Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Մովսէս Դասխուրանցի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի · 1/3

Հատոր Ա

Ա.

ԳԼՈՒԽ Ա

Նախերգան սակս պատմութեան Աղուանից

Աստուածաստեղծ մարդն առաջին՝ հայրն մեր Ադամ եկեաց ամս ՄԼ եւ ծնաւ զ Սէթ. Սէթ եկեաց ամս ԲՃԵե ւ ծնաւ զԵնովս. Ենովս եկեաց ամս ՃՂ եւ ծնաւ զԿայինան. Կայինան եկեաց ամս ՃՀ եւ ծնաւ զՄաղաղայէլ. Մաղաղայէլ եկեաց ամս ՃԿԵ եւ ծնաւ զՅարէթ. Յարէթ եկեաց ամս ՃԿԲ եւ ծնաւ զԵնովք. Ենովք եկեաց ամս ՃԿԵ եւ ծնաւ զՄաթուսաղա. Մաթուսաղա եկեաց ամս ՃԿԵ եւ ծնաւ զՂամէք. Ղամէք եկեաց ամս ՃՁԸ եւծնաւ զՆոյ. եւ Նոյ եկեաց ամս Շ եւ ծնաւ երիս որդիս՝ զՍեմ, զՔամ եւ զՅաբէթ։

Եւ յետ Ճ ամի ծննդեան Սեմայ եկն ջրհեղեղն յամի Ո-երորդի կենացն Նոյի։ Եւ լինին յԱդամայ մինչեւ ցջրհեղեղն ամք ՍՄԽԲ եւ ազգք Ժ։

Բ.

ԳԼՈՒԽ Բ

Գիր ազգաբանութեան Յաբեթի ծննդոցն

Աստանօր յայտարարութիւն սահմանացն Յաբեթի, եւ զազգաբանութիւն նորին գտցես յիւրում տեղւոջն։ Սահմանք Յաբեթի այս են, զոր Նոյ ետ բաժին. եւ երդումն իսկ պահանջեաց ի մէջ եղբարցն՝ չզրկել եղբարցն զմիմեանս. ի Մարաց մինչեւ ցԳադիրովն կողմն հիւսիսոյ եւ ցգետն Դկղաթ, որ մեկնէ ընդ Մարս եւ ընդ Բաբելովն։ Եւ որդիք Յաբեթի՝ Գամեր, եւ ի նմանէ Գամիրք. եւ ի նմանէ Կեղտք եւ Գաղատացիք. Մադա, եւ ի նմանէ Մարք. Յաւան եւ ի նմանէ Հելլենք եւ Յոյնք. Թոբել, եւ ի նմանէ թետալք. Մոսոք, եւ նմանէ Լուրիկացիք. Թիրաս եւ ի նմանէ թրակացիք. Քետին, եւ ի նմանէ Մակեդոնացիք։ Եւ որդիք թիրասայ՝ Ասքանազ, եւ ի նմանէ Սարմատք եւ Րիփաթ եւ ի նմանէ Սաւրոմատք. Թորգոմ, եւ ի նմանէ Հայք։

Որդիք Յաւանայ՝ Եղիսա, եւ ի նմանէ Սիկիլացիք եւ Աթենացիք. Թարշիշ, եւ ի նմանէ Վիրք եւ Տիւրենացիք. եւ Կիտրիս, ուստի եւ՛ Հոռոմք, եւ՛Լատինացիք, եւ՛ Հռովդացիք։ Ընդամենայն ազգք ԺԵ։

Եւ ի սոցանէ ելին մեկնեցան կղզիք հեթանոսաց, որ են Կիպրացիք։ Ի Կիտիացւոց որդիք Յաբեթի, իսկ որ ի կողմանս հիւսիսոյ են, ազգակից են Կիտիացւոցն, ուստի Աղուանք. եւ ազգք են, որ ի Հեղ այս աշխարհի են յայնցանէ, որ յետոյ փոխեցան անդր, որպէս Այետացիքն, որք բնակեալ են յԱթէնս քաղաքի պատուականն Յունաց եւ Թեբեացւոց։

Սիդոնացիք ելին պանդխտեցան, որ են ի Կադմեայ որդւոյ Ագենովրայ. եւ Կարգեդովնացիք են եկք ի Տիւրոսէ։ Իսկ ի խառնակել լեզուացն՝ ելին ի Յաբեթէ ազգք հնգետասան, ի Մարաց մինչեւ ցՍպարիովն, որ ձգի ցովկիանոս եւ հայի ընդ հիւսիսի։ Այս է երկիրնոցա՝ Ատրպատական, Աղուանք, Ամազոնիա, Հայք Մեծ եւ Փոքր, Կապադովկիա, Գաղատիա, Կողքիս, Հնդիկք, Բոսփորիա, Մեովտիս, Դեռիս, Սարմատիա, Տաւրինիս, Սաւրոմատէս, Սկիւթիա, Թրակէ, Մակեդոնիա, Դաղմատիա, Մովղիս, Թեսաղիս, Ղոկրիս, Բիովտիա, Հետաղիա, Ատտիկէ, Աքայիա, Պեղենիս, Ակարնէս, Հուպիրիստիմ, Ղիուրիա, Ղիքնիտիս, Ադրիակէ, յորմէ ծովն Ադրիական, Գալիա, Սպանւոյ Գալիա, Իբերիա, Սպանիա Մեծ։ Աստ կատարին սահմանք Յաբեթի մինչեւ ցկղզիսն Բրիտանիկեցւոց։ Եւ հային ամենեքեան ընդ հիւսիսի։

Գ.

Դ.

Ե.

ԳԼՈՒԽ Ե

Ցուցումն բերմանց եւ պարարտութեանց սահմանացն Աղուանից, թէ զինչ ունի ի պէտս մարդկան

Բարեվայելուչ եւ ցանկալի է աշխարհնԱղուանից ամենագիւտ շահիւք եւ բարձրաբերձ կոհակօք Կաւկասայ։ Եւ գետն մեծ Կուր հեզասահ գնացիւք բերելով յինքեան ձկունս մեծամեծս եւ մանունս՝ ճեմելով գայ անցանէ անկանի ի ծովն Կասպից. եւ որ շուրջ զնովաւն են դաշտք, գտանի ի նոսա հաց եւ գինիշատ, նաւթ եւ աղ, ապրեշում եւ բամբակ, անբաւ ձիթենիք։ Եւ հատանի ի լերանցն ոսկի, արծաթ, պղինձ եւ դեղնախունկ։ Եւ որ ինչ վայրենիք՝ առիւծ, ինծ, յովազ, ցիռ։ Եւ ի թռչնոց յոլովից՝ արծուիք եւ բազէք եւ նմանք նոցին։ Եւ մայրաքաղաք ունի զմեծն Պարտաւ։

Զ.

ԳԼՈՒԽ Զ

Գիտութիւն երեւման Աստուծոյ մերոյ մերոցս արեւելիցս. պատմութիւն ճշմարիտ

Առավել քան զնախագահելն Առանայ իՎաղարշակայ տանս Աղուանից այլ ինչ ոչ գտաք մինչեւցքաջն Վաչագան, որ միանգամայն տիրեաց կողմանցս Աղուանից։

Իսկ ի հասանել ժամանակի երեւման արեգականն արդարութեան եւ յայց ելանել փրկութեանմերոյ անքնին էութիւն, լոյս փառաց եւ էութեանն հօր ծագումն՝ զտնօրինականն կատարեալ զամենիցս, ամենայն եւ յէութեանն նստաւ փառս, ուստի ոչն էր մեկնեալ։ Ե՛ւ զսուրբ եւ՛ զցանկալի աշակերտսն իւր առաքեաց քարոզս տիեզերաց. որով եւ մերոցս արեւելեայցս վիճակեցաւ Սուրբ առաքեալն Թադէոս։ Սաեկեալ ի Հայս՝ յԱրտազ գաւառ. անդ առնու վախճան մարտիրոսութեան ի Սանատրկոյ արքայէն Հայոց։

Եւ աշակերտ նորին Սուրբն Եղիշայ դառնայյԵրուսաղէմ եւ պատմէ զտենչալի նահատակութիւնն առաքելակցացն նորա։ Անդանօր յազդմանէ Սուրբ Հոգւոյն ձեռնադրի Եղիշայ ի ձեռաց Սրբոյն Յակովբայ՝եղբօրն տեառն, որ էր առաջին հայրապետ Երուսաղէմի։ Եւ վիճակ առեալ իւր զարեւելս՝ ճանապարհ արարեալյԵրուսաղէմէ ընդ Պարսս՝ մտանէ ի Մասքութս, խոյս տուեալ ի Հայաստանեայցն։ Սկիզբն առնէ քարոզութեանի Չողայ եւ ի տեղիս տեղիս զբազումս աշակերտեալ՝ ծանոյց զփրկութիւնն։

Անտի եկեալ յՈւտի գաւառ՝ ի Սահառն քաղաք երիւք արամբք աշակերտելովք, որոց հարազատք անօրէնք ոմանք զկնի եկեալ՝ մի յաշակերտելոցն ընկալաւ ի նոցանէ զնահատակութեանն վախճան։ Եւ երկուցն թողեալ զերանելին Եղիշայ գնացին զկնի ամբարիշտ եւ խողխողիչ արանցն։ Իսկ Սուրբ հայրապետն եկեալ ի Գիս՝ կանգնեաց եկեղեցի եւ մատոյց զանարիւն պատարագ։ Յայսմ տեղւոջ եղեւ սկիզբն արեւելեայց սեկեղեցեացս մայրաքաղաքաց եւ լուսաւորութեան տեղի։Եւ անտի անցեալ ընդ դաշտակն Զերգունի՝ ի տեղի զոհարանի դիւցամոլ կռապաշտիցն. անդ էառ զնահատակութեան պսակն։ Եւ անյայտ իմն է, եթէ յորմէ իմեմնէ եղեւ ելք իրացն. եւ անդէն ի գուբ մի մահապարտաց ընկեցաւ պատուական նշխարքն եւ ծածկեցաւ ի տեղւոջն, որ կոչի Հոմէնք, բազում ժամանակս։

Է.

ԳԼՈՒԽ Է

Գիւտ նշխարաց արեւելից լուսաւորչին՝ Սրբոյն Եղիշայի

Ոչ էր պարտ ծածկել ճշմարտութեանն եւ ընդփակմամբ լինել լուսոյ։ Յետ բազում ժամանակացերեւեալ երկիւղած արանց ոմանց տեսելեամբ գանմիախումբ ժողով ի տեղի գբին եւ անդ տեսանեն ոսկերսյոգունս շեղջակուտեալս. եւ առհասարակտարակուսեցան, սակայն հանին, դիզեցին եւ հսկեցինյաղօթս զգիշերն զայն։ Եւ եղեւ յառաւօտուն շարժումնմեծ, մինչեւ որ անդն կային անկանել յերկիր։ Եւ եկնհողմ սաստիկ յանապատէն, ցիր եւ ցան զանսրբոցնհոսեաց զոսկերսն ընդ դաշտ ամենայն. եւ մնաց միայն իտեղւոջն առաքելականն այն նշխարք, զորոյ զգլուխնմիայն մեծահաւատ ոմն Ստեփաննոս քահանայ Ուռեկանգեղջ յափշտակեալ ի միջոյն, աճապարեալ յերիվար իւր՝ի բաց գնաց։ Եւ շարժեալ բազմութեանն զկնի նորա. մառախուղ խաւարային շանթիւք ընդ մէջ անցեալ՝զարհուրեցոյց զնոսա, որք դարձան ի բանակն։

Եւ տեսլեամբ յայտնեալ Սրբոյն Եղիշայիտարան հանգուցին զնշխարս նորա, ուր եդաւ գլուխնյաւանին Ուռեկան՝ ի ձեռն Սրբոյ քահանայինՍտեփաննոսի։ Եւ ապա անտի փոխեցին ի ՆերսմիհրայՍուրբ ուխտն, որ այժմ կոչի Ջրվշտիկ ի փառս տեառնԱստուծոյ ամենակալի։ Իսկ յետ բազում ժամանակացբարեպաշտն Վաչագան՝ Աղուանից արքայ, կանգնեաց սիւնի գբի նահատակութեանն Եղիշայի։ Եւ սենեկապաննարքայի մենակեաց եղեալ ի վերայ սեանն՝ կատարի։

Ը.

ԳԼՈՒԽ Ը

Ըստ կարգի զրոյցք զԱռանայ մինչեւ յՈւռնայր՝ Աղուանից արքայ եւ ցՏրդատ Հայոց արքայ, ոչ գտաք, այլ հարեւանցի գրեցաւ, որ ինչ ի պէտս էր, տեղեակ լինել

Յոյժ ցանկալի էր ըստ կարգաց գտանելզպատմածս, որ ինչ յԱռանայ նախագահութենէն ցայսրգործք։ Բայց արեւելայցս բազմազգութիւն մատենից եւկտակարանաց հրկիզութիւնք ամբոխեալ ցուցանենզորպէսն։ Սակայն յայսմ վայրի նպաստաւորէ մեզՔերթողահայրն Մովսէս զպատերազմելն Արտաւազդայ ընդՀռովմայեցիսն։ Վասն զի ի գումարելն նորազբիւրաւորսն Ատրպատականայ անդ կոչեաց զհզօր ազգսլերինն Կաւկասու եւ զզօրս Աղուանից եւ Վրաց եւխաղաց ի Միջագետս. եւ սոցին ուժով հալածեաց զզօրսնՀռովմայեցւոց։

Իսկ ի շահատակելն Արտաշեսի ի վերայԵրուանդայ էր նա ի սահմանս Աղուանից՝ յՈւտիգաւառի։ Թողու անդէն զզօրսն եւ ինքն գնայ յիւրքաղաքն։ Եւ եկեալ Արտաշէս միաբանէ զզօրսն Աղուանիցընդ ինքեան եւ ելանէ առ ափն ծովակին Գեղամայ. եւսոքօք վանէ զԵրուանդ. եւ ինքն տիրէ Հայաստանեայց։

Զայսու ժամանակաւ միաբանին Ալանքլեռնականօքն ամենեքումբք, մասն ինչ եւ ի Վրաց, եւմեծաւ ամբոխիւ տարածանին յերկիրն Հայոց։ Ժողովէ եւԱրտաշէս զզորս իւր ընդդէմ նոցա եւ բանակի առ Կուրգետով։ Սաստականայ պատերազմն, ըմբռնի արքայորդինԱլանաց ի ձեռս Արտաշեսի։ Եւ վասն այսորիկ զօրիորդնՍաթենիկ առնու կին Արտաշէս եւ դառնայ խաղաղութիւնհաստատեալ։ Վախճանի հայրն Սաթինկայ, եւ այլ ոմնբռնացեալ թագաւորէ եւ զեղբայրն նորա հալածէ։ Եւդայեակն Արտաշեսի Սմբատ եկեալ զօրու մեծաւ՝ վանէզբռնացեալն եւ տիրել տայ եղբօրն Սաթինկայ հայրենիաթոռոյն եւ դառնայ ինքն մեծաւ աւարաւ եւ բազումգերեօք ի Հայս։ Բնակեցուցանէ զգերեալսն ի գաւառինՇաւարշան, որ է Արտազ գաւառ։ Եւ նախարարութիւնԱռաւեղեան տոհմին յազգէ Սաթինկայ է կարգեալ, որ եւի ժամանակս մեծին Խոսրովու՝ հօրն Տրդատայ խնամեցաւընդ ումեմն առն քաջի ի Բասղաց եկելոյ։

Թ.

ԳԼՈՒԽ Թ

Հաւատալն Ուռնայրի եւ մկրտելն ի ձեռաց Սրբոյն Գրիգորի եւ Աղուանից միաբան լուսաւորելն ընդ ձեռամբ Ուռնայրի արքայի

Վասն զի երանելին Եղիշայ զառաքելագործնմշակութիւն ի ծագաց երկրի սկսեալ՝ լուսաւորեացզմասունս ինչ արեւելից հիւսիսոյ, այլ ոչզամենեսեան. եւ նոյն ինքն զբարւոք կատարեալ զմարտ իվերայ ժողովրդեան իւրոյ ճգնեցաւ։ Այլ յոր ժամանակսայց արար Աստուած ազգի մարդկան՝ ընդհանուրծաղկեցոյց զարեւմտեայ կոյս մեծ կայսերբնԿոստանդիանոսիւ, լուսաւորեաց եւ զՄեծ Հայսերանելեաւն Տրդատաւ։ Ած ի հաւատս եւ զելսարեգականն, որ սակաւ ինչ ծանուցեալ էին զծագումնփրկութեան ճշմարիտ արեգականն։ Կրկնակի ընդ ձեռնՈւռնայրի գերագոյն լուսաւորեցան։ Եւ այսք ի միումժամանակի եղեն հրաշք յԱստուածուստ։

Եւ էր Ուռնայր արքայ Աղուանից քեռայրՇապհոյ Պարսից արքայի, քաջազօր այր, որ ի մեծամեծպարտերազմունս հոյակապ անուն ժառանգեաց ի մէջՀայաստանեայցն, նշան յաղթութեան կանգնեալ։ Առնուեւ զվերստին ծնունդն ի Սրբոյն Գրիգորէ՝ ՀայոցԼուսաւորչէ, եւ գայ լուսազգեստեալ ի Հոգւոյն Սրբոյ, առաւել լուսաւորէ զԱղուանս եւ կայ մնայ որդիմշտնջենակալ լուսոյն, վախճանէ զմարդկային զկեանս։Իսկ զկնի մահուանն սորա խնդրեցաւ յԱղուանիցմանուկն Գրիգորիս ի կաթողիկոսութիւն իւրեանց, զիՈւռնայր՝ արքայն մեր խնդրեաց ի Սրբոյն Գրիգորէնորին Սուրբ Ձեռնադրութեամբն լինել եպիսկոպոսաշխարհին իւրոյ։ Որք եւ այսու կանոնիւ կացինաշխարհս Հայոց եւ Աղուանից համակամ եղբայրութեամբեւ անքակ ուխտիւ մինչեւ ցայսօր։

Ժ.

ԳԼՈՒԽ Ժ

Վասն Վաչէի Աղուանից արքայի, թէ զիարդ ուրացաւ զհեթանոսական գործ մոլորութեան եւ հաւատաց յԱստուած կենդանի. եւ ետ պատերազմ ընդ Պարսս եւ միանձնացաւ յանապատի Սուրբ վարուք

Յինն եւ ի տասներորդի ամիթագաւորութեանն Յազկերտի հասանէ նմա վախճան մահու. եւ ընդ հակառակս լեալ երկու որդիքն նորա ի վերայտէրութեանն կռուէին։ Մինչ դեռ նոքա յայսմխռովութեան էին, ապստամբի եւ Վաչէ՝ արքայնԱղուանից։ Զի էր նա նոցա քեռորդի եւ յառաջ լեալ էրքրիստոնեայ ըստ հայրենական աւանդին, զոր Ուռնայրհաստատեաց, եւ անօրէնն Յազկերտ արար բռնութեամբզնա մոգ։ Իսկ յայսմ վայրի ժամ գտեալ պարապոյ անձինիւրոյ՝ լաւ համարեալ մեռանել պատերազմաւ, քանուրացութեամբ ունել զթագաւորութիւնն։

Ընդ երկարել խռովութեանն Արեաց գնդին՝ոմն Ռահատ անուն ի Միհրեան տոհմէ, որ էր դայեակկրտսեր որդւոյն Յազկերտի. սա դիմեաց գալ անբաւգնդիւ իւրոյ ի վերայ երէց որդւոյ թագաւորին. եհարսատակեաց զգունդն եւ ձերբակալ արար զորդինթագաւորին եւ անդէն ի տեղւոջն սատակեաց. եւզմնացեալ զզօրսն ած հաւանեցոյց եւ միաւորեաց իգունդն Արեաց։ Եւ թագաւորեցոյց զիւր սանն, որումանուն էր Պերոզ։ Իսկ արքայն Աղուանից ոչ կամեցաւնուաճել անդրէն ի ծառայութիւն, այլ խրամատեացզպահակն Չողայ եւ անցոյց յայն կոյս զզօրսնՄասքթաց։ Միաբանեաց ընդ իւր եւ զմետասան թագաւորսնզլեռնորդեայսն եւ ընդդէմ եկաց պատերազմաւ Արեացգնդին եւ բազում վնաս արար զօրացն արքունի։ Եւգրեալ երկիցս եւ երիցս հրովարտակս աղաչանաց, ոչկարաց ածել զնա ի հաւանութիւն, այլ գրով եւպատգամաւ յանդիմանէր զնա՝ վասն զուր աւերելոյնզաշխարհն Հայոց։ Յիշեցուցանէր եւ զմահ նախարարացնեւ զչարչարանս կապելոցն, որոց փոխանակ կեանս տալոյսիրոյն եւ վաստակոցն զարեւսն հատէք։ Լաւ լիցի ինձչարչարանօք մեռանել, քան ուրացութեամբ կեալ:

Եւ իբրեւ գիտացին, եթէ ոչ բռնութիւն եւոչ սէր կարեն ածել զնա ի հաւանս, գանձ սաստիկ ետունտանել յաշխարհն խայլանդրաց։ Եւ բացին զդրունսԱլանաց եւ հանին գունդ բազում ի Հոնաց եւ կռուեցանզմի ամ ընդ Աղուանից արքային։

Եւ թէպէտ պակասեցան եւ ցրուեցան զօրքնորա, սակայն զնա ոչ կարացին ածել ի հաւանս, այլ եւհարուածք մեծամեծք հասին ի վերայ նոցա՝ էր որկռուով եւ էր որ չարաչար ախտիւք ծիւրեցան։ Եւյերկարել պաշարմանն՝ Մեծ Կողմն աշխարհին աւերեցաւ, այլ ոչ ոք ի նմանէն բաժանեցաւ։

Ապա յղեաց առ Վաչէ թագաւորն Պերոզ. «Զքոյրդ իմ, ասէ, եւ զքեռորդիդ ի բաց տուր ածել, զի իբնէ մոգ էին, եւ դու քրիստոնեայ արարեր. եւ աշխարհդքո քեզ լիցիե։

Իսկ երանելի այրն ոչ ի վերայ տէրութեաննկռուէր, այլ յաստուածապաշտութեանն մրցէր։ Եւ ետտանել զմայրն եւ զկինն, եւ զաշխարհն բովանդակ ի բացեթող, եւ ինքն զաւետարանն առ եւ ի բաց կամէր գնալ։Զայն լուեալ թագաւորին Պարսից Պերոզի՝ ի զիղջեկեալ, զամենայն վնասն ի հայրն իւր արկանէր. անսուտերդմունս կնքէր եւ տայր տանել առ նա՝ եթէ յաշխարհէդմիայն մի՛ գնար, եւ զոր ինչ ասես, առնեմ։

Իսկ սա հաճեցաւ միայն զսեպհականն առնուլբաժին իւր, զոր ի հօրէն էր առեալ հազար երդ։ Առ զայնի թագաւորէն եւ նստաւ ի նմա միայնակեցօք հանդերձ. եւ այնպէս անզբաղապէս կեայր ըստ Աստուծոյ։ Եւ ոչյիշեաց ամենեւիմբ, եթէ թագաւոր լեալ իցէ յառաջ։ Այսեղեւ վարք նորա։

ԺԱ.

ԳԼՈՒԽ ԺԱ

Թուղթ Գիւտայ եպիսկոպոսի առ Սուրբն Վաչէ

Լի երկնաւոր շնորհօքն Աստուծոյ, ողջոյն։Ի ճառս Սուրբ սիրոյ քոյ առաքինութեան ի կամս կամացանձին իմոյ բղխեցան միտք իմ երկնաւոր զօրութեամբն՝յօժարեցայ պատմող լինել բանիւ։

Եւ ահ անկաւ ինձ մեծ եւ ահագին եւբարձրագոյն քան զերկինս երկնից եւ խորագոյնս քանզներքին կիսագունդն։ Եւ յամենայն կողմանց շուրջպաշարեաց զինեւ ի վեր եւ ի վայր, ի վերջ եւ յառաջ, յաջ եւ յահեակ. փախչել ոչ կարեմ եւ խորամուխ լինելերկնչիմ։ Մի եթէ գուցէ ընկղմիցիմ որպէս Պետրոսառաքեալ ի ծով անդնդային, բայց եթէ տէր Յիսուս ձեռնկարկառուցու յօգնականութիւն։ Յայս սակսքաջալերեցայց եւ յանմուխդ մխեցայց։ Քանզի բանունիմ մտաց գործի, եթէ գտից ինչ հիւթ յաննիւթհոգեկիր յառաքինութենէ արանց քաջաց, որք զհրեշտակսածին ի զարմացումն եւ անգիր օրինօք անձամբ անձանցօրէնք եղեն, եւ առանց օրինաց զտէրն ի վեր ծանեան եւզեղեալսն գիտացին ընդ օրինօք, եւ առանց առաջնորդիեւ մարգարէի ուրուք եւ կամ երկնաւոր հրեշտակիաստուածատեսք եղեն։

Արդ՝ ահա՛ յորմէ երկուցեալն էի, ի ձեռնսիրոյ մօտիմ, եւ՛ յուսով մերձենամ, եւ՛ հաւատովքաներկիւղ հաստատիմ, եւ սկսանիմ, ուստի արժանն էսկսանել։ Որպէս յառաջագոյն սէրն Քրիստոսի բնակեացի նախնւոյն ձերում Ուռնայրի, նախանձ երկնաւոր եբերընդ Տրդատայ Հայոց արքային. իբրեւ լուաւ զմեծամեծսքանչելիսն Աստուծոյ, որ ի ձեռն Սրբոյն Գրիգորինշանք եւ արուեստք գործեցան յաշխարհին Հայոց, վաղվաղակի դառնալ սոցա ի բազում շաւղաց մոլարճանապարհին առ մի ճշմարիտն Աստուած։Աստուածածանօթութեամբ եւ բարեկամութեամբ ի բացընկեցին զծանրատաղտուկ զլուծն հեթանոսաց, թօթափեցան. թեթեւացան, թեւակոխեցին, թռան եւյերկինս ճախրեցին։

Զայս լուեալ քաջին Ուռնայրի՝ ո՛չ դլաց, եւ ո՛չ դադարեաց, եւ ո՛չ ի Ձեռն ծառայական հրեշտակի, այլ ինքնին մեծ թագաւորն մեծամեծօք նախարարօք եւբազմագունդ զօրօք գայր հասանէր յաշխարհն Հայոցյանդիման լինէր հսկայազօր թագաւորին Տրդատայ։ Իսկնորա եղբայրաբար, սիրով եւ բարեկամութեամբընկալեալ՝ զբոլորայնովքն առաջի առնէր նմա, զներքինեւ զարտաքին խորհուրդս մերկանայր եւ դնէր արաջինորա՝ հանդերձ Սրբովն Գրիգորիւ եւ ամենայնբազմութեամբ զօրացն Հայոց։ Խոնարհէր թագաւորն ծեր, անկանէր եւ պատէր զոտիւք եւ զձեռօք Սրբոյն Գրիգորի, պատմէր զամենայն մոլորութիւն հեթանոսաց եւ ինքնխոստովան լինէր վասն տգիտագործ մեղացն յանցանաց։

Քաջալերէր զնա Սուրբն Գրիգորիոս իգալուստ մարմնաւորութեան որդւոյն Աստուծոյ, որ իթողութիւն եկն եւ ոչ ի դատապարտութիւն, իկեցուցանել եւ ոչ ի մեռուցանել. եւ յառաջ անցելոցնի հողոյ կեանս խոստացաւ։ Զայս ամենայն իբրեւ լսէրթագաւորն ծեր, ինքն եւ ամենայն զօրքն, որ ընդ նմա, զաւուրս քառասունս պահուց աւանդէին զանձինսիւրեանց՝ ի բաց հրաժարելով յառաջին ըստգտանելիգործոցն։ Եւ յաւուրն յիսներորդի իբրեւ ուրացանն իսատանայէ եւ յամենայն գործոց նորա եւ խոստովանեցաներկրպագել զՍուրբ երրորդութիւնն, էջ թագաւորնյամենասուրբ ջուրն եւ ամենայն զօրքն ընդ նմա։ Եւկատարեաց զնոսա քահանայապետն ի վերստին ծնունդն՝ իյերկնաւոր որդեգրութինն, ելին ամենեքեան լցեալՀոգւովն Սրբով։ Ի նմին ժամանակի շնորհեցաւ նոցաայր մի երանելի՝ ձեռնադրեալ յեպիսկոպոսութիւն իՀռովմ քաղաքէ, որ եկեալ էր ընդ Տրդատայ արքային։

Այսու երկնաւոր բարեօք լցեալ՝ եկնՈւռնայր արքայ, եմուտ յաշխարհդ Աղուանից, ուսոյց եւկատարեաց զնոսա առաքելական կանոնօք։ Ընկալանամենեքեան զդրոշմն երկնաւոր եւ գրեցան ի դպրութեանկենացն։ Հալածեցան դեւք աշխարհիդ, խափանեցան զոհքեւ ճենճերք, ամաչեաց մոլորութիւնն, բարձրացաւճշմարտութիւնն, թագաւորեաց լոյսն աներեւույթ, մերժեցաւ կամակոր խաւարն, կարգեցան երեխայրիքեկեղեցւոյ, տասանորդեցան պտուղք կալոց եւ հնձանաց, անդոց եւ շտեմարանաց, խաշանց եւ ամենայն ընտանիանասնոց։ Նաեւ զհող երկրին եւս ի նոյն վիճակեցոյցեւ հաստատեալ կալաւ կարգ ուղղութեան առ նախնեօքնձերովք, եւ հարբն քով երանելեաւ եւ մեծամեծ հաւովքնեւ հանւովքն մինչեւ ի ժամանակս քոյոյ սքանչելիտէրութեանդ։

Վիշապն, որ հինն էր յաւուրցն առաջինմարդոյն, ետես զչքնաղ ծնունդ քոյոյ բնութեանդառաջինն ի հայրենի հաւատոյն, երկրորդ որ ի գոռոզվիճակէն։

Յոյժ կասկած ի միտ անկաւ չարասէրթշնամւոյն, եթէ գուցէ ընդ որս եղեւ մուտ կենացյաշխարհս Աղուանից՝ ընդ այն ծնունդ եւ մուտճշմարտութեանն յաշխարհն արեւելից։ Շտապեցաւ, տագնապեցաւ, տարակուսեցաւ առաւել քան յաւուրսնՅոբայ արդարոյ։ Ժողովեաց գումարեաց զզօրսն իւրխաւարայինս, յայտնեաց նոցա զախտն չար, որ տանջէրնզնա։ Ամենեքեան զահի հարան եւ դողացին՝ իմիաբանութիւն եկեալ, ելս իրացն խնդրեցին. «Միայդպէս, ասեն, տագնապեր յանձն քո, ո՛վ քաջդ. կանուխ էմոլորութիւնս մեր, քան զճշմարտութիւնն նորա. տկարգաւազանաւն առաջին մարդոյն յաղթեցեր, մեծթագաւորաւս տղայոցն չկարե՞ս կալ առաջիե։ Զայսասացին եւ զհամատարած ծովն շարժեցին ի վերայ քո։Իջին ի նա օդք մրրկածինք, շարժեցին եւ յուզեցին իվերայ նորա զբազմութիւն ալեաց։ Սկսաւ մրմռել, ելանել, տարածանել, ապականել զդաշտս եւ զլերինս։Եկն եհաս ի վերայ քո միանգամայն բազմութիւն ազգացհեթանոսաց՝ ահաւոր գազանօք, խառնադրոշմն նշանօք, բազմաձայն փողօք, գալարափող գոչմամբ, անտառախիտնիզակօք, ճառագայթաւոր սուսերօք, ոսկեկմբեայվահանօք, թանձր եւ ստուար մկնդօք։ Հողեղէնքնզհոգեղէնսդ երկեցուցանէին, եւ ապականացուքնզանապականսդ կամէին կորուսանել, եւ անաստուածքնզաստուածային շառաւիղդ կամէին յարմատոցն կտրել. երկիցս եւ երիցս պարտեցան եւ ոչ ամաչեցին։

Իսկ այն, որ նստի յերկնից երկինս եւտեսանէ զաշխարհս ամենայն ականելով եւ կշռելովզբարի օրէնս, եւ որ ընդդէմ իցեն, ետես զքեզ միայնօրինաւոր, թոյլ ետ պատել շուրջ զքեւ բոց սաստիկհնոցին։ Վառեցան, բորբոքեցան եւ այրեցան իբրեւփուշք ի մէջ հրոյ։ Նմանեցար երից մանկանցն ի հուրհնոցին, զզօրութիւն հրոյն շիջուցեր, զխոշորութիւնկայծականցն ի կակղութիւն վարդի փոխեցեր, զմղձկութիւն ծխոյն ի սպիտակութիւն շուշանիշրջեցեր, զայրեցող բնութիւն հրոյն յարարողզօրութիւն սովորեցուցեր, զերրորդութիւնն Աստուծոյյերկնից յերկիր ածեր քեզ յօգնականութիւն։Իմաստունք նոցա յիմարեցան, քաջն նոցա վատեցան, սպառնալիքն նոցա դադարեցին, նահատակք նոցաղօղեցան, բազմութիւնք նոցա սակաւացան։

Երանի է քեզ եւ երանի է, որ մերձ են առքեզ։ Սակաւ էիր թուով եւ անթիւ եղեր բազմութեամբք. սակաւ էիր յայտնէօք եւ անթիւ եղեր անյայտնեօք. նիզակ քո նիզակ Յեսուայ, եւ սպառազինութիւնք քոսպառազինութիւնք սպարապետին Աստուծոյ. ձայն փողոյքոյ իբրեւ զձայն հրեշտակապետին Աստուծոյ, որ իջանէընդ նմա յաւուրն յարութեան։ Ձայնն նորա, որ զերկիրշարժէ, զվէմս դղորդէ, զգերեզմանս աւերէ, զմեռեալսյարուցանէ, զհնացեալս նորոգէ, զդատաստանսհատուցանէ՝ ոմանց ի ձախակողմն եւ ոմանց իյաջակողմն։ Այս Աստուծոյ միայն է եւ նմա վայել է. իսկ քեզ իբրեւ հաւատարիմ ծառայի եւ՛ սիրելւոյ եւ՛ժառանգաւորի արքայութեանն ետ շնորհս երկնաւորս, զիզաւուրն յարութեան բերէ նմանութիւն։Որ պարծէր իչարն, տագնապեցաւ. որ խիզախէր ի մոլորութիւնն, յիմարեցաւ։ Ամենայն ինչ քո գնդին կրկին է. եթէզրահք էին պահապանք մարմնոյ, ընդ նմին եւ զրահքնհաւատոյ. եթէ սաղաւարտ էր ի զգուշութիւն սուսերի, ընդ նմին էր եւ սաղաւարտ փրկութեան. եթէ վահանունէիր ընդդիմահար լանջացդ առաքինաց, ընդ նմինունէիր եւ զվահանն համբերութեան հաւատոց. եթէ նետ իկորովից քոց թռչէր ուղղակի, ընդ նմին եւ աղօթքՍուրբք խնդրուածաց քոց վաղվաղակի գեր ի վերոյգտանէին, քան զերկինս առաջի Աստուծոյ. Եթէ շողայրսուսեր ի բազուկսդ առաքինիսդ, ընդ նմինլուսաւորութիւն հաւատոց քոց ի մէջ հրեշտակացփայլատակմունս արձակէր։ Դրօշակք քո դրօշակքերկնաւորք եւ տէգք նիզակի քո ճառագայթաւորք իբրեւզլարս արծաթոյ արեգական։

Այս է, որ զահի հարեալ էի ի սկզբանպատմութեանս, եթէ զիարդ կարացից բանիւ պատմելզայնմանէ, որ ի վեր քան զբանն գտանի։ Բանսչորեքնիւթեայս աշխարհս կարէ ասել։ Եւ այս վիճակ ոչամենեցուն է, այլ որ քաջն դեգերեցանյուսումնասիրութեանն ի թուականին, յերկրաչափականին, յաստեղաբաշխականին, իբժշկականին եւ ապա ի ծայրս ծագաց հասին իմարգարէականն, յառաքելականն, յաւետարանականն, որ էսկիզբն եւ ընձիւղումն։ Եւ թէպէտ եւ ունէի զայսամենայն արուեստս նյութականաց պատմող, եւ էիր դուերբեմն նիւթական, այլ այժմ զաննիւթոցն ունիսզնմանութիւն։ Ընդ արուսեկին կշռեցից զքեզ՝ դուպայծառագոյն քան զարուսեակդ նշոյլս արձակես։Արուսեակն զվեց ամիս արուսեակ է եւ զվեց ամիսգիշերավար։ Դու աւուր աւուր արուսեակ եւ ի վեր քանզարուսեակ։ Արուսեակն յայգուն պահու եւ եթ երեւի, իսկ դու ի քսան եւ ի չորս ժամս՝ ի տուընջեան եւգիշերի։ Եւ եթէ զլուսին ածից քեզ յօրինակ, յոյժծիծաղելի է իմաստնոց. երկոտասան անգամ ի տարւոջնվիժած, ժանգահոծ, մանգաղաձեւ, կիսագունդ, խոնաւալից, կիսալոյս, հիւանդոտ, գիշերագնաց, խաւարասէր, լուսատեաց, չղջանման, պակասընթաց, խաւարատանջ, բազում անգամ ի թաքուստ մտեալ։ Իսկ դուլիալայն, բարձր լուսասարաս, աւետաբեր, հրեշտակակերպ, ուրախարար, քաջալերիչ, պայծառ եւգեղեցիկ քան զամենայն հասակակից ընկերս քո։ Ոչ ինչբաւական քեզ բաւեմ ասել, որ քան զարեգակն ի վերգտանիս, ոչ զնա թշնամանեցից եւ զքեզ գովեցից, այլզբնութիւն նորա պատմեցից քեզ. շեղագնաց, թիւրընթաց, կողմնաւոր, ստուերաշուք, հարաւաբնակ, ձմեռնատանջ, ամառնակէզ, թօնուտ գարնանի եւ երաշտուտ աշնանի, գիշերակուլ, առաւօտածին, ծաղկաթարշամ, դալարացամաք, կենդանահալած ի ստուերս ի միջօրէի, կիսաբաժին յաւուրն ողջունի. յիրաւի սմա ՅոյնքԱպողովն կարդացին։ Եւ ապա եթէ զդուզնաքեայճառագայթս ածցես զմտօքդ, ընդ նմին եւ զայնգիտասջիր. գիշերաւ է ծածկեալ, ամպովք է թաքուցեալ, փոշեաւք է մղտացեալ եւ մրրկօք է ալեկոծեալ։ Դուարեգական նմանեցեր, ի հօրէ զօրացար, ի յորդւոյքաջալերեցար, ի Սուրբ Հոգւոյն լուսաւորեցար, իգիշերի տեսանիս եւ ի տուընջեան թափ անցանենճառագայթք հաւատոց քոց։

Ասացից առ քեզ եւ բան ինչ առակաւոր. յամենայն կողմանց աչացար. սրատես ես քան զարծուի եւերագալուր քան զմի ի հանդարտ անասնոց. ոչ միայնզերկինս տեսեր, այլեւ զերկնից մեծն տեսեր, եւզփոքրս թողեր, զանցաւորս ետուր եւ զանանցն առեր, իբաց ընկեցեր զոսկիակուռ թագ թագաւորին եւ ահա կայպահի քեզ անձեռագործ պսակն, զոր ընդունելոց եսյամենասուրբ ձեռացն Քրիստոսի։ «Որ թողցէ վասնաւետարանին զհայր եւ զմայր եւ զքորս եւ զեղբարս եւզամենայն ստացուածս իւր, զհարիւրապատիկն աստէնընկալցի եւ զկեանսն յաւիտենից աշխարհին, որ ոչնանցանէե։ Զայդ աղքատի ումեք դիւրագոյն է առնել, իսկառն թագաւորի, իբրեւ զքեզ, անհնար է։ Ապա եթէ արասցէոք, որպէս եւ արարերդ, մարդկան անհաւատալի, հրեշտակաց զարմանալի, Աստուծոյ նմանելի, որ եթողզանթիւ բիւր բազում զօրս հրեշտակաց եւ եկն ի գձուձկերպարանս մարդկան, գտաւ մարդ։ Քո գործդ Աստուածոյնմանի։ Նա բոլոր աշխարհի եղեւ կեանք եւ փրկութիւն, եւ դու բոլոր աշխարհի բացեր զդուռն կենաց եւփրկութեան։ Քոյին իսկ աշխարհիդ հայրենի հաւատքնպահեցան, եկեղեցիք շէն մնացին, վկայարանք իխաղաղութեան, քահանայք ի քահանայութեան, պատարագքի սեղանս, մարգարէք յընթերցուածս, առաքեալք իմխիթարութիւնս, սաղմոսերգուք ի յօրհնութիւնս, կուսանք ի կուսութեան, կնքաւորք ի սրբութեան եւամենայն ոք յիւրաքանչիւր կարգի։ Եհաս լուրառաքինութեան քոյ յարեւելից մինչեւ ցԳադիրովն, իհարաւոյ մինչեւ ի հիւսիսի։

Գրեցաւ անուն մարտիրոսութեան քոյ յոսկիտախտակսն ընդ առաքեալսն եւ ընդ նախավկայսն, ընդհայրապետսն եւ ընդ եպիսկոպոսապետսն, միանգամայն եւի դպրութեան կենացն ի յերկինս։ Զգո՛յշ լեր, սքանչելի՛, որ այսչափ մեծամեծացն արժանի եղեր եւյայսչափ բարձրութիւնս վերացար հասեր՝ ի հաստատունկալ զյուսոյն խարիսխ, եւ անհա՛տ լեր ի սիրոյն եւհամբերո՛ղ լեր ի հաւատս ճշմարտութեան, զի մի՛վիշապն մեռեալ զտուտնն շարժեսցէ ի վերայ կենացքոց։

Զի թէ մինչ տղայն էիր, յաղթեցեր նմա, իչափ հասեալ, գիտեմ, թէ առ ոտն կոխես զամենայնմենքենայս չարեաց նորա։ Այլ որչափ միտքս իմ այժմզքեզ սիրեն, եւ մարթ էր զայն բանիւ ընդ պատմութեամբարկանել, բազում մագաղաթի ծախք լինէին։ Բազումանգամ յառաջ ելեալ վասն քո սիրոյն՝ գալ առ քեզ եւայժմ ի մերմէ բարեխօսութենէ եւ յամենայն Սուրբուխտէ եկեղեցւոյ յանձն արարեալ Հոգւոյն Սրբոյ. Տէրընդ քեզ ամէն։

Վկայդ Քրիստոսի, չարչարակից խաչին, իհրեշտակաց փառամատոյց պատմուճանաւ զարդարեալ, անգարշ որդեակ իմ Վաչէ՝ Աղուանից արքայ, Գիւտեպիսկոպոս ի Տէր բերկրիլ։

Յամօթալից հեղգութենէ չկարեմհամարձակել ասել բանս մխիթարութեան յաղթողիդաներեւոյթ պատերազմիդ, որ ոչ ի մարդկանէ առերքաջալերութիւն, այլ զյոյժ ահեղ զօրութիւննՔրիստոսի քեզ յօգնականութիւն կոչելով՝ վերագոյնգերազանցեալ, քան զբոլոր աշխարհս բարձրագոյն գտար։

Բայց արդ՝ զքեզ ի հաւան ածեալ քոյովժուժկալութեամբդ, աղաչեմ, զի ախորժ եւ անոյշ իմողջոյնս քեզ թուեսցի. այլ գոհանալով զքովերաբերութենէդ, ով զօրականդ Քրիստոսի, ոչ ունիմգիտութիւն աղքատութեանս իմոյ կազմութեանպատրաստութեան. զի եւ ոչ նիւթ ինչ ճարտարեալիմաստութեամբ իմով համբարել կարացից՝ կկել զգեստինչ գովութեան քում ազնուականութեանդ։ Նամանաւանդ եթէ իսկ ամենայն հռետորական փիլիսոփայքնաշխարհին Յունաց ի մի տեղի գումարեսցին, եւ ոչկարասցեն ասել զարժանն զգովութիւն քում հոգելիցյաղթութեանդ։ Վասն զի դու ծանեար սիրելով զԱստուածյամենայն սրտէ, յամենայն անձնէ եւ յամենայնզօրութենէ. զամենայն ինչս եւ զմեծութիւնսփոխանակեցեր ընդ միոյ տեառն ամենայնի. զի զնա ընդքեզ հաշտ ունելով՝ ոչ միայն զերկիրս, այլեւ զերկնիցզմեծութիւնն առեալ ըմբոշխնեցեր։ Հրաժարեցար իզոհիցն ճենճերաց դիւամոլ հեթանոսաց եւ ահա եղերհոտ անոյշ ի Քրիստոս, որ հասեալ մինչեւ յարեւմուտս՝հռչակեալ ծաւալեցաւ եւ բերկրեալ զուարճացոյցզամենեցուն հոգիս։ Թողեր զմեծութիւն երկրային, որառիթ է մեղաց, ժառանգեցեր զարդարութիւն հանդերձերկնային մեծութեամբն. հեռացար բնաւ իսկ իզբօսանաց աշխարհիս եւ մերձեցար ի Քրիստոս, որ էնաւահանգիստ խաղաղութեան։ Եւ գումարեալ զբանս իմ իմի տեղի խօսեցայց. եթէ էիր մարդ, եւ եղեր հրեշտակ։Ունէիր ազգականս ի յերկրի, եւ գտար եղբայր Քրիստոսիի յերկինս. էիր մահկանացու, եւ եղեր անմահ։ Ոչ թէդու միայն ես անմահ, այլ արդ՝ վասն զիհամարձակութիւն ունիս առ Քրիստոս, բազումմահկանացուաց կարես տալ զկենդանութիւն։ Ցանկալիես հրեշտակաց, փափագելի ես մարդկան, առաւել անձկալիինձ՝ հեռացելոյս, չլինելոյս մարտակից քեզյաներեւոյթ պատերազմիդ ամենաչար սատանայի։

Բայց արդ աղաչեմ, փոխանակ ասեմ՝ չունելվնաս ի մտի, չյիշել զիմ հեղգութիւնս։ Լուսաւորեա՛զիմ տրտմութիւնս քո ողջունաբեր թղթով։ Դու եղերչարչարակից Քրիստոսի, նմանեա՛ նմա ամենայնիւ. զի թէնա ի վերայ խաչահանուացն աղաչէր չյիշել զմեղս, որչափ եւս առաւել քեզ արժան է թողուլ զիմհեղգութիւնս։ Զի այն, որ արարն զհեզ ողջ հոգւով եւառողջ մարմնով եւ իւրում որդեգրութեանն արժանաւոր, նոյն եւ շնորհեսցէ մեզ՝ զքեզ առողջ հոգւով եւմարմնով տեսանել յաշխարհի եւ վայելել ի քոշնորհալից վարսդ առաքինութեան։ Ողջ լինելով իՔրիստոս՝ լիցիս մեզ բազում ժամանակս պարապեալ եւլցեալ սիրովն Քրիստոսի. ամէն։

ԺԲ.

ԳԼՈՒԽ ԺԲ

Պատերազմելն Տրդատայ ընդ Բասլաց արքային ի յաշխարհիս Աղուանից, եւ թագաւորելն Սանատրկոյ ի վերայ Աղուանից, եւ ընդդիմանալն Հայոց, եւ Խոսրովու գալն յօգնականութիւն զօրօքն եւ առնուլ զԱղուանս եւ զհարկսն

Լինի զօրաժողով Տրդատիոս՝ մեծ թագաւորնՀայոց եւ իջեալ ի դաշտն Գարգարացւոց՝ պատահէհիւսիսականացն սաստիկ պատերազմաւ. եւ զթագաւորնԲասլաց մարտակից իւր ունելով, որ ձգեալ զճոպանարւոյն Տրդատայ եւ ոչ զօրեալ ընկճել զնա՝ ինքն լինիմիջակտուր ի նմանէն։ Եւ վարէ Տրդատիոս զնոսակոտորմամբ մինչեւ ցՀոնս. եւ բազմաց լինի անկանել իզօրացն Հայոց. եւ Արտաւազդ՝ սպարապետն ՀայոցՄանդակունին մահանայ։ Անդ առնու պատանդս Տրդատիոսեւ միաբանեալ զհիւսիսայինսն՝ դիմէ ի վերայ Շապհոյարքային Պարսից։

Իսկ ի վախճանելն Տրդատայ Սանատրուկ ոմնթագաւորեաց Աղուանից ի Փայտակարան քաղաքի եւ եկացընդդիմակաց Հայոց։ Եւ Խոսրովայ՝ որդւոյ Տրդատայածեալ զԱնտիոքոս յունական զօրօքն եւ՛ զԲագարատարեւմտեայ գնդիւն, եւ զՄիհրան Վրաց բդեաշխ։Այսոքիւք ամենեքումբք միաբանեալ՝ խաղայ ի վերայԱղուանից։ Աճապարէ Սանատրուկ զօրօքն Աղուանից եւգնայ առ Շապուհ՝ արքայն Պարսից, թողլով զօր բազումի քաղաքին Փայտակարան։ Եւ Անտիոքոս առեալ աւարբազում եւ զհարկն արքունի՝ դառնայ առ կայսր։ Եւգտեալ ժամ պարապոյ Սանատրկոյ՝ հրամանաւ Շապհոյժողովէ զզօրս Աղուանից՝ թուով իբրեւ երեսուն հազարեւ արշաւէ ի միջոցս Հայոց։ Եւ զօրագլուխն ոմն անարիհսկայ ի տիգաւորացն վառեալ թաղեաւ կաճեայ՝շահատակէր ի մէջ պատերազմին առ Օշական առապարաւն. եթէ զինուք հարկանէին, ոչ գործէր, այլ ճախր առնոյր։Յայնժամ քաջն Վահան Ամատունի նայեցեալ ի կաթողիկէնասէ. «Օգնեա ինձե. եւ ուղղեալ զնիզակն ընդ գաւակձիոյն յերկիր կործանէր զահագին վիրագն։

ԺԳ.

ԳԼՈՒԽ ԺԳ

Շապհոյ թագաւորեցուցանելն զՏիրան եւ փրկելն ի հիւսիսականացն եւ դարձեալ կուրացուցանելն զՏիրան. եւ խռովութիւն հիւսիսայնոցն. եւ մահն Արշակայ եւ Պապայ թագաւորելն. եւ կորուստն Մեհրուժանայ եւ խոց առնուլն Ուռնայրի յայնմ պատերազմի

Թագաւորեալ Տիրանայ Հայոց՝ առնէխաղաղութիւն ընդ Պարսս եւ լեալ օգնական Շապհոյ, թափէ զնա ի յարձակմանէ հիւսիսայնոցն, որք ամս չորսբնակեալ յԱղուանս նեղէին զՀայս։ Ապա ըստ բարուցչարին Տիրանայ կուրանայ ի Շապհոյ։ Եւ Արշակ՝ նորինորդի, առնու զթագաւորութիւնն։ Ի նմին ժամանակիեղեւ խռովութիւն Շապհոյ յազգացն հիւսիսոյ. եւ նաանցեալ ի Բիւթանիա՝ նստի ամիսս յոլովս եւ ոչ կարացառնել ինչ։ Ապա սիւն առ ծովակին կանգնեալ եւ առիւծի վերայ՝ մատակ ընդ ոտիւքն ունելով՝ նշան իմն կոչելառիւծ զՊարսս եւ մատակ՝ զՀռովմայեցւոցտէրութիւնն։

Մեռանի եւ Արշակ, թագաւորէ Պապ. ապստամբիՄեհրուժան Արծրունի՝ զԱքիտոփելին խորհեցեալզկորուստ անձին իւրոյ. լինի մեծ պատերազմ ի մէջՊապայ եւ Մեհրուժանայ։ Յայնժամ քաջն Շերգիր՝ Ղեկացարքայ, մեռանի ի ձեռաց Սպանդարատայ Կամսարականի։Անդ առնու խոց մեծ արքայն Աղուանից Ուռնայր իՄուշեղէ Մամիկոնենէ՝ Վասակայ որդւոյ. սատակի եւՄեհրուժան ի սպարապետէն Սմբատայ Բագրատունւոյ՝պսակեալ բոցագոյն երկաթիւ զգլուխն Սրբոյն Ներսեսիաղօթիւք։

ԺԴ.

ԳԼՈՒԽ ԺԴ

Սակաւիկ յայտարարութիւն վասն Սրբոյն Գրիգորիսի՝ Հայոց Լուսաւորչի եւ երանելի որդւոց նորին. եւ ընդ նմին ձեռնադրութիւն Սրբոյն Գրիգորիսի՝ որդւոյ Վրթանեսի՝ թոռին մեծին Սրբոյն Գրիգորի, ի կաթողիկոսութիւն Աղուանից եւ Վրաց. եւ եկն նորա յԱղուանս ի լուսաւորութիւն աշխարհիս. եւ նահատակութիւն նորին եւ բերումն նշխարացն

Արդ մի ոմն յաշակերտացն տեառն՝ Թադէոսանուն, որպէս յառաջագոյն ասացաք, հասեալ սմա մասնինչ ի Հայաստան աշխարհին, լուսաւորէր զկողմանս ինչԱրեւելից աշխարհին, մինչեւ եկն հռչակելինպատերազմողն եւ երիցս երանելին Գրիգորիոս, զոր իմեռանելն Խոսրովայ՝ Հայոց թագաւորի, ի սպանանելզնա նենգութեամբ Անակայ Պարթեւի՝ հօրն Գրիգորի, եւիւր փախուցեալ գնալով՝ հեղձամղձուկ ի ջուրս Երասխգետոյ լինէր. դայեկաց ոմանց առեալ փախստեայ իՅունաց աշխարհն զերծուցանէին զերանելինԳրիգորիոս։ Եւ այս լինէր նախախնամութեամբ մեծինԱստուծոյ յօրինակ նախամարգարէին Մովսեսի, որ իպրտուեայ տապանակին ի մէջ ջուրցն զերծանէր ի ձեռացամպարիշտն փարաւոնի՝ առ ի փրկել զժողովուրդնԱստուծոյ ի ծառայութենէ եգիպտական տանջանացն։

Սոյնպէս եւ ամենասուրբն Գրիգոր զերծեալի սրոյ Հայաստան նախարարացն՝ ի փրկութիւն պահէրնորին Հայոց աշխարհին եւ ամենայն ԱրեւելիցԿողմանց, իբրեւ նետ մի ընտիր ի կապարճս թաքուցեալ իյունական աշխարհին, որով խոցոտեալ սատակէրզաներեւոյթ թշնամին։ Զոր ընտրեալ յորովայնէ մօրիւրոյ եւ սրբեալ յարգանդին յաղթող նահատակ, առաքեալ միանգամայն. եւ վայելուչ տուեալքահանայապետ Թորգոմական աշխարհին եւ Ասքանազեանզաւակին։

Արդ՝ սնեալ եւ ուսեալ երջանիկնԳրիգորիոս զքրիստոսական հաւատոցն զօրութիւն՝առաքելական եւ քաջալերական համարձակութեամբ եկեալյանդիման լինէր Տրդատայ՝ արքային Հայոց, միամտութեամբ եւ քաղցր հարկանել ծառայութիւն, պաւղոսեան հաւանեալ ձայնի՝ հեզագոյն քաջութեամբծառայել տեառն զօրութեանց մարմնաւոր տերանց, այլոչ առ ականէ ծառայութեամբ եւ հնազանդութեամբ, ուրստանայր երկուս որդիս՝ Արիստակէս եւ Վրթանես։ Իսկթագաւորն մոլեգնեալ ի դիւացն զանազան եւ պղծալիցպաշտամունսն՝ ձեռն արկանէր յամենազօր նահատակնՔրիստոսի՝ օժանդակութեամբ չար վիշապին՝ կամեցեալիւրն ծառայել ի խորխորատ կորստեանն դիցնաղտեղութեան պաշտամանն։ Բազում եւ զանազանտանջանօք չարչարեալ զՍուրբն ոչ ինչ կարաց գամագիւտլինել յանշարժելի հաւատս երանելւոյն, այլ օր քանզօր քաջաբար մրցեալ՝ առնու զյաղթութեան մրցանակն իվերայ աներեւոյթ եւ երեւելի թշնամՒոյն։ Եւ իբրեւոչ ինչ կարացեալ պաճարանս գտանել՝ փոխելոյզառաքինին յուղիղ հաւատոցն Քրիստոսի, յայնժամազդեալ չարին ի միտս չար արբանեկացն՝ տարեալընկենուին զսուրբն Գրիգորիոս յանհնարին խորվիրապն Արտաշատ քաղաքի, յորում զերեքտասան ամյօձախառն բնակէր վայրի, մինչեւ այլ եւս կանայքոմանք երանելիք Հռիփսիմէ եւ Գայանէ հանդերձերեսուն եւ հինգ ընկերօքն ի նորին ի Հայոց արքայէնկատարեցան։ Եւ երանելեացն լինէին մարմինքբացընկեցիկ։

Եւ ապա ամենազօր Աստուած յայց ելանէրերանելւոյն Գրիգորիոսի եւ երանելի նահատակացն՝սրբոցն Հռիփսիմեանց, եւ պատուհաս մեծ հասուցանէր իվերայ աշխարհին Հայաստանի. Ոչ պատուհասի, այլ մեծիողորմութեան է նշանակ, որպէս խրատել զսիրելի որդիեւ անտես առնել զօտարացեալ խորթն։ Նոքին իսկ դեւքն, զորս նուիրօքն եւ զոհիւք մեծարէին, իբրեւ ի վերայթշնամեաց հասեալ՝ տային նոցա մոլեգնել եւ ուտելզիւրեանց մարմինսն. այլ եւ զնորին թագաւորինզկերպարանս ի խոզի դարձուցեալ բնութիւն՝ յեղէգնլինել փախստեայ։ Յայնժամ ահ եւ երկիւղ սաստիկզամենեսեան լնոյր, մինչեւ մնային կորստեան կենացաշխարհին։ Մինչդեռ յայսմ ահի եւ ի դողման կային իմեծամեծաց մինչեւ ի փոքունս, երեւէր ի տեսլեանգիշերոյ հրեշտակ ողորմութեան Աստուծոյ կնոջումեմն Խոսրովիդուխտ անուն՝ քեռ Տրդատայ՝ Հայոցարքայի. «Անհնարին է ձեզ, ասէ, ի հարուածոցդզերծանել, բայց եթէ ի ձեռն Սրբոյն Գրիգորի երթեալհանէք զնա ի խոր վիրապէնե։ Եւ զարթուցեալ պատմէրզերազն. եւ ամենեքին ըմբերանեալ դսրովէին զկինն եւասէին. «Եւ դու ուրեմն դիւահարի՞ս. իսկ արդ եւզոսկերսն անգամ զի՞նչ հնար է գտանել զնորաե։ Եւիբրեւ կրկնեալ եւ երեքկնեալ զտեսիլն, յարուցեալ առվտանգի հարուածոցն, չոգան ի բերան վիրապինթերահաւատքն՝ կաղս ի կաղս բարբառեալ բանիւնԱստուծոյ. «Ել ի դուրս, եթէ իցես կենդանիե։ Եւվաղվաղակի զեկուցանէր զկեալն կենդանի։

Բազում խնդութեամբք ի վեր առեալ ածին իՆոր քաղաք թագաւորանիստ Հայոց արքային։Այնուհետեւ դիւացն առեալ զմարդիկն ակամայ ընդ առաջմեծին Գրիգորի տանէին՝ մոլեգնելով եւ ուտելովզմարմինս զիւրաքանչիւր։ Եւ զթագաւորն նույնպէսյեղեգանէն առեալ դիւացն ածէին ընդ առաջ Սրբոյն. որոյ ծունր եդեալ մեծին Սրբոյն Գրիգորի՝ արտասուօքխնդրէր յամենողորմէն Աստուծոյ զփրկութիւնթշուառացեալ ազգին. եւ անդէն վաղվաղակի ընդունէինի ձեռն Սրբոյն աղաչանաց զբժշկութիւն մարմնականտանջանացն, ընդ նմին եւ զհոգւոյն լուսաւորութիւն։

Եւ իբրեւ ոչ ուրեք ինչ զեկուցեալ վասներանելի կանանցն, որ պսակեցանն՝ զՀռիփսիմեայն ասեմեւ զնորին ընկերացն, ինքն իսկ ի խոր վիրապինմարգարէական ակամբն տեսանէր զնահատակութիւներանելեաց վկայիցն Քրիստոսի եւ ասէ. «Ո՞ւր եննշխարք Սրբոցնե։ Եւ մարդիկն զարմացեալ ասէին. «Զո՞րՍրբոցն ասէե. Եւ իբրեւ լուան ի նմանէն զանուանսպսակելոցն, ապա ի միտ առեալ՝ ցուցին զպատուական եւզամենասուրբ նշխարս ոսկերացն։ Եւ առեալ Գրիգորի՝պատէր իւրեանց իսկ պատառոտուն հանդերձիւքնչարարեալ ուրուք ինչ արժանի յերանելեացնմերձեցուցանել ի մարմինս, մինչ չեւ սրբեալքելանէին յաւազանէն փրկութեան։ Եւ դնէր իհանգստարանի՝ ի տեղւոջն, յորում պսակեցան Սուրբքն։

Իսկ զբոլոր աշխարհն Հայոց ուսուցանէր եւխրատէր եւ կնքէր կենսատու խաչիւն եւ լուսաւորէրմկրտութեամբ աւազանին փրկութեան. եւ արժանաւորսառնէր զանճառելի հոգւոյն ընդունել շնորհս եւճաշակմամբ կենսատու մարմնոյ եւ արեան տեառն։ Եւ ոչկամեցեալ իւր իսկ ունել զաթոռ քահանայապետութեան։Հրեշտակ Աստուծոյ եկեալ առ մեծն Գրիգորիոս՝ ասէցնա. ոչ հեստել եւ յամառել առ խոնարհութեան կարգին, այլ յայսմ քաջանալ եւ առնուլ կրկին զանանցականպատիւն, որ վասն քահանայապետութեան շնորհիյԱստուծոյ։ Եւ առեալ այնուհետեւզքահանայապետութեանն պատիւ՝ եկեալ լուսաւորէր եւզմնացորդս Աղուանից եւ Վրաց։ Եւ եկեալ ի Հաբանդգաւառ՝ ուսուցանէր եւ խրատէր պահել զպատուիրանսՈրդւոյն Աստուծոյ. անդ արկանէր հիմն եկեղեցւոյն իգիւղաքաղաքին Ամարասայ. եւ կացուցանէր գործօնս եւհրամանատարս՝ շինել եկեղեցի։ Եւ երթեալ ի Հայոցաշխարհն՝ օծանէր փոխանակ իւր զորդին՝ զՎրթանէս, նստուցանել յիւր աթոռ քահանայապետութեան, որ լիհայրենատուր շնորհօք եւ բանիւ վարդապետութեամբկեցեալ՝ պատուհասէր եւ խրատէր զայնոսիկ, զորս իդիւապաշտութեանն գտանէր յաղանդին. եւ յանդիմանէրզկինն թագաւորին վասն այլանդակ պոռնկութեանն։ Եւմինչ դեռ մտեալ յեկեղեցի, ի Տարօն գաւառիզտէրունեանն կատարէր խորհուրդ՝ չար եւ դիւապաշտմարդիկ ժողովեալք բազմութիւն յոյժ առ ի սպանանելզերանելին Վրթանէս խորհրդեամբ կնոջ թագաւորին։ Եւյորժամ վազեցին ի գաւիթ եկեղեցւոյն, ի դիւաց պինդկապեալ կաշկանդեալք եղեն հրամանաւ բարերարինԱստուծոյ՝ ուլնագելութեամբ ընդ կապճեալք կայինանմռունչ ամենեքեան, մինչեւ կատարեալ երանելւոյնզաստուածեղէն խորհուրդն եւ եկեալ արտաքս՝զարմանայր։ Եւ հարցեալ զպատճառս՝ խոստովանէինզչար խորհուրդն իւրեանց եւ զկամս կնոջ թագաւորին։Եւ նա կացեալ յաղօթս՝ ձեռնադրութեամբ զամենեսեանբժշկէր եւ խրատէր մի՛ եւս գործել չար ինչ, այլապաշխարութեամբ գտանել ողորմութիւն։

Եւ սորա երկու որդիք. միումն Յուսիկանուն՝ առաքինասէր եւ սրբամիտ վարուք, որ եւ սանորին խոստովանական վարուքն կատարեալ պսակէր։Քանզի հասեալ յաթոռ քահանայապետութեան հօրն՝յանդիմանէր զթագաւորն վասն մեղսասէրչարագործութեանն. եւ նորա հրամայեալ անդէնյեկեղեցւոջն բրով սպանանել զնա։ Եւ անուն միւսումնԳրիգորիս յանուն հաւուն. եւ համանման եւ հաւասարնորուն վարուցն առաքինութեան՝ ոչ ամուսնացեալ իկարգս աշխարհիս, այլ փափագեալ բաղձայր հայրենիհոգեւոր ժառանգութեանն։ Եւ անդէն ի տղայական տիոցնվարժէր զինքն Աստուածաշունչ գրոց կրթութեամբ եւզմարմնական զգայութիւնս պահօք եւ աղօթիւքպարկեշտացուցանէր, զհոգին սիրոյն հաւատօքլուսաւորէր, եւ անդէն վաղվաղակի զինքեան հաւոյն՝զմեծին Գրիգորի զգերաշխարհիկն բարձրութեանցնզերկոսեան զպատիւսն առեալ՝ յօրինէրզքահանայապետութեան զպատիւ եւ զաթոռն եւզմարտիրոսութեանն զամենապատիկ բարձրութեանցպսակն։ Քանզի զհնգետասան ամօք ձեռնադրեալյեպիսկոպոսութիւն մանուկն Գրիգորիս Վրաց եւԱղուանից աշխարհին. եւ երթեալ լուսաւորէր զերկոսինզաշխարհսն եւ հաստատէր քրիստոսական հաւատովնգնալ։ Շինէր եւ եկեղեցիս ըստ կարգաց եւ քաղաքաց. եւձեռնադրէր երիցունս եւ յորդորէր ի պաշտօնսրբութեան. եւ յիշատակ Սրբոց կանխեալ հանապազ. եւնախանձեալ զբարի նախանձ առաքելական ուղղութեանն. եւ կատարէր զհրաման մարմնացեալ աստուածորդւոյն՝շրջեալ ընդ ամենայն հեթանոսս, մկրտեալ յանուն հօրեւ որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ։ Եւ տայր ուսանել պահելզամենայն տէրունեան պատուիրեալսն եւ ո՛չ առնուլընդ իւրեանս ոսկի եւ արծաթ եւ պղինձ եւ պարկ, անգամեւ ցուպ։

Յայսմ բոլորից զգուշանալով՝ երանելւոյնառեալ ընդ իւր վայելուչ եւ յոյժ պատուականագոյնթոշակ, զմեծ քահանայապետին եւ մարտիրոսինԶաքարիայ՝ զհօրն Յովհաննու ի պատուական արենէննշխարս եւ Սրբոյն Պանդալիոնի, որ դաւանեաց զբարիոքդաւանութիւնն Քրիստոսի եւ պսակեցաւ ի Նիկոմիդիաքաղաքի։

Եւ տարեալ զամենասուրբ նշխարս վկայիցն իմեծ քաղաքն Ցրի Աղուանից իշխանութեանն՝ շինէրփոքրիկ եկեղեցի եւ դնէր անդ մեծ զգուշութեամբ մասնինչ յարենէն Զաքարիայ եւ ի նշխարաց ՍրբոյնՊանդալիոնի. եւ թողոյր երէց մի սպասակալ եւպաշտօնեայ վկայիցն Քրիստոսի Դանիէլ անուն եւ ինքնառեալ զաշակերտսն իւր զբարեսէրս եւ զհաւանսհրամանացն Քրիստոսի եւ զկէս նշխարացն ՍրբոյնԶաքարիայ եւ երանելւոյն Պանդալիոնի եւ երթեալ իՄասքթաց աշխարհն՝ յանդիման լինէր Սանեսանայթագաւորին Մասքթաց՝ համատոհմին Արշակունեաց։ Եւքարոզէր զանճառելի երրորդութեանն զմի արարչականզօրութիւնն եւ զմարմնանալն Աստուծոյ բանին, զբազում եւ զզանազան նշանագործութիւնս յերկրիառնել, զխաչելն եւ զմեռանելն եւ յերիր աւուր յառնելեւ նովին մարմնով ի յերկինս վերանալ, նոյնպէս եւյերկրորդ գալստեանն երեւել՝ դատելով զկենդանիս եւզմեռեալս։ Եւ խնդութեամբ ընկալեալ հաւատայինաւետարանական բանին զառաջինն։

Իսկ ամենաչարն սատանայ մտեալ ի սիրտսնոցա՝ գրգռէր չարանալ ընդ կենսատուր հրամանինբանիցն Տեառն: Սկսան դնել բաղբաղայս ճշմարիտվարդապետական բանից երանելւոյն. քանզի նա իքարոզութեանն ասէր զկամս բարերարին Աստուծոյ՝ ո՛չաւարել եւ ո՛չ յափշտակել եւ ո՛չ գողանալ, այլվաստակել ձեռօք եւ վայելել մարդաբար եւ երանելիլինել Աստուծոյ։ Եւ ասեն. «Հայոց արքայինկեղծաւորութիւն է այդ՝ արգելուլ զմեզ յաւարէՀայաստան աշխարհին կամին. եւ ի՞ւ կեցցուք, զի ոչաւարեսցուք եւ ոչ յափշտակեսցուքե։ Ապա եւզթագաւորն եւս խոնարհեցուցին յիւրեանց ամենաչարկեղծաւորութիւնն։ Յայնժամ կալեալ զմանուկնԳրիգորիս՝ ընդ ամեհի ձիոյ կապէին զագւոյն եւարձակէին ի դաշտին Վատնեայ։Եւ այսպէս պսակէրՍուրբն, զոր բարձեալ աշակերտացն՝ բերէին յԱմարասգիւղաքաղաքն, որ էր ի գաւառին Հաբանդայ։ Անդ եդեալառ եկեղեցւոյն՝ հուպ ի բեմն ի հիւսիսոյ կողմանէ. եւզՍուրբ արիւնն Զաքարիայ ի միում ապակեղէն շշիեդեալ եւ ի միւսում շշի զերանելւոյն Պանդալիոնիզնշխարհս. եւ եդեալ զերկոսեան շիշսն ընդամենասուրբ նշխարսն մանկանն Գրիգորիսի եւ ինքեանքփախստեայ ի Հայս անկանէին։ Վասն զի Սանեսան բազումեւ անթիւ զօրօքն Հոնաց ի Հայս արշաւէր, եւաստուածային բարերարութեանցն զօրութիւն տուեալՀայաստան նախարարացն՝ առ ի խնդրել զվրէժ արեանմանկանն Սրբոյն Գրիգորիսի։ Եւ ամենայն բազմութիւնզօրացն առ հասարակ ի սուր անկեալք՝ ոչ մնայրգուժատար յաշխարհն Մասքթաց. այլեւ ամենեքեանխողխողեալ սատակեցան յիւր ազգայնոցն սրով։

Իսկ ընդ ժամանակս ընդ այն բերդաքաղաքնանուանեալն Ցրի ապստամբեալ յԱղուանից թագաւորէնեւ ճեռն տուեալ ի Պարսից արքայն եւ եկեալ Արգեսացիքունէին զքաղաքն։ Անդ գտեալ զերէցն Դանիէլ՝սպասաւոր Սրբոցն, զոր կարգեաց Սուրբն Գրիգորիս, եւզմանուկ մի ճիղբ, զոր գտեալ երիցուն՝ քրիստոսականկնքովն էր վերծանեալ։ Սա լսէր հաւատոյն Քրիստոսիեւ հաւատացեալ՝ առնոյր զքրիստոսական կնիքն եւանդէն աշակերտէր երիցոյն։ Եւ սա կամէր խելամուտլինել վարուց քրիստոնէութեան։

Եւ զերկոսեանն զսոսա ի կապանս եւ իչարչարանս արկեալ՝ ստիպէին լինել մոխրապաշտդիւացն աղտեղութեան։ Եւ իբրեւ ոչ կարէին գամագիւտլինել բռնութեամբ, մաղթէին զճիղբ մանուկն եւ ասէին. «Մերոյ աշխարհիս մարդ ես, զմեր կամս արա՛, եւմեծարոյ առնեմք զքեզ ի մերում իշխանութեանսե։ Եւերանելին պատասխանի արարեալ ասէ. «Լաւ լիցիյառաջագոյն քան զերէցն մեռանել ինձ վասն անուաննՔրիստոսի, քան բնականալ ի յարկս մեղաւորացե։ Եւվաղվաղակի սրով գլխատեալք ընդունէին զերանութեանզպսակն եւ զամենավայելուչ նահատակութեան յաղթանակմրցանակն ընդ իւրեանց հոգեւոր հօրն մանկաննԳրիգորիսի։ Զորս առեալ Ասորեաց ոմանց աբեղայիցտանէին ի Հակու անուանեալ գիւղն. եւ անդ եդեալ իգերեզմանի, եւ ինքեանք ի տեղւոջն վանս շինէին. եւանդ են, ասեն, նշխարք երանելեաց մինչեւ ցայսօր։

Եւ լինէր այն առ քաջիւն Վաչէիւ՝Աղուանից արքայիւ։ Եւ ամրածածկեալ կայիներանելեացն վկայից ամենասուրբ նշխարքն մինչեւցթագաւորութիւնն երրորդ բարեպաշտ Վաչագանայ՝Աղուանից արքայի՝ որդւոյ Յազկերտի- եղբօր Վաչէի՝Սրբոյ արքայի։ Քանզի ի քաջէն Վաչագանայ մինչեւ իՎաչէ թագաւորք էին Աղուանից թուով Թ ըստ կարգի. որոց տասներորդ էր բարեպաշտ եւ աստուածասէրթագաւորն Վաչագան՝ Աղուանից արքայ։

ԺԵ.

ԳԼՈՒԽ ԺԵ

Գիր անուանց նախագահ կարգելոց, որք յայտ են ի Յաբեթէ եւ յԱռանայ մինչեւ ցերրորդն Վաչագան

Յաբեթ, Գամեր, Թիրաս, Թորգոմ, Հայկ, Արամանեակ, Արամայիս, Ամասիա, Գեղամ, Հարմա, Արամ առսովաւ Աբրահամ, Արայն Գեղեցիկ առ սովաւ Իսահակ. Անուշաւան, Պարէտ, Արբակ, Զաւան, Փառնակ Սուր առսովաւ Յեսու, Հաւնակ, Վաշտակ, Հայկակ, Ամբակ, Առնակ, Շավարշ, Նորայր, Վստամկար, Գոռակ, Հրանտ, Ընձակ, Դղակ, Հօրոյ, Զարմայր, Պերճ առ սովաւ Դաւիթ, Արբուն, Բազուկ, Հոյ, Յուսակ, Կայպակ, Սկայորդի. սա էառ թագ իԲաբելացւոց թագաւորէն. Պարոյր, Հրաչեայ, Փառնաւազ, Պաճոյճ, Կոռնակ, Փաւոս, միւս Հայկակ, ԵրուանդՍակաւակեաց, Տիգրան։

Ի սոցա ծննդոց կարգեցաւ Առան նախագահԱղուանից. եւ թիւ անուանցն յԱռանայ մինչեւ ցքաջնՎաչագան, որ էր ի մեծ ազգէն Արշակունեաց, չէ յայտ. եւզսոցայն ստոյգն, թէ յորմէ տոհմէ են, չունիմ ասել։ Եւորք ըստ կարգի կացին թագաւորք Աղուանից տասն. անուանք են այսոքիկ. Վաչագան քաջ, Վաչէ, Ուռնայր, Յաւչագան, Մերհաւան, Սատոյ, Ասայ, Եսվաղէն, Վաչէ, ապաբարեպաշտն Վաչագան՝ արքայ Աղուանից, յորոց բազումքի սոցանէ աստուածասէր եւ բարեպաշտ վարուք կեցեալ՝առին յիւրաքանչիւր ժամանակի զվախճան։ Սակայն ոչինչ ումեք ի նոցանէն այսպիսի աստուածային եւհոգեւոր ծածկեալ գանձ յայտնեալ ընձեռեցաւ, որպէսվերջին Վաչագանայ՝ բարեպաշտ Աղուանից արքայի։ Եւ իհրամանէ Պերոզի՝ պարսից արքայի, շինեցաւ ի ՎաչէէՊերոզապատ մեծ քաղաքն, որ այժմ կոչի Պարտաւ։

ԺԶ.

ԳԼՈՒԽ ԺԶ

Կեանք եւ վարք եւ կարգաւորութիւնք Աղուանից, որ ի Վաչագանայ արքայէ եդան. եւ գիւտ նշխարաց Սրբոց

Իսկ զերեսուն ամ ի Վաչէէ մինչեւցՎաչագան բարեպաշտն առանց թագաւորի կացեալաշխարհս Աղուանից. քանզի ամենաչար եւ ամբարիշտթագաւորն Պարսից Պերոզ զայրացեալ մոլեգնէր իբրեւզկատաղեալ շուն, կամէր բառնալ զամենայնթագաւորութիւնս աշխարհի միանգամայն, շարժելզեկեղեցիս եւ բառնալ զկարգ քրիստոնէութեան եւհաստատել կարգել յիւրում իշխանութեանն զմոգութեանդիւապաշտութիւնն, յոր բազում անպարտ արիւնքերանելի եւ Սուրբ վկայիցն Քրիստոսի ի պղծալից նորաձեռացն հեղոյր յերկիր: Եւ յոյժ անթիւ անմեղացանձինք խողխողեալ լինէին սրով չարին։ Այլ եւկանայք տղայովք հանդերձ արտօսրահառաչ ձայնիւգերեալ լինէին յօտար աշխարհ, ի դառն ստրկութիւն։ Եւբազում նախարարս Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից իմոգութիւն դիւապաշտութեանն առածեալ կործանեաց՝եւ՛ զոմանս բռնութեամբ, եւ՛ զոմանս պարգեւօքմեծամես իշխանութիւնս ընձեռելով, եւ՛ ի տեղիստեղիս ատրուշանս կանգնեալ՝ զօրանայր կրակալոյցպաշտամունք դիցն աղտեղութեան։ Եւ ազգի ազգի աղանդքչարախոհն սատանայի յոլովեալ թշուառացուցանէինզհիքացեալ մարդիկ աշխարհիս Աղուանից, զորսամենապիղծն զրպարտէր ապստամբութեամբ պատճառաւ, կապանօք եւ բանտիւք նեղէր եւ ակամայ ի մոգութիւնխոնարհեցուցանէր։ Ընդ նոսին եւ Վաչագան առ բուռնեւ սաստիկ չարութեան թագաւորին յակամայ հաւանէրմոգութեանն, այլ գաղտ յաղօթս եւ ի պահս եւ իՔրիստոսի խոստովանութեանն կանխէր հանապազ, մինչեւայց արար ամենողորմն Աստուած հեղման արեան Սրբոցվկայիցն Քրիստոսի եւ աւերածոյ Սրբոյ եկեղեցւոյ, եւի զուր խողխողմանն ծերոց եւ երիտասարդաց եւգերութեան կանանց եւ տղայոց եւ կորստեան հոգւոցանմեղաց, որ մոգութեամբն եղեն հիքացեալ։

Եւ առաքեաց գաւազան բարկութեան բռնաւորեւ արիւնարբու թագաւորին Պարսից Հեփթաղական ազգն, որք հարեալ սատակեցին եւ համաջինջ արարինզամբարիշտն իշխանսն Պարսից աշխարհին հանդերձխառնիճաղանճ ռամկօքն, անթիւ զօրացն բազմութեամբ։Եւ թերեւս ի վերայ սորա մարգարէանայր երջանիկնԵսայիաս, զտեսիլն, զոր ետես ի վերայ Բաբելոնի. «Բա՛դիմեալ գան հսկայք յագեցուցանել զսրտմտութիւն իմ. խնդան գան միանգամայն եւ թշնամանեն։ Տէրզօրութեանց հրաման ետ ազգաց բազմաց՝ գալ ի յերկրէհեռաստանէ. եւ հասեալ է տէր իւրովք սպառազինօք։Ողբացէք ամենայն պիղծ, չար զաւակքդ, զի մերձ է օրտեառն, եւ բեկումն յԱստուծոյ հասեալ է ի վերայ ձեր. վասն այսորիկ ամենայն ձեռք լքցին. եւ երկունքկալցին զքեզ իբրեւ զկանայս ծննդականս. զի ահաւասիկօր տեառն հասեալ է ի վերայքո, մարդախողխողդ, անհնարին, անբժշկելի բարկութեամբանզաւակեցուցանել զքեզ յերկրէ եւ իջուցանելհնացեալ չարութեամբ զանձդ ի դժոխս սրախողխողտրտմութեամբ. եւ կորուսցէ զհպարտութիւն անօրինիդ, եւ զբարձրութիւն ամբարտաւանիդ կորացուցեալ՝յերկիր կործանեսցէ։ Քանզի որ ըմբռնեսցին ի չարզաւակէն, ի պարտութիւն մատնեսցին, եւ ժողովեալք իմիասին սրով խողխողեսցին, եւ զորդիս նոցա առաջինոցա սատակեսցեն, եւ զտունս նոցա աւար հարկանիցեն, եւ զկանայս նոցա առաջի նոցա խայտառակեսցեն եւլցցին տունք նոցա աղաղակաւ եւ գուժիւ։ Զաւակ չար, պատրաստե՛ա զորդիս քո ի սպանումն վասն մեղաց հօրդիւրեանց. զի մի յարիցեն եւ ժառանգեսցեն զերկիր եւլցցեն զնա պատերազմօք։

Յարուցից ի վերայ նոցա, ասէ տէրՍաբաւովթ, եւ կորուսից զանուանս նոցա յերկրէ եւզզարմ եւ զզաւակ։ Ամենայն թագաւորք ազգաց ննջեսցենպատուով՝ այր իւրաքանչիւր ի տան իւրում. եւ որդիքնոցա յաջորդեսցեն զթագաւորութիւնս նոցուն. այլ դուանկցիս ի վերայ լերանց իբրեւ զմեռեալ գարշելի ի մէջբազում դիականց կոտորելոց սրով եւ իջելոց ի դժոխս, զի ապականեցեր զերկիր իմ եւ զժողովուրդ իմ անողորմկոտորեցեր. արդ՝ այսուհետեւ մի՛ մնասցեսյաւիտեանե։ Որում արդարեւ երկրորդեալ կատարեցաւմարգարէութիւնս այս ի վերայ Պարսից թագաւորին՝ամենաչարին Պերոզի, քանզի սկայաբար հրամանաւնԱստուծոյ եկեալ Հեփթաղական ազգն յագեցուցանելզսրտմտութիւն բարկութեան տեառն։ Զի նախ զորդիսնորա առաջի նորա հարեալ սատակեցին սրով բերանոյ, զչար զաւակսն եւ զբովանդակ նախարարսն եւզկուսակալս աշխարհին, ընդ որս եւ զխառնիճաղանճանթիւ զօրացն բազմութիւնս եւ նոյն ինքն թագաւորն, զամենաչարն զՊերոզէ ասեմ, սրով խողխողեալ ի մէջանթիւ դիականցն լինէր կորուսեալ, եւ զթաղումն եւ ոչզիշու թաղեցեալ։ Եւ զամբարշտութեամբ մթերեալանբաւ մեծութիւնն աւարեալ ի բաց բառնային եւզկանայս նոցա խայտառակէին, եւ ոչ խնայէին իմանկունս նոցա, եւ ոչ ողորմէին որբոց նոցա։ Եւարդարապէս յագեցուցին զսրտմտութիւն բարկութեանտեառն, եւ հատուցումն չարեաց, զոր ամենայն ազգացհատուցանէր արիւնարբուն Պերոզ, եօթանասնեկինտուժեցաւ, եւ դարձաւ չարն ի գլուխ նորին։

Յայնժամ լցաւ եկեղեցի Աստուծոյերանութեամբ, զի զչար մանկունս նոցա զայրացուցիչսկալեալ հարին ոչ զքարի, այլ զբերանոյ սրոյթշնամեացն, որ չարաչար մահուամբ վերացան իկենցաղոյս։ Այլ եւ զնոյն ինքն զպիղծն հանդերձ չարզաւակաւն սրախողխող չարամահ դառնութեամբ բառնայինյաշխարհէ։

ԺԷ.

ԳԼՈՒԽ ԺԷ

Թագաւորելն Վաղարշակայ եւ ի սմանէ առնուլ Վաչագանայ զիւր թագաւորութիւնն Աղուանից

Եւ յետ բառնալոյ չարին Պերոզի չարաչարմահուամբ յաշխարհէս թագաւորէ Վաղարշակ՝ հօրեղբայրնորա ընդ նորա։ Եւ կատարի առ Վաչագան արքայտէրունական ասացեալ բանն, եթէ որ արասցէն եւուսուսցէն, նա մեծ կոչեսցի յարքայութեաննԱստուծոյ։ Զայս իսկ արար աստուածասէր արքայնՎաչագան. յառաջ զինքն դարձուցեալ ի մեղանչականգործոց եւ ի չար ճանապարհէն եւ գործեալ բազում եւզանազան առաքինութիւնս, եւ զյոլով աշխարհս իդիւական չարագործ պաշտամանէն ի Սուրբ եւ յուղիղաստուածապաշտութեանն դարձուցանէր ի պողոտայն, եւ իբարեքաւութեան աւարտէր զառաքինութիւնն։ Քանզիզիւրոյ աշխարհին նախարարս, որ միանգամ մոգութեամբնաղտեղացուցեալ էին զոգւոցն զխոհականութիւն դիցնգարշելի պաշտմամբք եւ զմարմինս պղծալիցպոռնկութեամբ խենեշացուցեալ, յորդորական խրատուածէր ի խոստովանութիւն Քրիստոսի ճշմարտութեանն եւուսուցանէր Աստուածաշունչ գրոց վկայութեամբ՝ եթէհաւաստեաւ լինելոց եւ յարութիւն մեռելոց՝հրամանաւ Աստուածորդւոյն Յիսուսի եւ անշէջ հրովդառն դատաստան յանանց յաւիտենին յաւիտենիցուրացողաց եւ ոչ խոստովանողաց եւ ամբարիշտչարագործաց, եւ մշտնջենաւոր անճառ փառաց պարգեւքխոստովանելոց զանքննելի երրորդութեանն միԱստուածութիւն եւ ըստ կամաց ՆորունԱստուածութեանն՝ բարեգործութեամբ յօրինելհրամայէր։ Եւ որք յետ շնորհի աւազանին փրկութեանէին զառածեալք ի մոգութիւն. ապաշխարութեամբհաստատէր. եւ որք ի տղայութենէ իսկ երթեալ էին զհետկորստեան ճանապարհին, հրամայէր լուսաւորելաւազանին փրկութեամբ եւ արժանաւորս առնէրճաշակման կենդանացուցիչ մարմնոյ եւ արեան որդւոյնԱստուծոյ: Եւ ինքն յոյժ ցնծացեալ ուրախանայր ոչայնչափ ընդ թագաւորութիւնն, որչափ ընդ բոլորնախարարաց աշխարհին միաբանութեամբ հաւասարելուխտի եկեղեցւոյ Սրբոյ. լուեալ ի կենարարպատուիրանէն, եթէ որ դարձուցանէ ոգի մի իմոլորութեան ճանապարհէն եւ ուսուցանէ առաքինասէրվարս, քաւի մեղք նորա, եւ զիւր հոգին փրկէ իմահուանէ եւ քաւեսցէ զբազմութիւն մեղաց իւրոց։

Եւ օր քան զօր յորդորելով յԱստուածասէրպաշտամունս՝ անձանձրոյթ զյիշատակս Սրբոցնկատարէր։ Հրաման տայր այնուհետեւ Արցախայ ամուրաշխարհին յիւրում ծառայութեան, ի բաց լքանելթողուլ զդիցապաշտութեանն զկարգս՝ զաղտեղի դիցնզոհամատոյց պաշտամունս։ Յոյժ բարեմիտ, եւ՛բարերար, եւ՛ աշխարհաշէն, եւ՛ խաղաղասէր գոլով՝հրաման տայր ամենայն կողմանց իւրոյթագաւորութեանն, զորոց չարին Պերոզի հանեալ էր, զթագաւորութիւնն եւ զիշխանաց զհայրենի եւ զբնիկիշխանութիւնն բարձեալ էր, անդրէն առ իւրաքանչիւրսնդարձուցանէր զտէրութիւնն։

Յայնժամ նախարարքն աշխարհին Աղուանիցառեալ զիւրաքանչիւր իշխանութիւնս՝ միաբանեալառնուն զՎաչագան յիւրեանց հայրենի թագաւորականզարմէն քաջարութեանց, իմաստուն եւ վարժխոհականութեամբ, բարձր եւ վայելուչ հասակաւ, որդիՅազկերտի՝ եղբօր Վաչէի՝ արքային Աղուանից. եւտարեալ թագաւորեցուցանէին ի ձեռն Վաղարշու՝արքային Պարսից: Եւ եկեալ յաշխարհն Աղուանից՝խնդրէր հնարս պատճառանաց, որով մարթասցէ ի բացթողուլ զաստուածուրաց մոգութեանն դէն եւյայտնապէս իսկ բերել ի խոստովանութիւն՝ զՔրիստոսԱստուած ճշմարիտ գոլ։ Եւ դարձեալ նախախնամութեամբմեծին Աստուծոյ ազդեալ ի միտս թագաւորին՝ հրամանտայր Վաղարշակ արքայն պարսից, եթէ զիւրաքանչիւրօրէնս հաստատուն պահեսցեն ըստ իւրաքանչիւրախորժելոյ կամացն. եւ մի՛ զոք վտանգեալ՝դարձուցանել ի մոգութեան կրօնս։ Եւ լուալ զայսբարեպաշտ եւ աստուածասէր արքային Վաչագանայ՝բազում խնդալից բերկրանօք դիմեալ յեկեղեցիԱստուծոյ, բազում աղօթիւք եւ արտասուօք խոստովանէրզմշտնջենաւոր եւ զանճառ Սուրբ երրորդութիւնն. եւմաղթէր բազում աղաչանօք զեպիկոպոսսն եւ զերիցունսեւ զանապատականս եւ զամենայն ուխտ եկեղեցւոյ՝ցաւակից եւ աղօթակից լինել իւր առ ի հաշտեցուցանելզամենողորմ Աստուած։ Եւ ինքն ի պահս եւ յաղօթս եւյողորմութիւնս աղքատաց առատապէս կանխէր՝ հայեցեալյերանելին Պետրոս, եթէ յետ ուրացութեանն կարացգլուխ առաքելոցն լինել, եւ միանգամայն փակակալ եւիշխան երկնից արքայութեանն։ Եւ դարձեալ՝ այլ ոմնյաշակերտացն տեառն թերահաւատեալ եւ յետոյ Տէր եւԱստուած խոստովանեալ՝ կալաւ զկարգ առաքելութեանն. եւ այլ եւս բազումք եւ յոլովք մեղուցեալք ի ծայրս, առաքինութեան ընթացան եւ եղեն ժառանգաւորքմշտնջենաւոր եւ վայելչական արքայութեանն։

Ընդ որս եւ բարեպաշտ թագաւորն՝ Վաչագանհայեցեալ՝ սրբեալ մաքրեաց զինքն յստակ հաւատոցնառաքինութեամբ ճշմարիտ դարձին առ ճշմարիտաստուածութիւնն։ Եւ այլոց եւս բազմաց եւ բազումաշխարհաց բժիշկ լինել դարձի առ բոլորեցունցնԱստուած Յիսուս Քրիստոս եւ ազատեալ ի դառնծառայութենէ սատանայի. զի բժիշկ այն իսկ է հմուտ եւառաւել տեղեակ բժշկութեան արուեստին, որ յիւրմարմինն առաել է դժնդակութիւն սրոյ խոցման եւզառողջութիւն ի ձեռն հնարից եւ բազում պաճարանացբժշկական դեղոց ընկալեալ, նովին դեղովք եւ զայլվիրաւորեալսն կարող է վաղվաղակի ածելյառողջութիւն։ Սոյնպէս եւ մեղուցեալ ոք, որ դառնայառ Աստուած յամենայն սրտէ, եւ բժշկական դեղապաշխարութեան ընդունի յառողջութիւն հոգւոյն, եւնովին կենսաբեր դեղով՝ խոստովանութեամբ եւապաշխարութեամբ կարէ եւ այլոց եւս առողջացուցիչ եւնորոգիչ գոլ հոգւոց եւ անմահացուցիչ մարմնոց եւդառնալ ամենեւիմբ ի Սուրբ եւ յամենապարկեշտքրիստոնէութեանն պաշտօն։

Պատուհաս մեծ եւ տուգան ի վերայ ածէր եւկարգէր, որ ոք բագին արասցէ եւ դիւթ հարցցէ, եւ կամեթէ զինչ եւ իցէ, որ դից աղտեղԵաց պաշտօն տարցի եւզկարգս քրիստոնէութեան ամբողջ եւ հաստատուն ոչպահեսցէ։ Եւ զկախարդս եւ զդիւթս եւ զքուրմս յետմիանգամ եւ երկիցս խրատելոյ եւ դարձեալ ի նմինչարութեան գտանիցի ի գործ, յայնժամ չարաչարտանջանօք եւ գանիւք, կապանօք ի դուռն արքունիհասուցեալ՝ մեծագոյն պատուհաս կրեսցեն։ Եւզբազում կախարդս այնուհետեւ, եւ՛ զդիւթս, եւ՛զքուրմս՝ զոմանս խեղելով, եւ՛ զոմանս շկօթակառնելով եւ՛ զոմանս ի ստրկութիւն արկանելով, եւզյոլովս խրատելով՝տուեալ զքրիստոնէական կնիքն՝առնէր ուսեալս աստուծագիտութեան ճանապարհին։ Եւկարգէր տեղեաց տեղեաց եպիսկոպոսունս, եւ՛երիցունս, եւ՛ հայեցողս. եւ ի Կամբէճս եւ յԱղուանսզնոյն հրաման սաստից կարգեալ հաստատէր եւ այսպէսեպիսկոպոսս եւ երիցունս եւ սարկաւագունս. բոլորիսկ ուխտ եկեղեցւոյ մեծարեալք եւ յարգեալք էինյամս թագաւորութեանն բարեպաշտ արքային Վաչագանայ։

ԺԸ.

ԳԼՈՒԽ ԺԸ

Վասն կարգելոյ դպրոցս արքային Վաչագանայ չարածնունդ մանկանցն դիւթաց եւ գտանելոյ զպիղծ աղանդն մատնահատութեան եւ վախճանի նոցուն

Յաստուածուստ պսակեալն այն Վաչագանհրամայէր ժողովել զմանկունս կաքարդացն, եւ՛դիւթաց, եւ՛ քրմաց, եւ՛ մատնահատաց, եւ՛ դեղատուաց. հրամայէր ի դպրոցս ունել եւ ուսուցանելզաստուածեղէն ուսումն եւ տեղեակս առնել վարուցքրիստոնէութեան, առ ի հաստատել ի հաւատսերրորդութեանն եւ ուղղել յաստուածապաշտութիւնզիւրեանց ամբարիշտ հայրունեան ազգս։ Իսկ զյոլովս իմանկանցն յիւր սեփական գիւղն Ռուտակ անուն ժողովէրեւ կարգէր ռոճիկս եւ դպրապետս ի վերայ. եւ հրամայէրվարժել եւ հմուտ լինել կարգի քրիստոնէութեանն։

Եւ ի գալն իւրում ի գիւղն կատարելզյիշատակս Սրբոցն՝ նստէր ինքն թագաւորն իդպրոցատանն եւ զորդիս դիւթացն եւ քրմացն զինքեամբկացուցանէր. գոբողայաբար բակ առեալ բազմութեաննյոյժ եւ ոմանց գիրս. եւ ոմանց պնակիտս ի ձեռինունելով. եւ միաբան առ հասարակ ամենեցուն մեծաձայնհրամայէր կարդալ եւ ինքն զուարճացեալ ի մէջ նոցայօրանայր իբրեւ մեծագոյն իմն գտեալ պարգեւսհամարէր անձին։

Այլ եւ ձեռն եւս արկանէր յուզել եւ՛քննել, եւ՛ խնդրել զչար աղանդսն մատնահատութեան եւդեղատուութեան, քանզի երկոքեան մարդասպանութեանեն աղանդք։ Եւ մինչդեռ յայսմ խնդրի էր, մարդասէրնԱստուած կամեցաւ յայտնել սմա ի ձեռն Աստուածասէրարքային բառնալ զչար աղանդն յաշխարհէ։ Քանզի իբազում ժամանակաց, որպէս լուեալ էր Վաչէի, վարէրչարագործութիւնս այս յաշխարհիս Աղուանից։ Եւնախկին թագաւորացն Աղուանից ոչ կարացեալ ըմբռնելեւ կամ թէ անփոյթ իսկ արարեալ. իսկ անիծեալ եւ չարպարսիկ մարզպանքն շատ անգամ ըմբռնեալ զնոսա՝կաշառօք կուրացեալ ի բաց թողուին։

Իսկ ի ժամու միում մինչդեռ կատարէինզչար գործ մատնահատութեան յամուր մայրւոջն առ ափնԿուր գետոյ, չորիւք ցցովք պրկելով զչորեցունցբութոցն՝ կապեալ մանուկ մի եւ մորթէին կենդանւոյն։Այլ ումեմն մանկագոյն պատանեկի դէպ եղեւճանապարհաւ հուպ անցանել առ նոքօք եւ ի վայելն անդրի ներքս յարեալ տեսանէր զմարդախողխողացն ոճիրս, եւնոցա զհետ ելեալ մանկանն՝ կամէին ունել զնա եւս։ Եւփախստեայ եղեալ մանկանն՝ անկանէր ի գետն մեծ Կուր։Անդ ի միջի գետոյն ծառ մի կղզւոջ դիպեալ. եւ ի լուղանցեալ ելանէր ի ծառն՝ չգիտելով չարագործացն։ Եւ իմիտ առեալ ճանաչէր զմարդիկն։ Անտի զերծեալ անցանէրընդ մեծ գետն եւ եկեալ փութապէս պատմէր արքային:

Եւ զայս լուեալ արքային յաղօթս կացեալգոհանայր զմարդասիրէն Քրիստոսի եւ հրամայէր ուխտիեկեղեցւոյն պահել եւ պաշտօն առնել առ Աստուածխնդրուածովք, զի յայտնեսցի չար դիւապաշտութիւնն եւբարձցի յաշխարհէս։ Քանզի սատանայի այսպէս կալեալէր զմիտս իւր չար արբանեկաց, մինչ զի անկարելիումեք էր զչար աղանդոյն մարդիկ ի խոստումն ածել։Յայնժամ հրամայեաց թագաւորն ունել զմարդիկն, զորսի խողխողմանն իսկ տեսին եւ յոլովագոյն այլեւսմարդիկ, զորս համբաւաւ գիտէին, եւ բազում գանիւք եւչարաչար տանջանօք ի փորձ առեալ՝ ոչ կարէինխոստացուցանել զչարագործսն, ապա բարկ քացախ եւբորակ խառնեալ եւ զերկրեալ զչարագործսն արկանելհրամայէր ընդ ունչսն, մինչեւ աչքն լսնագոյն եղեալշրջէին համայն. եւ յայնմ եւս դառն տանջանսն զոչ եւզուրաստ կալեալ՝ չլինէին խոստուկ։

Իսկ իբրեւ Աստուածոյ յաջողեալ էր ի ձեռնթագաւորին, որպէս եղեւն ասացեալ, բառնալ զչարաղանդն յաշխարհէս, իմաստութեամբ խորհեցաւ ածել իխոստումն։ Հրամայէր զամենեսեան ածել ի տեղիսպանմանն. եւ զմի ոմն, որ մանկագոյնն էր ի նոցանէ, զառաջեաւ իւր հրամայեաց թողուլ եւ երդուաւմեծապէս, թէ զքեզ չհրամայեմ սպանանել, եթէ զստոյգնասես եւ հաւաստեաւ ցուցանես զհանգամանսդիւապաշտութեանն։ Եւ մանկանն սկսեալ եւ զգլուխնընդ երկիր ածեալ՝ պատմէր զխորհուրդ չար աղանդոյն։Ասէ. «Դեւն յայտնապէս գայ ի կերպարանսն մարդոյ եւհրամայէ երիս դասս լինել, եւ մէն երիս մարդս ունելեւ մի՛ խոցել, եւ մի՛ սպանանել, այլ ողջոյն հանելզմորթն եւ լուծանել զաջոյ ձեռինն զբոյթն եւմորթովն տանել ընդ լանջսն եւ ի ձախոյ ճկութէնհանել, եւ լուծանել զձախ ճկոյթն։ Եւս ի ներքսնոյնպէս առնել եւ զոտիցն, մինչդեռ կենդանի կայմարդն, ապա սպանանել եւ զմորթն սնուցանել եւ՛կազմել, եւ՛ դնել ի սապատի։

Եւ իբրեւ ժամանակ չար պաշտամանն եկեալլինի, արարեալ աթոռ երկաթի ծալածոյ, եւ ոտք են ոտիցմարդոյ նման, զոր բերեալ իսկ տեսաք բազումք. եւհանդերձ ինչ պատուական դնեն ի վերայ աթոռոյն։ Եւեկեալ դեւն զգենու զհանդերձն եւ նստի ի վերայաթոռոյն. եւ առեալ զինն մարդոյն զմորթն մատամբքնհանդերձ տեսանէ։ Եւ եթէ չկարեն ունել զսակն, զծառոյկեղեւ հրամայէ հանել եւ արջառ կամ ոչխար զենեալառաջի նորա՝ զոհ առնեն. եւ՛ ուտէ, եւ՛ ըմպէ ընդ չարպաշտօնեայսն իւր. եւ ձի թամբեալ եւ սանձեալ կազմպահեն. եւ հեծեալ ի ձին արշաւէ այնքան, մինչեւ զկայառնու ձին. եւ ապա ինքն յքացեալ աներեւութանայ։Այնպէս առնէ տարւոյ տարւոյե։ Եւ եցոյց զայր եւ զկինաղանդոյն չարութեան. եւ ապա այլք եւս եկեալյաղանդոյն զնոյն խոստովանեցան։ Եւ հրամայեաց ապաթագաւորն նմին առն, որ պատմեաց զայս ամենայն, եթէքեզ արեւդ շնորհեալ լիցի վասն երդմանն, զորվկայեցի. բայց արդ՝ որպէս նոքա զայլսն առնէին, դունոյնպէս արա զնոսա։ Եւ այսպէս առեալ հրամանյարքայէն, առաջի բազմամբոխին արար ընդ նոսա ըստօրինակին իւրեանց։ Եւ որպէս խոստուկն եղեւ, նոյնպէս արար զբազումս ի նոցանէն առաջի բազումարքայական բանակին։ Եւ զկէսն ի նոցանէյիւրաքանչիւր գիւղս տանել առ դուրս ընտանեաց ետխողխողել զնոսա, նոյն ձեւով եւ բազում դեղատուսկալեալ՝ հրամայեաց սպանանել. քանզի եւ այն աղանդ էրպաշտամանն, զոր դիւին հրամայեալ ի տարւոջն միումմարդոյ տալ (դեղ) եւ սպանանել. եւ եթէ այլում չկարէրտալ, այնչափ նեղէր դեւն, մինչ զի իւրում ընտանւոյնտայր տալ զմահու դեղն։

Եւ այլ եւս աղանդք դիւապաշտութեանն. զիմի դեւն կոյր առնէր, եւ միւսն՝ պիսակ, որք հեղգայինառնել զպաշտօնն չարութեան։ Եթէ զայլ ոք մատնեալկախարդութեամբ չար դիւացն, զնոյն աղէտս կուրութեանեւ պիսակութեան ի վերայ հասուցանէին։ Զորս ի բուռնառեալ թագաւորին չարաչար տանջանօք բառնայրյաշխարհէս։ Եւ զաւազակս եւ զամենայն վնասակարսբնաջինջ արարեալ յաշխարհէն Աղուանից։ Եվ որպէսզքաջ եւ զարի մշակ՝ ջերմագութ սիրով խնամ տանելանդաստանացն՝ զփուշ եւ զորոմն ի բաց խլելով եւսերմն բարի սերմանել եւ տարածանել՝ առ ի պտղաբերսառնելոյ զերեսնաւորս եւ զվաթսնաւորս եւզհարիւրաւորս։ Յայնժամ բաւական եւ առատաբաշխնողորմածին Աստուծոյ հայեցեալ յառնն ամենաբաւբարուցն վայելչութիւն եւ տեսեալ թէ որպէս փոյթունի առ Աստուածային կամացն կատարումն, այսուհետեւշնորհեաց նմա զծածկեալ հոգեւոր գանձն, ուր ուրեքկայր նշխարք Սրբոց վկայից:

ԺԹ.

ԳԼՈՒԽ ԺԹ

Յայտնութիւն նշխարաց Սրբոյն Զաքարիայ՝ հօրն Յովհաննու եւ երանելոյն Պանդալիոնի, որ վկայեաց ի Նիկոմիդիա քաղաքի, զոր տարեալ էր մանկանն Գրիգորիսի յաշխարհն Ճղբաց

Բազում նշանք եւ արուեստք լինէին իքաղաքին՝ անուանեալն Ցրի՝ ի տեղւոջն, յորումերանելի վկայիցն Քրիստոսի նշխարքն կային։ Եւ ոչումեք յայտնի էր դիր նշխարացն Սրբոց. եւ բնակիչքհեթանոսք էին աշխարհին, այլ երթեալ ջերմնոտք եւախտաժէտք առնուին հող յեկեղեցւոյն ուր նշխարքՍրբոցն կային։ Թէպէտ եւ բարբարոսք էին, լինէրմեծամեծ բժշկութիւն։ Իսկ ամենաչար պարսկացպապանձական պաշտօնն, որ միշտ հակառակ կայրեկեղեցւոյ Աստուծոյ, մտեալ պարսիկ մի մոգ, ուրկային նշխարքս այս՝ առ ի ծաղր առնելոյ, կամէր զպէտսիւր վճարել. եւ իբրեւ լուծեալ զխոնջանն, աղիքն իվայր թափեալ, չարաչար տանջանօք ելանէր իկենցաղոյս։

Զայս նշանագործութիւն Յունան Հոնացեպիսկոպոս, որ ի Մասքթաց աշխարհին էր, եւ յոյժճշմարտախօս՝ իւր իսկ ականատես եղեալ պատմեաց։ Իսկի Հակու, ուր երանելեաց վկայից նշխարքն կային, որքվկայեցինն ի Ցրի քաղաքի առաջի գերգեսացւոյնպարսկի, երէցն Ցրւոյ եւ ճիրբ մանուկն, որգլխատեցանն եւ բերան ի Հակու, այս վանաց երիցուերեւի ի տեսլեան գիշերոյն, որում անուն էր Յակոբ, այր մի աւագաշուք, լուսաւոր կերպարանօք, եւ մի եւսմանուկ յարանց նոյնպէս ահագին տեսլեամբ. եւ ասէին. «Երթ ի Ցրի առ գործակալ քաղաքին Խոճկորիկ անուն՝նախարար յԱղուանից աշխարհէն եւ ասա՝ մեք եւ նմացուցանեմք զտեսիլդ. Սուրբք եմք յեկեղեցւոջդ, հանէքդու եւ նաե. եւ անփոյթ արարեալ երիցուն. կրկնեալ եւերեքկենեալ նոյն տեսիլ, եւ դարձեալ ի վերջ ընկեցեալանփոյթ առնէր։ Եւ նա ոչ զգաց մինչեւ ուժգին անկանելնմա ի ցաւս մերձ ի մահ։ Եւ եկեալ նոյն արքհրեշտակաշուք եւ ահաւոր կերպարանօք եւ ասենցերէցն. «Է՞ր աղագաւ մեռանիս, գիտե՞ս, եթէ ոչե. եւ նաասէ. «Եթէ ոչ, տեարքե. եւ նոքա ասեն. «Վասն զիհեստեալ յամառեցեր եւ ոչ չոգար ի Ցրի առ Խոճկորիկ՝առնուլ զմեր նշխարս անտի, արդ մեռանիս աւադիկե։

Եւ աղաչեալ երիցուն հայցէր զբժշկութիւն. զի փութով երթեալ կատարեցից զհրամայեալսն. եւ նոցաձեռն եդեալ ի վերայ՝ առժամայն բժշկէին։ Ընկալեալզառողջութիւն եւ յարուցեալ գնայր ի քաղաքն Ցրի։ Եւիբրեւ գտանէր զԽոճկորիկ, որ էր գործակալ ի քաղաքինեւ նորա ոչինչ հարցաքնին արարեալ, այլ որպէս առնԱստուծոյ առնէր ընդունելութիւն։ Եւ վասն զի իտեսլեանն ասացեալ էր, եթէ Խոճկորիկայ նոյնպէսցուցանեմ զտեսիլդ, երէցն ոչինչ ի վեր հանէր զբանսն։Եւ իբրեւ յընթրեացն ի վեր յառնէին, երէցն երթեալյեկեղեցւոջն հանգչէր՝ հանդերձ երկու եւս երիցամբք, որ ընդ գործակալին էին, եւ Խոճկորիկն երկուպատանեօք՝ յիւրն վանսն։ Եկեալ նոյն արքն նովինահաւորագոյն կերպարանօք՝ եւ ասեն ցԽոճկորիկն. «Արիերթ յեկեղեցին, եւ Սուրբքն անդ են, հանէք դու եւերէցդե։ Եւ զարթուցեալ ի քնոյն ասէր. «Ուրեմն, ի ժամվաղ չոգայ, վասն այսորիկ է տեսիլդե։ Եւ դարձեալննջէր եւ վաղվաղակի անդէն քունն առնոյր եւ դարձեալերեւէր նոյն տեսիլն։ Եւ ասէին. «Ոչ եթէ վասնայնորիկ ասացաք, եթէ ի ժամ վաղ չոգար, այլ մերնշխարքն կան յեկեղեցւոջն, երթ դու եւ երէցն հանէքե. եւ զարթուցեալ յերկիւղ ահագին, դարձեալ քուննառնոյր քաղցրագոյն. եւ եկեալ երրորդ անգամ նոյնարքն լուսազգեստք, յոյժ պայծառ կերպարանօքշքեղացեալք եւ ասեն. «Արի երթ յեկեղեցին եւ տեսանեսլոյս մեծ յեկեղեցւոջն եւ ուշ կալջիր լուսոյն, թէյորում տեղւոջ լոյսն ժողովի, անդանօր կան նշխարքմերե։ Եւ նոյն տեսիլ նոյնպիսի ի նմին ժամուն երիցսերեւեալ երիցուն։ Եւ յարուցեալ երէցն յեկեղեցւոյնի դուրս ելանէր առ Խոճկորիկ գնալ։ Եւ նա առ սաչոգաւ՝ պատմել զտեսիլն. իրերաց դիպեցան եւխոստովանեցան երկոքեան զմի պատճառս եւ պատմէինզտեսիլն իրերաց։ Եւ այնուհետեւ երէցն Յակոբ եւնախարարն Խոճկորիկ անուանեալ եւ երկու եւս այլերիցունքն, որ էին ընդ գործակալին եւ երկուպատանիք, որոց տեառնագրեալ զինքեանս կենարարնշանաւ՝ խաչիւն դիմէին յեկեղեցին։ Եւ իբրեւ մտին իգաւիթ եկեղեցւոյն, կայր խաչ արտաքոյ դրանն. անդերկրպագեալ խաչին՝ հայեցեալ տեսին լոյս սաստիկյեկեղեցւոջն ահաւորագոյն յոյժ: Եւ զարհուրեալյոյժ՝ անկան ի վերայ երեսաց առաջի Սուրբ խաչին եւոչ կարէին ամբառնալ զգլուխս իւրեանց յերեւեցելոյնորահրաշ լուսոյն։ Եւ պաշտեցեալ սաղմոս մի, կամեցան յառնել եւ ոչ կարացին. եւ ասացեալ զերկրորդսաղմոսն, դեռ եւս այն անգամ ոչ զօրեցին. եւ իկատարել զերրորդն՝ օգնութւին հասեալ յամենազօրէնյԱստուծոյ որպէս թէ եկեալ ոք զամենեսեան կանգնէր։Եւ նոցա զօրացեալ ի շնորհաց բարձրելոյն, կնքեալզինքեանս նշանաւ տէրունեան խաչիւն, մտանենյեկեղեցին՝ ի լցեալն պայծառագոյն լուսով եւպաշտէին մինչեւ ցառաւօտն։ Եւ ընդ այգանալն ժողովելսկսանէր լոյսն բովանդակ ի բեմ անդր եւ երթեալմիաբանէր ի տեղւոջն, ուր երանելեաց վկայիցնՔրիստոսի ամենասուրբ նշխարքն կային։ Եւ ի նուազելլուսոյն զօրէն ճրագի մերթ լուցանէր եւ մերթանցանէր ի վերայ տեղւոյն, ուր Սուրբ նշխարքն կային, մինչեւ նկատեցին զտեղին։ Եւ ապա բացեալ գտինզնշխարս երանելեացն. եւ գիր ի վերայ տարմալոյն, յորում Սուրբքն կային զայս օրինակ. «Ես Գրիգորիսբերի զայս Սուրբս՝ զերջանիկն Զաքարիա՝ զհայրՅովհաննու եւ զմեծ վկայն Քրիստոսի՝ զՊանդալիոներանելի, որ վկայեաց ի Նիկոմիդիա քաղաքի. եւ եսաստէն վախճանեցայե։ Եւ առեալ լուանային եւ օծանէինզնշխարս Սրբոցն անոյշ իւղովք. եւ կնքէր Խոճկորիկնիւրով մատանեաւ. եւ ինքն հեծեալ յերիվար մի գեղեցիկճեպէր հասանել առ բարեպաշտն Վաչագան՝ պատմելզերեւումն հրաշիցն։

Իսկ աստուածասէր թագաւորին յոյժցնծալից ուրախութեամբ զուարճացեալ՝ կանխէր յաղօթսեւ ի բարեբանութիւն մեծին Աստուծոյ. գոհանայրզմեծագոյն տուելոյն զպարգեւս։

Եւ անդէն վաղվաղակի ժողովէրզեպիսկոպոսս եւ զվանականս եւ զանապատաւորս, մեծապէս կատարէր զյիշատակ Սրբոցն, եւ աղքատացառատապէս առնէր ողորմութիւն, եւ զեպիսկոպոսս եւզերիցունս զգեցուցանէր պատուական հանդերձիւք։ ԵւզՄանասէ զիւր դրան երէցն, որ էր յոյժ հաւատարիմ, հանդերձ իւրովք պաշտօնէիւք առաքէր փութապէսառնուլ առ իւր զամենասուրբ նշխարս վկայիցն։ Եւ իգալ Սրբոցն՝ ինքն թագաւորն հանդերձ թագուհեաւ իհետիոտս ելանէր ընդառաջ բազում պաշտօնէիւք, տէրունեան պայծառացեալ խաչին նշանաւ, եւ՛ խնկովք, եւ՛ զանազան ծաղկօք, եւ՛ անթիւ ժողովոցբազմութեամբ՝ օրհնեալ եւ փառաւորեալ հոգեւորերգովք ի ձեռն առաքինասէր նահատակացն ՔրիստոսիզՅիսուս Քրիստոս՝ զճշմարիտն Աստուած։

Եւ այնուհետեւ զանազան թագաւորականզգեստուք յարմարեալ զսպասս Սրբոցն՝ կազմէր ոսկւովեւ արծաթով եւ ակամբք պատուականօք։ Եւ հրամայէրառնել խորան փայտեղէն ծալածոյ եւ շիկակարմիրկազմել մորթով եւ սպիտակ կտաւովք եւ ի ներքոյդրուագել զհանգստարան Սրբոցն եւ զբոլորկտակարանաց կայեանս։ Եւ Շուշանիկ աշխարհատիկիննԱղուանից յոյժ հաւատացեալ եւ բարեսէր կինն զիւրմեծագոյն խորանն հրամայեաց ի շիկակարմիր խորանիՍրբոցն ի վերայ հարկանել եկեղեցաբար, յորումպաշտօնեայքն եւ թագաւորն եւ յոլով ի ժողովոյնկային ի ներքս, որ ի ջերմին հով ունէր ի Սուրբխորանին, եւ յանձրեւաբեր խոնաւէն ցամաք պահէր։ Եւբէժ կտաւով զմեծ խորանաւն շուրջ որմափակաբարպատեալ, յորում բանակն արքունի ի ներքս մտանէր իժամ պաշտամանն առաջի ամենասուրբ խաչին եւ երջանիկվկայիցն Քրիստոսի երկրպագութեամբ մաղթել զԱստուածեւ ունկն դնել Աստուածաշունչ գրոց։

Եւ քանզի միշտ ընդ իւր առեալ կրէրզնշխարս երանելեացն, հրամայէր դեսպակ առնել յանունՍրբոցն եւ նոյնպէս շիկակարմիր մորթովք կազմեալ եւսպիտակազգեստ պատուական կտաւով ի վերայ յարմարեալ, եւ խաչ ոսկեղէն ի պատուականագոյն կազմեալ ականց եւզանուն թագաւորին ոսկեգործ քանդակով ի վերայգրեալ, զոր ի վերայ դեսպակին հարեալ կանգնէին, եւգունակ գունակ կերպասուց յարքունական թագէն խաչիննշանք փողփողեալ շողային, եւ յարքունի ասպաստանէձիս սպիտակս ընտրեալս, որ իւր յոյժ սիրելի եւպատուականք երեւէին, եւ զագիս ձիոցն կարմիրներկուածով տայր յարմարել, եւ պաշտակս յայտարարեալ Սրբոցն դեսպակի եւ ձիոցն սպաս ունել։ Եւ միեւս ինչ ունել դեսպակին, բայց միայն զՍուրբսն եւզաւետարանն հանդերձ այլ եւս Աստուածաշունչ գրովք։Եւ սայլ եւս հրամայէր կազմել սպիտակ եզամբքլծելովք, որ զխորան Սրբոցն բառնայցէ, եւ՛ երիցունսբազումս, եւ՛ սարկաւագունս, եւ՛ գրակարդացս, եւ՛փսաղտս պահէր յարքունի դրանն, որք միշտ ի տուէ եւ իգիշերի պաշտեայ՝ սպաս ունէին սրբոցն։ Եւ յորժամչու լինէր բանակին, յառաջ Սրբոցն դեսպակ ելանէրառաջի՝ սպիտակազգեաց կտաւով ծածկեալ եւ ոսկի խաչ իվերայ դեսպակին՝ թագաւորական թագով, գունակ գունակկերպասուցն փողփողելով, սպիտակ ձիովք, կարմրազգեացն ընդելուզեալ կերպասուք. եւ զպուրսթագաւորական ձիոցն կազմեալ թագաւ եւ բազմութիւնպաշտօնէիցն առաջի եւ զկնի դեսպակին՝ խաչ ի ձեռս, սաղմոսանուագ երգովք միաբան փառաւորէինզերրորդութեան միաբուն զօրութիւնն։

Եւ ապա դեսպակ աշխարհատիկնոջն եւտիկնունի գունդն զհետ նորա։ Եւ յորժամ բանակելկամէին, յառաջ Սրբոցն հարկանէր շիկակարմիր խորաննեւ խաչ ոսկի ի վերայ. եւ ապա սպիտակ մեծ խորանն իվերայ նորա, յոր եկեալ Սուրբքն մեծաւ զգուշութեամբ, անուշագոյն խնկովքն ծխեցելովք եւ քաղցրաձայնսաղմոսանուագ երգովք ի հանգստարանն մտանէին։ Եւապա զարքունական խորանն եւ այլ եւս զանազան սպասսարքունեացն հարեալ կազմէին։ Եւ ինքն թագաւորնհանդերձ թագուհեաւն եւ բոլոր բանակօքն կանխէրզցայգ եւ զցերեկ յաղօթս Աստուծոյ եւ իփառաբանութին Սրբոցն։ Եւ զի մանուկ չէրաստուածասէր եւ բարեպաշտ թագաւորին Վաչագանի, վանականաց ուխտադրութեամբ աղաչէր զԱստուած ի ձեռնՍրբոցն, զի շնորհեսցէ նմա զաւակ. եւ մարդասէրնԱստուած՝ այս է մատակարար բարեաց, լուեալ աղօթիցնորա՝ շնորհէր նմա զաւակ արու։ Եւ խնդութեամբընկալաւ զպարգեւսն ի յԱստուծոյ ի ձեռն Սրբոցվկայիցն։ Եւ դնէր անուն մանկանն Պանդալիոն յանունպատերազմող նահատակին Քրիստոսի Պանդալիոնի եւհրամայէր սնուցանել զմանուկն ընդ երկիւղնԱստուծոյ եւ միշտ առաջի ամենասուրբ վկայիցնՔրիստոսի՝ երկրպագութեամբ կանխեալ։

Եւ յորժամ յընթրիս լինէր, բարեսէրթագաւորին թակոյկ մի մեծ արծաթի յարքունի սպասէնլցեալ արքայի ըմպելի գինի եւ երկուս արծաթիմեծագոյն սեղանս լցեալ արքունական հացիւ՝ հանապազառաջի արքունական սեղանոյն դնել հրամայէր: Եւսարկաւագ մի յոտն կացեալ առ արքունական սեղանոյն, եւ որ ինչ ի սեղանն գայր, յամենայն խորտկացն առեալ՝ի վերայ սեղանոյն դնէր. եւ իբրեւ զրաւ լինէրսեղանոյն արքունի ընթրեաց, յայնժամ առեալսարկաւագին՝ մատակարարէր աղքատաց։ Եւ յամենայնկիւրակէի, յորժամ զաստուածեղէն խորհուրդնհանդերձեալ էին կատարել եւ կենարար աւետարանականբանքն ընթերցեալ լինէին առաջի յոլովագոյնժողովրդոցն, ոչ ունէին հրաման դատարկաձեռն լինել, եւ ոչ ինքն թագաւորն ունայնաձեռն երթայր յողջոյնաւետարանին։ Եւ արդարեւ միշտ բեւեռեալ էր ընդերկիւղիւն Քրիստոսի եւ ջերմախանդ սիրով փութայրհանապազ ի պահս եւ յաղօթս՝ հանդերձ թագուհեաւն եւամենայն դրամբն, եւ անձանձրոյթ կատարէր զյիշատակՍրբոցն՝ յորդորելով զամենեսեան ի հաւատսնՔրիստոսի. եւ խրախացեալ միշտ յօրանայր հանդերձեալյուսովն Քրիստոսի, անանցական բարութեամբ յանանցյաւիտեանս։

Ի.

ԳԼՈՒԽ Ի

Գիւտ նշխարաց երանելւոյն մանկանն Գրիգորիսի՝ Աղուանից կաթողիկոսի, որ վկայեաց ի Մասքութս ի ձեռաց Սանեսանայ արքային Մասքթաց

Յոյժ ցանկալի տենչանս ունէր բարեպաշտնՎաչագան՝ արքայն Աղուանից առ ի գիւտ նշխարաց Սրբոյմանկանն Գրիգորիսի, քանզի տեղեկացեալ էր իհնադարացն պատմութենէ, եթէ ի Վատնեան դաշտին յեզրծովուն մեծի առեալ էր զնահատակութիւն ՍուրբնԳրիգորիսի։ Եւ բարձեալ աշակերտաց նորին՝ բերինյԱմարաս գիւղ եւ եդին առ եկեղեցւոյն, զորհիմնարկեալ էր մեծին Գրիգորի։ Եւ ոչ նշան ինչարարեալ ի տեղւոջն՝ երկուցեալ այլ ուրուք բառնալոյզնշխարս երանելւոյն եւ կամ թէ յերկիւղէն հինինճեպելոյ, եւ կամ թէ ի յոլովութենէ ամաց բազմանալոյի մոռացումն զընկեցեալ եղանէր տեցին նշխարացՍրբոյն։ Խորհուրդ կալեալ թագաւորին ընդ իւրոյ դրաներիցունսն խորհել պատճառս ինչ, որով կարասցէգտանել զցանկալին յոյժ բարի անձինն։ Եւ կոչեցեալզվանաց երէցն գեղջն հարցանէր, եթէ նշան ինչ ուրեքէ՞ առ եկեղեցեաւն ի գերեզմանին վերայ, թէ ոչ. եւ նաասէ. «Բազում գերեզմանք են արդ շուրջ զեկեղեցեաւն. վասն զի ի հինախաղաց ժամանակէն եւ ի մեծագոյնհիմնարկութենէ եկեղեցւոյն ոչ ոք կարաց շինել, զորմեծին Գրիգորի հիմնարկեալ էրե: Եւ ասէ թագաւորն, թէզհող տեղւոյն ի բաց հրամայեմ պեղել, եւ եղեալ ի միտսիւր ասէ. « Գուցէ ի բազմութենէ գերեզմանացն ոչկարեմք կալ ի վերայ ամենասուրբ գերեզմանիերանելւոյն, այլ ապաստան պարտ է լինել ի պահս եւյաղօթս, եւ բազում աղաչանօք խնդրել յամենողորմէնԱստուծոյ՝ յիշեցեալ զտէրունեան զբանն, որասէ. «զբարի հայցումն վաղվաղակի առնուլյառատատուրն Աստուծոյե։

ԻԱ.

ԳԼՈՒԽ ԻԱ

Թուղթ արքային Վաչագանայ առ ամենայն եպիսկոպոսունս եւ քահանայս առ ի շնորհեալ նմա ի ձեռն աղօթից եւ պաղատանաց նոցա զծածակեալ գանձն

Յայնժամ հրամայէր թագաւորն հրովարտակսառնել ընդ ամենայն աշխարհս տէրութեան իւրոյ օրինակզայս։ Առ եպիսկոպոսս եւ երիցունս, եւ սարկաւագունս, եւ անապատականս, եւ առ ամենայն ուխտս եկեղեցւոյ՝ողջոյն. յուշ լիցի ամենեցուն ձեզ անյապաղ պաշտել եւպահել եւ առնել խնդրուածս առ մարդասէրն Աստուած առի շնորհել մեզ զնշխարհս երանելւոյն Գրիգորիսի. ողջլերուք։ Եւ ապա զայսպիսի հրաման արքային ընկալեալայնուհետեւ ամենայն եպիսկոպոսք զիւրաքանչիւրիշխանութեան զերիցունս եւ զսարկաւագունս եւզբոլոր ուխտ եկեղեցւոյ հանդերձ տէրունեան նշանաւխաչին առեալ միաբանութեամբ եւ յոյժ փութովժողովեցան ի սեպհական գիւղն արքունի՝ անուանեալնԴիւտական։ Եւ որ սպուժեալ յամեսցի ոք, մեծ պատուհասի վերայ հրամայէր դնել։ Եւ անդ զերիս աւուրսմեծապէս կատարեցին զյիշատակ Սրբոցն, յորում ինքեանիսկ թագաւորին սովորութիւն էր յոտն կալ եւ պաշտել՝զբոլոր ուխտն եկեղեցւոյն անդր ժողովեալ։ Գտանէր եւզամենասուրբ նշխարս Գրիգորի եւ յոյժ հռչակելոյնՀռիփսիմեայ եւ Գայիանեայ ի Դարահոջ գիւղն, որ է ինահանգին Արցախայ, զոր էր բերեալ երիցուն Մատթէանուն կոչեցեալ ի Յոհաննէ Մանդակունւոյ՝ Հայոցկաթողիկոսէն, զոր ունէր նորին մատանեաւն կնքեալ եւառաքեալ անդ երիցունս առնոյր առ իւր։ Եւ ի գալմեծին Գրիգորի հանդերձ պատերազմակից պսակելովքնՀռիփսիմեաւ եւ Գայիանեաւ ի մեծ ժողովն Դիւտականու, ընդառաջ ելանէր թագաւորն հանդերձ թագուհեաւն եւամենայն մեծամեծ նախարարօքն հեռագոյն ի գեղջէն, ընդ առաջ ելանէին ամենայն եպիսկոպոսունքնիւրաքանչիւր իշխանութեամբ եւ պաշտոնէիւք բազումդասք դասք եւ գունդք գունդք՝ յիւրաքանչիւր գնդինշանք Սրբոցն մեծապէս պատուով ընդ աւետարանինպատեալք բազմութիւնք խաչիցն եւ զանազան նշանացնփողփողելով ծուխ խնկելոցն ուժգին բուրեալյիւրաքանչիւր դասուէն, ձայնք սաղմոսանուագհոգեւոր երգոցն քաղցրագոյն հնչմամբ անհատբարեբանելով զԱստուած՝ զտուոցն մեծագոյնպարգեւին։

Եւ այնպէս թագաւորն մեծագոյն բերկրանօքողջունեալ Սրբոցն հանդերձ բազմութեամբն, ինքնմեծաւ զգուշութեամբ սպասաւորէր երիցուն, որզնշխարհս Սրբոցն բարձեալ տանէր։ Եւ բերեալ իհանգստարան Սրբոցն դնէր առ երանելեացն Զաքարիայ եւՊանդալիոնի։ Եւ վստահացեալ այնուհետեւ բարեսէրարքայն յիւր հաստատուն հաւատոյն խնդիր եւ յառաքինիժողովոյն բարի հայցումն, ասէ. «Հաստատուն գիտեմ, զիտայ ինձ Աստուած ի ձեռն մեծիս Գրիգորի զամենասուրբնշխարս Սրբոյն Գրիգորիսիե։ Առնոյր այնուհետնթագաւորն զբազմութիւն ամենասուրբ ժողովոյն եւհրաման տայր բոլոր եպիսկոպոսացն՝ եւ երիցամբք եւսարկաւագօք, եւ անապատաւորօք եւ բոլոր ուխտիւեկեղեցւոյ՝ պաշտոնէիւք իւրաքանչիւր, աւետարանաւեւ խաչիւ յոլովութեամբ իւրաքանչիւր դասու, եւբազմութեամբ բուրվառաց խնկոց ծխելոց զկնի ելանելԵւ ինքն արքունի դրան երիցամբք եւ յոլովագոյնպաշտոնէիւք։ Եւ զաշխարհատիկինն թէպէտ եւ կամեցաւանդէն թողուլ, քանզի ժամանակն գարնանային էր եւյոլովութիւն անձրեւացն բերման սաստկանայր յերկիր, ոչ հաւանէր առնուլ յանձն. այլ մեծաւ փափագանօքտենչացեալ, եւ ինքն երթայր ի խնդիր Սրբոցն։ Եւզհնգեսեան զամենասուրբ վկայսն Քրիստոսի՝ զմեծնԳրիգորիոս եւ զերանելին Զաքարիա եւ զամենասուրբնՊանդալիոն, զյոյժ հռչակաւորս, զպատերազմայաղթսզՀռիփսիմէ եւ զԳայիանէ, առեալ ի բարեխօսութիւնմեծին եւ բոլորեցուն Աստուծոյ առ ի շնորհելոյ իձեռն նոցա զինքեան փափագելին։ Եւ զանազանթագաւորական հանդերձիւք պատեալ զնշխարս Սրբոցնբազում խնկովք եւ զանազան անուշահոտ ծաղկօքհանդերձ՝ դնէր ի դեսպակի Սրբոցն, զոր շիկակարմիրմորթով կազմեալ եւ սպիտակ կտաւով ի վերայյարմարեալ եւ ոսկի խաչ ի պատուականագոյն ականցքանդակեալ, ի վերայ դեսպակին հարեալ, եւ ձիսսպիտակս կարմիր ներկուածով զագիսն կազմեալ, եւզպուրս, եւ զագիսն թագաւորական ձիոցն թագիւպերճացուցեալ, եւ բազմաթիւն պաշտօնէից արքունիդրանն առաջնոյ եւ վերջնոյ դեսպակին, խաչ ի ձեռնանհատ քաղցրաբարբառ պաշտամամբք զցայգ եւ զցերեկանդադար բարեբանէին զԱստուած։ Եւ ինքն թագաւորն առդեսպակովն երթայր եւ երգակից էր սաղմոսացօրհնութեան։ Եւ դասք եպիսկոպոսաց իւրաքանչիւրհանդերձ մեծագոյն ժողովովն երթային ի չորեցունցկողմանց դեսպակի Սրբոցն սաղմոսելով եւբարեբանելով զմիածինն Աստուած՝ խնդրելովզամենեցուն ցանկալին՝ զՍուրբ նշխարս ՍրբոյնԳրիգորիսի։ Եւ հրաման տուեալ թագաւորինՎաչագանայ՝ հանդերձ եպիսկոպոսօքն ոչ ինչ ճաշակելումեք մինչեւ ցերեկոյ եւ յերեկոյին լոկ սակաւհացիւ զօրանալ։ Եւ ինքն թագաւորն զնոյն առնէրմինչեւ ի գիւտ Սրբոցն։ Իսկ դրան երիցունքն արքունիյոյժ ջերմագոյն պահէին եւ խնդրէին ի բարերարէնԱստուծոյ. եւ ոմանք ոչ ճաշակեցին մինչեւ ի գիւտՍրբոց նշխարացն։

Եւ ի տուէ եւ ի գիշերի ամենայնժողովելոցն անդադար լինէին աղօթք եւ խնդրուածքուժգին գոչմամբք՝ հայցել զամենեցուն զցանկալին՝զԳրիգորիս։ Եւ յորժամ խորհուրդ արար բարեպաշտարքայն Վաչագան, եւ ժամանակ յոյժ արարեալ խնդրելոյզնշխարս երանելւոյն Գրիգորիսի։

Ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ առաքեաց արքայզՄատթէ երէցն Դարահոջու՝ հանդերձ հանդերձպաշտօնէիւք ի Սուհառ՝ պաշտօն առնել եւ պատարագսմատուցանել յանուն Սրբոցն, որ անդն յայտնեցան։ Եւմինչ դեռ զառաւօտին կատարէին զպաշտօն յոտնկալեաց, նիրհ անկանէր երիցուն Մատթէի. ձայն լսէր ուժգինասելով. «զՍուրբ Գրիգորիս խնդրէ՞ք. ընդ արեւելս էե, որ եւ եղեւն։ Իսկ յորժամ բրէին զտեղի գերեզմանին՝սխալեալ ի հիւսիսակողմն արարին զբրածն. եւ իբրեւ ոչպատահեաց, յոյժ տրտմութիւն կալաւ զամենեսեան։ Եւապա ողորմութեամբն Աստուծոյ յարեւելս կոյսարարեալ զբրածն՝ գտին զամենասուրբ նշխարսերանելւոյն ըստ եկեալ ձայնի հնչմանն։

Իսկ յորժամ չու արարեալ թագաւորն իԴիւտականէ բազմութեամբ ժողովոյն, եպիսկոպոսօք, եւերիցամբք եւ ամենայն պաշտօնէիւք յոլովութեամբ, եւորպէս եղեւն ասացեալ, պահք եւ աղօթք եւ խնդրուածքյամենայն ժողովելոցն լինէին առ մարդասէրնԱստուած։ Եւ հասեալ ի գիւղ մի՝ Արաժանս անուն եւսարկաւագ մի՝ Յովէլ անուն նորա ի դրան արքունի, տեսանէր ի տեսլեան յառաջ քան զծագել առաւօտուն, իբրեւ այն թէ՝ բահ՝ ունիցի յուսն եւ զնշխարսերանելւոյն Գրիգորիսի խնդրիցէ։ Եւ ինքն իսկԳրիգորիս երեւեցաւ սպիտակ հանդերձիւ յաբեղայիկերպարանս։ Եւ հարցեալ ցսարկաւագն, թէ Զի՞նչխնդրես. իսկ նորա պատասխանի արարեալ՝ «Եթէ արքայ եւամենայն պաշտօնեայք եւ բովանդակ գունդն ԱղուանիցզԳրիգորիս խնդրեմք եւ ոչ կարացաք գտանելե։ Իսկերանելւոյն կալեալ զձեռանէ սարկաւագին եւխոնարհեցուցեալ ի տեղին, ուր կային նշխարքՍրբոյն. «Եթէ զԳրիգորիս խնդրէք, աստ էե, ասէր. եւհրամայէր բրել զտեղին։ Մօտ ի գերեզման անդր փոքրբլրիկ մի էր եւ խաչ ի վերայ։ Եւ երթեալ երանելւոյն իվերայ բլրոյն՝ առընթեր խաչին կացեալ. եւ երէց միՆաթան անուն՝ եղբայր նորուն սարկաւագին, եւ միւսեւս երէց Գեդեւուն անուն բրէին զտեղին. եւ Յովէլ իծունգս իջեալ՝ շալակ ունէր առաջի։ Եւ գտեալզնշխարս սրբոյն՝ գնային խնդալով։ Եւ նորա ձայնեալանդրէն ասէր. «Կողքս եւ զոտկունքս աստ են, ի ձեզառէքե։ Եւ մեք գտանէաք, զոր ասացն։ Եւ զարթուցեալպատմէր զտեսիլն արքայի։ Եւ զի չէր բնաւ երթեալսարկաւագին յԱմարաս, ասէր՝ զտեղին, զոր եցոյց, գիտեմ։

Եւ արքայ յոյժ խնդալից եղեալ՝ զՄանասէ՝զիւր դրան երէցն եւ զնոյն սարկաւագն առաքէրյԱմարաս յառաջ քան զիւր երթալն. եւ երթեալ ցուցանէրզնոյն տեղին, որ ի նմին իսկ տեղւոջն գտանէինզնշխարս Սրբոյն։ Եւ չուեալ յԱրաժանից ՍրբոյնԶաքարիայի եւ երանելւոյն Պանդալիոնի եւ յոյժվայելչականին Գրիգորի եւ առաւել հռչակելեացնպատերազմողին Հռիփսիմեայ Գայիանէիւ հանդերձ, թագաւորաւն եւ յոլովագոյն ժողովով եւեպիսկոպոսօքն եւ քահանայիւք եւ պաշտօնէիւք։ Եւհասեալ ի Քարուէճ փոքրագոյն գիւղ մի. եւ լինէր անդցայգապաշտօն։ Եւ դարձեալ ցուցանէր նոյն Յովէլայսարկաւագի ի նմին տեղւոջ արս չորս աւագագոյնսաբեղայս, եւ զնոյն Գրիգորէս մանկագոյն եւս քանզնոսա եւ յոյժ ահաւորագոյնս տեսլեամբ շուրջ կացեալզնոյն տեղեօքն գոբաղայիւք, զոր բրել հրամայեաց։ Եւյահէ անտի ի բերանս անկեալ սարկաւագին, եւ անդէն իվեր յարուցեալ կամէր հարցանել ինչ, եւ նոքաաներեւոյթ լինէին ի նմանէն։ Եւ յորժամ սկիզբնլինէր ցայգապաշտամանն ի նմին աւուր, եւ բարեպաշտարքայն անդադար խնդրէր յԱստուծոյ զգիւտ ՍրբոյնԳրիգորիսի եւ տեառնագրեալ զինքն տէրունեան խաչինշանաւն՝ յոյժ բազում աղաչանօք՝ ծածուկ սրտիւհայցէր զառատատուրն Աստուած։

Տեսիլ երանելւոյն Վաչագանայ

Եւ մինչեւ նստեալ՝ ի գիշերապաշտամաննէր, նիրհ առնոյր փոքրկագոյն զթագաւորն. եւ եկեալհնչիւն ձայնի ասէր. «Զոր դու հայցես աղաչանօք անդերեւեցաւե։ Եւ գիտացեալ ի տեսլեանն, որպէսպատմեացն, թէ ես յԱմարաս երթամ. եւ որ անդ, ասէ, երեւելոց ումեք իցէ անդ մարդոյ։ Եւ անդէնվաղվաղակի զՄանասէ՝ զիւր դրան երէցն յառաջ քանզիւր երթալն յԱմարաս յղեաց. եւ ասէ. «Զիմ տեսիլդ մի՛ումեք յայտնելե. եւ եհարց եթէ յայտնեա՞լ ինչ ումեքիցէ։ Եւ Յովէլ երէց մի անապատական, որ առ արքայինլինէր, պատմեաց, եթէ ես տեսի ի նմին տեղւոջ, ուրՅովէլ սարկաւագի բրել հրամայեաց, աղբիւր ելանէրյականէն նրբագոյն եւ յառաջ խաղացեալ յոյժյորդագոյն։ Եւ իմ զարմացեալ՝ եթէ յառաջ չէր աղբիւրի տեղւոջս, արդ այս յորդ ուստի՞ ելանէ։ Յորժամչուեալ ի Քարուիճէ՝ կանայք յառաջ ելանէին իգիւղաքաղաքէն Ամարասայ։ Եւ, որպէս եղեւն ասացեալ, ժամանակն գարնանային էր, եւ յորդութիւն անձրեւացանդադար հոսմամբք իջանէր յերկիր. եւ բազմութիւնսմբակակոխ ձիոցն, յոյժ վարակոխ գործէր զճանապարհն։Իսկ թագաւորն ասէ. «Ոչ ինչ դանդաղելե. Առ ի յոյժցանկալի տենչանացն ի վայր յերիվարէն իջանէր եւշրջեալ ընդ դաս դաս եպիսկոպոսացն եւ երիցանց՝կարգել եւ յարմարագոյնս երթալ՝ հանդարտիկ եւյորդագոյն քաղցր ձայնիւ, սաղմոսանուագ երգովքբարեբանեալ զկենարար երրորդութիւնն։ Եւ ինքնանցեալ մեծաւ զգուշութեամբ սպասաւորէր դեսպակիերանելեաց վկայիցն Քրիստոսի. եւ ի բազմութենէձայնիցն պաշտամանց յայլ եւ այլ լեզուս մեծագոյնհնչէր երկիրն. եւ ի յոլովութենէ տէրունեան խաչաձեւնշանացն եւ ի փողփողելոյ նշանարձակ գունակ գունակերանգախառն կերպարանաց, եւ փայլմունք ոսկւոյ եւարծաթոյ եւ պատուական ականց, որ ի բազմութիւնխաչերոյն էին կառուցեալ, իբրեւ զլուսաւոր ամպծածկեալ ունէին զերկիր։

Իսկ դեսպակ Սրբոցն սպիտակազգեստկազմածով, սպիտակ ձիով, ոսկի ականակապ խաչիւն իվերայ կառուցեալ, յոյժ պատուական թագ խաչիննշանարձակ ի վերայ դեսպակին լեալ իբրեւ զաստղպայծառագոյն լուսով, եւ ուժգին շքեղացեալ փառօքերթայր ի մէջ քրիստոնեական բանակին։ Եւ յորժամ իգիւղն մտանէր Սուրբ եւ աստուածասէր ժողովն, գետփոքրագոյն անցանէր ընդ մէջ շինին եւ կամուրջկազմեալ արքունի պողոտային։ Իսկ արքայն առ ի յոյժսիրոյն, զոր առ սուրբսն ունէր, ոչ հաւանէր զդեսպակսրբոցն յայլ ոք թողուլ, այլ ինքն թագաւորականզգեստուք հանդերձ իջեալ անցանէր ընդ գետն։ Եւերթեալ ի նշանակեալ տեղին յերկարագոյնծունրդրութեամբ թագաւորն հանդերձ եպիսկոպոսօք եւբազմութեամբ ժողովոյն առնէր խնդրուածս։ Եւ հարեալզխորանն արքունի ի վերայ տեղւոյն հրամայէրզգուշանալ մինչեւ ցվաղիւն։ Եւ ընդ այն ժամանակսեպիսկոպոս ոչ կայր յԱմարաս. եւ հարցեալ արքայիցվանաց երէց գեղջն եւ ցայլ եւս աւագանի՝ եթէ ձերնշան ինչ տեսեա՞լ է ի տեղւոջն, եթէ ոչ։ Պատմեցիննոքա, զոր ի Յոբայ ճգնաւորէ լուեալ էին։

ԻԲ.

ԳԼՈՒԽ ԻԲ

Երանելւոյն Յոբայ ճգնաւորի հաւատացուցանելն զմեծագոյնն Արցախայ գաւառն Պազկանց

Եւ պատմեաց վանաց երէցն եւ ասէ. «Երէց միՎեկերտու Յոբ անուն՝ ճգնաւոր եւ յոյժ առաքինիվարուք կեցեալ յաշխարհի, որ ունէր եւ առաքելականշնորհս, քանզի եւ մեծագոյն աշխարհ մի Արցախայ՝Պազկանք անուն, դարձուցանէր ի մոլորութենէ եւառնէր աստուածածանօթս անճառելի խորհրդոյխորհրդակից Երրորդութեանն պաշտօնատարս։ Սա եկեալկատարէր բազում անգամ զյիշատակ Սրբոյն Գրիգորիսիեւ ասէր երկիցս եւ երիցս առաջի բազմաց, եթէ թագաւորհաւատացեալ յառնելոց է յաշխարհիս Աղուանից եւխնդիր առնէ տեղւոյս եւ Սուրբ նշխարացս Գրիգորիսի։Եւ դարձեալ այլ ոմն անապատաւոր հիւր եկեալ մեզ, եւմեր ընդ առաջ ելեալ ընկալաք զնա որպէս սովորութիւնէ եղբարց։ Եւ լուացեալ զոտս ճաշակել փոքրագոյն ինչ, եւ ելեալ ի տեղւոջդ յայդմ ի քուն մտեալ հանգչէր. եւյարուցեալ վաղվաղակի՝ խաչ արարեալ իւրով իսկձեռամբ՝ կանգնէր ի տեղւոջն. եւ մեզ պատուիրէրասելով. «Մի՛ ոք զխաչդ ի բաց հանցէ ի տեղւոյդ, այլմեծագոյն խաչ տուք հարկանել ի տեղիդ եւ այգուն եւերեկուն աղօթս կատարել եւ խունկ ծխել, զի մեծսքանչելիս տեսանեմ ի տեղւոջնե։

Եւ այլ աբեղայ ոմն հիւր եկեալ, եւ մեք ճաշհրամայեցաք տալ. եւ մինչ նա հաց ուտէր, եւ մանուկ միգինի տայր բաժակաւ, եւ ի շինին ամբոխն իմն լինէր։ Եւմեր ամենեցուն զհիւրն թողեալ մեկնակ՝ յաղաղակներթայաք. եւ հիւրոյն յարուցեալ զբաժակն առեալգնայր. եւ տարեալ վաճառէր. եւ զգինսն առեալ ի դպրոցմտանէր եւ ուսանէր թոշակաւն։ Եւ տեսանէր իտեսլեանն բաժակագողն՝ այր մի եպիսկոպոս նստեալաթոռով առ խաչին, զոր անապատաւորն տեսլեամբ եւզինքն մերկ կապեալ՝ տանջել հրամայէր ի վերայ Սրբոյգերեզմանին։ Եւ յարուցեալ ցուցանէր զմարմիննբազմաց, զի կապուտակացեալ էր հարուածովք ահագինտանջանացն։ Եւ այնպէս օր ըստ օրէ հրամայէր տանջել, եւ նորա ի բռնութենէ տանջանացն ապաստանի ի Սուրբքաղաքն Երուսաղէմ՝ խնդրելով զբոյժ տանջանացն։

Եւ տեսանէր դարձեալ անդ ի տեղւոջն զնոյնեպիսկոպոսն դժնդակագոյն եւս հարկանել հրամայէր եւասէր. «Չիք հնար բուժել քեզ ի տանջանացդ, եթէ ոչերթեալ խոստովանեսցիս ի նմին տեղւոջ, ուստիզբաժակն գողացարե։ Եւ յարուցեալ աբեղայն առնոյրզգինս բաժակին եւ գնացեալ յԵրուսաղէմէ՝ գայրյԱմարաս։ Եւ մտեալ յեկեղեցին՝ կոչէր առ ինքնզվանաց երէցն, սկսանէր լալով խոստովանել զիրսն։ Եւբազում աղաչանօք տուեալ զգինս բաժակին եւ եկեալցուցանէր զտեղին, ուր խաչն կայր։ «Այդր եպիսկոպոսնստէր, ասէ, լուսաւոր զգեստու եւ ահաւորկերպարանօքե։ Եւ զտեղին ցուցեալ զգերեզմանին, եթէայդր հրամայէր զիս հարկանել։Եւ ընկալեալզառողջութիւն տանջանացն՝ գնայր խաղաղութեամբ: Եւբազումք ի գիւղս, ասեն, որ անորդիք լեալ են եւ եկեալուխտեալ եւ հող առեալ ի տեղւոյս՝ որդեծնութեանզաւակի հասին. եւ ամենայն ջերմոտք եւ ախտաժէտք հողառեալ՝ վաղվաղակի ընդունէին զառողջութիւն անձանցիւրեանց։ Եւ մինչ դեռ զայս ամենայննշանագործութիւնս պատմէին առաջի արքային, լսելիլինէր նմա։

ԻԳ.

ԳԼՈՒԽ ԻԳ

Ի սոյն խորհուրդ տեսիլ մի եւ Խոճկորիկայ՝ պոռնկորդւոյն Եսվաղենայ՝ արքային Աղուանից, որ էր կարգեալ կողմնապահ. եւ պատմէ արքայի։

Այրն այն Խոճկորիկ անուն, որում ի Ցրիերանելին Զաքարիաս եւ Սուրբն Պանդալիոն յայտնեցան, ի հասարակ աւուր ի քուն կայր եւ տեսանէր ի տեսլեանեօթն այր յեկեղեցւոջն՝ սպիտակ, պճղնաւորպարեգօտիւք եւ խօսեալ առն ընդ աբեղայսն՝ ասէ. «Օրհնեալ արք, յորժամ դուք աստ էք, ընդէ՞ր ոչցուցանէք զտեղի նշխարաց Սրբոյն Գրիգորիսի. զիոմանք ասեն, եթէ աստ է, եւ ոմանք եթէ անդ. եւ մեքյաշխատութեան եւ ի բազում հոգս եմքե։ Պատասխանիետուն ամենեքեան եւ ասեն. «Նշան ինչ ո՞չ տեսերե. նորա պատասխանեալ՝ ոչ։ Եւ մի յեօթանցն առաջնորդեալառնն եւ ասէ. «Եկ զկնի իմ, եւ ցուցից քեզ զնշանակեալտեղինե. եւ տարեալ ի տեղին, զոր ցուցեալն էր յառաջեւ տեսանէի, զի երկիրն պատառէր եւ ընդ պատառուածճրագ լուցեալ էր եւ երեւէր. եւ բոց ճրագին յերկուսբաժանեալ բուրէր ի վեր։ Եւ ասէր ցաբեղայն, որզնշանն ցուցանէր, թէ երթամ, պատմեմ արքայի զնշանդ, զոր ցուցեր ինձ։ Եւ նա ասէ. «Ե՛րթ եւ պատմեա՛ե։ Եւգայր այրն առ արքունիսն եւ թուէր, եթէ արքայ ի քունիցէ, եւ ինքն չիշխէր զարթուցանել։

Եւ անդրէն դարձեալ առ այրն, ասէ. «Արքայ իքուն էր, եւ ոչ իշխեցի զարթուցանելե։ Մինչեւ անդրէնդառնայր այրն, երկիրն նոյն պատառեալ կայր, եւ ճրագնլուցեալ, եւ աբեղայն առընթեր կայր ի տեղւոջն։ Եւասէր աբեղայն ցայրն. «Յորժամ զարթնու արքայն, զորտեսերդ, պատմեսջի՛ր նմաե։ Եւ կամեցաւ ոտամբնզպատառուածն ծածկել եւ զլոյսն արգելուլ։ ԵւԽոճկորիկայ բուռն հարեալ արգելոյր, եթէ՝ մի՛ առներզայդ, մինչեւ արքայն եւս տեսցէ։ Եւ նորա չառեալ եւսյանձն՝ ոտամբ հարեալ զտեղին՝ անյայտ արարեալզպատառուածն, ասէ. «Արքայ յորժամ զարթիցէ, պատմեսջի՛ր զնշանդ, զոր տեսերդե։ Եւ զարթուցեալ իքնոյ՝ եկն պատմեաց զայս ամենայն արքայի։ Եւ ցայգնբոլոր ամենայն բազմութիւն ժողովելոցն անդադարխնդրուածս եւ պաղատանս մատուցանէին առ Աստուած՝տուողին ամենայն բարութեանցն։ Իսկ ի վաղիւ անդրյորժամ զառաւօտուն կատարէին զպաշտօն՝ եկեալմիաբանութեամբ ամենեքեան ի տեղի նշանաւոր խաչին. եւ զխորանն արքունի ի վերայ տեղւոյն հարեալ. եւշուրջ զխորանաւն բէժ ածեալ բացագոյն, եւ արտաքոյբեժին ամենայն ժողով եպիսկոպոսացն՝ դասք դասքիւրաքանչիւր աշակերտօք շուրջ կացեալ զբեժովն, սարկաւագապետացն՝ խաչ ի ձեռս, եւ երիցանցն՝աւետարանս ի գիրկս, եւ պաշտօնէիցն՝ բուրվառ ի ձեռսզանազանութեան խունկս ծխել. եւ միաբանութեամբբարբառելոյն, սաղմոսելոյն եւ բարեբանելոյնզանճառելի երրորդութիւնն՝ հնչէր երկիրն։

Իսկ առաքինասէր թագաւորն հոլանեալ եւբահ ի ձեռն առեալ՝ քաջաբար առնէր զբրածն։ Եւբարեսէր եւ յոյժ հաւատացեալ թագուհին զխինձմատուցեալ թագաւորական զգեստու՝ ի հողոյն կրէրփութապէս։ Յայնժամ եպիսկոպոսունք, եւ՛ երիցունք, եւ՛ նախարարք, եւ՛ կանայք նախարարացն՝ իւրաքանչիւրզգեստուք մեծաւ փափագանօք կրէին ի դուրս զհողբրածին. բայց սխալեալ առ կողմամբն առնէին զբրածն. իսկ երանելւոյն նշխարքն յաեւելս կոյս մնայր։

Յայնժամ յոյժ տրտմութիւն կալաւզթագաւորն եւ զամենայն ժողովս բանակին, մինչեւնստէր ստրջացեալ թագաւորն ի մեծագոյն հոգս. եւ ապաքաջարելեալ արքային ճշմարիտ հաւատով՝ ասէր. «Անսխալ լինի բան ամենակեցոյցն Աստուծոյ՝ երկուցեւ երից ժողովելոց յանուն կենարարին վաղվաղակիգտանել զխնդիր բարւոյն։ Իսկ այսչափ բազմութիւնժողովելոցս յամենասուրբ անուն բոլորեցունԱստուծոյ՝ հաստատեալ գիտեմ, զի ոչ անփոյթ արարեալմերժեսցէ զմեզ ամօթով։ Եւ հրամայեալ այնուհետեւզՍուրբ Զաքարիա եւ զամենասուրբն Պանդալիոն, զմեծեւ զյոյժ հռչակելին Գրիգորիոս եւ զՀռիփսիմեայԳայիանեաւ հանդերձ բերել եւ դնել առաջի բրածին։Վաղվաղակի առեալ առն միոյ զբահն՝ թողոյր զառաջիբրածին եւ սկսանէր զկողմանէ յարեւելս դիմաւ. եւպատահէր ամենասուրբ գերեզմանին երանելւոյն. յոյժխնդալից եղեալ թագաւորն եւ ամենեքեան, որ էին իխորանին։

Եւ ազդումն լինէր բազմութեան ժողովոյնգիւտ նշխարաց Սրբոյն. եւ դիմեալ ամենայնբազմութիւնն ի նշխարս Սրբոյն՝ առ ոտս կամէինհարկանել զբէժն եւ զխորանն, մինչեւ արտաքս ելանելթագաւորին եւ հազիւ ուրեմն դադարեցուցանելզդիմեալսն։ Իսկ ի բանալ գերեզմանին եւ յերեւելնշխարացն՝ անընդելական իմն բուրել հոտ անուշից, մինչեւ ամենեքեան ի թմրութիւն լեալ ժամս բազումս՝ծածկելով զյոլովիցն խնկարկութեանցն հոտ։ Ընդ որյոյժ հիացեալ արքայ եւ ամենայն որ ընդ նմա միաբանտային փառս տուողին այնպիսի ահաւոր բարեաց։ Ապանստէր առ գերեզմանի Սրբոյն թագաւորն ի վերայ երկրիեւ ի զանազան պատուեալ սպասուց արքունի հրամայէրբերել. եւ եդեալ սապատ ի վերայ ինքեան ծնկացն՝ յոյժերկիւղիւ սպասէր։ Եւ երիցունքն հանելով զնշխարս՝հաւաքէին ի վեր ի սապատն, զոր թագաւորն ունէր իգիրկս իւր։ Եւ գտեալ շիշս երկուս ապակիս առ նոյննշխարացն. ի միում կայր յարենէ Զաքարիայ եւ ի միումի նշխարաց Սրբոյն Պանդալիոնի։ Եւ առեալ զամենն իդուրս՝ ողջունէին ամենայն բազմութիւնն մինչեւցերեկոյ. եւ կնքեալ արքունի մատանեաւն՝ հրամայէրմեծաւ զգուշութեամբ պահել մինչեւ ցառաւօտն։ Եւգտանէին ապակի մի ի գերեզմանին նորին Գրիգորիսիըմպելի, զոր առեալ գոհանայր արքայն զԱստուծոյամենակալէ՝ բարեաց տուեցելումն իւր։

Եւ ի վաղիւ անդր հրամայեաց զիւր իսկ վառնարկանել ի վերայ երկրին եւ ոսկեղէն մաղզմայսբերեալ անոյշ գինւով՝ զնշխարսն հրամայէր լուանալեւ յարեւացուցանել ի վերայ ստորարկեալ վառին։

Անդ ուրեմն գողացեալ աբեղայի միոյ ինշխարացն, որ էր յԱմարասայ վանիցն։ Եւ եկեալԳրիգորիսի ի տեսլեան մեծավայելուչ փառօք, ումեմներեւեալ ասաց զանուն աբեղային եւ զգողանալն, զորհարցեալ արքային, խոստովանեալ եբեր, առաջի նորազխորեալ մասն։ Եւ տրտնջեալ առն միոյ ի քարակրացն՝սկսաւ հայհոյել զնահատակն Քրիստոսի զԳրիգորիս, ասէր. «Մեզ նեռն ընտրեցաւ Գրիգորիսն այնե։ Եւիսկոյն հասեալ նմա պատուհաս յԱստուծոյ, զգետնեալյերկիր, դառնայր երեսքն յետս, եւ այնպէս բազումաւուրս առնէր ընդ առնն, մինչեւ եկեալ եւ հող առեալ իտեղւոյն, ուր կայր գերեզման Սրբոյն։ Հեղեալարտասուս յոյժ, ապա գտանէր զառողջութիւն եւզյանցանացն թողութիւն։ Ահ մեծ յայնժամ անկանէր իվերայ գործօնէիցն եւ գործակալացն. եւ փութապէսերկիւղիւ գործէին զշինուած Սուրբ եկեղեցւոյն։

Աստանօր հրամայէր թագաւորն տալ մասնիւրաքանչիւրումն եպիսկոպոսաց՝ առ ի բաշխելվիճակելոց իւրեանց. եւ մեծագոյն ինչ մասն յԱմարասհրամայէր թողուլ ի նշխարացն. եւ զայլն մեծաւզգուշութեամբ եւ զանազան սպասուք ինքն իսկսպասաւորեալ՝ պահէր թագաւորական կնքով կնքեալ։ Եւի վերայ գերեզմանին հրամայէր հիմն արկանել մատրանեւ փութապէս աւարտել եւ անուանել մատուռն ՍուրբԳրիգորիսի։ Եւ այնուհետեւ ոտանաւոր տքնութեամբանձնապաշտ լեալ արքայն եպիսկոպոսքն հանդերձամենեքումբք ցնծալից ուրախութեամբ պաշտէրզհամայնաժողովսն ի ձայն քաղցր, երգս սաղմոսացնյորդագոյնս ի բարեբանութիւնս Աստուծոյ։ Ելանէր իբանակէն, եւ յերրորդում գիշերին, յորում չորրորդնմերկանայր տիւ ի կատարել պաշտամանն, կատարէինզտէրունեան եւ զկենդանական ահաւոր խորհուրդն։

Ապա չուէր բանակն ամենայն առաջինկարգադրութեամբն եւ Սրբոցն դասուք։ Անդանօրբարեացապարտն Վաչագան արքայ զհոգեւորականն եւզգերաշխարհիկն զայն աւար առեալ, որ էր անանց եւանպատմելի բարեացն առիթ, որ նախ եղելոցնթագաւորացն նախ քան զնա իւր իսկ նախնեացն ոչ ումեքհամբարեցաւ այսպիսի մեծասքանչ պարգեւք։ Եւքրիստոսաժողով բանակին աւարամասն առեալզողորմութեանցն Աստուծոյ՝ զբերումն անճառաբարստանային եւ ձեռն քրիստոսազգեստ արքային՝Վաչագանայ, զորոյ գովութիւնն ոչ ինչ նուազ գոլվարկանիմ, քան զարեւմտականին տիրող Կոստանդիանոսկայսր, կամ զԱրշակունին Տրդատիոս՝ Մեծաց Հայոցփրկութեան գտող, որ եւ մեզս արեւելեայցս։ Սա եղեւդուռն լուսոյ աստուածագիտութեան եւ բազմազանբարեաց օրինակ երջանիկս այս։ Սա մեծապէս ելեալ իհանդէսս յայս, դառնայ ըստ որում զգալն էրպատրաստեալ։ Նոյնգունակ եւ առաւելագոյն եւսհիացուցանող պայծառութեամբ զճանապարհն յօրինեաց։

Շարժի ի տեղւոջէն եւ ի հետիոտս կացեալարքային, ամենայն բազմութիւնն հանդարտ եւ ցածագնացքայլիւք, նման խաղաղացեալ ծովու երթային։ Եւ իքաղցրաձայն հնչմանցն, եւ՛ ի ճառագայթարձակ նշուլիցփողփողելոց օդն զուարճացեալ, եւ՛ հրեշտակք իսկերգակիցք։ Թուէր թէ երկիրս երկինք վերերեւիւր։ Եւինքն իսկ թագաւորն անխոնջ վաստակով՝ որպէս ի գալն, նոյնպէս եւ ի գնալն անցուցանէր ընդ նոյն գետն եւկացուցանել հրամայէր զդեսպակ Սրբոցն։

Եւ նստէր թագաւորն ամենայնբազմութեամբն, եւ եպիսկոպոսացն օրհնեալզխառնիճաղանճ բազմութիւնն՝ հրամայէին գնալյիւրաքանչիւր տեղիս։ Եւ զդասս եպիսկոպոսաց, եւ՛երիցանց եւ այլ պատուական արանցն առեալ թագաւորինընդ Սրբոցն՝ տանէր մինչեւ զՔարուէճ յօթի տեղ եւ անդգոհացեալ զամենեցունց թագաւորն եւ երկրպագութիւնմատուցեալ եւ շնորհիս եկելոցն ի նորա հրամանսն եւգործակցութեան խնդրոյն այնմիկ՝ մատուցանէր եւասէր. «Որոց բարեխօսութեամբ եւ ձեր աղօթիւքզցանկալին ինձ եւ ձեզ շնորհողին Քրիստոսի միշտփառք եւ գոհութիւնե։ Եւ նոցա միաբան օրհնեալզթագաւորն թագուհեաւն հանդերձ եւ ամենայն դրամբն՝ասեն. «Զամենայն բարի զոր խնդրեսցես դու յԱստուծոյ, ի ձեռն Սրբոյն Գրիգորիսի տացէ քեզ եւ շնորհեսցէ մեզլինել քեզ ընդ երկայն աւուրս խաղաղասէր ընդաշխարհի, եւ ի փառազարդութիւն եկեղեցւոյառաւելապէս յարդարելով օր ըստ օրէ. եւ զվախճանն քոՔրիստոսի խոստովանութեամբ կնքեսցէ կենարարնՔրիստոս եւ նորին հայրն երկնաւորե։ Եւ առեալթագաւորին ընդ ինքեան զաւագ եպիսկոպոսապետնՇուփհաղիշոյ գնայր. եւ յորժամ գեղջ ուրեք ի յայտելանէր դեսպակ Սրբոցն, իջանէր թագաւորն եւ հետեւակսպասաւորէր Սրբոցն, մինչեւ տարեալ ընդ շինանիստնանցուցանէր. ոչ որպէս զօրէն թագաւորի փափկութեամբյօրացելոյ հպարտացեալ, այլ իբրեւ զկիրթ եւ յոյժհմուտ կարգի քրիստոնէութեան՝ արգելավարութեամբվարեցեալ ի հանգստական փափկութիւնն, եւերկասիրութեամբ հմտացեալ հպատակէր պատուիրանացնԱստուծոյ։

Այսոցիկ այսպէս եղելոյ եւ յոյժ հռչակեալլուր Սրբոյն Գրիգորիսի ընդ ամենայն աշխարհնՈւտիացւոց գաւառին. եւ յոր գիւղ կամէին մտանելՍուրբքն, ընդ առաջ ելանէին ծերք եւ տղայք, արք եւկանայք եւ հեռագոյն եւս գիւղք խաչիւք եւ՛ զանազանծաղկօք, եւ՛ բուրմամբ խնկոց անուշից. անթիւբազմութիւնք գային խնդացեալք եւ անդադարփառատրութեամբ օրհնէին զմիասնական Սուրբերրորդութիւնն։

Այս ձեւով գային հասանէին ի սեպհականգիւղն Դիւտական եւ անդ հանգուցանէին՝ կատարելովզյիշատակ նոցա մեծապէս. եւ մեծագնի իւղովքանուշիւք օծանել հրամայէր զնշխարս Սրբոցն։

Էր դուստր մի Խնչիկ անուն՝ տղայ հասակաւ, յոյժ սիրելի արքայի, որում անուան շինեալ էրդաստակերտ մի։ Տայ նմա մասն մի ի Սրբոյն նշխարացնեւ ի նմին դաստակերտին մեծապէս կատարի յիշատակպէսպէս պատուով։ Առնոյր եւ ինքեան մասն, զոր միշտ իբանակին շրջեցուցանէր ընդ ինքեան։ Եւ զմնացեալն ինշխարացն կնքեալ՝ մեծաւ զգուշութեամբ տայր պահել իսուրբ եւ յազնուական սենեկի, մինչեւ կատարեսցիհիմնարկութիւն մատրանն, որ ի Դիւտական գեղջն՝յանուն Պանդալիոնի. զի անդ փոխեալ զերանելինմեծարեսցէ յոյժ։ Թողոյր երիցունս եւ սարկաւագունսեւ յոլովագոյն գունդ պաշտօնէից, եւ ինքն ի տարւոջներկիցս անգամ կատարէր զյիշատակ Սրբոցն զերիս երիսաւուրս. եւ միշտ անձանձրոյթ էր ի պահս եւ յաղօթս եւի տուրս աղքատաց։ Իսկ որոց ի նշխարացն հրամայեացտալ, պատուէր տայր մեծապէս կատարել զյիշատակՍրբոցն։ Յուշ առնէր հեղգացելոցն զահագինաստուածային դատաստանն, ջերմագոյն փութացելոցնզնորին բարերարութեանցն անպատում պարգեւս։ Այսպէսփառաւորէ Աստուած զՍուրբս իւր։

ԻԴ.

ԳԼՈՒԽ ԻԴ

Հարցումն Վաչագանայ՝ արքային Աղուանից զՄատթէ երէց գիտնաւոր

Ասէ արքայ. «Հոգիք հրաժարեալք ի մարմնոյզգայու՞ն են, թէ անզգայ. կամ կենդանիքս ննջեցելոցնզիա՞րդ կարեմք օգնելե։

Լուծումն. «Աղաչելով զԱստուած պահօք եւաղօթիւք եւ պատարագօք եւ կամ այլ ինչ բարիյիշատակօք, որ յանուն նոցա կատարի։ Եւ զոր օրինակԴաւիթ զգեցեալ զսպառազինութիւնն Սաւուղայ՝ կաղալեւ գթել սկսաւ, իսկ յորժամ մերկացեալ ի բաց ընկէցզծանրութիւն զինուցն եւ թեթեւացեալ յիւրն դարձաւբնութիւն, սոյնպէս եւ հոգիք։ Մինչդեռ զգեցեալզսպառազինութիւն մարմնոյ՝ կան ի ծանրութեան, իսկյորժամ զսա ի բաց դնիցեն, որպէս եղեւն ասացեալ, սրատեսիկ եւ քաջիմաց եւ առաւել զգայուն լինին։ Եւորք ասացին անզգայ լինել զհոգին ելեալ ի մարմնոյն, յանդիմանեմք զնոսա Աստուածաշունչ գրոցվկայութեամբ, որ ասէ. «Մովսէս ծառայ իմ վախճանեցաւ, իսկ արդ եկեալ Մովսէս չքնաղազգեստն փառօք առաջիԱստուծոյ, ոչ մարմին զգեցեալ, որում Պետրոսբաղձացեալ խնդրէր ի տեառնէ զանդէն բնակութիւննե։Իսկ եթէ անզգայ էր հոգի մարգարէին, որ ասենդ ելեալ իմարմնոյն, ի՞բր գայր ի զգայութիւն եւ յայսպէսվայելուչ կերպարանս խօսել ընդ աստուածորդւոյն։«Աստուած, ասէ, կենդանեաց եմ ես եւ ոչ մեռելոց. մեռեալ մարմինն ո՞չ ապաքէն անզգայ է, իսկանզգայացեալ հոգին, յայտ է, թէ մեռեալ էե։ Եւդարձեալ եթէ՝ «վերակացու եղէց քաղաքիդ այդմիկ՝վասն իմ եւ վասն Դաւթի՝ ծառայի իմոյե։ Արդ՝ աղէ, ասա, անզգայացեալ հոգւոյն զի՞նչ մեծարանք էինվերակացու լինել քաղաքին նորա. այլ յաղագս կենդանիհոգւոյ մարգարէին արար շնորհս վերակացու լինելքաղաքին՝ փրկել զնոսա ի սրոյ թշնամւոյն։ Եւառաքեալն Պօղոս ասէ. «Ելանել ի մարմնոյս եւ ընդՔրիստոսի լինել՝ լաւ համարիմե. որ եւ նոյն իսկկենարար Բանն ասէ ցհայրն. «Զորս ետուր ցիս, կամիմ զիընդ իս իցեն եւ զփառսն իմ տեսցենե։

Արդ՝ ըստ քո բանիդ անզգայ հոգւոցնո՞րպէս մարթ էր ընդ տեառն լինել կամ զանճառելիփառսն տեսանել, կամ մեռեալ մեծատանն հոգին իտանջանարանէն հեռագոյն սրատես աչօք զԱբրահամ եւզՂազար տեսանել կամ գիտել ուստի՞ էր. զի յայտնապէսփրկչին ձայն երեւեցուցանէ ճշմարիտ առակաւն, եթէառաւել քան ի մարմնի, յորժամ արտաքսանայ քանզմարմինն, լինի քաջատես եւ առաւել իմաստուն հոգին։Ոչ միայն Սրբոցն եւ վայելչացելոց հոգիք, այլ եւմեղաւորաց՝ զգան եւ են լցեալ իմաստութեամբ որպէսմեծատունն քաջատես լինէր, զի մեծ վիհ ընդ մէջ կարելճանաչել զԱբրահամ։ Եւ մեզ ուսոյց ճշմարիտ հաւատն՝իջումն Աստուծոյ ի դժոխս ի փրկել զնոսա, եթէարդարեւ զգայուն են եւ առաւել իմաստագոյնհոգիքհրաժարելոցն ի մարմնոյ։ Եւ որք կատարեն զյիշատակՍրբոցն, մեծարեալ պատարագօք աղաչեն զհոգիս նոցա եւնոքօք հայցեն զողորմութիւն յառատատուրնԱստուծոյ, – Արդարեւ կարեն բարեխօսել հոգիքՍրբոցն, եւ վաղվաղակի ընդունի Աստուած զխնդիրսնոցա, –եւ մեղացն շնորհէ թողութիւն։

ԻԵ.

ԳԼՈՒԽ ԻԵ

Երանելւոյն Աբրահամու՝ Մամիկոնէից եպիսկոպոսի առ Վաչագան՝ Աղուանից արքայ թուղթ սակս ննջեցելոցն

Միտ դիր, ո՛վ սիրելի, զի թէ գիտութիւն եւանգիտութիւն յաղագս հոգւոցն ննջեցելոցն ասիցեմք, չիք ինչ բնաւ այնպէս ախմար քան զոչ հանգուցեալքն։Այլ Աստուած, որ ընդունիչ է պատարագաց եւ կատարիչուխտից, լսէ աղօթիցն կենդանեաց, ընդունիզպատարագսն եւ թեթեւացուցանէ զբեռինս հոգւոցնմեռելոց՝ յուսով ննջեցելոց, զոր եւ ուսուցանեն մեզԳիրք Սուրբք, որպէս Եղիսէոս ոչ մանկան՝ մեռելոյնլսելով, այլ մօրն աղաչանաց լսելով՝ կենդանացոյցզմանուկն եւ աւանդեաց մօրն։ Եւ տէր Աստուած մերգթացեալ յայրին՝ յարոյց զմիամօր որդի նորա. եւառաքելոցն յայրեացն արտասուս եւ ի հառաչանսնայելով յարուցին զՏաբիթայն եւ աւանդեցին զնանոցա։ Արդ՝ եթէ ընտանեացն աղօթք ի մեռելութենէ իկենդանութիւն գիտեն ածել, ապա աստուածայինզօրութիւն կարի յոյժ. եւ մեղաց թողութիւնհաւատասցուք առնուլ յուսով ննջեցելոցն, որքկենդանիքս նոցա խնդրեմք թողութիւն մեղաց, յԱստուծոյ ներողութենէն։

ԻԶ.

ԳԼՈՒԽ ԻԶ

Սահմանադրութիւն կանոնական ի Վաչագանայ՝ յԱղուանից արքայէ, եդեալ ի ժողովոյն, որ զԱղուէնն եղեւ

Յամս Վաչագանայ՝ Աղուանից արքայիբազում հակառակութիւնք լինէին ի մէջ աշխարհականացեւ եպիսկոպոսաց եւ քահանայից, քորեպիսկոպոսաց, ազատաց եւ ռամկաց։ Ապա կամ եղեւ արքայի առնել ժողովյԱղուէնն բազմամբոխ ատեան յամսեանն մարերի, որ օրերեքտասան էր ամսոյն։

«Ես Վաչագան՝ Աղուանից արքայ, եւՇուփհաղիշոյ՝ Պարտաւայ արքեպիսկոպոս, Մանասէ՝Կապաղակայ եպիսկոպոս, Յունան՝ Հաշուայ եպիսկոպոս, Անանիա եւ Սահակ, եւ Ուտոյ Փոդ եպիսկոպոս, Յովսէփ՝Կաղանկատուաց երէց, Մատթէ՝ Պարտաւայ երէց, Թոմա՝թագաւորի դրան երէց, Պօղոս՝ Գայեգուճու երէց, Շմաւոն՝ Ցրւոյ քորեպիսկոպոս, Մատթէ՝ Դարահոճոյերէց, Աբիկազ՝ Բեդայ երէց, Ուրբաթայր՝ Մանուշէիցերէց, Յովէլ եւ Պարմիդէ եւ՛ Յակոբ երիցունք, եւ՛ազատ մարդիկ, եւ՛ նահապետք Արցախայ, Բակուր՝Կաղանկատուաց նահապետ եւ այլք բազումք, որք միաբանառաջի իմ եկին ի հանդէս ի հովոց՝ ի տեղւոջս յԱղուէն, կարգեցաք այսպէս.

ա. Երիցունք, որ ի շէնս լինին, երկիցսանգամ ի տարւոջն եպիսկոպոսին երկիր պագցեն, եւզկարգս հոգեւորս ուսցին ի նմանէն ըստ Գրոց. եւորպէս կարգն է, ի տարւոջն եպիսկոպոսին ընծայ տարցի։

բ. Քահանայ եւ սարկաւագ յորժամձեռնադրեն, Դ դրամ քահանային եւ Բ սարկաւագինտացեն։

գ. Ազատ մարդոյ եւ թագաւորազգւոյ որ ինչհոգւոյ մասն է. տացէ իւրով ձեռամբ ի կենդանութեանն՝ձի թամբօք եւ սանձիւք, եւ զոր, ինչ կարողութիւն էիւր՝ տացէ. ապա եթէ ի կենդանութեանն չտայցէ, յետմահուանն ընտանիքն տացեն։

դ. Պտուղ ի ժողովրդենէ երիցու՝ կարգ այսլիցի. թուանիկն Դ գրիւ ցորեան եւ Զ գրիւ գարի եւ ԺԶփաս քաղցու եւ որ տառապեալն է հացոյ զկէսն տացէ, եւգինի որչափ եւ կարող է։ Իսկ որոյ վար եւ այգի ոչ է, մի՛ առցեն, եւ որ ոք աւելի քան զայս տացէ սակսհոգւոյն, բարի առնէ, որպէս Պաւղոս ասէ. «Որառատութեամբ սերմանէ, առատութեամբ հնձեսցէե։ Եւոյր ոչխարք են, ի տանէ ոչխար մի եւ Գ գզաթ բուրդ եւմի պանիր եւ ոյր ձիք ի տան իցեն, մին յովանակ, եւ ոյրպախրէք իցեն, որթ մի։

ե. Եթէ ազատ է, եթէ շինական եւ եթէ այլ ոքյաշխարհականաց ի տարւոջն զպատարագն մի խափանեսցէ, այս ինքն՝ զմեռելոց յիշատակն, որպէս եւ կարողն է. եւանմասն մի՛ արասցեն զմեռեալսն ի վաստակոց իւրեանց. եւ մեռեալ մարդոյն եթէ ձի է՝ մի ձի, զոր եւ կամի, եւեթէ արջառ է՝ մի արջառ, զոր եւ կամի, յեկեղեցինտայցէ։

զ. Վանաց երէց, կամ վանական ոք եթէ իվանացն գայթանք առնէ, եւ ի վերայ յայտ լինի, անարգեսցեն զնա եւ ի տեղւոյն ի բաց հանցեն, եւզխոստակն յեկեղեցի կալցին։

է. Եթէ վանաց երիցունք բազումք են, եւժողովուրդք սակաւք եւ այլ վանաց ժողովուրդքբազումք են եւ երիցունք սակաւք, ի բազումժողովրդենէն առցեն եւ տացեն վանացն, որոյերիցունքն շատ են։

ը. Քրիստոնեայ մարդ, որ կռուի եւ արիւնհեղու, տարցի առաջի եպիսկոպոսին եւ ըստ օրինացնպատուհաս արասցեն.

թ. Երէց, որ զշէն մեծ պահէ, զայլ շէն մի՛պահեսցէ. եւ որ մօտ երկու ագարակք են, մի երէցպահեսցէ, եւ այնչափ հովուեսցէ երէցն, որչափառաջնորդել կարասցէ։

ժ. Այր զերրորդ ազգի կին մի՛ արասցէ եւզեղբօր կին մի՛ արասցէ։

ժա. Եւ որ զկին թողու առանց պատճառանացեւ առանց պսակի կին առնէ, եւ՛ որ անօրէն եւմարդասպան է, եւ՛ կամ զգէտս հարցանէ, զայնպիսինկապեալ ի դուռն արքունի տարցին, եւ դառն մահ ի վերայդիցեն։

ժբ. Եւ այնք, որ կոծ դնեն, զտանուտէրն եւզգուսանսն, կապեսցեն եւ ի դուռն արքունի տարցին եւպատուհաս ի վերայ դիցեն, եւ ընտանիքն զհետարտասուել մի՛ իշխեսցեն։

ժգ. Որ զմեռելոտի ուտէ, որ եւ իքառասներորդսն միւս ուտէ եւ որ ի կիւրակէի գործ ինչգործէ եւ յեկեղեցի չերթայ, երէցն պատուհաս արասցէժողովրդեամբն հանդերձ։

ժդ. Եւ որ ի չորեքշաբթի եւ յուրբաթի միսուտէ յառաջ քան զաղուհացսն, մի շաբաթ պահեսցէ. եւեթէ երիցուն առաջի ոք գայ եւ վկայէ վասն մարդոյն, թէչէ այդպէս, աւագն շինոյն կալցի զմարդոյն եզն մի եւյերէցն տացէ։

ժե. Եթէ աշխարհական ոք ի վերայ երիցուկամ սարկաւագի բամբասանս դնիցէ, եւ նոքախոստովանեսցին, եթէ այդպէս իցէ, եպիսկոպոսն դնիցէ իվերայ նոցա կարգ, եւ յանապատի ապաշխարեսցեն։ Ապաեթէ ոչ խոստովանեսցին ճշմարտութեամբ, եւ զոր այլքնասեն ճշմարտութեամբ եւ ի յայտ գայ, որպէս ի կանոնսնէ գրեալ, պատուհաս դիցեն եւ ի բաց հալածեսցեն իշինէն. եւ եթէ մէղքն չեն յայտ, պատարագ հրամայեսցենմատուցանել քահանային, եւ այն երդումն լիցի նմա։

ժզ. Եւ եթէ ընկերք իւր եւ աշակերտք մեղս իվերայ դնիցեն երիցուն եւ ինքեանք հաւատարիմ են, երէցն առաջի սեղանոյն կացցէ, եւ ամբաստանողքժողովրդեանն առաջի ի բեմէն ի վայր առցեն եւ ի շինէնարտաքս հանցեն։ Ապա եթէ ընկերք եւ աշակերտքն քինովլինին, եւ ժողովուրդքն գիտէին, եթէ յառաջ խռով էին, քահանայն պատարագ մատուսցէ, եւ ժողովուրդն անիծիւքի բաց հալածեսցեն։ Եւ թէ խոստովանին, թէ սուտասացաք, ապաշխարութիւն ի վերայ դիցեն եւ ի վանաց միհանցեն. իսկ եթէ յետ այնր վնաս ինչ գործեսցեն, կանոնօք դատեսցին։

ժէ. Դարձեալ՝ եպիսկոպոսունք եւ երիցունքզազատ արանց առաջի արքայի եղեն տրտունջ, եթէ ի շինիերկուս կամ երիս եկեղեցիս առնեն վանս։ Եւ արքայիարաջի ազատ մարդիկ պայմանեցին, եւ՛ արքայի, եւ՛եպիսկոպոսաց, եւ՛ ազատաց այսպէս հաճոյ թուեցաւ, եթէզարարեալ եկեղեցիսն թողցեն եւ զպտուղ եւ զհասեկեղեցւոյ ի վսամ եկեղեցին տացեն։

ժը. Եւ որ տասնորդս տան ազատ մարդիկ, զկէսն ի բուն եկեղեցին տացեն, եւ զկէսն յիւրեանցեկեղեցին։

ժթ. Կիրակէին տէր եւ ծառայ ի վսամեկեղեցին երթիցեն յաղօթս եւ զյիշատակ յեկեղեցինարասցեն. այլ անաշխարհիկն զհոգեցատուրն յեկեղեցինտացէ։

ի. Ազատ արանց, որչափ իւրեանցդաստակերտքն իցեն, զերէց առանց եպիսկոպոսին մի՛իշխեսցեն հանել եւ առնել. մի՛ եպիսկոպոսն իշխեսցէհանել առանց նոցա եւ առնել։ Եւ երիցուն եթէ յազատէ, կա՛մ ի ժողովրդականէ վտանգ լինիցի, առանցեպիսկոպոսին գնալ մի՛ իշխեսցէ։

իա. Եւ ազատ մարդ ոք յիւր եկեղեցւոջ թէսեղան կանգնէ, կա՛մ նշխարս ինչ բերէ, կա՛մ պատարագառնէ, եպիսկոպոսին հրամանաւ արասցէ, որչափ եւ իւրկարողութիւն իցէ։ Եւ որ զայս հրամանաւ առնէ եւկատարէ, օրհնեալ լիցի. եւ որ ոչն առնէ, հեռի եղիցիյեկեղեցւոյն. եւ ապա ըստ կարի տուգանս բերցէ առաջիեպիսկոպոսին։ Եւ յետ այնր որչափ տուգանս տայցէմարդն, որ ի կանոնսն գրեալն է, ընդ օրհնութեամբարասցեն։

իբ. Զայս պայման արարին եպիսկոպոսունք, եւ՛ քահանայք, եւ՛ ազատ մարդիկ առաջի արքայի։ Եթէ իմեր եպիսկոպոսաց, եւ՛ յերիցանց, եւ՛ յեկեղեցւոյբերանոյ օրհնեալ լիցի թագաւորն թագուհեաւն եւզաւակօքն հանդերձ, եւ ամենայն աշխարհաւս հանդերձ, որք յայս ժողովս են, օրհնեալ եղիցին։ Եւ զայսհրաման մատանեցին Մուծիկ՝ արքայի հրամանատար, Միրհօրիկ՝ հազարապետ, ազգապետք՝ Մարութ, Տիրազդ, Սպարակոս, Շամա, Բակուր, Առատան, Արչէս, Վարդան քաջ, Գարդմանայ տէր, Խուրս, Գերմանոսան, Խոսկէն, Փիրոգնահապէտ եւ ամենայն ազատք Աղուանից։ Եւ վասնառաւել հաստատութեան գրոյս Վաչագանայ՝ Աղուանիցարքայի մատանին եդաւ ի վերայ։

Իէ.

ԳԼՈՒԽ ԻԷ

Յաղագս Սրբոյն Մեսրոպայ եւ ընկերաց նորին պատմութիւն վիպասանաբար

Եւ եղեւ յետ վկայութեանն Գրիգորիսի՝Աղուանից կաթողիկոսի, բարբարոսական ազգք կողմանցնարեւելից վերստին ի դիւցախելար կռամոլութիւնսկործանեցան. եւ բազում ուխտս ատրուշանաց կատարելովյարուցին հալածանս ի վերայ քրիստոնէից։ Մի ոմն ինախեղելոցն վարդապետաց, որ ի Հոգւոյն Սրբոյխնամոցն նշանագիր երից ազգացն առնէր՝ Հայոց, Աղուանից եւ Վրաց. նա այնուհետեւ եւ ի Սուրբներթայր յԵրուսաղէմ մատուցանել ուխտադրութիւն։Անտի դարձեալ աշակերտօքն, ընդ ինքեան ունելովզխաչն արծաթեղէն՝ ոսկեխաղաց տեսակաւ, յորում իտէրունեան խաչէն էր մասնաւորեալ։ Անցանելով ընդՀայաստան՝ ճանապարհորդէ հասանել ի սահմանսարեւելից՝ ի գաւառն Ուտիական։ Եւ մտեալ բնակէին իճախճախուտ տեղիս եւ ի լօռաբոյս մօրսն՝ առ տեղեաւն, որում Գիսն կոչեն։ Եւ յայնժամ նորոգեալ զեկեղեցւոյհաստատէ զհաւատս։ Եւ ձգէր զքարոզութիւնաւետարանին յաշխարհն Ուտիացւոց եւ յԱղուանս, եւ՛Լփինս, եւ՛ ի Կասպս, եւ՛ մինչեւ ի դուռն Չորայ. եւզայլազգի ազգսն, զոր գերութեամբն էր ածեալԱղեքսանդրի Մակեդոնացւոյ եւ նստուցեալ զմեծլերամբն Կաւկասու, զԳարգարսն եւ զԿամիճիկ Հեփթաղսնդարձուցեալ ի հաւատս՝ զկարգ աստուածապաշտութեանուսուցանէր, զոր ի վաղնջուց ուսեալն՝ էինմոռացեալ։

Բոլորովին քարոզ եւ առաքեալ խուժադուժՍարոստանեացն լինելով՝ ըստ նոցին բարբառոյդպրութեան առնէր զնոսա ծանօթս։ Եւ անտի դարձեալ՝ իՄօրսն երթեալ բնակէին՝ ղօղեալ ի սպառնալեացնդժնդակ իշխանացն. եւ անտի անառ. ծածուկ լեալ օր ըստօրէ հաստատէր զեկեղեցիսն Աստուծոյ։

Եւ անդէն ոգի մոլորութեան գրգռեր զմիտսգազանացեալ բռնակալացն. զայրագնեալ նոցա փոյթյանձին կալեալ սպանանել զնոսա։ Իսկ երանելւոյնՄաշտոցի ի Հոգւոյն Սրբոյ ազդեալ՝ փութացեալ փորէրփոս մի ըստ պիտոյից գործոյն եւ զաստուածային առեալգանձ, որ է խաչն տէրունական, եդեալ ի տապանի՝ ծածկէրի գետնափոր կայենի։

Եւ այնուհետեւ հաւատարիմ եւ զուգակրօնաշակերտօքն միաբան յաղօթս եւ ի խնդրուածսապաւինեալ՝ միմեանց կամաւ յերկուս բաժանէին ջոկս։Կէսն ի կոյս կողմանց գաւառացն ելանել խորհէին. կիսոցն բազում աշխարհս հատեալ անցեալ քարոզէինհաւատս։ Բայց մնացեալ դասն ի տեղւոջ կայենի խաչին՝յետ սակաւ ինչ աւուրց զմարտիրոսական առնուինզպսակ։ Յորոց նահատակութեանցն տեղւոջ նշանքլուսեղէնք եւ հրաշալի սքանչելիք երեւեալ. զորտեսեալ բազում անգամ անհաւատիցն, եւ ուսեալ, թէմեծին Աստուծոյ է այն նշանն, հաւատային միաբան եւմկրտէին առ հասարակ։

Իսկ մի ոմն ի նորահաւատիցն, որ բազումանգամ տեսեալ էր զնշանն զայն, ի վերայ գետնափորկայենի խաչին շինէ մատուռն մի հողեղէն չորեքկուսիեւ տապան տախտակամած արարեալ՝ ամփոփէր զնշխարսնոցա ի տապանի անդ եւ ամ յամէ ուխտաւորեալ կատարէրզյիշատակս նոցա։ Եւ յոլովիցն լինէր բժշկութիւն իտեղւոջն, յորս հաստատեալ նուաճեցան հաւատացեալքն։Եւ նախ անդ եդեալ հիմունս՝ հաստատէին եկեղեցիԱստուծոյ ի կայարանի խաչին, զոր Հին եկեղեցիտեղւոյն անուանէին, որում Գիսն կոչեն։ Այլ եւ յետբազում ժամանակաց վեհազգի ոմն իշխան Վարազ Փերոժանուն՝ յԱռանշահիկ տոհմէ, կամեցաւ նորոգել զհինեկեղեցին, եւ ոչ կարէր քակել զաղիւսաշար պոյրգմբեթին, սակս զի բնակեալ էր անդ խաչն տէրունականեւ նշխարք վկայիցն։

ԻԸ.

ԳԼՈՒԽ ԻԸ

Շարագրած յաղագս աշակերտացն Սրբոյն Մաշտոցի ընդ ներգոյս զրուցատրաբար

Յետ Սրբոյն Մաշտոցի սուղ ինչ անցեալժամանակ նորին աշակերտեալքն, որ ի կողմանսգաւառացն Աղուանից, գումարեալք ի մի վայր, յազդմանէՍուրբ Հոգւոյն խորհրդազգացք լինելով՝ փութայինհասանել գործոց բարեաց։ «Զի՞նչ մեք արասցուք, ասեն, զի որ մերոյ լուսաւորութեանն էր առիթ, ննջեաց իՔրիստոս։ Եւ ահա ի նմանէ մնացեալք եմք որբք, եկայք, եղբարք, յաստուածայինն երթիցուք ի քաղաքնԵրուսաղէմ. եւ ի նոցանէ խնդրեսցուք մեզ առաջնորդս. զի բնական լուսաւորութեան երկրիս արեւելեայցս իձեռն Սրբոյն Եղիշայի յԵրուսաղէմէ եղեալ սկիզբնե։

Յայնժամ հանդերձեցան կազմեցան յերիսբաժանեալ գունդս՝ համբարձեալ ի կողմանցն Աղուանիցյառաջ խաղային առ սահմանօքն Ասորեստանի. երթեալհետեւողաբար յԵրուսաղէմեան հասանէին քաղաք։ Եւմտեալ յաստուածաբնակ եկեղեցին՝ երկիր պագանէինամենակեցոյց փայտին կենաց։ Եւ հանդիպեցանհոգեզուարճ աստուածազարդ հայրապետին՝ տուեալողջոյն կղերց եկեղեցւոյն խոնարհամիտ համբուրիւ, ընկալեալ ի նոցանէ լինէին։ Եւ զջան քրտանցնՄաշտոցի բովանդակ պատմէին առաջի Սրբոյ հայրապետին, եթէ զի՛նչ գունակ սքանչելիս առ բարբարոսականսնկատարեալ՝ լինէին ուղղութիւնք։ Զոր լսելով, նոցամեծաւ խնդութեամբ ընկալեալ, բազում մեծարանսցուցանէին խնամով։ Առնէին անդ աւուրս բազումս՝յարելով յինքեանս արս երիս աստուածասէր քահանայս, որոց առաջինն՝ Աթանասիոս։ Զնոսա ողոքական բանիւքհաւանեցուցանէին գալ ընդ իւրեանս, զիյառաջնորդութիւն զնոսա վիճակեցուսցեն աշխարհինիւրեանց։ Եւ կատարեալ նորա զերկրպագութեան ուխտ՝երանաւէտ համբուրիւ ողջունէին զՍրբոյ պատրիարքինոտս։ Եւ նորին հրամանաւ յուղարկեալք անտի ոսկեղէնեւ արծաթեղէն սպասուք եւ բազում նշխարօք յամենայնՍրբութեանցն Աստուծոյ. յարազուարճ ցնծութեամբհրաժարեալք՝ քահանայիւքն հանդերձ ուղեւորեալգնային։ Եւ եկեալ հասանէին ի սուրբ պահսքառասնորդացն յեւթներորդ շաբաթու պասեքի զատկին իխորախոխոմ անտառայար եւ ի մայրաստանիկ աշխարհնԱրցախայ՝ գաւառն Մեծ Կուենից։ Եւ ի կիրճսճանապարհին երկաջոկեալ գունդն յերկուս բաժանելովնստէին գուպարս յայնմ տեղւոջ, որում Աստեղն կոչենբլուր՝ ի հիւսիսոյ կողմանն. եւ գունդն երկրորդյայնկոյս Տրտուական գետոյն, ի հարաւական կողմանն իմայրոլորտ հովտի պուրակի բնակէին՝ Չղախնանուանեցելոյ։ Զի ուխտիւք խոստացեալ էին առմիմեանս կատարել ի տեղւոջն զամենասուրբ զատիկն։

ԻԹ.

ԳԼՈՒԽ ԻԹ

Դիմումն հիւսիսականացն յամենայն սահմանս Աղուանից, Հայոց եւ Վրաց. եւ վկայութիւն աշակերտացն Սրբոյն Մեսրոպայ

Ընդ այն ժամանակս ապա թագաւորնՌոսմոսոքեան իւրովք զօրօքն եւ Թոբելական գնդիւնգումարեալ՝ ժողովեաց զամենայն զօրս Հոնաց եւ անցյայս կոյս Կուրական գետոյն՝ տարածեալ յՈւտիացւոցգաւառն։ Եւ ածեալ նստուցանէր զղակիշն իւր մերձ իԽաղխաղն քաղաք։ Եւ անդէն արս երիս ընտրեալ զղակիշնիւր մերձ ի Խաղխաղն քաղաք։ Եւ անդէն եւ բովանդակեալգումարէր ի ձեռս նոցա զմետասան զօրացն բազմութիւնսեւ հրամայէր յերիս առաջս առնել՝ ասպատակել ի վերայաշխարհին Աղուանից, Հայոց եւ Վրաց։ Իսկ երրորդ մասնզօրուն հասեալ ի մուտ զատկին յԱրցախական գաւառն՝տայր ասպատակ ի վերայ Մեծ Կուենից։

Զայն հէն համբաւ լուեալ Չղախական գնդինԵրուսաղէմեան՝ զահի հարեալ մեծաւ երկիւղիւ։Աճապարեալ ի մի վայր ժողովէին զմասունսն նշխարացնամենայն եւ յերկուս ամփոփեալ արծաթեղէն կողոփսծածկէին յերկրի։

Եւ իսկոյն հասեալ օրհասականն այնգուժակռիչ աղմուկ, նման ցօղացայտ անձրեւի տարածեալանճողոպրելի տարակուսանքն։ Դիմեալ որպէս զալիսծովու՝ նախահաս յԱստեղն լինէին բլուր։ Նոցաանկասկած լինելով իրացն՝ յեղակարծ ժամու դիպէինանխնայ խոցոտման սրոյ առհասարակ։ Եւ զսպասսնոսկւոյ եւ արծաթոյ աւար առեալ, ցիր եւ ցանզսրբութեանցն նշխարս ընդ բլուրն եւ վիժեալճապաղէին եւ զգլխաւորն քահանայից զերանելինԱթանաս անդրէն նահատակէին եւ զմնացեալսն գերիառեալ ի տեղւոջն բակարգել առնէին։

Բայց կին մի Թագուհի անուն՝ յՈւտիգաւառէ ի բնաշխարհիկ ազատաց, ի Բագնաց գեղջէ՝մեծատուն յոյժ, որ նոյն ինքն ընդ երուսաղէմացիսն էրցանկորդեալ: Զնա տեսեալ զօրավարին Հոնաց ի մէջգերելոցն, դիւայորդոր բղջախոհական ախտիւնյեղազեղեալ տռփէր ի նա, զի գեղեցիկ էր յոյժ։Հրամայէր պահել զնա մեծաւ զգուշութեամբ՝ առնուլ իկնութիւն իւր կամեցեալ։ Եւ ինքեանք զառօրեայարշաւանսն վճարելով՝ ածին ժողովեցին զամենայն առեւ աւար գաւառին եւ զնոցուն համագունդ եղբարսն։ Եւզբազումս ի նոցանէ սպանանէին եւ զմնացեալսն գերիվարէին՝ ածելով յԱստեղն բլուր։ Եւ ի մէջ գերելոցնունէին զերկուս քահանայսն՝ ընկերս Աթանասիոսիվկային։ Քանզի մեծ զօրավարն Հոնաց անդէն բանակեալկայր իւրովն զօրօք զայն գիշեր։ Եւ ընդ երեկս աւուրնսպահապետ գնդին Թոբելեան հրամայէր ածել զերանելիԹագուհին, զի կատարեսցէ ընդ նմա զկամսվաւաշոտութեանն իւրոյ։ Իսկ նա վառեալ զինուզօրութեամբ տեառն՝ այպանէր զնա, չանսայր, չհաւանէր, ծաղր իսկ առնէր զլկտի բարբարոսովն. «Քաւ լիցի ինձ, ասէ, տալ զգաստութիւն պարկեշտութեան իմոյ շանազգիեւ խոզաբարոյ հեթանոսաց, կամ եթէ յերկիւղէտանջանաց ինչ զանգիտել մինչեւ ի մահ, եւ փոխանակելզոչ ինչ կեանս ընդ այնմ, որ ոչն անցանէե. Եւհամբարձեալ զձեռս իւր առ Աստուած՝ բարբառէրասելով. «Տէր տերանց եւ թագաւոր թագաւորաց, մի՛յամօթ առնէր զիս՝ զյուսացեալս ի քեզ. ամբիծ եւուղիղ պահեա՛ յառժամանակեայ վտանգէս։ Որպէսշնորհեցեր ինձ զծնունդ աւազանին լուսոյ նորոգմանճանաչել զքեզ, արա՛ եւ այժմ անարատ մնալ ինձ ի մեղացհաւատովք եւ սրբութեամբ։ Ծագեա՛ զլոյսճշմարտութեան քո ի սիրտ անզգայ բարբարոսացս. զի եւսոքա ծանիցեն զքեզ, միայն ճշմարիտդ Աստուածե։

Իսկ զայն իբրեւ լուան անօրինացն ջոկք, չոգան պատմեցին իշխանին իւրեանց, զի թարգման կայր իմիջի նոցա, որ լսէր զամենայն խօսս նորա։ Յայնժամմոլեկան սրտմտութեամբ առլցեալ բռնաւորն, ըստխածանող եւ մրմռող գազանութեանն զայրագնեալ՝հրամայէր, զի եթէ ոչ եկեսցէ շքով եւ պատուով, անհնարին տանջանօք չարամահ արասցեն զնա։ Եւ երթեալսպասաւորքն ստիպէին զնա առնել զկամս իշխանին։ Եւիբրեւ ոչ կարէին հաւանեցուցանել զանհրապուրելիԹագուհին, կապէին զձեռս նորա ի յետս եւ՛ քարշէինզվարսից նորա, եւ դժնդակ փշովք անտառի յանապատինծեծէին զերեսս նորա, եւ՛ քանցէին մարմինք Սրբոյնառհասակ, եւ՛ ապա բառնային զգլուխ երանելւոյնսուսերաւ։ Որպէս Սուրբ տիկնոջն Հռիփսիմէի՝ լինէրմարտն, եւ աստուածայաղթ պսակօքն Քրիստոսի պսակեալլինէր մեծն այն Թագուհի։

Եւ յետ այնորիկ, ի նմին գիշերի մինչդեռարթնական խնջոյիւքն դեգերէին այլազուն իշխաննհանդերձ զօրականօքն եւ առնէին ծաղրակատակխնդութիւն, յանկարծակի նշան զարմանալի երեւեալնոցա ի տեառնէ։ Զի ակն յայտնի ամենեքեան տեսանէինլոյս սաստիկ ծագեալ ի տեղւոջն, ուր Սուրբն Թագուհիվկայեաց, եւ ուր ցրեալ պատառած հանդերձի նորա սփիռեւ տարած ընդ երեսս անտառին փայլէին իբրեւզաստեղս։ Եւ հարուստ ժամանակաւ լոյս աստեղանմանծագեալ ի տեղւոջն՝ փարէր ի վերայ Սրբոցննահատակացն, զոր տեսեալ բազմութեան մարդկանն, զանուն տեղւոյն Աստեղաբլուր անուանեցին մինչեւցայսօր։ Վասն որոյ յաւետասքանչ հրաշիւք հիանայրիշխանն. եւ ի մեծի ահի եղեալ՝ հրամայէր առ ինքնկոչել զքահանայսն տեառն։ Եւ ուսեալ ի նոցանէզփրկութեանն ճանապարհ՝ հաւատաց յԱստուած կենդանի. եւ հրամայէր ամփոփել զցրուեալ նշխարս Սրբոցն, եւպատել Սուրբ կտաւովք եւ ծածկել ի բլրին։ Եւ անդէնկատարէին յոդեաց եւ յայծեաց պատարագս օրհնութեան. եւ զտէրունական զտօնն մեծապայծառ խմբէինյիշատակօք ի նոցին վկայելոցն։

Լ.

ԳԼՈՒԽ Լ

Հաւատալն մեծի զօրավարին Թոբելեան ի Քրիստոս, եթէ նա է Աստուած. եւ նահատակել զօրօքն եւ որդւովքն եւ քահանայական դասուք յիւրմէ թագաւորէն յաշխարհիս Աղուանից

Ի հասանել ճշմարտութեանն լուսոյ ի սիրտաստուածարեալ իշխանին Թէոփիլոսի՝ ի բաց արձակելզմարդագերիսն հրամայէր. եւ ինքն չուեալ զայգոյզատկին հանդերձ քահանայիւքն սրբովքն եւ այլ բազումհաւատացելովք՝ խաղայր գնայր Ագիստոսեան գնդիւն։Եւ երթեալ, հասեալ յՈւտի գաւառն՝ իջեալ բանակէին առափն Կուրական գետոյն, մերձ ի նաւահանգիստնԶոմաքատակ կամուրջին։ Եւ ինքն իսկ մեծ թագաւորնՌոսմոսոքեան դարձեալ լինէր, ամենայն զօրօք իւրովքասպատակէր։ Բազմահոյլ գերութեամբն եւ մեծամեծաւարօքն անցեալ զԿուրական գետովն ի յարեւելիցկուսէ բանակէին յայն կոյս յանդիման նոցա։ Յայնժամհրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն ձօնելնուէրս զոհից մեհենազարդ խնճոյիւք աստուածոցնիւրոց։ Զայն տեսեալ քրիստոսազարդին Թէոփիլեայ եւԱգիստոսեան գնդին՝ մատուցանէին եւ նոքա պատարագսԱստուծոյ ըստ կարգի քրիստոսական կրօնից ի ձեռնօրհնութեան քահանայիցն Սրբոց եւ խաչազարդյօրինէին զնշանս դրոշիցն իւրեանց։ Իսկ զայս իբրեւետես գազանամիտ եւ անօրէն թագաւորն բարբարոսաց, դիւագրգիռ մոլորութեամբն դառնացեալ, հրամայէր առինքն կոչել զՍուրբ զօրավարն Թէօփիլոս երեսունարամբք։ Եւ նախ ողոքանօք եւ ապա սրտմտութեամբխօսել սկսաւ ընդ նմա եւ ասէ. «Սիրելի գոլով մերոյսթագաւորութեանս, քաջութեամբ յաղթող երեւեալ՝մեծարեցար յոյժ ի մերմէ խնամակալութենէս. վասնորոյ նախապատիւ ես քան զամենեսեան, եռամասնեայզօրավարութեամբ փառաւորեալդ. ընդէ՞ր դու թողերզքաջատոհմիկ Աստուածս ազգի քո, որ ետ մեզյաղթութիւն ասպատակիս, եւ ապստամբեալ քո յինէնքոյովք զօրականօքդ՝ պաշտօն մատուցանէք Աստուծոյն, զոր մեքն ոչ գիտեմք։ Սակս որոյ եթէ ոչ մատուսցեսզոհս աստուածոց մերոց, մահապարտ ես դու եւզօրականքդ քո ի միասինե։

Պատասխանի ետ խոստովանողն Քրիստոսի՝քաջ զօրավարն Թէոփիլէ եւ ասէ զթագաւորն. «Իմաստութիւն կենաց մարդոյ ծնունդ է առաքինութեան. եւ առաքինութիւն քաջալաւ բարեօք մայր էաստուածապաշտութեան։ Արդ՝ եթէ յառաւելութիւնփառացն Քրիստոսի ծնունդ միաւորեցաւ ի մերումբնութեանս շնորհօք լուսոյն գիտել, ճանաչելզԱստուած՝ զարարիչն երկնի եւ երկրի, զմիահասարակՍուրբ երրորդութիւնն՝ որ իւրով բարերարութեամբնկամեցաւ մերժել զմեզ ի չքոտի կռոցնվնասակարութենէ։ Արդ՝ մի՞թէ արգելուլ ինչկարասցես ի մէնջ զշնորհս երկնային, կամ համեմատելզձեր վայրկենի պատիւդ կամի՞ցիս ընդ աստուածայինպատուոյն. կամ թէ սպառնալեօք քովք համարեսցիսզանգիտեցուցանել զմեզ եւ զառժամանակեայս ընտրելկեանս, թողլով զԱստուած՝ անմռնչոց մատուցանելպաշտօնե։ Յայնժամ դժնդակ բարկութեամբ լցեալմրմռէր թագաւորն եւ հրամայէր վաղվաղակիտանջանաւոր մահուամբ կենազրաւել զՍուրբ զօրավարնԹէոփիլեան հանդերձ երեսուն ընկերօքն եւ սրբովքքահանայիւքն։ Որոց արիաբար կատարեալզնահատակութեանն մարտ բարեօք վկայութեամբ, ըստմարտիրոսութեանն հանդիսի ի Քրիստոսէ զյաղթութեաննընդունէին պսակ, Սուրբ խոստովանողն Թէոփիլէքահանայական դասուքն եւ երեսնեակ զինուորօքնհանդերձ յերկնայինսն փոխէին խորանս։

Իսկ երանելին Մովսէս եւ Աներողոգիս՝որդին Արբոյ զօրավարին Թէոփիլեայ հանդերձԱգիստրոսեան գնդիւն եւ այլ հաւատացելովք իբրեւզայն տեսանէին, աճապարէին յիւրաքանչիւր երիվարս՝փախստական լինել յանօրէն թագաւորէն. լաւ համարելհալածել վասն Քրիստոսի, քան յանցաւոր կեանսամբարշտութեամբ կեալ. կարեւոր համարէին զնախատինսվասն Քրիստոսի, քան զմեծութիւն գանձուցնհայրենեաց։ Յայնժամ չուեալ նոցա ընդ կողմանսհարաւոյ՝ երթեալ հասանէին ի բարձրաբերձ կատարլերինն մեծի, որ պարունակեալ շրջագայէզբազմաւորական գաւառս աշխարհին։

Ապա ի հրամանէ անողորմ թագաւորին գունդսգունդս հատանէին, եւ զկնի լինէին նոցա զօրքն Հոնաց։Եւ հասեալ նոցա ի գլուխ լերինն՝ ջանային բազումողոքանօք դարձուցանել զնոսա յերկրպագութիւն կռոցնեւ ի հնազանդութիւն թագաւորին։ Եւ ոչ կարացեալհաւանեցուցանել զնոսա՝ հարկանէին սրովն սուսերի ինմին տեղւոջն։ Այսպէս կատարեալ նոցա զընթացսՍուրբն Մովսէս երջանիկ եղբարբն եւ ամենայնքրիստոսազգեստ Ագիստրոսեան գնդիւն։ Ընկալեալ իՔրիստոսէ զմարտիրոսական պսակն՝ փայլին անաղօտփայլմամբ, ի ծագաց հիւսիսոյ յափշտակողք եղեալանմահ առագաստին ընդ ամենայն Սուրբս. ամէն։

Կատարեցան գիրք առաջին « ՊատմութեանսԱղուանից ե։

Հատոր Բ

Ա.

ԳԼՈՒԽ Ա

Պատմութիւն ի դէպ գրոցս

Որքան պայծառ են երկինք աստեղօք եւերկիրս բուսովք, այսպէս է եւ ջան աշխարհագիրպատմողի՝ յայլոց նիւթոց պարազարդեալ։ Գտանինզրոյցք Արեւելից կողմանց, որ ոչ են անկեալ ի գիրսհնագիր պատմագրաց, զոր պատշաճ վարկաք մակագրել իտառս տաղաչափութեան մերում։ Յիշեցաք աստանօրզՇապհոյ՝ Պարսից արքայի Որմզդեան, որ յիւրումտէրութեան հպարտացեալ՝ յղփութեամբն կամեցաւ առնելքննութիւն, թէ որ ազգ եւ լեզու ունիցի բարձ եւպատիւ։ Եւ գործեալ ճաշ մեծապէս ամենայն մեծամեծացհնամենից տոհմից ազատատոհմն Պարսից նախարարաց եւըստ գահու նախապատիւս արարեալ բաժակաւ եւ ուռովառաջի իւր. զամենայն ոք մեծարեալ ցուցանէր։ Իսկզմուբիւտանն մուբիւտն ի սեղանն արքունի մեծապատիւառնէր։

Եւ խորհուրդ բերեալ ընդ մեծամեծս իւր՝ասէ. «ԶՊարսից եւ զՊարթեւաց զբնական Պահլաւիկս եւզազատ արանց զնախադրութիւն քաջ գիտեմ, իսկզԱրմենու զազատատոհմ եւ զնոցին նախապատուութիւնոչ կարացաք գիտել՝ ոչ ի հարցն մերոց թագաւորաց եւոչ ի մատենագրաց։ Եւ արդ՝ մի յերկուց առաջի կայ ձեզնախարարացդ Հայոց՝ ցուցանել զնախնական գիր, զիւրաքանչիւր տանց զաստիճան եւ զպատիւ եւ դարձեալմեծագոյն ունել ի մէնջ շքեղաշուք մեծարանս։ Ապաեթէ ոչ կարէք ակն յայտնի Արեացս գնդիս ցուցանել, զնախանիստ բարձ, զպատիւ, եւ՛ զտուն, եւ՛ զհող, եւ՛զջուր, եւ՛ զամենայն ստացուածս ձեր Արեաց ազատարանց շնորհեսցուք եւ զձեզ ապաշնորհսարձակեսցուքե։

Եւ նոյնժամայն խորհուրդ բերեալիշխանացն Հայոց Մեծաց՝ մատուցին առաջի թագաւորինզԱգաթանգեղայ Պատմութիւնն ցանկալի։ Եւ հրամայեալընթեռնուլ եւ թարգմանել ի պարսիկ գիր եւ լեզու։ Եւիմացեալ, եթէ սկիզբն յԱրտաշրէ առնէ՝ ի նախնւոյնիւրմէ, առաւել զուարճացեալ, եւ ներբողումն գրոցնառնելով՝ դնէր ի վերայ աչաց իւրոց խանդաղատելով։Եւ գտեալ ի նմա գիր տասնեւեօթն բարձի՝ սկսանէր ըստայնմ յարդարել զնիստ իւրաքանչիւրոցն ի սեղաննարքունի։ Հասանէ չորեքտասաներորդ բարձն ԱնդոկայՍիւնեաց տեառն։ Եւ նա հպարտացեալ ոչ ինչ ճաշակեացեւ զգացուցեալ թագաւորին, վասն այնր ոչ ինչ փոյթլինէր նմա։ Յայնժամ հասանէր համբաւ ի դուռնարքունի, եթէ Խազիրք բազմամբոխ գնդիւք ելին ընդդուռն Չորայ յաշխարս մեր։ Եւ ժողով անթիւ արարեալՇապհոյ Ասորւոց, Խորասանի, Խորազմայ, եւս առաւելքաջացն Պարսից Ատրպատական նահանգին, Հայոց, Վրաց եւԱղուանից եւ երկոտասան լեզուաց խուժադուժ ազգացլերինն Կովկասու։ Եւ ել գնաց անհամար զօրօքն ի դիմիհարկանել նոցա։

Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ անձին եւաշխարհի իւրում, խրամ հատանէր տանն արքունի՝դաւաճանել զօրօքն իւրովք։Հազար եւ եօթն հարիւրարամբք, ժիր եւ քաջագնաց երիվարօք հասանէր ի քաղաքնՏիզբոն եւ զզօրսն թաքուցանէր արտաքոյ քաղաքին, եւպակաս վաշտկօք մտեալ ի քաղաքն՝ հարցանէր՝ ի չքմեղսեղեալ, եթէ ես առ Շապուհ եկի։ Եւ քաղաքացիքն յոյժպատուեալ զնա. եւ ընդ լուսանալ առաւօտուն դիմեացզօրն ի ներքս։ Եւ առին զգանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյանհամարս, եւ՛ գոհարս ականց պատուականաց, եւ՛զշաւարն բազմագինս, եւ՛ զոր ինչ բառնալն կարացին իթագաւորական տանէն, եւ յամենայն մեծամեծաց տանցաւար առեալ յոյժ անբաւս, ժողովէ զամենայն իԲաղաբերդ։ Եւ զամենայն գաւառացն իւրոց դարմանսանասնոց այրել հրամայեաց, եւ զոր ինչ ուտելի էմարդոյ, ի բերդն հաւաքեաց, եւ զէն, օճառս, եւզկազմածս հեծելոց։ Եւ տուեալ հրաման Անդոկայփախչել ամենայն Սիւնեաց եւ զտունս եւ զհամբարսայրել։ Եւ ժողովեալ աշխարհին որ ինչ եկեղեցւոյ էրզարդ, զամենայն բերեալ ի Շաղատու եկեղեցին. հաւաքէին եւ զնշխարս Սրբոց եւ լալով համբուրէինիւրաքանչիւր ոք։ Եւ Ը օր ցայագապաշտօն արարեալ՝արարին հողաբլուր ի վերայ եկեղեցւոյն. եւ ինքեանքցրուեցան ընդ ամենայն երկիր. եւ ոչ ոք իշխէր ասելզանուն Սիւնեաց, եւ ԻԵ տարի անմարդ, ապալեր կայրերկրին ամենայն։

Ապա եկեալ Շապուհ արքայ ի վճարմանէպատերազմին, ետես զաղէտսն, լի ցասմամբ ետ հրամանամենայն զօրացն ելանել ի Սիւնիս, գերել զխօսուն եւզանասուն։ Եւ եկեալ ոչ ինչ գտանէին, եւ ի շրջելնհասին յԵկեղեցաբլուրն Շաղատու եւ ելեալ ի վեր։Շարժումն մեծ եղեալ ահացեալք ի բաց գնացին գունդնՊարսից հանդերձ Աթաշխոդայիւ՝ զօրապետիւն իւրեանց։Եւ անտի անցեալ՝ տային պատերազմ ընդ բերդին։ Եւանտի վէմս գլեալ ընդ զառիվայրն՝ սատակէինառհասարակ։ Եւ կրկին եւ երեքկին տուեալ սաստկագոյնպատերազմ, ոչ ինչ կարէին առնել, այլ բազումքկոտորէին։ Եւ զայրագնեալ արքայն՝ այլ եւսսաստկացուցանել կամեցեալ զմարտն։ Յայնժամ ամենայնմեծամեծքն առաջի անկեալ՝ աղաչէին մի եւս տալպատերազմ, այլ շուրջ զամրոցաւն աւերել։

Յայնժամ Անդոկայ պարապ գտեալ ժամ՝ թողուզբերդն եւ մեծաւ աւարաւ անցանէ ի Հռովմայեցւոցաշխարհն։ Եւ անդ մեծագոյն առեալ պատիւ՝ անդէնմեռանի։ Եւ նորին որդին՝ Բաբիկ փափագեալ ի հողհայրենի. որպէս քաղցր են ծնողք, նոյն եւ գաւառք։Երթայ գնայ ի դուռն Շապհոյ արքային Պարսից եւ անդումեմն ի զօրականացն պատահեալ՝ զետեղի։ Եւ բազումարութիւնս յոլոմպիադս Պարսից ցուցանէ՝ ոչ ոքգիտելով զնա։

Յայնժամ ելեալ հոնն ի Հոնաց՝ Հոնագուրանուն, աւար առեալ զաշխարհն Պարսից՝ յղեալ առՇապուհ՝ ասէր. «Զի՞ է հեղումն արեանս. եկմենամարտեսցուք դու եւ եսե։ Եւ ինքն հոնն վառեալ էրյիսնանիւթեայ զրահիւք զբարձր եւ զլայն հասակն եւբեւեռապինդ սաղաւարտիւ զահագին գլուխն եւզերեքթզեան ճակատն պղնձեան տախտակաւ յօրինեալ եւզանհեթեթ գեղարդն ի բարձրամայր փայտից, եւզսուսերն բոցանշան ունելով՝ ահաբեկ զտեսողսնառնէր։

Աստուստ յայտնի անուն Բաբկայ առաջիարքայի՝ թէ գործդ այդ նովաւ վճարի։ Եւ արքայնարքայից կոչէ առ ինքն զԲաբիկ եւ տայ վճիռթագաւորութեան՝ կնքեալ վարազագիր մատանեաւ եւ ասէցնա. «Թէ մեծ քինուս այսմիկ յանգումն արասցես, մեծագոյն խոստմանց հասանիցեսե։ Եւ նորա յանձնառեալ կատարել զխնդիրն։ Եւ նոյնժամայն ապաւինեալ իվերին օգնականութիւնն ասէ. «Եկեղեցիք Սիւնեաց, օգնեցէք ինձե։ Եւ առեալ զիւրոյ զօրութեանն զզէն եւճաճանչաւոր մարգարտական զրահիւք արքունիզվայելչականն զայն՝ զարդարէր զհասակ, եւվագրակերպեան սաղաւարտիւն զգեղեցիկ գլուխնհիւսեալ, սուսէր ընդ մէջ, զոսկիակապ վահանն յահեակուսն ընկեցեալ եւ զգեղարդն քաջամուխ յաջ բազուկնառեալ աշտանակէր ի սեաւն երիվար եւ խոյանայրընդդէմ թշնամւոյն. յարձակէին ի միմեանս։ Տուր եւ առգեղարդացն ճայթիւն որոտման ելանէր յառաւօտէմինչեւ ցինն ժամն։ Դատապարտիւր անհնարին հսկայն, եւ յաղթողանայր քաջն Բաբիկ, աճապարէր ի սուրնմիասեռի, որով անդէն սատակէր զմարդախոշոշ գազանն։

Եւ լցեալ Շապուհ մեծաւ ցնծութեամբ՝ կոչէզԲաբիկ առ ի կատարել զառ ի նա խոստմունսն. եւ նորաբան խնդրեալ ասէ. «Բարձցի սանդն պղնձի ի դրանէքումմէե։ Եւ սանդն էր լի մոխրով հնոցի. եւ որք գայինի տեղին յայն՝ կոփէին ի նմա եւ ասէին. «Սիւնեացտէրութիւնն ընդ այս մոխիր ի վայր լիցի, եւ կեանքն եւխորհուրդնե։ Եւ արքայ մեծաւ զարմացմամբ հրամայեացբառնալ զսանդն ի տեղւոջէն։ Եւ ապա խնդրէր Բաբիկյարքայէն զբնական աշխարհն իւր ի նա դարձուցանել. եւշնորհեալ նմա արքայի՝ մեծաւ պատուով առաքէ զնայաշխարհն իւր։ Եւ աւանդէ նմա պատիւ ընդԲագրատունիս եւ ընդ Մամիկոնեանս համապատուել։

Եւ եկեալ էանց ընդ Երասխ գետ եւ շինեալգիւղ մի Ակորզ անուն, այսինքն՝ է առաջին կորզեալ իհայրենեացն։ Եւ յառաջին ամի տէրութեանն իւրոյելեալ յորս՝ շրջէր եւ տեսանէր ապալեր զերկիրն. եւհասեալ ի Շաղատ՝ ելանէ ի բլուր մի, եւ անտի փախչիեղջերու մի, դէպ ելանէ յԵկեղեցաբլուրն։ Եւ Բաբիկզհետ մտեալ, եղջերուն ի բլրին աներեւոյթ լինէր. եւոտք երիվարին խրեցան ի բլրին. որ իջեալ յերիվարէն՝հազիւ ուրեմն քարշէր զերիվարն։ Ահ կալաւզամենեսեան։ Արտաքս պեղէին զհողն ի բլրէն եւգտանէին զգեղեցկաշէն եկեղեցին՝ լի աստուածայինգանձիւն եւ հոտ անոյշ բուրեալ։ Եւ օրն այն լինէրհոռի ամսոյ, որ օր մի էր։

Զայն օր մեծապէս կատարեցին տօն. ժողովքլեալ, եւ բազում բժշկութիւնք լինէին, որք ի ժամունդիպեցան անդ։ Զոր տեսեալ անհաւատիցն՝ հաւատացին, եւ մկրտեցան Գոր եւ Գազանն, որք բազում զօրօք զկնիԲաբկայ եկեալ էին՝ երկու եղբարք մեծատունք. որոցարկեալ վիճակ Բաբկայ՝ հասանէ Գորայ աւանն Խոտայ, եւկրտսերոյն՝ Գազանայ գիւղն ցանկալի Շաղատվիճակեցաւ։ Յորժամ այս եղանիւր, քսան ամաւ յառաջլինէր քան զթագաւորելն Յազկերտի չարի, որ կամեցաւբառնալ զհաւատն Քրիստոսի եւ դենի մազդեզնիհնազանդել։ Որ եւ Սուրբքն Վարդանանք նահատակեցան ինմին Յազկերտէ ՌԿԶ արք ընտիրք։ Եւ անտի մինչեւ զՀայթիւն ՃԻ ամ լինէր։ Այսպէս իմա՛ զիրսս։

Բ.

ԳԼՈՒԽ Բ

Որ ինչ յանօրէն Յազկերտէ վտանգէր Աղուանք, եւ գտանել զփրկութիւն ի Վարդանայ Հայոց զօրավարէ

Ի ժամանակս Յազկերտի ամբարշտի վառէր, բորբոքէր սատանայ ի միտս նորա բառնալզքրիստոնէութեան կրօնս։ Եհաս հրաման սաստկագոյնյաշխարհս Աղուանից՝ թողուլ զհաւատս եւ հնազանդ կալմոգական աղանդոյն՝ կրակապաշտութեան։ Նոյն աղէտքեւ ի Հայս գործեցան ի նոյն թագաւորէն։ Բայց դէմեդեալ հազարապետն Աղուանից եւ Սուրբեպիսկոպոսապետն աշխարհիս՝ հասանեն ի միաբան յուխտՀայաստանեայց՝ պատմել զանցս աղետին եթէ մեծաւտագնապաւ փութացուցանէր զզօրսն իւր. եւ ասէին. «Գունդն Պարսից, որ էր ի կողմանս աշխարհին Հոնաց, դարձաւ այսրէն, եկն եմուտ յաշխարհն մեր. եւ բազումեւս այլ այրեւձի, որ ի դրանէ եկին։ Եւ թողզերկոսեան՝ այլ եւս երեք հարիւր վարդապետ ածեալ ենընդ ինքեանս եւ պառակտեցին զաշխարհն։ Զոմանսյինքեանս արկին եւ կամէին յեկեղեցիս ձեռն արկանել։Եւ հրամանաւ արքայի ստիպեն զամենեսեան եւ ասեն. «Եթէ կամաւ յանձն առնուք զօրէնս, պարգեւս եւ պատիւսգտանէք ի նմանէ, եւ թողութիւն հարկաց արքունի լինիձեզ։ Ապա եթէ կամաւ զայդ ոչ առնէք, հրաման ունիմք իգիւղս եւ յագարակս շինել ատրուշանս եւ զվռամականկրակն ի ներքս դնել եւ կացուցանել մոգս եւ մոգպետսօրէնսդիրս աշխարհիս։ Եւ եթէ ստամբակէ ոք, մահուամբսատակի, եւ կին եւ որդիք այնպիսւոյն անաշխարհիկլիցինե։

Զայս լուեալ գնդին Հայոց ոչ ինչ լքեալք, այլ համագունդ լեալ վասն գուժին այնմիկ՝ քաջալերստուեալ արձակեցին զնոսա, զի առ ժամանակ միխաբէութեամբ կալցին զնոսա, զի մի ձեռնարկեսցենյուխտ եկեղեցւոյ, մինչեւ ելս իրացն խնդրեսցեն։Յայնժամ գրեցին գունդն Հայոց առ Թէոդոս կայսր՝օգնել նոցա ի մեծի վտանգին։ Իսկոյն հասանէր նմավախճան, եւ անօրէնն Մարկիանոս թագաւորեալ՝ ոչպահէր զուխտն, այլ ըստ իւրում բարուցն միակամիհեթանոսացն։ Եւ ոչ ուստեք գտեալ օգնականութիւնքաջացն Հայոց՝ ի վերին ապաւինեալ յամենակալզորութիւն բարձրելոյն՝ յերիս բաժանեալ զզօրսնՀայոց, զառաջինն տան ցՆերշապուհ Ռմբոսեան պահապանԱտրպատական կողմանն, եւ զերկրորդ գունդն տան ի ձեռնՎարդանայ զօրավարին Հայոց՝ անցանել ընդ սահմանսՎրաց ի վերայ մարզպանին Չորայ, որ եկեալ էր աւերելզեկեղեցիսն Աղուանից։

Եւ երանելին Վարդան ոչ գիտէրզդարանագործութիւն անիծելոյն Վասակայ ուրացողի, որ յառաջ քան զգալն զօրուն Հայոց յԱղուանս՝ ազդէՎասակ մարզպանին Պարսից՝ Մերսեբուխտայ, եթէբաժանեցին զզօրս Հայոց եւ զՎարդան պակաս զօրօքյայդ կողմն հանին։ «Արդ պատրաստ լեր ի դիմի ելանել, զի իսպառ սատակեսցես զդոսաե։ Այս էր անօրինինխորհուրդ։ Զոր զգացեալ Մերսեբուխտայ զքաջալերսն իՎասակայ՝ ոչ եկաց ի կողմանս Չորայ, այլ կուտեացզամենայն բազմութին զօրաց իւրոց եւ փութանակի գայանցանէ ընդ գետն մեծ Կուր եւ պատահէ նմա ի սահմանսՎրաց հանդէպ Խաղխաղ քաղաքի, որ ձմերոց էրթագաւորացն Աղուանից։ Ռազմ եդեալ՝ զբոլորմեծութիւն դաշտին ի ներքս փակէր՝ զինեալք եւվառեալք ի մարտ պատերազմի ընդդէմ գնդին Հայոց։ Իսկքաջն Վարդան եւ զօրքն, որ ընդ նմա, իբրեւ տեսինզբազմութիւն հեթանոսացն, նայեցան եւ յիւրեանցսակաւութիւնն, թէպէտեւ կարի իսկ նուազք էին քանզնոսա, ոչ ինչ զանգիտէին առ ի յոյժ բազմութենէն. այլառ հասարակ միաբանեցին եւ ամբարձեալ յերկինսզձայնս իւրեանց՝ ասեն. «Դատեա՛, տէր, զայնոսիկ, որդատին զմեզ. մարտի՛ր ընդ այնոսիկ, որ մարտնչինն ընդմեզ. զինու եւ ասպարաւ քո օգնեա մեզ, շարժեա՛ եւդողացո՛ զգունդ անօրինացնե։

Եւ այսպէս կացեալ յաղօթս եւ խումբարարեալ յարձակէին քաջքն Հայոց եւ զաջ թեւն բեկեալզձախոյ կողմամբն արկանէին եւ սրոյ ճարակզամենեսեան առնէին ընդ երեսս դաշտին. փախստականսարկանէին յամուր տեղիս մայրեացն առ խորագոյնդարիւք Լուբնաս գետոյ, ուր ընդդէմ դարձեալթագաւորազանց ոմանց Բաղասական արքայի. անդ ընկեցինի ձիոյ զոմն ի նախարարացն Հայոց ի գնդէնԴիմաքսենից, զՄուշն սպանին, զԳազրիկն վիրաւորեցին։Յայնմ տեղւոջ գդէտակն ի վեր ամբառնայր ԱրշաւիրնԱրշարունի, գոչէր առիւծաբար եւ յարձակէրվարազապէս. սատակէր զՎուրկն քաջ՝ զեղբայրթագաւորին Լփնաց եւ զայլս անհամարս, զորս յայսմտեղւոջ սատակէր։ Եւ այնպէս ամենեքին այր զընկերիւր ախոյեան կործանէր. առ յոյժ յանդուգնյարձակմանէն բազումք այն էին, զոր գետասոյզ առնէին, քան զանկեալսն սրով ի ցամաքի։ Եւ ի բազմութենէանկելոցն յստակ ջուր գետոյն յարիւն դառնայր. եւ ոչգտանէր ոք ի նոցանէ ամենեւին ապրեալ եւ թաքուցեալյանտառախիտ մայրիսն դաշտաց։ Իսկ մի ոմն ի զօրացնթշնամեաց զինու հանդերձ ելեալ ի նիւս երիվարին՝անցանէր ընդ մեծ գետն մազապուրծ զերծեալ գոյժտանէր ի բուն բանակն, որք փախստեայ անկանէին ի մեծշահաստանն։

Եւ յայնմիկ զօրքն Հայոց կատարելով զգործմեծի պատերազմին՝ ժողովէին զբազմութիւն աւարին եւկուտէին արծաթ եւ ոսկի յոյժ, զզէնս եւ զզարդս արիարանց եւ քաջ երիվարաց։ Եւ դարձեալ յարձակէինքաջաբար ի վերայ բերդից եւ քաղաքաց, զոր ունէինպարսիկք յաշխարհիս Աղուանից։ Հզօրապէս մարտնչէին, այրէին զամուրս արգելանոցաց նոցա եւ զերամ երամմոգսն գայթակղեցուցիչս ուր եւ գտանէին, սրոյ ճարակառնէին եւ գէշ թռչնոց երկնից եւ գազանաց երկրիարկանէին։ Սրբէին զտեղիսն յամենայն պղծագործզոհիցն եւ ազատեցին զեկեղեցիսն յանհնարիննեղութենէն։

Եւ բազումք ի նախարարացն Աղուանից եւ իշինականաց, որք վասն անուանն Աստուծոյ ցրուեալք եւվատնեալք էին յամուրս լերանց Կապկոհի, իբրեւ տեսինզմեծ յաղթութիւն գնդին Հայոց, գային ժողովէին եւնոքա եւ խառնէին ի զօրս նոցա. եւ միաբանեալ կցորդլինէին նահատակութեան նոցա։ Խաղային գնայինայնուհետեւ ի վերայ պահակին Հոնաց, զոր ունէինբռնութեամբ Պարսիկք, առնուին, քանդէին զպահակն եւկոտորէին զզօրսն որ բնակեալ էին ի ներքս. եւ զդուռնտային ի ձեռն Վահանայ ումեմն, որ էր յազգէԹագաւորացն Աղուանից։ Եւ յայսր ամենայնքաջութեանց վերայ ոչ ոք անկաւ ի նացանէ, բայց միայնՄուշն, որ նահատակեցաւն։

Եւ անդէն զնոյն այր, որում զդուռնն յանձնարարին, արձակեցին դեսպան յաշխարհն Հոնաց՝ բանսդնել ընդ նոսա եւ ուխտ հաստատել եւ անքակ ունելզմիաբանութիւնն։ Իսկ նոքա իբրեւ զայն լուան, իսկոյն հասին ի տեղին, եւ ականատեսք լինէինյաջողմանն. եւ երդմամբ եդին ուխտ օրինօքն իւրեանց, յանձն առին զերդումն քրիստոնէութեան՝ պահել ընդնոսա հաստատուն միաբանութիւն եւ այսպէս կատարեալզամենայն ըստ կարգի իւրեանց։ Եւ մինչդեռ ի տեղիսնէին, գուժկան հասանէր յերկրէն Հայոց վասնուրացողին Վասակայ՝ եթէ աւերեաց զբազում երկրիսՀայոց: Չու արարեալ Վարդանայ մեծաւ աւարաւն, անտրտում ուրախութեամբ, գոհութեամբ առ Աստուած եւնորին յուսովն հասանէր յերկիրն Հայոց յաւուրսերեսուն։ Ազդ լինի Վասակայ բարեյաղթ գալուստ քաջինՎարդանայ, եւ միաբանութիւն Հոնաց եւ Աղուանից։Գնայ փախստեամբ յերեսաց նորա, ըստ չար բարուցն չարկրեալ անցս՝ նաեւ ոչ գտանէ յԱստուծոյ ողորմութիւն։

Այս եղեւ ի ժամանակս Յազկերտի արքայի իմէջ Աղուանից եւ Հայոց վերնոյն օգնականութեամբ։

Գ.

ԳԼՈՒԽ Գ

Գալուստ Մեսրոպայ վարդապետի առ Եսվաղէն Աղուանից արքայ. եւ առնել գիրս եւ կարգել վերստին դպրոցս եւ հաւատս հաստատել տանս Աղուանից, բառնալ եւ զմնացեալ աղանդսն

Յորում ժամանակի՝ Թէոդորոս Փոքր Յունացէր կայսր, եւ Վռամշապուհ Հայոց թագաւոր, եւ ՅազկերտՊարսից արքայ, եւ Եսվաղէն Աղուանից թագաւոր, եկեալերանելին Մեսրոպ յԱղուանս՝ մեծավաստակ, ընտիր անօթՀոգւոյն Սրբոյ, առ հայրապետն մեր Երեմիա եւթագաւորն Եսվաղէն։ Որոց կամաւ առեալ յանձնզվարդապետութիւնն նորա ըստ շնորհելոյ նմայաստուածուստ պարգեւին, որ Հայոց եւ Վրաց ետնշանագիր ի ձեռն նորա Հոգին Սուրբ։ Հաճեցան եւետուն մանկունս ընտիրս յուսումն. եւ զԲենիամինթարգման կոչեալ ի Սիւնեաց, զոր Վասակ Մանուկ ի ձեռնԱնանէի եպիսկոպոսին արձակեաց։ Եւ նոքա եկեալ առՄեսրոպ եւ նոքօք ստեղծ զնշանագիրս կոկորդախօս, աղխազուր, խժական, խեցբեկագունի լեզուինԳարգարացւոց։ Թողու աստ վերակացու զաշակերտն իւրՅովնաթան, եւ ի տան թագաւորի կարգեալ քահանայս՝դառնայ ի Հայս։ Անցանէ ի Բիւզանդիոն առ Թեոդոսթագաւոր եւ դարձեալ անտի՝ շրջէր աշակերտօքն։ Եւլուեալ եթէ ի Գարդման մնացեալ է հեթանոսական աղանդ, դառնայ ի Սիւնեաց եւ գայ առ Խուրս՝ Գարդմանայ իշխանեւ նովաւ ածէ յուղղութիւն, եւ ինքն գնայ ի կոչբդեշխին Վրաց Աշուշայ վասն նորին գործոյ։

Ի նմին ժամանակի երեւեցաւ Նեստորանիծեալ, որ նզովեցաւ յերկերիւրոցն յԵփեսոս։ ԵւյԵրկրորդ Յազկերտի արքայի յառաջին ամին փոխիՍուրբն Սահակ յելս նաւասարդի ամսոյ. եւ յետ վեցամսոյ անցանելոյ փոխի եւ երանելի վարդապետն Մեսրոպի Վաղարշապատ քաղաքի՝ հանգուցեալ ընդ Սուրբս։

Խոսրով ոմն՝ Գարդմանայ նախարար գնացեալի Հայս. եղեւ նմա լինել առաջի Շապհոյ՝ անարիթագաւորին. գինեզինեալ ի խնճոյսն՝ սեղեխաբարվաւաշէր ի կին մի. ընդ որ ցասուցեալ Շապհոյ՝զնդանել զնա հրամայեաց. եւ նա ի վաղակաւորն յեցեալ՝անց գնաց, եւ ոչ ոք իշխեաց ձգել ի նա ձեռն։

Դ.

ԳԼՈՒԽ Դ

Փոխումն հայրապետական աթոռոյն Աղուանից ի Չորայ եւ նստուցանել ի մեծ քաղաքին Պարտաւ զաթոռակալութիւնն սակս Խազրաց հինին, զոր յելսն իւրեանց աւերեցին

Յետ այսորիկ գերեցաւ ի Խազրաց աշխարհսԱղուանից. հրկէզ եղեն եկեղեցիք եւ կտակարանք։ Ապայերկրորդ ամին Խոսրովու՝ արքայից արքայի, յորժամզսկիզբն հայ թուականին եդին, ի սոյն ամի փոխեցինզաթոռ հայրապետութեանն Աղուանից ի Չորայ քաղաքէն իմայրաքաղաքն Պարտաւ վասն հինահալած արշաւանացթշնամեաց խաչին Քրիստոսի։ Եւ նստուցին հայրապետզտէր Աբաս ի գաւառէն Մեծիրանց, որ կալեալ զաթոռնամս, ԽԴ, սրբական վարուք կեցեալ փոխադրի յանմահկեանսն:

Ե.

ԳԼՈՒԽ Ե

Յայտարարութիւն վկայելոցն ի Դիզափայտ լերինն եւ երեւումն նշխարացն յաւուրս հայրապետութեանն Աբասայ

Յառաջ քան զտեսչաւորելն տեառն ԱբասայԱղուանից աշխարհիս ի թշնամեաց հրդեհեցանվկայարանքն. ի Դիզափայտ լերինն ի Կատարոյ վանս, որ իժամանակս Վաչագանայ Աղուանից արքայի եւ Գառնիկայ՝Ամարասայ եպիսկոպոսի, յայտնեցան, որոց անուանքն ենայսոքիկ՝ Սուրբն Մովսէս, Սուրբն Դանիէլ, ՍուրբնԵղիա։ Սոքա որդիք գոլով Սոնեսանայ արքայինՄասքթաց, որք աշակերտեալ Սրբոյն Գրիգորիսի. եւ ԳՌեւ ԸՃ եւ Հ այր ընդ նոսա։ Ամենեքեան սոքա ի լեառննԴիզափայտ աճապարեալ խոտաբուտ կենօք, զորոց զհետեկեալ արիւնարբուն Սանեսան՝ ի սուր սուսերի արկզնոսա ի Թ նաւասարդի ամսոյ. որոց բարեխօսութեամբմիշտ գթասցի Աստուած Աղուանից աշխարհիս եւՀայաստանեայց երկրին։

Զ.

ԳԼՈՒԽ Զ

Տեսիլն Վեհկի

Յառաջնումն ամի հայրապետութեանն տեառնԱբասայ տեսի ես անարժանս Վեհիկ ի տեսլեան այր միանապատական որ ունէր նշան Աստուածային խաչինընդգրկեալ. եւ ասէր ցիս զանուն իմ։ Եւ ասեմ. «Ո՞վ եսդու, տէրե. եւ նա ասէ ցիս. «Ես եմ Պօղոսիկ։ Արդ ե՛կերկրպագեա՛ խաչիս եւ մի՛ մերձեսցիս ի սաե։ Եւ եսզարթուցեալ ի քնոյն՝ ոչ ինչ փոյթ առնէի զիրացն։ Եւյետ երկուց ամաց տեսանէի ի տեսլեան որպէս եթէՍուրբն Վարոս ի կերպ աբեղայի ասէր ցիս. «Մեք եմքնշխարք ծածկեալ ի գաւառին Արցախայ՝ ի Մխանց տոհմինի վայրս Կաղսետու։ Նախավկայն է տէրն Ստեփաննոս եւԹէոդորոս նահատակ, Սուրբքն Վարոս, Մամաս, Մար, Սարգիս, Գէորգիոս վկայ, Կոզմաս եւ Դամիանոս եւ մասնմի ի Սուրբ քառասնիցնե։ Եւ երեւէր այր մի նոյնձեւով եւ ասէր ցիս. «Ես եմ Բասիրա՝ ծառայ Քրիստոսի, որ չարչարեցայ ի խաչի եւ խնդրեցի ի փրկչէն միկորնչել նշխարաց իմոց. եւ որք մասին ցանկան ի Սուրբխաչէս, ընկալցին. եւ է մասն մի յայն խաչէն եւ մասն միյաստուածընկալ նշանէնե։ Եւ ես Վեհիկ հիացեալ կայիընդ միտս իմ՝ մինչեւ ցեօթն անգամ խնդրելովյամենողորմէն Աստուծոյ եւ ի Սուրբ վկայիցս՝ստուգութեամբ եւ ճշմարտապէս ցուցանել զխորհուրդտեսլեանն։

Եւ յաճախէր եւս առաւել նոյն տեսիլն, եւճեպէր զհանելն, զի դեռ ի նեղի եմք, ասէր։ Եւ ապայարուցեալ ես Վեհիկ՝ չոգայ առ Սուրբ հայրապետնԱբաս՝ պատմելով նմա զխմբումն մեծապայծառ վկայիցն։Եւ նորա լուեալ զտեսեալսն լինէն, ետ փառս Աստուծոյկենդանւոյ բազմապատիկ գոհութեամբ. եւ նոյնժամայնարձակեաց զԴանիէլ մեծահաւատ քահանայն Տրիոյիրագէտ լինել մեծասքանչ խորհրդոյն։ Եւերագութեամբ ընթացաւ այրն հաւատարիմ հանդերձԲոհիւ քահանայիւ եւ Եզեկիէլիւ դպրաւ, որքփութանակի հասին ի վայրս Կաղսետու առ իս Վեհիկս։Հասին եւ այլքն ի հանդէսն գործակից մեզ. Աբաս՝Մոմհարէից երէց հօտիւն իւրով եւ Մարկոս քահանայիւրով եղբարբք եւ հայր Տիրիթ ի Յովհաննու վանից՝յանապատէն Քարմեղինայ եւ այլ բազմութիւն յոյժհաւատացելոց։

Սոքօր հանդերձ կացեալ մեր յաղօթսմեծահայց խնդրուածովք՝ սկսաք զբրածն առնել որպէսչափ մարդոյ։ Եւ յանկարծակի եղեւ բուրումնանուշահոտութեան ի տեղւոջն. եւ յայտնեցաւ ծածկեալգանձն ըստ փրկչական բանին, եթէ չէ պարտ թաքչելլուսոյ եւ դնել ընդ գրուանաւ։ Այսպէս արտահայտեացԱստուած սրբական ծառայից իւրոց ճրագ եւ ետ լոյսփափագողաց սրտի աննուաղելի ճառագայթ։ Որոց իյայտնելն արար Աստուած ողորմութիւն աշխարհիսԱղուանից եւ քաղցրութիւն առողջական վայրինԿաղսետու։ Եւ նոյնժամայն մեծապէս օրհնաբանութիւնԱստուծոյ եւ գովեստ Սրբոցն տուեալ ժողովոյն՝ամփոփեցին զնշխարսն ի պատուական ինչ տեղարանս՝յիւրաքանչիւրոցն առեալ մասն։ Զմեծագոյնսնպարփակեալ Դանիէլ քահանայ վաղվաղակի հասանէմեծարգի ընծայիւն առ հայրապետն Աբաս։ Ընդ որ յոյժհրճուեալ նոցա, ի գալ Սրբոցն տօնախմբէ զնոցինյիշատակ եւ դնէ ի մաքրագոյն յարկեղս։

Է.

ԳԼՈՒԽ Է

Թուղթ Յովհաննիսի՝ Հայոց կաթողիկոսի առ տէր Աբաս՝ Աղուանից կաթողիկոս սակս հաւատոյ հաստատութեան

Լաւաց, ճշմարտից, աստուածասիրաց՝ սիրելիեղբօր եւ աթոռակցի մերում տեառն Աբասայ՝ Աղուանիցկաթողիկոսի, Մովսեսի՝ Բախաղատու եպիսկոպոսի, Գրիգորի՝ Կապաղակայ եպիսկոպոսի, Հռոմկայ՝Ամարասայ եպիսկոպոսի, Տիմոթէի՝ Բաղասականուեպիսկոպոսի, Ամբակումայ՝ Շաքւոյ եպիսկոպոսի, Յոհանկայ՝ Գարդմանայ եպիսկոպոսի, Ղեվոնդի՝Մեծկողմանց եպիսկոպոսի։

Ի Յովհաննիսէ՝ Հայոց կաթողիկոսէ, յԱբրահամէ՝ Տարօնոյ եպիսկոպոսէ, ի Գրիգորէ՝Մարդպետական եպիսկոպոսէ, ի Ստեփաննոսէ՝ Տայոցեպիսկոպոսէ, ի Մաշտոցէ՝ Խորխոռունեաց եպիսկոպոսէ, ի Գիւտայ՝ Վանանդայ եպիսկոպոսէ, յԱբդիշուէ՝Ասորեաց եպիսկոպոսէ, ի Պապայ՝ Ամատունեացեպիսկոպոսէ, ի Քրիստափորէ՝ Ռշտունեաց եպիսկոպոսէ, ի Սեկունդոսէ՝ Մոկաց եպիսկոպոսէ եւ յայլ ամենայնեպիսկոպոսաց Հայաստանեայց օրհնութեամբ ողջոյն։

Քանզի եհաս մեզ լուր դժնդակ համբաւու, եթէ են ոմանք գայլք յափշտակողք զգեստուք ոչխարաց, որ եկին յաշխարհդ ձեր ի վանաց պղծոյն Պետրոսի, որանուամբ աղքատասէրք կոչին եւ գործովք՝քրիստոսատեացք եւ ուրացողք զՍուրբ երրորդութիւնն, զչար որոմն անիծելոյն Նեստորի եւ զժողովոյնՔաղկեդոնի անարգելաբար սերմանեն ի հոգիս անմեղաց՝թիւրելով զնոսա յուղղափառ հաւատոյն՝ մատնել իյաւիտենական կորուստն։ Զորմէ լսելով թէ վնասակարհոգւոյ եւ մարմնոյ եղեն անբժշկելի ցաւք։ Վասն որոյամենայն հարկաւորութեամբ փութացաք կարեկից լինելճեզ եւ գրել՝ յիշեցուցանելով ձեզ զբանս Սրբոյառաքելոյն զգուշանալ անձանց եւ հօտիդ, յորում եդզձեզ Հոգին Սուրբ տեսուչս եւ վարդապետս՝ հաստատունունելով զհաւատս ուղղափառութեան, զոր ընկալանհարքն մեր ի Սրբոց գրոց՝ Հին եւ Նոր Կտակարանաց իձեռն Սրբոյն Գրիգորի եւ յերից երանեալ ժողովոցն՝ՅԺԸ-իցն ի Նիկիա, եւ ՃԾ- իցն ի Կոստանդնուպօլիս, եւՄ-իցն յԵփեսոս, որոց ձայնակիցք եւ ժառանգորդք եղաքուղղափառ նոցա հաւատոյն, այսինքն ամենայն եկեղեցիքՔրիստոսի Աստուծոյ։

Խոստովանիմք զմի Աստուած հայրամենակալ՝ զարարողն ամենայնի եւ զմի տէր ՅիսուսՔրիստոս՝ որդի Աստուծոյ, ծնեալ ի հօրէ, Աստուածճշմարիտ յԱստուծոյ ճշմարտէ, որով ամենայն։ ԵւՍուրբ Հոգին ելող ի Հօրէ ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյերկրպագեալ եւ փառաւորեալ՝ արարչակից եւ հաւասարԵրրորդութեանն, կատարեալ միով բնութեամբ, փառօք եւզօրութեամբ՝ նախախնամելով զընդհանուր եղեալսս:

Իսկ ի վախճան յաւիտենիս Աստուած գոլովմշտնջենաւոր բանն Աստուծոյ՝ եղեւ մարդ կատարեալանյեղապէս, մարմնացեալ անճառապէս ի Սուրբ կուսէն, ոչ հեռացեալ ի բնութենէն, եւ ոչ քայքայեալ իմարմնաւորութիւն, այլ եկաց մնաց որ էրն. նոյնանփոփոխելի Աստուած մարմնացեալ ոչ մասամբ, այլբոլորովիմբ. ոչ երկուութիւն, այլ միութիւնանբաժանելի. ոչ հայր մարմնազգեաց, այլ Որդի. ոչՍուրբ Հոգին մարմնացեալ թանձրաձեւ, այլ միածինն իՀօրէ. բայց կամաւ եւ Հօր զօրութեամբ եւ ՍուրբՀոգւոյն. այլ գոյութեամբ միայն բանն Աստուած։Այսպէս եւ Սուրբ ծնունդն ճանաչի։

Նոյն ինքն անբովանդակելինխանձարրապատեցաւ, զի մեք զգեցցուքզանապականութիւն. եդաւ ի մսուր, զի մեք զանասնականբարսն ի բաց դիցուք. ի հրեշտակաց փառաւորեցաւ, զիմեք լիցուք նոցա երգակից. ընծայեցաւ ի մոգուց, զիպտղաբերեսցուք զհաւատս. կաթամբ բուծեցաւ, զիզանմեղութիւն ընկալցուք. զարգացաւ ըստ մարմնոյամենակատարն, զի ժամանեսցուք ի չափ հասակի լրմաննՔրիստոսի. եկն կամաւ ի չարչարանս, զի ի տանջանացմեղացն զերծցուք. խաչեցաւ, զի ի կենդանութեանպտղոյն վայելեսցուք. մեռաւ, զի մահուամբն մեռուսցէզմահ. եդաւ ի գերեզմանի, զի խորտակեսցէ զնիգսդժոխոց. յերրորդ աւուր յարեաւ, զի զմեզ իկենդանութիւն փոխարկեսցէ. համբարձաւ յերկինս, նստաւ ընդ աջմէ Հօր, զի դասեալ լիցուք եւ մեք ընդաջմէ նորա։ Գալոց է միւսանգամ դատել զկենդանիս եւզմեռեալս, եւ չիք վախճան նորա թագաւորութեանն։

Այսպէս հաւատամք եւ երկրպագեմք եւփառաւորելով ասեմք. «Սուրբ Աստուած, Սուրբ եւ հզօր, Սուրբ եւ անմահ, որ խաչեցար վասն մեր, ողորմեա՛մեզե։ Իսկ զոչ այսպէս խոստովանողսն նզովեցին Սուրբհարքն, նմանապէս եւ մեք նզովեմք զհին զամենեսեանեղեալ հերձուածողսն եւ զնորս՝ զԱրիոս, զՊաւղոսՍամոստացի, զՄանի եւ զՄարկիոն, զպիղծն Նեստոր եւզԹէոդորիտոս, եւ՛ զսնոտի չար ժողովն Քաղկեդոնի, եւ՛զհրէական տոմարն Ղեւոնի, որ լրբաբար յանդգնեցանասել երկու բնութիւնս եւ երկու դէմս ի վերայ միոյՔրիստոսի Աստուոածոյ, եւ եթէ Սուրբ կոյսն ոչ ծնաւԱստուած, այլ՝ մարդ սոսկ ըստ մեզ եւ լոկ տաճար բանինԱստուծոյ։

Են եւ այլք ոմանք, որ ասեն, եթէ մինչ իյերկրի էր տէրն Քրիստոս, յերկինս ոչ էր. եւ մինչ իխաչին էր, չէր յաթոռ փառաց. եւ մինչ ի գերեզմանին էր, ոչ էր ընդ աջմէ Հօր. զխորհեցողսն այսպէս՝ նզովէԱստուած, եւ մեք նզովեմք զամենայն, որք այսմհաւանեցան կամ հաւանին։ Եւ առաքեցաք առ ձեզյուխտէս մերմէ զայր հաւատարիմ՝ զՄատթէոս քահանայբերել զգրեալսդ մեր առ ձեզ։ Յիշեցուցանեմք եւզբանն Յովհաննու աւետարանչի, որ ասէ. «Եթէ ոքեկեսցէ առ ձեզ եւ զվարդապետութիւն տեառն մերոյՅիսուսի Քրիստոսի ոչ ունիցի, մի՛ ընդունիջիք զնա իտունս եւ մի՛ բանիւք ողջոյն ասել նմա։ Եւ եթէ ոքտացէ այնպիսւոյն ողջոյն, կցորդ լիցի չար գործոցնորա. զի որ ոչ խոստովանի զտէր Յիսուս մարմնովեկեալ, նա ինքն իսկ է Նեռնն մոլորեցուցիչ։Զայնպիսին ի սահմանաց ձերոց հալածեսջի՛ք եւզմահաբեր վարդապետութիւն նորա ամենեւին ոչ լսելե։Արդ՝ վասն զի հարքն ձեր հաւատակից էին հարցն մերոց, եւ դուք մեզ, հաճոյ թուեցաւ գալ ի ձէնջ այսրեպիսկոպոսաց երից կամ աւելեաց լսելով ի մէնջյանդիման զճշմարիտ վարդապետութիւնն, զի մի ոքկորիցէ ի հովուաց կամ ի հօտից, այլ ի վերայ բարւոյգիւտի ձերոյ եղիցի ուրախութիւն հրեշտակաց յերկինսեւ մեզ՝ յերկրի, ծառայիցս եւ երկրպագուացսՔրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. ողջ լերուք ի տէր։

Ը.

ԳԼՈՒԽ Ը

Հալածումն հերձուածողացն յԱղուանից, զոր տէր Աբաս՝ Աղուանից կաթողիկոսն ընդ գալ թղթոյն ի Հայոց արտասահմանեաց

Ձայն շփոթ աղմկի սփռեալ տարածեցաւ ընդոլորտս երկրի ի ժողովոյն Քաղկեդոնի ի սնոտի եւունայն չարափառաց պղտորմանէն, որ ի ներելնԱստուծոյ զօրացաւ սուտ վարդապետութիւն նոցա, եւդիւրալուր ունկնդրութեամբն ներկեալ բազմաց ազանցհոգիքն՝ մշտնջենաւոր խաւարի կորստեան մատնեցան։Եհաս որոմնաբոյս արմատս այս յաշխարհս Աղուանից։ Ինոյն ժամանակս տեառն Աբասայ Աղուանից կաթողիկոսիյոյզ քննութեան առնելով իւրովք եպիսկոպոսօք, որվերագոյնդ կան ի գրի, նոքօք հանդերձ հալածեաց իտանէ Աղուանից զպիղծ վարդապետս աղանդոյն այնորիկ՝զԹոմասն կեղծաւոր եւ զփսաղտն Եղիա եւ զԲնոտն եւզԻբաս եւ զայլսն ընդ նոսա, զնմանողս նոցին արարտարաբնակ ի հեռաւոր վայրս։ Եւ այնու եղեւխաղաղութիւն ուխտի եկեղեցւոյ ի ժամանակին յայնմիկողորմութեամբ տեառն ամենակալի. այլ մարմնաւորականպատերազմունքն կարի յաճախէին։

Թ.

ԳԼՈՒԽ Թ

Պատմութիւն յաղագս յարուցման ազգաց բարբարոսաց եւ պէսպէս անցից տիեզերահեծ տագնապին, որ եղեւ աշխարհաց։

Ո՛վ սքանչելի պատմութեանս, զորհանդերձեալ եմ հնչեցուցանել ի լսելիս տիեզերաց, մօտաւորաց եւ հեռաւորաց, որում համեմատ են ո՛չդարուցն առաջնոց նշանագիրք ազգի ազգի պատերազմացեւ խռովութեանց, որք ի տեղիս տեղիս եւ յազգս ազգսգործեցան եւ ի Հոգւոյն Սրբոյ բազում մասամբք եւբազում օրինակօք կանխաւ դրոշմեցան։ Նա եւ ո՛չարտաքնոցն յարմարական ճարտարախօս առասպելացներկրաւոր, շնչաւոր, իմաստասիրական յօրինուածքնկարող են հանգոյն այսմ գտանել։

Զի եկն եհաս ի վերայ մեր միանգամայն եւկատարեցաւ, զոր փրկիչն մեր ի կենսաբեր աւետարանիանդ ի ժամանակի չարչարանացն, ըստ հանդուրժելոյլսելեաց ընտրեալ երկոտասանիցն մարդկօրէնսզիջանելով խօսէր. ասէ. «Լսելոց էք պատերազմունս եւհամբաւս պատերազմաց. եւ՛ լինել սովուցյաճախութիւն, եւ՛ սուրք, եւ՛ սասանութիւնք, եւնշանք յարեգակն, եւ՛ ի լուսին, եւ՛ յաստեղս. եւ՛խռովութիւնք ժողովրդոց՝ որպէս ալեաց ծովուխռովելոյե։ Եւ նոյն ինքն տէրն զգուշացուցանէր, եթէարթուն լերուք, զի ոչ գիտէք զօրն եւ զժամն։

Եւ արդ՝ քանզի ընկղմեցան միտք իմ եւզմբաղեցան խորհուրդք իմ ի տիեզերական հարուածոցս, եւ մոռացայ զկարգ բանին, զոր հանդերձեալն էիարկանել հիմն եւ սկիզբն առնել ժամանակաց եւ անցից, որ անցին ընդ աշխարհս Աղուանից՝ ըստ բանիմարգարէին, որ ասէր, եթէ մոռացայ ուտել զհաց իմ իձայնէ հեծութեան իմոյ։ Սակայն եւ այժմ առ անգամ միթողեալ զահ եւ զերկիւղ, որ դեռ զմեզս ունի, ի նոյնկարգն դարձցուք. քանզի տեսանեմք զբազումս, զի կանեւ կամին լսել, եթէ զի՞նչ արդեօք կարիցէբովանդակել, զի անթիւ հարուածս բարբարոսականացթշնամեաց շուրջանակի զմեօք պատեալ։ Ապա եւ ընդնմին զնշանս մեծամեծս եւ զարմանալիս, որովզթշնամիս մեր պարտեաց հզօր եւ մարդասէր աջնԱստուծոյ, եւ անկան տապաստ առաջի աչաց մերոց։ Եւ զիանցեալ ժամանակն յետս յետս զիւրն պահանջէ ի մէնջպատմել, սկսայց յառաջին ԺԸ է նահանջէն յայտնութեանտեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի մեհեկանի ամսոյ ի ԼԵամին Խոսրովու Յորմզդեան՝ Պարսից արքայից արքայի։

Ժ.

ԳԼՈՒԽ Ժ

Յառաջին ԺԸ է նահանջէն. սկիզբն պատմողաբար

Իբրեւ լցաւ ժամանակ գերութեաննԵրուսաղեմի, որ յաւուրս Փլաւոս Հերակլիքրիստոսասէր կայսերն, որպէս երբեմն եօթանասունամացն՝ յաւուրս Կիւրոսի պարսկի, այց արար Աստուածյանդիմանել զսէգ թագաւորն Պարսից՝ զմեծն Խոսրով, որ ի բազում ժամանակաց յաղթահարեալ վանեացվարատեաց նա զտունն օգոստոսական մեծ աշխարհաւնիւրով հանդերձ Հռոմաւ եւ նշանաւոր քաղաքաւնՊաղեստինեայ։

Արդ՝ իբրեւ ետես նա եթէ յաջողեցաւ գործմարտի պատերազմաց, զոր սկսաւ առնել ընդ արքայինՅունաց ի ձեռն զօրավարին իւրոյ, զոր կացոյց ի վերայզօրուն այնորիկ, զոր կազմեալ էր ընդդէմ արեւմտից, որոյ բուն անուն իւր Խոռեան կոչէր։ Եւ վասն մղելոյնորա եւ յօրինելոյ զճակատն պատերազմաց եւզյաղթութիւնսն կատարելոյ ըստ խորագիտութեաննՊարսից, այլ եւ այլ պճնող անուամբ յորջորջեն զնա. երբեմն Ռոզմի Ոզան եւ երբեմն Շահ Վարազ։

Սա առ եւ հրձիգ արար զսուրբ քաղաքնԵրուսաղէմ եւ ի գերութիւն վարեաց զփայտն կենաց՝զխաչն լուսատու տիեզերաց, որով դժոխք գերեցան, եւզսպասսն ամենայն սրբութեանց կողմանցն այնոցիկզոսկւոյ եւ զարթածոյ եւ զականցն պատուականաց եւզհանդերձս ծիրանԻս ընդելուզեալ մեծագնիմարգարտով. նա եւ զկահ անգամ շինուածոց զարմանալիհոյակապ մայրաքաղաքաց, զսիւնս եւ զխոյակս կճեայս, նաեւ զչորքոտանիս եւ զթռչունս մեծամեծս, զորոցզանուանս անգամ ոչ էր լուեալ ի կողմանս արեւելից։Եւ զի ոչ երկարեցից զբանս, քանզի անցանել զանցանէզչափ կարգի տեսութեանս իմոյ գործն, զոր գործեաց նա։Եւ զմթերս գանձուցն, զոր աւարեաց եւ ետ բերել իդուռն Պարսից արքայի։ Սակայն ոչ յագեցաւ եւ ոչշատացաւ անթիւ կարասեաւն, եւ երգեցիկ ազգի ազգիարուեստաւորօքն խրախճանականաց փափկասուն աղջկանցեւ մանկանց. այլ առաւել եւս ոգորէր ընդ ծով եւ ընդցամաք, եւ զգեղեցկաշէն քաղաքս Հռովմայեցւոցբնակչօքն իւրովք հանդերձ խաղացուցանէր ի կողմանսՊարսից վասն տենչանաց իւրոց։ Նմանապէս ճարտարօք ինոյն ձեւ օրինակի նստուցանէր եւ անուանէր զոմնառաւել քան զԱնտիոք քաղաք. եւ զայլսն ամենայն ինոյն օրինակի յիւր անուն՝ զառաւելն ի վերայյաւելեալ։

Արդ՝ իբրեւ ելից յաղթութեամբն ըստցանկութեան զկամս իւր ի վերայ ամենայն ազգաց եւթագաւորութեանց, մինչեւ ցայնչափ զօրանալ եւհպարտանալ եւ կարծել անձին քաջութեամբ առնուլզթագաւորութիւնն իւր ահեղ եւ զարմանալի եւ ոչ էառ իմիտ, եթէ Տէր է բարձրեալն թագաւորութեան մարդկան եւում կամի, տայ զայն։

Ապա սկսաւ տակաւ նուաղել եւ տկարանալառաջի արքային Յունաց եւ ոչ կարէր ամբառնալ զգլուխիւր ըստ առաջին զօրութեանն։ Զի յանկարծակի ազդարարեալ կայսերն ամենայն զօրավարաց եւ զօրագլխացիւրոց զյաջողելն Աստուծոյ առաջի նորա, հրամայէրվաղվաղակի ի մի վայր գումարել հանդերձ ամենայնզօրութեամբ, որ ընդ ձեռամբ իւրեանց եւ լսելի լինէրամենեցուն ժամադիր գումարտակին այնորիկ։ Ոչժամանէր այր ընկերի իւրում, այլ առանց յապաղելոյփութանակի կոտորէին զխոփս իւրեանց ի սուսերս եւզգերանդիս իւրեանց ի գեղարդունս։ Տկարքն եւհանդարտքն խրախուսէին, եթէ հզօր եւ պատերազմող եմքմեք։ Եւ յարուցեալ ամենայն զօրութեամբ իւրով՝ ինքնիսկ իւրովի զօրավար եւ առաջնորդ լինէր առաջի զօրացիւրոց։ Եւ զդուռն պալատանն իւրոյ թողեալ ի ձեռսորդւոյն իւրոյ, թագ կապեալ նմա՝ նստուցանէրփոխանակ իւր յաթոռ թագաւորութեան իւրոյ։

Եւ ոչ հարկանէր ընդդէմ զօրացն Պարսից, որք պատեալ պաշարեալ ի հնազանդութեան ունէինզաշխարհս եւ զքաղաքս նորա. եւ ոչ անցանէր մօտ առնոքօք, եւ ոչ գրգռէր զնոսա ի մարտ պատերազմի. այլթողեալ զնոսա անդէն յերկրին իւրում, եկն ել ընդծով, ճանապարհ կազմեալ ընդ աշխարհն Եգերացւոց՝ գայընդ Հայս եւ անցանէ ընդ գետն Երասխ։ Եւ խորհէր ի մտիիւրում յանպատրաստ ունել զմեծ թագաւորն Խոսրով։

Եւ իբրեւ ազդ լինէր Խոսրովու, հիանայրընդ միտս իւր եւ ասէր. «Ո՞չ նա է սա, որ յերկիւղէնիմմէ յանդունդս վարեցաւ. իսկ արդ այս զի՞նչե։ Եւխոյս տուեալ յերեսաց նորա յամրոցացն սահմանացնՄարաց՝ գնաց անդէն յաշխարհն Ասորեստանեայց։ Եւվաղվաղակի առաքէ սուրհանդակս երագահասս եւ գրէ առմեծ զօրավարն իւր Շահ Վարազ երդմունս մեծամեծս եւսպառնալիս։ «Այնու քաւեսցի մեծ նախատինքս եւցասումնս իմ, եթէ այսպէս ժամանեսցես փութալհասանել եւ ոչ թողուլ եւ ո՛չ զմի ոք ի մարդոյ մինչեւյանասուն ի համարձակելոցդ յերեսս իմե։ Եւ ի ձեռնառեալ զօրավարին զհրամանն, ընթերցեալ եւ լուեալզլուրն ահագին՝ վաղվաղակի հանդէս առնէր ամենայնզօրացն Պարսից։ Եւ թողեալ ի ձեռս գումարտակացզքաղաքսն Հռովմայեցւոց եւ Պաղեստինացւոց զեկեալսնի հնազանդութիւն ծառայութեան. եւ զգուշութեամբպատուիրէր ունել մինչեւ դառնալ նմա յիրացնհասելոց։ Եւ ինքն շարժէր զզօրսն հանդերձ ընտիրսպառազինուք եւ քաջընթաց երիվարօք աճապարէրհասանել ի հրաման թագաւորին։

Իսկ կայսրն մեծ Հերակլիոս իբրեւ ետեսեթէ խոյս ետ յերեսաց նորա թագաւորն Պարսից, դադարեաց ի պնդելոյ զհետ նոցա։ Եւ ասպատակ սփռեալզկողմամբք Ատրպատանակու մինչեւ ցտեղի անուանեալնԳայշ աւան՝ տեղի ամարոցաց ամսոց ջերմութեանընտրեալ յառողջութիւն հովասնութեան թագաւորացնՊարսից, որ է ի սահմանս Մարաց աշխարհին։ Աւերէր, քանդէր, գերէր զերկիրն ամենայն եւ անտի դարձեալ՝կամէր ձմերել ի կողմանս Աղուանից, Վրաց եւ Հայոցաշխարհաց։ Ուստի եւ գիր արարեալ առ իշխանս եւառաջնորդս աշխարհաց, զի ինքնակամ կամօք ելցեն ընդառաջ նորա եւ ընկալցին եւ պաշտեսցեն զնա հանդերձզօրօքն իւրովք յաւուրս ձմերանւոյ։ Ապա եթէ ոչ՝համարեսցին առաջի նորա իբրեւ զհեթանոսս, եւ առցինամուրք նոցա, եւ գերեսցին սահմանք աշխարհացնայնոցիկ ի զօրաց նորա։ Եւ իբրեւ լուան զայս ամենայնպետք եւ իշխանք աշխարհիս Աղուանից, ի նոյն ինքն իհրամանէ Խոսրովու թողեալ զքաղաքն մեծ Պարտաւ եւելեալ գնացին ամրացան ի տեղիս տեղիս. եւ բազումք իքրիստոնէից եւ ի հեթանոսաց, յարուեստագործացբնակչաց քաղաքին, որք վասն անկարութեան եւտկարութեան իւրեանց ոչ կարացին զերծանել փախչելառաջի նոցա, մնացին անդէն ի քաղաքի անդ։

Եւ քահանայ ոմն՝ անուն Զաքարիա՝ այրՍուրբ, որ էր վանական Պարտաւայ եկեղեցւոյն, հեզ եւհանդարտ, որ եդ զանձն իւր ի վերայ նոցա, եւ երդմամբքեւ ազգի ազգի հնարիւք զերծոյց զբազում անձինսքրիստոնէից՝ աղօթիւք իւրովք երաշխաւորեալ զնոսա։Նա եւ վասն հրէից եւ հեթանոսաց, ուստի եւ յետոյգովեցաւ գործ նորա եւ վկայեալ յամենեցունցկարգեցաւ յեպիսկոպոսապետութիւն աթոռոյնԱղուանից։ Իսկ իբրեւ եկն եհաս զօրն Հռովմայեցւոցանթիւ բազմութիւն յոյժ յոյժ եւ բանակեցան յՈւտիգաւառի առ հեղեղատովն, որ ի մէջ սահմանացն գեղջնԿաղանկատուաց. եւ կոխեցին քանդեցին զգեղեցիկստացուածս այգեստանեացն եւ գիւղաստանեացն, ընդ որանցանէին։ Եւ անտի չուեալ բանակեցան առ հեղեղատովնՏրտուայ՝ մօտ ի գիւղն Դիւտական։

Ապա եկեալ հասին զհետ նոցա զօրն Պարսից, զօր Նոր զօր անուանէին։ Եւ էր զօրագլուխ նոցաՇահապղակն։ Եւ ի հաւատարիմ նախարարաց թագաւորինվերակացու եւ հրամանատար ի միջի նոցա՝ այր մի, զորԳրանիկն Սաղար անուանէին, եկն էջ ընդդէմ նորա. եւմիւս զօրավարն Պարսից եկեալ ի Հռովմայ եւդարձուցեալ զՀերակլիոսն ընդ կրուկն եւ վարեցին ընդաշխարհն Սիւնեաց։ Զի թէպէտ եւ հարուածք մեծամեծքեղեն զօրացն Պարսից, սակայն հանին տարան արկին զնայաշխարհն իւր եւ անդէն կալան զքաղաքսն, զոր հանինբռնութեամբ ի նմանէ։