոցիկ կարգիչք եւ այն իրաւամբք եւ ոչկաշառօք։

Եւ քանզի են ի վանս գործ քան զգործսաւելի աշխատութեամբ, եւ ամենեցուն յոյս եւհատուցանող Քրիստոս է, բայց եթէ կարճամիտ ոքհանդիպի ի գործաւորսն, տացի նմա առաւել վարձ վասնծանրութեան գործոյն, զի մի՛ ի պատճառս այնմիկնուազութիւն եղբարցն լիցի։ Եւ թէ այդոցիկ տրտունջիցէ, դատաստան լիցի տրտնջողին առնել զգործս։ Եւզայս արտաքոյ կանոնի կամաց սրբոյն Բարսղի եդաքկարճամտելոցն աղագաւ։

Բայց զանօթ ինչ գործելեաց եթէ վայրապարվնասիցեն, նոքա վճարիցեն, իսկ եթէ պատահմամբ՝ ոչվճարեսցեն։

[Դ]

ԳԼՈՒԽ Դ

ՎԱՍՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՑ

Եւ վարդապետք եղիցին ըստ իրաւանցնախակրթեալք Հին եւ Նոր կատակարանաց եւ կանոնականհրամանաց։ Յերկուց եւ յերից վարդապետաց կոչեսցին իպատիւ հրամանի, թէ եւ պատահի միոյ վարդապետիաշակերտիլ։ եւ թէ զկամս եպիսկոպոսի եւ կամ առառաւել զհայրապետի ընդ իւրեանս ունիցին, նաեւզիշխանի, բարիոք եւս գործիցեն, ապա թէ ոչ՝ ըստ0րինացն յերկուց եւ յերից վկայից հաստատեսցի։ Իսկ իմիոջէ զկարգեալսն եւ զանձամբ եկեալսն լռեցուսցեն։Այլ ըստ օրինացն զկարգեալսն պատուել, իբրու զիերկրորդ է ըստ մարգարէական շնորհին, զիաշխատութեամբ առաքելոցն հաղորդի եւ շնորհօք՝մարգարէիցն, ուստի եւ բանիւ ընտրեալ կոչի։

Իսկ նախակրթեալք ի միոջէ վարդապետէ եւամբարտաւանեալք՝ յայլմէ առնուցուն պատիւ հրամանի՝արհամարհելով զիւրն, իրաւունք լիցին դատաստանի՝ ինմանէ զուսեալն երկրորդել, եւ կամ զղջացեալարժանաւոր ապաշխարութեամբ՝ իւրոյն հրամանաւվերստին ուղղեսցի։ Եւ կոչողն առանց կամաց իւրոյնվարդապետի, հատուսցէ պատիժս՝ անզեղջ եղեալ, եւզղջացեալ ի դէպ ապաշաւանօք՝ թողութիւն առցէյայնմանէ, զոր քամահեացն՝ զնորայն առանց նորինկամաց կոչել յառաջ։

Եւ թէ պատահեսցի վարդապետի զոք կապելբանիւն Աստուծոյ յաշխարհականաց, կամ ի վանականաց, կամ յեկեղեցականաց, այլ ոք վարդապետ մի՛ լուծցէ. թէ ախտաւոր իցէ եւ կամ տգիտութեամբ՝ միջնորդ լինելուղղել զիրաւացին՝ անեպեր, առանց հակառակելոյ, եւթէ ոչ

անսայցէ՝ կապեսցի փոխանակ կապելոյն, մինչեւ զղջասցի։ Ապա թէ իրաւացի իցէ, եւ ոչ անսայցէայլ ոք նմա, դատաստան լիցի՝ եւ նա ընդ կապելոյնկապիլ, մինչեւ զղջասցի՝ եթէ ի տգիտաց եւյամբարտաւանից իցէ, եւ թէ ի վկայելոց՝ առաջի նորազպատճառ կապանացն ցուցցէ եւ ի նա թողեալզպատասխանին՝ անպարսաւ լիցի։

Եթէ պատահի ի միում եղբայրանոցի երկուլինել վարդապետ եւ կամ աւելի եւս, զմի, որյառաջադէմ իցէ, ինքեանց գլուխ եւ աւագ կոչեսցեն՝ըստ հրամանի առաջնորդաց, զի բարեկարգութիւն եւ ինոսա իցէ, եւ մի՛ պատճառ տայցեն գայթակղութեան։ Եւթէ իւրաքանչիւրքն զոյգ կարգիցին, զոր չէ հնարհամեմատել զշնորհսն, առաւելեալն տարցի զպատիւն, եւ ըստ հրամանի նորա այլքն զարդարեսցեն զտօնսբանիւ, նաեւ զայլ եւս հարկս բանից։ Եւ եթէ ոքընդվզեալ լուծցէ զսահման կարգին, դատաստան լիցիմիաբանութեամբ եղբարցն՝ ելանել նմա։

Իսկ զաշակերտս միմեանց, առանց գրոյ եւկամաց ինքեանց, մի՛ առցեն. ապա թէ քամահելով առցէ, դատաստան լիցի՝ որքան ուսեալ ի նմանէ իցէ, վերստիննստցի եւ ուսուսցէ, եւ կամ զղջացեալ՝ կամօք նորակացցէ, եւ նա ընկալցի։

Իրաւունք են աւագ վարդապետի ընդկաթողիկոսի եւ ընդ եպիսկոպոսի ի վիճակ ելանել ըստնոցա կամաց, եւ կամ այլ ոք՝ ըստ կամաց երկոցունց, զի մի՛ արտաքոյ կանոնաց յեպիսկոպոսէ գործիցի ինչ, զի եւ եպիսկոպոսն միաբանութեամբ վարդապետինզիւրաքանչիւր կարգն գործիցէ։ Եւ թէ այսմ ոչանսայցէ ոք ի վարդապետացն, ըստ դատաստանիեպիսկոպոսին եւ աւագ վարդապետին ելցէ իմիաբանութենէ նոցա։

Այլ զայնոսիկ, որ հանդերձեալ իցեն կոչիլյաստիճան հրամանի, զհամար ուսման արժան էպահանջել, թէ ու՞ր եւ յումմէ՞ զտառս զիւրաքանչիւրընթերցաւ ուսմամբ։ Եւ այս առ այնք լիցի, զոր իբազումս շրջեալ՝ բազում վնասս խակութեամբնգործիցեն։ Եւ այդ իրաւունք նոցա կացցէ, բայցհամօրէն ընտրութիւն լիցի։ Մի՛ ինքեանց կամօքգայցեն յառաջ, այլ զառաջադիմութիւն նոցա, եւզերկիւղ, եւ զբարիոք շինել զոգիս զինքեանց, եւզայլոց տեսեալ՝ հարկաւորիցեն, շարժեալ հոգով՝անստգիւտ մտացն խղճիւ կոչիցին ի սպասաւորութիւնբանին։

Այլ վաղվաղկոտացն իրաւունք լիցի եւայնոցիկ, որ զայլս աղաչիցեն ի պատիւ ելանել բանին, լռել մինչեւ յախտիցն նախ բժշկիցին, զի մի՛ հիւանդքհոգով զբազումս ախտացուցանեն. եւ այդ իրաւացի էդատաստան նոցա։ Այլ ոչ անվիճակս զնոսա իրաւացի էյամենայն տեղիս արձակել, այլ եթէ ի գաւառի իւրեանցկամիցին եւ թէ յայլում պանդխտանալ, եպիսկոպոսացմիաբանութեամբ եւ հրամանաւ լիցին՝ շրջելովբարեկարգութեամբ. այդոքիկ վկայելոցն լիցին։ Իսկզաննշան շրջողս, եւ զօշաքաղս, եւ որք կամիցինցուցանել զանձինս գիտունս առ ամենայն ոք, մշակքեղեալք որովայնի եւ այլոց ախտից, բանավաճառք եւվկայելոց պարսաւադէտք, զայնպիսիսն լռեցուցանենիրաւացի դատաստանաւ եւ առցեն ի նոցանէ զգաւազաննեւ տացեն ցուպ շրջողութեան։

Եւ թէ պատահի վարդապետի երթալհիւրութեամբ յայլ վայրս, ուր վարդապետ իցէ, մի՛առանց մեծարանաց վարդապետի տեղոյն խօսեսցի,

այլ զի նախ նա ըստ տեղոյն սովորութեանընդ եղբարսն խօսեսցի, եւ ապա ըստ ամենեցուն կամացհարկի՝ հիւրն։ Եւ թէ վկայեալ ոք հիւրն իցէ, եւբնականն նախ նմա կամիցի, ըստ կամաց նորա խօսեսցի. սակայն մի՛ յաճախեսցէ եւ զասպնջականն ամաչեցուսցէեւ յիւրոցն զնա քամահել տացէ։ Ապա թէ զսահմանս զայսլուծցէ եւ յանդգնութեամբ անաղերս խօսեսցի, դատաստան լիցի՝ անպատիւ զնա ի բաց դարձուցանել։

[Ե]

ԳԼՈՒԽ Ե

ՎԱՍՆ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ

Եւ մի՛ լիցի քահանայից ժառանգութիւնառնել զժողովուրդն Քրիստոսի, որպէս տեսանեմք, զիեւ դստերաց ի բաժինս տան ժառանգութեան զգինսարեանն Քրիստոսի։ Պարտ է եպիսկոպոսին յայնպիսոյնառնուլ զհօտն Քրիստոսի եւ տալ ի ձեռս այնոցիկ, որՏեառն զտէրունիսն հովուեսցեն, եւ պատասխանել նոցաիրաւամբք, թէ զոր սրով քո գերեցեր եւ գնով քոգնեցեր, զնոսա կալցես քեզ ժառանգութիւն եւ մի՛զչարչարանօքն Քրիստոսի զգնեալսն եւ զփրկեալսն. եւթէ յանդգնի՝ լռեցուցանել եւ ի քահանայութենէն։

Եւ թէ պատահի ժողովրդականացն փոփոխելբնակութեամբ թաղէ ի թաղ, այն իրիցուն լիցի ծուխ, յոր թաղ բնակեսցի եւ մի՛ առաջնոյն, քանզի մի էօրինակ հովուութեան ընդ ամենայն տեղիսուղղափառաց։

Զի են ոմանք յազգէ քահանայիցաշխարհականք, զի յորժամ մեռանի երէցն, նա իւրեանքուտեն զծուխ, եւ զմուխ, եւ զմոխիր կրակացն եւիւրեանց դրան երէց դնեն. եւ այս մեծ անիրաւութիւնէ։ Արդ, պարտ է այնպիսեացն, թէ սարկաւագունք իցեն՝քահանայ՝ լինել, եւ թէ աշխարհականք՝ խափանեսցին իծխի ուտելոյ. եւ թէ յանդգնին՝ նզովեսցինյեպիսկոպոսէն, մինչեւ զղջասցին։

Իսկ քահանայից վանականաց ոչ է պարտծխակերութիւն առնել։

Աշխարհական ոք, թէ մատաղ առնէ, իւրումքահանային տացէ զերին եւ զմորթն եւ մի՛ վասնչարութեան այլ քահանայի տացէ. եւ թէ յանդգնի՝կրկին առցէ եպիսկոպոսն ի նմանէ եւ տացէ յիւրքահանային։

Եւ եթէ ժողովրդական ոք նախատէ զքահանայկամ հարկանէ, արժան է հատանել զձեռն, որով եհարն, եւ կամ գնեսցէ զձեռն իւր յեպիսկոպոսէն եւ բազումապաշխարութեամբ թողութիւն արասցէ նմա։

Քահանայ, թէ վասն անձին խնդրելոյ վրէժբանադրէ զոք, զինչ եւ իցէ պատճառ, զանձն իւրդատապարտէ. եւ զղջացեալ յետոյ պարտ է նմաեպիսկոպոսին խրատով ապաշխարել։ Եթէ զոր կապեացն ոչարձակեսցէ, կապեսցէ զնա եպիսկոպոսն, մինչեւզղջասցի եւ արձակեսցէ զոր կապեացն։ Բայց սակայն որկապեցաւն, թէ իրաւ է, թէ անիրաւ, ընդ կապանօք է, մինչեւ զղջացեալ թողցէ։

[Զ]

ԳԼՈՒԽ Զ

ՎԱՍՆ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ ԱՆԿԱՐՈՂԱՑ։ ԱՅՐԻԿՆ ԵԹԷ ԶԿԻՆՆ ԻՒՐ ՉԿԱՐԷ ՅԱՆՁՆԷ ՀԱՆԵԼ, ԱՅՍ Է ԴԱՏԱՍՏԱՆ

Յարմարումն առն եւ կնոջ ըստ պատշաճիցուցեալ է՝ ժամանակաւ երէց լինել առն, եւ կրսեր՝կնոջն, որպէս ի ստեղծմանն ցուցաւ նախաստեղծիցն, զիամենայնիւ իշխան լիցի այրն ի վերայ կնոջն, որպէսյայլսն, նմանապէս եւ յամուսնանալն։

Եւ թէ պատահի, որ այրն չկարէ զկինն իկուսութենէ հանել, թէ կամ լիցի կնոջն, որ ի միասինկենան՝ կացցեն առ իրարս, ապա թէ ոչ կամ՝բաժանեսցին, եւ առնու կինն զիւր պռոյգն զամենայնեւ ելանէ եւ առնու իւր այլ այր, զոր եւ կամեսցի։Բայց մի՛ լիցի յաղագս այսոցիկ տուգանք առն, զի յոչկամաց է ախտն. եւ ամենայն ինչ տացի ի կինն, բայց իհանդերձիցն, զոր արարաւն երկոցունցն ի հարսանիսն։

Եւ թէ անասուն բերեալ իցէ կինն, զգլուխքն առցէ եւ զկէսն աճոյն, եւ կէսն այրկաննտացի վասն աշխատութեան եւ ծախիցն։

Եւ օժիտք եւ ծախք, զոր արարեալ ենմիմեանց ազգն եւ ազգայինքն յերկուց կողմանցն, մի՛յիշեսցին, եւ ոչ ծախք հարսանեացն։

Սակայն հաւանութեամբ առն լիցի առնայլում. եւ այրն առցէ կին, որ այլ այր լինի առեալ, եւ մեռեալ իցէ այր կնոջն, զայն առցէ։

[Է]

ԳԼՈՒԽ Է

ՎԱՍՆ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ ԶԱՆԱԶԱՆ ՊԱՏԱՀԱՐԱՑ

Եթէ պատահի առն եւ կնոջ դիւահարութիւն, քննել արժան է. թէ յառաջ քան զպսակն էր եւ ծածկեցաւխաբէությամբ ծնողաց կնոջն, ի տունս իւրեանց առցեն, մինչեւ բժշկեսցի, եւ զամենայն ծախք ինքեանքվճարեսցեն, մինչեւ բժշկեսցի եւ ապա դարձցի յայրնիւր, եթէ կամեսցի այրն, ապա թէ ոչ՝ իշխան լիցիարձակել զկինն։

Ապա թէ ի տան առն պատահի դիւահարիլ, այրնհոգասցէ, մինչեւ բժշկեսցի կինն, եւ զամենայնծախսն։ Ապա թէ յետ եւթն ամի ոչ բժշկեսցի, իշխանլիցի այրն արձակել զնա եւ առցէ այլ կին։ Եւ եթէմանկունք իցեն, առ իւր հայրն թողցի, եւ կինն ընչիւքիւրովք ելցէ, եւ այրն, հրամանաւ կնոջն, այլ կինարասցէ, բայց ըստ կարողութեան հոգասցէ զկեանս։ Իսկեթէ ի տան ծնողացն է դիւահարել, առանց հրամանիկնոջն արասցէ կին, առանց լնուլ եւթն ամացնկանոնացն. բայց կինն ընչիւք իւրովք ելցէ, եւ ծախքնեւ հանդերձն, որ ի պսակին, մի՛ յիշեսցին։

Նոյն դասաստան այսպէս լիցի, թէ առնպատահի ախտն գոդի կամ պիսակութիւն. եթէ յառաջ քանզպսակն էր, եւ ծածկեցին ծնողքն, իշխան է այրնթողուլ զկինն, նոյնպէս եւ այրն թէ իցէ այսպիսիախտիւ, իշխան է կինն թողուլ զայրն եւ լինիցիայլում։ Իսկ եթէ յետ պսակին հանդիպի ախտքսայսոքիկ, ոչ է պարտ ննջել առ իրարս, այրն եւ կիննհայեսցին ի կեանս իւրեանց եւ ցուցցեն բժշկացհոգեւորաց եւ մարմնաւորաց. եթէ գոյ հնարբժշկութեան՝ համբերեսցեն, ապա թէ ոչ՝ հրամանաւ առնեւ

կնոջն արձակեսցին ի միմեանց։ Եւ որառողջն իցէ, ամուսնասցի այլում, եւ մինչեւ ի մահհոգասցեն զկեանս իւրեանց, եւ զպռոյգն անդրէնդարձուսցեն։

Եւ եթէ պատահի յերկար եւ անբժշկելիհիւանդութիւն առն կամ կնոջն, ոչ ունին իշխանութիւնարձակիլ ի միմեանց, միայն թէ խղճասցեն միմեանց՝արձակեսցին. եւ որ առողջն իցէ, ամուսնասցի, եւզինչսն հիւանդին անդրէն դարձուսցէն, եւ մինչեւ իմահ զիրարս հոգասցեն, բայց ի տունս ծնողացն եւ ոչերկոքինն ի մի տուն։

[Ը]

ԳԼՈՒԽ Ը

ՎԱՍՆ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ ԳԵՐԵԼՈՑ

Եթէ ի տանէ առն գերի վարեսցի կինն, այրիւր գնեսցէ զնա։

եւ եթէ խռովեալ էր կինն եւ ի տունսծնողացն գնացեալ էր եւ գերի վարեսցի, այրն եւծնողքն գնեսցեն։ Նոյն լիցի եւ այրն, եթէ գերիվարեսցի։

Եւ երբ գերեսցին, շրջելով խնդրեսցենեւթն ամ, եւ թէ ոչ գտցեն, որ ազատն մնաց՝ամուսնասցի հրամանաւ ծնողաց գերելոյն։

Եթէ իրք մնացեալ կայ ի գերելոյն բաժնէ, անդրէն դարձուսցեն ի ծնողսն գերելոյն։

[Թ]

ԳԼՈՒԽ Թ

ՎԱՍՆ ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ

Կան ոմանք, որ ախտիւ ատելութեաննզմիմեանս ատիցեն այր եւ կին, առանց բանիպոռնկութեան։ Եթէ յառաջ քան զպսակն էրատելութիւնն, եւ այրն ատիցէ զկինն եւ կամենայզբաժնիլն ի կնոջէն, բաժանեսցէ եպիսկոպոսն յետբազում խրատու, եւ այսոց բաժինքն որպէս դիւահարացնլիցի։ Եւ ըստ կանոնաց դատաստանի այրն ոչ իշխէառնուլ կին, եւ կինն առցէ իւր այր, առցէ եւ զպռոյգնեւ յերից զմինն յայրկան իրացն՝ տուգանք, վասն զիանարգեաց զպսակն օրհնութեան։

Նոյն դատաստան եւ կնոջն լիցի, եւ ոչ առցէայր, բայց եթէ զղջացեալ միմեանց տացեն թողութիւնիրերաց՝ ամուսնասցին։ Բայց հրամանաւ եպիսկոպոսինլինիցի ամենայն ինչ։ Իսկ այսոցիկ տուգանք եւապաշխարութիւն գրեալ է ի կանոնս սուրբ։

Իսկ եթէ յետ պսակին ատիցեն զիրար այր եւկին եւ որդիս ծնեալ իցեն, խրատիւ եւ տանջանօք եւշատ ժամանակաւ՝ մեկնեսցին։ Եթէ ի կնոջէն էպատճառն, զկէս ընչից կնոջն տուգանք տացեն յայրն, վասն զի միացեալք են, եւ եթէ յառնէն՝ նոյնպէս, եւոչ իշխեն ամուսնանալ, բայց հրամանաւ միմեանց։

[Ժ]

ԳԼՈՒԽ Ժ

ՎԱՍՆ ՇՆԱՑՈՂԱՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ

Եթէ կին ումեք շնասցի, արձակեսցէ զնաայր իւր եւ ինքն այլ կին արասցէ։ Եւ եթէ հաճոյ էառն, զի բնակեսցեն ի միասին, բարիոք է, զի պարտ է իվերայ կնոջ իւրոյ։

Եւ ընչիցն դարձն՝ որպէս յինն կանոնինգրեցաք՝ վասն ատելութեանն։

[ԺԱ]

ԳԼՈՒԽ ԺԱ

ՎԱՍՆ ԱՄԼՈՑ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ

Ամուլ կին մի՛ արձակեսցէ զնա այր իւր, զիԱստուծոյ է տալ զորդիս։ Փորձել պարտ է, զի թէ իցաւոց իցէ՝ բժշկօք առողջասցին։

Ապա թէ վասն ժառանգութեան տեսանիցէ կիննզայր իւր տրտմեալ, ըստ օրինակին Աբրահամու եւՍառայի, տացէ կինն հրաման արձակման. բայց մի՛ լիցիզամուլն եւ զծննդականն ի միասին պահել։ Նոյնպէս, եւ թէ այրն իցէ անծնունդ, արասցէ, ըստ գրելոյդ։

Իսկ սահման ժամանակին եւթն ամ իցէ, եթէ իպսակն աղջիկն հնգետասան տարոյ էր, եւ կտրիճն՝ութուտասան. իսկ եթէ այլ պակաս էին՝ զնոյն, եւհամբերութեան ժամանակն առաւել լիցի։

Իսկ եթէ կինն այլ այր չկամենայ առնուլ, դնէ զնա այրն իւր յայլ տուն եւ անդ հոգասցէ զկեանսնորա մինչ ի մահ, եւ զինչս կնոջն տացէ եւ կինն լիով, եւ ինքն առցէ այլ կին ծննդական, հրամանաւ կնոջիւրոյ։ Բայց եթէ յառաջ գիտէր զամլութիւնն, եւտրփանօք զիրար առին, մի՛ լիցի մեկնիլ մինչ ի մահ։

[ԺԲ]

ԳԼՈՒԽ ԺԲ

ՎԱՍՆ ՈՐՈ՞Յ ՊԱՏՃԱՌԻ ԵԼԱՆԷ ԿԻՆՆ ՅԱՌՆԷՆ

Յորժամ կինն տեսանէ զայր իւրյարուագիտութեան, կամ յանասնապղծութեան, կամ թէընդ անօրինի պղծի կամ պղծեսցէ, կամ իմարդասպանութեան, յայս պատճառանացս ի վերայ իշխանէ կինն թողուլ զայր իւր եւ լիցի առն այլում։ Եւ զկէսընչից առն առցէ կինն, ապա եթէ կամեսցի կինն թողուլեւ ոչ։

[ԺԳ]

ԳԼՈՒԽ ԺԳ

ՎԱՍՆ ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՃԱՌԱՒ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԹՈՂՈՒԼ ԱՅՐ ԵՒ ԿԻՆ

Այր եւ կինն, եթէ ատելութեամբ զիրարթողցեն, եւ պատահի մեռանել զոր էառն, եւ այն, զորթողեալն էր, անայր կայր, պարտ է առնուլ զայն,

քանզի այլ պսակ ոչ հասանի նոցա. այլ ոչբռնութեամբ, այլ կամօք վասն Աստուծոյ։

[ԺԴ]

ԳԼՈՒԽ ԺԴ

ՎԱՍՆ ԵԹԷ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ԿԱՄ ԱՅԼ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴ ԻՑԷ ԱՅՐՆ ԵՒ ՅԱՄԵՆԱՅ, ԵՒ ԿԻՆՆ ԱՅԼ ԱՅՐ ԱՌՆՈՒ

Յորժամ այր ոք գնայ ի ճանապարհ եւյամիցէ, պարտ է կնոջ նորա համբերել։ Ապա եթէ լսէվասն մահու ստուգիւ, մի՛ առցէ այր մինչեւ յեւթնամն, ըստ սահմանի գերելոցն։ Իսկ եթէ յառաջ քանզսահմանն առն լիցի եւ կամ քան զստուգելն մահու, եւգայցէ այրն, իշխան է առնուլ զկին իւր, թէ եւ այնմառն պսակ ոչ հասանի, թէ եւ որդիս ծնեալ իցեն։ Ապա թէայլ պսակ հասանի այս ճանապարհորդ այրկանս, իւրհրամանաւ լինի թողուլն եւ ոչ թողուլն։

Ապա թէ յետ եւթն տարոյն եւ սուտ մահուաննգայցէ յետոյ, մի՛ առցէ զկինն իւր, թէ այլ պսակհասանի իւր, եւ այրկանն, որ զկինն առեալ էր, ոչհասանի պսակ. թողցի կինն այնմ, որ ոչ հասանի պսակ։Ապա թէ այնմ առն իցէ պսակ եւ իւր չիցէ, առցէ զկիննիւր, թէ եւ որդիս ծնեալ իցեն։ Իսկ եթէ այնմ ոչ իցէպսակ եւ ոչ իւր, մի՛ առցէ, զի զկնի սահմանինդարձաւ։ Ապա թէ այսմ ոչ անսայցէ, հարցանեն ընդկինն, եւ կինն ում կամիցի՝ լինի։

Իսկ եթէ գնայ մարդ յաշխարհ հեռի եւ կինարտասցէ, կին նորա մի՛ լինիցի այլում մինչեւ յեւթնամ, եթէ զղջացեալ դարձցի։ Ապա թէ յետ այնորիկ ոչգայ, եւ կինն ստուգեսցէ զչգալն, օրինօք առցէ իւրայր։ Իսկ եթէ զկնի եւթն ամին գայցէ, ոչ կարէ առնուլզկինն, քանզի անարգեաց զպսակն օրհնութեան։

[ԺԵ]

ԳԼՈՒԽ ԺԵ

ՎԱՍՆ ԹԷ ԿՌՈՒԻ ԱՅՐ ԸՆԴ ԿԻՆՆ ԵՒ ՎՆԱՍԵՍՑԷ ԶՆԱ

Եթէ այր զկին իւր անարգէ անդադարմախանօք, եթէ խորթ կայր ի մէջ իւրեանց եւ վասնայնորիկ նախատեն զիրարս, դատաստան լիցի. եթէպոմնով էառ զկինն եւ զխորթերն, պարտ է համբերել, ապա թէ ոչ՝ յազգ կնոջն դարձուսցեն զխորթսն։

Իսկ եթէ աներկեղութեամբ եւ ժանդ բարուքայր զկին իւր հարկանէ, ձեռն կոտրէ, կամ աչք հանէ, կամ ատամն կամ ոտն կոտրէ, առցեն ի նմանէ երկուհազար դեկան, այսինքն՝ դրամ արծաթ, կրկին, քան զորօտարն հարկանէ, քանզի թէ օտարն այդպիսի վնաս գործէընկերի՝ հազար դրամ տուգանք է ձեռացն, կամ ոտիցն, կամ ատամանն, կամ աչացն։ Այս չորս անդամքս ի մարմինմարդոյ մի է համարեալ գինն, վասն զի մարդոյ գինն, երբ կամաւ զիրար սպանեն, չորս հազար դրամ արծաթ է. եւ այս չորս անդամս ի չորս բաժնէն մի է համարած։

Իսկ իբրեւ այր զկնոջն հատանէ զձեռն, կամզոտն, կամ զաչքն, կամ զատամն, կրկին տուգանք առցենի նմանէ, զի մի՛ իբրեւ զբոզ մի կալցէ զկինն իւրայրն, այլ իբրեւ զանձն իւր, եւ զկինն դարձեալ յայրնտացեն, որ զցաւսն առողջացուցանէ բժշկօք։ Եւ թէկամք իցէ կնոջն՝ բնակիցէ առնա, եւ այրն ի զղջումնգայցէ. իսկ զտուգանքն ի կինն տացեն։ Եւ եթէ ի նոյնաներկեղութեան կացցէ այրն, մեկնել ի միմեանց արժանէ, գուցէ մահ գործիցի ի միջի նոցա, եւ Տէրն իսկասաց. Մովսէս վասն խստասրտութեան ձերոյ ասացթողուլ զկանայս ձեր։ Եւ զայս ոչ վայրապար ասացՏէրն, քանզի յայլում վայրի վասն պոռնկութեան միայնասաց, եւ աստ՝ վասն խստասրտութեան։ Եւ զիխստասրտութիւն բազում չարիս գործէ, լաւ է բաժանելզկինն եւ զայրն, քան թէ զիրար սպանեն, քանզի եւՔրիստոս զնոյնն ասաց։

Իսկ ընչից բաժանումն գրեալ է որ վասնատեցողացն։

[ԺԶ]

ԳԼՈՒԽ ԺԶ

ՎԱՍՆ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ, ՈՐՔ ՅԻՄԱՐՈՒԹԵԱՄԲ ԹՈՂՈՒՆ ԶՄԻՄԵԱՆՍ

Եթէ այր, առանց պատճառի, զկինն իւրթողցէ յիմարութեամբ, եւ կինն համբերէ եւթն ամ, եւբազում անգամ յանդիմանեն զնա ազգ կնոջն եւդատաւորքն, եւ ոչ լսէ եւ ոչ ամաչէ, կոչեն զկինն եւզայրն առ իրարս եւ ի բերանոյ նորա ստուգեն՝ առնուլեւ կամ հրաման տալ կնոջն առնուլ այր։ Եւ այրն ոչառնու կին, քանի կենդանի է կին նորա. եւապաշխարութիւն կնաթողացն լիցի։

Եւ այս դատաստանս ամենայն անպատճառկնաթողացն լիցի. իսկ եթէ կինն խղճացեալ հրամանտացէ։ Նոյն՝ եւ թէ կինն թողցէ զայրն։

[ԺԷ]

ԳԼՈՒԽ ԺԷ

ՎԱՍՆ ԱՐԱՆՑ ԵՒ ԿԱՆԱՆՑ ՈՒՐԱՅՈՂԱՑ

Եթէ այրն կամ կինն, վասն նեղութեան կամվասն տուգանաց, ուրասցի զՔրիստոս, մի՛ բնակեսցէկին նորա ընդ նմա, զի մի՛ ի մոլորութիւն նորաանկցի։ Իսկ եթէ զղջասցի այրն եւ ասիցէ ցկինն, թէ եկգնամք յայլ երկիր եւ դարձեալ դաւանեմ զՔրիստոս, պարտ է կնոջն գնալ եւ շահել զայր իւր վասնՔրիստոսի։ Նոյնպէս եթէ կինն լիցի՝ այսպէս լիցի։

[ԺԸ]

ԳԼՈՒԽ ԺԸ

ՎԱՍՆ ԹԷ ԱՅՐՆ ԵՒ ԿԻՆՆ ԿՌՈՒԻՆ ՀԵՏ ԻՐԵՐԱՑ ԵՒ ՈՒՐԱՆԱՆ ԶՔՐԻՍՏՈՍ ԵՒ ԶՀԱՒԱՏՆ

Իսկ եթէ այր, վասն քինու կնոջն իւրոյ, ուրանայ զՔրիստոս, կինն ունի զմեղս նորա, եթէ իկնոջէն էր պատճառն։ Իսկ եթէ ուրացաւ զՔրիստոսկամաւն իւրով, ինքն տացէ պատասխանի Աստուծոյ։ Ապաթէ ի

կնոջէն եղեւ պատճառն, եւ անդարձ մնացայրն, արիւն նորա ի կնոջէն խնդրեսցի իրաւամբ գնով՝հանդերձ ապաշխարութեամբ, եւ դատաստան նորա Տեառնլիցի։ Նմանապէս՝ եթէ կինն անկցի յայսմ։

Եւ եթէ զիւրովին երթայցէ այր կամ կին, եւկամ ի գետ անկեալ խեղդիցի եւ կամ՝ չվանով, կամ ընդքար ի վայր անկանի եւ մեռանի, յումմէ պատճառկորստեանն եղեւ՝ նմա եւ գինք արեան լիցի վճարել։

Ըստ դատաստանի կանոնաց կարծեմ եւզերկրորդ ամուսնութիւնն խափանել։

[ԺԹ]

ԳԼՈՒԽ ԺԹ

ՎԱՍՆ ԱՌՆ ԵՒ ԿՆՈՋ, ՈՐ ԶԻՐԱՐ ՍՊԱՆԱՆԵՆ

Եթէ այր զկին իւր սպանանէ վասնպոռնկութեան, արեան դատաստան լիցի ի լման, քանզիարձակել ասաց Աստուած եւ ոչ սպանանել։ Իսկ եթէ զայրիւր սպանանէ կինն դեղօք կամ այլ ցաւօք, նոյնդատաստան է։

[Ի]

ԳԼՈՒԽ Ի

ՎԱՍՆ ՅԱՆՑԱՒՈՐ ԻՇԽԱՆԱՑ ԱՌ ԹԱԳԱՒՈՐՍ ԵՒ ԱՅԼՈՑ՝ ԱՌ ՆՈՍԱ

Եթէ յիշխանաց եւ այլոց ի թագաւորականտանէ թագաւորին իւրեանց յանցաւորք գտանիցին, եւկամ այլ նուաստ՝ իշխանի, ինքեանք տացեն վասնանձանց իւրեանց պատասխանի եւ ոչ որդիքն նոցա։ Այլեւ զժառանգութիւն հօրն թողցեն որդոցն, եւ մի՛պատճառաւ հարց որդիք զրկիցին, զի իւրաքանչիւր իմեղս իւր մեռցի ըստ օրինաց։ Ապա թէ համախոհք իցենմիմեանց եղբարք կամ որդիք՝ կորիցեն։

[ԻԱ]

ԳԼՈՒԽ ԻԱ

ՎԱՍՆ ՇԻՆԱԿԱՆԱՑ

Ազատ յԱրարչէն եղեւ մարդկայինբնութիւնս, այլ ծառայել տերանց յաղագս պիտոյիցեղեւ հողոյ եւ ջրոյ։ Եւ որք ոչ ունիցին ջուր եւ հող, ազատ է, ուր եւ կամեսցի գնասցէ եւ բնակեսցէ, եւ ոչ էիրաւունք թագաւորաց եւ իշխանաց բռնադատել զոքկենալ ի գեղ մի կամ ի մի երկիր։

[ԻԲ]

ԳԼՈՒԽ ԻԲ

ՎԱՍՆ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՆԿԱՆՑ

Սպանումն եթէ լինիցի ի մէջ մանկանց, տեսցեն, թէ որ սպանեացն ի վեր քան զերկոտասան ամնիցէ, արեան պարտական է եւ այնպէս

տուժեսցի, իսկ եթէ մենաստան եւ տասն՝զկէսն տուժեսցեն, իսկ ի վայր քան զտասն՝ յերից միննլիցի։

Եւ թէպէտ եւ յայլ մեղս զհնգետասան ամացնյիշէ, սակայն մեղք արեանն են այսոքիկ։

[ԻԳ]

ԳԼՈՒԽ ԻԳ

ՎԱՍՆ ՄԱՆԿԱՆՑ, ԹԷ Ի ԽԱՂՍ ՎՆԱՍԵՆ ԶԻՐԱՐ

Յորժամ մանկունք ի խաղս զմիմեանսվնասիցեն, թէ՛ պատահմամբ, թէ՛ ցասմամբ, որկոտրեաց՝ պարտ է տալ զվարձս բժշկացն եւ զխափանմանբանիցն, եւ թէ ոչ բժշկի՝ զգինս զգայութեանցն, եւ թէմեռանի՝ զգին արեանն։ Ապա զտարիքն ի սպանութեանկանոնս քննեսցեն, ի քսան եւ երկու համարն։

[ԻԴ]

ԳԼՈՒԽ ԻԴ

ՎԱՍՆ ՄԱՆԿԱՆՑ, ԹԷ Ի ՋՈՒՐՍ ԽԵՂԴԵՆ ԶԻՐԱՐՍ

Ի ջուրս լողալով մանկունք զմիմեանսխեղդեն, եթէ պարզմտաբար ի խաղս եւ եթէ քինուցասմամբ. եթէ կամաւ առնիցեն՝ գինք արեան լիցի, եւեթէ ակամայ՝ կէսն։ Իսկ տարիքն քննեսցի այնմ, որխեղդեացն զնա։

[ԻԵ]

ԳԼՈՒԽ ԻԵ

ՎԱՍՆ ՄԱՆԿԱՆՑ, ՈՐ Ի ԳՐԱՒՍ ՍՊԱՆԱՆԵՆ ԶԻՐԱՐՍ

Եթէ մանկունք գրաւ դնեն ընդ իրար, թէվազէ ի վայր եւ կամ ընդ դժարս եւ ընդ ձիւն սահելովեւ այլ այսպիսի, եթէ պատահի մեռանել՝ քննեսցենզամքն, որ զգրաւն եդ, եւ կէս տուգանք լիցի ի վերայնորա, թէ վնասեալն աւելի ամօք իցէ, քան զայն, որզգրաւն եդ, ապա թէ այլ պակաս՝ կիսոյ կէսն, որպէստասն տարոյ կամ պակաս։ Եւ եթէ կատարելոց իրդդիպեսցեն, նովիմբ դատեսցին։

[ԻԶ]

ԳԼՈՒԽ ԻԶ

ՎԱՍՆ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱՑ, ԹԷ ՎԱՅՐԱՊԱՐ ԳՐԱՒ ԴՆԵՆ

Սովոր են երիտասարդք ոմանք զմիմեանսվայրապար շարժել՝ բառնալ ինչ ծանունս, որպէսքարինս եւ այլ այսպիսիս, եւ վնասիլ եւ վնասելզմիմեանս։ Եթէ որ շարժեացն ինչս ետ ի գրաւույայտնի, եւ յայնմանէ ոք պատրեալ վնասեցաւ, կէսվնասու արեան լիցի, ըստ որում բանիւ

յանցոյց, մանաւանդ թէ պատրեալն աւելիամօք իցէ, եւ խափանածոյն եւ բժշկութեանն տուժեսցի։

Եւ զայս եդաք, զի մի՛ վայրապար մահգործեսցի յոմանց։

[ԻԷ]

ԳԼՈՒԽ ԻԷ

ՎԱՍՆ ԳԻՆԱՐԲՈՒԱՑ ԵՒ ՆՈՑԻՆ ՎՆԱՍՈՒՑ

Ի մէջ գինեխում մարդկան եթէ ընդ միմեանսկռվին, եւ կոտրի ձեռն կամ այլ անդամ, պարտի բժշկելեւ զպակասութիւն բանիցն լնուլ, եւ թէ մահ հանդիպիկամաւ՝ արեան գինք առցեն անպակաս. եւ այլ ընկերքն, որ անդ էին, նոքա այլ տուգանօք են ըստ չափոյն։ Եւ թէակն կամ ատամն խլեսցի, զգինն առցեն հազար դրամ. եւթէ ոտն եւ ձեռն կոտրի եւ անբժշկելի մնայ, նոյնհազար դրամ եւ այս։

[ԻԸ]

ԳԼՈՒԽ ԻԸ

ՎԱՍՆ ՇՆԱՑՈՂԱՑ ԵՒ ԱՅԼՈՑ ՉԱՐԱԳՈՐԾԱՑ

Յորժամ շնայ ոք ընդ կին, որ այր ունի, եթէ կամաւ կնոջն է եւ եթէ լրբութեամբ առն, ըստ0րինացն մահու արժանի է։ Եւ այլք ի դատաւորացզայսպիսեաց զձեռն եւ զծածուկ մարմինն կտրեն, եւկարգ արուագիտացն եւ անասնապղծացն է. եթէ իդատաստան գայ՝ տուգանքօք փրկեսցին եւ մի խրատիւ։

Եթէ այլազգի հանդիպի յայս գործս հետքրիստոնէի կնոջ, առանց ամենայն պատճառի հատանենզծածուկն եւ զկինն խրատեսցեն զքիթն կտրելով։

Իսկ եթէ քրիստոնեայ մարդ զայրի կինխաբեսցէ եւ պղծեսցէ զնա, կամ առնու կին զնա, կամտայ հարիւր դրամ արծաթ կնոջն, երբ այլ կին ոչունենայ այն մարդն, որ շնացաւ։

Նա թէ եւ այլ մեծատուն իցէ այրն եւ կինն՝նոյն, եւ տուգանքն յաւելցին։

[ԻԹ]

ԳԼՈՒԽ ԻԹ

ՎԱՍՆ ԿՈՒՍՈՒՑ, ՈՐ ՉԻՑԵՆ Խ0ՍԵԱԼ

Զկոյս աղջիկ, որ խօսալ լինի առն, եւ այլոք գայ եւ բռնութեամբ պղծէ զնա, դատաստանառնակնոջն է, ըստ որում օրինակի եւ իցէ։

Ապա թէ գտանիցէ ոք աղջիկ կոյս, որ չիցէառն խօսեալ, եւ բռնաբար ննջիցէ ընդ նմա, տացէ այրն, որ ննջեացն ընդ նմա, հօր աղջկանն հարիւր դրամարծաթ, եւ նորա լիցի կին. եւ մի՛ իշխեսցէ արձակելզնա։

Այդ ըստ 0րինացն է, զնոյն եւ մեզ լիցի՝անբաժանելի առնուլ զնա, ապա թէ ոչ կամեսցի՝ ըստարժանեացն եւ տուժն լիցի։

[Լ]

ԳԼՈՒԽ Լ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԶԿԱՆԱՅՍ ԲԱՄԲԱՍԻՑԵՆ ՍՈՒՏ, ԹԷ ՉԳՏԱՒ ԿՈՅՍ

Եթէ ոք առնուցու կին եւ ատիցէ զնա եւստութեամբ բամբասիցէ, թէ կոյս չէ աղջիկն, քննեսցենի ձեռն կանանց՝ եթէ ստի այրն, խրատեսցեն զայն գանիւեւ տուգանեն հարիւր դրամ արծաթ՝ ըստ 0րինացն. զնոյնեւ մեք միաբան այնմ, եւ նմին եղիցի կինն, եւ մի՛արձակիցէ։ Ապա թէ ճշմարիտ իցէ այրն, աղջիկն մահուարժան է ըստ 0րինացն, եւ մեք տամք այնպիսոյն՝արձակիլ ի նմանէ առնն, եւ թէ կամք իցեն՝ բնակիցեն, զի բազում ինչ վրիպանօք գործի կուսից, եւ զի ոչ իտան առն եղեւ անարգութիւնն։ Եւ այրն, թէ արձակէ՝ամուսնասցի այլ կնոջ, եւ կինն այր առցէ, զի ոչ ընդօրինօք առնն էր, երբ շնացաւ. եւ եթէ ոչ կամեսցիառնուլ վասն իւր սուտ բամբասանացն, տուգանք դիցենի վիրայ նորա, որպէս եւ գրեալ է ի գիրս, որ վասնարանց եւ կանանց։

[ԼԱ]

ԳԼՈՒԽ ԼԱ

ՎԱՍՆ ԳԱՒԱՌԱՑ ԵՒ ԳԵՂԻՑ ԵՒ ՆՈՑՈՒՆՑ ԻՐԱՑՆ

Ի յամենայն երկիր, ուր ոսկի ելանէ, թագաւորաց է իրաւունք, իսկ արծաթն՝ թագուհեաց։

Իսկ եթէ յերկիր իշխանաց գտցի ոսկի կամարծաթ, թէ կամք իցէ թագաւորին՝ մասն տացէ նմա, ապաթէ ոչ՝ ի կամս իւր մնասցէ։

Պղինձ, եւ երկաթ, եւ կլայեկ եւ այլքյայսպիսեաց՝ իշխանաց լիցի մեծամեծ, պարգեւօք իթագաւորաց. նմանապէս եւ աղ, եւ բորակ, եւ նաւթ, եւկուպր եւ այլ ինչ այսպիսի՝ իշխանաց լիցի։

Իսկ ակն եւ մարգարիտ արքունեաց է, եւ այլինչ՝ ի պատուաւորաց։

Իսկ ձիւթ, եւ խունկ, եւ դեղին խունկ, եւմազտաքէ, եւ գխտոր, ղարիկոն եւ սակամունի եւ այլքյայսպիսեաց, որք վաճառին եւ շահին, եւտասանորդեսցեն իշխանք։

Իսկ պտուղք ամենայն, գտեալ ի մայրիս, շինականանցնն եղիցի յիւրաքանչիւր սահմանս։

Իրաւացի դատաստանաւ տասանորդել օտարացնի կթել պտղոցն, վասն զի գան եւ կթեն, եւ վարձսառնուն ի տասնէն զմինն, եւ գեղջին կամօք լիցի, յորում սինօռ պտուղն էր։ Այսպէս եւ՝ շինոյ փայտ, եւխոտ յարօտ եւ ի հնձել, եւ հող ի վարել։

Այլ եւ գետք, ուստի ակն ելանէ՝ նոցա է, եւ ոչ առ ուր հասանեն։

Որսք վայրիք, ով որսայ, նորա լիցի։ Եւ թէայլք յայլոց սինօռ որսան, յամէն տասնէ զմէկնգեղջին տիրոջն տան։ Եւ թէ ոք ի մայրիս որս առնէ, յամէն տասնէ զմինն յայն տայ, յոյր սահմանքն լիցի։Նոյնպէս եւ ծովու որսք տասանորդեսցեն՝ ում եւ իցենսահմանքն։

[ԼԲ]

ԳԼՈՒԽ ԼԲ

ՎԱՍՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱՑ ԳԻՒՏԻՑ ԳԱՆՁԻ

Եթէ շինէ ոք տուն, կամ վարէ արտ, կամփորէ հող եւ գտանէ գանձ կարասով կամ այլ փոքրամանով, այն թագաւորաց է իրաւունք, եւ ի տասնէնմինն գտողին է, երբ իւրն չլինի տեղիքն, ուր գանձնգտաւ. ապա թէ յիւր տունն կամ յիւր արտն եւ յայգինգտանէ, ի հնգէն մինն գտողին է, վասն զի իւրն է տեղն։Ապա թէ որ գտաւ, իւր ազգին եւ իւր հարանցն լեալ էրգանձն, եւ հաստատէ վկայիւք, նմա լիցի, որ եգիտն, եւի տասնէն մինն արքային բաժին է։ Եւ թէ ի վարձկանացիցէ գտողն ոչ կարծեմ իրաւացի տասանորդել, այլ մասնինչ։

[ԼԳ]

ԳԼՈՒԽ ԼԳ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԿՌՈՒԻՆ ԵՒ ԶԻՐԵՐԱՑ ՄՈՒՐՈՒՔ ՓԵՏԵՆ

Եթէ կռուին արք երկու, եւ մինն մալազլինի, եւ մինն՝ կատարեալ, եւ ձգէ մալազն եւ փետէզմուրուք կատարելոյն, դատաստան լիցի, որ կտրենզմալազին մազն երկու տարպայ, քանզի զկատարելոյնմուրուքն քարշեաց եւ եհան, եւ եւթն փայտ ի վերայթիկանցն տան։ Ապա թէ յաւագ մարդոյն եղեւ պատճառկռուոյն, կէս վրիժուցն խնդրեսցի ի փոքերն, զոր իվերոյ գրեցաք, զի մի՛ այլք այսպիսի իրս գործեսցեն։

[ԼԴ]

ԳԼՈՒԽ ԼԴ

ՎԱՍՆ ՀՈՐՈՅ ՍԵՐՄԱՆՑ

Եթէ բանայ ոք հոր ցորենոյ կամ այլսերմանց, յիւրոց եւ թէ յօտարաց ի ներքս՝ ի հորնիջուցանէ, թէ մեռանի՝ արիւն նորա ի ձեռաց նորախնդրեսցի, եւ թէ հիւանդանայ զդեղագինն եւզխափանումն վճարեսցէ, զի պարտ էր զգուշանալ մինչեւհորին հոտն ելանէր եւ ապա մարդ ի ներսն էր կախեալ։Ապա թէ վարձեաց զմարդն եւ յառաջն ասաց, թէ խիստ էհորոյն հոտն, եւ նա էջ ի ներս, արիւն նորա ի գլուխնիւր։

[ԼԵ]

ԳԼՈՒԽ ԼԵ

ՎԱՍՆ ՎՆԱՍԵԼՈՅ ՇԻՆԱԿԱՆԱՑ Ի ՏԵՐԱՆՑ

Իշխանք եւ այլք, եթէ յաւելի դատելնզպառիկոսս, որ ընդ ձեռամբ իւրեանց իցեն, եւհանդիպի մեռանել, արեան զինք առցեն ի նմանէ եւտացեն յորդիս կամ յազգայինս. եւ թէ ձեռն կոտրեն կամոտն, կամ ատամն խլեն կամ ակն, զգինս տան. եւ թէ ձեռնկոտրեն կամ ոտն, կամ ատամն խլեն կամ ակն, զգինստան. եւ թէ բժշկօք լիցի՝ զվարձս բժշկին եւզխափանումն վճարէ։

[ԼԶ]

ԳԼՈՒԽ ԼԶ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ՍՈՒՏ ՔԱՀԱՆԱՅՔ ԼԻՆԻՆ ԵՒ ԿԱՄ ՔԱՀԱՆԱՅՔ ԱՆԻՐԱՒ ԳՈՐԾ ԳՈՐԾԵՆ

Կարգեցին առաքեալքն եւ եդինհաստատութեամբ. եթէ մի՛ ոք յանդգնեսցի ի մարդկանէ, որոյ չիցէ զօծումն քահանայութեան ընկալեալ,

եւ արասցէ իրս ինչ իշխանութեամբ իբրեւզքահանայ, եւ կամ քահանայ աչառանօք եւակնառութեամբ գործիցէ ինչ առանց օրինաց եւիրաւանց, այլ արդարութեամբ եւ անակնառութեամբ։

Եւ զայս ահա զառաքելական կանոնի զհրամանայսպէս դատել պարտին առաջնորդք, զի զչարսովորութիւն լուծցեն, զոր աշխարհականք առնեն արքեւ կանայք՝ վերակացուք լինին եկեղեցոյ Աստուծոյ եւզմուտս եւ զպտղիս ուտեն։ Արդ, պարտ է ասել, զիլռեսցեն յայնպիսի սովորութեանց։ Նոյնն եւ ընդքահանայս հրամայէ եպիսկոպոսն, որք անկարգք եւանուղղայք իցեն, կերողք եւ արբեցողք, զի մի՛այնպէս վարեսցին, այլ սրբութեամբ եւ առաքինասէրվարուք։ Եւ որք ոչ կայցեն ըստ խրատու օրինացնՔրիստոսի, լռեցուսցէ ի կարգէն քահանայութեան։

[ԼԷ]

ԳԼՈՒԽ ԼԷ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԶՔԱՀԱՆԱՅՍ ԱՆԱՐԳԵՆ

Կարգեցին առաքեալքն եւ եդինհաստատութեամբ, թէ մի՛ ոք անարգեսցէ եւ անգոսնեսցէեւ արհամարհանօք կալցի զքահանայս, թէ եւ կարի ոքյանարգաց իցէ. գիտասցէ, զի որ անարգէ զայնպիսին՝զԱստուած անարգէ, զի Աստուծոյ սպասաւոր է ի բարիս, եւ համարս տայցեն ընդ հոգոց ձերոց. ո՞չ գրեալ է՝զիշխան ժողովրդեան քոյ մի՛ բամբասիցես։

Եւ զայս դատաստան եւ որ նախ քան զայսերբեմն թէ եւ սակաւ ինչ գրեցաք, այլ երկրորդելյօժարեցաք այժմ յառաքելական կանոնաց՝ ցուցանելոյաղագաւ զմեծութիւն պատժոցն անարգողաց քահանայից, զի դատել զոյգ է զնոսա ընդ աստուածանարգս՝ իրաւացիդատաստանաւ, ըստ այնմ՝ որ զձեզ անարգէ, զիսանարգէ։ Եւ որ չիցեն՝ եւ այն իսկ ըստ արժանոյնցուցաւ։

[ԼԸ]

ԳԼՈՒԽ ԼԸ

ՎԱՍՆ ԴԱՏԱՒՈՐԱՑ

Կարգեցին առաքեալքն եւ եդինհաստատութեամբ, եթէ որք են յաստիճանդատաւորութեան եւ իշխան են առնել դատաստան, եթէթիւրէ եւ ընդ երեսաց առնէ, եւ պարտաւորեսցէզարդարն եւ արդարացուսցէ զպարտաւորն, մի՛ եւսկացցէ ի կարգի դատաւորութեան եւ պատուհասեալկշտամբեսցի, զի ոչ իմացաւ զգրեալսն աստուածայինձեռամբն յօրէնսն Մովսիսի, եթէ մի՛ խոտորեցուսցեսզիրաւունս ի դատաստանի եւ կաշառ ի վերայ իրաւանցմի՛ առնուցուս։

Ի դատաստանէ դատաւորացս, ի կանոնականհրամանացս ուսաք, զի որք եկեղեցական դատաւորք են՝մի՛ զոմն քան զոմն պատուեսցեն ի դատաստանի, այլ թէգայցէ իշխան ի դատաստան, եւ աղքատ ոմն՝ զկնի, կանգնեցնեն զերկոքեանն ի միասին եւ օրինօքնԱստուծոյ դատ արասցեն ի միջի նոցա, այլ արծաթ մի՛առցեն եւ թիւրեսցեն զդատաստանս ճշմարիտս, քանզիԱստուած վրէժխնդիր է դատաւորաց վասն օրինացնիւրոց։

[ԼԹ]

ԳԼՈՒԽ ԼԹ

ՎԱՍՆ ԸՆՉԻՑ ԵԿԵՂԵՑՈՑ ԵՒ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ

Եպիսկոպոս, որ գայ նոր յաթոռեպիսկոպոսութեան նստի ի քաղաքի, գրով եւ թղթովյայտնեսցէ զինչսն, զոր ունի։ Նոյնպէս եւզեկեղեցոյն գրով առցէ յինքն, զի ի մեռանելն իւրումիշխան լիցի ի վերայ ընչից իւրոց միայն եւ ումկամեսցի տացէ զինչսն իւր, եւ զեկեղեցոյն ոչ կարէ։Եւ մի պատճառանօք եկեղեցական իրացն, անկանելյիւրմէն եպիսկոպոսին, թերեւս կին եւ մանկունսստացեալ ունիցի, կամ ազգական, կամ ծառայս։ Զիիրաւացի է Աստուծոյ եւ մարդկան, զի մի՛ եկեղեցոյնվնաս ինչ կրել անգիտութեամբ եպիսկոպոսին իրաց, եւմի՛ զեպիսկոպոսն եւ զազգականսն իւր պատճառանօքեկեղեցոյն յամենայնէ զերծանել, եւ կամ յիրս ինչանկանել նորա ազգականացն եւ մահու նորա լինելպատճառք հայհոյութեան։

Ահաւասիկ յանդիմանին բամբասողքզեկեղեցի, թէ դատաստան ոչ ունի, զի այս իրաւունքդատաստանաց նոցունց իսկ է առաքելոցն, զի եւզդատաւորս հրամայեն դատել զանիրաւս, եւզեպիսկոպոսաց եւ զեկեղեցոյ զընչից ցուցինզիրաւունս։ Յորոց յայտ է, զի ոչ միայնաւանդութեամբ վարէին դատաստանաւ, այլ եւ չափաւորգրեցելովքն, իբր պատկերաւ զբաւանդակ ուսեալվարէին։ Ըստ որում եւ մեզ յոյժ ի դէպ է վարիլ եւ մի՛այլազգ ինչ։

[Խ]

ԳԼՈՒԽ Խ

ՎԱՍՆ ԻՇԽԵԼՈՅ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԻՐԱՑ

Հրամայեմք եպիսկոպոսին իշխանութիւնունել զեկեղեցական իրաց, քանզի եթէ զպատուականհոգիս մարդկան նմա հաւատալի է, առաւել եւս իրաւացիէ զիրս կատարել, որպէս զի ըստ իշխանութեան նորախնամ ունել կարօտելոց, եւ ի ձեռն երիցանց եւսարկաւագաց ունել խնամակալութիւն եկեղեցոյնԱստուծոյ եւ ամենայն զգուշութեամբ առնել. եւինքեանք իսկ, եթէ կարօտ ինչ իցեն, եւ յօտարացեղբարց ի պէտս, զի մի՛ ինչ իրօք նոցա պակասութիւնլիցի, վասն զի օրէնքն Աստուծոյ հրամայեն՝ որսեղանոյն պաշտօնեայքն են, ի սեղանոյ անտիկերակրել. ըստ որում եւ ոչ զինուորն իւրովքթոշակօքն զզէնս պատերազմացն բերէ։

Եւ ասացաք վերագոյնն՝ եկեղեցոյն իրացյայտնի լինել եւ եպիսկոպոսին,

եւ թէպէտ յաւել զպատճառսն, զի մի՛կարծիցի ոչ իշխել եպիսկոպոսին իրաց եկեղեցոյն, եցոյց զիշխանութիւնն, սակայն եւ զսահմանն յայտարար, զի մի՛ վայրապար ինչ գործիցէ, զոր եւ իրաւացիկարծելի է դատաստան եկեղեցոյ։

[ԽԱ]

ԳԼՈՒԽ ԽԱ

ՎԱՍՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԵՒ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ, ՈՐ ԶՊԷՏՍ ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐԱՑ ՈՉ ՏԱՑԵՆ

Եթէ ոք եպիսկոպոս կամ երէց, իժառանգաւորացն, որ կարօտ իցեն, եւ ոչ տացէ նոցազպէտս, որոշեսցի իբր զսպանող եղբօր իւրոյ։

Լուիցեն զկանոնական դատաստանս եւ հարքմիաբանաց, զի զանգութ բարսն ընդ սպանողսն կարգէ, եւ այսմ դատաստանի բազում կան վկայք։

[ԽԲ]

ԳԼՈՒԽ ԽԲ

ՎԱՍՆ ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐԱՑ Ի ԿՌՈՒԻ ՀԱՐԿԱՆՈՂԱՑ

Եթէ ոք ժառանգաւոր ի կռուի զոք հարկանէ, եւ ի միոջէ հարուածոյն մեռցի, լուծցի վասնյանդգնութեան իւրոյ, իսկ եթէ ժողովրդական ոք իցէ՝որոշեսցի։

Եւ այս կանոնական հրաման ըստ 0րինացն է. զի թէ ոչ մեռցի, այլ ի մահիճս դնիցի եւ յառնիցէ եւշրջեսցի, անպարտ լիցի, որ եհարն։ Սահման եդ, զի թէզկնի այնր մեռցի. նոյն եւ այս է ի միոջէ հարուածոյ։Ապա թէ ոչ մեռցի ի միոջէ հարուածոյ, ոչ լուծցի, այլդատաստան լիցի յուղղութիւն եւ յապաշխարութիւն, եթէ ժառանգաւոր է եւ եթէ աշխարհական։

[ԽԳ]

ԳԼՈՒԽ ԽԳ

ՎԱՍՆ ԵՐԿՐՈՐԴ ՁԵՌՆԱԴՐԵԼՈՑ

Եպիսկոպոս, կամ երէց, կամ սարկաւագերկրորդ ձեռնադրութիւն ընկալեալ յումեքէ, լուծցինա, եւ՛ որ ձեռնադրեացն, բայց եթէ ցուցցէ իթերահաւատից ունել նմա զձեռնադրութիւնն, քանզիյայսպիսեացս զմկրտեալն եւ զձեռնադրեալն ոչհաւատացեալս եւ ոչ ժառանգաւորս հնար է լինել։

Յայտնի է ընդ դատաստան կանոնիս, զի որձեռնադրէ ոչ զլուծելոցն ի հայրապետէ կամ իժողովոյ, այլ որ տակաւին յաստիճանի իցէ, այնպիսինախտացեալ ամբարտաւանութեամբ գործէ, նմանապէս եւ՝որ ձեռնադրեցաւն, ուստի իրաւացոյց լուծանել զնոսաիրաւամբք։

Եւ ի թերահաւատից, այսինքն՝ իհերձուածողաց, զմկրտեալսն եւ զձեռնադրեալսնհրամայէ երկրորդել։

[ԽԴ]

ԳԼՈՒԽ ԽԴ

ՎԱՍՆ ԳՈՂՈՑ ԵԿԵՂԵՑՈՅ

Եթէ ոք ժառանգաւոր կամ ի ժողովրդականանցառցէ յեկեղեցոյն մոմեղէն կամ ձէթ, որոշեսցի եւհնագապատիկ տուժեսցի, որով էառն անօթով ոսկեղինաւկամ արծաթեղինաւ սրբեցելով։ Եւ մի՛ ոք ի պէտսգողացեալ, զի օրինազանցութիւն է. ապա թէ ոքըմբռնեսցի՝ պատուհասեալ որոշեսցի։

[ԽԵ]

ԳԼՈՒԽ ԽԵ

ՎԱՍՆ ԱՄԲԱՍՏԱՆԵԱԼ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ

Եպիսկոպոս ամբաստանեալ առաջիհաւատարմաց ոմանց կամ հաւատացելոց, կարդալ զնահարկաւոր է եպիսկոպոսաց։ Եթէ եկեալ խոստովանեսցի, յանդիմանեալ զնա՝ սահմանեսցի պատուհասն։ Ապա թէկարդացեալ զնա՝ ոչ լուաւ, կոչեսցի երկրորդ անգամ՝առաքելով առ նա երկու եպիսկոպոսունք։ Ապա թէ եւայսպէս ոչ լուաւ, կոչեսցի երրորդ անգամ՝ դարձեալերկուց եպիսկոպոսաց առաքելով առ նա։ Ապա թէ եւայնպէս արհամարհեալ՝ ոչ եկեսցէ ի ժողովն, վճիռհատցի այնպիսոյն՝ որ ինչ արժան թուեսցի, որպէս զիմի՛ շահել ինչ թուեսցի ի փախուցելոյն։

Այդ ճշմարիտ իրաւունք են ամբաստանելոցառնել ըստ այդմ։ Վճիռն այնպէս ընտրին, զի զպատճառնստուգագոյն գիտելով՝ հատցի։

[ԽԶ]

ԳԼՈՒԽ ԽԶ

ՎԱՍՆ ՎԿԱՅԻՑ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ

Եւ ի վկայութիւն զթերահաւատ ոք մի՛ընդունել եւ ոչ զհաւատացեալ զմի, քանզի ի բերանոյերկուց եւ երից վկայից հաստատեսցի ամենայն բան։

[ԽԷ]

ԳԼՈՒԽ ԽԷ

ՎԱՍՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՉՁԵՌՆԱԴՐԵԼ ԶՈՔ ՅԻՒՐՈՑՆ ԱՌԱՆՑ ԿԱՄԱՑ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԱՑ

Զի ոչ է պարտ եպիսկոպոսին՝ եղբօր, կամորդոյ, կամ այլում ազգականի շնորհել զպատիւեպիսկոպոսութեան, որպէս ինքն կամի՝

ձեռնադրել ժառանգաւոր եպիսկոպոսութեանիւրոյ։ Չէ արժան զայն շնորհել մարդկային սիրոյ, քանզի եւ ոչ զեկեղեցին Քրիստոսի ընդ ժառանգութեամբդնել։ Ապա թէ ոք արասցէ զայս, անհաստատ լիցիձեռնադրութիւն նորա, եւ ինքն որոշեսցի։

Կանոնական իրաւունքն այսպէս է. զի ոչիշխէ իւրոցն տալ, եւ ոչ միայն ձեռնադրել, եւ ոչզեկեղեցի ժառանգութիւն առնել։ Ապա թէ յանդգնի, հոգեւոր դատաստան է. թէ հաճոյ բազմացն թուեսցի՝օրհնութեամբ մասնաւորաւ հաստատել, ապա թէ ոչ՝ նոյնանհաստատ կացցէ, եւ ինքն որոշեսցի, մինչեւզարժանաւոր ապաշխարութիւնն ցուցցէ։

[ԽԸ]

ԳԼՈՒԽ ԽԸ

ՎԱՍՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻ, ՈՐ ԱՐԿԱՆԷ ԶԱՆՁՆ ԻՒՐ ՅԵՐԿՐԱՒՈՐ ՀՈԳՍ

Ոչ է պարտ եպիսկոպոսին արկանել զինքնյերկրաւոր հոգս, այլ պարապել եկեղեցական պիտոյից, ապա թէ ոչ՝ ի բաց դնիցէ, զի ոչ ոք կարէ երկուցտերանց ծառայել, ըստ տէրունական բանին։

Եւ զայս ոչ յաղագս հոգալոյ զիշխանացնպարտիմք իմանալ միայն, այլ թէ եւ ըստ պայմանի վիճակառցէ յայլազգեաց, որպէս եւ այժմ գործեն բազումքյեպիսկոպոսաց եւ ի քահանայից, որոց եւ տէրունականնզարժանաւորն բերէ դատաստան, ասելով՝ ոչ ոք կարէերկուց տերանց ծառայել։ Յայտ է, զի զանզեղջսնհրամայէ լուծանել իրաւամբք։

[ԽԹ]

ԳԼՈՒԽ ԽԹ

ՎԱՍՆ ԶԾԱՌԱՅՍ ԵՐԷՑ 0ՐՀՆԵԼ ԿԱՄ ՍԱՐԿԱՒԱԳ

Զծառայս ի ժառանգաւորութիւն ընձեռելառանց կամաց տերանց ոչ հրամայեմք, ի տրտմութիւնստացողացն, քանզի տանց կործանումն այս գործէ։ Ապաթէ երբէք արժանի երեւեսցի ծառայն առ իձեռնադրութիւն աստիճանի, որպէս Ոնէսիմոսներեւեցաւ, եւ թողացուսցեն տեարքն իւր եւ ազատ իտանէն ի բաց առաքեսցեն, եղիցին։

Դատաստան կանոնացս հրամայէ զայսոսիկպահել անգայթակղ զեկեղեցի, զի մի՛ պատճառաւբարեպաշտութեան վնաս ինչ գործեսցեն եւ տեղի տայցենչարախօսացն զմէնջ։

[Ծ]

ԳԼՈՒԽ Ծ

ՎԱՍՆ ԱՆԱՐԳՈՂԱՑ ԶԹԱԳԱՒՈՐՍ ԵՒ ԶԻՇԽԱՆՍ

Եթէ ոք թշնամանեսցէ զթագաւորս եւզիշխանս անիրաւաբար, պատուհաս կրեսցէ. եթէժառանգաւոր է՝ լուծցի, իսկ եթէ ժողովրդական՝որոշեսցի։

Եւ զայս դատաստան դատել եպիսկոպոսաց եւվարդապետաց է, զի պատկեր են Աստուծոյ եւ թագաւորք, եւ իշխանք։ Եթէ անարգողն ժառանգաւոր իցէ, իրաւացիէ լուծանել, եւ աշխարհական ոք՝ որոշել, մինչեւզղջասցի։ Եւ այդ հաստատեսցի այժմ։

[ԾԱ]

ԳԼՈՒԽ ԾԱ

ՎՆԱՍՆ ՈՐ ՏՂԱՅ ԿՈՐՈՒՍԱՆԵՆ ԿԱՆԱՅՔ

Եթէ հեղձուցանէ ոք զտղայ իբրեւ զխեղ կամի շնութեան, կամաւ զայն արարեալ՝ փոխանակ ինքնմեռցի, զի որպէս ոչ է հնար ի վեր կացուցանել, նոյնպէս եւ ոչ ապաշխարել։

Եւ զի ըստ 0րինացն ակամայիցն եւ ոչկամաւորացն ապաստանի եղեւ ի քաղաքսն ապրել, եւ զիըստ 0րինացն յաղագս հաւատացեալ Հրէիցն վարի, ուստիեւ յետոյ եւ այդմ տուաւ ապաշխարութիւն։ Եւ այդոցիկկամաւոր խոստովանողացն՝ ապաշխարութիւն, իսկանզեղջիցն՝ արեան դատաստան։

[ԾԲ]

ԳԼՈՒԽ ԾԲ

ՎԱՍՆ ԳՈՂՈՑ ԵՒ ԱՍՊՆՋԱԿԱՆԱՑ ՆՈՑԱ

Գողք կամ ասպնջականք նոցին, ըստ կամացեկեղեցոյն զնոսա մահու մատնել արժանի լիցի, զիհնացեալ աւազակքն եւ իւր հացամեծարքն միշտ լինին իմահ դատապարտեալք։ Զայդր զկնի պարտ է դատաւորինհետեւել։

Եւ զայս յաղագս մարդագողաց եւ աւազակացասէ եւ ըստ 0րինացն հրամայէ ի մահ դատապարտել, նաեւ՝ զկամակից հացտուն. եւ ըստ եկեղեցոյ օրինացեւս կարգէ։

Բայց զկնի կանոնաց այդ եւս ցուցեալ էդատաստան։

[ԾԳ]

ԳԼՈՒԽ ԾԳ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԱՌՈՒԳՆԱՅՔ ԱՌՆԵՆ

Զառեւանկսն, թէեւ որդի ծնցի, եւ հայր եւմայր եւ աղջիկն չկամիցին, մի՛ ինչ վնաս կրեսցէ իչարագազան հոգոյն, անդրէն դարձուցանել։

Յայտ է, թէ պսակեալ եւ թէ առանց պսակ ընդբռնապսակն է արտաքոյ կամաց։

Եթէ ձեռնհաս իցեն, անխիղճ է անդրէնդարձուցանել եւ կամօք պսակել։

Իսկ եթէ յետոյ կամեցան, ապաշխարութեամբկարգեսցին, որպէս եւ զայս ցուցեալ է կանոնաց։

Եւ այդ ճշմարիտ դատաստան է յեկեղեցի։

[ԾԴ]

ԳԼՈՒԽ ԾԴ

ՎԱՍՆ ԾԱՌԱՅԻՑ ԱԶԱՏԵԼ ԸՍՏ ԱՒՐԻՆԱՑՆ

Եթէ պատահի քրիստոնէի գնել ծառայքրիստոնեայ, ըստ 0րինացն՝ վեց ամ ծառայել եւ յեւթնամին ելանել։ Եղիցի մեզ՝ յորժամ ըստ գնոյ իւրոյծառայեսցէ, ելցէ ազատս։ Եթէ ինքն միայն մտեալ իցէ, միայն ելցէ, եթէ կնաւ հանդերձ մտեալ իցէ, ելցէ եւկինն ընդ նմա։

Ապա թէ տէրն իւր տացէ կին նմա, եւծնանիցի նմա ուստերս եւ դստերս, կինն եւ որդիքնտեառն լինին, եւ նա միայն ելցէ փրկանօք։ Ապա եթէպատասխանի տուեալ ասիցէ ծառայն՝ սիրեցի զտէր իմ, եւ զկին իմ, եւ զորդիս իմ, եւ ոչ գնասցէյազատութիւն, տարցէ զնա տէրն իւր յեկեղեցիԱստուծոյ եւ քահանայիւք, եւ հաւատարիմ վկայիւք, եւգրով առցէ զնա ծառայ յաւիտեան։ Եւ մի՛ յաղագսայնորիկ փոյթ կալցէ, թէ եւ կարիցէ ազատ լինել, զիըստ առաքելոյ՝ ի Տէր կոչեցեալ ծառայն ազատ Տեառն է։

[ԾԵ]

ԳԼՈՒԽ ԾԵ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶԴՈՒՍՏՐ ԻՒՐ ՎԱՃԱՌԷ ՅԱՂԱԽՆՈՒԹԻՒՆ

Իսկ եթէ պատահի ումեք վաճառել զդուստրիւր, ըստ որում եւ իցէ պատճառի, յաղախնութիւն առնհաւատացելոյ, մի՛ իբրեւ զաղախին վճռաւ վաճառիցէ, զի թէ ոչ իցէ յաչս տեառն իւրոյ հաճոյ, որումհաստատեցաւն, փրկեսցէ զնա հայրն իւր։ Բայց յազգօտար չէ իշխան վաճառել զնա տէր իւր, զի անարգեացզնա. ապա թէ որդոյ իւրում հաստատեսցէ զնա, ըստօրինաց դստերս արասցէ նմա։ Ապա թէ ոչ իւր եւ ոչորդոյն հասանի ի կնութիւն, ի լնուլ ամիսպասաւորութեան նորա չափով գնոյ իւրոյ՝ ազատ լիցիձրի։ Ապա թէ կանխաւ հայր իւր կարիցէ փրկել զնա, փրկեսցէ։

[ԾԶ]

ԳԼՈՒԽ ԾԶ

ՎԱՍՆ ԱՅԼԱԶԳԻ ԾԱՌԱՅԻՑ ԵՒ ԱՂԱԽՆԵԱՑ

Եթէ գնեսցէ ոք ծառայ կամ աղախինայլազգի, եթէ յանձն առնուն մկրտիլ՝ ընդ փրկանօքլիցին, գնոյ չափ ծառայեալք՝ ազատք լիցին, ապա թէ ոչկամիցին՝ վաճառել իշխան լիցին։ Այլ մի՛ յաղագս ոչազատելոյ

հեղգասցին մկրտել։ Իսկ մկրտելոցնազատիլ եւ կամ ոչ՝ նոյն լիցի, որպէս ի բնէքրիստոնէից. նմանապէս եւ՝ աղախնեացն։

[ԾԷ]

ԳԼՈՒԽ ԾԷ

ՎԱՍՆ ԱՆԱՐԳՈՂԱՑ ԶՀԱՅՐ ԿԱՄ ԶՄԱՅՐ

Եթէ ոք անարգի յորդոյ իւրոյ, եւ կամ թէայլ անօրէնութիւն գործեն որդիքն առ օտարս, վասնանարգանացն հրաման տայ 0րէնքն, զի իշխանութիւնունի հայրն տանել զորդին իւր առաջի դատաւորաց, զիթէ յանձին կալնու զմեղանս իւր եւ այլ ոչ արասցէ՝խրատեսցի եւ արձակեսցի, ապա թէ ոչ՝ պատժեսցի, զի իհնումն, ըստ 0րինացն, զհայր եւ զմայր անարգողսնզերկճղի փայտէ կախէին։

Այլ վասն չար գործոց, զոր արարին առ օտարմարդիկ, ոչ տայ նմա հրաման 0րէիքս բամբասել զորդիսնառաջի դատաւորին։

[ԾԸ]

ԳԼՈՒԽ ԾԸ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԶՏՂԱՅՍ ԳՈՂԱՆԱՆ

Որ ոք գողասցի յորդոցն Իսրայէլի եւվաճառիցէ զնա, եւ առ ով որ գտցի գողութիւնն, մահումատնեցի։

Իսկ մեզ փոխեալ լիցի լրմամբ, եթէքրիստոնեայ զքրիստոնեայ գողացեալ վաճառէյայլազգիս, եւ ի յայտ եկեսցէ չար գործն, յաղագսապաշխարութեան հասանելոյ մի՛ մեռցի մահու, այլ իբանտ արկեալ՝ երաշխաւորօք զառեալ գինն յղիցէ եւդարձուսցէ զվաճառեալն. ապա թէ չիցէ հնար՝ զգինն իգողացելոյ տէրն տացեն եւ խրատեալ յաչսն՝արձակիցեն, եւ կամ նշան դիցեն. իսկ անզղջիցն լիցիխրատ։

[ԾԹ]

ԳԼՈՒԽ ԾԹ

ՎԱՍՆ ԲԱՄԲԱՍՈՂԱՑ ԶՀԱՅՐ ԿԱՄ ԶՄԱՅՐ

Որ բամբասէ զհայր կամ զմայր իւր, մահումեռցի։

Զյայտնի բամբասողաց եւ զյանցանսծնողացն հրապարակողաց զմահու մեռանիլն ասէ, այլըստ մեզ՝ դատաստանաց հարկանողաց զծնողսն լիցի, որպէս ցուցեալն է։

[Կ]

ԳԼՈՒԽ Կ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԿԱՏԱԿՈՎ ՎՆԱՍԵՆ ԶԻՐԱՐ

Եթէ կագիցեն արք երկու, եւ հարկանէ ոքզընկեր իւր քարիւ կամ բռնցի, եւ ոչ մեռանիցի, այլդնիցի ի մահիճս, եթէ յառնիցէ այրն եւ

շրջեսցի արտաքս ի ցպոյ, անպարտ լիցի՝ որեհարն, բայց զխափանածոյն եւ զբժշկութեանն տացէ, իսկ եթէ մեռանի՝ զգինն առնունլ։

Այս դատաստան լրմամբ յ0րինացն ասացաւ, եւ մեզ զնոյն ամբողջ պահելոյ արժան է։

[ԿԱ]

ԳԼՈՒԽ ԿԱ

ՎԱՍՆ ԾԱՌԱՅԻՑ, ԶՈՐ ՍՊԱՆԵՆ ՏԵԱՐՔՆ ԻՒՐԵԱՆՑ

Եթէ ոք հարցէ զծառայ իւր կամ զաղախին իւրգաւազանաւ, եւ մեռցի ի ձեռանէ նորա, դատաստանաւվրէժխնդրութիւն լիցի ի տերանց։

Տեառնն ասէ եւ դատաստանի ի գաւազանն, եւի սուրն, եւ յայլսն այսպիսիս, միանգամայնյապստամբութիւն նոցա եւ ի պատճառն լինել։ Թէայլազգիք իցեն եւ թէ քրիստոնեայք, ըստ այնմ գինքարեանն տուժեսցի։

Բայց եթէ մի օր կամ երկու կեցցէ, մի՛խնդրեսցի վրէժն, զի գինք արծաթոյ իւրոյ են, այլապաշխարութեամբ լիցի։

[ԿԲ]

ԳԼՈՒԽ ԿԲ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶՅՂԻ ԿԱՆԱՅՍ Ի ԿՌՈՒԵԼ ԱՐԱՆՑ ՀԱՐԿԱՆԵՆ

Եթէ կռուիցեն արք երկու եւ հարկանիցենզկին յղի, եւ ելանիցէ սաղմն, որ ի յանձն կայր, կէսվնասու տուժեսցի, որչափ ինչ արկանիցէ այրն այնմկնոջն եւ տացէ աղաչելով։ Ապա թէ կերպարանեալ իցէ, տացէ անձն ընդ անձին։

Յայտնի է եւ դատաստանն աստուածային ըստսահմանի, ապա թէ ոչ մի է նկարեալն եւ յանձն որկայրն, ըստ յուսոյ առնն ծնանիլ կնոջն, զի թէ եւբազում միջոց է նկարելոյ եւ աննկարի։ Այլ տացէ անձնընդ անձին. եւ այս դատաստան փոխեալ տուգանօք եւապաշխարութեամբ վճարեսցի, որպէս յայտնեալ էդատաստանօք թագաւորացն, համեմատելով ընդ այնոսիկ։

[ԿԳ]

ԳԼՈՒԽ ԿԳ

ՎԱՍՆ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ

Ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման, ձեռնընդ ձեռին, ոտն ընդ ոտին, խարան ընդ խարանի, վէրընդ վիրի, հարուած ընդ հարուածի։

Եւ այս դատաստան աստուածային, շնորհօքԱւետարանին, տուգանօք վճարեսցի ընդ բանականի գնոյարեանն համեմատեալ։ Սակայն յառաւելն եւ ի նուազն իզգայութիւնսն քննութիւն լիցի եւ յանդամսն եւ իգործսն, եւ ի բաժանումն յիւրաքանչիւր անդամսն եւզգայութիւնսն քսան եւ վեց դահեկան եւ կէս դանգ, գարի մի պակաս։

[ԿԴ]

ԳԼՈՒԽ ԿԴ

ՎԱՍՆ ԾԱՌԱՅԻՑ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ Ի ՏԵՐԱՆՑ

Եթէ հարցէ ոք զակն ծառայի իւրոյ եւ կամզաղախնոյ իւրոյ եւ կուրացուսցէ, ազատեսցէ զնաազատս փոխանակ ական նորա։ Եւ եթէ զատամն ծառայիիւրոյ կամ զատամն աղախնոյ թափեսցէ, ազատեսցէ զնոսաազատս փոխանակ ատաման նոցա։

Թերեւս աստուածային 0րէնքս զայլ եւսզգայութիւնս եւ զատամս միահաւասար համարեցաւ, նմանապէս եւ ելանել հրամայէ ծառայից եւ աղախնեացվասն խլելոյ ատամանց նոցա։ Եւ այս դատաստանանփոփոխ կացցէ մեզ յ0րինաց առ հաւատացեալս։ Իսկ եթէյայլազգեաց իցէ ծառայն եւ աղախինն, վաճառիցէ որքանարժանն է՝ պակաս եւ կամ ընդ կէս գնոյ, ըստ որում իդէպ իցէ դատաստանն իրաւամբք։ Սակայն իշխան լիցի թէեւ ոչ կամի վաճառել։

[ԿԵ]

ԳԼՈՒԽ ԿԵ

ՎԱՍՆ ԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ ԶԱՅՐ ԿԱՄ ԶԿԻՆ

Եթէ հարկանէ ցուլ զայր կամ զկին, եւմեռանիցին, ցուլն քարկոծ լիցի, եւ միսն մի՛կերիցի, եւ տէր ցլոյն անպարտ լիցի։

Եւ այս դատաստան ըստ 0րինացն հաստատունմեզ կացցէ։ Զենուլ զցուլն՝ զքարկոծելոյն լցցէզտեղի, եւ վաճառել, յայլազգիս զմիսն, եւ զգիննյաղքատս տացեն, եւ հաստատուն լրմամբ ասացաւ, թէ՝եւ տէր նորա անպարտ լիցի։

Ապա թէ ցուլն հարկանող էր յերէկն եւյեռանդն, եւ բողոքեալ էին առ տէրն իւր, եւ նաանփոյթ արար, եւ սպան զոք, ցուլն քարկոծ լիցի, եւտէր ցլոյն մեռցի։ Իսկ եթէ փրկանք անկանիցին ի վերայնորա, տացէ փրկանս ընդ անձին իւրում ըստ ամենայնի, որչափ ինչ արկանիցի նմա, եւ տէր նորա փրկեսցի։ Եւեթէ զուստր կամ զդուստր հարկանիցէ, ըստ նմինօրինակի արասցեն։

Եւ այս իրաւունք փրկանօք մեզ սահմանեսցիըստ 0րինացն եւ ոչ մահուամբ, զի զողորմութիւնպատճառաւ 0րէնքն ընդ ստուգութեանն խառնէ, եւ զիցուցեալ է փրկանքն ի գինս արեան ի դատաստանսթագաւորացն։

Իսկ եթէ զծառայ կամ զաղախին հարկանիցէցուլն, երեսուն կրկին սատեր արծաթոյ տացի տեառննորա, եւ ցուլն քարկոծ լիցի։

Իսկ զգին ծառային այդոքիկ նշանակէ տալ, եւ ցլուն ցուցեալ է։ Սակայն ընդ դատաստանի իքրիստոնեայն եւ յայլազգին ընտրութիւն լիցի։

Ապա թէ բեկանիցէ կամ խափանէ իզգայութեանցն, եւ չիցէ գիտակ վնասու ցլոյն, անպարտլիցի տէրն նորա, իսկ թէ բողոքեալ իցեն, եւ չիցէ

ի միջոյ բարձեալ, տուժեսցի բժշկութեաննեւ զխափանածոյն տացէ։ Եւ այս յիւրանքանչիւրսն լիցիդատողութեամբ։

[ԿԶ]

ԳԼՈՒԽ ԿԶ

ՎԱՍՆ ԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ ԶՑՈՒԼ

Իսկ եթէ հարկանիցէ ցուլ զցուլ ուրուք, եւ մեռանիցի, վաճառեսցեն զցուլն կենդանի եւբաժանեսցեն զգինս նորա երկու տէրքն, եւ զցուլնսպանեալ վաճառեսցեն եւ բաժանեսցեն։ Ապա թէ գիտէրտէրն նորա, որ վնասարար էր, եւ նմա բողոքեալ էին, եւ նա անփոյթ արար, տուժեսցի ցուլն ընդ ցլի։

Այս է տուժիլն. ցլոյն փոխան զցուլնկենդանի տացեն, եւ մեռեալ ցուլն սպանողի տիրոջնփոխան լիցի։ Եւ այս դատաստան հաստատուն մեզյ0րինացն կայցէ։

[ԿԷ]

ԳԼՈՒԽ ԿԷ

ՎԱՍՆ ՀՈՐՈՑ ԵՒ ՋՐՀՈՐՈՑ, ԵԹԷ ԱՆԿԱՆԻՑԻ Ի ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ

Եթէ բանայցէ ոք հոր կամ ջրհոր եւ ոչ խփէ, եւ անկանիցի անդ անասուն զինչ եւ իցէ, ի տիրոյհորոյն տուժեսցի արծաթ, եւ տացեն տեառն նորա, եւմեռեալ անասունն նորա լիցի։

Եւ զայս դատաստան իրաւամբք պարտիմքպահել։ Այլ թերեւս զանսուրբն իշովն նշանակեաց, զսուրբն՝ արջառովն։

[ԿԸ]

ԳԼՈՒԽ ԿԸ

ՎԱՍՆ ՀՈՐՈՅ ԵՒ ՋՐՀՈՐՈՑ, ԵԹԷ ԱՆԿԱՆԻՑԻ ՄԱՐԴ Ի ՆԱ

Եթէ անկանիցի այր կամ կին ի հոր բացեալկամ ի ջրհոր եւ մեռանիցի, թէ ի տուէ իցէ՝ կէս արեանտուժեսցի, իսկ եթէ ի գիշերի՝ բաւանդակ արիւնն։Նոյն լիցի յաղագս կանանց, ծառայից եւ աղախնից։Դատեալ լիցի քրիստոնեայն եւ այլազգին։ Որպէս իգիշերի՝ լիցի կոյրն, եւ արբեալն, եւ մանուկն։

[ԿԹ]

ԳԼՈՒԽ ԿԹ

ՎԱՍՆ ԹԷ ՀԱՐԿԱՆԻՑԷ ՑՈՒԼ ՅԱՆԱՍՆՈՑ

Եթէ հարկանիցէ ցուլ զկով կամ զոչխար կամզայլ ինչ յայսպիսեաց եւ սպանանիցէ, իբր զի ոչ գիտէրզցուլն հարկանող, կէս գնոյն տուժեսցի, եւփոքրագոյն կենդանին սպանեալն իւրում տեառն լիցի, իսկ մեծն բաժանեսցի, յորժամ զոյգ զգինսն ունիցին, եւ վաճառեսցի հարկանողն։ Իսկ եթէ բողոքեալ իցեն, եւ չիցէ ի միջոյ բարձեալ, զբաւանդակն տուժեսցի։Նոյն լիցի եւ յանսուրբն, այսինքն՝ ի բեռնակիրսն։

[Հ]

ԳԼՈՒԽ Հ

ՎԱՍՆ ԳՐԱՍՏԻՑ, ԵԹԷ ԶՄԻՄԵԱՆՍ ՀԱՐԿԱՆԵՆ

Եթէ ձի, կամ էշ, կամ ջորի հեղձուցանելովկամ ոտիւք զմիմեանս սպանանեն եւ կամ այլ ինչ վնասսառնեն, եթէ գիտելով տեառն զխստութիւն անասնոյն եւոչ զգուշացաւ՝ զբաւանդակն տուժեսցի, ապա թէանգիտանալով՝ զկէս վնասուն։ Նոյնդ լիցի, եթէ այլինչ ի կենդանեաց սպանանիցի կամ վնասեսցի։

[ՀԱ]

ԳԼՈՒԽ ՀԱ

ՎԱՍՆ ԳՐԱՍՏՆՈՅ, ԹԷ ՀԱՐԿԱՆԵՆ ԶՄԱՐԴԺ ԵՒ ՎՆԱՍԵՆ

Եթէ գրաստ հարկանէ զմարդ եւ վնասէ, եթէբողոքեալ իցեն, եւ նա ոչ զգուշացոյց՝ զբաւանդակնտուժեսցի, ապա թէ անգիտանալով եւ կամզգուշացուցեալ՝ զկէս վնասուն եւ զմահուանն։

Իսկ եթէ ոչ վնասեսցի եւ ոչ մեռանիցի, զխափանածոյն եւ զբժշկութեանն տուժեսցի. գիտելովեւ ոչ զգուշացուցանելով՝ զբաւանդակն, եւ ոչգիտելով եւ զգուշացուցանելով՝ զկէսն։

Իրաւացի կարծեմ յամենայն ոչ վնասեալսնեւ ոչ մեռեալսն զխափանածոյն եւ զբժշկութեանն զիտուժեսցի։

Իսկ զապաշխարութեանն յամենայնսն տեսցենվարդապետք, զի աստ միայն զդատաստանին փութամքհատուցանել զիրս, զի հարկաւորաբար զիւրն հայցէգիրս դատաստանի։

[ՀԲ]

ԳԼՈՒԽ ՀԲ

ՎԱՍՆ ԳՐԱՍՏԻՑ, ԹԷ ՀԱՐԿԱՆԵՆ ԶՈՔ ՅԻՒՐՈՑՆ

Եթէ ծառայ, կամ կին, կամ աղախին, կամուստր, կամ դուստր եւ կամ այլ ոք յիւրոցն սպանաւկամ վնասեցաւ, թէ անգիտանալով եւ կամ զգուշացոյց՝անպարտ լիցի ի դատաստանէ։ Իսկ եթէ իւրքնբողոքեցին, եւ նա ոչ եբարձ ի միջոյ եւ ոչզգուշացոյց, դատաստան լիցի ի վարդապետաց՝զապաշխարութիւն սահմանել զկամաւորի եւ զակամայի։

Եւ այդ այդոցիկ իրաւունք կարծին։

[ՀԳ]

ԳԼՈՒԽ ՀԳ

ՎԱՍՆ ԳՈՂՈՑ ՈՉԽԱՐԱՑ ԵՒ ԱՅԼՑԵՂ ԱՆԱՍՆՈՅ ԶԻՆՉ ԵՒ ԻՑԷ

Իսկ եթէ գողասցի ոք արջառ կամ ոչխար, թէսպանցէ կամ վաճառեսցէ, հինգ արջառ ընդ միոյարջառոյն տուժեսցի, եւ չորս ոչխար՝ ընդ միոյոչխարին։ Ապա թէ ոչինչ գտանիցի առ նմա, վաճառեսցիփոխանակ գողութեան իւրոյ։ Իսկ եթէ ըմբռնեսցի, եւգտցի ի ձեռս նորա յարջառոյ եւ յիշոյ մինչեւ ցոչխարկենդանի, կրկին տուժեսցի։

Յայտնի է դատաստանս, զի զկորուսեալսհինգ եւ չորս հրամայէ հատուցանել, եւ զոչկորուսեալս՝ միայն կրկին։ Եւ զայս իրաւունք0րինացս ըստ այսմ պահեսցուք։

[ՀԴ]

ԳԼՈՒԽ ՀԴ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶՏՈՒՆ ՊԱՏԱՌԵՆ ԳՈՂՔ

Իսկ եթէ յական գտցի գող եւ խոցեալմեռանիցի, չէ այն նմա ի սպանութիւն։ Ապա թէ արեւն իվերայ նորա ծագեսցի, մահապարտ է, փոխարէն մեռցի։

Զի ընդ խաւար գիշերոյ անգիտացեալ, ոչհամարի մեղս սուրբ 0րէնքն, իսկ ընդ լուսոյ ծագիլն՝իբր կամաւոր սպանող դատի իրաւամբք, զի մարդագողացհրամայեցաւ սպանանիլ, եւ մեզ կամաւորի կամ ակամայիապաշխարութիւն սահմանեսցի, եւ փրկանք լիցի, որպէսցուցեալ է։ Եւ գողունն կորուսեալ՝ չորրորդհատուսցի, եւ ոչ կորուսեալն՝ կրկին, որպէս յայլսն։

[ՀԵ]

ԳԼՈՒԽ ՀԵ

ՎԱՍՆ ԳՈՂՈՑ ԵԿԵՂԵՑԵԱՑ

Զեկեղեցոյսն գողացեալ եւ կորուսեալ կամվաճառեալ, որոց ոչ իցէ դարձ, հինգերորդ հատուսցէ, եւ զոչ կորուսեալն՝ կրկին։

Եւ զապաշխարութիւնն եցոյց կանոնք։

[ՀԶ]

ԳԼՈՒԽ ՀԶ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶԱՐՏ ԵՒ ԶԱՅԳԻ ԱՐԱԾԵԼ ՏԱՆ ԱՆԱՍՆՈՑ

Եթէ արածել տայ ոք զարտ կամ զայգիխաշանցն, յիւրմէ անդոյ անտի տուժեսցի ըստ արդեանն։Ապա թէ զամենայն իսկ անդսն արածիցէ, զընտիր կողմնայդոյ իւրոյ տուժեսցի։

Եւ այս ըստ արդեանն դարձեալ լիցիիրաւամբք, եւ այս հաստատեսցի դատաստան ըստ մեզ։

[ՀԷ]

ԳԼՈՒԽ ՀԷ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԱՅՐԵՆ ՀՐՈՎ ԶՎԱՍՏԱԿՍՆ

Իսկ եթէ ելանիցէ հուր եւ գտանիցէ փուշ եւընդ նմին զվաստակ այրիցէ՝ կամ զկալ, կամ զօրան, կամզանդ, տուժելով տուժեսցի՝ որ զհուրն հանեալ իցէ։

Եւ զայս դատաստան քննութեամբ հրամայէսուրբ 0րէնքս Աստուածոյ դատել, թէ ու՞ր արդեօքհանեալ հուրն եղեւ՝ մե՞րձ թէ հեռի, յանտա՞ռս թէ իդաշտի, եւ յումմէ՝ ի բարեկամէ՞ թէ ի թշնամոյ, պատահմա՞մբ թէ կամաւ, մանու՞կ թէ ծեր, եւ այլայսպիսի, զի զայս յայտ առնէ տուժելով տուժիլն։ Եւմեզ այսոցիկ հետեւելի է։ Զի թէ կամաւ իցէ, կրկինտուժեսցի։ Ապա թէ ոք մերձ ի կալ կամ յօրան հանիցէհուր եւ ոչ զգուշացեալ շիջուսցէ, զբաւանդակնտուժեսցի, իսկ եթէ ի հեռաստանէ ի դաշտէն գայցէ՝զկէս վնասուն եւ որ ինչ այսոցիկ հետեւին։ Նմանապէսթէ յանասնոց այրիցի, կամ ի մարդկանէ, կամ տուն, կամայլ ինչ ի շինուծոց, կամ հանդերձ եւ որ ինչ նմանսոցին, այնոքիւք եւ զայս դատեսցեն։

[ՀԸ]

ԳԼՈՒԽ ՀԸ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԻՐՔ ՏԱՆ ՊԱՀ Ի ՄԱՐԴ, ԵՒ ԿՈՐՈՒՍԱՆԷ ԿԱՄԳՈՂԱՆԱԼ ՏԱՅ

Իսկ եթէ ոք ընկերի իւրում տացէ արծաթ կամայլ ինչ կարասի զիւր յաւանդ, եւ գողասցի ի տանէառն, եթէ գտցի որ գողացաւն՝ կրկին տուժեսցի, ապա թէոչ գտցի որ գողացաւն, մատիցէ տէր տանն առաջիԱստուծոյ եւ երդուիցէ, թէ իւր չիցէ նենգեալամենեւին զաւանդ ընկերի իւրոյ։ Ըստ ամենայնվնասակար բանի՝ յարջառոյ եւ յիշոյ, յոչխարէ եւ իհանդերձոյ եւ յամենայն կորստենէ, յորումվնասակարութիւն առնիցեն, որ զինչ եւ իցէ՝ առաջիԱստուծոյ եկեսցեն ի դատաստան երկոցունց, եւ որ ոք ինոցանէ ըմբռնեսցի ի ձեռն Աստուծոյ, կրկին տուժեսցիընկերի իւրում։

Անփոփոխ եւ այս դատաստան պահելի է։ Գողնգտեալ՝ կրկին տուժեսցի։ Եւ երդման ցուցեալ էօրինակն մեզ, եւ երդուեալ՝ ոչ տուժի։ Եւ որ ոքըմբռնի՝ կրկին տուժի, կամ զի սուտ երդուաւ՝ յայտեղեւ, կամ զի ոչ երդուեալ՝ ցուցաւ սուտ լինել, իսկմիւսն՝ զի զրպարտող եղեւ սուտ։

[ՀԹ]

ԳԼՈՒԽ ՀԹ

ՎԱՍՆ ՊԱՀԵՍՏԻՑ ՉՈՐՔՈՏԱՆԵԱՑ

Եթէ տացէ ոք ընկերի իւրում էշ, կամ եզն, կամ ոչխար եւ կամ այլ ինչ անասուն ի պահեստ, եւբեկցի, կամ մեռցի, կամ գերի վարեսցի, եւ ոչ ոքգիտասցէ, երդումն Աստուծոյ լիցի ի մէջ երկուցն. եթէ նենգանօք ինչ ոչ իցէ երթեալ ամենեւին ընդ աւանդընկերի իւրոյ, ապա յանձն առցէ տէրն նորա, եւ մի՛տուժեսցի։ Իսկ եթէ գողութեամբ գողասցի ի նմանէ, տուժեսցի տեառն նորա։ Ապա թէ գազանաբեկ լիցի, ածցէզտէրն ի գէշ անդ եւ մի տուժեսցի։

Յոյժ իրաւամբք եւ զայս կալցուքդատաստան, զի ի պահեստ տալ վարձու է։ Յաղագս որոյզգողօնն հրամայէ տուժել, իսկ զաւանդն՝ ոչ եւս։

[Ձ]

ԳԼՈՒԽ Ձ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԱՌՆՈՒ ԻՐՔ Ի ԲԱՆ ԵՒ ՎՆԱՍԷ

Եթէ խնդրէ ոք անօթ յընկերէ իւրմէ եւվնասեսցէ, կամ մեռցի եւ կամ գերի գնասցէ, եւ տէրնորա ոչ իցէ ընդ նմա, տուժելով տուժեսցի, ապա թէտէրն նորա ընդ նմա եղիցի, ոչ տուժեսցի. ապա թէ ընդվարձու տուեալ իցէ, ընդ վարձուց իւրոց եղիցի նմա։

Տուժելով տուժելն ճշգրտիւ քննութեամբլիցի։ Ըստ մերոց եղիցին եւ այս։

[ՁԱ]

ԳԼՈՒԽ ՁԱ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶԿՈՅՍ Խ0ՍԵԱԼ ԽԱԲԵՍՑԵՆ ՄԱԼԱԶՔ

Եթէ խաբեսցէ ոք զկոյս խօսեցեալ եւննջեսցէ ընդ նմա, վարձանօք վարձեսցէ զնա իկնութիւն իւր։ Եւ եթէ ոչ առնուցու յանձն հայրն տալզնա նմա ի կնութիւն, տուժեսցի արծաթ հօր նորա, որպէս իցեն վարձանք կուսից։

Գիտելի է եւ զայս դատաստան, զի խաբեալ եւհաւանեալ ոչ մեռանին, թէպէտ եւ խօսեալ է, որպէսզայն, որ բռնաբարիցէ զխօսեալ, այլ հրամայէվարձանօք վարձել, զի եւ ոչ հաւանութեամբ եւ խօսիւքծնողացն է վարձելիք, այլ տուրք կամօք, եւ զոչհաւանիլ հօրն՝ վարձիլ որպէս օրէն է կուսից հօրհայցել. եւ այս է տուժիլն։

Իսկ ըստ կանոնաց զնոյն հրամայէ առնուլկին, ընդ որ հաճեցաւն։ Ապա թէ ոչ է աղջկանն հայր կամմայր եւ կամ նոյն կամիցի, ըստ վարձանին, զոր սովորեն առնուլ ծնողք կուսիցն, տուժեսցի։

Ապա թէ երիտասարդն կամ իւրքն ոչ կամինառնուլ, կրկին լիցի տուժն։ Եւ տուժն՝ ծնողացն եւ ոչտերանցն՝ ըստ օրինացն։

[ՁԲ]

ԳԼՈՒԽ ՁԲ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԻՐՔ ՏԱՆ Ի ՓՈԽ

Եթէ արծաթ փոխ տացես եղբօր քում, որաղքատն իցէ առ քեզ, մի՛ ճեպեսցես զնա եւ մի՛արկանիցես նմա տոկոսիս։

Հին կտակարանքն եւ Նորս յայսոսիկմիաբանին՝ ի բաց բառնալ զվաշխ եւ զտոկոսիս։ Ոչ թէաստ զտոկոսիս յիշատակելով՝ զվաշխ թողացուցանէ, զիզծայրն բառնալով ընդ նմին եւ զարմատն բառնայ։ Եւ որինչ ի Նոր կտակարանքս է սաստն, աւելորդ է, իբրգիտողաց, երկրորդել, զի թէ 0րէնքն ոչ հրամայէճեպել, ո՞րչափ եւ Նորա։ Եւ փոխ ասացաւ, զի անդրէնհատուսցի։

Արդ, իրաւունք դատաստանի լիցին՝ներմամբ առնուլ զգլուխն, եւ վաշխ լիցի հատուցումնի հանդերձեալն։ Ապա թէ կար իցէ փոխառողին, տացէփոխատուին զնոյնն՝ գլուխն մնալ առ նմա զնոյնչափ. եւ աստ ըստ կարի լիցի, զի Աստուծոյ իսկ ինքն էդատաստանդ՝ ոչ առնուլ վաշխ եւ տոկոս։

Եւ գիտելի է, զի թէ ոք զդատաստաննԱստուծոյ թիւրէ, վնասէ զհոգին՝ ի հանդերձեալհատուցմանէն զրկելով։

Ապա թէ ոք պատճառէ ոչ հատուցանելանվաշխն, դատ լիցի, ի հասանելն գլխոյն՝ թողութիւնլիցի։

Եւ որդոց, զկնի մահուան հարցն, մի՛ լիցիզվաշխ հատուցանել, բայց միայն զգլուխքն, զի բնաւինոչ է ըստ իրաւանց։ Եւ այդ օրինադրութիւն է, միանգամայն եւ դատաստան։

[ՁԳ]

ԳԼՈՒԽ ՁԳ

ՎԱՍՆ ԳՐԱՒԻՑ

Եթէ ոք ի գրաւ առնուցու զուրուք զտուն, կամ զայգի, կամ զհող, կամ զայլ ինչ այսպիսի եւպատահի յամել, զգլուխն որքանութեան առեալ անվաշխ՝անդրէն դարձուսցէ զգրաւն։ Եւ թէ լիցի աւելիկերեալ, եւ զայս եւս հատուսցէ։ Եւ զոր ինչ ծախեալիցէ ի նմանէ, ի գլուխ իւր հաշուեսցի, յորժամ յաղագսանձեռնահասութեան տեառն չիցէ դարմանեալ զգրաւիւր։ Դոյնպէս լիցի, թէ ինչ ի կենդանեաց իցէ։

Եթէ ինչ ի հանդերձից իցէ գրաւն եւ ինմանեաց սոցին, եւ մաշիցէ, ի գլուխն իւր լիցիպակասեալ։

Եւ զոսկեղէն եւ զայլ ինչ այսպիսիզգողացեալ եւ զկորուսեալ, եթէ չիցէ իւր նենգեալ եւերդմամբ հաստատիցէ, իւրում տեառն լիցի, ապա թէ իւրնենգեալ իցէ եւ կորուսեալ՝ չորեքպատիկ տուժեսցի։Իսկ եթէ ի ձեռին իցէ եւ ստիցէ, կրկին տուժեսցի։ Իսկյաւարի տարեալն՝ իւրում տեառն լիցի։

Զծառ հատեալ եւ զցանկ այրեալ զայգոյ, զտան եւ զայլ ինչ զվնասու գրաւի, եթէ տեառնպատճառաւ իցէ, իւրում տեառն լիցի, ապա թէ առ որումգրաւն իցէ՝ այնմ լիցի։

Զվայրապար վնասեալն եւ զբեկեալնյանասնոց ի գլուխ իւր կալցի, եւ զհասարակացզմեռեալն՝ իւրում տեառնն։

Եթէ 0րէնքն զգրաւ ոչ տայ օթել, ո՞րչափեւս հրաժարեցուցանէ եւ ի վաշխից գրաւից։

[ՁԴ]

ԳԼՈՒԽ ՁԴ

ՎԱՍՆ ԱՅՐԵՑՈՂԱՑ ՏԱՆ

Եթէ կամաւ ոք հուր դիցէ տան եւըմբռնեսցի, որ եդն զհուրն, տեսցեն՝ զի թէ իմարդկանէ մեռցի ի հուրն, խրատ առցէ ի ձեռն, թէպէտեւ մահու արժանի է ըստ 0րինացն, թերեւսապաշխարութեան հասանիցէ։

Եւ տուժ լիցի. թէ կարող իցէ՝ զբաւանդակնպահանջեսցի արիւն, ապա թէ ոչ՝ ըստ կարի լիցի։ Եւտուժին խրատ ոչ է, ոչ աստ եւ ոչ յայլսն, այլանառակին խրատ եւ ոչ է տուժն ի դէպ. ըստ արժանոյնզխրատն արասցեն, այսինքն՝ ըստ պատշաճին։

Իսկ թէ յանասնոց իցէ, չորեքպատիկհատուսցի։ Ապա թէ ամբար խոտոյ, կամ օրան կամյայսպիսեացս՝ կրկին լիցի տուժն։ Նոյն լիցի ցանկոյեւ նմանեաց նորին։ Այսպէս՝ հանդերձիցն եւ նոցիննմանեացն։

[ՁԵ]

ԳԼՈՒԽ ՁԵ

ՎԱՍՆ ՏՆԿԱՀԱՏԱՑ

Շարժեալ ոք սատանայական ցասմամբհարկանիցէ զտունկ ուրուք, եւ յայտ ճշգրտիւ զայցէ, դատաստան լիցի. դնել զտունկն հատանողին եւ յիւրոցնզամսն, ցորքան անպտուղ իցէ տունկն, տուժիլ նովինչափովն, ապա թէ իւր չիցէ՝ ըստ գնոյն լիցի։ Զի 0րէնքնեւ ոչ զթշնամեացն հրամայէ, այսինքն՝ զայլազգեացն, հատանել զտունկն։ Եւ այդ այսպէս լիցի իրաւամբք։

[ՁԶ]

ԳԼՈՒԽ ՁԶ

ՎԱՍՆ ՈՐ Ի ՊԱՀ ԻՐՔ ՏԱՆ, ԵՒ ԶՈՎՈՂՈՒԹԵԱՆ, ԵՒ ՈՐ ԽԼԷ ԶԸՆԿԵՐԻՆ, ԿԱՄ ԳՏԱՆԷ ԶԿՈՐՈՒՍՏ ԵՒ ԿԱՄ ԿՈՏՐԷ

Խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւ ասէ. անձն ոքեթէ մեղիցէ եւ արհամարհելով անարգիցէ զպատուիրանսԱստուծոյ, եւ ստիցէ ընկերի իւրում, եւ եթէ եգիտկորուստ ինչ, եւ ժխտիցէ ի վերայ նորա եւ երդնուցուսուտ վասն միոյ իրիք յամենայնէ, զոր եւ առնիցէ մարդառ ի մեղանչելոյ նորա նորօք, եւ եղիցի յորժամմեղանչիցէ եւ յանցանիցէ, հատուսցէզյափշտակութիւնն, զոր յափշտակեաց, եւ զվնասն, զորվնասեաց, կամ զաւանդն, որ աւանդեցաւ նմա, կամզկորուստն, զոր եգիտ։ Յամենայն իրաց, զոր երդուաւսուտ, տուժեսցի զգլուխն եւ զհինգերորդ մասնյաւելցէ ի նոյն, եւ ոյր իցէ՝ հատուսցէ նմա յաւուր, յորում յանդիմանեսցի։

Աստուածախօսութիւնս դատաստանիհաստատուն եւ յեկեղիցի կացցէ, քանզի նոյն իսկ էՏեառն։ Բայց խոյին քաւութեամբ եցոյց, եթէ որքմիանգամ իրք դատաստանի են եւ տուժին, պէտք են եւապաշխարութեան։ Եւ քանզի կանոնք եւ դատաստանք իմիմեանց այնու բաժանին, զի ծածուկ եղեալ յանցանս, որոց եւ պէտք իցեն տուժի, հրամայէ առնելողորմութիւն, իսկ դատաստան թէ եւ տուժէ, ոչ բառնայզապաշխարութիւն։ Սակայն ներմամբ եւ փորձիւ լիցիիմաստնոց, յաղագս որոյ յամենայն իրս դատաստանիզապաշխարութիւն ի կանոնս թողաք։

[ՁԷ]

ԳԼՈՒԽ ՁԷ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶԵԿԵՂԵՑՈՅ ՊՏՈՒՂ ԱՐԳԵԼԵՆ ԵՒ ՈՉ ՏԱՆ

Եւ մարդ, որ յանգէտս կերիցէզսրբութիւնսն, յաւելցէ ի նոյն զհինգերորդ մասն եւտացէ զսրբութիւնն ցքահանայն։ Եւ մի՛ պղծեսցէզսրբութիւնն Իսրայէլի, զոր զատուցին նոքա Տեառն, եւ ածիցեն ի վերայ իւրեանց անօրէնութիւն յանցանաց՝ուտելովն իւրեանց զսրբութիւն սրբութեանցն, զի եսեմ Տէր, որ սրբեմ զնոսա։

Աստուածային դատաստանս նշանակեալանփոփոխ կացցէ յեկեղեցի սուրբ։

[ՁԸ]

ԳԼՈՒԽ ՁԸ

ՎԱՍՆ ՅԻՇՈՑՆԱՏՈՒԱՑ

Եւ ել որդի կնոջ Իսրայէլացոյ, եւ նա էրորդի առն Եգիպտացոյ ի մէջ որդոցն Իսրայէլի, եւկռուեցան ի բանակին՝ որ յԻսրայէլացոյ անտի էր՝ եւայր մի Իսրայէլացի։ Եւ անուանեալ որդի կնոջնԻսրայէլացոյ զԱնունն՝ անէծ. եւ ածին առ Մովսէս։ Եւանուն մօր նորա Սաղամիթ, դուստր Դաբրեայ, յազգէԴանայ։ Եւ ածին զնա ի պահ՝ դատել զնա հրամանաւՏեառն։ Եւ խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւ ասէ. հանէքզայրն, որ անէծ, արտաքոյ բնակին, եւ դիցեն, որքլուանն, զձեռս իւրեանց ի վերայ գլխոյ նորա, եւքարակոծեսցեն զնա ամենայն ժողովուրդքն։ Եւ ընդորդիսն Իսրայէլի խօսեսցիս եւ ասասցես ցնոսա. այրոք, որ անիծանէ զԱստուած, մեղս ընկալցի, զիանուանեաց զանուն Տեառն, մահու մեռցի, քարընկեցութեամբ քարկոծեսցեն զնա ամենայնժողովուրդքն. եթէ պանդուխտ իցէ եւ եթէ բնիկ, յանուանել նորա զանուն տեառն՝ սատակեսցի։ Եւխօսեցաւ Մովսէս ընդ որդիսն Իսրայէլի, եւ հանինզայրն, որ անէծն, արտաքոյ բանակին, եւ քարկոծարարին զնա ամենայն ժողովուրդքն քարամբք։ Եւորդիքն Իսրայէլի արարին՝ որպէս պատուիրեաց ՏէրՄովսիսի։

Իրաւացի է զդատաստանս զայս յեղափոխելայսպէս. եթէ ոք, շարժեալ ի սատանայէ, զանուննՔրիստոսի հայհոյէ, կամ զխաչ, կամ զեկեղեցի, կամզքահանայ ի կռիւն իւրեանց, եւ կամ զմկրտութիւն, եթէ մինն յայլազգեաց իցէ, որպէս եւ անդ պատահեցաւ, եթէ քարկոծել եւ եթէ այլով օրինակաւ՝ սպանանելարժան է. ապա թէ քրիստոնեայք՝ մահու դատաստանլիցի, քննելով զպատահումն։

[ՁԹ]

ԳԼՈՒԽ ՁԹ

ՎԱՍՆ ՈՐ ՍՊԱՆԱՆԵՆ ԶԱՆԱՍՈՒՆ

Եւ որ հարկանէ զանասուն, անձն ընդ անձինտուժեսցի։

Ըստ իւր յայտնի տեսութեանն եւ ի մեզկացցէ դատաստանդ աստուածային։ Սակայն դատաստանկոչի, իբր զի քննեսցի մախանօք հարեալն։

[Ղ]

ԳԼՈՒԽ Ղ

ՎԱՍՆ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ԶԵՐԿԻՐ

Եթէ աղքատասցի եղբայր քո, որ ընդ քեզ է, եւ վաճառեսցէ ի կալուածոյ իւրոյ, եւ եկեսցէմերձաւորիչն, որ մերձաւոր է նորա, եւ փրկեսցէզվաճառն եղբօր իւրոյ։ Ապա թէ չիցէ ուրուքմերձաւորիչ, եւ ձեռնհաս իցէ, եւ գտանիցի նմաբաւական փրկանաց իւրոյց, եւ համարեսցէ զամսվաճառին իւրոյ, եւ հատուսցէ կարողն առն, որումվաճառեաց նմա, եւ դարձցի ի կալուածս իւր։ Ապա թէ ոչգտցի ի ձեռին նորա բաւական առ ի հատուցանելոյ նմա, եղիցի վաճառ նորա այնմ, որ ստացաւն զնա, մինչեւյամն թողութեան իւրոյ, եւ դարձցի անդրէն յամինթողութեան իւրոյ եւ եկեսցէ ի կալուած իւր։

Շատ Աւետարանին հրամանի առաւելութիւն իՏեառնէ հրամայեցաւ յամենայնս, նմանապէս եւ՝ յիրսդատաստանի։ Եւ զի ոչ առաւելութեամբ այժմ եւ ոչհաւասարութեամբ վարիմք, պարտ է մեզ փրկանօք լինել։Եթէ վասն աղքատութեան ի կալուածոյ վաճառէ, եղիցինընդ փրկանօք յազգատոհմէ իւրմէ մինչեւ յեւթն ամ։Ըստ 0րինացն զեւթն ամն եդաք, բայց առաւելուլ որքանկար է՝ արժան է, զի ոչ թողու ազատ ըստ 0րինացն, զոր իդէպ էր թողուլ նմա ազատս ըստ 0րինացն։ Իսկ եթէ ոչկարիցէ փրկել յեւթն ամին, եւ անդ հաստատեսցիվաճառն։ Ապա թէ ըստ այլոյ պատճառի վաճառն իցէ, ինմին ամին հաստատեսցի։

[ՂԱ]

ԳԼՈՒԽ ՂԱ

ՎԱՍՆ ՎԱՃԱՌՈՂԱՑ ԵՒ ԳՆՈՂԱՑ ԶՏՈՒՆ

Եթէ վաճառիցէ ոք տուն բնակութեան իպարսպաւոր քաղաքի, եղիցին փրկանք նորա մինչեւ իկատարել տարոյ աւուրցն վաճառին իւրոյ. օրաթուիլիցի փրկանք նորա։ Ապա թէ ոչ փրկեսցի մինչեւլնուցու տարի նորա ողջոյն, հաստատեսցի տունն, որիցէ ի պարսաւոր քաղաքի, հաստատութեամբ ստացողինիւրոյ յազգս իւր եւ ելցէ ի թողութեանն։

Եւ զվաճառ փարթամաց թէ ոմանց աղքատացվաճառէ սահմանաւ, վասն ողորմութեան դարձուցանելիէ ըստ պայմանին։

Իսկ տունք, որ յաւանս իցեն, որոց պարիսպոչ իցէ շուրջանակի, ընդ անդս երկրի համարեսցին եւհանապազ ընդ փրկանօք լիցին եւ ի թողութեանն ելցեն։

Եւ զայս դատաստան այսպէս առցուք. զիթէպէտ եւ ամ թողութեան ոչ է առ մեզ, սակայն զամսնփրկանաց հաստատուն կալցուք, պակասեալքյառաւելութենէ. նմանապէս եւ՝ զաւուրսն։

[ՂԲ]

ԳԼՈՒԽ ՂԲ

ՎԱՍՆ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ, ՈՐ ԳՆԵՆ ԵՒ ԾԱԽԵՆ ՏՈՒՆ

Եւ ի քաղաքս Ղեւտացոցն տունք, որ իքաղաքսն կալուածոց նոցա իցեն, ընդ փրկանօք լիցինհանապազ ի մէջ Ղեւտացոց։ Եւ որ ոք փրկեսցէ իՂեւտացոց անտի, ելցէ վաճառ տանց քաղաքաց կալուածոցնոցա ի թողութեան, զի տունք քաղաքաց Ղեւտացոց՝կալուածք նոցա են ի մէջ Իսրայէլի որդոցն։ Եւագարակքն, զատուցեալք ի քաղաքս նոցա, մի՛վաճառեսցին, զի կալուած յաւիտենական է այն նոցա։

Պարտ է եւ զայս դատաստանս այսպէսիմանալ. զի քահանայք զտուն բնակութեան իւրեանցվաճառել իշխան լիցին առ քահանայս, եւ միշտ ընդփրկանօք լիցին առաւելութեամբ, քան աշխարհականացվաճառք։ Եւ ագարակք եւ այլ ստացուածք, զատուցեալքյեկեղեցի, մի՛ վաճառեսցին, զի կալուած էյաւիտենական այն նոցա։ Ըստ այսմ եղիցի եւ այսիրաւունք, թէ եւ ամ թողութեան առ մեզ ոչ է։ Նաեւյամենայն դատաստանսդ ծախք ստացողին տեսցին իփրկելն։

[ՂԳ]

ԳԼՈՒԽ ՂԳ

ՎԱՍՆ ՋՐԱՂԱՑԱՑ

Եւ յաղագս աղքատութեան վաճառեալջրաղացք զամ մի ընդ փրկանօք լիցին ինքեանց եւազգականաց, իսկ եթէ այլազգ՝ ի նմին ամիհաստատեսցի։

[ՂԴ]

ԳԼՈՒԽ ՂԴ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԳՆԵՆ ԱՆԱՍՈՒՆ ԵՒ ԿԱՄ ԾԱԽԵՆ

Եւ զչորքոտանիս վաճառել՝ երից վկայիցառաջի հաստատեսցի այսոքիկ, զի մի գողունի իցէ, եւմի հնակաղ եւ հնահազ, եւ մի գիշերակոյր, եւ միանգնալ ի կամրջի, եւ մի հարկանող ոտիւք։ Յայսցանէգտեալ ի բեռնակիրս, բայց ի գողունէից, մինչեւ յամմի անդրէն դարձցի կամ ի գնոյն անկցի ըստ արժանոյնեւ կամ տեառն հաստատեսցի։ Իսկ գողունին յամենայնժամ դարձցի. եթէ յայտնեալ՝ առաջինն առցէ տէրն, եւզգինն ի վաճառողէն առցէ՝ որ գնեացն։ Այլ արտաքոյայսմ պատճառաց՝ մինչեւ յեւթն օր փորձի եւ վճիռհատցի, եւ թէ ոչ դարձուսցէ՝ հաստատեալ լիցիվաճառն։ Իսկ վաճառողին նոյն կացցէ սահման ըստարժանոյն վաճառել։ Եւ յայլսն զնոյն պահել իվաճառսն զսահման, որպէս վաճառողին, նմանապէս եւգնողին։

[ՂԵ]

ԳԼՈՒԽ ՂԵ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԵԶԻՆՍ ԾԱԽԵՆ

Եւ զայս եւս վկայիւք հաստատեսցեն, որքվաճառեն զեզինս, զի փորձ ի հերկ, եւ ի սայլ, եւ իկալ իցէ, մի հնակաղ, եւ հնահազ, եւ գիշերակոյր,

եւ հարկանող, եւ մի գողունի։ Մինչեւ յամմի լինել այդոցիկ փորձի՝ դարձցի, եւ գողունին՝յամենայն ժամ. եւ յայլսն եւթն օր փորձեսցի։ Իսկանմղիցն յայլսն՝ դարձցի, բայց ի լծոյ, ի հերկ, եւ իսայլ, եւ ի կալ, որոց փորձն անյայտ է կանխաւ։

[ՂԶ]

ԳԼՈՒԽ ՂԶ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԿՈՎ ԾԱԽԵՆ

Նմանապէս եւ յաղագս զկովս վաճառելոյզայլսն, վկայիւք հաստատեսցէ ընդ այնոսիկ, զի ազգաւյիւրաքանչիւր ամի ծնանիցին, եւ յաղագս սոցին յամիդարձցին՝ ըստ արժանոյն զգինն հաստատելով եւ կամտեառն լինելով։ Եւ յայլսն փորձի եւթն օր։

[ՂԷ]

ԳԼՈՒԽ ՂԷ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԶՄԵՂՈՒՔ ԾԱԽԵՆ ՓԵԹԱԿՈՎ

Եւ մեղուք վաճառեալ յաշնան ըստ մեղեր, զոր ունի, հաստատեսցի սերկանն։

Իսկ ըստ պիտոյից անկշիռ վաճառեալ կամկշռաւ նովին փեթակաւ եւ առեալ արտաքս եւ պակասգտեալ, լցցի կշիռն ի վաճառողէն, ապա թէ ոչ՝ մի՛լիցի այդ պատիր վաճառ։ Իսկ առաւել գտեալն, ոչ յոյժեւ ոչ խաբէութեամբ, մի՛ դարձցի, զի վասն յուսոյդորին գնէ։

Եւ գարնան սերմանոց վաճառեալ եւ եդեալ իմեղուց, մինչեւ ի տասն օր կամ քսան փորձի. վճիռվկայիւք հաստատեսցի, որպէս զի մտանելն եւ ելանելնուղիղ ցուցցի, հաստատեսցի վաճառն։ Ապա թէթիւրութեամբ յաւուրս վճռին կարծիս լիցի գոդութեանեւ մահու առաջնորդին, ի վաճառողն դարձցի։ Զկնիկարծեացն բառնալոյ աւուրցն՝ գնողին այդպիսի վնասդլիցի։ Ի կերակրոյ մեռեալն եւ յամի անպտուղ եղեալն՝գնողին լիցի։

[ՂԸ]

ԳԼՈՒԽ ՂԸ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԿԱՐԱՍ ԾԱԽԵՆ ԿԱՄ ԱՅԼ ՅԵՂ ԱՆ0Թ

Իսկ կարաս վաճառեալ եւ գնեալհաստատեսցի, յորժամ լցեալ ողջ զարկեալն պահիցէյինքն զգինին։ Ապա թէ կարծիք բեկման ի թրծմանէ իցէ, եւ զգինին կորուսցէ, միմիայն զկարասն գործողնառնու, այլ եւ զկէս վնասուն տուժեսցի։ Ապա թէանկարծիս իցէ ի բեկմանէ, եւ ի թաղելն եղեւ կարծիսն, անտոյժ լիցի վաճառողն։ Այլ եթէ յայդմանէերկբայեսցի, զամանն միայն վաճառողն տուժեսցի։

Այդ ըստ այդմ լիցին ի փոքունսն եւ իմեծամեծսն։

[ՂԹ]

ԳԼՈՒԽ ՂԹ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԱՅԳԻ ԵՒ ԴՐԱԽՏ ԿԱՊԼԵՆ

Վաճառել եւ գնել բազմաց հանդիպի զպտուղսյամի՝ յուսով շահի։

Եւ թէ լիցի պակասիլ արժան է վաճառողինամբողջ զգլուխն պահել, ոչ միայն յաղագս յուսոյն, այլ վասն աշխատութեանն։

Եւ եթէ շահիցի, որ չիցէ խաբէութեամբ, մի՛ զղջացեալ վաճառողն դարձուսցէ, զի վաճառքյաջողմամբ բազմապատիկ շահս տան։

Սակայն աւուրք փորձի երեք վկայիւք լիցիտասն օր. եւ կատարածն ցուցաւ ըստ իրաւանց։

[Ճ]

ԳԼՈՒԽ Ճ

ՎԱՍՆ ՋՐԱՂԱՑԱՑ ՎԱՐՁԵԼՈՅ

Եւ զայսպիսիս ըստ գլխոյ առեալ՝ վկայիւքհաստատեսցի։ Շահիլն անզեղջ իցէ տուողին, եւ մի՛տացէ փոխանակ շահին տուգանս։

Եւ իւր լիցի պատրաստել զկազմուածնամենայն եւ վնասք՝ ըստ կարգի իրաց եղեալ, իսկյանպատրաստութենէ եղեալ՝ առողին լիցի՝ ի քար, ինաւ, յերկաթ եւ յայլսն ամենայն, եւ գողացեալն։

Իսկ այրեալն, եթէ ի պատճառս տեառն իցէ՝նմա լիցի, եւ թէ ի պատճառս առողին՝ նմա։

Ըստ այսմ դատեսցի եւ այլն ամենայնայդպիսի, որ ինչ միանգամ եւ իցէ։

[ՃԱ]

ԳԼՈՒԽ ՃԱ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ՀԱՅՐԵՆԻՔ ԲԱԺԱՆԵՆ ՈՐԴՈՑ

Եւ մատեան դստերքն Սաղպաադու՝ որդոյՈփերայ՝ որդոյ Գաղաադու՝ որդոյ Մաքիրայ ի գնդէՄանասէի՝ որդոյն Յովսեփայ։ Եւ այս են անուանքնոցա՝ Մաաղա, Նուա, Եգղա, Մեղքա եւ Թերսա։ Եւ կացինառաջի Մովսիսի եւ Եղիազարու քահանայի եւ առաջիիշխանացն եւ ամենայն ժողովրդեանն ի դրան խորանինվկայութեան եւ ասեն. հայր մեր մեռաւ յանապատի անդեւ նա ոչ էր ի մէջ ժողովրդեանն գումարելոցն առաջիՏեառն ի ժողովրդեանն Կորխայ, որ վասն մեղացն իւրոցմեռաւ, եւ որդիք ոչ եղեն նորա։ Եւ արդ, մի՛ ջնջեսցիանուն հօր մերոյ ի միջոյ ցեղի իւրոյ, վասն զի ոչգոյր նորա որդի. տուք մեզ ժառանգութիւն ի մէջեղբարց հօր մերոյ։ Եւ մատոյց Մովսէս զդատաստանսնոցա առաջի Աստուծոյ։ Եւ խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսիեւ ասէ. ուղիղ խօսեցան դստերքն Սաղպաադու, տալովտացես նոցա կալուածս ժառանգութեան ի մէջ եղբարցհօր իւրեանց, եւ դիցես զվիճակ հօրն իւրեանցզնորօք։ Եւ ընդ որդիսն Իսրայէլի խօսեսցիս եւասասցես. այր ոք եթէ մեռանիցի, եւ ուստր ոչ է նորա, տացէ զժառանգութիւն իւր դստեր իւրում. եւ եթէ ոչգուցէ դուստր, տաջիք զժառանգութիւն նորա եղբօրիւրում. եւ եթէ ոչ գուցէ եղբայր, տաջիքզժառանգութիւն նորա հօրեղբօրն իւրում. եւ թէ ոչգուցեն եղբարք հօր

նորա, տաջիք զժառանգութիւն ընտանոյմերձաւորի իւրոյ. ի ցեղէ նորա ժառանգեսցէ զնորայն։Եւ եղիցի որդոցն Իսրայէլի այդ իրաւունք դատաստանի, որպէս հրամայեաց Տէր Մովսիսի։

Անլուծանելի յամենայն հաւատացեալս եւայս կացցէ վճիռ դատաստանի, զի իւր իսկ է հաւատիգիտողին զամենայն իրաւունս։ Զի որդոյ պարտ էժառանգել, թէ իցէ, ապա թէ ոչ իցէ որդի, դուստրնժառանգէ զհայրենին, այն, որ ի տանն իցէ անկարգ։ Իսկկարգեալ աղջիկն՝ երկու քոյրն մին որդոյ բաժինառցեն եւ ոչ կարեն ժառանգ լինել։ Եւ այս յայտ անտիէ, զի ոչ թողին զդստերս Սաղպաադու յօտար ցեղս արանցլինել, զի մի՛ ժառանգութիւնն յօտարս ելցէ։

Ապա թէ չիցէ դուստր, եղբայրն ժառանգէ։

Իսկ եթէ կարգած աղջիկն կամեսցի իւրովքորդովքն եւ արամբն գալ եւ զհայրենիսն ժառանգել, նոցա լիցի եւ մի՛ եղբօրն, յորժամ որդի չիցէ եղբօրն, ապա թէ ոչ կամիցի գալ՝ առցէ զբաժինն իւր եւ եղբայրնժառանգեսցէ։

Ապա թէ չիցէ եղբայր, հօրեղբայրնժառանգեսցէ։

Եւ թէ չիցէ հօրեղբայր, որ ժառանգեսցէ, այլ ընտանի մերձաւոր ժառանգեսցէ ի ցեղէ հօրն։Որքան մերձաւոր իցէ, հեռաւոր ընտանոյ ոչ հրամայէ. եւ զցեղս հօրն առնէ ժառանգ եւ ոչ զմօրն, մինչ իդուստր միայն կացոյց զժառանգ լինելն։

Ապա թէ հօրեղբօրն հրամայէ ժառանգ լինել, յայտ է, զի թէ հայր իցէ, նա ժառանգէ, եւ թէ մայր, եւքոյր, եւ կին ոչ ժառանգեն, այլ մասունս առնուն, որպէս եւ ցուցանի. կնոջն՝ դանգ, եւ քվերն՝ դանգ եւկէս, եւ մօրն՝ երեք թասու։

Այլ ընտանի մերձաւոր համարիմք, զոր0րէնքն մինչեւ ցչորրորդ զարմն հրամայէ զառականս ոչյայտնել յառնուլ կին. զայս եւ ի ժառանգաւորսնպահելի է։ Իսկ զկնի այնր ոչ են ժառանգք, իբրեւանցանի զչորրորդ զարմն, այլ ժառանգութիւնն վիճակլիցի դատաւորաց, որպէս եւ գրեալ է ի ճառսդատաւորացն ի գիրս։

Իսկ եղբայրն, որ չիցէ համամայր, կէսդանգ պակաս առցէ, ընդ համահայրսն եւ ընդհամամայրսն ժառանգեսցէ։ Զայս զնոյնս եւ նահապետնԱբրահամ եցոյց, զի ետ զամենայն ինչսն իւր Իսահակայորդոյ իւրոյ եւ որդոց հարճիցն ետ պարգեւս եւարձակեաց զնոսա։ Եւ եթէ ասիցէ ոք. աստ՝ պսակօրհնութեան եւ անդ՝ Քետուրա կին երկրորդ. սակաւպակաս. եւ յ0րէնսն անդրանկանն տուաւ երիցութեանպատիւն։ Ըստ այսմ օրինակի եւ հօրեղբայրն լինիցի։

Յանդիմանին յաստուածային օրինացսդատաստանէ մահմետականացն դատաստանք, զի զդստերսժառանգ ոչ առնեն հարց, այլ որպէս ընտանիսմասնաւորեն, որոց ոչ հետեւելի է, այլ անվրէպ՝աստուածային օրինացս դատաստանաց իրաւամբք։

[ՃԲ]

ԳԼՈՒԽ ՃԲ

ՎԱՍՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ՈՒՍՏԵՐԱՑ ԵՒ ԴՍՏԵՐԱՑ

Եւ նախ զայս ասասցուք, զի երկու դուստր, որ այր առեալ իցեն, մի որդոյ բաժին առցեն։ Եւ այսվկայեալ է ի կանոնաց եւ յ0րինաց նշանակեալ։

Խօսեցաւ Տէր Մովսիսի եւ ասէ. խօսեաց ընդորդիսն Իսրայէլի եւ ասասցես ցնոսա. որ ոք ուխտիցէուխտս՝ տալ զգին անձին իւրոյ Տեառն, եղիցին գինքարուին, ի քսանամենից մինչեւ ցվաթսնամեանս, եւեղիցին գինք նորա յիսուն երկդրամենաս արծաթոյ ըստսրբութեան սկեղն, եւ իգին լիցին գինք երեսուներկդրամեան։ Ապա թէ ի հինգամենից մինչեւցքսանամեանս՝ լինիցին գինք արուին քսաներկդրամեան, եւ իգին՝ տասն երկդրամեան։

Նաեւ ի կազմածն տեսանի, զի կրկին աւուրցկարօտանայ էգն ի ծնունդն, ըստ որում թերին առաւկող. եւ անունն իսկ նշանակէ, զի «կինե ըստ կիսոյնանուանի մարմնոյն։ Եւ թէպէտ ի մի պատուէրդ աւելիհնգիւ է, քան զերկպատիկն գինք իգին՝ յաղագսկատարելութեան հասակին եւ կամ յաղագսկատարելութեան պիտոյից կարգաց, սակայն ըստկազմածին եւ ի միւսն ցուցաւ արուին կրկին լինել։Յայդցանէ հաստատին երկու դուստր մին լինել որդի իժառանգութիւնս։ Բայց գիտելի է եւ զայն եւս, զիկարգեալ դստերքն երկուսն է մին որդի, այլ ոչ որ իտանն է, զի ժառանգ հրամայեցաւ, յորմէ յայտ է, զիզորդոյ առնու զբաժին, եւ այլքն զկէս եղբօր առնելովելեալքն, նմանապէս զոյգ գտանին եղբարցն, ըստհրամանի Տեառն՝ եթէ չիցէ որդի, դուստրն ժառանգիցէ։Այլ այդ դատեալ եղեւ ըստ կազմածին, եթէ զերկուսդստերս մին առնելի է եղբայր, եւ ցուցաւ ըստ Տեառնհրամանի, եթէ ժառանգ է նման որդոյ, որ ի տանն է։ Այլկամ լիցի եւ զայս ըստ հաճոյից եւս ընտրել, եթէզամենա՞յն դստերս զերկուսն մի առնելի է եւ եթէզելե՞ալսն։ Այլ ինձ այսպէս թուի, եթէ ելեալն իտանէն բաժնիւ եւ առն եղեալն՝ երկուքն մին լեալ, զոյգ ընդ եղբօրն առնու բաժին իւրով կրկին բաժնաւն, ապա որ ի տանն՝ հաւասար եղբարցն ժառանգէ զհօրն։Հաստատի ըստ այսմ ուստերաց եւ դստերաց հաւասարլինել ժառանգութիւն հօր, ըստ որում եւ աստուածզոյգ ետ զժառանգութիւն արքայութեան արանց եւկանանց։ Սակայն աւանդապահք կարգաց եկեղեցոյ արք եւոչ կանայք են. նմանապէս թէպէտ բաժանորդք ընդեղբարս ժառանգութեանն քոյրք են, այլ ոչժառանգապահք, յորժամ եղբարք իցեն։

Եւ եթէ հայր իցէ, կինն միայն առցէ մասն, եւ ոչ մայր եւ ոչ քոյր մասնաւորին, որ եւ այս իսկ է։

Զի եւ որդի դստեր ոչ ժառանգէ եւ ոչ առցէմասն, բայց թէ մինչ կենդանի իցէ գրով ժառանգառնիցէ. նոյնդ լիցի եւ խորթն։ Սակայն իշխան էկենօքն ժառանգեցուցանել զնոսա, թէ կամեսցի, իբրեւզօտարս։ Եւ թէ խորթն եւ կամ որդի դստերն ի տաննիւրում աշխատեալ իցեն, իբր վարձկանի առցեն վարձ եւոչ մասն, զի եւ առաքեալն ոչ ընդ որդիս համարի

զնոսա, ասելով՝ խորթ էիք եւ ոչ որդիք։Ապա թէ ոք զկանոնացն ընդդէմ այսմ դիցէ, զի իբրզորդոց՝ զծնունդս նոցա հրաժարեցուսցէ իխնամութիւնս, գիտասցէ, զի պսակաւն ընդ մօրնընտանութիւն եղեւ, եւ խափանի ամուսնութիւնն. այլզի սերմ ոչ է հօրն, ոչ ժառանգէ, զի թէ Աբրահամ եւ ոչզիւր ծնունդսն արար արժանի ժառանգ լինել, ո՞րչափօտար ծնունդն։

Նաեւ ոչ եղբայր մօրն, եւ ոչ որդի նորա, եւ ոչ որդի քուերն, եւ ոչ մօրքոյրն, եւ ոչ նորինորդին եւ կամ հորքոյր ոչ ժառանգեն եւ ոչմասնաւորին, բայց եթէ կանխաւ ժառանգեցուցանէ։

Իշխան է եւ զծառայս ստանալ ժառանգս, թէկամեսցի, որպէս ի կանոնսն եցոյց. թերեւս ծառայսստացեալ իցէ, յայտ է, թէ ժառանգս, որ ինչսն ասացթողուլ։

Իսկ յորժամ դուստրն ժառանգէ՝ որ ի տաննիցէ, հօրեղբայր եւ նորին որդի ժառանգել ոչ կարեն եւոչ մասնաւորիլ. ապա թէ առն լեալ իցէ եւ ի ժառանգգայցէ, հօրեղբայրն մասն առցէ դանգ, այլ ոչ որդինորա, բայց թէ պատահի ի հարցն ժառանգութիւնսնդատաստան լինել։

Իսկ թէ չիցեն ուստերք եւ դստերք մինչ իչորրորդ զարմն, որ ի հօրէն ժառանգեսցեն, եւ այլք՝ոչ եւս, եւ ոչ՝ ի մարցն տոհմէ։

[ՃԳ]

ԳԼՈՒԽ ՃԳ

ՎԱՍՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ԿԱՆԱՆՑ ԶԻՐՍ ՈՐԴՈՑ ԻՒՐԵԱՆՑ

Եւ կանանց մեռելոց նոյն լիցի դատաստան, որպէս եւ արանցն զկնի մահուան. եթէ չիցեն ուստերքեւ դստերք, իբրու թէ ծնեալ իցէ ուստերս եւ դստերս, եւ մեռեալ իցեն, եւ թէ ի բնէ անժառանգ իցէ, եւ թէընդ պսակին փութով վախճանեալ կուսութեամբ, սակայնյայդոսիկ զանազանի դատաստանն։

Արդ, ըստ նմանութեան արանց, թէ ուստրիցէ, նա է ժառանգ մօրն, ապա թէ չիցէ ուստր կամդուստր՝ եղբայրն, եւ թէ չիցէ եղբայր՝ հօրեղբայրն, եւ թէ չիցէ հօրեղբայր, ի ցեղէ հօրն ժառանգէ մինչեւի չորրորդ զարմն։ Ապա թէ հայր իցէ, հայրն ժառանգէ, եւ այլն՝ զոյգ է միմեանց։ Իսկ թէ ծնեալք իցեն մօրն, ամենայն ինչ նոցա է, որպէս եւ հօրն ժառանգութիւնն։Ապա թէ մեռանիցի մանուկն, ժառանգութիւնն հօրն եղեւեւ ոչ անդրադարձի առ մայրն իբր ժառանգութիւն։

Ապա թէ մայր եւս մեռանիցի, եւ հայր իցէմօրն, երկուցն լիցի ժառանգութիւնն՝ հօր մանկանն եւհօր մօր մանկանն. նախ զպատշաճ ոգոյ նորա տալով՝յերկուս բաժանեսցի։

Իսկ եթէ ի բնէ անժառանգ իցէ, ժառանգութիւնն հօրն լիցի, եւ թէ ոչ է հայր, այլոցժառանգաւորացն լիցի, որպէս ցուցեալ է։ Իսկ առն միդանգ լիցի վասն ի միասին կենակցութեան։ Ապա թէ ոչիցեն միաւորեալք,

եւ մեռանի կինն, մի՛ լիցի առն եւ ոչինչ իկնոջէն, զի որպէս ոչ է տիրեալ մարմնոյ նորա, նոյնպէս եւ ոչ տիրէ ընչից նորա։ Նոյն լիցի եւկնոջն։ Ապա թէ ամուսնացեալ իցէ, թէ եւ սակաւժամանակ, նմանապէս դանգ մի լիցի առնն։ Եւ զի որպէսզհօրն ժառանգելով որդին՝ մայրն մին դանգ առցէ, նոյնպէս եւ զմօրն ժառանգելով որդին՝ հայրն մինդանգ առցէ։

[ՃԴ]

ԳԼՈՒԽ ՃԴ

ՎԱՍՆ ԹԷ Ո՞ՐՊԷՍ ԲԱԺԱՆԵՆ ԶԿՈՒՄԱՇՆ ՈՒՍՏԵՐՔ ԵՒ ԴՍՏԵՐՔ

Ըստ բաժանողական արուեստիզժառանգութիւնս զայս այսպէս ուղիղս բաժանեսցես։Զինչսն զամենայն մի համարեսցիս դահեկան եւզդահեկանն՝ վեց դանգ։

եւ թէ մին որդի իցէ եւ մին դուստր, որ իտանն, յերկուս բաժանեսցես զերկու դանգ ու կէսն՝եղբօրն, եւ զնոյնս՝ քուերն, եւ մին դանգ՝ մօրն։

Ապա թէ կարգեալ քոյրք իցեն, զերկուսնմին եղբայր համարեա եւ զերկու դանգ ու կէսն եղբօրնտացես, եւ զերկու դանգ եւ կէսն՝ երկու քուերն, եւզմին դանգն՝ մօրն։

Իսկ եթէ մին եղբայր իցէ եւ մին քոյրառնակին, կէս դահեկան եւ չորս գարի եղբօրն լիցի, եւդանգ եւ կէս եւ երկու գարի՝ քուերն, եւ մին դանգ՝մօրն։

Ապա թէ երկու եղբայր եւ մին քոյր իցէ, որի տանն, դանգ եւ կէս եւ երկու գարի մին եղբօրն լիցի, եւ նոյնչափ՝ միւսոյն, եւ նոյնքան՝ քուերն, լիցի, եւ երկու դանգ՝ միւս եղբօրն, եւ մին դանգ՝ քուերն, եւ մին դանգ՝ մօրն։

Ապա թէ երկու եղբայր եւ մին քոյր իցէ, որի տանն, դանգ եւ կէս եւ երկու գարի մին եղբօրն լիցի, եւ նոյնչափ՝ միւսոյն, եւ նոյնքան՝ քուերն, եւ մինդանգ՝ մօրն։ Իսկ թէ կարգեալ քոյրն իցէ, երկու դանգմին եղբօրն լիցի, եւ երկու դանգ՝ միւս եղբօրն, եւմին դանգ՝ քուերն, եւ մին դանգ՝ մօրն։

Ապա թէ մայրն ոչ իցէ, ինքեանց միայնբաշխեսցեն. երկու դանգ եւ թասու եւ մին գարի եւչորս դանգ գարոյ եւ երեք թասու գարոյ՝ մին եղբօրն, նոյնպէս՝ եւ միւսոյն, եւ մին դանգ եւ երկու գարի եւերկու դանգ գարոյ եւ կէս դանգ գարոյ՝ քուերն։ Կէսթասու գարոյ աւելի է քուերն։ Եւ զի զայս ցուցաքյայտ առնելոյ աղագաւ, եթէ զիրաւն եւ զարդարն խնդրէդատաստան։

Իսկ եթէ երեք եղբայր եւ մին քոյր իցէ, դանգ եւ կէս եւ երկու գարի եւ կէս՝ իւրաքանչիւրեղբօր, եւ երեք թասու եւ գարի եւ կէս՝ քուերն։ Եւ էքուերն դանգ եւ կէս աւելի գարոյ։ Զի թէ կամ լիցի, այդպէս տկար մասինն զսակաւն թողցես աւելի, ապա թէոչ՝ զայն եւս հաւասարեսցես։

Ապա թէ չորս եղբայր եւ մին քոյր իցէ՝դանգ եւ թասու եւ մին գարի՝ իւրաքանչիւր եղբօր, եւկէս դանգ եւ կէս թասու եւ կէս գարի՝ քուերն։

Իսկ եթէ հինգ եղբայր եւ մին քոյր իցէ, իւրաքանչիւր եղօր մին դանգ լիցի եւ մին գարի, եւքուերն՝ կէս դանգ եւ մին գարի։ Կէս գարի եւ աստաւելի լինի քուերն։

Ապա թէ վեց եղբայր եւ մին քոյր իցէ, երեքթասու եւ երկու գարի իւրաքանչիւր եղբօր լիցի, եւկէս դանգ՝ քուերն։

Ըստ այսմ օրինակի եւ զայլսն որքան իցէբաժանեսցես։ Նմանապէս եւ զմօրն բաժանեսցեսզժառանգութիւն։

Իսկ եթէ վեց քոյր իցեն եւ մին եղբայր, իչորս բաժին զժառանգութիւնն բաժանեսցես՝ երեքեղբայր ի վեց քոյրն լիցի։ Ըստ այսմ օրինակի եւայլքն լիցին։ Եւ եթէ մայր իցէ՝ եւ այն ցուցաւ, եւեթէ ոչ՝ եւ այն։ Եթէ ի տան քոյրն իցէ եւ եթէ առն լեալիցէ, ըստ զանազանութեան նոցա եւ դատաստաննհաստատեսցի, զի սակաւ եւ այդ նշանակ տուաւ։

Յորմէ զարժանն նոքա գտցեն եւ զթերինլցցեն, եւ մի՛ ինչ պարսաւանս դիցեն, զի ըստ կարիմեր այդքան ծանուցաւ։

[ՃԵ]

ԳԼՈՒԽ ՃԵ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶՔԱՀԱՆԱՅ ԵՒ ԶԴԱՏԱՒՈՐ ԱՆԱՐԳԷ

Եթէ վրիպեսցի ի քէն բան ի դատաստանի իմէջ արեան եւ արեան, ի մէջ դատաստանի եւ դատաստանի, ի մէջ գրգռութեան եւ գրգռութեան, ի մէջհակառակութեան եւ հակառակութեան, բան դատաստանի իքաղաքս քո, յարուցեալ երթիցես ի տեղին, զորընտրեսցէ Տէր Աստուած քո անուանել զանուն իւր անդ։Եւ երթիցես առ քահանայս Ղեւտացիս եւ առ դատաւորսն, որ լինիցին յաւուրսն յայնոսիկ, եւ քննեալպատմեսցեն քեզ զդատաստանն։ Եւ արասցես ըստհրամանին, զոր պատմեսցեն քեզ, որք ի տեղոյն իցեն, զոր ընտրեսցէ Տէր Աստուած քո, եւ զգուշասջիր առնելըստ ամենայնի, որպէս օրինադրեսցի քեզ։ Ըստ օրինացնեւ ըստ դատաստանին, զոր ասասցեն քեզ, արասցես եւմի՛ խոտորեսցիս ի բանէն, զոր պատմեսցեն քեզ, մի՛յաջ եւ մի՛ յահեակ։ Եւ մարդ ոք որ առնիցէհպարտութեամբ առ ի չլսելոյ քահանային, որ կայցէպաշտել յանուն Տեառն Աստուծոյ քոյ, կամ դատաւորին, որ իցէ յաւուրսն յայնոսիկ, մեռցի մարդն այն։

Տես զի զարհամարհողս քահանայից եւդատաւորաց զոյգ եցոյց, զի մի է զօրութիւն 0րինաց եւդատաստանի, եւ պարտաւորութիւն նոցա մահ է, զի եւչանսալ նոցա մահ է, այսինքն՝ ոչ այլ ինչ է, եթէ ոչանհնազանդութիւն Աստուծոյ. եւ արեանն յայտ էդատաստանն։

[ՃԶ]

ԳԼՈՒԽ ՃԶ

ՎԱՍՆ ՊՏՂՈՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ Ի ԺՈՂՈՎՐԴՈՑ

Եւ այս են իրաւունք քահանայիցն իժողովրդենէն, որք զենուցուն զենլիս. եթէ արջառ իցէեւ եթէ ոչխար՝ տացէ քահանային զաջոյ երին, եւզծնօտն, եւ զխախցոցն։ Զպտուղս ցորենոյ, եւ զգինոյ, եւ զիւղոյ քոյ եւ զպտուղս կտրոցաց խաշանց քոց տացեսնմա։ Զի զնոսա Տէր Աստուած ընտրեաց յամենայնցեղիցն քոց կալ առաջի Աստուծոյ քոյ, եւ պաշտել եւօրհնել զանուն նորա, նաեւ որդիք իւր զամենայնաւուրս։

Զայս իրաւունս եւ այժմ ոչ պահենհաւատացեալք, զոր հարկաւոր է առաւելուլ քանզ0րինացն, զի հասարակաց զենմանն օրինադրէ իբր զայլպտուղսն, զի ոչ զընծայից զենմանն է բանդ։

Եւ զայդ եդաք, եթէ ըստ դատաստանիիրաւանց է եւ քրիստոնէից այդոքիւք զքահանայսպատուել։

[ՃԷ]

ԳԼՈՒԽ ՃԷ

ՎԱՍՆ ՍԱՀՄԱՆԱՑ, ԹԷ ՈՐՊԷՍ ՍԻՆ0Ռ ԵՆ

Մի՛ փոխեսցես զսահմանս ընկերի քոյ, զորհաստատեցին հարքն քո ի ժառանգութեան քում, զորժառանգեսցես յերկրին զինչ եւ իցէ, զոր Տէր Աստուածտացէ քեզ ի ժառանգութիւն։

Զանդաստանաց եւ զայլոց ասէ ճառդ. առեղբարս, եւ առ ազգականս, եւ առ օտարս հրամայէիրաւամբք վարիլ։

Զոր ի հօրէ ունի զսահման ժառանգութեանիւրոյ, ոչ պարտի զնկերին յափշտակել, բայց եթէկանխաւ յափշտակեալ եւ զրկեալ իցէ, դատ վարել։ Այլճշմարտութեամբ ի հօրէ առեալ ժառանգութիւն ոչ էիրաւացի զկնի մահուան հօրն զղջմամբ փոխել ընդ այլժառանգակցացն։

[ՃԸ]

ԳԼՈՒԽ ՃԸ

ՎԱՍՆ ՈՐ ՍՈՒՏ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆ ՏԱՆ Ի ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ

Ոչ հաստատեսցի մին վկայել զմարդոյ ըստամենայն ապիրատութեան, եւ ըստ ամենայն յանցանաց, եւ ըստ ամենայն մեղաց, զոր մեղանչէ։ Ի բերանոյերկուց եւ երից վկայից հաստատեսցի ամենայն բան։ Եւեթէ կացցէ յառաջ սուտ վկայ զմարդոյ եւ չարախօսեսցէզնմանէ ամբարշտութիւն ինչ, կացցեն երկոքին արքն, որոց իցէ հակառակութիւն, առաջի Տեառն, եւ առաջիքահանայիցն եւ դատաւորացն, որ իցեն յաւուրսնյայնոսիկ, եւ քննեսցեն դատաւորքն ճշմարտութեամբ. եւ ահա վկայ անիրաւ վկայեաց զանիրաւութիւն, եկացհակառակ եղբօր իւրում։ Արասջիք նմա՝ որպէսխորհեցաւ չար առնել եղբօրն իւրում, եւ բարձջիքզչարն ի միջոյ ձերմէ։

0րինացս դատաստան զեկուցանէ զերկուց եւզերից վկայից հաստատէ զբան, եւ զսուտ վկայս ըստ չարկամացն հրամայէ տանջել։ Եթէ արեան կամեսցի վկայելեւ թէ այլոցն՝ նովին դատել։

[ՃԹ]

ԳԼՈՒԽ ՃԹ

ՎԱՍՆ ԹԷ ԳՏՑԻ ՍՊԱՆԱԾ Ի ԴԱՇՏԻ

Եւ եթէ գտանիցի վիրաւոր ի դաշտի յերկրինքում, զոր Տէր Աստուած տացէ քեզ ժառանգել, անկեալ իդաշտի, եւ ոչ գիտիցեն զայրն, որ խոցեացն զնա, ելցէծերակոյտն քո եւ դատաւորքն քո եւ չափեսցեն շուրջզվիրաւորաւն զվայրս քաղաքացն։ Եւ եղիցի քաղաք, որհուպ իցէ առ վիրաւորն, առցէ ծերակոյտ քաղաքինայնորիկ երինջ մի յարջառոց, այլօքն։

Յայսմանէ յայտ է ո՛չ տուգանս լինելայսպիսի սպանման եւ ո՛չ դատաստան արեան, այլքաւութիւն պատարագօք՝ անդ եւ աստ՝ ապաշխարութիւն։Այդոցիկ հետեւելի է դատաւորաց, որքան անյայտ է, իսկ յայտ եկեալն՝ տուգանք՝ հաղորդիցն, եւ արեանդատաստան՝ սպանողին։

[ՃԺ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺ

ՎԱՍՆ ԳԵՐԵԼՈՅ ԿԱՆԱՆՑ ԱՅԼԱԶԳԵԱՑ

Եթէ ելանիցես ի պատերազմ ի վերայթշնամեաց քոց, եւ մատնեսցէ զնոսա Տէր Աստուած քո իձեռս քո, եւ աւարեսցես զաւար նոցա։ Եւ տեսանիցեսյաւարին կին գեղեցիկ տեսլեամբ, եւ ցանկանայցեսնմա, առցես զնա քեզ կին, եւ տարցես զնա ի տուն քո, եւ գերծցես զգլուխ նորա, եւ սրբեսցես զըղնգունսնորա, եւ հանցես զհանդերձ գերութեան նորա, եւնստցի ի տան քում եւ լացցէ զհայր եւ զմայր իւրզաւուրս ամսոյ միոյ, եւ ապա մտցես առ նա եւբնակեսցես ընդ նմա, եւ եղիցի քեզ կին։ Եւ եղիցի եթէոչ հաճեսցիս ընդ նմա՝ արձակեսցես զնա ազատ, եւվաճառելով մի՛ վաճառեսցի ընդ արծաթոյ, եւ միանարգեսցես զնա, քանզի լլկեցեր զնա։

Եւ զայս ըստ 0րինացն լրմամբ ընկալցին. թէպատահի քրիստոնէի՝ նախ մկրտել եւ զօրինակհնութեանն բառնալ եւ ապա առնուլ կին ըստ կարգիամուսնութեան։ Եւ ոչ եթէ յորժամ ոչ հաճեսցի, արձակէ ազատ, այլ եւ ոչ բնաւ արձակել, առանց բանիպոռնկութեան, իշխան է։

[ՃԺԱ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԱ

ՎԱՍՆ ՀԱՐԱՆՑ ԱՆԴՐԱՆԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼՈՅ ԶՈՐԴԻՍ

Եթէ լինիցին առն կանայք, մինն ի նոցանէ՝սիրելի, եւ մինն՝ ատելի, եւ ծնանիցին նմա որդիսսիրելին եւ ատելին, եւ լինիցի որդի անդրանիկատելոյն։ Եւ եղիցի յաւուր, յորում ժառանգեցուցանէորդոց իւրոց զինչս իւր, մի՛ իշխեսցէանդրանկացուցանել զորդի սիրելոյն, անտես արարեալզորդի ատելոյն զանդրանիկ, այլ զանդրանիկ ատելոյնծանիցէ՝ տալ նմա կրկին յամենայնէ, ոչ ինչ գտանիցինմա, զի նա է, սկիզբն որդոց նորա, եւ նմա էանդրանկութիւնն։

Արդ, զայս դատաստանս ի մեզ այսպէսառցուք։ Զի թէ ոչ է քրիստոնէից ունել միանգամայներկուս կանայս, սակայն ի մի կնոջէ լինիցի որդիս, եւթէ երկրորդ առցէ կին, եւ յանմանէ իցէ որդի, մի՛վասն սիրոյ կրսերոյն զնա անդրանկացուսցէ եւ կամաչառեալ ի վերջի կնոջէն՝ զորդի նորա։ Այլ զսկիզբնորդոց իւրոց պատուեսցէ, ըստ որում եւ Տէրպատուիրեաց՝ տալ զառաջին ծնունդն եւ առաւել տալ իժառանգութեանցն, բայց եթէ պատահի յաղագսանպիտանութեան չառնել արժանի։

[ՃԺԲ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԲ

ՎԱՍՆ ԱՆԶԳԱՄ ՈՐԴՈՑ

Եթէ իցէ ուրուք որդի խեռ եւ անզգամ եւ ոչլուիցէ ձայնի հօր եւ մօր իւրոյ, եւ խրատեսցեն զնա, եւ ոչ անսայցէ, կալցին զնա հայր եւ մայր իւր եւտարցին առ ծերակոյտս քաղաքին իւրեանց եւ ի դուռնտեղոյն իւրեանց եւ ասասցեն ցարս քաղաքին իւրեանց. որդիս մեր այս անզգամ է եւ ոչ լսէ ձայնի մերում, հարկանող է եւ արբշիռ։ Եւ քարկոծեսցեն զնա արքքաղաքին իւրեանց, եւ մեռցի, եւ բարձջիք զչարն իմիջոյ ձերմէ, եւ լուեալ այլոցն զահի հարկանիցին։

Զոյգ է այս դատաստան այնմ, որ զծնողսնանարգէ, զի անդ՝ մահու մեռցի, զի զիւրն անարգէզծնողսն եւ նովաւ՝ զհասարակացն Աստուած, եւ աստ՝առանց միջնորդի՝ միայն զԱստուած, լուծմամբպատուիրանին։ Վասն որոյ անդ՝ մահու մեռցի, որ էերկու մահ, եւ աստ՝ պարզաբար մեռցի, որ է միայն առԱստուած յանցանքն։ Այլ որպէս անդ եդաւ իրաւամբք՝ելանել ի ժառանգութենէ փոխանակ մահուն, նոյն լիցիեւ աստ։

[ՃԺԳ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԳ

ՎԱՍՆ ՄԱՀԱՊԱՐՏ ՄԵՌԵԼՈՑ

Եթէ հասանիցեն ումեք մահապարտութիւն, եւ մեռանիցի, կանխեսջիք զնա զփայտէ, եւ մի՛ադանիցի մարմին նորա ի փայտին, այլ թաղեսջիք զնա ինմին աւուր, զի անիծեալ է յԱստուծոյ ամենայն, որկախեալ կայցէ զփայտէ։

Զի թէպէտ ամենայն օրինադրութիւնս ոչմիայն առ ճառսն, այլ եւ առ միտսն բազում ունիպատճառս, այլ մեզ որքան հարկաւորն է իրաւանցդատաստանի՝ առնլի է։ Եւ զի անդ զԻսրայէլացոցնասացաւ թաղել զմարմին, եւ զի ի մերոց թագաւորաց ոչհրամայեցաւ սպանանել, բայց միայն խրատել։ Իսկ թէայլազգի պատահի ի մահապարտութիւն, ոչ է արտաքոյիրաւանց, զբնութիւնս պատուելոյ աղագաւ, թաղել տալհրաման՝ յորժամ մեռանի, ուր եւ իցէ։

[ՃԺԴ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԴ

ՎԱՍՆ ԿՈՐՍՏԻՑ

Գուցէ տեսեալ զարջառ եւ զոչխար եղբօրքոյ մոլորեալ ի ճանապարհի, մի՛ անտես առնիցեսզնոսա, այլ դարձուսցես զնոսա եւ ածցես առ եղբայրնքո։ Ապա թէ չիցէ եղբայրն քո մօտ առ քեզ, եւ ոչճանաչիցես զնա, ժողովեսցես զնոսա ի տան քում, եւեղիցին առ քեզ, մինչեւ խնդրեսցէ զնոսա եղբայրն քո, եւ տացես ցնա։ Նոյնպէս արասցես զէշ նորա, եւզհանդերձ, եւ զամենայն կորուստ եղբօր քոյ, որ ինչկորնչիցի։ Մի՛ իշխեսցէ եղբայր ոք անտես առնելզինչս եղբօր իւրոյ։

Գութ եւ խնամս ունելով ուսուցանէ 0րէնքսաստուածայինս ոչ միայն առ մերձաւորս, այլ եւ առհեռաւորս յամենայն կորուստս հաւատարիմս լինել եւանվարձս, զի արտաքոյ իրաւանց է վարձանօք զկորուստընկերին դարձուցանել։

[ՃԺԵ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԵ

ՎԱՍՆ ՅԱՐՈՒՑԱՆԵԼՈՅ ԶԱՆԿԵԱԼ ՉՈՐՔՈՏԱՆԻՍ

Գուցէ տեսանիցես զէշ կամ զեզն եղբօր քոյանկեալ ի ճանապարհի, մի՛ զանց առնիցես զնոքօք, այլյարուսցես ընդ նմա։

Անվարձ եւ զայս եւս հրամայէ։ Եւ թէպէտ եւ0րինադրութիւն է, սակայն եւ թագաւորաց եւդատաւորաց է գիտելի զայսոսիկ եւ խրատել, որ յաղագսսորին երթան յատեան։

[ՃԺԶ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԶ

ՎԱՍՆ ՀԱՆԴԵՐՁԻ

Մի՛ եղիցի հանդերձ առնացի զկանամբք, կամզգեցցի այր զգեստ կանացի, զի պեղծ է Տեառն Աստուծոյքում ամենայն, որ առնէ զայն։

Զի բազում դովաւ լինել չարեաց ի դէպ էրեւ անձեւութիւն իսկ, յաղագս որոյ հրաժարեցոյց։ Ըստայսմ խրատելի է դատաւորաց է քարոզչաց։

[ՃԺԷ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԷ

ՎԱՍՆ ԲՈՒՆՈՑ ԹՌՉՆՈՑ

Եթէ դիպեսցիս բունոց հաւուց առաջի քո իճանապարհի, եւ թէ ի ծառ եւ թէ ի գետնի, ձագուց կամձուոց, մի՛ առնուցուս զմայրն հանդերձ ձագօք, այլարձակեսցես զմայրն, եւ զորդիսն առցես քեզ, զի բարիլինիցի քեզ, եւ բազմօրեայ լինիցիս ի վերայ երկրի։

Եւ արդ, մի՛ ոք պարսաւանս դիցէ մեզյայսոսիկ, եթէ զի 0րինադրութիւն է, զի՞արդ լիցիյիրս դատաստանի, նմանապէս եւ՝ նմանք սոցին։ Գիտելիէ, զի ամենայն օրինադրութիւն լուծեալն եւզղջացեալն ոչ կարօտի դատաստանի, իսկ անհնազանդիցնդատաստանի պէտք են։ Եւ զայս Տէրն յայտ արար, ասելով՝ ի ճանապարհի զղջացեալ տուր զհաշիւ ուխտին, զի մի՛ ի դատաստան անկցիս։ Եւ զի այս 0րինադրութիւնէ եւ արդարութեան կատարումն։ Իսկ լուծեալ եւզղջացեալ՝ ի ձեռն վարդապետաց վերստին ուղղութիւն, այլ անզղջից՝ դատաստանաց իրաւունք։ Փոքրագոյնօրինադրութեամբս տեսցես այժմ զմեծամեծսն սովաւչափեալս։ Եւ զի յայտ արասցէ զհաւս վասն մեր եղեալ, զոր հրամայէ թուղուլ

զմայրն աճելոյ պատճառաւ եւ մեզ ի պէտսզձագս եւ զձուս առնուլ։ Եւ սոքօք վարձս խոստանայ՝ցուցանելով, թէ որքան պսակին կատարողքն մեծամեծացպատուիրանաց, այլ զղջացեալքն ուղղին, եւ անզեղջքնյայսմ՝ դատին։ Եւ իրաւացի կարծեմ զոյգ ամացթռչնոցն իմանալով ձագուցն խափանման՝ զտուգանսլինել ի թագաւորաց։

[ՃԺԸ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԸ

ՎԱՍՆ ՆՈՐԱՇԷՆ ՏԱՆ

Եթէ շինեսցես տուն նորաշէն, արասցեսպսակ շուրջ զտանեօքն, եւ մի՛ սպանումն գործեսցի իտան քում, զի մի՛ անկանիցի, որ անկանելոցն իցէ, ինմանէ։

Կարծելի է, թէ եւ զայս պատուիրան նմանայնմ, որ զվիրաւոր գտեալ՝ պատարագօք հրամայէրքաւել եւ ոչ դատաստանաւ արիւն խնդրել, ոչ տայ իձեռս դատաւորաց զպատահեալն։ Եւ զի մի՛ այնմ կարօտիցեն, զգուշանալ ուսուցանէ։ Իսկ մեզապաշխարութիւն լիցի։

[ՃԺԹ]

ԳԼՈՒԽ ՃԺԹ

ՎԱՍՆ ԾԱՌԱՅԻՑ ՓԱԽՈՒՑԵԼՈՑ

Մի՛ մատնեսցես զծառայ տեառն իւրում, որյաւելուցու առ քեզ ի տեառնէ իւրմէ։ Ընդ քեզբնակեսցէ եւ ընդ քեզ զետեղեսցի յամենայն տեղոջ, ուր եւ հաճոյ է նմա, եւ մի՛ նեղիցես զնա։

Ոչ միայն զայլազգեաց ասէ, այլ եւզԵբրայեցոց, որ թէ յանդգնեալ ոչ կամի յեւթն ամիթողուլ զնա, եւ յաղագս այնր փախիցէ, զոր ասէ՝ ընդքեզ բնակեսցէ եւ թէ այլուր հաճոյ իցէ՝ անդ, եւ թէայլազգ ինչ՝ հաշտեցուցանել եւ ոչ վայրապար տալ իձեռս։ Զայս եւ մեզ պահել իրաւացի դատաստան է։

[ՃԻ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻ

ՎԱՍՆ ՄՏԵԼՈՑ Ի ՀՈՒՆՁՍ

Իսկ եթէ մտանիցես ի հունձս ընկերի քոյ, քաղեսցես ձեռօք քովք զհասկն եւ մանգաղ մի՛արկանիցես յոճ ընկերի քոյ։

Զի ողորմութիւն ի կամաց առողին կամի0րէնքն եւ ոչ ի կամաց կրողացն, եւ եթէ յանդգնի՝դատաստանաւ է իբր ի յափշտակողէ տոյժ առնուլ։

[ՃԻԱ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԱ

ՎԱՍՆ ՄՏՈՂԱՑ ՅԱՅԳԻ ԸՆԿԵՐԻՆ

Իսկ եթէ մտանիցես յայգի ընկերին քոյ, կերիցես խաղող, մինչեւ յագեսցես, բայց յամանս միամանեսցես։

Չափս դնէ եւ իրաւունս ակամայողորմութեան ճշմարիտ 0րինադրութիւնս այգեգործաց, զի մի՛ տաղտկասցին, զի նոցունց կամօք իցէ ընդուտելոյն եւ բառնալն, իսկ ըստ կերողին տոյժ լիցի։

[ՃԻԲ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԲ

ՎԱՍՆ ԱՐՁԱԿԵԼՈՅ ԶԿԱՆԱՅՍ

Եթէ առնուցու ոք կին եւ մտանիցէ առ նա, եւ եղիցէ, թէ ոչ գտանիցէ շնորհս առաջի նորա, զիեգիտ ի նմա իրս անարգութեան, գրեսցէ նմա գիրապահարզանի եւ տացէ ի ձեռս նորա եւ արձակեսցէ զնա իտանէ իւրմէ։ Եւ գնացեալ լինիցի առն այլում, եւ թէատիցէ զնա այրն վերջին, գրեսցէ նմա գիր մեկնելոյ եւտացէ ի ձեռս նրա եւ արձակեսցէ զնա ի տանէ իւրմէ։ Ապաթէ մեռանիցի վերջին այրն, մի՛ կարասցէ այրնառաջին, որ արձակեաց զնա, դառնալ առնուլ զնա իկնութիւն, զի պիղծ է այն առաջի Աստուծոյ քոյ. եւմի՛ պղծիցէք զերկիրն, զոր Տէր Աստուած տացէ ձեզ իժառանգութիւն։

Զայս երբեմն Հրեայքն պատասխանի ետունՏեառն, ասելով. Մովսէս հրաման ետ գիր գրելմեկնելոյ կանանց, եւ Տէր եցոյց զպատճառն, եթէյաղագս խստասրտութեան ձերոյ թողացաւ։ Եւ զի մի՛միշտ վայրապար թողցեն, ասաց յ0րէնսն՝ ոչ առնուլզանարգեալն։ Եւ զի ընդարձակ էր առնուլ այլ, եւմիանգամայն երկուս առնուլ եւ կեալ ի մի տուն, եւայն առանց բանի պոռնկութեան։ Եւ զի ըստ մեզ այս ոչէ, եթէ պատահի զկնի թողլոյն եւ մահուն զղջանալ, որատելութեամբ մեկնեցան՝ ապաշխարութեամբ միասցին, բայց եթէ պատահի այնպիսի լինել, որոց միաւորելչիցէ արժան։

[ՃԻԳ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԳ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԱՌՆՈՒ ՆՈՐ ԿԻՆ, ՉԷ ՊԱՐՏ Ի ՊԱՏԵՐԱԶՄ ԵՐԹԱԼ

Եթէ առնուցու ոք կին նորոգ, մի՛ մտցէ իպատերազմ, եւ մի՛ անկցին ի վերայ նորա ինչ իրք, այլանպարտ լիցի ի տան իւրում, եւ ուրախ արասցէ զկինիւր։

Մարդասէր է Աստուած, կամի, զի մի՛անկեալ ի պատերազմին՝ սուգ լիցի տարաժամ, յաղագսորոյ անմեղադրելի են միանգամայն, կամամբարտաւանեալ՝ յանդգնի ճակատեալ եւ կամ երկբայի՝զանգիտեալ։ Զայս իրաւունս պահելի զօրավարաց առզօրս իւր ամենայն։

[ՃԻԴ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԴ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԳՐԱՒԱԿԱՆ ԴՆԵՆ ԿԱՄ ԳՐԱՒ ԱՌՆՈՒՆ ԶԵՐԿԱՆՔ

Մի՛ գրաւեսցես զվերին կամ զներքիներկանք, զի զոգիս գրաւէ այնպիսին։

Ոչ հրամայէ բնաւ չգրաւել, այլ նոցունցցուցանէ զիրաւունս զի միովն թերեւս զղջասցիդարձուցանել զմիւսն, ուստի եւ ծանրացոյց զօրինակնխղճին՝ զոգիս գրաւէ, ասէ, այնպիսին, զի նոցասպասաւորութեամբ ոգի մնայ ի մարմին։ Զոր եւյամենայնսն մեզ պահելի է՝ չգրաւել զյոյժհարկաւորքն, եւ թէ յանդգնի՝ ի դատաւորաց վրէժլիցի։

[ՃԻԵ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԵ

ՎԱՍՆ ՊԱՐՏՈՒՑ ԵՒ ԳՐԱՒԿԱՆԵՐՈՅ

Եթէ պարտիցի ընկեր քո զինչ եւ իցէ, մի՛մտանիցես ի տուն նորա առնուլ ինչ գրաւ, այլ արտաքոյկացցես, եւ այրն, առ որում պարտքն քո իցեն, հանցէզգրաւն արտաքս։ Եւ եթէ աղքատ իցէ այրն, մի՛ ագցիգրաւն ի տուն քո, այլ դարձուսցես զգրաւ նորա ընդմտանել արեւուն, եւ ննջեսցէ հանդերձիւն եւօրհնեսցէ զքեզ, եւ եղիցի քեզ յողորմածութիւն առաջիՏեառն Աստուծոյ քոյ։

Չտալ թոյլ մտանել եւ առնուլ գրաւ, զի մի՛բռնութիւն լիցի, այլ՝ կամաւ. հանեալն, դարձեալ, ոչի հարկաւորաց գոյիցն իցէ։ Ապա թէ յաղագսաղքատութեան հարկաւորքն իցեն, հրամայէչօթեցուցանել եւ այսու ողորմած կամի զնոսա լինելընդ իրաւանցն։ Զսոյն զայս եւ մեզ ընտրելի է։

[ՃԻԶ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԶ

ՎԱՍՆ ՈՐ ՎԱՐՁԷ ԳՐԱՍՏ ԵՒ ԱՅԼ ԻՆՉ ԵՒ ՎՆԱՍԷ

Մի՛ զլասցիս զվարձս տնանկին եւզկարօտելոյն յեղբարց քոց կամ յեկաց քաղաքաց քոց։Այլ նոյն օր հատուսցես զվարձս նորա, եւ մի՛ մտանիցէարեգակն ի վերայ այնորիկ, զի տնանկ է, եւ այն է յոյսնորա, եւ մի՛ բողոք հարկանիցէ առ Տէր, եւ լինի քեզայն ի մեղս։

Յայտ է, զի յաղագս աղքատութեան եղեւվարձկան եւ աւուրն պիտոյից։ Զի եթէ ոչ հատուսցեսյաւուր գործոյն, դատաստանաւ է աւելի, քան որվարձեցաւն, հատուցանել զվարձսն։

[ՃԻԷ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԷ

ՎԱՍՆ ՈՉ Է ՊԱՐՏ ՄԵՌԱՆԵԼ ՀԱՐՑ ՎԱՍՆ ՈՐԴՈՑ, ԵՒ ՈՉ ՈՐԴԻՔ՝ ՎԱՍՆ ՀԱՐՑ

Մի՛ մեռանիցին հարք ընդ որդոց, եւ մի՛որդիք՝ ընդ հարց, այլ իւրաքանչիւր ոք ի մեղս իւրմեռանիցի։

Եւ զայս ասէ յաղագս այնորիկ, որ թէպատահի մահապարտ լինել ըստ օրինաց, հարք եթէկամիցեն վասն զորդիսն ապրեցուցանելոյ մեռանիլ, մի՛ մեռցին, այլ մեռցի որդին մահապարտ, զի մի՛թիւրեսցի դատաստանն։ Նոյնպէս եւ մի՛ որդիք ընդհարց մեռցին։ Նաեւ դատաւորք, թէ ոչ կարասցենզորդիս մահապարտս ըմբռնել, ոչ պարտին զհայր ի մահդատապարտել։ Եւ այս ի մեզ հաստատուն կացցէ։

[ՃԻԸ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԸ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ՉԴԱԴԱՐԻՆ ՅԻՐԱՒՈՒՆՍ

Մի՛ խոտորեսցես զիրաւունս եկին եւորբոյն եւ այրոյն։

Դատաւորաց դնէ օրէնս՝ ոչ վարիլ կաշառօքեւ այլօք պատրանօք, որպէս եցոյց յայլսն, եւ եթէզայս արասցէ՝ անկցի ի պատուոյն։

[ՃԻԹ]

ԳԼՈՒԽ ՃԻԹ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶԱՅՐ Ի ՄԱՐԴՈՅ ԻՐՔ ԳՐԱՒԿԱՆԵՆ

Մի՛ գրաւեսցես զգրաւ այրոյն զձորձսնորա։

Զի թէպէտ եւ յայլսն ներեաց սահմանաւնզգրաւն, այլ աստ եցոյց հարկաւոր ոչ գրաւել զայրոյ, ուսուցանելով նոցա զխնամակալութիւն յիւրմէ, որպէսյԵգիպտոս ամենազանս, զի արտաքոյ է դատաստանիզզուել զնոսա։

[ՃԼ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼ

ՎԱՍՆ ԱՐԺԱՆԱՒՈՐԱՑ ԳԱՆԻՑ

Յատեան դատաստանի, ըստ որում եւ իցէ, յորժամ արժանի գանի իցէ, եթէ ոչ ըստ 0րինացնքառասուն, սակայն անվնաս։ Արժան է դատաւորաց վարիլնովաւ ի խրատ ստահակաց։

[ՃԼԱ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԱ

ՎԱՍՆ ԹԷ ԿՌՈՒԻՆ ԵՐԿՈՒ ՄԱՐԴ, ԵՒ ԿԻՆՆ ԹԱՓԷ-ԵՒ ՎՆԱՍԻ

Եթէ կռուիցին երկու արք, եւ թափելոյաղագաւ կին միոյն բուռն հարկանէ զյաղթողի առն, ըստ0րինացն է հատանել զձեռնն, այլ մեզ՝ գինն ձեռինն, որպէս ցուցեալ է իւրաքանչիւր զգայութեանցն։

[ՃԼԲ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԲ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶԳԵՐԵԶՄԱՆՍ ԵՒ ԶՄԵՌԵԱԼՍ ԿՈՂՈՊՏԵՆ

Զդիակողոպուտս եթէ ըմբռնեսցի եւ ապակամօք խոստովանեալ՝ ոչ մեռցի, իսկ եթէ ոք ոչսպանցէ, քննեսցէ զնա սուրբ եկեղեցի՝ մինչեւ ի մահորոշեսցի, քանզի տեղիք ապաշխարութեան չիք նմա։

Յայտ է յասացելոցս, թէ անզղջիցն մահորոշեաց, այլ այնպիսեացն արեան լիցի գին ըստցուցելոյ օրինակին, դարձեալ եւ՝ ապաշխարութիւնպատշաճիւ։ Եւ այդ լիցի դատաստան այդոցիկ իրաւացի։

[ՃԼԳ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԳ

ՎԱՍՆ ԱԿԱՄԱՅ ՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆՑ

Եթէ ոք անմեղ գնասցէ ուղեւոր եւ ոչ զոքունէր թշնամի յառաջ պատահեալ, այլ թէ որ ամենեցունգողն եւ աւազակն նմա դիպեսցի, եւ սպանցէ սա զնոսա, մի՛ իբրեւ սպանող դատեսցէ զնա սուրբ եկեղեցի։ Բայցվասն ահագին սեղանոյն սրբեսցէ զանձն աւուրս սակաւ՝զմտաւ ածեալ, թէ ընդէ՞ր իսկ եւ ակամայ դիպեցան, թէպէտ եւ յԱստուծոյ իցէ մատնութիւնն։

Կարծեցուցանէ եւ յաղագս քահանայից վասնասելոյն՝ ահագին սեղանոյն, այլ հասարակ ամենեցունէ։ Բայց այս դատաստան եկեղեցոյ դատաւորաց եւ ոչարտաքնոց է դատել, զիւրաքանչիւրոցն օգուտ ըստիրին։

[ՃԼԴ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԴ

ՎԱՍՆ ՀԻՄՆԱՐԿՈՒԹԵԱՆ ԵԿԵՂԵՑՈՅ

Զհիմունս եկեղեցոյ եպիսկոպոսն միայնիշխեսցէ ծրագրել ուղղափառութեամբ, կամքորեպիսկոպոսն, կամ պերետուտն՝ հրամանաւեպիսկոպոսին։ Ապա թէ առանց եպիսկոպոսին կամքորեպիսկոպոսին ոք յանդգնեսցի՝ քակել զհիմունսնհրամայեցաք. ապա թէ թողցի՝ երկրորդումն սահմանքկարգեսցին, եւ այնպէս կարգ եկեղեցոյն լինիանըստգտանելի։

Գիտելի է, զի քորեպիսկոպոսք երկու են, մին՝ ձեռնադրեալն եւ մին՝ ոչ. եւ պերետուտ է, որայժմ է բուտ։ Եւ եթէ ի պատահումն հայիցի եպիսկոպոսնեւ ի զեղջն եւ ոչ քակեսցէ, երկրորդել հրամայէզկարգն։ Եւ այդ այդոցիկ դատաստան է հաստատուն։

[ՃԼԵ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԵ

ՎԱՍՆ ՁԵՌՆԱԴՐՈՒԹԵԱՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ

Զեպիսկոպոս արժան է, որք յաշխարհին եւվիճակին եպիսկոպոսք իցեն, նոքիմբք նստուցանելյաթոռ. ապա թէ վասն փութոյ ինչ եւ վասնհեռաւորութեան ընկերացն՝ երեք եպիսկոպոսք կամօքայնոցիկ, որք հեռի են, թղթովք վկայութեաննստուցանեն։ Բայց զպատիւ եւ զշնորհս գլխաւորինարժան է տալ, այսինքն՝ կաթողիկոսին. կամ եղեւ մեծժողովոյն։

Կարգաւորապէս զձեռնադրութիւն հրամայէլինել. նախ ընտրել բազմաց, եւ հաւանութեամբամենեցուն ձեռնադրէ կաթողիկոսն, կամ հրամանաւնորա՝ երկուքն կամ երեքն։ Այլ անուն կաթողիկոսիաստ ցուցաւ գլխաւոր լինել այլոցն, բայց այսուհետեւմամոնայ։

[ՃԼԶ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԶ

ՎԱՍՆ ԱՅՆՈՑԻԿ, ՈՐՔ Ի ԿԱՐԳԷ ԵՒ ՅԱՂ0ԹԻՑ ՄԵՐԺԵԱԼ ԵՆ

Որք ի կարգէ եւ յաղօթից մերժեալ են, կամժողովրդական ոք կամ ի կարգէ պաշտօնէից, եթէ երթեալուրեք զինքն ի կարգ արկցէ, մի՛ ընկալցին։ Եւ որայլոց վարդապետի բանադրեալ իցէ եւ կամ մերժեալ, այլ վարդապետ մի՛ մերձեցուսցէ կամ ի կարգ արկցէ, բայց եթէ հաւաստեաւ քննութիւն արասցեն, բանիւվարդապետութեան բժշկել եւ անդէն հնազանդել ընդբուն վարդապետաւն։ Ապա թէ վասն մեղաց եւ չար գործոցմերժեալ իցէ ի սուրբ եկեղեցոյ, դեղօքապաշխարութեան բժշկեսցեն։

Եւ այս բարեկարգութիւն աստուածայինդատաստանաւ է. ոչ զոք առանց գիտութեան ընդունել, եւ վարդապետաց չքամահել զմիմեանս եւ զանկարգսնանդրէն դարձի իմաստութեամբ բժշկել։

[ՃԼԷ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԷ

ՎԱՍՆ ՁԵՌՆԱԴՐՈՒԹԵԱՆ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԱՑ

Նախնեացն սովորութիւն կացցէ յԵգիպտոս, զի Աղեքսանդրի եպիսկոպոսն ամենեցուն իշխեսցէ, վասն զի Հռոմայ եպիսկոպոսին այս սովորութիւն է, նոյնպէս եւ Անտիոքացոց եւ յայլ իշխանութիւնս պատիւմեծութեան պահեսցի եկեղեցեաց։ Եւ ամենեցուննմանապէս յայտնի լիցի, զի թէ ոչ կամօք կաթողիկոսինլիցի եպիսկոպոս, զայնպիսին մեծ ժողովն որոշեաց, զիմի՛ եւս իցէ եպիսկոպոս։ Ապա թէ միաբան ամենեցունընտրելով ճշմարտութեամբ ըստ կարգի եկեղեցոյարժանի առնիցեն, երկու կամ երեք ըստ անձինանզգամութեան կամ հակառակութեան ընդդէմ լինիցին, բազմացն ընտրութիւն հաստատեսցի։

Վասն զի սովորութիւն կալաւ եւ կարգնախնեացն, զի Երուսաղէմի եպիսկոպոսն պատուեսցի, ընկալցի պատիւ, զի մայրաքաղաքացն ըստ արժանիպատուին իւր պահեսցի։

Զոր յառաջն յիշատակեաց զանունկաթողիկոսի, աստ ցուցանէ, զի ըստ նախնեացնսովորութեանց եւ ինքեանց կացցէ։ Եւ ըստ չորիցաւետարանչացն զայդոսիկ նշնակէ, եւ յայլիշխանութիւնս նմանապէս, զի թէ իցեն առաքելականաթոռ եւ թէ չիցեն՝ հրամայէ կաթողիկոս լինել. եւ թէաթոռն Յովհաննու յԵփեսոսէ ի Բիւզանդիա փոխեցաւ՝պատուելոյ աղագաւ, այլ ոչ կաթողիկոսութեանպատճառաւ։ Եւ որոշէ, որք հրամանաւ կաթողիկոսինչձեռնադրին, յորոց յայտ է, զի հրամանաւ նորաձեռնադրին։ Եւ թէ պատահին ոչ յիւրմէ, այլ ի բազմացնընտրութենէ, ամենայն ուրեք ճշմարիտ է, եւ իձեռնադրելն կաթողիկոս։

[ՃԼԸ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԸ

ՎԱՍՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ԵՒ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ, ՈՐ ԶԱՅԼՈՑ ՎԻՃԱԿ ԵՒ ԶԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ՅԱՓՇՏԱԿԵՆ

Վասն բազում յուզիցն եւ մեծամեծամբոխիցն, որ լինին ի կողմանս կողմանս, որքեպիսկոպոսք լինին եւ զայլոյ վիճակ յափշտակելջանան, եւ որք երիցունք լինին եւ այլոյ քաղաքի եւժողովրդեան ցանկան յափշտակալ, ֊ կամ եղեւ մեծժողովոյս, զի զայնպիսին դադարեցուցանենյիւրաքանչիւր վիճակի։ Ապա թէ բռնութեամբ կամկաշառօք զգործն զայս յանդգնեսցի գործել եւ ընդդէմեկեսցէ առաջնորդական կանոնին, կամ եղեւ մեծժողովոյս, զի զայնպիսիսն ընկեսցեն յաթոռոյն եւ իկարգէ քահանայութեան եւ բնաւ իսկ ի բաց մերժեսցեն իպաշտմանէն, եւ այնուհետեւ եղիցի քեզ իբրեւ զմիյանզգամաց, զի որում տուեալն իցէ՝ տացի եւյաւելցի, եւ որ ոչն գիտէ ունել՝ եւ զոր ունի բարձցիի նմանէն։

Ոչինչ անյայտ է այս հոգեւոր կանոնականդատաստան, եւ բազմաց ըստ այսմ մերժելի է այժմ։

[ՃԼԹ]

ԳԼՈՒԽ ՃԼԹ

ՎԱՍՆ ԱՆԿԱՐԳԱՊԷՍ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԱՑ

Վասն այնոցիկ, որ ի կարգին իցեն եւ իկանոնին եւ յուխտի եկեղեցոյ եւ յագահութիւն եւ իզօշաքաղութիւն անկանիցին, զարծաթ ի վարձու տան եւտոկոսեօք պահանջեն եւ մոռանան զբարբառաստուածային Գրոցն, որ ասէ՝ զարծաթ իւր ի վարձու ոչտայ եւ այլն, եւ, մանաւանդ, ծոյլ եւ պղերգ՝ իպաշտմանն եւ թուլասիրտ՝ յաղօթս, մեղկ եւ ծոյլ՝ իհաւատս, այնպիսոյն ասէ Գիր՝ վայ որ թողեալ իցէզուսումն մանկութեան եւ մոռացեալ զուխտնաստուածեղէն։ Կամ եղեւ մեծ ժողովոյս՝ զայնպիսինմերժել ի կարգէն եւ կամ բարեսէր կամօք յուղղութիւնածել։

Լուիցեն քահանայք զվճիռ կանոնականդատաստանին եւ զարհուրեսցին, ապա թէ ոչ՝ վերջին եւանաչառ դատաստանաւ դատելոց են։

[ՃԽ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԶՁԵՌՆ ՏՈՒԵԱԼ ԱՂՋԻԿ ՅԱՓՇՏԱԿԻՑԷ

Որք միանգամ խօսեալ աղջկունք են եւզուգեալ գտանիցին, եւ յետ այսորիկ այլքյափշտակիցեն, կամ եղեւ զի անդրէն տացեն, որումխոսեալն էր. թէ եւ ի բռնութիւն ապաստանի՝ միթողցեն։

Մի զզուգեալն եւ զխօսեալն համարի եւանդրէն դարձուցանել, թէ եւ պսակեսցի ընդյափշտակողին։ Եւ այդոցիկ ճշմարիտ է դատաստան։

[ՃԽԱ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԱ

ՎԱՍՆ ՄՍԱԿԵՐՈՒԹԵԱՆ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԱՑ

Որք յուխտի անդ իցեն՝ երիցունք, կամսարկաւագունք, կամ այլ ոք ի պաշտօնէից եւ հեռի իցենի մսոյ, եւ միտք յօժարեսցին ի ճաշակել, համարձակկերիցեն եւ մի՛ գաղտաբար, ապա թէ կամեսցին՝պահեսցեն։ Այլ թէ ոք պիղծ համարեսցի զբանջար կամզհաց, որ մսոտ իցէ, ոչ ընդունին զնա ի կարգեկեղեցոյ։

Ուխտական՝ յայտ է՝ զի զամուսնացեալս եւզկուսանս եւ որք միանգամ յեկեղեցի են՝ անուանէ։Ապա ուրեմն վայրապար է ազգացն Յունաց եւ մերզմիմեանս բամբասել, զի զերկոսինն, ասէ, ընդունիլ իկանոնաց։ Արդ, բարիոք է չուտելն, քան ուտելն, թէպէտ եւ ոչ բամբասի, որպէս ի մեզ գտանին բազումպահողք. այլ արտաքոյ դատաստանի է զմիմեանս դատելն։

[ՃԽԲ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԲ

ՎԱՍՆ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԸՆՉԻՑ

Վասն ընչից, որ անուանեալ իցէ եկեղեցոյ, զինչ եւ իցէ՝ եթէ գեղ եւ եթէ այլ ինչ, մինչչեւեպիսկոպոս լեալ ի տեղոջն եւ երիցունք վաճառիցեն, իշխան լիցի անդրէն ի նոյն պահանջել. բայցեպիսկոպոսն կշռեսցէ զիրաւն եւ զարժանն, եթէ մարթ էառնուլ զգինն կամ դարձուցանել։

Կանոնականս հրաման անվաճառելիս լինելզեկեղեցոյսն կամի եւ իշխան՝ զեպիսկոպոսն եւ ոչզքահանայս, եթէ առնուլ կամ դարձուցանելեպիսկոպոսն տեսցէ։ Այսպիսի է. զի թէ որ գնեաց՝ ամօքգնոյն չափ

կերեալ իցէ՝ զգինն ոչ դարձուցանել, ապաթէ չիցէ ինչ շահեալ՝ դարձուցանել։ Ըստ այսմօրինակի զկշռելն ասէ։ Իդէպ է եւ զայս գիտել, զիայլազգ ոչ վաճառի եկեղեցոյքն, բայց եթէ վաճառեսցիզանպատշաճսն եւ այլ եւս անկաւոր գնեսցէ նովինգնովն։ Եւ այդ ընդունելի դատաստան է յեկեղեցի։

[ՃԽԳ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԳ

ՎԱՍՆ ՈՐ ԿՈՒՍՈՒԹԻՒՆ ԽՈՍՏԱՆԱՅ ԵՒ ՍՏԷ

Վասն այնոցիկ, որ ի չափ հասեալ իցեն եւկուսութիւն խոստանան պահել եւ ստիցեն խոստմանն եւի շնութիւն անկանին, կուսան այնուհետեւ ոչ կարէլինել, այլ եղիցի նա որպէս զայն, որ երկուս կանայսառեալ իցէ, եւ զսահման նոցին կալցի, եւզապաշխարութիւն՝ երկու ամ առ դրանն ընդ ձեռամբ եւմի ամ մտեալ յեկեղեցին ընդ ապաշխարողսն ելցէ։ Եւզջերմութիւն ապաշխարութեանն տեսցեն, եւհաղորդեսցի օրինացն, բայց յօծումն քահանայութեանմի՛ մերձեսցին։

Զայս յայտնագոյն ի Նիկիական յերեսունգլխին ասէ, այլ աստ՝ որ ամուսնանայ եւ շնայ։ Յայտէ, զի զշնութեան ապաշխարէ, այլ ամուսնութեաններկակացն է, ուստի ոչ կարէ լինել քահանայ. եւ թէերկրորդ ամուսնանալ՝ իբր զերրորդ համարեալ է։ Բայցտեսցեն եւ զհասակ խոստովանողին եւ այդպէսդատեսցեն։ Եւ այդ ըստ այդմ լիցի։ Զայս եւս գտցես իԼուսաւորչին կանոնսն յերեսուն գլխին։

[ՃԽԴ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԴ

ՎԱՍՆ ԶՅՂԻ ԿԱՆԱՅՍ ՄԿՐՏԵԼ

Զյղի կանայս արժան է մկրտել՝ յորժամ եւկամին, զի ոչ յայսպիսի իրս հաւասարեալ է ծնողն ընդծննդեանն, այլ արժան է ամենայն իրօք եւ կամօքզյօժարութիւնն ցուցանել առ ի խոստովանութիւնընդունելութեան մկրտութեանն։

Եւ զայս յաղագս երկիւղի մահու, որյերկունսն է, թողացուցանէ, եւ յաղագս այնորիկանխեղճ են մկրտեալն եւ մկրտողն։ Եւ զի մի՛ կարծիցիմանուկն ընդ նմին մկրտիլ, յաւելու զպատճառն։Հաւանելի է այս իրաւունք յեկեղեցի։

[ՃԽԵ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԵ

ՎԱՍՆ ԱՐՁԱԿԵԼՈՅ ԶԿԻՆ ՊՈՌՆԻԿ

Եթէ ոք արձակեսցէ զկին իւր վասն բանիպոռնկութեան եւ կամ այլ չարագործութեան, որ ոչմիայն այրն վկայէ, այլ եւ բազումք վկայեն վասն

չար գործոց նորա, արձակեսցէ. ընդունիզկանոնս։ Բայց մի՛ ապաշխարեսցէ, այլ ի ձեռնողորմութեան սրբեսցի եւ հաղորդեսցի օրինացն եւ եթէկամեսցի՝ կին արասցէ, եւ կինն այլ այր չիշխէառնուլ, մինչ կենդանի է այր նորա։

Եւ զայս թէպէտ եւ գրեալ է մեր զդատաստան՝երկրորդեցաք, զի ոչ վասն պոռնկութեան, այլ եւյաղագս այլ չար գործոց հրամայէ թողուլ՝կախարդութեան, դեղատուութեան եւ այլոց այսպիսեաց։Եւ զի դարձեալ միմեանց կամօք ամուսնանալ, որպէսլուեալ էաք՝ ասացաք։ Եւ զի մի՛ ընդդէմ կարծեսցիկանոնաց, որպէս եւ կամեսցին, այնպէս կալցին։

[ՃԽԶ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԶ

ՎԱՍՆ ԱՐՁԱԿԵԼՈՅ ԶԿԻՆ ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՄԲ

Իսկ եթէ ոչ վասն պոռնկութեան եւ ոչ վասնչար գործոց եթող զկին իւր, այլ վասնվատաբարութեան, որպէս թէ այլում ակն եդեալ իցէ, զայսպիսիս ոչ ընդունին կանոնք, մինչեւ ցդառնալնորա առ կինն. եւ ընդ յանցանաց եւթն ամապաշխարութիւն կալցի, հինգ ամ՝ արատաքոյ, երկու՝ իներքս։ Ապա թէ ոչ դարձցի առ բուն կինն իւր, զկեանստան իւրոյ բաժանեսցէ. զկէսն կնոջն տացէ եւտուգանս՝ յեկեղեցի, զի զպսակն օրհնութեանանարգեաց։ Եւ ինքն զաւուրս կենաց իւրոց պոռնիկկոչեսցի եւ մի՛ մտցէ յեկեղեցի Աստուծոյ, այլ իդուռն աղօթեսցէ, ողորմութեամբ տրօք տնանկաց եւջերմեռանդն արտասուօք զյետին թօշակն ընկալցի։ Ապաթէ կինն մեռանիցի, եւ այրն կին չառնիցէ եւյապաշխարութիւն եկեսցէ, հինգ ամ ի դրունս եւ երեքամ ընդ ձեռամբ հաւասարեսցի աղօթից, ի ձեռնողորմութեան քաւեալ՝ հաղորդեսցի։

Նաեւ զայս եւս եդաք յառաջ եդեալսն մերդատաստան, որպէս որ նախ քան զայս ի գլխի ցուցաք, եթէ կամօք միմեանց ամուսնանալ ասացաք։ Եւ զի ըստկանոնաց ոչ կարծեցեալ, զոր եդաք ի լրոյ, զկանոնականս առցեն բան եւ այնպէս անկարծիսդատեսցեն։

Միանգամայն ի գիրս դատաստանի, որ ինչընդդէմ գրոց կարծի հրամանի, զգրոցն առնելով՝անբանբաս զմեզ թողցեն, զի ոչ հակառակ եմքաստուածական հրամանացն, այլ ի լրոյ զճշմարտիցնեդաք ներմամբ զբան։ Սակայն ի կամսն ապաստան էընդունողաց եւ կամ ոչ, եւ յաղագս այսորիկ սիրով ընդմեզ լիջիք եւ մի՛ վայրապար զմերս համարեսջիքզսակաւ վաստակ։

[ՃԽԷ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԷ

ՎԱՍՆ ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՑ ԱՐՁԱԿԵԼՈՅ ԶԿԱՆԱՅՍ

Վասն որ պատրաստեալ են ի քահանայութիւնեւ ունիցին կանայս, թէ մինչչեւ ի քահանայութիւնմերձեալ իցէ, եւ կինն շնայցէ, արձակիցէ զկինն,

եւ առն չիշխէ լինել, եւ այրն իքահանայութիւն մատիցէ։ Ապա եթէ կամք իցեն կեալ ընդնմա առն, քահանայ ոչ կարէ լինել, զի ոչ ընդունի զնաեկեղեցին եւ ոչ կանոնք։

Իշխան առնէ յերկաքանչիւրսն. եւաշխարհական կանանց ամուսնանալ զկնի առն մահուաննկամի, իսկ դոցա՝ ոչ։ Բայց տեսցի ընդունելիդատաստանաւ։

[ՃԽԸ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԸ

ՎԱՍՆ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ՊՂԾՈՒԹԵԱՆ

Քահանայ թէ ի պղծութեան գտանիցի, եւիրքն յայտնեսցին, եւ խոստովան ոչ լինիցի, եւյայտնապէս յանդիմանել ոչ կարեն, ի կամս նորաթողցեն լինել եւ չլինելն եւ յեպիսկոպոսին։ Նոյնկանոն եւ սարկաւագացն է։

Խրատէ եկեղեցականաց եւ ժողովրդականացյինքեանս զայնպիսին թողուլ եւ յեպիսկոպոսն, զինոքա են դատաւորք քահանայից եւ սարկաւագաց։

[ՃԽԹ]

ԳԼՈՒԽ ՃԽԹ

ՎԱՍՆ ԹԷ ՔԱՆԻ՞ ԱՄԱՑ 0ՐՀՆԵՆ ԶԵՐԷՑՆ

Կամ եղեւ մեծ ամենայն ժողովոյն, եթէմինչեւ յերեսուն տարին մի՛ օծցի ի քահանայութիւն, զի փորձեսցի եւ եւս ընտրեսցի պիղծն ի սրբոյն եւ իբաց պարզեսցի, քանզի եւ տէրն մեր երեսնամեայ էր, յորժամ առ զօծումն մկրտութեան եւ սկսաւ զնոյնօրինակ ուսուցանել ամենեցուն՝ ութօրեայ մկրտիլ, իսկ երեսնամեայ օծանիլ ի քահանայութիւն։

Եւ եթէ ոչ ըստ այսմ սահմանի, զորզպատկառելին եդին օրինակ, գոնեայ ըստ կանոնիսրբոցն արասցեն հայրապետացն Գրիգորիսի եւ Ներսիսիվերջնոց, զի զայս սահման լուծանել արտաքոյ է գրոցդատաստանի։

[ՃԾ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ Ի ՀԱՐԿԷ ԳԱՆ Ի ՄԿՐՏՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՅԱՊԱՇԽԱՐՈՒԹԻՒՆ

Վասն որք ի նեղութիւն անկանիցին եւ կամ իխիստ հիւանդութիւն, կամ ըմբռնեսցին ի բռնաւորաց եւվասն նեղութեան մկրտեսցին, եւ կամ էր յառաջքրիստոնեայ եւ գործովք՝ վատթար եւ ապա վասննեղութեան ի հաւատս կացցէ, զայնպիսին ընդունիեկեղեցին, այլ ոչ կատարելա֊

պէս, զի անկամայութեամբ են հաւատքն։Զայսպիսոյ ասէ Գիր. միթէ ի հո՞ղ խոստովան առնիցի առքեզ։

Եւ այս մարդասիրութիւն ի Տեառնէ ցուցեալէ առակաւ, բայց ըստ դատաստանի է անկատարն։

[ՃԾԱ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԱ

ՎԱՍՆ ԳԱՒԱՌԻ ԵՐԻՑԱՆՑ

Գաւառի երիցունք ի քաղաքի եկեղեցոջ, իբրեւ անդ իցէ եպիսկոպոս կամ երէց քաղաքին, չէպատշաճ նոցա պատարագ մատուցանել կամ հաց յագապիտալ եւ ոչ բաժանել յեկեղեցոջն։ Ապա թէ նոքա շատինինչ իցեն, եւ կոչիցի՝ յագապի տացէ, այլ շահն զինչեւ իցէ ի նմին յեկեղեցոջն պահեսցի։

Զի թէ արք քաղաքի պատիւ ունին, որչափ եւսառաւել՝ եպիսկոպոսք եւ քահանայք։ Եւ թէ նոքաայլուր բաւականեալք իցեն եւ կամ անդ են եւանպարապք, եւ կոչին, հրամանաւ նոցա արասցեն, եւշահն յեկեղեցոջն լինել իրաւամբք է։

[ՃԾԲ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԲ

ՎԱՍՆ ՔՈՐԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ

Եւ քորեպիսկոպոսք են ըստ օրինակի եւ ըստկարգի եւթանասնիցն, իբր լծակիցք եւ գործակիցք վասնփրկութեան, որ յաղքատս կատարելոց է։

Գաւառի տեսուչ թարգմանի քորեպիսկոպոսնեւ ձեռնադրող է խոնարհագոյն աստիճանաց, որ ի վայր էքահանայութեան։ Հակառակ է գրոց դատաստանիեպիսկոպոսաց զարս աշխարհականս քորեպիսկոպոս առնելկամ զտգէտ քահանայ՝ կռփիչ աղքատաց եւ ոչ տեսուչ, զիեւ եպիսկոպոսն տեսուչ թարգմանի, եւ նոքա՝գործակիցք։

[ՃԾԳ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԳ

ՎԱՍՆ ՊՏՂՈՑ ԵԿԵՂԵՑՈՅ

Որք զպտուղս եկեղեցոյ կամին արտաքս քանզեկեղեցին առնուլ կամ տալ, եւ ոչ կամօքեպիսկոպոսին կամ որ ձեռնադրեաց զայնպիսինյայնպիսի իրս, եւ կամօք նորա չառնիցէ եւ չգործիցէ, նզովեալ լիցի։

Լուիցեն զլացողք զեկեղեցիս կամյինքեանս եւ կամ յայլ ոք տալ եւ զարհուրեսցին։ Եւթէ այսքանեաց նզովք է, ո՞րչափ միանգամայնյափշտակողաց զեկեղեցի միմեանց։ Եւ աստ դատաստանաւէ նզովս, զի որ զեկեղեցոյն օտարացոյց զպտուղ, օտարանայ, եւ ինքն յեկեղեցոյ։

[ՃԾԴ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԴ

ՎԱՍՆ ՈՐՔ ԶՈՐԴԻՍ ԹՈՂՈՒՆ ՀԱՐՔ

Որ հարկանեն եւ թողուն զորդիս իւրեանցեւ ոչ սնուցանեն՝ որչափ ձեռնհաս իցեն, եւ ոչ փոյթառնիցեն վասն Աստուծոյ կարգին եւ սննդեանն, մինչեւի պատճառս պահոց եւ վանականութեան արհամարհիցէ եւանփոյթ առնիցէ, նզովեալ լիցի։

Եւ զայս սահման կանոնի թէպէտ եւ յաղագսաղանդոյն կարծեմք սաստիւ լինել, որք զանձինսսուրբս քարոզէին եւ բազում նորաձեւութիւնսառնէին, որպէս վասն պտղոյ եկեղեցոյ եւ այլոց, այլսակայն աստուածային Գրոց հրաման է ըստ կամացնԱստուծոյ սնուցանել զորդիս, զի մի՛ հեռասցինյԱստուծոյ օրինացն։ Եւ թէպէտ ինքեանք այնոքիւքկարծին մերձաւոր լինել Աստուծոյ, դատաստանաւ էորոշիլն, զի պատճառք եղեն ծննդոցն հեռանալ իՏեառնէ։

[ՃԾԵ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԵ

ՎԱՍՆ ՈՐԴՈՑ, ՈՐ ԹՈՂՈՒՆ ԶՀԱՅՐՆ

Եթէ ուրուք որդի, որոյ ծնողն առաւելհաւատացեալ է եւ առաքինի ի կարգս Աստուծոյ, հեռանայցէ ի պատճառս աստուածպաշտութեան եւարհամարհիցէ եւ զարժանն եւ զիրաւ պատիւ ծնողացնչհատուցանիցէ, նզովեալ լիցի։

Ես այսմ դարձեալ յոյժ պատուէր է ի Գրոց, թէպէտ եւ յաղագս ասացեալ աղանդոյն առաւելզգուշացուցանէ, որք ի պատճառս աստուածպաշտութեանարհամարհել զծնողսն տային, յաղագս այնորիկզառաւելութիւն եդ զհաւատոյ ծնողին։ Զի եւ Տէրզխափանիչ աստուածպաշտութեան զծնողսն հրամայեացթողուլ, այլ նոքա՝ զլաւսն։ Յաղագս այնորիկ զնզովսնեդին իրաւացի։

[ՃԾԶ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԶ

ՎԱՍՆ ԿԵՐՈՂԱՑ ԶԱՒԱԳ ՀԻՆԳՇԱԲԹԻՆ

Եթէ ոք զքառասունսն պահեսցէ սուրբս եւզատկի հինգշաբաթ օրն քան զհաղորդել օրինացն եւբաժակին սրբոյ աւելի ինչ համարձակեսցի ուտել, զպահոցն, զոր պահեաց, ընդունայն է եւ ի մեծժողովոյս նզովեալ եղիցի։

Զայս եւ ի Նիկիայ ժողովն եդին՝ յայնմաւուր չորակեր լինել սակաւ։

Լուիցին Յոյնք եւ Վիրք զդատաստանսկերողաց զօրն մեծ, զի ոչ Գանգրայն ժողովեալք եւ ոչՆիկիայն Հայք էին, այլ յամենայն ազգաց, մա֊

նաւանդ ի Յունաց։ Եւ այս դատաստանսանլուծելի է ի վերայ նոցա, զի ոչ յարժանաւորժողովոյ լուծաւ, այլ ի խոտորեալ եւ յանարգեալժողովոյն Քաղկեդոնի։

[ՃԾԷ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԷ

ՎԱՍՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՀՆԱԶԱՆԴԻԼ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻՆ

Որ յիւրաքանչիւր իշխանութեանեպիսկոպոսք իցեն, իմասցին, զի մայրաքաղաքացեպիսկոպոսն թիկունք է նոցա եւ հոգեբարձու, եւամենայն ոք, զինչ եւ պատասխանի կամիցին առնել, առնա ընթանան՝ եւ թէ մուրհակ արքունի եւ իշխանաց վասնիրաց եկեղեցոյ եւ կարգաց հասարակաց։ Վասն այսորիկկամ եղեւ, թէ պատուով յառաջ իցէ, եւ առանց նորա մի՛իշխեսցեն գործել ինչ, ըստ նախնեացն սովորութեանհարցն մերոց, որ կարգեալ են կանոնք, բայց միայնզայս իշխեսցեն գործել յիւրեանց իշխանութիւնսն՝եթէ գեղք, եթէ գաւառք, եթէ օծումն քահանայութեանեւ կամ զինչ վարք իցեն իւրոյ գաւառին եւիշխանութեան, այլ այլոց ամենեվին մի՛ իշխեսցէգործել ինչ եւ ձեռնամուխ լինել արտաքոյ, քան զկամսմայրաքաղաքի եպիսկոպոսին։ Եւ ոչ նմին կաթողիկոսինառանց հաւասարութեան այլոց եպիսկոպոսաց գործելինչ։

Յայտնի է այս հոգեւոր դատաստան եւբնաւին այժմ լուծեալ։ Մի՛ ընդ մեզ զայրասցինյեպիսկոպոսաց, զի ոչ խնդրեն նոքա զարժանիսձեռնադրել, այլ կան մնան, զի զանձն ուրուքշարժեսցէ ախտ, եւ նոքա՝ զայլ ախտաւորս գաւառին, եւընծայական թղթովք ի դիմաց վկայելոցն երթան։ Թէպէտյայտնի է հայրապետաց, զի ո՞ ոք ի լաւացն յանձնէյայդոսիկ համարձակեաց, կամօք պատրին։ Եւ այդպատճառ հակառակութեան նոցա ընդդէմ հայրապետաց, զիոչ ի Տեառնէ կոչեցան եւ ոչ հաւասարութեամբեպիսկոպոսաց ձեռնադրեցան։

[ՃԾԸ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԸ

ՎԱՍՆ ՈՐ ՅԵՊԻՍԿՈՊՈՍԷ ԲԱՆԱԴՐԵԱԼ ԵՆ

Եթէ ոք յիւրմէ եպիսկոպոսէն անկաւ՝ երէցկամ սարկաւագ, եւ զեպիսկոպոսին զդատաստան յանձինչկալաւ եւ համարձակեցաւ ձանձրացուցանել զլուրժողովոց բազմաց, որպէս թէ զինչ իրաւունս ունիցի՝առաջի բազում եպիսկոպոսաց ասասցէ եւ ի նոցանէզարդար դատաստանի զվճիռն ակն ունիցի առնուլ։ Ապաթէ եւ՛ ի նոցանէ սրտնեղեցաւ եւ անգոսնեաց, եւհամարձակեցաւ առ թագաւոր դիմել եւձանձրացուցանել, զայնպիսիսն մի՛ արժանի առնելթողութեան կամ ընդունելութեան կամ բնաւին յոյս ինչտալ, զի առ յապայ հաստատիցի ի նոյն տեղի։

Արդար է այս դատաստան, զի յետ մի անգամեւ երկիցս յանդիմանելոյ յանդգնեցաւ։ Զի թէ իւրոյեպիսկոպոսին կարծի նախանձու լինել, միթէ եւբազմ՞ացն եւս։ Այլ ի զղջանալն՝ այդ եւս տեսցին։

[ՃԾԹ]

ԳԼՈՒԽ ՃԾԹ

ՎԱՍՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՉՁԵՌՆԱԴՐԵԼ ՅԱՅԼՈՅ ՎԻՃԱԿԷ

Մի՛ ոք յեպիսկոպոսաց իշխելհամարձակեսցի յայլմէ իշխանութենէ յայլ մտանել եւձեռնադրութիւն առնել յեկեղեցիս եւ մերձեցուցանելզոք յաստիճան, եւ ոչ բազմութեամբ մտանել յայլիշխանութիւնս, բայց եթէ համարձակելով եւ թուղթստալով՝ որ մայրաքաղաքացն է եւ ոչ ընդ նմաեպիսկոպոսքն են՝ մուտ տայցեն նմա։ Ապա թէ ոչ ուրեքկոչեցեալ՝ դիմեսցէ ստահակութեամբ ձեռնադրութիւնսառնել ումեք եւ հաստատութիւն իրաց եկեղեցոյ, որ ոչբնաւ անկ իցէ նմա, անհաստատ լիցի, որ ի նմանէարարեալն գտանիցի, եւ նա պարտաւոր լիցիստահակութեանն իւրում եւ յանմիտ ձեռնադրութենէզարժանն դատաստան ընկալցի՝ առ ետեղ մերժեսցի իսուրբ ժողովոյն։

Ի բազում կանոնս եւ գրեթէ ամենայնս այսեդաւ, զի չար է եւ անկարգութեան պատճառ։ Անհաստատլիցի՝ այսպէս ասէ. զի թէ ի նմանէ ձեռնադրեալնարժանաւոր իցէ, զղջացեալ՝ հաստատեսցի օրհնութեամբպատշաճիւ յիւրմէ եպիսկոպոսէն, նմանապէս եւ՝ այլինչ կարգեալքն, եւ ինքն եւս հաստատեսցի՝ցուցանելով զարժանի ապաշաւս, ապա թէ ոչ՝ մերժեալլիցի միշտ։

[ՃԿ]

ԳԼՈՒԽ ՃԿ

ՎԱՍՆ ԱՄԲԱՍՏԱՆԵԱԼ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ

Եթէ ոք յեպիսկոպոսաց յիրս ինչյանցուածոց եւ մեղադրութեան դատապարտեսցի, եւ ապադէպ լիցի վասն նորա ոչ միաբանել, որք յիշխանութեանեն եպիսկոպոսք, եւ ոմանք ի նոցանէ անպարտ եւ արդարյայտ առնել կամեսցին, եւ ոմանք ի նոցանէ՝պարտաւորել, զի վախճանեսցի ամենայն իրօքհակառակութիւն կեղծաւորութեան, կամ եղեւ սուրբժողովոյս, որ մայրաքաղաքաց եպիսկոպոսն է, զի իմերձաւոր գաւառաց անտի եւ յիշխանութենէ կոչեսցէզայլս ոմանս, որ դատեսցեն եւ զհակառակութիւնկեղծաւորութեանն ի բաց լուծցեն, զի հաստատուն է՝յոր ինչ կարգեսցեն, որ ինչ յիշխանութենէ անտի են։

Տե՛ս, թէ որքան ստուգիւ հրամայէ դատելկաթողիկոսաց եւ ոչ պատրիլ ի պատճառս ագահութեան եւթիւրել զճշմարիտ դատաստանս։