Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Մովսէս Դասխուրանցի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի · 2/3

ԺԱ.

ԳԼՈՒԽ ԺԱ

Վասն գումարելոյ Խոսրովու ընդդէմ արքային Յունաց եւ յաղթահարելոյ զնա ամս բազումս սրով եւգերութեամբ աշխարհին Հռովմայեցւոց

Սաստիկ ամբոխիւ ելին Խազիրք՝ ասպատակելյաշխարհս մեր հրամանաւ Հերակլի։ Եւ պատգամատարք առնոսա Խոսրովու՝ Պարսից արքայի, «Եթէ դուք ո՞յրհրամանաւ եկիք յաշխարհս իմ. որ թափառական եւփախստական շրջէր յերեսաց իմոց ի կղզիս ծովունարեւմտից։ Ապա եթէ կարօտեցար դու ի նմանէ ոսկւոյկամ արծաթոյ, կամ ականց պատուականաց, կամ ոսկեմանմարգարտայեռ հանդերձից, բեհեզից եւ ծիրանեաց, կարող էի ես առաւել կրկին քան զնա հաճել զմիտս քո։Վասն որոյ ասեմ քեզ, մի՛ կրկնել առ իս վասն դորինունայն խնդրոյ. ապա եթէ ոչ, եղիցին կամք քո։ Բայցահա կանխաւ ասացից քեզ, զոր ինչ ես գործելոց եմյառաջագոյն. ի թողացուցանել ինձ նմա ըստ բանիդքում, կոչեցից ես յերկրէ նորա զյաղթող զմեծզօրավարն իմ Շահ Վարազն հանդերձ երկու քաջզօրականօքն իմովք՝ Շահենովն եւ Քրտիկարինաւն եւզզօրսն իմ՝ զբիւրաւորս եւ զհազարաւորս զընտիրսպառազէնսն իմ, զոր յօրինեցի ընդդէմ արեւմտիցկորուսանել եւ ջնջել զնա յերկրէ իմմէ։ Արդ՝ ահադարձուցից զերասանակս նոցա ընդդէմ արեւելից, եւյարեայց ամենայն զօրութեամբ իմով ի վերայ քո, եւ ոչթողից զքեզ, եւ ոչ տայ քեզ դուլ եւ դադար, մինչեւհանից զքեզ ընդ ծագս տիեզերաց։ Ապա գիտասցես եւ իմիտ առցես զանիմացական, զտրտմեցուցիչ անձին քոխնդիրս, զոր առնես. զի ուր տարայց, հանգուցից, յորժամ հանից ես անտի զայն ամբոխ բազմութեան. եւկամ ո՞ր իցէ երկիր, որ բաւիցէ առաջի նոցա. եթէ ոչարարից ըստ բանիդ ըստ այդմիկե։ Եւ այսպէս միաբանսպառնալեաց պատգամաւ դադարեցին յամին յայնմիկ եւդարձան անդրէն ընդ նոյն դուռն։

Ապա իբրեւ ետես իշխանն՝ տէրն նոցա զայնամենայն աղխ գերութեան աւարացն մարդոյ եւ անասնոյեւ անօթոց, արծաթեղինաց եւ ոսկեղինաց եւ հանդերձիցպատուականաց, խորհեցաւ ի մտի իւրում յայն կոյս ինքնիսկ իւրովի գալ ելանել։ Ազդ առնէ այնուհետեւամենեցուն, որ ընդ ձեռամբ իւրով էին, տոհմից տոհմիցեւ ազգաց ազգաց, լեռնականաց եւ դաշտականաց, յարկաբնակաց եւ բացօթեկաց, ծովամխաց եւցամաքայնոց, գլխագերծաց եւ գիսաւորաց. զի ընդակնարկել նորա պնդակազմ, պատրաստական գտանիցին։

Արդ՝ յամին երեսներորդի ութերորդի, որամ էր տագնապի եւ աղետի, սպանման Խոսրովու, եկեալնոյն ինքն, զոր վերագոյնն ասացաք, որ էր նա Ջեբուխաքան, ունելով ընդ իւր եւ զորդին իւր. եւ զհամարզօրուն նորա ոչ ոք կարէր արկանել ընդ թուով։ Իբրեւեհաս յերկիրս Աղուանից բօթն ահագին, կամեցեալամրացուցանել զաշխարհս մեր ի մեծ մայրաքաղաքինՊարտաւայ բերդին. եւ լինէր այն ի հրամանէ առն միոյ, որում անուն էր Գայշաք, որ առաքեալն էր ի Խոսրովայպետ եւ իշխան աշխարհիս. որ փակեաց ներքսզբազմութիւն շրջակայից գաւառաց եւ կամէր պնդելզինքն միաբանութեամբ հանդերձ մեծամեծաց աշխարհիսեւ բնակչաց քաղաքին կալ ընդդէմ նոցա։ Բայց հայէրտեսանել, եթէ զինչ ինչ անցք անցանիցեն ընդ պահապանսմեծի քաղաքին Չորայ. եւ ընդ գումարտակս սքանչելիպարսպացն, զոր բազում ծախիւք թագաւորացն Պարսիցմաշեալ էր զաշխարհ իւրեանց՝ գումարել ճարտարապետսեւ հնարելով ազգի ազգի նիւթս ի շինուածս մեծասքանչգործոյն, զոր փակեցին աղխեցին ընդ լեառն Կաւկաս եւընդ մեծ ծովն Արեւելից։

Արդ՝ ի մօտել տիեզերական ցասմանն, որառաջի էր մեզ ամենեցուն, նախ՝ զնա բախեցին ալիքծովուն ծաւալեալ եւ ի հիմանց տապալեալ։ Քանզիտեսանելով զահն սաստկացեալ ժանտատեսիլ, ժպրհերես, լայնադէմ անարտեւանուն բազմութեանն ի ձեւ իգականգիսարձակս դիմեալս ի վերայ՝ դողումն կալաւ զնոսաառաջի նոցա. մանաւանդ ի տեսանել զպնդաքարշկորովաձիգսն, որ իբրեւ զկարկուտ սաստիկս տեղայր իվերայ նոցա։

Իբրեւ զգայլս գիշախանձս անամօթացեալսդիմեցին ի վերայ նոցա եւ անխնայ կոտորեցին յանցս եւի փողոցս քաղաքին. եւ ոչ խնայէր ակն նոցա իգեղեցկատես, պայծառագեղ, մանկահասակ արուի կամ իգի, եւ ոչ յանպիտանս եւ յանօգուտս. եւ ոչ թողուինզհաշմս կամ զծերս, եւ ոչ գթային կամ գալարէին աղիքնոցա ի խանդաղատանս տղայոց, որք զկոտորեալ մարբքնփարէին եւ դիէին զարիւն ստեանց նոցա իբրեւ զկաթն։Այլ իբրեւ զհուր վառեալ յեղէգն՝ մտանէին ընդ դուռնեւ ելանէին ընդ միւսն՝ գործ գազանաց երկրի եւթռչնոց երկնից թողեալ ի նմա. ապա տակաւ տակաւշարժէին ալիքն ընդդէմ մեր։

Արդ՝ իբրեւ լսէր զայս ամենայն պետ եւիշխանն մեր, որ պահէր եւ ունէր զքաղաքն Պարտաւ, կամէր խօսել առ ամրացեալ բազմութիւնն, որք էինժողովեալ ի մեծ բերդին, վասն սաստկացեալ ահին, եթէզինչ իցէ արժան գործել։ Եբաց զբերան իւր եւյերկիւղէն մեծէ անդրէն զբանն կրկնել ոչ կարաց, քանզի թափեցաւ սիրտն նորա, եւ դողումն կալաւ զնայոտից մինչեւ ցգլուխ, եւ ծունգք նորա զմիմեանսբախէին։ Եւ իբրեւ գիտաց բազմութիւնն զանչափվատասրտել առնն, զաղաղակ բարձին եւ ասեն. «Ընդէ՞րբնաւ արգելեր զմեզ պահել ի ժամս յայս՝ տալ զմեզկանամբք եւ որդւովք մերովք ի ձեռս արիւնարբուգազանացն։ Եւ արդ՝ որպէ՞ս կարիցեմք ելանել փախչելառաջի նոցա այսչափ խառնաղանճ բազմութիւն քաղաքիս, քանզի եկն եհաս ահա սատակիչ թշնամին մօտ առ մեզիբրեւ մղոնօք երիւք։ Ապա ասեն այր ցընկերիւր. «Ընդէ՞ր հեղգամք առնել զքաղաքս գերեզմանանձանց մերոց, թողցուք զկահ եւ զկարասի մեր, ելցուքգնասցուք, թերեւս զերծնուլ մարթասցուքե։ Եւ դէմեդեալ առ հասարակ ընդ չորս դրունս քաղաքին՝աճապարէին անկանել ի լեռնակողմն Արցախայ գաւառին։

Եւ իբրեւ իրազգած եղեն թշնամիքնեղելոցն՝ պնդեցան զհետ փախստէիցն. եւ հասեալ ի մասնինչ առ ստորոտով լերինն, որ է յանդիման գեղջն մեծիկողմանն Կաղանկատուաց, որ է ի նմին յՈւտի գաւառի, յորմէ եւ ես։ Եւ ի նսեմանալ աւուրն ոչ կարացինժամանել ի բազում ինչ ի վնաս, այլ զանկեալսն փոքր իշատէ ի ձեռս, զորս կոտորեցին եւ զորս զհետ կահուց, սայլիցն եւ գրաստուցն անկելոցն ի բուռն՝ դարձուցինանդրէն ի բանակն իւրեանց։ Եւ ի խնամակալութենէնԱստուծոյ ոչ եւս յաւելին պնդել զհետ բազմութեանփախստէիցն։ Եւ ի գիշերի յայնմիկ անցին ամենեքեան, որպէս երբեմն եբրայեցիքն ընդ ծովն Կարմիր, եւ անկանյամուր գաւառն Արցախայ։ Եւ նոյնպէս եւ այն իշխանն՝Գայշաք անուն զերծաւ համօրէն տամբ իւրով եւ անկաւ իկողմանս Պարսից. եւ այլ ոչ եւս կարաց կարգել զինքն ինոյն իշխանութիւն։

Եւ յետ այսր ամենայնի դիմէին ուղխքնյարուցեալ, գետն յորձանուտ ընդդէմ Վրաց աշխարհին, եւ պատեալ պաշարէին զփափկասուն, վաճառաշահ, հռչակաւոր մեծ քաղաքն Տփղիս։ Ազդ լինէր եւ մեծիկայսերն Հերակլիոսի։ Ժողովեալ եւ նորա զամենայնզօրս զօրութեան իւրոյ, գայր վաղվաղակի հասանէր առնիզակակից օգնականն իւր. եւ ի մատուցանել զօժիտս եւզընծայս թագաւորական ընկալեալ, յոյժ բերկրեցան իտեսանել զմիմեանս: Ապա այնուհետեւ անդ էր տեսանելզաղէտս եղկելի անձանցն, որ փակեալն էին ի բերդին։Հասեալ ի վերայ նոցա թշուառութիւն ի վերայթշուառութեանն. բայց վասն զի չեւ եւս էր հասեալժամանակն, որ առաջի կայր։ Եղեւ այսպէս, զի իմացեալԽոսրովու զժամադիր մեծ թագաւորացն երկոցունց իքաղաքն յայն, յառաջ քան զպաշարելն զօր փութանակիառաքէր յօգնականութիւն նոցա եւ ի պահպանութիւնքաղաքին, զյօժարն եւ զքաջ պատերազմող զզօրագլուխնիւր զՇարհապաղ եւ յընտիր հեծելոց թիկնապահաց եւդռնապահաց իւրոց ընդ նմա իբրեւ արս հազարս։ Զորիբրեւ տեսին բնակիչք քաղաքին զզօրավիգն առաքեալհանդերձ յաղթանդամ եւ կիրթ պատերազմակցօքն, յոյժզօրացան յանձինս իւրեանց. եւ սկսան ծաղր առնելզերկուս թագաւորսն, զի թէպէտ եւ տեսանէին զանթիւբազմութիւն զօրացն հիւսիսոյ եւ արեւմտից, զի ինմանութիւն լերանց ճակատեալ շուրջ զքաղաքաւն, թնդայր, դողայր երկիրի ի բազմութենէն, նա եւ ընդնմին զմեքենայսն եւ զչորեքանիւսն եւ զայլ ազգիազգի հնարս յօրինեալ ի ձեռաց ճարտարացնՀրովմայեցւոց, որով անվրէպ առնէին զքարաձիգսն իփլուզանել զպարիսպն քարամբք մեծամեծօք։ Նա եւզուռուցիկ տիկսն մեծամեծս, քարալիցս, աւազալիցս, որով զգետն մեծ՝ զԿուր, որ պատէ զկողմն քաղաքին՝ուռուցեալ յետս ընդդէմ ընդ պարիսպն դիմեցուցանէին. այլ նոքա ոչ ինչ վատեալք եւ յոչ մի ինչ իրաց, այլքաջալերէին զմիմեանս. եւ զբեկեալսն ի պարսպէնանդէն շինէին եւ կանգնէին։

Ապա իբրեւ լքան վատեցան վաստակեցան զօրքերկոցունց թագաւորացն, եւ ոչ սակաւ էր թիւ անկելոցնի մարտի հետեւակացն, խորհեցան առ միմեանսթագաւորքն եւ ասեն. «Ընդէ՞ր է այս կորուստ զօրացմերոց. ո՞չ ապաքէն յորժամ կապիցեմք զհզօրն, զտուննորա, որպէս եւ կամիցիմք, աւար հարկանիցեմքե։Յայնժամ կարգէր, յօրինէր նախանձախնդիր մեծ կայսրնՀերակլիոս, եթէ զինչ ինչ արժան իցէ գործել։ Եւ ասէցայրն այն, որ եկեալ էր յօգնականութիւն նմա. «Դարձի՛ր դու, մու՛տ խաղաղութեամբ զօրօք քովքյամիս յայսմիկ ի տեղի քո. զի տեսանեմքզհովասնութիւնդ ձեր, եւ ահա ոչ կարէք տոկալ՝ իհասանել ամառնային տապախառն ջերմութեան աշխարհինԱսորեստանի, ուր է թագաւորանիստն Պարսից առ գետովնմեծ, որ է Տիգրիս։ Եւ ի գալ միւս ամին եւ ի նուազելամսոցն ջերմութեան վաղվաղեսցես ելանել այսրէն, զիկատարեսցուք զկամս մեր. եւ ես ոչ դադարեցից ոգորելընդ թագաւորին Պարսից եւ վտանգեալ նեղեցիցզաշխարհս եւ զծառայս նորա. եւ այնչափ հնարեցայցխելամտութեամբ. մինչեւ յիւրոցն վճարեսցիե։

Եւ եղեւ իբրեւ լուան բնակիչք քաղաքինզլքանել զվատել նոցա, առաւել հպարտացան յանձինսիւրեանց եւ սկսան զպատճառ կորստեան իւրեանց զխաղնխաղալ։ Բերին դդում մի մեծ, նկարէին ի վերայ նորազպատկեր թագաւորին Հոնաց՝ կանգուն մի յերկայնն եւկանգուն մի ի լայնն. եւ զտեղի արտեւանաց աչացն յօտմի ծրագրեալ, զոր ոչ ոք կարէր նշմարել։ Նոյնպէս եւզտեղի մօրուացն լերկս, ժպիրհս, եւ զտեղի շնչառուքթացն թիզ մի լայն՝ թուով մազից պերեւեշտիցն, զորեւ թէ կարէր ոք ճանաչել։ Եւ բերեալ զայն եդին իվերայ պարսպին յանդիման նոցա եւ աղաղակէին առզօրսն եւ ասէին. «Ահաւասիկ կայսր թագաւորս ձեր, ուրկայս. դարձարու՛ք, երկի՛ր պագէք սմա. Ջեբու խաքան էայսե։ Եւ առեալ գեղարդ ի ձեռն՝ ծակոտէին յանդիմաննոցա զդդումն՝ զնմանեցուցեալն ի պատկեր նորա։Նոյնպէս եւ զմիւս թագաւորն ձաղէին, ծաղր առնէին, այպանէին, պիղծ եւ արուազեղծ կարդային։ Զայստեսեալ եւ լուեալ թագաւորացն՝ քինանային, փքանային, ոխս մթերեալս ժողովէին ի սիրտսիւրեանց, շարժէին զգլուխս իւրեանց եւ մեծաւնզովիւքնզովէին զանձինս իւրեանց, զի եթէ ոչ մի հոգիչապրեսցի յամենեցունց, որ են ընդ թագաւորութեամբնոցա, մինչեւ խնդրեսցի վրէժ նախատանացն այնոցիկ, որձաղեցանն նոքա ի նոցանէ։ Եւ դարձուցեալ զերեսսիւրեանց նովին սպառնալեօք գնացին։

ԺԲ.

ԳԼՈՒԽ ԺԲ

Գալ զօրացն հիւսիսոյ օգնել Հերակլի

Ապա այնուհետեւ յամին երեսներորդիվեցերորդի Խոսրովու եդ ի մտի իւրում կայսրնօգոստոսական՝ հնարել հնարս, թէ զիա՛րդ արդեօքկարիցէ բուժել յանհնարին տրտմութենէն եւ ինախատանացն։ Նա եւ զամենայն ժամանակս իւրոյթագաւորութեանն միաբանէր առ իւր զամենայն տուննՀռովմայելեայ, զոր կոչել յօգնականութիւն, խրամատելզմեծ լեառն Կաւկասու, որ փակեալ ունի զկողմանսարեւելից հիւսիսոյ. բանալ զդրունս Չորայ, հանելզազգս ազգս բարբարոսաց եւ նոքօք վանել զթագաւորնՊարսից՝ զհպարտն Խոսրով։ Յայնժամ հանդերձէրկազմէր զոմն ի նախարարաց իւրոց Անդրէ անուն՝ այրհանճարեղ եւ իմաստուն, առաքէ զնա բազում խոստմամբքանթիւ եւ անհամար գանձուց, թէ միայն ձեռնտուլինիցին ինձ ի մեծ նախանձուէս յանձն առնում եւ եսլնուլ զպասքումն գազանաբարոյ ոսկեսէր ազգինգիսաւորաց։

Արդ՝ իբրեւ զայս լսէր յաջորդ արքայինհիւսիսոյ, որ էր երկրորդ թագաւորութեանն նորա՝անուն իւր Ջեբու խաքան, եւ տեսանէր զմեծամեծպարգեւացն խոստմունսն, ընդ նմին եւ առնուլասպատակաւ յաւարի զամենայն աշխարհս, որ ընդհնազանդութեամբ Պարսից արքայի, յայնժամ մեծաւյօժարութեամբ առնէր զպատասխանին ասելով. «Ես եղէցվրէժխնդիր ընդդէմ թշնամւոյն. ես եկից ելից հասիցանձամբ իմով օգնական նմա քաջ զօրօք իմովք եւհաճեցից զմիտս նորա գործովք պատերազմաց, սրով իմովեւ աղեղամբ, որպէս ցանկայ անձն նորա։ Յայնժամառաքէր ընդ նախարարին ընդ այնմիկ առ ի հաստատելզխորհուրդ պայմանին այնորիկ արս հեծեալս ընտիրս, զօրաւորս զօրութեամբ, աղեղնաւորս կորովաձիգսթուով իբրեւ հազար մի. որք դիմեալ յանկարծակի ընդդրունս Չորայ՝ առ ոչինչ համարեալ զքաղաքապահսն եւզգումարտակսն Պարսից արքային, որք էինկարգաւորեալք ի մեծի դրանն. այլ սլացեալք որպէսզարծուիս առ մեծ գետովն Կուրայ՝ յոք ոչ խնայելով, որ հասանէր ընդդէմ նոցա։ Ճանապարհ կալեալ ընդաշխարհն Վրաց եւ Եգերացւոց՝ հատին անցին ընդ ծովնմեծ մինչեւ ի պալատն արքունի. եւ յանդիման լեալմեծի կայսերն Հերակլեայ հաստատեն առ միմեանսզերդմունս ըստ իւրաքանչիւր օրինաց։ Եւ առեալ ինմանէ զհրաման վասն ելիցն իւրեանց՝ դարձան անդրէնընդ նոյն ճանապարհ աշխարհն իւրեանց, ոչ ինչկասկածեալ յումեքէ։

Իսկ ի մտանել ամին երեսներորդիեօթներորդի նոյն ինքն Խոսրովու առաքեաց թագաւորնհիւսիսոյ զխոստացեալ զօրն պատերազմող՝ զօրավարկարգեալ զեղբօրորդին իւր, որում ի պատիւիշխանութեանն իւրեանց Շաթ անուն կարդային։ Որեկեալ՝ արշաւեաց ընդ ամենայն սահմանս աշխարհիսԱղուանից եւ ընդ մասն ինչ Ատրպատականու. որ մաշեացի սուր սուսերի զբազում անձինս քրիստոնէից նաեւհեթանոսաց։ Իսկ զթիւ նոցա, որ գերեցանն ի նոցանէ, ո՞կարիցէ հասու լինել եւ ընդ գրով արկանել։

Եւ բանակեալ նոցա առ գետովն Երասխայ՝առաքէր ի ձեռն պատգամաց առ մեծ թագաւորն Խոսրով՝յայտ առնելով զմիաւորելն իւրեանց ընդ կայսերն եւզգալ նմա յօգնականութիւն։ Եւ են պատճէնք պատգամացնառ միմեանս այսպէս. «Եթէ ոչ դարձուցանես զերեսս քոի թագաւորէն Հռովմայեցւոց եւ թողցես ի նա զամենայնաշխարհս եւ զքաղաքս, զոր առէր բռնութեամբ քոյով եւյուղարկեսցես զամենայն գերեալսն յերկրէ նորա, զորայժմդ ունիս ընդ ձեռամբ քոյով հանդերձ փայտիւնխաչի, զոր ամենայն ազգք քրիստոնէից երկիր պագանենեւ փառաւորեն, եւ կոչեսցես արտաքս քան զսահմանսնորա զամենայն զօրս քո. այսպէս ասէ արքայնհիւսիսոյ՝ տէրն ամենայն երկրի, թագաւորն քո եւամենայն թագաւորաց, հաստատեցից եւ ես զերեսս իմ իվերայ քո, կուսակալդ Ասորեստանեայց. եւ փոխանակմիոյ չարեացն, զոր ընդ նա անցուցեր, կրկին հատուցիցքեզ. եւ խաղացից ընդ ամենայն սահմանս քո սրով իմով, զորօրինակ խաղացեր դու սրով քով ընդ սահմանս նորա։Եւ ոչ թողից զքեզ եւ ոչ յամեցից առնել ընդ քեզ ըստբանիդ ըստ այդմիկ, զոր խօսեցայ ընդ քեզե։

Յայնժամ, իբրեւ լսէր զայս ամենայն մեծթագաւորն Խոսրով՝ յարուցեալ իբրեւ զհեղեղ անհունեւ կամ որպէս առիւծ ընդդէմ որսորդաց եւ իբրեւ զարջորդեկոտոր, այսպէս եւ նա։ Թէպէտ եւ ինքն միաբանեալսեւ յարուցեալս ի վերայ իւր տեսանէր, սակայն ըստխորագիտութեանն իւրում ոչ յայտնէր զերկնչելն եւզղողելն յերեսաց նորա. այլ հպարտութեամբ եւ մեծաւսաստիւ առնէր զպատասխանիսն. «Ե՛րթ, ասա՛ թագաւորինքում եւ եղբօրն մերում խաքանայ, եթէ ի վաղնջուցհետէ ի նախնեացն իմոց եւ յինէն մեծարեալ եւպատուեալ էր տունդ ձեր իբրեւ եղբօր մերոյ սիրելւոյ. վասն որոյ ուստերօք եւ դստերօք ընդ միմեանսպատուաստեալ էաք ի խնամութիւն։ Արդ՝ ոչ էր պարտ եւարժան քեզ թողուլ զանդամս քո եւ խոտորել ի բանսծառային իմոյ՝ կտրճին Հռովմայեցւոցե։ Տուրականնդարձաւ յաշխարհ իւր։

Իսկ կայսերն առեալ զզօրս իւր՝ դիմեաց իկողմանս Պարսից. եւ յամառեալ, պնդեալ հասանելջանայր ի դուռն Պարսից արքային։ Իսկ իբրեւ ետեսարքայն Պարսից, եթէ եւ այնպէս ոչ վճարեցաւ, այլհամարձակեալ դիմեալ գայ ի վերայ նորա, փախստականգնայ առաջի նորա, անկանի ի բուն թագաւորանիստն իւր՝ի մեծ Տիզբոն. եւ զկանայս եւ զհարճս իւր եւ զորդիսանցուցանէ յայնկոյս գետոյն Դկլաթու։ Եւզպատրաստական զօրն իւր, որ էին փոքր ի շատէ, մօտ առինքն ժողովէր, կազմէր, առաքէր ընդդէմ կայսերն։ Եւյօժարեցուցեալ զոմն բազում մեծարանօք եւ կարասեաւ, որ վկայեալ էր ի դրան նորա քաջութեամբ. եւ փոխէր այլանուն նմա, Ռոճվեհ անուանէր. հրապուրելով զնա մղէր, հարկանէր ընդդէմ ալեացն, զօրավար զօրունառաքեցելոցն ի նմանէն զնա կացուցանէր։ Որ վասներկիւղի հրամանի նորա ակամայ կամաւ յանձն առնոյր, այլ ինքն գիտէր զպարտելն յանկարծաժողով տկարզօրուն Խոսրովու առաջի կայսերն։ Եւ առաքէրմիանգամայն եւ երկիցս, եւ չորրորդէր գրովզգուշութեամբ առ թագաւորն իւր Խոսրով եւ ասէր. «Եթէոչ միայն վասն մահուն իմոյ, այլ վասն կորստեանզօրաց քոց յառաջագոյն ծանուցից քեզ. զի եթէ ոչփութանակի յաւելցես ինձ զօր ի թիկունս իմ, ես ոչզանգիտեմ ի մեռանելոյ, բայց ապա գիտասջիրե։

Եւ ապա անդէն հրամայէր թագաւորն գրելզպատասխանիսն, եթէ մի՛ երկիցես յերեսաց նոցա, այլմարտի՛ր եւ յաղթեա՛, իսկ ի վերջնում նուագին յոյժխրոխտացեալ գրէր առ նա՝ ասելով. «Զի եթէ յաղթել ոչկարասցես, իսկ մեռանել ընդէ՞ր ոչե։ Տեսեալ նորազհրամանն զայն խիստ, վերացուցեալ զձեռս իւրհանդերձ զօրօքն իւրովք յարեգակն եւ ի լուսին՝աղաղակեաց մեծաձայն եւ ասէ. «Աստուածք իմ, դատարարէ՛ք ընդ իս եւ ընդ թագաւորն իմ անողորմե։

Եւ մխեալ ի պատերազմն՝ անկան առաջիզօրացն Յունաց ինքն եւ զօրքն իւր եւ եղեն իբրեւզփոշի, զոր տանի մրրիկ։

Արդ՝ իբրեւ տեսին նախարարքն Պարսից զայնեւս բեկումն մեծ, որ եղեւ զօրացն Պարսից, սկսանքրթմնջել ընդ միմեանս եւ ասեն. «Մինչեւ ցե՞րբհոսեսցեն վտակք արեանցս այսոցիկ ի տեղիս տեղիսպատերազմաւ անձանց Արեաց աշխարհիս. մինչեւ ցե՞րբիցեմք յահի եւ ի դողման առիւնահեղ թագաւորիս. մինչեւ ցե՞րբ ժողովեսցին ինչք եւ ստացուածք մերյարքունիս, ոսկի եւ արծաթ մեր ի գանձս նորա, մինչեւյե՞րբ պնդեալ, կապեալ կայցեն կիրճք ճանապարհաց՝յարգելուլ զշահս վաճառաց կողմանց կողմանց. մինչեւյե՞րբ սարսեալ թափեալ կան ոգիք մեր յանձանց մերոցյահագին հրամանէ նորա։ Ո՞չ ապաքէն սպառեաց եւեկուլ որպէս ծով զընտիր ընտիր ընկերս մեր՝զառաջնորդս աշխարհաց. ո՞չ ապաքէն բազում եղբարքմեր ի ժամանակս ժամանակս երամ երամ, դասք դասք ի պէսպէս տանջանս հրամանաւ նորա վճարեցան, եւ ոմանքխորասոյզ իսկ եղեն. ո՞չ ապաքէն զայր ի կնոջէ եւզհայր յորդւոյ եհան բաժանեաց յազգս հեռաւորս իծառայութիւն եւ յաղախնութիւն եւ ի գումար տայբնակութեան ընդ երեսս չարաշուք թշնամեացե։

Զայս եւ նման սմին բազում շշնջէինզնմանէն, այլ ոչ ոք իշխէր համարձակապէս խօսել ինչ, մինչեւ լցաւ ժամանակ կատարածի կենաց նորա։ Ապայարեաւ ոմն մի ի հաւատարիմ ընտանեաց նորա նախարարմի, որ էր դայեակ անդրանկանն Խոսրովու, որ Կաւատնկոչիւր։ Խորհուրդ արարեալ ընդ նմա՝ ետ բառնալզյիշատակ հօր իւրոյ Խոսրովու եւ զբազմութիւնեղբարց իւրոց. եւ էառ զթագաւորութիւնն Պարսից։Հնարելով եւ առաջնորդելով դայեկին իւրոյ՝հրապուրեաց, պղտորեաց զմեծայարմար կարգս բնակչացդրանն Խոսրովու։ Եւ խոտորեաց յանկարծակի զսիրտամենեցուն զհետ սանուն իւրոյ Կաւատայ՝ առ իթագաւորեցուցանել զնա փոխանակ հոր իւրոյ։

ԺԳ.

ԳԼՈՒԽ ԺԳ

Սպանումն Խոսրովու

Բայց անսացէք ինձ սակաւիկ մի, եւպատմեցից կարճառօտիւ զխորագիտութիւն առնն, եթէզիա՞րդ կամ որո՞վ օրինակաւ կարաց արգելուլ իգառագեղն մահու զահեղ որսորդն՝ զառիւծն արեւելից, որ ի գոչելն միայն ազգք հեռաւորք սարսեալ դողային, եւ մօտաւորք յերեսաց նորա իբրեւ զմոմ հալեալպակասէին։ Եւ նա այնպէս ի վայրկեան ժամանակիգողացաւ զամենեցուն սիրտ. եւ յարեաւ ի վերայ նորաիբրեւ յորբոյ միոյ։ Եւ առնելով զայս ամենայն՝ ո՛չայլ թագաւոր եւ իշխան ի թիկունս կոչէր, եւ ո՛չ զազգսեւ զլեզուս հեռաւորս զօրավիգն օգնականութեանսանուն իւրոյ ընդդէմ նորա պատրաստէր։ Այլ առաքէրմիայն ծածկաբար առ կայսրն Հերակլիոս՝ զետեղանալնմա անդէն, ուր էրն զօրօքն իւրովք հանդերձ աւուրսինչ։

Եւ հրամայէր գրել հրովարտակս յերեսացԿաւատայ առ մեծամեծս եւ առաջնորդս գնդից գնդիցմեծի դրանն թագաւորութեանն Պարսից, եթէ բարձաւ իհօրէ իմմէ է ինձ տուաւ իշխանութիւնթագաւորութեանս, պատրաստական լերուք սակաւ ինչհեծելովք։ Եւ կացուցանէր զնոսա առ խելս կամրջինՏիգրիս գետոյ՝ ըստ Վեհ Արտաշիր քաղաքէ՝ յանդիմանդրանն Տիզբոնի, ուր էր հայրն նորա Խոսրով՝պահպանեալ մերձակայ զօրօքն իւրովք։ Եւ քարոզնմեծաբարբառ աղաղակէր յաջմէ եւ յահեկէ Կաւատայ եւասէր. «Ով է մարդ, որ սիրէ զկեանս եւ կամի տեսանելզաւուրս իւր ի բարութեան, վաղվաղեսցէ ելանել ընդառաջ նորոգ թագաւորութեանս Կաւատայ, զի սա էարքայից արքայե։ Եւ բացին զդրունսն Անյուշն բերդի. եւ յախուռն կոչէր արտաքս զամենայն կալանաւորսարքային, որք էին ի բազում ժամանակաց արգելեալք իստուերս մահու անթիւ բազմութեամբ յոյժ յոյժ։ Եւասէր ցնոսա. «Եկայք, ելէք, թշուառականք՝ սրտառուչքի Խոսրովայ. զի բացան դրունք կենաց ձեզ ի նորընծայթագաւորէս՝ յորդւոյ նորա Կաւատայե։ Եւ բեկեալիւրաքանչիւր ուրուք զշղթայս իւր՝ դիմեցին առհասարակ արտաքս։ Եւ ելանէր ձայն գոչելոյօրհնութեան նոցա յերկինս, որք օրհնէին զԿաւատ եւասէին. «Արքա՛յ, յաւիտեան կեա՛ցե։ Եւ մխեալ յընտիրյընտիր երիվարս ասպաստանացն Խոսրովու. շղթայքիւրեանց ի ձեռս իւրեանց հեծեալք արշաւէին յայսկոյս, յայն կոյս արհամարհելով զԽոսրով։

Ապա եւ բազումք ի գնդից գնդից դռնապահացեւ թիկնապահաց եւ անուանակրացն դրանն Խոսրովուառեալ զնշանս դրօշից իւրեանց՝ դիմեցին առ Կաւատ՝որդի նորա։ Եւ որ մնացին անդրէն ի դրանն, ճեպէինզնոսա պատգամաւորքն Կաւատայ զգուշութեամբ ունելպահել զԽոսրով, ապա եթէ ոչ՝ մահու մեռանիցին։

Արդ՝ իբրեւ լսէր Խոսրով զբարբառաղաղակին այնորիկ, ասէ ցայնոսիկ, որ ի մօտնկային. «Զի՞նչ են ձայնք գոչմանցն այնոցիկե։ Եւ նոքալռեցին, քանզի պատկառէին պատմել նմա։ Եւ խառնաձայնփողոցն եւս քան զեւս ստիպէին։ Դարձեալ ասէ, ցնոսա, որ մերձն էին. «Զի՛նչ են անկարգ հնչիւնքբարբառոցնե։ Եւ նոքա ասեն. «Քանզի կամի թագաւորելփոխանակ քո որդի քո Կաւատ. եւ ամենեքեան ընթանան առնա. եւ ահա ճակատեալ է յանդիման քաղաքիս առ եզերբգետոյն. եւ արձակեաց զամենայն կալանաւորս մեծիբանտին զարգելեալսն ի հրամանէ քումմէ. եւ ցնծալովամենեքեան օրհնեն զնա՝ արքայ կարդալովե։

Իբրեւ լուաւ զայս ամենայն աղէտս գուժին, մանաւանդ զարձակումն կալանաւորացն, հաչէր հառաչէր, վայէր վարանէր յանձն իւր. ոչ ի նստելն իմանայր, եւ՛ոչ ի յառնելն զգայր ամենեւին, քանզի ետես զզօրնահագին հասեալ ի վերայ իւր։ Եւ ելեալ հետիոտս ընդդուռն բուրաստանին իւրոյ՝ գնաց եւ թաքեաւ ընդծառովք բուրաստանին, եւ կայր ղօղեալ՝ թափեալ ոգիիւր յանկարծ երկիւղէն. եւ դիտէին աչք իւր վերանալոյի վերայ նորա անողորմ սրոյն։ Ապա եկին հասին իվերայ նորա գունդն ամենայն շուրջ զապարանօքն։ Եւզհետ մտեալ խնդրակքն՝ գտին զնա ի տեղւոջն, ուրնստէր վարանեալ։ Եւ ածեալ զնա արտաքս քանզապարանսն՝ մուծին ի սրահ մի, զոր Քատակի Հնդուկնկոչեն՝ յապարանսն Մարասպանդ կոչեցելոյ։ Եւ իբրեւեմուտ ստուգեաց զտեղւոջէն եւ զտանուտեառնէն, բախեալ զկուրծս իւր՝ հեծեծելով ասէր. «Վա¯յ ինձ, եղուկ եմ ես. որպէ¯ս հրապուրեցայ ի կախարդացն, որքըղձային ինձ ի Հնդիկս ի Մարասպան տեղւոջ ըմբռնել։Եւ արդ՝ ահա եհաս ինձ ըստ բանի նոցա ցնորք, այլ ոչճշմարտութեամբե։

Եւ պահեալ զնա առ այն օր՝ ի վաղիւնբառնային սրով զգլուխն. եւ բարձաւ չարն ի միջոյ։Նոյնպէս եւ զեղբարս իւր Կաւատ արքայ յոտից եւ իձեռաց անպիտանս արարեալ՝ կամէր խեղութեամբշնորհել նոցա կեանս. ապա յամբաստանութենէ բազմացբարձան եւ նոքա սրով։

Եւ ինքն կալաւ զտեղի Խոսրովու՝ հօրիւրոյ թագաւորութեանն։ Եւ էր բարեխորհ, ողորմած առամենայն աշխարհս եւ առ ծառայս իւր. եւ խնդրեացզխաղաղութիւն առ թագաւորակիցս իւր։ Եւ արձակեացյիւրաքանչիւր տեղիս զամենայն կալանաւորս, որք էինի դիպահոջ դրան հօր իւրոյ։ Եւ գրեալ հրովարտակս ընդամենայն սահմանս թագաւորութեան իւրոյ՝ ցնծութեամբեւ ուրախութեամբ կեալ ամենեցուն. եւ զամենայնհարկս եւ զմաքս արքունի երեքամեայ ժամանակս ընդամենայն տեղիս իւրոյ տէրութեանն շնորհեալամենեցուն։ Նա եւ ջանայր եւս առնել, զի մի՛ ոքկապեսցէ զսուր իւր յազդեր իւրում զամենայնժամանակս թագաւորութեան իւրոյ։ Այլ քանզիվիրաւորելոց էին զմեզ մեղք մեր անտերունչք անկարգժամանակօք, ընդունայն կորեան խորհուրդք նորա։Կարճեցաւ կէտ կենաց նորա, տեւեալ ամիսս Է. յաւելաւառ հարս իւր հայրասպանն այն, քանզի բառնալոց էրթագաւորութիւնն ի տանէ Սասանականացն, եւ տալ ի ձեռսորդւոցն Իսմայելի։

ԺԴ.

ԳԼՈՒԽ ԺԴ

Յաղագս Վիրոյի աշխարհակալ կաթողիկոսութեանն Աղուանից եւ մեծամեծ վշտակրութեանն եւ Աստուծոյխնամոցն

Ապա ի գտանել ամենեցուն զթողութիւնյանցանաց իւրեանց ի նորընծայ թագաւորէն Կաւատայ՝շնորհելով զմիւս եւս պարգեւսն, որ կարի իմնախորժելի թուէր կալանաւորացն եւ այնոցիկ, որք իդիպահոջ էին միայն պահեալ ի մեծի դրանն, որոցմոռացեալ էր յոյս իւրեանց դառնալ յիւրաքանչիւրաշխարհ եւ յերկիր ծննդեան։ Որք փութանակիյուղարկէին ի հրամանէ նորա, եւ մեծաւ փափագանօքգնացին ի տուն հայրենի։

Ընդ որս էր եւ կաթողիկոսն մեծիշխանութեանն Աղուանից՝ Վիրոյ անուն նորա. այրհանճարեղ եւ իմաստուն, զօրաւոր ի բանս իմաստութեան, եւ լեզու նորա իբրեւ զգրիչ երագագրի ի պատմութիւնսխօսից խորհրդականաց եւ ի մտավարժութիւնգովութեանց թագաւորաց եւ մեծամեծաց, նա եւխոնարհախօսութիւն նորա քաղցրալուր ռամկաց եւխառնիճաղանճ ժողովրդոց։ Երկայնէր զխօսս իւր՝համեմատեալ ընդ ճառս իմաստնոց եւ ընդ առակս նոցա. շարէր յօրինէր զբարբառ բերանոյ իւրոյ զորօրինակզմարգարիտ ոք յոսկի յեռուցու։ Մանաւանդ իթարգմանութիւն լեզուին Պարսից վարժեալ նորա ամսքսան եւ հինգ ի դիպահոջ առ դրանն Խոսրովու՝յանցական գտեալ զնա ընդ ապստամբողս մեծամեծացնիշխանաց աշխարհիս Աղուանից. որք ապստամբեցանյարքայէն Պարսից եւ կորեան անկան բազումք ինոցանէ՝ ոմանք ի սուր եւ ոմանք ի խեղութիւնսանդամոց, ոմոնք տարագրեալք յաշխարհս հեռաւորս։ Իսկնա փախստեայ անկանէր ի դուռն արքունի. եւ յաջողեցաւառաջի նորա, զի շնորհք Սրբոյ նշանի նորա յորդեցիննմա ճանապարհ ի դուռն թագուհւոյն, որ մեծաւ ջանիւկարաց գտանել ի պարգեւի զկեանս նորա ի թագաւորէն։Բայց մեծաւ երդմամբ հաստատէր յանձն իւր թագաւորնվասն նորա՝ զամս կենաց նորա ոչ դառնալ նմա յերկիրիւր. այլ կալ մնալ նմա ի դիպահոջն, որ առ դրանն։ Եւոչ արգելոյր ի նմանէ զհաս իշխանութեան աթոռոյ նորա, եւ ոչ զանուն կաթողիկոսութեան նորա եբարձ ի նմանէն. այլ պահէր զնա իբրեւ զանօթ ինչ ընտիր եւ խնայէր ի նաիբրեւ յերիվար ինչ ընտիր քաջընթաց յօր մարտի եւպատերազմի. մինչեւ լցաւ ժամանակ պանդխտութեաննորա, եւ մերձեցան երկունք հարուածոց անողորմտանջանաց ի ձեռն չար թշնամեաց աշխարհիս Աղուանից։Եւ առաքէ զնա որպէս երբեմն զՄովսէս ի Մադիամայ, զիեկեալ կորզեսցէ, հանցէ ի ձեռաց արուասպան եւ իգաչարազգին՝ առ ի բուծանել զաւակ ի վերայ երկրի զսակաւմնացեալսն՝ մի յազգէ եւ երկու ի քաղաքէ։

Արդ իբրեւ ել նա յարքունուստ անտի եւ եկնի սահմանս երկրի ծննդեան իւրոյ. փարէր, անկանէր նաամենայն ուրեք զդրամբք եւ զյատակօք եկեղեցեացիւրոյ վիճակին, հեղոյր, յորդէր զարտասուս. եւ իկրկնել զծունր թանայր զգետինն։ Եւ դարձեալ իյառնելն քաջալերէր զինքն եւ մխիթարէր, զորս ընդինքեան էին՝ գոհանալով զԱստուծոյ, որ եզերծ զնա իժանեաց առիւծուն եւ շնորհեաց նմա տեսանելմիւսանգամ զյարկս Սրբոց եկեղեցեաց։ Եւ խորհէրհանգչել սակաւ մի եւ լնուլ զանձուկ սիրոյխանդաղատանաց իւրոց բազմաժամանակեայհեռաւորութեանն։ Բայց զի առաջի կայր նմա սուգանհնարին, ջանք եւ քրտունք՝ տեսանելոյզկործանումն, որ ընդ հուպն լինելոց էր։

Եւ մինչդեռ սփռեալ էր զանձուկ սիրոյիւրոյ ի տեղիս տեղիս սննդեան իւրոյ, յանկարծակիերկրորդեաց, հնչեաց հողմն հիւսիսային եւ բախեացզծովն մեծ Արեւելեան։ Եկն ել գազանն ապականիչհանդերձ արիւնարբու կորեամբն իւրով՝ Շաթնկոչեցելով։ Եւ նախ՝ նա հաստատէր զերեսս իւր ընդդէմՎրաց աշխարհին՝ քաղաքին Տփղեաց. եւ ոչ զոք գտեալ իներքս յառաջին քաջ արանցն, տեղի գտեալ սփռելովզոխսն մթերեալս սակս առաջին նախատանացն ի նոցանէ։Եւ իբրեւ պաշարեաց զքաղաքն եւ սկսաւ մարտնչել, նեղել զբնակիչսն, որ ի նմա. դարձան եւ նոքա ընդդէմնորա։ Եւ յոյժ աշխատեալք որպէս աւուրս երկուցամսոց զուր ջանալով ընդ հրամանի կատարածի կենացիւրեանց։ Եւ ահ հեղման արեանց իւրեանց, որ ընդհուպն էր դիպելոց նոցա, տագնապէր զնոսա։ Յայնժամգոչեաց գազանն ահագին ի վերայ նոցա, որսացաւ եւհեղձոյց բաւական կորեանց իւրոց. եւ ելից զմորիս իւրորսով եւ զզօրս իւր յափշտակութեամբ։ Եւվերացուցեալ զսուրս իւրեանց առ հասարակ դիմեցին իպարիսպն եւ զմիմեամբք դիզանալով այնչափբազմութեանն՝ վերանային քան զպարիսպն գեր ի վերոյ։Եւ անկանէր ստուեր խաւարային եւ ահ ի վերայ եղկելիբնակչաց քաղաքին։ Լուծան յօդք անդամոց նոցա, թուլացան բազուկք նոցա, մատնեցան ի պարտութիւն, անկան յետս ի պարսպէն եւ խուճապեալք որպէսճնճղուկս ըմբռնեալս ի գործիս որսորդաց, ոչ ոքկարելով ժամանել ի տուն իւր՝ ձայն տալ գուժինահագին, հրամայել սիրելւոյ ամուսնոյ իւրոյ, կամգթալով ի ծնունդս որովայնի իւրոյ, կամ զմտաւ ածելզծնողաց զծնողական գութս. այլ պակուցեալք՝ ջանայինծածկել զանձինս իւրեանց. ոմանք ի վերայ տանեաց եւոմանք ի ներքոյ խողովակաց. իսկ բազումք դիմեցին իՍուրբ յարկս եկեղեցեաց եւ բուռն հարեալ զեղջերացսեղանոյն։

Եւ ելանէր գոչիւն հառաչման նոցա ըստնմանութեան բազմամբոխ հօտից մաքեաց առ գառնիս եւմօր առ մանուկն իւր։ Եւ զհետ նոցա հնձողք անողորմք, որոց ձեռք իւրեանց հեղուին զվտակս արեաց. եւ ոտքիւրեանց կոխէին զդիակունսն, եւ աչք իւրեանցտեսանէին զդիաթաւալն իբրեւ զհեղեղ կարկտի։ Եւյորժամ հատան ձայնք ողբոց եւ վայիցն, եւ ոչ ոք մնացապրեալ եւ ոչ մի, ապա գիտացին եւ նոքա, եթէ յագեցանսուրք նոցա։ Ածին եւ զերկոսին իշխանսն՝ զմի իշխաննպետ կողմնակալ թագաւորութեանն Պարսից, եւ զմիւսն իբուն բնակչաց իւրոց, ի տոհմէ իշխանութեաննաշխարհին Վրաց՝ զերկոսեան ունելով։ Որք իբրեւ ածանձերբակալք առաջի թագաւորին՝ հրամայեաց փորել զաչսնոցա՝ փոխանակ զի կոյր նկարեցին զպատկեր նորա ինախատել նոցա զնա։ Եւ դառն չարչարանօք հեղձամահարարեալ զնոսա, ողջոյն վարեցին զմորթս նոցայանդամոց նոցա. եւ պրկեալ, հագնեալ, լցեալ զնոսախոտով՝ կախեցին ի վերուստ զպարսպէն։

Յայնժամ արկին զձեռս իւրեանց յարկեղսգանձուցն մթերեալս, եւ ծանրաբեռնեալք ամենայնբազմութիւն զօրացն բերէին դնէին առաջի իւրեանցբռնաւորին շեղջս շեղջս եւ կոյտս կոյտս։ Մինչեւայնչափ յաճախել բերել առաջի նորա, մինչեւձանձրացեալ հայել տեսանել նմա զանհամար, զանթիւտաղանդ ոսկւոյ եւ արծաթոյ։ Իսկ զզարդուցեկեղեցեաց, զականակապ, զմարգարտայեռ սպասուցն ո՞վիցէ բաւական առ ի պատմել։

Արդ՝ իբրեւ արար եւ կատարեաց նա ըստ կամսիւր եւ հրամայեաց բառնալ անտի զաւարն ամենայն, ինքնչուեալ անտի հանդերձ գանձիւքն՝ դառնայ ի տեղի իւր. եւ թողեալ զօրս պատերազմողս ի ձեռն որդւոյն իւրոյՇաթայ՝ հանդերձ դաստիարակօք արամբք քաջօք, երթալհրամայէր ի սահմանս Աղուանից։ Եւ պատուիրէր նոցազայս ինչ. ասէ, թէ ելցեն մեծամեծք, առաջնորդք նոցաաշխարհին ընդ առաջ որդւոյ իմոյ եւ տացեն ի ձեռսզաշխարհն իւրեանց ինձ ի ծառայութիւն եւընդարձակեսցեն զքաղաքս եւ զամրոցս իւրեանց եւզվաճառս առաջի զօրաց իմոց, թողացուցէք եւ դուք նոցակեալ եւ ծառայել ինձ. ապա եթէ ոչ՝ մի՛ խնայեսցէ ակնձեր ի նոսա յամենայն հասակ արուի իհնգետասանամենից ի վեր. եւ զմատաղատունկս արուացնեւ զազգն իգականացն պահեցէք ինձ եւ ձեզ իծառայութիւն եւ յաղախնութիւն։

Եւ մեկնեալ ի միմեանց զօրացն՝ արարինըստ բանին ըստ այնմիկ. ապա եկին հասին (ի տեղինյայնմիկ) ի հրամայեալսն։ Յայնժամ առաքէր պատգամսըստ բանի հօրն իւրոյ առ կուսակալ իշխանն Պարսից, որէր մարզպան Աղուանից աշխարհիս, Սեմավշնասպ անուննորա եւ առ նոյն կաթողիկոսն Աղուանից Վիրոյ, զորվերագոյնն ասացաք։ Եւ ոչ առեալ յանձն Պարսկին. «Ո՞վես, ասէ, եւ ուստի՞ տունդ Աղուանից, զի՞ եդից եսփոխանակ դոցա զանձն իմ ընդ հրամանաւդ ընդայդուիկե։ Եւ առեալ զաղխն իւր ընդ իւր, յափշտակեալզբազում ինչս յաշխարհէս աստի՝ զերծաւ գնաց անկաւ իկողմանս Պարսից: Իսկ հայրապետն Աղուանից՝Վիրոյ, որպէս լուաւ, եթէ եհաս լուծ ծանրութեան ի պարանոցիւր միայն, վարանէր յանձն իւր, կասկածէր, երկնչէր իՊարսից թագաւորէն, քանզի վասն նորին իսկ անուանապստամբութեան պանդխտեալ էր նա յօտարութեանյաքսորս ի բազում ժամանակս եւ անսալ պատգամացն եւկալ առաջի թշնամւոյն վասն բեկման եւ կորստեանաշխարհիս կամէր յանձն առնուլ։ Ապա ըստխորագիտութեանն իւրում գրէր թուղթ ի ծածուկ առթագաւորն Պարսից՝ զսպառնալիս թշնամւոյն, եթէներեսցէ նմա թագաւորն, հաճեսցէ առ անգամ մի զմիտսթշնամւոյն իւր առաջի կալով։ Ապա եթէ ոչ ի բացգնասցէ ի սահմանաց աշխարհացս։

Եւ մինչ դեռ նա ակն ունէր պատասխանւոյն իթագաւորէն, եւ կամէր հրապուրել պահել ինչզպատգամաւորսն, որք առաքեցանն առ նա ի թշնամւոյն՝կալեալ զաչս նոցա սակաւ ինչ արծաթով։ Եւ տանէրբերէր զնոսա պատճառս կազդուրելով. երբեմն ասէր. «Կոչեցից զգլխաւորս, զառաջնորդս ամենայն գաւառացաշխարհացս, զի միաբանեսցին եւ նոքա ընդ իս իպատասխանիս հրամանի թագաւորին ձերոյե. եւ երբեմնասէր. «Ոչ ինչ է պիտոյ յամել մնալ ինձ բազմացնխորհրդակցութեան, այլ ես ինձէն պատասխանեցից եւյօրինեցից ըստ պատշաճի թագաւորական ընծայիցնընծայս ի պատիւ ողջունի թագաւորին ձերոյե։

Յայնժամ սկսան պատգամաւորքն ստիպել եւասեն. «Զի՞ կաս, հի՞մ յապաղես, զի ահա եհաս օրսսահմանեալ սփռելոյ ասպատակ ընդ ամենայն երեսսԱղուանից աշխարհիս, յայտնեսցուք ահա քեզ զխորհուրդծածկեալ իշխանացն մերոց եւ տեառն մերոյ Շաթայ։Արդ՝ եթէ ոչ կամիցիս առնել ըստ հրամանի նորա, աճապարեա՛ փախչել զերծանել, քանզի գտին անձինք մերմեծարանս եւ տուրս ի ձեռաց քոց: Եւ երկնչիմք մեքյաստուծոյ մերոյ, եւ չկարեմք նենգել քեզ եւտեսանել, թէ մխեսցին ձեռք բազմութեան զօրաց մերոց իքեզ եւ ի մերձակայ բանակդ եւ ի ժողովուրդ քոե։

Մինչ դեռ նոքա զայս խօսէին, յանկարծակիպատեաց մէգ եւ մառախուղ զամենայն երեսս երկրիսմերոյ առ հասարակ, զդաշտս եւ զգլուխս լերանց, զբլուրս եւ զխորս ձորոց. եւ ոչ ուրեք մնաց եւ ոչքայլ մի ոտին յամենայն սահմանս երկրիս մերոյ, իշէնս եւ յագարակս, ի տունս եւ յանցս ճանապարհաց։Բերան ամենեցուն կարդայր վա¯յ, վա¯յ. գոչիւնբարբարոսական ոչ լռէր, եւ չէր, ուր ոչ ելանէրսատակիչ բարբառ չար թշնամեացն։ Եւ այն ի միումաւուր, ի միում ժամու։ Քանզի բաժանեցին վիճակաւյառաջագոյն ըստ գնդից գնդից զգաւառս եւ զշէնս, զհեղեղատս եւ զգետս, զաղբիւրս եւ զմօրս, զլերինս եւզդաշտս յամենեսին միապէս ըստ ժամադրին սփռեալզասպատակն աշխարհակուլ։ Ի ծագաց մինչեւ ի ծագսդողային սահմանքս մեր։

Ապա այնուհետեւ անդ էր տեսանել նմանապէսկատարեալ ըստ բարբառոյ մարգարէին. «Եթէ զոր օրինակփոխնուցու մարդ յերեսաց առիւծու, եւ պատահիցի նմաարջ, եւ զերծեալ ի նմանէ՝ անկանիցի ի տուն իւր եւյեցուցեալ զձեռս իւր յորմն, եւ հարկանիցէ զնա օձե։Այնպէս հասին ի վերայ մեր աւուրքն այնոքիկ, զիյերեսաց սրոյն, որպէս յահեղ առիւծէ ի մագիլսգիշաքարշս բեկանող արջոյ՝ ի ժանիս սովոյն մատնէին։Եւ անտի լքեալք, յօդալոյծք, սովաբեկք, ակամայդիմեալք ի գերութիւն, որպէս ի չարաթոյն օձից ի յահէտեսլեան դառնաշունչ թշնամւոյն խածանէին։

Ապա ի ծածկել զմեզ ծովային ալեացնայնոցիկ, զհետ մտեալ եւ կաթողիկոսին մերոյ, հանեալզնա ի տեղւոջէ ապառաժից վիմայատակ լերանցն ի գեղջն, որ կոչի Կողթագարակ. թողեալ նորա զկահ եւ զկարասիիւր եւ զսպաս գանձուցն՝ հեծեալ ի ձի փախստականլինէր առաջի նոցա։ Եւ ոչ ոք կարաց ընդ նմա ելանել իսպասաւորաց իւրոց, բայց մի ոմն յապաեկաց աշխարհիս՝անուն նորա Գադվշնասպ, այր յաղթանդամ եւ զօրեղ՝ իտոհմէ գնդապետութեան ազգին իւրոյ. նա միայնժամանեաց ելանել ընդ նմա։ Եւ ոչ արգելին զարշաւանսթշնամւոյն վիմախառն, ձորախիտ ապառաժք լերանցԱրցախական ամուր գաւառացն. այլ գործեցին մեղք մերառաջի նոցա զդժուարինսն ի դիւրինս եւ առանցգայթակղութեան էին գնացք ընթացից երիվարաց նոցա իվերայ գլխոց լերանց։

Հասին զկնի կաթողիկոսին թշնամիքն, լարեցին զաղեղունս ի վերայ նորա յիրս դառնութեան։Յայնժամ սքանչելի շնորհք Սուրբ խաչին, զոր ունէրընդ իւր, անջրպետեաց ի մէջ նորա եւ թշնամեացն. եւ ոչմխեցաւ ի նա ձեռն յաւուրն յայնմիկ։ Եւ ի նսեմանալաւուրն զերծեալքն ուխտիւք խնդրէին զխաւարգիշերոյն առաւել, քան զլոյս տուընջեան։ Եւ իգիշերին յայնմիկ ընդարձակէր ճանապարհ փրկութեանմեծի հայրապետին եւ ամենայն ապրելոցն։ Եւ կրկնեալանդրէն հասին պատգամաւորքն թշնամւոյն, թէ՝«Արա՛զայդ եւ ապրեսցիս դու եւ տուն քո եւ ամենայնմնացորդք երկրի քոյ. ապա եթէ ոչ, հրամայեցաւ յինէնունել ածել զքեզ առ իս ակամայ կամօքե։ Եւ ժողովեալառ ինքն կաթողիկոսին զամենայն գլխաւորս, զորդիսթագաւորազանց մեծաց աշխարհիս, զգաւառապետս եւզգիւղապետս, զերիցունս եւ զսարկաւագունս եւզդպիրս, որ ի ժամուն անդ հանդիպեցան յամրոցինՉարաբերդոյ. եւ ասէ ցնոսա. «Արք եղբարք, դուք ինքնինգիտէք զհարուածս մեծամեծս, զահ եւ զդողումն անյագեւ անողորմ սրոյն, որ վասն մեղաց մերոց առաքեցաւմեզ եւ ընկղմեաց յանկարծակի զանձինս մեր։ Եւ ահաեմք ի տարակուսանս, եւ ոչ գիտեմք յո՞ երթիցուք, կամու՞ր փախիցուք յերեսաց նոցա։ Եւ արդ՝ եթէ արասցուքըստ կամաց նոցա եւ եթէ ոչ, սակայն օր մահուան մերոյի ձեռս նոցա յամենայն ժամ նկարեալ է առաջի աչացմերոց. խորհելով վաղվաղակի արարէք ինձ պատասխանի, որում եւ ես անսացից տեսեալ զօգուտն, քանզի ստիպէզիս եկեալ պատգամն. եւ սա զի ոչ ի ռամկաց, այլնախարար ի զօրս թշնամեացն եւ հաւատարիմ դայեակ եւդաստիարակ թագաւորորդւոյն Շաթայե։

Եւ իբրեւ զայս խօսեցաւ, ձայն բարձինմիաբան եւ ասեն. «Ընդէ՞ր խօսի տէր մեր ըստ այդմ բանիայպանել զթշուառացեալ անձինս մեր. իսկ արդ գուցէ՞ոք ի մէնջ իմաստնագոյն քայն զքեզ ճանաչելզիմաստութիւն եւ զխրատ. եւ կամ համարձակիցի՞ ոքառաջի քո բանալ զբերան իւր եւ խօսել զբանսհանճարոյ։ Արդ՝ եթէ երկայնամտեսցէ մարդասէրնԱստուած, մի՛ յապաղեր արպէս հովիւ քաջ դնել զանձնքո ի վերայ մեր. վասն որոյ եւ մեք ըստ կարի մերումդիցուք զանձինս ի վերայ քոե։ Յայնժամ ասէ ցնոսա. «Եթէ միայն տէր հաճեսցի, ես ոչ զանգիտեմ յերկիւղէնոցա. բայց դուք զայս արարէք, զոր ասեմս ձեզ. իւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ ըստ կարի իւրում բերցէ արծաթեւ ոսկի եւ հանդերձս. եւ մի՛ ագահեսցեն սիրտք ձերյինչս ձեր. զի կարասցուք ցածուցանել զերեսս նոցապատարագօքե։

Յայնժամ բերեալ յօժարութեամբ ամենցունեդին առաջի նորա. ապա եհան եւ նա բազում ինչս իգանձուց իւրոց, որ ինչ պատշաճ էր ի պատիւ ընծայիցնոցա պարգեւաց։ Եւ զեկեալն առ ինքն՝ զդայեակարքայորդւոյն հարցեալ եւ ստուգեալ ի նմանէզանուանս մեծամեծացն՝ իշխանաց եւ զօրավարաց, նախարարաց եւ պետաց, ցեղից ցեղից ամենայն զօրունիւրեանց՝ ըստ առաւելութեան եւ ըստ խոնարհութեաննոցա, զի գիտասցէ ինքն պատուել կարասեաւն։ Եւայսպէս բաժանեալ զինչսն ըստ անուանց տոհմից նոցա, եւ գրով նշանակեալ կնքեաց։ Եւ հրամայեաց կահավարիցեւ սայլից բառնալ. եւ ասէ ցորս անդն կային. «Իրաւունս համարիմ ես, բայց ի խառնաղանճ ժողովրդոց, ձեզ ամենեցուն յայտնի անձանց գալ ընդ իս ի բանակայլազգւոյն, զի հաւատարմագոյն լիցի յաչս նոցա երթնիմ ձեօք հանդերձ ի հնազանդութիւն նոցաե։ Իբրեւլուան զայս, բազումք յօժարեցան ելանել զհետ նորա, եւ սակաւք սրտաբեկեալք յետս կացին։ Եւ թոյլ տուեալոչ զոք բռնադատէր, այլ օրհնեաց զնոսա, որք ելին ընդնմա եւ ասէ. «Քաջալերեցարու՛ք, որդեակք իմ, մի՛երկնչիք, քանզի առաջնորդ մեր է Հոգին Սուրբճշմարտութեան եւ գաւազանն Մովսեսի, շնորհք Սուրբխաչին Քրիստոսի, առ ի հարկանել զալիս ծավալեալծովուն առաջի մերե։ Եւ չուեալ անտի՝ գնաց յառաջելանել։ Եւ իբրեւ անցին ընդ ձորս լերանց եւ թափեցանի գեղեցկատես, վայելուչ, հարթ հաւասար յուռթի դաշտնՈւտի գաւառի, ոչ կարէին իմանալ նշմարել զտեղիսն ընդոր անցանէին յանթիւ բազմութենէ զօրացն Շաթայ։ Այլորպէս երբեմն ի մէջ Կարմիր ծովուն, նոյնպէս եւսահմանք անթիւ բանակին, մինչեւ հասանել նոցա իդուռն արքայորդւոյն, պարիսպ էին ընդ աջմէ եւ ընդահեկէ իւրեանց։ Գտին զնա բանակեալ ի նմին գաւառիըստ հիւսիսոյ կողմանէ, մերձ ի մեծ քաղաքն Պարտաւ՝ իմէջ յորդաբուղխ մօրաջուրցն։

Եւ ի հասանել նոցա ի դուռն նորա էինմեծամեծք եւ նախարարք առաջի նորա. անդ տեսաքզբազմոցս նոցա՝ ի գուճ ի վերայ ծնգաց ըստնմանութեան փաղանգաց ծանրաբեռն ուղտուց։Իւրաքանչիւր կոնք մի լցեալ մսով յանսուրբ անասնոց. ըստ նմին եւ սկտեղք, յորում թանային յուտելնիւրեանց յաղաջուր։ Եւ զբաժակս եւ զիմպելիսարծաթեղէն քանդակունս յոսկի համակեալս, զորբերեալն էր յաւարէն Տփղեաց. ըստ նմին եւ զըմպոցսեղջիւրեղէնս եւ շորոմաձեւս փայտեղէնս մեծամեծս, որով զարգանակսն լափէին եւ նովին պարարտականսառոյց, անլուայ աղտեղեաւքն յաբխոռն յանզգայս իմիոյ միոյ բաժակէ երկու երկու կամ երեք երեք ինոցանէն զանապակ գինին կամ զկաթն ուղտուց եւ ձիոցանյագ յորովայնս իւրեանց իբրեւ ի տիկս ուռուցիկսչափէին։ Ո՛չ օրինաւոր մատռուակք էին առաջի նոցա, եւ՛ ոչ սպասաւորք ի թիկանց կողմանէ։ Ե՛ւ ոչ անգամորդւոյ թագաւորին, բայց ի զինուորաց, որք զդուռննորա պահէին. շուրջանակի ասպարափակ, նիզակախիտզգուշութեամբ։

Եւ իբրեւ մուծին զնոսա ի ներքս ըստ միդռնապահսն մինչեւ ցերկրորդսն, եւ զընծայ ողջունին, որ բարձեալ ի վերայ բազկաց մերայնոցն զկնիկաթողիկոսին. ապա ընթացան ընդ առաջ նորա եւհրամայեցին ամենեցուն փոխել ոտն ոտն եւ երկիրպագանել երիցս անգամ, եւ զայլսն առգելեալ յերկրորդդրանն, եւ փոխեալ ի նոցանէ զօժիտսն ի բազուկսիւրեանց, տարան զկաթողիկոսն միայն ի ներքսագոյնխորանն, ուր նստէր արքայորդին։ Եւ ի յանդիմանլինելն երկիր եպագ կաթողիկոսն ի վերայ երեսացիւրոց. եւ մատոյց նմա զպատարագսն. նոյնպէս եւմեծամեծացն ամենեցուն։ Եւ ընկալեալ ի ձեռաց նորաեւ յոյժ բերկրեալ ի տեսանելն զնա, հանդերձբազմութեամբն երթալ առ նա նստել, հրամայեաց նմամերձ առ ինքն ի խորանի անդ։ Եւ հայեցեալ ընդ երեսսկաթողիկոսին իբրեւ ժամ մի, ասէ. «Հայր իմ ես դու, եւտեսիլ քո իբրեւ զտեսիլ Աստուծոյ. եւ զի՞ յամեցերգալ առ իս. զի ոչ լինէր այդ շտապ տագնապի ի զօրացիմոց աշխարհիդ քում։ Եւ արդ ի գալդ քո ելցենհրամանք յերեսաց իմոց առ ամենայն զօրս զօրութեանիմոյ, զի դարձցին անդրէն ի բանակս իւրեանց եւ ոչ եւսելցեն ասպատակ սփռել ընդ սահմանս երկրի քոյ. եւբերանոյ քո հնազանդ լիցի ամենայն զօրութիւն իմ. եւուխտ եդից քեզ երդմամբ յարեւն հօր իմոյ Ջեբուխաքանայ, զի զոր ինչ խնդրեսցես յինէն, անվրէպկատարեցից։ Եւ դու պատուէր տաջիր ամենայնիշխանութեան քում, զի դարձցին յիւրաքանչիւր տունսեւ ի վաստակս իւրեանց եւ ի գործս ձեռաց։ Եւասպատակեցից ես ընդ աշխարհս, որ շուրջ զքեւ եւբերեալ հանգուցից զաւարն եւ զկապուտն ի սահմանս քո. եւ փոխանակ միոյ բեկմանն կրկին հատուցից քեզզլիութիւն մարդոյ եւ անասնոյ, զի ստացաւ հայր իմզաշխարհս զայսոսիկ զերեսին՝ Աղուանից, Լփնաց եւՉորայ իւր սեպհական ժառանգութիւն յաւիտենականե։Յարեաւ կաթողիկոսն եւ երկրպագեաց նմա եւասէ. «Ծառայք քո եւ հօր քոյ եմք ես եւ ամենայնբնակիչք երկրիս. խնայեա՛ այսուհետեւ յանձինսծառայից քոց եւ դարձո՛ զսուր քո ի մէնջ, զի քեզծառայեսցուք եւ հօր քում, զոր օրինակ ծառայեցաքՍասանականինե։ Եւ զայս ասացեալ՝ զօրութեամբՍրբոյն խաչին շիջաւ ցասումն բարկութեանգազանաբարոյ ազգին՝ ամենայն նախարարացն եւամենայն զօրացն առաջի կաթողիկոսին։ Եւ եղենզգօնացեալք իբրեւ զոչխարս եւ իբրեւ զարս երկիւղածսյԱստուծոյ առ սիրելի եղբարս եւ առ համաշունչքաղաքակիցս եւ դրացիս։ Եւ կարդային զանունկաթողիկոսին ըստ անուանն արքայորդւոյն իւրեանց ԱստուածՇաթ եւ Աստուած կաթողիկոս եւ զանուանսերթելոցն ընդ նմա՝ սիրելի եղբայր ։

Ապա հրամայեցաւ նոցա նստել՝ յուտել ընդինքեանս. եւ իջուցին զնոսա ի վերայ ծնգաց ըստօրինին իւրեանց՝ եդեալ առաջի զամանս լցեալ ի մսոյնպղծոյ. եւ ոչ կամեցան ճաշակել, զի էին աւուրք պահոցքառասներորդացն։ Եւ թոյլ տուեալ ըստ կամացծառայիցն Աստուծոյ՝ բարձին զմիսն եւ բերին եդինհացս սակաւս անօսրունս խարշեալս ի տապակի։ Եւգոհացեալ զԱստուծոյ՝ օրհնեցին եւ բերին կերան եւհաճեցին զմիտս նոցա։ Եւ յարուցեալ յընթրեաց անտի՝հրամայեաց յուղարկել զկաթողիկոսն հանդերձիւրայնովքն մեծաւ պատուով, զի երթիցէ ի քաղաքն եւհեշտութեամբ ագցի ի տան իւրում։ Ապա յայնմ օրէ հետէէր ընդ նոսա ի բանակս նոցա՝ ի չուել նոցա եւ ինստել։ Եւ իբրեւ հաստատեցան սիրտք նոցա ի նա, ապա եւնա սկսաւ համարձակապէս առնել զխնդիր իւր եւ ասէառաջի արքայորդւոյն. «Որովհետեւ ծառայք քո եմք, խօսեցայց զօգուտն առաջի քո, տէր իմ։ Զի մի՛խոպանացեալ անապատասցի երկիրս, առաքեսցես ի քէնգործակալս արս հաւատարիմս յամենայն տեղիս, ի շէնսեւ յագարակս, ի բերդս եւ յաւանս, զի դարձցին բնակիչքերկրիս եւ գործեսցեն առանց երկիւղի եւ պահեսցիննոքօք յամենայն բռնութենէ զօրաց քոց։Եւ եթէմիամտութեամբ ստացայք դու եւ հայր քո զերկիրս իծառայութիւն, խոնարհեա՛ց դու մեծամեծօքդ յաղաչանսիմ եւ հրամայեա՛ արձակել զամենայն անձինս գերեալսի զօրաց քոց՝ զարս եւ զկանայս, զաղջկունս եւզմանկունս, զոր ունին արգելեալ ի խորանս իւրեանց, զի մի՛ քեցեսցին բաժանեսցին հարք յորդւոց իւրեանց, եւ մարք ի դստերաց, եւ սարտուցեալ ելանիցեն ըստերկիրս, որպէս եղինք գորովեալք յորսորդաց յորթուցիւրեանցե։

Այսպէս մեղմ եւ ողոք բանիւք ըստ հոգեւորիմաստութեան իւրոյ, դարձոց զսիրտս նոցա ի խնդիրսիւր։ Եւ ել հրամանս այս յերեսաց արքայորդւոյն եւամենայն զօրաց իւրոց, զի արձակեսցին ամենայնգերեալքն եւ մի՛ ոք իշխեսցէ արգելուլ կամթաքուցանել, ապա եթէ ոչ՝ պատիժս մեծամեծս կրեսցեն։Եւ առաքեաց ի վերայ այսոցիկ արս յայտնիս, իմօտակայից իւրոց, զորս թնդիւնս անուանէին ընդարամբք սպասաւորօք կաթողիկոսին։ Եւ ելեալ ի բանակսնոցա՝ քննէին եւ յուզէին ի խորանս եւ ի վրանս նոցա. եւ զթաքուցեալսն ի ներքոյ կարասւոյ կամ գրաստուպատանաց զմատաղ մանկունսն նոցա քարշէին, ածէինարտաքս, եւ ոչ ոք իշխէր հարկանել ընդդէմ նոցա։ Եւժողովեալ երամ երամ՝ ածէին ի դուռն կաթողիկոսին։Իսկ նա, իբրեւ հաւ ի վերայ ձագուց գթացեալ, զգեցուցանէր զմերկսն եւ կերակրէր զկարօտեալսն, եւառաքէր յիւրաքանչիւր տունս։ Եւ շնորհք Աստուծոյէին ընդ նմա. եւ յաջողէր յամենայն ճանապարհս եւ իխորհուրդս իւր։ Եւ մեծացաւ անուն նորա ի մէջբազմութեան թշնամեացն մինչեւ յօրն, յորում այցարար Աստուած ի ձեռաց նոցա ժողովրդեան իւրում իփրկութիւն։

ԺԵ.

ԳԼՈՒԽ ԺԵ

Վասն սաստկացեալ սովոյն, սրոյն եւ գերութեանն ի միասին

Պարտ եւ արժան է մեզ այսուհետեւ յիշելվասն ժամանակի նեղութեան սովոյն, զի եկն եհաս, եռացոյց ի ներքոյ ոտից մերոց զմուկն ծախող. եւ եկերզամենայն բոյսս եւ սպառեաց զամենայն պտուղանդաստանաց մերոց։ Ապա ի մի վայր գումարեալքսոսկալի զօրավարքն երեքին՝ սովն, եւ՛ սուրն, եւ՛մահն՝ գործակիցք նոցա զոյգ ընթացեալք ի միմեանսխուճապէին, եւ յանխնայ վիրաւորէին եւ դիաթաւալտարածանէին։ Եւ ոչ արժանի լեալ հաղորդութեան՝յետին թոշակի քաւութեանն, զի արգելոյր սուրն, եւ՛խեղդէր սովն, եւ՛ հեղձուցանէր մահն։ Ո¯հդառնութեան ժամանակիս այսորիկ. եւ եղկելի են աչքնոցա, որք տեսին զվիհն զայն մեծ։ Չուառացեալզերծեալքն աղերսէին լերանց, եթէ անկերուք ի վերայմեր. ահաբեկեալք ի նոցանէն ի տերեւոյ եւեթխարշափելոյ սրտաթափք։ Եւ ի ժամանակի նեղութեանյաւուրս քառասներորդացն պահոցն յախուռն, անխտիրմերձեցեալ ի գէշ մեռելոտեաց անսրբոց, այլ եւզարմատս բանջարոց եւ զկեղեւս ծառոց հանեալք եւզծայրս ոստոցն ծամէին. եւ ոչ ինչ լինէր օգուտ ուժիինչ յուտելն։ Այլ եւ զչոր խիզ խաղողոյ ո՞ տայրանձանց թշուառականացն յաղալ եւ յուտել։ Եւբազմութիւն սովածացն ժողովեալ ի մի վայր՝ դիմէին իվերայ այնպիսեացն, որ ունէին. յափշտակէին ի նոցանէեւ պատուհասակոծ եւս առնէին վասն ընչիցն։ Եւայնպէս սատակէին եւ նոքա ընդ չքաւորսն։ Եւ միշտքաղցեալ կային աչք նոցա յագահել եւ հանելզընկերին։ Եւ լուայ ի հաւատարիմ մարդոց, եթէ տեսաքմեք զոմանս յուտել զմեռելոցն անդամս, այլ եւզբազմաժամանակեայ մորթս արջառոց եւ զպարկսծխակերս եւ զօդս կօշկաց հնացեալս եփէին եւ ուտէին։

Այլ օրինակ մերոցն փորձութեանց ոչկարեմք գտանել, բայց միայն զաւերն Երուսաղեմի իՎեսպիանոսէ եւ ի Տիտոսէ։ Եւ կոխեցաք զդիակունսսովամահաց՝ սեւացեալս եւ ուռուցեալս ընդ երեսսդաշտաց եւ ճանապարհաց իբրեւ զքարինս հեղեղատի։ Եւկատարէր բանն մարգարէական, եթէ՝ «թաղումն իշոյթաղեսցի, եւ հաց սգոյ մի՛ բեկցի ի տան ձերումե։ Եւ իժամուն յայնմիկ եւ ի խառնել դալարւոյն առաւել էրթիւ սատակելոցն, քան զամենայն աւուրս ձմերայնոյն։Եւ մանաւանդ որք կարեւոր էին ի լսել եւ ի միտառնուլ, որ է այս ինչ. մօտ ի վախճան ժամանակինկատարածի սովոյն այլ իմն ախտք հիւանդութեանտարածեցան ընդ սահմանս աշխարհիս, որ ոչ էր ըստբնութեան այլոց ցաւոց։ Այլ յանկանեալ յախտէ անտիանզգայեալք իբրեւ աւուրս ամսոյ միոյ կամ երկուցկարկափեալք կցրէին զատամունս իւրեանց եւ յեղուինզաչս իւրեանց. եւ ոչ զնշան անգամ հիւանդութեաննիմանային, եւ ջուր իսկ խնդրել ոչ գիտէին։ Եւ ոմոնքիբրեւ մոլեգին վարսամնահարք՝ ելեալք յանկողնոցնմերկք եւ խայտառակք՝ ընդ որմս խօսէին եւ ընդ հողմսկոծէին. այլք զհիւանդապաշտս կռփէին։ Թէպէտ եւցաւքն ժանտք էին, սակայն մահք ոչ գործեցան. զորանուանեցին ցաւ խելագարութեան. այլ ծիւրէինսեւացեալ, հալէին մարմինք նոցա եւ լուծանէին յօդքնեւ ճողէին մազք հերացն եւ մօրուացն։ Զորս ողբալ իսուգ առի աւուրս բազումս ի վերայ անթիւխայտամահացն՝ աղաչելով զամենողորմն Աստուած, զիյանգումն արասցէ անտանելի հարուածոցն։

Ես Վիրոյ Աղուանից եւ Լփնաց եւ Չորայկաթողիկոս թողում ասել զայլն ամենայն զպէսպէսզազրալիս՝ զմարմնոց սեւութիւն եւ զկնտութիւնգլխոց. զի յայսմ եւս յայտնի լիցի բան մարգարէական, եթէ՝ «Ածից ի վերայ ամենայն հասակաց քարձ եւ իվերայ ամենայն գլխոց կնտութիւն, եւ արարից նմաիբրեւ զսուգ սիրելւոյե։ Ապա իբրեւ ետ Աստուածկատարել զամենայն կամս իւր, յիշեաց իբրեւ զՆոյ իջուրցն հեղեղէ ի տապանի անդ։ Եւ գթացեալ ետ նոցազխնդրուածս նոցա. առաքեաց լիութիւն յանձինս նոցա. յագեցոյց զքաղցեալս եւ լի արար զկարօտեալսբարութեամբ, զի վայելեալք յաւելցեն ի փառատրութիւնԱստուծոյ։

ԺԶ.

ԳԼՈՒԽ ԺԶ

Սակս մեծ սքանչելեացն որ խնդրեցաւ վրէժ ի թշնամեացն

Յերկրորդի ամի Արտաշրի՝ որդւոյ Կաւատայ, Պարսից արքայի, մինչդեռ եւ սա առնէր զիշխանութիւննըստ կամս իւր, իշխանն հիւսիսոյ զօրանայրբռնութեամբ յամենայն հրամանս իւր։ Եւ եդ զահ եւզերկիւղ ընդ երեսս երկրի. եւ առաքեաց գործակալս իվերայ ազգի ազգի արուեստագործաց, որք զգիտութիւնոսկեծնութեան, եւ՛ արծաթահալութեան, եւ՛երկաթահանութեան, եւ՛ պղնձագործութեան ունէին։ Նաեւ զանցս վաճառաց եւ զկարթընկէցս ձկնորսութեանմեծամեծ գետոցն Կուրայ եւ Երասխայ՝ զամենայն ճշդիւպահանջէր, եւ զդիդրաքմայսն ըստ սովորութեանաշխարհագրին Պարսից թագաւորութեանն։ Եւ իբրեւստուգեաց զամենայն բարութիւնս երկրիս եւհաստատեաց ի միտս իւր զոչ ծածկեալն ի նմանէն, եդ իմտի իւրում ի ժամանակս ամառնային վարել յաշխարհնՀայոց, եւ զնոսա եւս սահմանակցօք իւրեանց ածել իհնազանդութիւն։ Եւ ընտրեալ ի զօրաց իւրոց արսզօրաւորս իբրեւ երիս հազարս եւ իշխան նոցա ՉորպանԹարխան կոչեցեալ՝ այց ժպիրհ եւ արիւնարբու։ Առաքէրզնա յառաջագոյն քան զինքն, զի պատրաստեսցէ առաջինորա աներկիւղ զճանապարհս նորա եւ քննեսցէ վասնհպարտացեալ զօրավարին Պարսից, որ դեռ եւս ունէրզաշխարհն Պաղեստինացւոց։ Եւ ինքն տակաւ չուեացզհետ նորա ըստ կազդուրելոյ աղխի բազմութեան զօրունիւրոյ։

Արդ՝ իբրեւ եհաս իշխանն առաջապահ նորայաշխարհն Հայոց, լսէր այնուհետեւ զգալն ընդդէմնորա զօրավարին Պարսից՝ ընկճեալ կայր իբրեւ զօձ իձանապարհին դարանակալ եւ պահէր առաջի նորազճանապարհն։ Ազդ լինէր ապա Շահվարազայն լուրս այս, եթէ զինչ խորհեցաւ թշնամին եւ կամ եթէ ուր ձգեցանաներկիւղ առաջապահքն զօրուն իւրեանց ընդդէմ նորա։Յայնժամ եւ նա հրապարակախօս լինէր ի մէջ իւրոց եւկարծիս տայր կտրել զշառաւիղս Սասանականին եւ իւր՝զթագաւորելն։ Եւ ասէր. «Տեսէ՛ք եւ իմասջի՛ք տունդՊարսից, զի ոչ ինչ էք առանց իմ, որ վանեցի զորդինՀռոմելայ եւ արդ դարձայ ընդդէմ արեւելից եւհրամայեմ քաջ զօրաց իմոց ընդ ոտս երիվարաց կոխելզԳոդեստանս՝ ելեալ յերեսաց հիւսիսոյ։ Եւ զիա՞րդ ոչփրկեաց զնոսա դիեցիկն իւրեանց, յոր յուսացեալն էին, որում եւ եդեալն է խաղալիկ ի ձեռին, եւ գգուէին իգիրկս որպէս մանուկ ընդոծնի իւրեանց։ Այլ անկանպարտեցան առաջի սակաւաւորացն, որոց եւ անմարդիգտեալ զձեզ՝ հաստատեցան ի սիրտս իւրեանց ժառանգելզփառս Արեաց աշխարհիսե։

Եւ զայս ասացեալ՝ հպարտութեամբբարբառէր առ մի ոմն քաջարանց զօրուն իւրոյ, զորՀոնահն կոչէին՝ իշխան գնդին տաճկաձիաց. «Արի՛, ասէ, անց ի մէջ, ընտրեա՛ դու քեզ գունդս՝ արս արիս իբրեւտասն հազարս եւ դիմեա՛ ի վերայ նոցա։ Եւ մի՛ընտրեսցես վասն նոցա տեղի պատերազմի. եւ մի՛ճակատեսցիս ընդ նոսա. եւ մի՛ ձգեսցես զսուր քո իպատենից իբրեւ վրէժխնդիր ի վերայ թշնամեաց իւրոց, զի մի՛ պարծեսցին յազգս իւրեանց, եթէ սրով իւրեանցսատակեցին զնոսա. այլ ընդ ոտս եւ ընդ լանջսերիվարաց քոց կոխեսցես զնոսա եւ հոսեսցես զնոսաիբրեւ զփոշի առաջի հողմոյ։ Այլ եւ զայս արասցես ընդնոսա. զի ի սպառել զառաջինսն՝ յառաջեսցես մխել իպատերազմ թագաւորին եւ ի բանակս նորա եւ քեզէնմիայն վճարեսցես զգործ պատերազմին ընդ նմա։ Եւիբրեւ սպառեսցես զամենեսին առ հասարակ, կոչեսցեսզտեղի պատերազմին Գերեզմանս թշնամեաց ։ Ահաասացի քեզե։

Արդ իբրեւ լուաւ զայս հպարտն ի հպարտէն, պանծացեալ յանձն իւր. ելանէր ճոխութեամբ յերեսացնորա. եւ հանդէս արար զօրուն նորա եւ եհաս ընդդէմթշնամւոյն։ Եւ իբրեւ եղեն իրազէկ թշնամիքն, յառաջքան զգալ նոցա դարան գործեալ ի ճանապարհին՝ կէսնընդդէմ նոցա ճակատեալ կային։ Եւ բախեալ ընդմիմեանս՝ իսկոյն ի փախուստ դառնային առաջի նոցա։Եւ յարուցեալք աստի անտի գոչէին ի վերայ նոցա. եւշուրջ պատեալ որպէս հուր յեղէգն զեզերբ ծովունԳեղամայ, ոչ թողին ի նոցանէ եւ ոչ մի. եւ ոչ ոք էր, որգուժկան լինէր այնչափ արանց։ Եւ պարծանք նոցա յետսընդդէմ դառնային, զի ոչ եթէ իւրով զօրութեամբզօրանայր մարդ, այլ տէր տկար առնէ զհակառակորդն։

Եւ իբրեւ կողոպտեցին զդիակունսն եւժողովեցին զզարդս երիվարացն, զգեղարդունս, եւ՛զսուսերս ոսկիապատս, եւ՛ զվահանս, եւ՛ զհանդերձսպատուականս՝ Հռովմայեցւոց ճարտարաց ներկեալ եւյօրինեալ, եւ բովանդակ զամենայն կուտեալսբաժանեցին յինքեանս. եւ, ըստ սովորութեանն իւրեանց, զամենայն գեղեցիկ երիվարացն հերձուին զլանջս եւզշնչափողսն, կտրէին եւ զվարսս պարանոցացն եւճակատուցն, եւ զագիսն ընդ մորթսն եւ ընդ ոսկրնմինչեւ ցկանգուն մի. անշքեղացուցանէին զտեսիլ նոցաիբրեւ զիշուց կահակրաց։

Արդ՝ իբրեւ պարտեցաւ այն եւսհպարտութիւն, գիտաց ի միտս իւր ամենայն պատերազմողեւ որ կապէր զսուր իւր յազդէր, եթէ ոչ ինչ համարիառաջի նոցա իշխանութիւն թագաւորաց եւ զօրութիւնզօրավարաց։

Այնուհետեւ դարձոյց զերեսս իւր կատսայնհիւսիւոյ՝ անդրէն յետս ընդդէմ որդւովքն իւրովք. եւսկսաւ ոգորել իւրովի ընդ ինքն եւ ցանել զեռանդնբարկութեան իւրոյ ի վերայ կորեանց իւրոց, եւ տուժելընդ միոյ հազարս եւ ընդ երկուց՝ բիւրս։

Քանզի սկսայ ասել վասն ահագին եւսոսկալի հատուցմանն, որ հատուցաւ ի գլուխ թշնամեացմերոց։ Եւ յուլին միտք իմ բազում ճառօք ածելօրինակս. մի՞թէ առաւել իցէ քան զընկղմելն Փարաւոնի, կամ ամբառնալ խաչանման ձեռացն Մովսեսի ի հարկանելնզԱմաղէկ, կա՛մ մեծ, զոր Գեդէոնն կոտորեաց, կա՛մսկայազոր քաջութիւն որդւոյն Յեսսեայ, կա՛մ սոսկալիահ գիշերոյն, որ եհաս ի վերայ Ասորեստանոյն եւ որսոցին նման։ Այլ մեք ի նոյն դարձցուք ի կարգ բանիցն, զի մեծ արար տէր զյառնելն իւր ընդ մեզ, եւ մեք ոչնայեցաք։

Դիմեցին նոքա ի կիրճս ճանապարհաց երիցաշխարհացն՝ Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից։ Եւ անդընկճեալ վաղվաղակի հասանէր բօթն ահագին իհիւսիսական օձտող առիւծէն, որ էր նա ինքն Ջեբուխաքան, առ գիշախանձ կորիւնն իւր՝ Շաթ, թէ հասին իվերայ իմ հէնք, եւ ոչ յաւելուս տեսանել զերեսս իմ. փոխանակ զի ոչ կացի ես յակաստանի, այլ ձգտեցայյանպատշաճ թագաւորութիւնս, որ ոչն էր ինձ անկ։ Վասնորոյ յամբարտաւանելն իմում եւ յայսմ բարձրութենէսանկայ։ Եւ արդ՝ դու մի՛ յապաղեր զազգդ ամենայնսատակել, որ ընդ քեզդ են եւ ջանա՛ ապրել ի ձեռացդոցա. զի յառաջագոյն լսել դոցա զեղեալքս, վաղվաղեսցեն պատառել զքեզ. այլ ես կորեայ եւանզաւակացայ։

ԺԷ.

ԳԼՈՒԽ ԺԷ

Վասն Միհրական տոհմին՝ լինել ի Սասանեան Խոսրովու ցեղէն եւ լինել նախագահ Աղուանից տանս

Ի ստոյգ եւ ի բուն օրինակս պատմագրացայսպէս ծանեաք, եթէ Բնդոյ եւ Վստամ եղբարք՝ազգայինք Պարսից թագաւորին, յարեան ի վերայ Որմզդիարքայի՝ հօր Խոսրովու, եւ սպանին զնայ եւ ինքեանքգնացին զհետ քեռորդւոյն իւրեանց Խոսրովու՝ որդւոյՈրմզդի, փախստեայք եղեալ ի ձեռաց Վահրամայ Չոբիննկոչեցելոյ՝ անկանին ի Յոյնս առ Մօրիկ թագաւորնՀոռոմոց։ Եւ նորա փեսայացուցեալ զԽոսրով՝ առաքէընդ նմա զօրս բազումս. եւ նա անցանէ գայ, առնուզթագաւորութիւնն իւր։

Յետ բազում ամաց լինի վրէժխնդիր արեանհօր իւրոյ Որմզդի. կոտորէ զերկոսեան զքեռիս իւր՝զԲնդոյ եւ զՎստամ եւ ի նոյն ազգէ իբրեւ արսվաթսուն։ Ուստի լեալ փախստական Միհրանայ՝ազգակցին Խոսրովու, միաբանէ ընդ իւր զկողմանսաշխարհացն. եւ առեալ երդս իբրեւ երեսուն հազար՝անցանէ ի կողմանս Աղուանից, հասանէ յՈւտի գաւառ՝մերձ ի քաղաքն մեծ Պարտաւ։ Կամէր անտի եւս մտանել իԽազիրս եւ յաւելուլ ի թշնամիսն։ Իսկ արքայիԽոսրովու լինին մեղադիր պատուաւորքն իւր, թէընդէ՞ր ոչ է քեզ փոյթ վասն Միհրանայ ազգակցին քո, որյերկիւղէ քումմէ յաւելաւ ի թշնամիս քո եւյարուցանէ ի վերայ քո խռովութիւն։ Նա իսկ եւ իսկառաքէ գիր խոնարհութեան զկնի Միհրանայ. «Եղբայր իմեւ հարազատ, մի՛ լիցի քեզ հեռանալ յինէնթշնամութեամբ. եւ եթէ ոչ հաճեցար ընդ իս բնակել, ուրհրովարտակդ իմ հասանէ, երկիրդ այդ քեզ լիցի իբնակութիւն, որչափ եւ հասանեն գնացք ոտից քոցե։

Եւ ի գալ հրովարտակին՝ պատահի նմա իսարոտն գաւառին Գարդմանայ. զոր առեալ ընթերցաւ եւլի եղեւ ուրախութեամբ։ Եւ տեսեալ զբարելաւութիւնաշխարհին՝ հաճեցաւ ի նմա լինել բնաբար։ Եւ շինեացյիւր անուն քաղաք մի՝ կոչելով զնա Միհրաւան։

Իսկ ի գալ գարնանային աւուրցն՝ ելանէ իվերկոյս Գարդման գաւառի. դաւով առ ինքն կոչէ իգլխաւորացն արս երկոտասանս, սրով բառնայ եւ տիրէաշխարհին։ Ապա յետ բազում ժամանակաց խաղաղականկենօք վճարի յաշխարհէս։ Լինի սորա որդի Արամայէլ, որ ծնաւ զՎարդ. Վարդ ծնաւ զքաջն Վարդան, որ շինեացզբերդն Գարդմանայ զերիս ամս։ Եւ նենգեալ ի սիրտ իւրզնախնական ազգն Հայկազնեանց՝ Եռանշահիկս, զորվերագոյն գրեցաք ի մատենիս, կոչէ որպէս ի սէր իմն իճաշ եւ հաց կորստեան գործեալ նոցա՝ տայ ուտել իճաշի անդ արեամբ իւրեանց։ Արար գլխատումն արանցվաթսնից, միայն թողոյր ի նոցանէն զփեսայացեալնիւրում ցեղին Զարմիհրն Եռանշահիկ։ Այսպէս եղեւնոցայն տիրել Աղուանից։ Նա եւ զվայրասուն ազգնԿաւկասու հնազանդեցոյց իւր։

Եւ սա մեռանի խաղաղութեամբ: Սորա լինիորդի Վարդ. Վարդ ծնանի զՎարազման եւ զՇուշիկ տիկինեւ զՎարազ Գրիգոր՝ առաջին իշխանն Աղուանից, որ էառզմկրտութիւն ի Վիրոյէ՝ Աղուանից կաթողիկոսէ։Վարազ Գրիգորի լինին որդիք չորք՝ Վարազ Փերոժ, Ջուանշիր, Յեզուտ Խոսրով, Վարազման. այս կացցէ իպատշաճն։

ԺԸ.

ԳԼՈՒԽ ԺԸ

Գործք եւ քաջութիւն մեծի իշխանին Ջուանշիրի՝ երկրորդ որդւոյն Վարազ Գրիգորի, որ ի պարսիկս եցոյց արութիւն քաջութեան

Յետ ամաց չորից մահուան մեծին Խոսրովու, որ Պարսիցն էր արքայ, թագաւորէ որդի նորա Յազկերտ։Զօրանայ ազգն Հագարու՝ միաբանեալ իբրեւ ցեղս տասն. խրոխտ եւ ահեղ յոլովութեամբ յերկրէ հեռաստանէդիմեալ գան իբրեւ մրրիկ ընդ անապատ, անցանեն ընդկողմանս Ասորեստանի եւ ելանեն տագնապաւ ի վերայտէրութեանն Պարսից։ Յայնժամ, որ միանգամայն ի ձեռսթագաւորութեան Պարսից էինն, զօրավարք եւ իշխանք, տեարք եւ բնաշխարհիկ ազատք կողմանց կողմանցզօրաժողով լինէին կալ թնդդէմ օտարազգւոյթշնամւոյն։

Եւ ի լինել այսորիկ՝ Վարազ Գրիգոր՝իշխանն Աղուանից, ըստ սեպհականն իւր լինելոյյԱրտաշրական տոհմէ՝ տեսեալ զերկրորդ որդին իւրՋուանշիր խրոխտ եւ սիգողաճեմ, չքնաղագեղ ունելովտիպ։ Դեռ եւս կամէր ծաղկել եւ ի ծնօտսն տէգմօրուացն, սիրեցեալ յաչս հօր, պատրաստ իսպառազինութիւն, քաջասլաց իբրեւ զարծուի։ Վստահեղեալ հօրն յամենայաջողն Ջուանշիր՝ հաստատէր իմիտս իւր լինել նմա հնարաւոր ի կեանս աշխարհիսհաւասարել զինքն ի մեծամեծս եւ կալ առաջիթագաւորաց։ Վասն այսորիկ յորդւոց անտի փոխանակ իւրպատշաճ համարէր զնա առաքել ի դուռն արքունի։ Որոյառեալ զգունդն ի հօրէն՝ նախքան զիշխանն Սիւնեաց եւզսպարապետն Հայոց յառաջէր հասանել իհամաշխարհականն յայն բիւրաւոր ժողովս։ Զոր տեսեալզօրավարին Ռոստոմայ՝ թուեցեալ լինէր յաչս նորաիբրեւ զեղբայր կամ զորդի. այլեւ ամենեցուն երեւէրըղձալի։

Անդ առնոյր զօրավարն զյոգնահազարսհեծելոց, գայր հասանէր ի Տիզբոն քաղաք առ թագաւորնՅազկերտ եւ յանդիման առնէր զմանուկն Ջուանշիր։Նոյնժամայն եդեալ արքային զձեռն ի գլուխ նորագովեաց եւ կոչեաց զնա սպարապետ Աղուանից։ Յետայսորիկ առնոյր զզօրսն ամենայն զօրավարին Պարսիցեւ իջանէր յերկիրն Ասորեստանեաց։ Եւ անցեալ ընդգետն Դկլաթ՝ եհաս ի Վեհկաւատ գաւառ. ի բազումսպարծեցեալ զօրս՝ մեծամեծս խրոխտանայր՝ առաթուրհարկանել զհարաւայինսն ամենայն։ Եւ յայնկոյսՄեռեալն ջրոյ բանակեցաւ ընդդէմ նոցա։ Եւ յորժամելանէին ասպատակք ի նոցանէն, ելանէր եւ սպարապետնԱղուանից եւ զյաջողութիւն ցուցանէր արիաբար։ Եւյառանում նուագին զոմանս հարկանէր, եւս առաւելսրայորդոր լինէր, զի գիտէր, եթէ տէր ընդ նմա է։ Եւյետ սուղ ինչ աւուրց յամսեանն մեհեկանի, որ օրծննդեանն էր Քրիստոսի, երեսուն հազար հեծելոց եւտասն հազար հետեւակաց զինեալ ընդդէմ նոցաճակատեցան. եւ որդիքն Հագարու եկեալ ի Կատշանէ՝բազմութիւն հեծելոց եւ քսան հազար հետեւակաց՝ասպարախիտ շարժմամբք յառաջ խաղացեալ նախաձեռնլինէին՝ հարկանել զզօրն Պարսից։

Իսկ սպարապետն Աղուանից ընդ արսզօրութեան միջամուխ լեալ՝ զերկուսն ի դիմամարտիցնհարեալ ընկենոյր, եւ գայր ելանէր երիս վէրս դժնդակսյանձին բերելով եւ զերիվարն ի չորս վայրս խոցեալ. ուստի մինչեւ ցգետն Եփրատ հինահալած արարեալ՝արշաւանօք զհետ ընթանայր թշնամին։ Սա եւմարտուցեալ ընդ նոսա՝ գայր եւ զգետովն անրանէրարիւնազանգ լեալ՝ զգեստն եւ զէնքն շաղախիւր։ Իսկիբրեւ ետես զմեծամեծսն եւ զզօրսն ամենայն իբրեւզխոտ հնձեալ, աճապարէր անդէն ի դուռն արքունի։ Եւիբրեւ պատմեցաւ արքայի արութեան նորա գործք եւկարեվէր խոցոտմունք, նոյնժամայն հրամայէր տալ նմաապարանս, եւ արքունի բժշկաց կալ առ նմա. նա եւյաշխարհէն բազում ընդունելութիւն։

Ապա գտեալ զառողջութիւն՝ մտանէ առարքայ, եւ արքայ դնէ զձեռն ի գլուխ նորա եւ բանսբարեաց ի լուր ամենեցուն զնմանէն խօսէր։ Եւ ըստզօրավարաց կարգի տայր նմա նշանակս եւ փողսազդեցութեան՝ երկուս նիզակս ոսկիս եւ երկուսվահանս ոսկեքանդակս, զոր միշտ առաջի շրջեցուցանէինեւ նախամեծար քան զամենեսեան առնէին. ընդ մէջ ածեալգօտի ոսկի ընդելուզեալ մարգարտով, եւ սուսերոսկեստրեայն, ապարանջանս բազկացն եւ պսակ ցանկալիի գլուխ նորա. ետուն նմա զանկապանս մարգարտով եւգումարտակ նոյնգունակ՝ շուրջ զպարանոցաւն։Ագուցին նմա արջնաթոյր ստորս չորիւք դրօշակօք, եւդրաստս սնդուսս, մետաքսառէջս՝ ոսկեթեզանփարուազով։ Եւ հրամայեցին նմա գիւղաստանեայսբնաբար ծառայութեան եւ գետս ձկանց։ Անդ էր տեսանելըստ գրեցելումն ընդ վաստակոց բարեաց պտուղփառաւոր։ Որոյ առեալ զայսքան թագաւորականմեծութիւնս՛ յառաջադէմ եւս լինէր։

Քանզի Իմայ եւ Ահմատան երկու զօրավարքսաստիկ վրդովմամբ զմիմեանս բախէին ի կռիւ։ Հարեալսորա զայր մի յանդիման ամենեցուն թաւալգլոր՝խաղաղացուցանէր։ Եւ ինքն որպէս զիմաստուն ոք զնոսաի խաղաղութիւն վարեաց. ուստի եւ զօրավարն Խոռազատբազմամեծար յարգանօք ընդ իւր առեալ ածէր։ Իսկյութերորդ ամին Յազկերտի ել միւս անգամ թշնամին եւպաշարեաց զարքայ ի Տիզբոն քաղաքի զամիսս վեց։Յայնժամ զօրավարն Խոռազատ եւ սպարապետն Աղուանիցդէմ եդեալ շարժէին զօրօքն հանդերձ։ Անդ ակն ի վերեդեալ արին Ջուանշիր՝ երիւք հազարօք նախընթացլինէր ի վերայ եւ հինահալած արշաւանօք տարեալզնոսա անցուցանէր ընդ գետն եւ ոչ տայր նոցա թոյլզամիսս վեց անցանել ընդ Դկլաթ գետն, մինչեւ առեալզթագաւորն ելանէին ի Դաստակերտն Մէծ։ Եւ ահեղյոլովութեամբ դիզանայր թշնամին ի վերայ նորա. եւանտի շարժէին զթագաւորն ի Բեկղաղ. եւ որդիքնՀագարու յոգնահազար բռնութեամբ նմանեալ ալեացծովու զհետ շարժեալ խաղային։ Եւ եղեալ անդ սակաւինչ աւուրս՝ ոչ դադարէր սպարապետն Աղուանիցյելանելոյ առ նոսա եւ զիւր անձինն հրապարակաւորցուցանել քաջութիւն, որոյ բազում անգամ առաջի իսկթագաւորին զօտարազգի թշնամեացն բերեալ ընկենոյրզգլուխս։

Յետ այսորիկ ճակատ առ ճակատ պատերազմխմբեալ. եւ եղեւ բեկումն չար ի տեառնէ Պարսիցզօրուն ի լրման ժամանակի նոցա. եւ վերնառաք հրամաններթայր կործանէր զթագաւորութիւն նոցա։

Արդ՝ զամս եօթն ի պատերազմունս յայսոսիկտարժանեալ մրցէր քաջն Ջուանշիր մետասան դժնդակվէրս յանձն առեալ՝ գայր հրաժարեալ ի նոցանէյԱտրպատական գաւառ։ Եւ տեսեալ զայնքան հռչակեալնորա անուն՝ զօրապետն Պարսից ստիպէր զնա՝ առնուլզքոյր իւր ի կնութիւն։ Իսկ նա վասն չկամելոյ զոքյանօրինացն առնուլ կին՝ դիմեալ գայ յերկիր իւր։Վասն որոյ յոյժ խնդութիւն քաջախնամող հօրն լինէր։Նմանեալ նահապետին Յակոբայ՝ ի տեսանել զանդրանիկնՀռաքելի, առ որ հոգին արծարծեալ. այսպէս փարէրզորդւովն իւրով՝ զգոյն երեսաց ալեծաղիկզարդարեալ։

ԺԹ.

ԳԼՈՒԽ ԺԹ

սՍարապետութիւն Ջուանշիրի Աղուանից եւ գրթահարելն զպարսկիս, եւ մահն Յազկերտի եւ անձնատուր լինելն Յունաց կայսերն

Եկեալ մեծապանծ անուամբ ամենապայծառնՋուանշիր ի Պարսկաստանացն մարտից՝ հանդիսացուցանէընդ ինքն զբովանդակ տունն Աղուանից ըստթագաւորական հրամանին։ Եւ առեալ զգունդն իւրհանդերձ հարբն՝ ի վերկոյս Պերոզապատ քաղաքինելանէր։ Եւ քաջքն Պարսից շարժեալ գային ի վերայաշխարհիս սակս ապստամբմանն Ջուանշիրի։ Եւ մինչդեռառաջք թշնամեացն զառ ստորին կոյս նորին գաւառիճեպով ելանէին՝ անդէն վաղագոյն ճեպով ի վերայզինեալ ինքնաձեռն լինէր հարկանել անդ զգիւղմնազգիոմն հեղինակ զօրուն։ Առ որ սրահար ճարակմամբ ինքնեւ զօրքն իւր անկումն բազմաց առնէին. այլ եւձերբակալս ի նոցանէ եւ՛ ձիս, եւ՛ ջորիս, եւ՛ կապուտսյոլով առեալ դառնային։ Եւ ոչ դադարէին հետամուտլինել գունդն Պարսից։ Լինէր միւս անգամ իլեռնավայրի անդ բախումն ընդ միմեանս. յաջողեցաւեւս այն օր նմա ի տեառնէ առնելով զյաղթութիւն։ Եւիսկոյն եհաս գեդուր գուժի, եթէ մտին զօրքն Պարսից իՊերոզ Կաւատ եւ զմայրն հանդերձ եղբարբքն գերիառեալ վարեցին։ Արդարեւ ասեմ, եթէ որպէս արջորդեկոտոր զայրագնեալ գազանանայր։ Եւ դառնացեալճեպով անցանէր զհայրենի վիճակին իւր սահմանսյայնկոյս գետոյն Կուրայ ի Կապիճանն գաւառ եւ անդդնէր ընդ նոսա ոչ վարկպարազի, այլ խոհականապէս դէմառ դէմ ռազմ պատերազմի։ Եւ անզանգիտող մրցմամբնիւր առնոյր վէր ի գլուխն, այլ բաւական աջոյնՔրիստոսի օգնութեամբ սաստիկ եւ զօրեղ զինքն եցոյց, մինչեւ որ միոյ առն մնալ ի թշնամեացն, որ ոչսատակեցան։ Ուստի եւ մեծապանծ անուամբ դադարէրդարձեալ առ սահմանօքն Վրաց։ Եւ անդ մեծապատիւ այրնԱտրներսեհ՝ իշխան աշխարհին, որ երրեակ իշխանութեանգահերիցութիւն ի Հռովմայեցւոց թագաւորութենէնունէր, գայր առ նա եւ իւրովի պատէր զվէրս նորա. եւզմեծ քաջութեան նորա զյաղթութիւն խնդութիւնհամարեալ։ Յայնժամ խաղաղական եւ անքակմիաբանութիւն հաստատեալ ընդ միմեանս՝ առնույօգնականութիւն զզօրսն Վրաց, աճապարէր նախարշաւյՈւտիականն գաւառ. եւ ուր միանգամայն գտանէր զոք իզօրացն Պարսից սրոյ ճարակ առնէր։ Եւ նոյնգունակհասեալ շտապ տագնապի ի վերայ ձմեռնահանգիստքաղաքին իւր առնէր։ մինչեւ զհասակածին եւարգանդակիցս մանկունս պահանջմամբ թափէր։

Եւ յետ այսորիկ սկսան յԱտրպատականացնառաւել եւս անդր հեղուլ գունդք բազում։ Իսկ նա ոչինչ կասկածէր ի նոցանէ, զի բնութիւն էր ի նմա, որ առբազումս խիզախող լինէր առաւել, քան, առ սակաւս։ Որեւ ի Շակաշէն գաւառի յերկու իմն պատերազմունսզհազարաւորս հանդերձ իւրեանց գնդիւն քաջավրիժակխոցոտմամբ կենազրաւէր։ Եւ եթէ զորս յետ այսր եղեալի տեղիս տեղիս անթիւս սրահար ջարդմունս պարսկացն իՋուանշիրէ անտեղի է ասել։

Յայսոսիկ նայելով նախարարացն Հայոց եւՎրաց աշխարհին՝ խորհէին ի ծննդոց իւրեանց տալ նմակին։ Իսկ նա յԱրուիճան տոհմէն առնոյր կին զդուստրիշխանին Սիսականեան աշխարհին, ընդ որ յաւէժ ուրախեղեն Սիւնիք։

Իսկ զօրավարն Պարսից գիտացեալ զմեծպարտելն իւր ի նմանէ եւ զկործանումն զօրացն՝շրջեալ ի սէր խաղաղութեան. գրէր թուղթ եւ արձակէրզմեծագահ իշխանն Սիւնեաց մեծաւ երդմամբ գալ նմա իմիաբանութիւն, զոր հազիւ ուրեմն հաւանեցուցանէրմիջնորդն՝ առնել զմիակամ սէր եւ խաղաղութիւն։ Զայսկնքեալ խորհրդաբար ի մտի իւրում՝ դառնայր, եւսպարապետն Աղուանից մարբն եւ եղբարբքն հանդերձդառնայր յաշխարհն իւր։

Եւ ահա յիշեցեալ զնուազելն մեծթագաւորութեանն Պարսից, եւ զառաջնոց թագաւորացսարեւելեացս ինքնակալութիւնս եւ զիւրննմանեցուցեալ արքայաբար շուք՝ դնէր ի մտիզիշխանութեանն իւրոյ վիճակ ոչ ումեք լինել ընդձեռամբ։ Խիզախէր եւ առ Պարսիցն զօրապետիւրաքանչիւր կողմանցն իշխել առանձնակի, եւ ինքնեղբարբքն հանդերձ ելանէր ի հայրենի գաւառն։ Իսկզօրագլուխն Պարսից դաւաճանեալ կոչէ պատճառաւորբանիւք զհայր նորա, զի ի հնազանդութեան կացցէ նմա. եւ արձակէր գունդս եւ կարգէր կողմնակալս Աղուանիցնահանգիս։

Արդ զի՞նչ արասցէ արին այն Ջուանշիր եւանդրանիկ եղբայրն իւր. արք չառանձնողք քինախնդիրեղեալ, զէն զանձամբ արկեալ՝ հեծան յերագընթացերիվարս, եւ զերկայն զայն ուղի եւ կարճ բերելովգային շրջագայութեամբ անդ ի Պերոզ Կաւատ քաղաք՝ իզուարափակ եւ յանտառախիտ տեղւոջ զառաջին քնովնղօղեալ։ Եւ ընդ ծագել արեգականն ձիարձակք եղեալքորպէս կորիւնք առիւծու զքաղաքն յափշտակէին, եւզորս ի քաղաքին կամ յամենայն սահմանս ընդ հրամանաւզօրավարին Պարսից գտանէին, չարաչար պատժէին։ Եւվառեալ զօրօքն իւրեանց հարուածս մեծամեծս Պարսիցնհասուցանէին, մինչեւ ողջամբ զհայրն անդրէնդարձուցանէին։

Եւ ի քսաներորդի ամի թագաւորութեաննՅազկերտի համօրէն ի բաց բառնայր ի միջոյտէրութիւնն Պարսից. եւ այն երեսուն եւ մի ամ էրտիեզերամարտութեանն Հագարացւոց եւ տեառն իմոյՋուանշիրի հնգետասան ամ։

Եւ այսպէս տաճիկք յարձակեցան ի կողմանսհիւսիսոյ եւ արեւելից. եւ վտանգէին զտեարս տոհմիցտալ ի ձեռս զտեղիս ապաւինութեան եւ պատանդս առնուլզզաւակս եւ զկանայս՝ չապստամբելոյ ի նոցանէն։Իբրեւ տեսանէր զգաւազանն խստութեան հարաւյնոյնՋուանշիր, փոքր ինչ ժամանակ դաւաճանեալ զնոսա. էանցյայնկոյս գետոյնն, ուստի անվեհերն իւր սիրտ վառէր, բորբոքէր վերստին առնել առ նոսա պատերազմ, զիզհայրն իւր ի նոցանէ եւս թափեսցէ։ Եւ հայր նորաարգելոյր զնա ի խորհրդոյն եւ գնայր կամաւորաբար իթշնամիսն։ Իսկ բազմիմաստս Ջուանշիր ընդ զօրավարինՀայոց դնէր ուխտ եւ քաջալերէր դառնալ իհնազանդութիւն կայսերն Հոռոմոց. եղեալ միակամնեղբայրութեան՝ գրէ առ թագաւորն Յունաց օրինակզայս։

Ի.

ԳԼՈՒԽ Ի

Թուղթ Ջուանշիրի առ թագաւորն Յունաց Կոստանդին

«Ամենայաղթ տէր, հզօր եւ ողորմածթագաւոր Հոռոմոց Օգոստոս Կոստանդին՝ ծովու եւցամաքի աստուածաբար իշխան. Ջուանշիր սպարապետ եւիխշան Աղուանից հանդերձ արեւելեացս ծառայականաշխարհաւ նուաստաբար ողջունելով երկրպագէ։

Հաճոյ թուեսցի քրիստոսասէր տէրութեանդախորժելով ընդունել ի հեռաւոր անձանց զնորընծայհնազանդութիւնս. զի ի մեծ վայելչութենէ փառացդպարգեւեսցի եւ պսակաբաղձիկ խոնարհութեանս մերումաստուածաշնորհ բարերարութիւնե։

Արդ իբրեւ մատուցաւ հրովարտակն առաջիամենաբարեպաշտ կայսերն, զուարճանայր, զուարթանայր, բազմամեծար ուրախութիւն զօրն զայն առնէր եւ իսկոյնհրամայէր գրել երդմունս եւ ունել համամիտխաղաղութիւն։ Եւ պարգեւս մեծամեծս շնորհէր եւգահոյս արծաթիս քանդակակերտ թիկամբ ոսկեզօծ, եւհանդերձ ոսկեմանեալս եւ զիւրոյ անձիննմարգարտայեռն պատենիւք սուսեր։ Եւ առնէ զնա պռոտոնպատրիկ եւ տայր բերել պատրկութեան եւ հիպատութեանեւ ապհիւպաքոսութեան եւ ստրատելատութեան եւելիստութեան հազար երկերիւր արանց պատիւ. զի որումինքն կամեսցի՝ շնորհեսցէ եւ նա զայն։ Եւ որ իկենեղուտ խաչէն Քրիստոսի մասն, զոր միշտ ի ծոց իւրկրէր, հանեալ յիւրմէ առաքէր նմա։

ԻԱ.

ԳԼՈՒԽ ԻԱ

Պատճէն հրովարտակին

«Քեզ տեառնդ Ջուանշիրի՝ Գարդմանայտեառնդ եւ Աղուանից իշխանիդ, ապուհիպատ եւ պռոտոնպատրիկ եւ արեւելից կուսակալ, ի փրկական խաչիսաստուածային զօրութենէ շնորհք եւ ողորմութիւն, եւի մերմէ օգոստոսական թագաւորութենէս խաղաղական եւմեծ սիրով ողջոյն։

Ընկալաք զգիր ողջունի, որ եցոյց մեզ զառԱստուած բարեպաշտութեան քո սէր, եւ ուրախ եղաքփոխանակ զի առեր յանձն հանդերձ արեւելեայցաշխարհաւդ նուաճել մեզ ի հնազանդութիւն. վասն որոյմեք եւ որդիք մեր ընդ քեզ եւ ընդ ծնունդս քոմտերմաբար անքակ սիրով ազգէ յազգ մինչեւ յաւիտեանքաղցրութեամբ եղիցուքե։

Իբրեւ լսէր նա զբանս թղթոյն, հրաշալիխնդութեամբ զոարճանայր, մանաւանդ զնշանինզամենազօր գալստենէն առաւել լինէր գոհացող. ուստիանկեալ ի վերայ երեսացն առաջի փրկական խաչին՝փառաւոր առնէր զԱստուած, որ ամենայն բարութեանցտուողն է։ Յայնժամ կաթողիկոսն Աղուանիցեպիսկոպոսօքն հանդերձ եւ երեւելի արանցբազմութեամբ առաջի եկեալ՝ ծաղկաբերք եւօրհնաբանիչք լինէին մեծազարդ պատուին։ Անդայնուհետեւ ոչ լինէր գործ անկարգ խօսից կամարբեցութիւնք կամ կատակերգութիւնք, այլ չափաւորվայելմունք։ Որ եւ զգիշերն զայն փակեալ զինքն իքնոյ՝ անցուցանէր խորհելով զաշխարհին իւրոյզօգուտն։ Եւ ի ծագել Արուսեկին մեծի առնոյրզարքունական զարդն իւր եւ նստէր ի գահոյս իւր. եւդրունք բանային. եւ զինուորքն մտեալ՝ ունէին զզէնսիւրեանց աստի անտի շուրջ զնովաւ պարախմբեալք։ Եւըստ կարգի պատուաւորքն մտանէին ահաբեկեալք։Դատաստան արդար եւ իրաւունք անկաշառ ի դրանն նորահասարակաց լինէին շնորհեալ։ Եւ ոչ զբաղմունքպագշոտելիք, այլ զօրն ողջոյն աշխարհական հոգւոցպարապէր. եւ զորս առ լերամբն Կովկասուզվայրագասունսն իմաստաբար ածէր ի զգայութիւն։Այսպէս ի սահմանացն Վրաց մինչեւ ի դրունս Հոնաց՝միահեծան ճոխութեամբ եղեւ տէր մինչեւ ցգետն Երասխ։

ԻԲ.

ԳԼՈՒԽ ԻԲ

Կայսերն Յունաց գալն ի Պարսս ի կոչել զՋուանշիր

Իսկ յինն եւ ի տասաներորդի ամիթագաւորութեանն իւրոյ Կոստանղիանոս՝ թոռն Հերակլիբազմամբոխ զօրօք եւ ընտիր ընտիր գլխաւորօքն Յունացհանդերձեալ եկն յաշխարհն Պարսից՝ կորզել ի տաճկացզկողմանս աշխարհին զճառագայթաւէտ զլոյս աշխարհացընդ իւր ունելով։ Յայնժամ առաքեաց զմի ոմն իգլխաւորացն առ Ջուանշիր՝ գալ նմա ի տեսութիւն։ Եւվաղվաղակի աճապարեալ հասանէր յաշխարհն Մարաց առմեծ կայսրն։ Զորոյ զգալն լուեալ ընդ առաջ նմա ինքնելանէր ի Քունգր գիւղ եւ ողջամբ ընկալեալ զնա։ Եւնոյնժամայն հրամայէր փոխել ի նմանէն զտխրականնզգեստ, զոր սակս մահուան ամուսնոյն իւրոյ էրզգեցեալ. եւ ագուցին նմա զարքունական զգեստն։ Ընդորս առեալ համարձակութիւն՝ խնդրէր ի կայսերէ զմասնյաւիտենից թագաւորին նշանի։

Եւ նորա առեալ զփրկութեան արեգակն՝յանդիման իւր կտրեաց եւ ետ նմա զայրիչն մեղացասելով. «Սա եղիցի քեզ եւ որդւոց քոց աշտարակ հզօրընդդէմ թշնամւոյնե։ Տեսեալ զայսպիսի եւ երկնաւորպարգեւս առ նա եղեալ, նախարարացն Հայոց եւզօրավարին Համազասպայ ի նախանձ մեծ բրդեցան. եւ նմաոչ էր փոյթ այն. եւ այնուհետեւ խնդրէր հրաժեշտ իբարեսէր տեառնէն։ Եւ նա ոչ իբրեւ զծառայ ոք, այլիբրեւ զեղբայր համագահ՝ յանդիման Պարսից։ ԵւԱյրարատեան ազատքն զնա յուղարկեալ, որոյ հիացեալընդ Աստուծոյ ներողութիւնն առ ինքն լեալ՝ գայրյիւրն աշխարհ։ Զայս լուեալ զնորայն գալուստհոգեզուարճ հայրապետին Աղուանից Ուխտանիսի՝հանդերձ բազում ժողովով օրհնեաց զնա ի ձայն մեծասելով. «Ահա առաքեաց մեզ տէր ի Սիօնէ գաւազանզօրութեան, եւ սովաւ տիրեսցուք մերոց թշնամեացե։

Խորհի մեծիմաստն Ջուանշիր տեղիհանգստեան տէրունական նշանին գտանել. եւ ի բնականգաւառին ի Գարդման բերդին հիմն արկեալ տունԱստուծոյ մեծապէս գեղազարդէ ի հրճուանս եւ ի փառսՔրիստոսի Աստուծոյ։

Եւ ի փոխանորդել գարնանային ժամունհանդերձաւ, կազմեցաւ մեծարգի իշխանն Աղուանիցմիւսանգամ տեսանել զկայսրն՝ հանդիպել նմա իՎաղարշապատ քաղաքի։ Յայնժամ հրամայի ի թագաւորէն, զի մեծամեծք պալատանն եւ վեհանձունքն ընդառաջ նորաելցեն։ Եւ այնպէս արքայաբար մտանէ ի կայսերականմարզարանն։ Զնա տեսեալ կայսերն՝ խնդամիտհամբուրիւ յառաջագահ անդ զնստելն առձեռնէր քանզամենայն մեծամեծացն։ Եւ լինէր օրն այն յաւուրսօրհնեալ պէսպէս գեղեցկազարդութեամբ ոսկւոյ եւարծաթոյ։ Եւ զինչ թագաւորականն սպաս էր, զամենայննմա հրամայեաց տալ, ընդ որ տրապէզիտքն անգամսոսկացան։ Եւ ի վերայ այնոցիկ զքաջ հաւուն իւրոյՀերակլի եւ զՆիկիտայ հանւոյն զարքունական գօտինածին ընդ մէջ նորա, եւ զիւրն պատմուճան եւ դրօշսերկուս. եւ զորդիս նորա առնէր պատրկունսզտղայականս։ Եւ որ միանգամ առաջին թագաւորացնԱղուանից գիւղաստանեայք եւ սահմանք լեալ էին, զամենայնն ի նա ընձեռեաց ազգաց յազգս եւարեւելեայցս ամենեցուն արքայաբար առնելտեսչութիւն։

Եւ ոչ էր խորհուրդ կայսերն ծածկեալ ինման, եւ ի նմանէն լսելով հանճարեղխորհրդականութիւնս բազումս հիանայր. եւ ողջունեալզնա՝ ասէ. «Անձն քո ընդ անձին իմոյ, եւ սիրտ իմ որպէսզսիրտ քո. ե՛րթ ի խաղաղութիւնե։ Այսպէս գերահռչակհրճուանօք անցեալ գայր յաշխարհս իւր։ Եւ վերստինառնէր հրամանս ընդ որս իւրն է աշխարհս՝ շինել, տնկել, վայելել եւ կեալ ի խաղաղութեան։ Եւ իւրշինեալ բազում ապարանս. եւ որ ինչ մարդկան էվայելուչ, եւ ամենապայծառ իրք անկարօտ էր նմա իփառացն Աստուծոյ, մինչ զի եւ թուրքաստանեայցթագաւորն խնդրէր ի նմանէ սէր եւ խաղաղութիւն. եւընծայաբերս նմա առնէին երիվարս ընտիրս, ծառայս եւաղախնեայս եւ զանազան զեռնոց մորթս. այլ եւյԱսորեաց եւ յԱտրպատական գաւառէ եւ յԱյրարատեանկողմանցն եւ ի Վրաց աշխարհէն. մինչեւ ի Հնդկաց եւսգային առ նա լսել եւլ տեսանել։ Եւ նորա բազմահանճարխորհրդականութիւնն եւ խոնարհամիտ սէրն առ հասարակեկելոցն լինէր հիացուցանող պատմութիւնյիւրաքանչիւր աշխարհի։ Եւ ոչ ուստեք եղեւ նմա այս, այլ փայտն կենաց յայտնի արար զանուն նորա ամենայնտիեզերաց, եւ օրհնութիւնք բարեխնամ ծնողին զնածաղկեցուցին։

ԻԳ.

ԳԼՈՒԽ ԻԳ

Վասն ելիցն Խազրաց եւ յաղթահարելն ի Ջուանշիրէ յայնկոյս գետոյն Կուրայ

Յետ այսորիկ լինելութեան եւ երկուցնհոլովելոց ամաց ելանեն Խազիրք յաշխարհս Աղուանիցյառ եւ յաւար։ Յայնժամ իշխանին Աղուանից զինեալզինքն՝ մտանէ առաջի ամենայաղթ նշանին. եւ կացեալ իվերայ ծնկաց իւրոց զարքային Իսրայելի երգէր երգս, եթէ՝ «տէր իմ, առ զզէն եւ զասպար քո, արի օգնել ինձեւ արգել զեկեալսն ի վերայ իմե։ Եւ առեալ զգունդնիւր՝ անց յայնկոյս գետոյն մեծի Կուրայ։ Եւ ետ ընդնոսա պատերազմ, եւ ոչ վրիպեցաւ ի խնդրոյն. զի իխռնել պատերազմին գթեալ քաջասլաց նորայն երիվարնգլորեցոյց զնա, սակայն ոչ կործանեցաւ, զի տէր ետձեռն եւ կանգնեաց զնա։ Որ ի յառիելն եհարզընդդիմամարտն։ Եւ զայն օր եւս արար յաղթութիւնմեծապէս՝ ասելով առ բարբարոսսն այն ազգ. «Գնա՛, մու՛տ ընդ դուռն Չորայ, եւ մի եւս յաւելուր գալայսր, զի արգել տէր զյառնելն քոե։

ԻԴ.

ԳԼՈՒԽ ԻԴ

Կատարումն տաճարին տեառն ի բերդին Գարդմանայ, եւ նաւակատիքն ի Ջուանշիրէ, եւ օրհնաբանումն նորին եւ կանգնելն ի նմա խաչին Քրիստոսի

Ի յաղթահարելն Ջուանշիրի զԽազիրսն եւերկուց ամաց անցելոց զկնի վանելոյն զզօրսն Խազրացկատարի գեղեցկայարմար շինումն տաճարի անուանԱստուծոյ։ Եւ նորա յարուցեալ անկանի առաջիմշտնջենաւոր լուսոյն կալով յաղօթս. «Այժմ արի՛, տէր, ի հանգիստ քո, զոր շինեցի անուան քոյ եւ ի յարկքոյոյ կենեղուտ փայտիսե։ Յայնժամ առնուզկաթողիկոսն հանդերձ եպիսկոպոսօքն եւ ամենայննախարարօքն իւրովք՝ ելանէ իբրեւ աւուր միոյճանապարհ ի վեր կոյս Պերոժ Կաւատ քաղաքի. անկեալաղօթէր նախ ի վանս մի. զոր շինեալ էր յանշէն վայրս իմէջ երկուց գաւառաց, ամենալի բարեօք ի հանգիստիջեւանի իւր եւ ամենայն եկելոց անդր։ Եւ հրամանկարգեալ ի վերայ թէ մի՛ եւս լիցի անընդունելի ումեքի ձէնջ մնալ։ Եւ անտի յարուցեալ բազմախումբկարճառաւն մտանէ ի Գարդման գաւառ. որ օր մետասան էրարաց ամսոյ, զխաչն լուսոյ տարեալ հանգուցանէ իտանն, զոր շինեաց։ Եւ անդ կացեալ ի վերայ ծնկացիւրոց թախծալից զղջմամբ եւ արտասուօք դնէր աղերսամենահաստչին եւ ասէր։

ԻԵ.

ԳԼՈՒԽ ԻԵ

Աղօթք Ջուանշիրի

Տէր իմ, տէր, որովհետեւ եղեր անյիշաչարծառայի քում բազմամեղի եւ պարգեւեցեր ինձ զխաչսզայս, զորմէ զքեզ գեւեռեալ կախեցեր յերկրի, առաքեա՛ի տաճարս յայս զշնորհս Սուրբ Հոգւոյդ եւ հանգոյնՍողոմոնի քաճարին հոգեխառն ամպով փառաց քոց իբրեւմիգով զսա զարդարեալ վայելչացո՛։ Արա՛ զսա տունաղօթից խնդրուածոց, որք յարեւելս ծովեզերեայքս են։Զի որք միանգամ պատարագօք զերեսս քո պաշտեսցեն իտեղւոջս յայսմիկ, լուիցես դու ի բարձանց, եւ տացեսզխնդրուածս նոցա։ Եւ եթէ ամենայն աշխարհս Աղուանիցմիաբան գայցեն փառաւորել զանուն քո ի տանս յայսմիկ, աստուածընկալ զօրութեամբ խաչիս աղխեսցես զդրունսթշնամեացն, եւ խափանեսցես զմարտիցն հէնս. զօդսքաղցրաբերս հրամայեսցես հեղուլ ի վերայ երկրի, զիլիապատար բերմամբ որթ եւ թզենի եւ ամենայն բոյսքանդաստանաց պտղաւէտք լիցին, եւ յըղձալի երկրիսանվրդով հանգիցեն։

Իսկ զիս զՋուանշիր, որ ծանրաբեռնեալս եմյանցանօք, ի քո, տէր, ամենազօր նշանիսօգնականութիւն, որպէս կարօտագոյն ոք հիւանդ իբժիշկ բարի անձկացեալ ապաւինեցայ, մի՛ դարձուցաներունայն եւ ամաչեցեալ. եւ զտունս զոր շինեցի, արա՛զսա հովանի գլխոյ իմոյ յօր մարտի, եւ զյարուցեալսնի վերայ իմ, ի ներքոյ իմ արասցես. եւ զուստերս եւզդստերս իմ աներկիւղ արասցես ի չարէ եւ զօրաւորպահեսցես յամենայնի։ Եւ դու, Տէր իմ, Տէր, որպահեցեր զիս ի մանկութենէ իմմէ եւ ի շրջապատեալփորձութեանց փրկեցեր, յաճախեցեր ինձ ոսկի եւ արծաթ, ծառայս եւ աղախնեայս, եւ ետուր ինձ իշխանութեամբսիմով արքայաբար առնել տեսչութիւն, ընկա՛լ եւ այժմզծառայս քո ի բարի եւ ի վերայ ծննդոց իմոց հե՛ղզհանճար գիտութեան՝ գնալ ի ճանապարհս քո, եւհնազանդ կալ առ ի քէն պսակելոյ կայսերն Յունացաներկբայաբար։

Իսկ ի համաշխարհական աւուրն յարութեանհասանելոյ, յորժամ աներեւոյթքն զերեւելիսփոխանորդեն, եւ փողագոչ հնչմունքն զննջեցեալսնկոչեն ի քնոյ, եւ հրեղէն ջոկքն ի ծագաց երկրէ առամենակալ թագաւորդ հաւաքին, յայնժամ ի ձեռնկարապետի խաչի քո, յոր ապաւինեալս եմ, ողորմութեամբայց արասցես ինձ եւ զուգակցի իմոյ Խոսրովանուշի եւնախահարց իմոց, մանաւանդ ծաղկեալ ալեօք հօր իմոյՎարազ Գրիգորի եւ մօր իմոյ՝ Գորիդխտոյ եւ եղբարցիմոց Վարազ Փերոժի եւ Յեզուտ Խոսրովու եւ զաւակացիմոց։ Իսկ զիս զՋուանշիր, որ օրինակ Դաւթի Երանյւոյիջուցի արտասուս, մի՛ բարկութեամբ խրատեր, եւ մի՛ճշդիւ պահանջէր. զի զի՞նչ օգուտ է քեզ յարենէ իմմէիջանել ինձ յապականութիւն։ Փրկեա՛ զիս ի յաւիտենիցփորձանաց եւ փոխանակ տաճարիս այսորիկ, զոր շինեցիանուան քում յերկրի, պատրաստեա՛ մեղուցելոյսհոգւով օթեւանս ի տան հօր քում, Քրիստոսե։

Եւ իբրեւ կատարեաց զաղօթս, մատոյց եւզայն, որ յաղագս նորահրաշ տօնին էին պատարագք, եւուխտեաց անդ ուխտ փրկութեան, եթէ սա եղիցի ինձ եւորդւոց իմոց տեղի՝ տալոյ երախայրիս առաջի տեառնեւգտանել ողորմութիւն ի քէն։ Եւ յետ այսորիկ իջանէանտի աստուածավայելուչ աւետեօքն ի ձմեռնահանգիստքաղաքն Պերոզ Կաւատ. եւ զամն ողջոյն յըղձալի եւ իխաղաղաւէտն անցուցանէ հանգիստ։

ԻԶ.

ԳԼՈՒԽ ԻԶ

Խնամութիւն Ջուանշիրի ընդ Հոնս եւ առնել սէր թշնամեացն

Մինչդեռ նստէր խաղաղացեալ ի գահոյս իւրարին Ջուանշիր, ի միւս ամին լինէր ձմեռնայինեղանակի հասարակաւորութիւն, ել թագաւորն Հոնացյոգնահազար հեծելովք։ Եւ թէպէտ եւ յառաջագոյնզգուշանալ եւ ամրանալ աշխարհին հրամայեալ լինէր ինմանէ, սակայն ասպատակաւորքն Հոնաց յայսկոյսգետոյն Կուրայ եւ զեզերբքն Երասխայ ոչ միայնզբնաշխարհիկսն, այլ որ զԱյրարատեան գաւառացն եւ իՍիւնեստանեայց աշխարհէն հօտք եւ անդեայք իձմեռնաճաշակ դաշտն եկեալ էին յարօտ, գերի վարեալզամենայն ի բանակետղն ժողովէին։

Ապա եղեւ թագաւորին Հոնաց ցանկութիւնտեսանել զերեսս Ջուանշիրի. եւ արձակեալ զեղբարսիւր՝ թախանձեցուցանէր զնա տեսանել զմիմեանս եւ իմէջ իւրեանց առնել սէր եղբայրական։ Իսկ քաջ եւ արիտէրն ոչ ինչ ածել զմտաւ զարհուրէր, կամ թէ ո՛ ոքյարքայիցն Պարսից որ կարաց յանդիման իւր տեսանելզԹուրքաստանեայցն թագաւոր. այլ նա աներկիւղաբար եւանվեհեր սրտիւ անկեալ առաջի փրկչական խաչին, ասէ. «Թէպէտ եւ գնացից ի մէջ ստուերաց մահու, ոչ երկեայցի չարէ, զի դու, տէր, ընդ իս եսե։ Անտի յարուցեալելանէր առ նոսա արքայաչու կազմութեամբ։ Իսկթագաւորն Հոնաց ընդ առաջ նմա ելեալ՝ գայրհանդերձէր ի նաւ եւ յայսկոյս խաղացեալ դադարէրյեզր գետոյն ի վերայ նարմաշարժ եւ խորասոյզ ջրոյն։Դնէին առ միմեանս խորհուրդս խաղաղականս բառնալ իմիջոյ զանմիաբանութիւնս երկոցունց եւ մանաւանդգրաւելով ի համակամ եղբայրութիւնս. ւորոց կնքեալզդաւիլն՝ դարձան յիւրաքանչիւր տեղիս։

Իսկ զի՞նչ քաջասիրտ տէրն իմ եւ միւսումաւուրն եցոյց. ԺԷ արամբք էանց յայն կոյս գետոյն իբանակն Հոնաց. անդ առնոյր զդուստր թագաւորին իւր իկնութիւն եւ դարձուցանէր յաւարէ անտի հարիւր եւքսան հազար հօտից եւ եօթն հազար ձիոց եւ արջառոցբազմութիւն, եւ ոչ ինչ նուազ քան զհազար եւերկերիւր արանց գերելոց։ Աստ իմն դարձեալխաղաղութեամբ գայ ի տեղի իւր բարգաւաճեալ սրտիւ։Լայր առաջի տեառն, կարդայր եւ ասէր. «Ոչ եթէ յաղեղնիմ յուսացեալ եմ, այլ դու, տէր, փրկեցեր զիս եւպարծանք իմ ի քեզ, տէր, ենե։ Յայնժամ հրամայէր, զորինչ դարձուցեալ էր յաւարէն, զի արք հաւատարիմք առիւրաքանչիւր ոք ըստ մասին բաժանեսցեն։ Եւ ահա այսերկու ամք պակաս յերից տասներկեաց, յորսաշխարհակալ սպարապետութեամբն իւրով ի տիոց անտիերիտասարդականաց մինչեւ ցմիջակ արբունս ժամանակի՝դրուատայեղց, համաշխարհալուր կատարեաց զերիս իչորից անտի, նախ ի Պարսս, ապա ի դրունս Հոնացանվեհեր քաջութիւնս՝ անսխալ գոլով, մինչ զիարեւելից եւ արեւմտից, հիւսիսոյ եւ հարաւոյ, յԱրիսեւ յԱնարիս հրատարակաւոր ամենեցուն եւ քաջափարթամեցոյց ծանոթութիւն։ Արդ՝ ձեռնարկեցից եւ զայնասել, եթէ որպէ՛ս կամ զինչ պատճառաւ շնորհատուն այնխաչ ծագեաց նմա ի խաւարէ լոյս կամ քաղել ծաղիկ իհրոյ։

Իէ.

ԳԼՈՒԽ ԻԷ

Որ ինչ ի թագաւորէն հարաւոյ մեծարանք արեւելից իշխանին եղեւ, աստանօր գտցես

Լերինք մշտնջենաւորք եւ ծովքանդնդայինք ալեկոծալք հնազանդեալ կան բանինԱստուծոյ, քանզի վերնառաք հրամանն յորժամ հայիյերկիր, դողացուցանէ զսա, եւ ի մերձելն ի լերինս՝ծխին։ Որպէս եւ այժմ ահա յերեսաց ահի տեառնբարձրացեալ բլուրք հարթեալ հաւասարեցան, եւալեփարթամ խորոցն ջրայեղց բռնութիւնքն անդէնյինքեանս սուզան, որպէս ահագին փառք տէրութեաննՊարսից խոնարհեցան, եւ զամպախրոխտ բարձրութիւնսնորա խորք ծածկեցին։ Լռեցին թեւաւորք արձագանքխորոց ի հողմուռոյց եռանդանէ, եւ փուշք ագարակիօդասլաց թռչմամբ եկեալ տաղաւարեցան ի վերայմկանանց լայնատարած ծովուն։ Զի որպէս ջուրքբազումք, որ կոհակաշարժ բռնութեամբ ծաւալասոյզառնէին զերկիր, էր երբեմն ժամանակ, յորժամ թագաւորքՀոռոմոց ամբոխեալ զօրօք այնպէս հիածածուկզընդհանրական աշխարհիս առնէին բազմութիւնս։

Իսկ այժմ այն աթոռոյն ամբարձեալզօրութիւնք այնքան ի վայր ցնդեալ՝ զիջան, մինչ զիոր միանգամ ընդ ձեռամբ նորա էին մարդկային անտառք՝գնացեալ յարեցան ընդ հովանեաւ, այնր, որ ըստԳեդէոնեան դժնկին՝ էր պատաղիճ, զոր ի նուս բարձեալբանաւորաց՝ շառավիղքն եւ խլրտալ անգամ ոչ կարէին։Զի իբրեւ ետես քօշն արեւմտեան, թէ դարձոյց տէրզօգնականութիւն ի սրոյ նորա եւ կինճ վայրենիգազանանայ փշրել զեղջիւրս նորա. առեալ զլրումնժամանակի ըստ կանխասաց մարգարեութեանն եւխոստմանցն Աբրահամու, եթէ ձեռք Իսմայելիյամենեսին, եւ ձեռք ամենեցուն ի դա. եւ եթէ առաջնորա հուր ծախիչ, եւ վերջ նորա բոց բորբոքեալ։

Յայնժամ առեալ կայսերն՝ Հոռոմոցզսինլքորս զորացն՝ աճապարէր ընդ ծով եւ ընդ ցամաքանցանել ի սահմանս հեռաւոր կղզեացն արեւմտից։ Այնվեցերորդ ամ էր հարաւայնոցն փոխելոյզթագաւորութիւնն իւրեանց յաշխարհն Ասորեստանի. զիթողեալ զերկիր աղախնոյն՝ արկանէին զաթոռտէրութեանն ի Դամասկոս։ Որոյ նստեալ անդ սկսանէրշուրջ զիւրեւ յաջ եւ յահեակ ծծել զուղիղ երկրի։Քանզի տուաւ նմա անընդդիմակաց զօրութիւն, աշխարհավար իմաստ, երկրավար քաղցրութիւն եւհեզութիւն մարդկային, ուստի չորիւքս այսոքիւք եւչորից անկեանց աշխարհիս հասարակաց կալովիշխանութիւն՝ տեսանելով զանհնարին տկարանալնկայսերն Հոռոմոց ի թագաւորէն Հարաւայնոյ, որ իբրեւզբոց ճարակեաց զբազմամարդ հրապարակս եւ զքաղաքսնորա սրով։

Յայնժամ բազմահոգ վասն իւրոյիշխանութեանն լինէր մեծ իշխան արեւելից Ջուանշիր. նախ զգաստ լինէր, թէ գուցէ ամբոխն հարաւոյ ընդ ոտսառեալ զերկիրն կոխեսցեն։ Եւ թէպէտ եւ կարող էրզԹուրքաստանեայց հանել զանթիւ զօրսն իւրյօգնականութիւն, սակայն յանձն առնոյր նուաճել ընդլծով ծառայութեան թագաւորին հարաւոյ։ Արդ՝ իբրեւլսէր բռնակալն հարաւոյ սակս մերոյ իշխանին իծայրափառելի բարելաւութեանն, զոր առ կայսրն ունէրՀոռոմոց, կամ եթէ նա ինքն է երասանակալթուրքաստանեայցն ազգաց՝ հանել եւ արգելուլ կարող էյաղագս մարմանական խնամաւորութեանն, անդանօրանըմբերելի նախանձ ի միտս տիեզերակալ պարծողինբորբոքէր։ Ուստի ի ձեռն հաւատարիմ պատգամաւորացառաքէր երդմունս մեծամեծս եւ խոստմունս անչափպարգեւաց, զի առ նա երթիցէ։

Իսկ նա ըստ մեծայոյս բարութեանցն ի խաչնՔրիստոսի վստահ եղեալ՝ կազմէ ընծայս բազամապատիկսեւ հանդերձի նոքօք յողջոյն տիեզերակալին։ Եւ նախժամանէ ի տուն տեառն, զոր յապաւինութիւն իւր շինեալէր ի բերդն Գարդման։ Եւ անդ սրտառուչ հառաչմամբ իծածկագիտէն խնդրէր այցելութիւն, որպէս մեծն Դաւիթասէ. «Արարիչ իրաւանց եւ արդարութեան, մի՛ մատներզիս ի ձեռս նեղչաց իմոցե։ Եւ այսու մտօք հրաժարեալմեծայաղթ լուսոյն՝ զինեցաւ չուել ի տար աշխարհ։Իսկ զօրավարին Հայոց ամենայն նախարարօքն հանդերձընդ առաջ նմա ելեալ զուարճալից խնդութեամբընդունողք լինէին, եւ մեծապատիւ շքով յուղարկիչքլինէին։ Իբրեւ իջանէր յերկիրն Ասորեստանեայց, տեսանէր զի ահա հրամանաւ թագաւորին պետք գաւառացեւ ճոխք քաղաքաց ըստ իւրաքանչիւր սահմանս պատուիչքլինէին. երիվարք պատրաստք, օթեւանք կազմք, մինչեւեհաս ի դուռն թագաւորին մեծաւ շքով։

Յայնժամ հրամայեալ մերձակայ մեծամեծացնընդ առաջ ելանել նմա՝ ածելով զերիվարս, յորս ինքնթագաւորն հեծանէր։ Եւ այնպէս շքեղաշուք պատուովմուծանէին ի բանակն յոգնահոյլ գուպարից։ Վասն որոյի հոյակապ նորա անուն խառնիճաղանճն ամենայն ի տեսճեպէին՝ համախմբեալ ի ճանապարհին։ Իսկ թագաւորնհարաւոյ ընդ ծագել արեւուն՝ նախքան զսովորականժամն՝ յարուցեալ ի քնոյ՝ հրճուալից մտօք եւ բարիողջունիւ զիշխանն արեւելից տեսանէր. եւ յարազուարճվասն գալստեանն նորա լինէր։ Ուստի անմենակատարընդունելութեամբ եւ ոչ առ մի ոք ի կողմակալաց երկրիայնպէս եղեւ փաթշաբար մեծագրութիւնք. մանաւանդյորժամ զփորձ եւս առնոյր խոհական հանճարամտութեաննորա։ Վասն զի թէպէտ եւ բազում տեարք եւ յոլովազգաց հեղինակք ընդ ձեռամբ անկեալ կայինհնազանդեալք, այլ ոչ ումեք ի նոցանէ աներկեւանխորհուրդ որպէս Ջուանշիրի տայր, յորոյ վերայ եւպարգեւս մեծամեծս շնորհէր նմա եւ որոց ընդ նմայնէին։ Եւ յետ այսորիկ խնդրէր իշխանն արեւելիցխաղաղական ողջունիւ հրաժեշտ։ Իսկ արքայն հարաւոյվասն սեռն եւ սերտ սիրոյն հաստատութեան երդմունսկնքեալ՝ տայր նմա եւ զաջ իւր, որ չէր երբեք լեալսովորութիւն տիեզերապետ գոռոզին օտարազգւոյ առնելզայս։

Այսոցիկ այսպէս եղելոց, մեծավայելուչփառօք յուղացկիւր ի համաշխարհական մարզարանէն։Գայր հասանէր յԱյրարատեան գաւառն, ուր ընդ առաջլինէր նմա ի Մամիկոնեան տոհմէն քաջն Գրիգորհամօրէն ազատօքն եւ ածէ զնա ի ի գիւղաքաղաքն իւրԱրուճ։ Գայր հասանէր անդր աղաւնին Սուրբ՝ սիւննեկեղեցւոյ՝ մեծն Հայրապետն Հայոց Անաստաս։ Զնատեսեալ մեծահաւատ իշխանին՝ հոգեզուարճ բերկրանօքլցեալ, խոնարհեցուցեալ զինքն՝ օրհնեցաւ ի նմանէորպէս ի հրեշտակէ Սրբոյ։ Եւ նովին բարեզարդութեամբգայր, իջանէր ի գաւառն Գարդման. իսկ եւ իսկ մտանէր իյարկ ապաւինին իւրոյ։ Սկսանէր այնուհետեւ զոր ինչազնուական նիւթեղինացն էր, առ ի զարդ յօրինելնորահրաշ գեղեցկութեանն անճառելի լուսոյն։ Եւծախս մեծս արարեալ եւ դեղագեղիչս ի գործ արկեալ՝նկարեաց ի գբեթէն մինչեւ ի բարաւորս դրաննպատաղահիւթ կերպասագործեալ. եւ զդուռն սենեկին՝զլոյսն տիեզերաց ունողին արծաթապատ հրաման տայրքանդակել։ Եւ յայսու վերայ իբրեւ զերեամ ողջոյնհաւատարիմ խորհրդովք տիրասէր առ թագաւորն հարաւոյզինքն ցուցանէր մեծավայելուչ իշխանն Ջուանշիր։

ԻԸ.

ԳԼՈՒԽ ԻԸ

Կրկնակի երթն Ջուանշիրի առ բռնակալն հարաւոյ եւ օգնելն Յունաց իմաստաբար օժանդակութեամբ եւ կիսակտուր զհարկս առնել

Դարձեալ թագաւորն հարաւոյ կոչէպարգեւախոստ հրաւիրանաւ զհռչակելին Ջուանշիր՝արեւելից իշխանն, զի ի նախկին պատիւ եւս առաւելարասցէ յաւելուած փառաց. սակս զի ճոխք քաղաքինԲիւզանդեայ եկեալ էին յանձն առնուլ զլուծհարկատրութեան որդւոցն Հագարու, վասն այնորիկ, որէր յեօթներորդի ամի թագաւորութեան Կոստանդնի, ինքնաձեռն եղեն ներքինիքն սպանանել զնա. որոց իթագաւորէն լինէր հրաման մնալ մինչեւ եկեսցէ անդիշխանն արեւելից։ Իսկ բազմագով տէրն Ջուանշիր ըստառաջնում նուագին կազմութեամբ անյապաղ անդհասանէր, որում ի վեր քան զառաջինն անհամեմատմեծարանս եւ պատիւս հանդիպէր. զի զհարազատ եղբօրիւրոյ ապարանս ի հանգիստ նմա յօրինել հրամայէր. եւյընթրիս միշտ ընդ իւր նստել ի սեղանն. ուստի եւեկելոցն ի կայսերական քաղաքէն պատուական արանց, նմա հրամայէր, առ նոսա բանս խաղաղականս դնել։ Ընդոր յոյժ զարմացեալ լինէր թագաւորն յաղագս տրամախոհխորագիտութեան նորա, որում եւ ոչ սակաւ լինէրշնորհակալութիւն, որ ի թագաւորութենէնՀռոմայեցւոց անդ պատգամաւորաց. քանզի բազում իրօքեւ յօգուտ նոցա զթագաւորին հնարէր հաւանեցուցանելզմիտս։

Եւ յետ այսորիկ գերահռչակ եւս պատուովըստ թագառիկն՝ արքայից զարեւելից իշխաննծայրափառեալ թագաւորին հարաւոյ հրամայեաց շնորհելնմա զայն, որ ի Հնդկաց աշխարհէն քաջահրահանգ, առատուսն փիղն խրոխտաձեւ, որով դրունք թագաւորացահեղագոյն եւ բազմաշուք զարդարին։ Զորմէ յաւիտեանոք մինչեւ ցայսօր ոչ լուաւ, թէ առ ի մեծարգոութենէինչ կրտսերագունից շնորհեցաւ։ Զկնի այսորիկ եւզպապկայն, որ պատուականն եւս է, քան զամենայնթռչունս, զոր ի նախավաղն ժամանակի ոչ գոյր հնարյայլում ուրեք տեսանել վայրի, բայց միայն իՀռովմայեցւոցն թագաւորութեան։ Ըստ նմին եւ այլ եւսմեծութիւն շնորհէր նմա. սուսեր պողովատիկ, ոսկեպատեան, մարգարտահոծ, գեղաշարեալ պատմուճանս, ոսկեհուռս ըստօրակս եւ դիպակս, ողիբէրոն եւզուարճատեսիլ ծիրանիս եւ որ ինչ մեծազան գոյնք ըստթուոյ միահամուռ, որ յառաջն եւ այժմ, եւ յիսուն եւերկուս ձիս երագաքայլս, յորս ինքն թագաւորն նստէր։

Նա եւ տիկնացն իւրոց դշխոյին հրամայէր, զի նա եւս արեւելից տիկնոջն տացէ ըստ թագուհեացպարգեւս հրաշապաճոյճ գեղազարդութեան, մետաքսառէջեւ ոսկեհիւսակ զգեստս։ Եւ որոց զկնի եկելոցնհրամայէր իւրաքանչիւր ումեմն տալ, իբրեւ յիսունարանց դիպակս եւ ճեղանակս. ուստի եւ ընդ ձեռամբնորա փակէր զսիւնաստանեայցն իշխանութիւն. այլ եւստիպէր զնա թագաւորն, զի առցէ յանձն եւ յայնկոյսգետոյն Ատրպատականացն իշխել։ Իսկ նա ոչ հաւանէրտիեզերական կողմանցն միահեծան իշխանութեամբճոխանալ։ Թողու զայն յաւելուած փառաց եւ ըստբնական աշխարհաշէն բարուց բնութեանն լաւ համարէրզընտանին խորհել օգուտ։

Սկսեալ այնուհետեւ թողութիւն ծանրաբեռնիւրոյ վիճակին խնդրել հարկաց. զոր ախորժելով յանձնառ թագաւորն հարաւոյ եւ հրամայեաց երկակիսելզհարկացն լուծ թեթեւացուցանել յառաջին երրեակնչափուց մասն մի։

Արդ՝ յետ այսչափ մեծապարգեւ երախտեաց, որով արար նախամեծար քան զամենայն իշխանսն, դարձեալ տայր նմա զաջ իւր եւ յաւէտասքանչ պատուովարձակէր զնա։ Գայր, հասանէր յաշխարհն իւր, փութայրժամանել ի տուն տեառն. անկանէր ի վերայ երեսացիւրոց. գոհանայր զանպատում պարգեւացն Աստուծոյ եւասէր. «յԱստուծոյ է զօրութիւն իմ եւ փառք իմե։ Անտիիջանէր յոստանն անդր, որ ցրտային ձմերայնոյն էրհանգիստ։ Յայնժամ լինէր անդ համաշխարհական ժողով. եւ տեսանէաք անդ ոչ միայն սովորական չափով, այլառաւել եւ բազմապատիկ արքայական շքով պատուեալ եւպճնեալ պերեւետեալ։ Տեսանէաք զթագաւորական հաւ, որոյ տեսակն ցանկալի էր. զի ընդ դեղնագոյն փետուրսնփոքր ինչ կանաչութիւն համավար խառնեալ արտաքսճողճայր. եւ լանջացն կարմրանիշագոյն այսր անդրտրոհէր շուրջ զպարանոցաւն առ միմեանս պատուածեալնման գարնանային առաւօտու ցօղոյ կայլակացյանդաստանս, զոսկեծայր քստից մարգարտաձեւ ի վայրկախեալ բոլորովիմբ։ Այսպէս եւ բիբք աչացն, որ եւսոնքաձեւ կտցոյն փողորտաձգութիւն ի վայր կոյսդարձեալ զբերաոնվն կռանայր, յորում բոլորատէգլեզուոյն ծայր իբրու դանդանաց ցցեալ զբարակավանգճռուողումն ձայնի ըստ մարդկային բնութեանս խօսիցստէպ ստէպ առ բան հոլովէր։ Եւ սա զորօրինակյառաջինսն անդ Ներոնի ումեմն կայսեր ի սենեակսնլինէր գովող. այսպէս եւ ի վերջնումն աստյոգնաբաստիկ իշխանիս մերոյ տեսաք օրհնիչ։ Ընդ որթէպէտ առաւելասքանչ զարմանք, սակայն ոչ այնչափ զորհանդերձեալ եմ ասել, զի յորժամ կամէր յորս ինչելանել կամ ի զբօսանս խաղու, տեսանէաք յելսարքայաչու կազմութեանն արտաքոյ պարսպին ինախադրան ճանապարհին, որպէս առն թագաւորի. երկրպագութիւն եկեալ անարի, անբարի անհեդեդկենդանին՝ վիմահասակն փիղ, որոյ գերանաձեւ սրունքորպէս զլեառն ինչ ի վեր բարձեալ ունէին, եւզխելապատակէ անտի ըստ չարաթոյն սողնոյննմանութեան ի վայր կոյս կախեալ ձեւանայր պատիճ, զորառ գետնովն շրջշրջելով այսր անդր ստէպ ստէպդարձուցանելով եւ ուղղորդաձեւ ի վեր կանգնելով եւմերթ ի յինքն քնթռնեցուցանելով, եւ ուժգնակիմռնչմամբ զտուր եւ առութիւն շնչոյն ընդ խռչափողնարտաքս հոսելով, արդարեւ ասեմ թէ իբրեւ բեհմութ իշարժելոյն գլխոյ ահաբեկ զարհուրանօք դողումնլինէր բնութեան մարդոյ։ Տեսանէաք եւ զերիվարսածեալս. սիգաւորք, պերճասոսորդք ճեմողք, ճեպողք եւեւս ճախրասլացք, որք հողմավար թեթեւութեամբզարշաւանս առնէին ոսկեսանձ թամբօք եւ գեղգեղեալզինուք։

Աստանօր եւ արդ զի՞նչ ասացից եւ կամ զո՞րխօսեցայց, զի Աստուածային նախախնամութեամբ ի ծնէիսկ սա ի փառս եւ ի մեծութիւն ստեղծաւ, եւ մինչեւցայսօր ժամանակի ընդարձակեաց սմա տէր լինել առամենայն ամենափառ։ Վասն այսորիկ ոչ ինչ նուազ, քանոր թագաւորաց, զսա տեսաք՝ լի ամենայն ընչիւք, ոսկիեւ արծաթ բազում յոյժ, ծիրանիք պատուականք եւհանդերձք գեղեցիկք եւ ականք պատուականք եւլուսափայլ մարգարիտք ոչ սակաւք. նաեւ ամենայն ինչլի եւ պատարուն։ Արդ՝ այս երրեակք տասներրեակք եւտարիք երեք, յոր սկսաւ տէր բազմամեծար զբարեյաղթիշխանն Աղուանից առնել, ի չորից ազգաց թագաւորացաշխարհակալաց պատուել եւ մեծարել յոյժ, ոչ ինչնուազ գոլով, քան զբռնակալսս զայսոսիկ, այլյամենայնի վեհ եւ մեծ գոլով։ Մի՛ ոք տղայականբարուք եւ անիմաստ խորհրդով փոքր վարկանելովզսորայս տիրողութիւնս յաղագս ոչ ունելոյ թագ եւ եթի գլուխ, ծայրայապաւիչ թագաւորական պատուոյ, յոգնավայելուչ մեծութեան։

Վասն որոյ ամենանուաստ ծառայիցսընդարձակ եղիցի ոչ ընդ Օգոստի ումեմն կամ ընդՏիբերի կայսեր, այլ ընդ Աստուածաշնորհբարերարութեանն՝ ահեղագոյն գերազանցելումն ընդերանելւոյն Կոստանդիանոսի, որ յաստուածուստպսակօք, պատուեալ փառաւորեցաւ։ Այո՛, արդարեւ զքեզինքն բազմամեծար իշխանդ արեւելից՝ լծորդեալբարգաւաճեցուսցուք, քանզի զինչ խնդրէ ի քէն Տէր մերՅիսուս Քրիստոս, որ զքեզ ստեղծ, տէր իմ Թէոդորոս, եթէ ոչ՝ հրաժարել ի մեղաց եւ սիրել զԱստուած, երկնչել ի նմանէ եւ գնալ ի ճանապարհս նորա. զի քեզբարի լիցի եւ որդւոց քոց ազգէ յազգ մինչեւյաւիտեանս։

ԻԹ.

ԳԼՈՒԽ ԻԹ

Տեսիլ միանձնացելոյ առն Աստուծոյ Իսրայելի ի վերայ Մաշտոցի Սրբոյ, եւ նահատակութեանաշակերտացն, ի գիւտ Սրբոյ խաչին, որ ի Գիսն էր

Զճշմարտախօս դրուագս բաՅից սակաւ ինչնուազ գտի զմիայնանալոյն Իսրայելի։ Սկիզբն անյայտիմն էր, այլ զայս եւ եթ, որ ինչ խորհրդոյս էր իրք, բովանդակեցաք։ Կատարեալ ամ մի ի լերինն ննջէր իյերկրի ի վերայ ծնգաց իւրոց. ի չորրորդում պահուգիշերոյն յեղակարծումն երեւեալ ահա նմա տեսիլհրաշալի, զարմանազան, լուսեղէն փայլատակեալ, եւ ընդնմին ծաւալեալ հոտ անուշից եւ առլցեալ պարարէրզնորա հոտոտելիսն, եւ իմաստութիւն յաւելեալ ի նա՝խելամուտ նմա առնելով, զամենայն ի միտ առնուլզասացեալսն, զմեծ խորհուրդ ցուցակութեանն զանցեալժամանակաց, զմեծաց նախապարգեւ աւետեացնքարոզութիւն, թէ ի՞բր արդեօք կամ զի՞արդ ընկալան, որպիսի՞ արամբք, եւ կամ ո՞ ուստեք էին, որք արեամբպատերազմեալք՝ վկայ անուն ժառանգեցին եւ կամ ուրուրեք զԱստուածային ծածկեցին զգանձ. եւ եթէ զի՞նչպարտ իցէ քեզ առնել։ Զայս ամենայն ասացեալ առ նա միանգամ եւ երկիցս՝ զարթուցեալ այրն, յահի լինէրիբրեւ ժամ մի հարուստ։ Ապա յարուցեալ անտի՝զուարթանայր եւ բազկատարած եղեալ առաջի Աստուծոյգոհութեամբ զառաւօտին կատարէր զաղոթս։

Եւ ի վաղիւ անդր իբրեւ զմտաւ ածէրզաստուածային բանն, թէ՝ «Վա¯յ, որ գործէ զգործստեառն հեղգութեամբե, փութացեալ իջանէր ի լեռնէանտի՝ առնելով ընդ ինքեան զիւրն արբանեակ, ճեպովհասանէր յեկեղեցաւան եպիսկոպոսանոցն. եւ մտեալմեծաւ զգուշութեամբ, ասաց մանրամասնաբարզերեւումն ցուցակութեան խորհրդոյն եպիսկոպոսինճշգրտիւ զբովանդակն։ Եւ ասէ. «Տէրդ իմ, մի՛հեղգասցուք զհրամանս Աստուծոյ յապաղել, գուցէիբրեւ զլացողս դատապարտիմք. այլ զկնի լինելովգործոյս փութապէս կատարեա՛, զի յայտնեսցի Աստուծոյգանձնե։ Զայսոսիկ ամենայն լսելով եպիսկոպոսինԴաւթայ, որ Մեծ կողմանցն էր տեսուչ, մտախոհ եղեւիբրեւ ժամ մի. խորհէր ընդ միտս իւր՝ առնուլ ընդ իւրարս ոմանս ի քորեպիսկոպոսաց անտի պարկեշտից, եւնոքօք հանդերձ պատմեաց հայրապետին ԱղուանիցՈւխտանիսի։ Նորա լուեալ զայն՝ ուրախութեամբգոհանայր զտեառնէ՝ յոյժ զարմացեալ ընդզրուցատրութիւն եպիսկոպոսին, որ պատմէր զտեսիլհօրն, եթէ զիարդ եղեւ արժանի այնմ խորհրդոյ։ Եւյաղագս նորին իրաց հրամայէր կաթողիկոսն ժողով մեծլինել, եւ կոչել նաեւ յմիւս եպիսկոպոսն Արցախականկողմանց, զոր Մեծիրանցն կոչեն, զարի այրն Յովէլ, որոյ եկեալ անդէն՝ սաստիկ բարբառով յանդիմանէրզկաթողիկոսն եւ զեպիսկոպոսն Դաւիթ, թէ՝ «ընդէ՞րբնաւ թողէք յականջս ձեր զայնպիսիդատարկաբանութիւն. անսայք ցնորական տեսլեան, զորԳիրք մեզ չհաւանել ուսուցին։ Զի յետ առաքելոցն եւաւետարանչացն քարոզելոյ ոչ երեւել այդպիսի իրք, եւոչ այժմ լինել պարտ էե։ Եւ ինքն լի էր հզօրգիտութեամբ եւ տեղեակ Աստուածաշունչ գրոց։

Յայնժամ պատասխանեալ առ նա Սրբոյհայրապետին՝ ասէ. «Ըստ Գրոց իմանալի է այս. բայց զինոր իմն եւ չքնաղ է պատմութիւն տեսլեանս, գուցէյԱստուծոյ իցէ, եւ մեք այնմ ընդդիմամարտեալ՝ իբրեւզլացողս դատապարտիմք. եւ չէ պարտ հակառակել, գուցեաստուածամարտք գտանիցիմք. զի ոչ է պարտ ի մտաց ասելզերեւումն, որ յետ առաքելոցն ամենայն սրբութիւնքՍուրբ խաչիւն հանդերձ եւ գանձք երկնայինքծածկեալք՝ ընդ վերջին ժամանակս տեսլեամբ ի ձեռնմարդկան ի տեղիս տեղիս երեւեալ յԵրուսաղէմ Սուրբքաղաք եւ ի բազում քաղաքս, որ այժմ լցեալ տիեզերք եւպայծառացեալ եկեղեցիք։ Զի աստէն իսկ յԱղուանիցաշխարհիս ի բազում տեղիս երեւեալ են նշխարք սրբոց. եւ չէ ինչ այս նոր զարմանք, որ այժմս երեւի, զի ոչինչ է ի գանձուց Աստուծոյ, որ ծածկեսցի յերկրի. եւչէ իսկ պարտ զճշմարտութիւն ընդ ստութեան եւ ընդխաբէութեան ի բաց ընկենուլ, եւ զգործ Աստուծոյսատանայի լլկանս համարել, այլ ստուգիւ քննել եւճշմարտիւ ի վերայ հասանել, որպէս Սուրբ առաքեալնասէ, թէ զամենայն ինչ փորձեցէք եւ զբարինընկալարուք։ Եւ դարձեալ ի կաթողիկոսէն ասէ, թէ մի՛ամենայն հոգւոյ հաւատայք, այլ ընտրեցէք, որյԱստուծոյ հոգին։

Արդ երթայք դուք յաջորդեալք եպիսկոպոսքկողմանցն այնոցիկ, երկաքանչիւր ոստիկանաբար իվերայ հասջիք քննութեամբ, առաւել խնդրեսջիքյԱստուծոյ, թէ աստուածային իցէ, թէ այլ ազգ ինչբաջաղանաց. զի սատանայի փորձանք եւ մարդկանխաբէութիւնք յայտ են, եւ Աստուծոյ շնորհք առաւելեւս յայտնի։ Արդ՝ որպէս Տէր Աստուած երեւեցուցանէեւ յայտնէ զխորհուրդ ձեզ ի տեղւոջն, օր ըստ օրէ եւմեզ ուսուսջիքե։

Յայնժամ կամաւորութեամբ յանձն առեալզհրամանս հայրապետին եպիսկոպոսացն երկոցունց՝Դաւթի եւ Յովէլեայ եւ տուեալ ողջոյն՝ գայինՀոգւոյն Սրբոյն առաջնորդելով հասանէին յՌոստակգաւառն Մեծ Կողմանց, ի Չղախեան հովիտնյասպարիսաձեւ դաշտակն առ ափն Տրտուական գետոյն, որէ ի վիճակին Մեծիրանց։ Եւ եկեալ բանակէին ինշանաւոր պրակին ի խունաբերձ տեղւոջն ի սարաւանդակվայրի։ Անդ կայր մատուռն մի փայտեղէն կազմեալ եւխեցայարկ վերտաւորեալ եւ խաչանիշ զարդույարմարեալ պալարափայլ զորմոցն յօրինեալգեղեցկութիւն։ Արդ՝ ի լինել համբաւոյն այնմիկ՝վաղվաղակի ճեպով ժամանեալ գումարէին արքպատուականք, քորեպիսկոպոսունք, երիցունքսարկաւագունք, հարիւրաւորաց գաւառապետք, գլխաւորքեւ մեծամեծ գործակալք, բազմութիւն ժողովրդոց արանցեւ կանանց, զի մասնաւորեսցին ամենեքեան տեսակիսքանչելեացն Աստուծոյ։

Ապա հրամայեալ եպիսկոպոսացն՝ քարոզհնչեցուցին ի հանդիսաւոր ժողովրդարանին, զիեռօրեայ պահք եւ աղօթք պնդութեամբ կատարեսցին, զիոչ կայր սակաւ ինչ ի նոսա երկպառակութիւն. ոմանքհաւանէին, եւ կէսք չհաւանէին. եւ նոյն ինքն գլխաւորեպիսկոպոսն Յովել պատրանս համարէր։ Եւ ի լնուլկիտին եռօրեայ պահոցն, աբասուն Իսրայէլի առեալ բահի ձեռն եւ եդեալ համօրէն ծունր ամենեցուն դիտելուղղորդաբար ի նկատեալ տեղին՝ հրամայէր անվեհերբրել. զոր ի նմին գործ դասահոյլ մարդկանբազմութիւնն զհողն զգեստուք իւրեանց ի բաց պեղէին. եւ մեծ ջանիւ վաստակաբեկ եղեալ ոչ կարէին զտենչալիեւ զփափագելի գանձն գտանել։ Ապա այնուհետեւյարեւելից կողմանէ զփայտաշար յարկն քակէին, ուրկանգնեալ էր սեղանն մեղսաքաւիչ պատարագի տեառն։Անդ անկեա ի խոյզ եւ ի խնդիր՝ իբր կանգունս երիսփորեցին ի ներքոյ սեղանոյն։ Ահա յանկարծակիբուրեալ ի տեղւոջէ անտի հոտ անուշից սաստիկհամեղութեան. եւ առլցեալ քմազարդ պարարտութիւնյաւէտաբար զյոլովիցն քաղցրացուցանէր զճաշակս, որպէս թէ ճշգրտեալ նմանիւր ազնուական հոտն բիւրուցխնկոց եւ ծաղկանց զանազանաց մինչեւ զարմանալամենեցուն առ հասարակ։ Եւ իբրեւ փորեցին թիզս տասն, գտին կողոփս երկուս արծաթեղէնս՝ կապարի կնիք իվերայ եդեալ. զորմէ տախտակ մի ոսկեձոյլհաստահեղոյս բեւեռեալ. եւ ի նմա գրեալ ասորերէն եւհայերէն գրով։ Քանզի որպէս ի մէջ բազմամբոխհրապարակին այնպիսի հրաշագործութեան Աստուծոյլինէր երեւումն, այր առ այր եւ մարդ առ մարդզարմացումն յոյժ յաճախէր։ Եւ զմիմեամբք կուտակեալզեղուին, փութային զսրբութեանցն տեսանելզտապանակս, զի հաւատովք էին վառեալ ի սէր սրբոցն։

Անդ էր այնուհետեւ սրտալիր ուրախութիւնեւ ակնավայելուչ տեսիլ հայեցողացն, ուր եւցնծութիւն եւ խնդութիւն լինէր հանապազ։ Նոյնպէս եւՍրբոց արանց եւ Քրիստոսասէր եպիսկոպոսացն յոլովքսխրացեալք յոյժ վասն սքանչելեացն Աստուծոյ, վասնորոյ օրհնութեամբ մեծաւ գոհանային զանպատումպարգեւացն Աստուծոյ։ Վասն որոյ այրն ԱստուծոյԻսրայէլ մեծարոյ եղեալ յոյժ առաջի եպիսկոպոսացն եւյաչս ժողովրդոցն՝ պատուէին զնա ըստ արժանի իւրումՍրբութեանն։

Ապա առանձնացեալ եպիսկոպոսացնԻսրայէլիւ հանդերձ եւ պահուաւոր քահանայիւք՝բացեալ զկնիք մատանւոյն ի սրբութեան տապանակացն. գտանէին անդ զփրկագործ խաչին մասն, ընթերցեալ զգիրոսկեձոյլ տախտակին նորին իսկ արքիդիակոնքորեպիսկոպոսին։ Եւ էր գիրն այս, եթէ՝«Երուսաղէմեան մասնաւորեալ նշխարք Սրբոց ենե։ Իսկզայն Աստուածային նշանն իբրեւ տեսանէր Մեծիրանցհայր հովուապետն Յովէլ, նմանապէս բազմաբեղունծաղկէր իւրով սաղարթածաւալ գիտութեամբն եւ ի բոլորսրտէ գոհացող լինէր զԱստուծոյ եւ հաստատեալճշմարտութեամբ զտեսիլ աբասուն՝ հշչակեցուցանէրյականջս ամենեցուն շինող այնմ լինելով, զոր երբեմնքակտէր. նմին իրի իսկ եւ վասն առաջին դիմամարտնլնելոյ յանցաւոր եւ դատապարտ զինքն վարկանէր գոլ։Եւ վասն զի յիւր նահանգին էր նախավիճակեալ վայրն, ուր կենսատու լոյսն էր ծածկեալ, վասն այնորիկ ոչորպէս առ ուղեկան ինչ կամ անցաւոր շնորհել յումեքէանսայր. այլ ինքն լինէր իբրեւ ի վերայ իւրոցգանձուց հրամանատարութեան մատակարար։ Եւ զմի իտապանակացն առեալ ի պատիւ՝ յինքեան տանէրյեպիսկոպոսանոցն։ Այլ ընդ այն թէպէտ եւ կարի յոյժդժկամակ այրն Աստուծոյ լինէր, զի որ ինչ նմայնհաւատացաւ յԱստուծոյ, եւ որում ինքն եղեալ էր գտակ, ի դէպ էր ընդ նորին ձեռն եւ մատակարարեալսրբութեանն Աստուծոյ։ Սակայն նորա թոյլ տուեալ առմի նուագ, ըստ իւրում հեզութեանն չլինէր զումեքէամբաստան, այլ առնոյր զնմացեալ տապանակնկամակցութեամբ եպիսկոպոսին Դաւթի հանդերձքորեպիսկոպոսաջոկ եւ երիցախումբ պաշտօնէիւք տեառնեւ ամենայն ժողովրդովք հանէին ի տեղի բնակութեանիւրոյ եւ սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ յուղարկեալհանգուցանէին զՍրբութիւնն Տեառն լապտերօքլուցելովք եւ մոմեղինօք վառելովք ի Գլխոյ վանացՍուրբ եկեղեցւոջն, եւ միմեանց հոգեւոր ողջունիւհամբոյր տուեալ դառնային յիւրաքանչիւր տեղիս։

Լ.

ԳԼՈՒԽ Լ

Պատճէն թղթոյն, որ գրեցաւ յեպիսկոպոսացն ի Դաւթայ եւ ի Յովելայ եւ ի մեծ ժողովարանէն, թէ որպէս եցոյց Աստուած զմեծ սքանչելիսն

Ուղփաճեմ, հոգեճաշակ համբուրիւքառլցեալ եւ ի շնորհաց հոգւոյն ընկալեալ պարգեւ, ո՛վաստուածազան արեւելեայց արքեպիսկոպոս Ուխտանէս, եւ բարեխնամող, քաջազնեայ, յաւէտաբարգաւաճ զօրավարապուհիպատ պատրիկ տէր Ջուանշիր՝ Աղուանից իշխան, ամենայն նախարարօքդ, որ համանգամայն ընդ ձեզ են, Դաւիթ եւ Յովէլ նուաստ եպիսկոպոսունք ի Տէր խնդալ։

Աւետաբեր հնչմամբ հանդիսացուցանել ձեզպարտիմք եւ ձեռն հրովարտակ պատճենիս զհրաշափառծածկելոցն երեւումն եւ զգիւտ Սրբոյն խաչին, որառաւել քան զառաւելն յաճախեաց յոգնայեղցզարմացումն ի մեր միտս, զոր երբեմն անհաւան եւանհաւատ մտօք ճառել իսկ վասն իրացն չառնուաք յանձն, այժմ ահա տեսաք. տեսողք եղեալ յաւէտասքանչցուցակութեան խաչիս, աչօք մերովք պիտառապէսվկայեմք ճշմարտութեամբ, թէ սա է պարծանք պարծանաց. եւ զիա՞րդ զայս տալ լռութեան մարթիցէ, եւ կամզարփիափայլ լապտեր դնել ընդ դրուանաւ. այլ յայտ է, թէ ի վերայ կարգաց լուսեղէն աշտանակի, այսինքն՝ իսրբումն կոչարանի լուսատու յԱմարասումն լինելզսա։ Արդ այսուհետեւ պարտ է մեզ փատողագոյնհրատարակել զառիթս գոլոյ մերոյ փրկութեան՝զգեղաղէշ, յարավայելուչ, չորեքկերպեան զտիրականնյաղագս մեր ընդունելով յինքեան զանհամեմատնախակրթութիւնն։ Արդարեւ սա իսկ է քրիստոնէիցյոյս, մեռելոց յարութիւն, կուրաց առաջնորդ։ Զի որերբեմն դատապարտութեան էր անուն խաչն, այժմհաւատացելոցս իրք եղեն փրկութեան. որով ի ձեռն սորաի ներքս յարքայականին գտաք յառագաստումն եւչերկնչիմք այսուհետեւ ի բոցեղէն նետից, զիզթագաւորականի նշան յանձինս մեր բարձեալ բերեմք. ունկնդիր լերուք մտադիւրութեամբ բանիս, զոր լսէքդ։

Թէպէտ եւ ոչ կամաւ յօժարեցաք հմտանալայսմ գործոյ, այլ իբրեւ ոչ մարթացաք դառնալ ընդդէմձերոց հրամանաց եւ մանաւանց զի երկբայելի մտօքխաբէութիւն զիրսն կարծեցաք։ Սակայն ճշդիւ քննեալշնորհիւն Աստուծոյ գտաք ճշմարտութիւնն ի գալն մերի հովիտ մի Արցախայ՝ յեզր գետոյ ինչ՝ ի տեղի մի Չղախանուն կոչեցելոյ, ուր կայր մատուռն մի։ Եւ ահահամբաւն հռչակէր երթալոյն մերոյ. եւ բազմութիւնշրջակայիցն յոյժ շեղջակուտեալ. անդ հասանէինքահանայական դասք եւ այլք ի պատուական արանց, յորսոչ սակաւ կայր հակաճառութիւն դիմամարտելոյ։ Բայցապա մինչ զպահսն պնդապէս եդաք երեքօրեայ՝ լնլովսահմանացն եւ յաւէժ խնդրուածոցն իւրաքանչիւրոցնլինելով՝ սկսանէաք զփորուածն առնել մերձ առսեղանովն։ Ուստի յանկարծակի հոտ անոյշ բուրեաց, յաճախապէս զմեր լցոյց հոտոտելիս. որով եւ յետ սուղինչ վաստակոցն գտաք զփափագելին ի ձեռն շնորհացբարձրելոյն եւ յաղօթից Սրբոյ հօրն Իսրայէլի՝կողոփս երկուս արծաթեղէնս՝ կապարեայ կնիք ի վերայպնդեալ հոռոմափակ. զարմէ տախտակ մի ձոյլ ոսկի՝հաստահեղոյս բեւեռեալ. եւ ի նմա գիր ասորի եւ հայ։Եւ ըստ գրոյն մեր բացեալ առաջի սրբազան քահանայից, գտաք զամենակեցոյց խաչին մասն եւ այլ բազումսրբութեանց, զորոց գիրն ասաց, թէ Երուսաղէմեան ենմասունք սրբութեանց տեառն։

Ընդ որս ես իսկ Յովէլ՝ նուաստ եպիսկոպոս, մեծապէս գոհացեալ զբոլորից պարգեւատուէն, զամենայն երկբայութիւն ի բաց ընկեցեալ յիմոց մտացսեւ հաւատով ընկալեալ զտեսիլ աբասուս։ Վասն լինելոյգիւտիս այսորիկ յիմում վիճակիս՝ մեծաւցանկութեամբ զմի ի տապանակացս յիմ սեպհականեկեղեցին առեալ տարայ. եւ զայլ սրբութիւնսնյուղարկեցաք ի ձեռն քորեպիսկոպոսաց եւ քահանայիցեւ դասու պաշտօնէից մեք՝ Դաւիթ եւ Յովէլեպիսկոպոսունք ի տեղի մենաստանաց աբասուսշնորհօքն Աստուծոյ, ցնծալից ուրախութեամբ, հոգեւորական երգով։ Եւ տէր Աստուած զօրութեամբ եւփառօք զձեզ պահպանեսցէ ի շնորհս աստուածընկալխաչիս երեւման եւ բազմաւոր կենօք խաղաղականօք. իցօղոյ երկնից եւ ի պարարտութենէ երկրի տացէզանհամեմատութիւն երկաքանչիւրովք ի վայելումնհոգեծաղիկ տեսողիդ եւ թագազարմ ժառանգօք մեծահագհեղինակիդ՝ Ջուանշիրի. ո՛ղջ լերուք ի Տէր։

ԼԱ.

ԳԼՈՒԽ ԼԱ

Առ այն պատասխանիք եպիսկոպոսացն ի հայրապետէ եւ յիշխանէն

Տառայարեալ պատճէն՝ հրովարտակիս, զորշարաքերեալ եւ կարգեալ էր, տեսաք. յորմէ մեծապէսզանզեղջականէն գոհացաք զԱստուածոյ, որ իւրովողորմութեամբն օր ըստ օրէ հրաշագործէ յարարածսիւր, առաւել ի մեզ ի շնորհս Ձերոյ Սրբութեանդ, Դաւիթեւ Յովէլ եպիսկոպոսունք։

Ուխտանէս՝ նուաստ կաթողիկոս եւՋուանշիր՝ Աղուանից զօրավար եւ իշխան ի տէր խնդալ։

Վասն կենսատու փրկութեանդ հասելոյ մեզյԱստուծոյ յաւէտապէս գոհացաք զԱստուծոյ անսպառպարգեւացն եւ վասն սրբոյ խաչիդ, որ ի միջի մերումերեւեցաւ, ծագեաց, եբաց, լուսաւորեաց զաչս մեր. վասնայսորիկ անդադար բերանով եւ անհանգիստ լեզուաւզտէր մեր Յիսուս Քրիստոս՝ զբարերարն, զսքանչելագործն եւ զպարգեւաբաշխն օրհնեցաք, որշնորհեաց մեզ զանապական պարգեւս Սուրբ Հոգւոյն։ Եւմեք թէպէտ եւ հեռի եմք մարմնով՝ մերձ համարեալհոգւով յիշեսջիք առաջի նորագիւտ խաչիդ։ Եւ դուքզառաքինազգեստ եւ զսրբասնեալդ Իսրայէլ եւ զգանձդշնորհաց հանդերձ Սրբոյ նշանիւդ այսր առեալ առ մեզհասուցէք մեծաւ զգուշութեամբ, զի եւ մեքերկրպագեսցուք երանաւէտ համբուրիւ հանդերձտիեզերական ժողովովս. ո՛ղջ լերուք ի Տէր:

Նմանապէս իսկ երջանիկ վերադիտող եւտեսուչ եպիսկոպոսացն տեսեալ զդրուագ նամակինարեւելից զօրապետին եւ Սրբոյ կաթողիկոսին՝այնուհետեւ շեշտակի ճեպով առեալ զգտեալ գանձսրբութեանցն եպիսկոպոսքն հանդերձ Իսրայելիւնանյապաղ ժամանէին ի մեծ քաղաքն Պերոժ Կաւատ, վասնզի արեւելեայցս մեծ իշխանն Ջուանշիր եւեպիսկոպոսապետն Ուխտանէս անդ նստէին ամենայննախարարօքն։ Որոց ընկալեալ զլուսապայծառ շնորհսհռչակաւոր հանդիսիւ՝ մերկարէին զերկրպագութիւնն իբազմախումբ հոլարանին։ Եւ նպաստամատոյց ընծայիւքեւ պատարագօք կատարէր իշխանն առաջի Սրբոյն խաչիննուէրս եւ ներբողելով զաբասն՝ մեծարէրկաթողիկոսաւն եւ ամենայն աշխարհակոյտ ամբոխիւն։Ապա հրաման տայր յուղարկել զնա խաչապայծառտապանակաւն անդրէն ի վերնակողմն գաւառն ՄեծԿուենից՝ ի բարձրաւանդակ լեառնն՝ ի տեղիմենաստանին իւրոյ ի Գլխոյ վանս։ Եւ ողջոյն տուեալհոգեւոր համբուրիւ երանելիքն միմեանց խնդամիտյիւրաքանչիւր ոք դառնային ի նաւահանգիստն։

ԼԲ.

ԳԼՈՒԽ ԼԲ

Խնամաւորիլն նախարարացն Աղուանից ազգաշաղախ եւ անիծանիլն

Ընդ այսոսիկ ապա ժամանակ տարօրէնխառնակութեամբ գլխաւորք ազգաշաղախ Աղուանիցաղծապիղծք եղեալ. նախ՝ թագաւորազինն Կողթայ տեառնտունն, ապա յԱրշակաշէն գաւառի երեք տունք՝Դաստակերայն, Ճնշմիայն, Մամշեղուն եւ Կուր գետոյնյայնկոյս տունն Հեջերւոյ, եւ յՈւտի գաւառի ի ԳիսՎարազ Պերոժի տունն, որ ղաքնար ունէր պատիւ, եւՎարաժնու սպասատունն, որ յԱրաժականի նստէր, եւՏուերակու տունն։ Զսոցա անազդակ լրբութիւնն եւզանօրէն ամուսնութիւնն երանելի հայրապետնՈւխտանէս անիծիւք փակեաց. եւ անդարձ լեալ ի գտեալչարեացն ամենքին առ հասարակ բնաջինջ եղեալսատակեցան ի յերկրէ։ Որ եւ յետոյ փոխի ի ՔրիստոսՍուրբ հայրապետն. եւ յաջորդէ զաթոռ նորին Եղիազար՝այր բարի եւ ազնուական։ Սա էր եպիսկոպոս ի Շաքւոյ, որ ի վախճանելն Ուխտանիսի ի ժողովի անդ դիպեալկոչմանն ընդ այլ եպիսկոպոսունսն, զորոյ չարափառոմանք զգալն նորա ի ժողովն պարսաւէին։ Եւ զկնիցայգապաշտամանն ընտրեալ ժողովոյն զայր ոմնվանական առաջնորդ Պերոզ Կաւատ քաղաքին՝ կամեցանառնել կաթողիկոս։ Յայնժամ զգետնեաց զնա այսն պիղծի տեսիլ ամենեցուն զամբաստանութեանն կտակ ի մէջբերեալ։ Եւ անդէն վիճակադրեալ որպէս զՄատաթիայնպարկեշտն այն Եղիազար ի նոյն ժողովոյն առնուառաքելական պատիւ, մինչդեռ բարեբաստիկն Ջուանշիրզաշխարհական տէրութիւնն վարէր յանհաստատելիկենցաղումս ի կամս Աստուծոյ։

ԼԳ.

ԳԼՈՒԽ ԼԳ

Յաղագս սրբական առն Աստուծոյ Իսրայելի քահանայանալոյն եւ գիւտ Սրբոյն խաչին՝ վիպասանումն զրուցատրաբար

Այլ քանզի աղբիւր ուղփաճեմ իջիւք էրայրն երանելի՝ ի յորդահոս քաղցր իւրոց յոգուցարբուցանէր վտակաց, սաստկացեալ ունելով միշտպատերազմ ընդդէմ Ենիբայ թշնամւոյն, որով սովոր իսկեն առաքինազունքն ախոյեան քաջ եւ ընտիր ընտիրընդդէմ նորա գտանիլ։ Նոյն օրինակ եւ սագեղեցկազարդ արդարութեամբ էր վայելչացեալանուանելով յաշխարհի. բղխեաց, արձակեաց յեղակարծ իյոլովից ճաշակելիս զհոտ անուշից ՍրբութեանցՍրբոց։ Յետուստ ուրեմն յակնարկել Հոգւոյն Սրբոյ իսիրտ վերադիտողին Դաւթայ՝ տուելովն նմա զմեծնքահանայապետութիւն՝ ձեռնադրէ, զի կալցիիշխանութիւն շահել զոգիս կորուսելոցն, որպէս մեծնՊետրոս, եւ զանարատն մատուցանէ պատարագ որպէսզարին Ահարոն։ Եւ մերձաւորք եւ հեռաւորքխրախճանակիցք ընդ այն լինելով՝ ի սրբական աջոյնորա առցեն օրհնութիւն։ Բայց ահա մեծ զարմանք այնէին, սքանչելեաց, որ յոլովից անհաւատալի իրն թուէր. այն ըստ կարգի կատարէր առ նա օր ըստ օրէ առաջինխորհրդոյ վերին ցուցականութեանն։ Սակս որոյ ի դէպէր առ նա առաքելական ձայնն, թէ՝ «Զնախահրաւէրկոչեցեալսն արդարացոյց Աստուած եւ զարդարսնփառաւոր արարե։

Արդ յետ անցանելոյ ամ մի ի վերայայնորիկ, սակս նախագուշակ հրամանին, որ ի վերուստեղեւ նմա ազդումն, ցանկութիւն յոյժ՝ Սուրբ երէցնունէր խնդրել զփափագելի խաչն՝ զծածկեալն ՍրբոյնՄաշտոցի ի Գիս անուանեալ գիւղ, որ յՈւտի գաւառի։ Եւվասն զի ինքն առաջնորդ բարի եղբարց՝ զսիրոյնխորհելով կատարել առ ամենեսեան զպատուիրանն եւզգեցեալ էր զճշմարտութիւնն Աստուծոյ ի ծածուկ։Վասն այնր բարեխնամաբար հոգացեալ զբոլորիցն օգուտ, ոչ հռչակելով զծածուկ խորհուրդ ի հանդէս ամբոխիցեւ խուսափել ջանայր ի մարդկան գովեստից՝ փախչել իփառամոլ եւ ի սնապարծիկ ախտից։

Վասն այսորիկ զմի ոմն ի սրբասնելոցնքահանայից նախամեծար պատուաւորաց հետեւող իւրումնմիայն զնա առնէր գիւտին այնմիկ, եւ ոչ ժողովովկամէր զերթն։ Եւ նովաւ հանդերձ հասանէր ինախասացեալ վայրն՝ ի հինն եկեղեցի, եւ ոչ գիտելովստուգել եւ նշմարել զտեղին։ Նոյնժամայն նշանզարմանալի լինէր ի վերայ սաղարթապատ ծառոցն նոճից, որք երկաքանչիւր աստի եւ անտի միջաւորեալ ունէինյինքեան զկոչարանն Սուրբ, որ իբրեւ՛ եթէ ծագումներեւեալ բոցաճաճանչ ի վերոյ ունել կամարաձեւ. եւ ինոյն միացեալ հաւասար գերակատար գմբեթին, բովանդակապէս սահեալ ճառագայթէր ի ծայրս ծառոցննոճից ճշգրտապէս աղեղանդ, որ յամպսն լինի. փայլակնաբար ցայտէր ի ստորադրեալ քարատող եւաղիւսաշար պուրակին, ուր կայր դադարեալ անդ խաչնՔրիստոսի։ Գիտացեալ այնուհետեւ Սրբոյն առն, եթէյայնմ տեղւոջ է գանձն անկապուտ։ Առնոյր ի ձեռնբրիչ՝ պարեգօտեալ իբրեւ զարին Աբրահամ, սկսաւ բրելզնկատեալ տեղին իւրով համահաւանեալ արամբն։ Եւորպէս վայրափոսէր, հինգ էր քիլ կամ թէ աւելի ինչ՝յանկարծակի երեւեալ տապան մի արծաթի՝ ժանգառագոյն, հնացեալ, որ եւ ունէր առ հասարակ հայ, հոռոմ եւասորի գիր. եւ ցուցանէր ի նմա գոլ զմասն իկենդանարմատ փայտէն։ Կայր անդ նշանն Քրիստոսիարծաթաձոյլ, գեղազանեալ ոսկիազօծ տեսակաւ, որյաւէտ է ի խաչէն Քրիստոսի։

Ապա այնուհետեւ հրճուալից եղեւյոլովակի խնկարկութեամբ այրն Աստուծոյ՝զուարթանայր հոգեծաղիկ պայծառութեամբ, յարակցաբարլեալ մարմնաքնարն Դաւթի երգոյն, յօրինէր նուագսերաժշտականս. «Օրհնեցից զՏէր յամենայն ժամե եւ որ իկարգին է. վասն շնորհելոյ երկիւղածաց իւրոց զնշանն, որ միշտ ապրեցուցանէ ի թշնամւոյն։ Զայս անխլաբարընկալեալ զնշան փրկութեան յիւրն բերէ եկեղեցի։Յաւուրսն յայնոսիկ յերեւել նշանին եւ ի գալհասանել ի հանգստարանն՝ մեծ եւ հրաշալի զարմացումնլինէր, որ լոյս անհնարին էր զահեղ, զմեծ փառացնԱստուծոյ։ Զի որպէս Կիւրղի, որ յԵրուսաղէմ էրհայրապետ, գրութեամբ ի Կոստանդիանոս վասն երեւմանխաչին ասէ. «Եթէ ցոլքն լուսոյ մինչ ի Ձիթաստանեացլեառնն ոչ միում կամ երկրոդում երեւեալ, այլամենայն բազմութեան քաղաքին ակն յայտնի ցուցեալե, - նոյնգունակ եղեւ արեւելեայց աշխարհիս լուսոյխաչիս երեւումն. զի հարթ առ հասարակ ամենեցունտեսեալ զսաստկութիւն լուսոյն բոցաճաճանչ փայլմամբեկեալ ընդ ամպս երկնից՝ սլացեալ յայտ յանդիման։Ամենեցուն տեսեալ զել եւ զէջ Սուրբ շնորհացն իվերայ ամենասուրբ խաչին, երբեմն ի նմանութիւն հրոյ, երբեմն ի նմանութիւն լուսոյ, երբեմն ի տեսիլաստեղն, որ ծագէ յառաւօտուն, զոր ոչ մի ոք, այլաշխարհ ամենայն եղեն տեսողք մեծապայծառսքանչելեացն ճառագայթից։ Զի մինչ ընդ երկինսցոլացեալ էր մերձ առ տեղեաւն ի տաճարին տեառն ոչմիայն բնակչաց քաղաքին, այլ շրջակայ համասփիւռ եւհամատարած ամենայն գիւղից եւ քաղաքաց, արանց եւկանանց, այլ եւ հովուաց ի լերինս եւ անդիորդաց իփոսս ճարակողաց եւ արդիւնարարաց ի դաշտս, որքաշխարհասէրք զպտուղս կապտէին, եւ բազումճանապարհորդաց բացօթէից։ Ի հինգերորդում պահուգիշերոյն, այդոքիկ ամենեքեան տեսանէին զարփիահրաշսքանչելիսն։ Եւ եկեալ բազում ճեպով ընդ այլ բազումտեսողսն՝ ահիւ քաջասլաց քայլարանօք առ ի տեսյախուռն խմբելոցն հոյլս հոյլս ի հանդիսի յօթարձակտեսարանին։ Եւ լցեալ զցանկութիւն փափագանացնհամբուրելով զՍուրբ Խաչն Քրիստոսի, ընկալեալզշնորհս եւ զողորմութիւն ի նոյն ինքն ի տենչալիզինէն՝ զհանդերձեալ վայելուչ զյաղթութեանն առեալընդունէին պարգեւս։ Եւ զի բազումք ի գլխաւորացաշխարհիս կողմանց կողմանց եկեալ էին ի տօննտէրունական նշանին, եւ վասն այնորիկ սաստիկ եւ ահեղնշանացն, որ երեւէին ի վերայ խաչին, ոչ ոք իշխէրնզգիշերն ի յարկսն յայն մտանել կամ ի քաղաքի գաւթինօթել, այլ այնուհետեւ ելեալ արտաքս ի սարաւանդակվայրսն եւ զգիշերն ամենայն անդ աղօթէին մինչեւցառաւօտն։ Եւ ի ծագել արեգական մտանէին ի գաւիթեկեղեցւոյն առաջի խաչին ահիւ եւ երկիւղիւ. եւիսկոյն յարուցեալ ի հսկումն խաչապայծառ տօնինկատարէին գոհացողական պատարագ ի վերայ սեղանոյն։

Ապա յետ երեւելոյ հրաշիցս այսոցիկ՝իբրեւ վերստին ընձիւղեալ վերածաղկէր հզօրեղ, աստուածընկալ խաչ աշտարակին մեծի, յորժամ դաւանելհաւատացաւ յԱստուծոյ արժանաւորել մեզ միշտ զմեւքպահպանութեամբ պարունակեալ զիւրոյ արարչութեանգութ խնամոյ անվթար առտուեաց մեզ տէրն նեցուկզփրկական կայմն զպարզողն ի մեզ աստուածգիտութեաննառագաստ։ Թանց գիտութեանց դպրացն ջոկք եւ ուխտիմանկանցն դասք մնային. զի ի նողանէ էր ծածկեալխորհուրդն։

Ապա զգացեալ Աստուծոյ սպասաւորին, որ էրի հին եկեղեցւոջ անդ, ծագումն խաչին։ Վասն որոյիբրեւ գիտակ լինէր այսմ այրն՝ քաջայօժար կամաւերթայր ի Մեծ Կուենից գաւառն՝ ի Գլխոյ վանացեկեղեցին։ Եւ անդ զՍուրբն տեսեալ հեղինակ՝ Իսրայէլանուն եւ անկեալ առ ոտս նորա՝ պատմէր զբովանդակնզանուրջտեսութիւն. եւ մաղթէր հնարս գտանել եւյայտնել նմա զիրացն հանդամանս։ Նա իսկ ոչ առնոյրյանձն յայտնել նմա զխորհուրդն։ Եւ նորա դարձեալ իտեղի իւր։ Եւ ի վաղիւն առ նոյն այրն նոյն երկրորդէրտեսիլն՝ առնելով ձեռագիր նշան, զոր նա բերեալ տայրառնն Աստուծոյ։ Որոյ զայն ահա տեսեալ Սրբոյն՝հմտաւորեալ թէ ի վերուստ է ազդեցութիւնն, յայտնէնմա զխորհուրդն, եւ զնոյն ինքն զկենսատու խաչնցուցանէ եւ երդմնապատիժ սահմանադրությամբ պատուէրտայր նմա մի՛ ումեք պատմել։ Այլ նա թէպէտ եւբազմադաշն լեալ էր երդմամբ չպատմել ումեք, սակայնյետ սակաւ ինչ աւուրց դժրողաբար ուխտազանցեալերթայ առաջի կաթողիկոսին եւ այլոցն ամենեցունհռչակեցուցանել զզրոյցն, զի չէր պարտ ծածկելճշմարտութեանն։ Ընդ որ հայրապետն Եղիազար հիանայրվասն յարգեւական աւետեացն եւ նոյնժամայն կամաւիշխանին Ջուանշիրի գիր հրամանական առ Իսրայէլառաքէ փութանակի՝ զչքնաղագիւտ զխաչն Քրիստոսի առնա հասուցանել։

Իսկ նորա հնազանդեալ հայրապետականհրամանին՝ փութով հասանէր ի Սուրբ եկեղեցին։ Եւինքնին մեծ իշխանն եւ Սուրբ հայրապետն ամենայնմեծամեծօքն անդ հասանէին եւ ակն յայտնիզնորոգափայլ խաչն Քրիստոսի տեսանէին, զոր ՍրբոյնՄաշտոցի իւր իսկ ձեռամբն եդեալ էր ի պահեստի, որովդարձուցանէր իսկ զաշխարհս Աղուանից ի կռոցնմոլորութենէ լուսածնութեամբ աւազանին շնորհաց։ Եւերկրպագեալք Սրբոյ նշանին՝ անտի դառնայինյարազուարճ բերկրանօք զտենչալին պարգեւաց տուողնբարեբանելով։

Յայնմհետէ մեծարու եղեալ քահանայնԱստուծոյ Իսրայէլ առաջի կաթողիկոսին եւ իշխանին եւյաչս մեծամեծացն. առնոյր եւ հրաման ի նոցանէ գործելզամենայն համարձակապէս։ Եւ յետ սուղ ինչ աւուրցվասն առաւել հրաշիցն եւ մեծամեծ սքանչելեացն, որբազում անգամ եղեալ էր ի վերայ ծառոցն նոճից, կամեցաւ զի ի նուէր նշանին ձօնեսցէ ի պատկերտեառնանման խաչին։ Եւ առժամայն կալեալ վարձաւորսարս ճարտարս հիւսաց եւ պատշաճաբար յօրինեալ զնշանխաչին քանդակակերպ զարդու դրուագելով պատրաստեցինզամենայն ըստ գործոյ տեառն։

Զայսոսիկ լուեալ եպիսկոպոսապետին եւՋուանշիրի՝ նոյնժամայն գրեն առ այրն ԱստուծոյԻսրայէլ, զի եւ նոքա հաղորդեսցին հասանել իժամադրութիւն նաւակատեաց նշանին եւ յօծումն Սրբոյխաչին։ Որում մեծաւ լրջմտութեամբ քաջահաւան այնմեղեալ քահանային տեառն՝ պատրաստական յօրինէրզպէտս կազմութեան նուիրական տօնին ըստ օրինակիխաչազարդ պայծառութեանն։ Այլ նոքա հեղգականծուլութեամբն ոչ ժամանէին հասանել յամբոկգործոյն։ Յայնժամ տեսիլ յԱստուծոյ երեւէր ի վերայՍրբոյ պատրիարքին Եղիազարու, զի մի յապաղեսցէերթալ օծանել զխաչն Քրիստոսի։ Որոյ պարառաբարյարուցեալ յարաւօտուն՝ փութապէս հասանէր իկարգեալ եկեղեցին՝ ի վիճակ Գիսաւան նահանգին։

Քանզի յայնժամ իշխանն մեծ չուեալ էր իկողմանս հարաւոյ ի Սիսաւանացն գաւառ, եւ վասն զիհայրապետն Եղիազար նմանակիր առաքելոցն էր բանիւքեւ գործովք՝ զպատրանաց ինչ զնորս վրէժխնդրութեամբվանէր, եւ զոր ինչ ճշմարտութիւն ծաղկէր, պսակպարծանաց իւրոց վարկանէր, ջատագով այնմ լինէրխնդրոյ։ Երկասիրեալ առաքինազարդուղղափառութեամբ՝ յերիս անձնաւորութիւնսանշփոթելիս միշտ երկրպագել ուսուցանէր։ Ծանուցեալայնուհետեւ երջանիկ առն, եթէ աստուածապաշտութեան էխորհուրդս զարմանագործ տեսմանս, որ երբեմն առԻսրայէլ քահանայ. ընդունէր զնա իբրեւ զԱստուծոյսպասաւոր եւ առհանեալ մասն ի Սրբոյ խաչէն Մաշտոցինորին կամաւ եդեալ ի փայտակերտ նորոգաշէն նշանին՝օծանէր զխաչն իւղովն օրհնութեան. եւ կանգնեալ ի մէջեկեղեցւոյն՝ առնէր նաւակատիս մեծապէս խնճոյիւք, հռչակաւոր հանդիսիւք, եկեղեցական ուխտիւ եւհաւատացելոց դասուք։

ԼԴ.

ԳԼՈՒԽ ԼԴ

Մահ օրհասական Ջուանշիրի մեծի իշխանին

Եւ եղեւ ի ժամանակին յայնմիկ խաղալ գնալմեծի իշխանին Ջուանշիրի ի կողմանս լեռնականացն իզբօսանս բոլոր տարեկան աւուրց հրճուականանցուցանելով երկրաչափութեամբ։ Յոգնայորդորգուսանօք ներբողեալ տարփողականն Ջուանշիր՝զօրապետն տենչահասակ, որ եւ զանազան իսկխոհականութեամբ նուաճէր իսկ զամենեսեան ընդ իւրովիշխանութեամբ եւ բոլորովիմբ եղեալ յերկրականիսբարեբաստիկ գերաստացութեամբ խրոխտաբար յօրանայրիմաստակիր քաջութեամբ։ Բայց ապա ըղձալիհռչակաւորն ի ձեռն խարդաւանող ախտին, զի ընդդէմԱստուծոյ երկասիրէր պատուիրանին, թափուր եւ ունայնգոլով՝ մերկ ի յայնցանէ երեւէր փառաց։ Եւ ահաամենայն սարդի ոստայն եղեւ. վաղվաղակի չքնաղն այնքակտէր վայելչութիւնք, զի ի ժամ տապակէզ աւուրցնառեալ գերահրաշապետաւորին զազատասուն տոհմնհանդերձ Նամեսական գնդիւն ի հովիտս բարձրաբերձլերանցն բերկրէին ծաղկատեսակ հանգստեամբ, իգեղեցիկ մարգս պերեւետեալ յոլովէին յաւուրսբարեկեցիկ յղփութեամբ։

Իսկ իբրեւ անցանէին աւուրք խորշակայեղցտօթանացն՝ ի ժամանել բարձրութեան տօնին մեծինաւակատեաց խաչին՝ համբարձեալ ի կողմանցնյայնցանէ՝ գայ անցանէ յՈւտի գաւառ ի Պարտաւ քաղաքյիւրականն գեղազարդեալ տաճարս, զի անդ պարգեւաձիրմեծարանօք ի հանդիսաւոր տօնին Աստուծոյ մատուսցէերկրպագութիւն։ Եւ մինչդեռ հանգուցեալ էր մեծաւուրախութեամբ մեծահռչակն Ջուանշիր, այր ոմնտարօրէն եւ վատանշան ի Կայենեան ընկղմեալ ախտ, արկեալ ի հրապոյրս խարդախութեան ընկերս իւրհամահաւանս արարեալ, որ ոչ զսէր նորա յիշեալ եւ ոչզպատիւ տան հօր իւրոյ, զոր գտեալ էր ի նմանէ մեծաւբարգաւաճանօք, այլ մահ խորհեալ ի վերայ նորախորհուրդ վատ ի միտս արկանէր եւ հրապուրեալ զնա իպատճառս բղջախոհութեան, փաստապատիր բանիւք զնահաւանեցուցանէր՝ ելանել ի զբօսանս խոհերական։ Եւմինչ դեռ ի տաճարէ անտի ելանէր իշխանն ընդ ճանապարհպարտիզայար ծաղկոցացն, յայնժամ ի գիշերի յառաջինպահուն՝ անվահան, ունելով թուր. որ եւ սպառազինեալսուրհանդակ պահպանացն ջոկք անհոգ եւ անվեհեր իդրունս արքունի պաղատանն կային անկեալ ընդ քնով։

Առեալ չարաբարոյն Ենիբայ՝ դաւաճանողինՎարազոյի, զվաղրն արքունական եւ սուսեր պողովատիկեւ զվահանն ոսկեխնձոր՝ դաւով առաջապահ լինէր, պատճառէր ըստ օրինի զինակրութեան։ Եւ ինքն անօրէննենգաւորն վառեալ ի ծածուկ՝ արգեալ էր զզրահսն իներքոյ պատմուճանին։ Ապա իբրեւ հասանէին իմիջնավայր անդր բուրաստանին եւ մերձ էին ի պարոյկորմոյն, որ պարունակեալ էր զլայնատարածնարքունական բակին, եւ որպէս այլով ամենայնիւ էրիմաստայեղց անվկանդն Ջուանշիր՝ յայնմ եւս գիտացզնենգութիւն սպանողին պիտակահոյլ դաւոյն։ Եւ իհնչիւն ձայնից վառելոյ զրահին պակուցեալ իշխաննսրտաբեկ լինէր՝ համարելով, թէ աշխարհախումբխորհուրդն է վասն իւրոյ սպանմանն։ Եւ լռելեայն իտաճարն կամեցաւ դառնալ։ Իսկ անօրէն սպանողնզսուսերն թերաքամեալ ունելով՝ յանկարծակի յետուստկողմանէ հարկանէր զիշխանն արի՝ սաստիկ վիրաւորեալ, զի մերկ էր ի զրահից։ Այլ ոչ կարէր ստէպ ստէպ զնայաղթահարել սրով։ Աճապարէր եւ նա որպէս առիւծմռնչող, կամեցեալ զձեռն ի գործ արկանել սուսերաւն, բայց զի զօրութիւն բարձրելոյն հեռացեալ էր ինմանէ՝ մատնելով զնա ի ձեռս ձեռնասուն սիրելւոյնիւրոյ։

Յառաջնում նուագին իբրեւ յարձակէրսուսերաւն ի վերայ անօրինին, նորա յասպարն առեալընդդիմամարտեալ արձանանայր. եւ խրեալ զզէնն ի սեռվահանին՝ ոչ կարէր հանել զսուրն եւ անդէն ամփոփիամենեւին։ Եւ նա լցեալ վիրագային գազանութեամբ՝զայրագնեալ վիրաւորէր զամենայն մարմինս նորաիբրեւ զթունաւոր օձ եւ խածանող սրտմտութեամբնրանակոտոր եւ վաղակաւոր խոցոտմամբ անխայաբարյերկիր ընկենոյր զիւր տէրն՝ ոգւոյն ի ծոցոյն թափիլգոլ վարկանելով տիրասպանին. եւ կարծեցեալ կիսամահզնա արարեալ՝ զանխլաբար արտաքս ելանէր յիւրերթալով տուն՝ կեղծաւորեալ ոչ ունել կարծիս, թէյանգէտս ի տան ննջիցէ։ Եւ ահա անգուստ ուրեմնիրազգաց լեալ իրացն եղելոց՝ գոյժ աղմկի խռովութեանհնչէր. կաճառ ամբոխ մարդկան բազմանայր։ Որոյուրումն մի յեղբայրական հարազատաց վրիժապարտինզեկուցեալ նմա զոճիրս իրացն, զոր գործեացն, անդէնփութապէս հեծեալ յերիվար իւր, փախստական լինէր։

Յայնժամ պատրիկ ոմն՝ քեռորդի իշխանին, զիւր Նամեսականն առեալ յեգէոն գնդի յիսնեակսն զկնիելանէր մահապարտին. բայց ոչ զգացին վասննախափախուստ լինելոյն հասանել, այլ ի վերնակողմներթային յԱրցախունեաց գաւառն՝ նմին իրացքինախնդիր։ Եւ զտուն հօր նորա աւերեալ քանդէինհրդեհաբոց կիզմամբ։ Եւ զմետաքսառէչ եւզկերպասանիւթ դիպակս եւ զգոյնագոյն կապերտս զոսկիեւ զարծաթ եւ զընտիր ընտիր կահուց եւ սպասուց աւարառեալ. եւ ինքեանք ողորմագոչ արտասուօք անդրէնդառնային, լային եւ աշխարէին զիշխանն։ Այլ դեռշունչն ի նմա կայր. զի սուղ ինչ աւուրս տեւեացկենդանի, որդւոց իւրոց իւրաքանչիւրումն զգանձս եւզպատիւ յայտ առնելով՝ կարգէր զնոսա ի բաժինսիւրեանց եւ ի դժնդակ վիրացն պակասեալ վախճանէր։

Յայնմ ժամանակի ոչ սակաւ խռովութիւնլինէր աշխարհիս Աղուանից, զի կուտեալ զինեալ խուռնկաճառացն, եւ մեծամեծ նախարարացն ժողովեալ եւամենայն երկիրն առհասարակ վայիւք լի եղեալ՝ողբային զիշխանն կականաւոր եւ դժնդակ գոչմամբ։ Եւայսպէս անտանելի սուգ եւ անհնարին բեկումնաշխարհիս հասոյց։ Յայնժամ ճարտասան ոմն ի մէջանցեալ, որ տեղեակ էր արհեստական իմաստից, Դաւթականուն կոչեցեալ, հնարագիւտական վարժիւք յաջողակ եւվերծանական քերթութեամբ յառաջադէմ։ Որ եւյառատաբար ի բանիցն պաճուճանս ճարտարութեամբնուագէր, քաջապէս հրատարակող լեզու ունելով նմաներագագիր գրչի։ Սա յոլովիւք աւուրբք ժամանեալ՝յամէր ի դրան արքունի։ Իսկ իբրեւ հասանէրօրհասական շշուկն ի վերայ արեւելից աշխարհիս սակսյանկարծահաս սպանման մեծի զօրավարին, յայնժամսկսաւ նա երգել ըստ ալփափետաց գլխակարգութեանցզողբս զայս ի վերայ բարեացապարտն Ջուանշիրի եւ ասէայսպէս.

ԼԵ.

ԳԼՈՒԽ ԼԵ

Ողբք ի մահն Ջուանշիրի մեծի իշխանին

Աստուածային բանին արուեստաւոր հոգի,

Յօրինեա՛ իմաստիւ զտխրական երգմունս,

Զի սգալի ձայնիւ անդադար ողբասցուք

Ի վերայ դժնդակ կորստեանս մերոյ։

Բեկումն մեծ, որ եղեւ երեւելից աշխարհիս,

Եւ աղաղակ կործանման հնչեաց ընդ երկիր.

Ազգք եւ ազինք լուիցեն զբարբառս իմ

Եւ երկրածինքս ամենայն ողբասցեն ընդ իս։

Գլորեցաւ վէմն կենդանի եւ հզօր,

Եւ պարիսպն ամրութեան խորտակեցաւ.

Աշտարակն բանաւոր տապալեցաւ.

Եւ ցանկն շինութեան խրամատեալ քակտեցաւ։

Դարձաւ ի դառնութիւն խաղաղութիւն մեր,

Եւ դրունք հինից տեղասցին ի մեզ.

Զի մեծասքանչ տէրութիւնն կործանեցաւ,

Եւ հրաշալի պետութեանն շիջաւ ճառագայթ։

Եկին հասին ի վերայ մեր անէծք,

Զորս կանխագոյն սպառնայր Եսայն արգարէն,

Զի զաւուրս տօնի տէրունեան նշանին

Դարձուցին մեզ ի սուգ եւ ի լալիւն դառնութեան։

Զանգիւտ կորստեան փորեցին խորխորատ,

Զի հհովիւն բարի ընկլուզեսցին ի նա.

Հոգի մոլորութեան շնչեաց ի նոսա,

Եւ ի նանիր թաքուցին զորոգայթն մահու։

Էր նստեալ որպէս զառիւծ ի մորւոջ,

Եւ լռեալ՝ ի նմանէն սարսէին թշնամիք.

Տեարք տոհմից եւ իշխանք ամենայն

Երկիւղիւ եւ սիրով հնազանդէին նմա։

Ընդ ամենայն երկիր ել համբաւ նորա,

Եւ ի ծագս աշխարհի ծաւալեցաւ անուն նորա.

Զի զհնարիմաց զօրութիւն նորա եւ զհանճարեղ իմաստն

Հանդիսաւոր հնչմամբ գովեցին տիեզերք։

Թագաւորն Յունաց եւ իշխանն հարաւոյ

Տենչանօք խնդրէին տեսանել զտէրն.

Եւ յոգնամեծար ողջունիւ ընդունէին.

Եւ փառօք պսակեալ պատուէին մեծապէս։

Ժամանեցին առժամայն չարիքն մեր,

Եւ զաւզեղջ մոլորութիւնն յանդիմանեաց.

Բարկացուցաք զարարիչն գործովք մերովք,

Եւ մատնեաց ի կորուստ զնախագահ տէրութիւնն։

Ի բաց մեկնեցան ի նմանէ պահապանքն,

Եւ օգնութիւնք վերնայինք հրաժարեցան ի նմանէ.

Զի տէր հեռացաւ յաւուրն չարի

Եւ եթող զնա ի կոխան ժանտից։

Լարեաց զաղեղն իւր բանսարկու թշնամին,

Եւ սրեաց որպէս զսուր զնենգիչ սիրոյն.

Չարաչար խոցոտմամբ հասոյց ի վերայ,

Որպէս յազգին Մովաբու ի գիշերի սատակումն։

Խարդաւանող խորհրդովք տարեալ մեկուսի,

Եւ անողորմ խոցոտմամբ վիրաւորեաց զվեհազնն։

Խրոխտ էիր դու ի վերայ ազգաց տիեզերաց,

Եւ խորագոյն խոցէիր, որք զքեզ արթնացուցանէին.

Իսկ արդ դարձաւ արփին յայլ ճանապարհ,

Եւ խիզախեցին ի վերայ քո որդիք ծառայիցդ։

Ծնունդ չար, որ մեղաւ նմա

Եւ որդի անօրէնութեան, որ չարչարեաց զնա.

Անիծիւք պարուրեալ գնասցէ ընդ երկիր,

Եւ Կայենի երերմամբն վարանեալ շրջեսցի։

Կապեսցին շաւիղք փախստեան նորա,

Եւ թռչունք երկնից ճախրեսցին ի վերայ նորա.

Ագռաւք ձորոց սլասցին ի նա,

Եւ գազանք վայրի սպասեսցեն նմա։

Հուրն Հերովդի առաքեսցի նմա,

Եւ ծնցին ի նմա որդունք եւ մունք.

Աղեկէզ տոչորմունք բորբոքեալ ի նմա՝

Կերիցեն առժամայն զտիրասպան մարմին նորա։

Ձեռն որ ձգեցաւ ի սպանանել զտէրն,

Եւ ոտք, որ կոխեցին զհրաշագեղ պատկերն,

Ուրկածին ախտիւն եռացմամբ զօսացեալ՝

Յարեսցին ի նա ցեցք չարակեղ խոցոտմամբ։

Ղօղեալ հանգիցէ ընդ հովանեաւ դժնկի

Եւ կորիւնք իժից մեղիցեն նմա.

Թոյնք քարբից հեղցին զնովաւ,

Եւ սաստկագոյն ուռուցմամբ հերձցեն զնա։

Ճրագ ճշմարիտ խաղաղութեան էր նա մեր

Եւ նաւապետ ցածուցիչ խռովութեան ալեաց,

Անձն քաջին Ջուանշիրի,

Որ զամենայն գերչաց փարատէր զյուզմունս։

Մարգարտաշարք էին յեռեալ բանք բերանոյ նորա,

Եւ մաքրափայլ կեանք վարուց նորին։

Յառնէր ի քնոյ իբրեւ զկորիւն առիւծուց՝

Ուծեալ զայգուն յափշտակէր եւ զբլթակս ոչխարաց բաշխէր։

Նիրհէր ի մարմին, այլ հոգւոյն արթնութեամբ

Վարէր զկառս զԱրէսի ի մէջ աստեղացն,

Քաջութեամբ՝ բերելով զուշիմութեան ծաղիկն։

Շնորհք աստուածապաշտութեան

Յորդահոս շարժմամբ ի կայլակաց կողիցն Յիսուսի.

Ծոց ծովասարաս յհոգւոյն առակ եղեալ

Յանուշիցն արտահոսէր յախորժացն

Հոտոտելեաց զհոտ անմահութեան։

Ողբք են ինձ արդեն ոչ հաւերժահարսիցն

Եւ տարմի ջայլեմանց.

Այլ զորդւոցն համբարուց կոծ կսկծագին

Առ զատեալ մնացելոցդ քաղաք մենացեալ։

Չթուեսցին յամս ժամանակաց աւուրք դառնաբեր,

Յորում առթեցաւ մահ քո ցաւաբեր.

Եւ չարեօք չորասցի, որ զքեզ չարչարեացն։

Պայծառ քո արփին էր մեզ լոյս անմուտ,

Ո՛հ թէ զինչ գիշեր խաւար թխպահոծ

Եւ մարմին անլոյս զդէմ քո մեզ կալաւ՝

Անփարատ ստուեր զքոյայնօքս արկեալ։

Ջեռնում յիրաւի. տագնապեալ այրիմ,

Մինչ զաթոռ քո բարձրագահ ունայն քեւ հայիմ։

Ռահ մխիթարութեան գնացք քո փակեաց,

Ուստի վշտագին վիրօք աչք իմ

Ծորեն յար զաղբիւրս արտասուաց։

Սիրով քո այրին սիրելիք քոյին.

Եւ զսէր քո անմոռաց ն մտի ունին.

Ո՛հ, թէ խունկ անուշութեան

Բուրեալ լինէաք քո գերեզմանին։

Վերացաւ մեր թագ, վերացաւ աթոռ.

Եւ փառք վայելչութեան ընդ քեզ թաղեցաւ։

Տիբերական ծոցք Լիբանոս լերամբք

Յագուրդ առնուին քեւ ի տես միակի

Ակամբ կալեալ զօձիսն հողմոյն հիւսիսոյ

Զքեզ միշտ խնդրեն՝ առ ոչ երեւելդ

Տապարաւ Հոնաց զկոտրումն նռնենեաց առնեն։

Րամք թագաւորաց քեւ սուգ զգեցան.

Առագաստք հարսանց խիստ փոշոտեցան։

Ցաւին եւ ցաւին եւ դառն արտասուեն,

Իւծեալ տառապին,

Զերթ ձագամեռ հաւ յանապատ նստին։

Փութան մերկանալ զայս փառք անարգեալ.

Քեւ զսնոտութիւն նորին նոր ուսեալ,

Թէ չունի երբեք ումեք աստ մնալ։

Քաղցր էր զայլս ասել եւս եւ միշտ հեծել,

Բայց քաղցրագոյն եւս ընդ քեզ մեռանել։

ԼԶ.

ԳԼՈՒԽ ԼԶ

Վա սն Վարազ Տրդատայ լինել իշխան յաթոռն Ջուանշիրի, եւ Հոնաց վրէժխնդրութիւն նորինմահուանն. եւ սորա առ նոսա առնել խաղաղութիւն

Եւ եղեւ յետ այնորիկ իբրեւ մեկնէրտրտմութիւնն, փարատէր սուգն, եւ փոքր միտարակուսական աղետիցն լինէր մոռացումն, յայնժամտեարք տոհմից, կուսակալք, կողմնակալք, մեծամեծք, նախարարք եւ ամենայն իշխանք աշխարհիս այսորիկժողովեալք առ մեծ արքեպիսկոպոսն Եղիազար՝խորհուրդ բարեաց վասն խաղաղութեան խորհէին եւշինութեան աշխարհիս Աղուանից։ Եւ մտադիւրմտածութեամբ հոգացեալ սակս իշխանութեան երկրի, հաճեցան առժամայն հաւանութեամբ ընտրել զնախարարոմն աւագ, որ մեծարեալն էր կայսերական պատուովզապուհիւպատ պատրակութեան ստացեալ պատիւ. որոյանուն էր Վարազ Տրդատ՝ որդի Վարազ Փերոժի՝ եղբօրՋուանշիրի, որք սրտայօժար կամակցութեամբ իշխանքաշխարհին եւ կաթողիկոսն ճեպէին մեծաւ փութովհասանել ի կատարումն գործոյն։ Եւ անդէն ամենայնմեծամեծքն առ հասարակ զնշան կենդանատեսակ դրօշուցվառելոց, ի ձայն փողոյ հռչակեալ՝ առեալկացուցանէին զնա ի վերայ ոսկեհանգոյց վահանիներիցս վերաբերելով, ներբողականս հնչէին բարբառս։

Եւ այսպէս մեծաւ ուրախութեամբ աւանդեալնմա զպատիւ նախագահ իշխանութեանն հայրենականգահուն՝ օժտաբեր եւ ընծայաբեր լինէին նորոգ նորատէրութեանն։ Նախ յառաջ իսկ քան զայս արի այրն ՎարազՏրդատ՝ հնարիմաց հանճարով գերագոյն էր՝ յոյժցուցանելով ամենեցուն սէր խնամակալբարեկամութեան. եւ իբրեւ յայն իսկ հասանէրիշխանութեանն գահ, թէպէտ եւ անբեղուն միտս ունէինընդ նմա ոմանք ի մախայորդոր տոհմակցացն. այլ նա իձեռն իմաստակիր եւ քաղցրահամբոյր խօսից նուաճէր եւյանկուցանէր յինքն զամենեցուն սիրտ։ Եւերկայնամիտ հեզութեամբն հնազանդեցուցանէրզաշխարհս ըստ սովորական իւրոյ նախնականտէրութեանն։ Եւ իսկոյն աճապարեալ ունէրզհռչակաւոր մայրաքաղաքն Պարտաւ։

Յայնմ ժամանակի զօրավարի եւ մեծիիշխանին Հոնաց՝ Ալփ Իլիթուերու առեալ զբազմութիւնզօրաց իւրոց, եւ որ ուստեք ուստեք եկեալ էին առ նայաժխուժազնեան յաշխարհէն Գովգայ, ի զէն եւ ի զարդվառելոց զօրապետաց, դրօշուք եւ գնդիւք մկնդազգեստաղեղնաւորաց եւ սպառազէն հեծելոց զրահեալք եւսաղաւարտեալք, իբրեւ թէ վրէժխնդիրք արեանն իցենՋուանշիրի՝ ասպատակ սփռեալ յաշխարհն Աղուանից՝ առստորոտով մեծ լերինն Կաւկասու եւ յաւանս Կապաղակայգաւառին։ Եւ ինքն իւրով յօգնական գնդիւն ի հովիտսդաշտացն ճախր առեալ՝ անցանէր յՈւտի գաւառ թնդ գետնԿուր. եւ ահա սաստիկ ամփոփէր զմարդ եւ զանասունաշխարհին այնորիկ, աւար առեալ գերէին զամենայն։ Եւինքեանք անդրէն դարձեալ բանակէին ի կողմանս դաշտինառ սահմանօքն Լփնաց։

Իսկ իբրեւ ետես իշխանն Աղուանից ՎարազՏրդատ զայն ամբոխ բազմութեան գնդին, զի ասպատակտուեալ յանխնայ գերէին, քանդէին զամենայն, նեղեցաւյոյժ եւ տարակուսեցաւ։ Ապա առաքէր պատգամ առիշխանն Հոնաց զմեծ եպիսկոպոսապետն Եղիազար՝ցուցանելով ի ձեռն նորա զիւրն հաւատարմութիւնմիամիտ եւ զսէրն, զոր ունէր առ նա մտերմաբար իբրեւեղբօր սիրելւոյ, թէ չէաք մեք հաղորդ սպանմաննՋուանշիրի. այլ ի ձեռն վատանշան առն միոյնուազագունի եղեն ոճիրք անհնարինք չարեաց։ Զայսամենայն խօսեցաւ կաթողիկոսն Աղուանից առաջիհիւղականին Հոնաց. որոյ յաւելեալ եւ այլ բանսԱստուածայինս զանգիտականս՝ մերձեցուցանէր զնայերկիւղ եւ ի սէրն Աստուծոյ եւ նուաճէր զմիտս նորաի հաշտութիւն եւ ի սէր անքակտելի։ Ապա հաւանականմտօք իշխանն Հոնաց օգնական եւ թիկունք նորաիշխանութեանն լինէր. եւ ինքն չուեալ անտի՝ անցանէրգնայր յաշխարհն իւր։

ԼԷ.

ԳԼՈՒԽ ԼԷ

Վասն յառաջադիմութեանն Վարազ Տրդատայ եւ ընդունել գահ եւ պատիւ ի կողմանց կողմանց, եւվախճան Դաւթի՝ Մեծ Կուենից եպիսկոպոսի. եւ Իսրայելի փոխանորդել զաթոռ նորին, որ եղեւ առաջնորդ բարի

Այնուհետեւ աստուածարեալ իշխանն ՎարազՏրդատ օր ըստ օրէ յառաջատէր ի պետաւորութեաննիւրում։ Եւ յետ այսորիկ ընդունէր զգերագոյն գահն իհզօր եւ յարքայակերպ իշխանէն Տաճկաց սահմանակալլինել կողմանն արեւելից, եւ իշխել ամենայնթագաւորութեանն Աղուանից եւ Ուտիացւոց գաւառին, նուաճեալ ընդ ինքեամբ զամենեսեան՝ յարազուարճցնծութեամբ յաղթող եւ հզօր գոլով ի վրեայ սահմանացիւրոց. Ընդ ժամանակս ընդ այնոսիկ ապա եւ երջանիկհայրապետն Մեծ Կուենից՝ Դաւիթ յաւելաւ առ հարս իւր, որոյ զբարիոքն պատերազմեալ՝ յաստեացս բարիանուանեցաւ եւ ի հանդերձեալսն հրանիւթիցն գտաւհանդիսակից։ Բայց ապա անհովիւ հօտն գոլով՝եկեղեցին մնացեալ տխուր։ Յայն ամ խորհուրդ ի միտառեալ բարեպաշտ իշխանին Աղուանից ընդ հարազատզօրավարին եւ ընդ կաթողիկոսին ամենայնեպիսկոպոսօք եւ նախարարօքն հանդերձ՝ փութովհասանել ի կատարումն աստուածային խորհրդոյն։«Եկա՛յք, ասէ, զընտրեալս զայս յԱստուծոյ զԻսրայէլ՝զառաքինազգեստ այրս, յաթոռ աստուածազանվերադիտողութեան գաւառին Մեծ Կողմանց կարգեսցուքտեսուչ, զի լուսաւորեսցէ զնոսա օրէնսուսոյցխոհականութեամբ ի բանս արարչինե։ Իսկ նա թէպէտ եւառ մի նուագ ոչ առնոյր յանձն, բայց քանզիիշխանասաստ հրամանաւ ստիպէին զնա, ոչ յամառեալպնդէր զառաքելականն յիշելով բան, եթէ «որեպիսկոպոսութեան ցանկայ, բարւոյ գործոյ ցանկայե։Կամ զվաղնջուցն յիշատակել ի միտս՝ զհամբակականտիոց զտեսիլ ցուցակութեան նմա ի Սուրբ եկեղեցւոջնի Վաղարշապատ քաղաքի։

Վասն որոյ ձայն արկեալ ասէր. «ԿամքԱստուծոյ կատարեսցինե։ Ապա յայնժամ շեշտակի ճեպովյղեալ զնմանէ իշխանն արս աւագս ի գլխաւորնախարարացն, զի փութով առ նա հասուսցեն։ Արդ՝ եկեալհասեալ նոքա ի Միջնարցախն գաւառ՝ գտանէին զնա իԳլխոյ վանս՝ յիւրում մենաստանին, որով եղեւ ժողովվիճակելոցն քահանայից։ Եւ յուղարկեալ զնոսա անտիպիտառականն հրովարտակօք հասանէին առ կաթողիկոսնեւ իշխանն Աղուանից. յանդիման ունէին առաջի նոցազսրբասնեալն Իսրայէլ կրօնաւորազգեստ կարգաւ։ Որոցառեալ ամենեցուն զգիր գովութեան՝ մուրհակ կնքէիննմա յիւրաքանչիւր կողմանց զօրավարն նախարարօքնհանդերձ։ Ապա առեալ զնա կաթողիկոսին՝ ձեռնադրէյեպիսկոպոսութին գաւառին Մեծ Կողմանց եւ մեծաւժողովով եւ ընծայական թղթովք յուղարկէր զնա յիւրգաւառն։ Եւ նոքա եկեալ ի նախնականն հասանէինեպիսկոպոսանոցն, որում Տաղձանսն անուանէին։ Եւմեծաշուք մեծարանօք յաթոռակցաց եւ ի գլխաւորաց եւի ժողովրդականաց առաւել քան զամենեսեան լաւցուցանէր զիւր վարդապետութիւնն։ Առեալ զնշանխաչին պարծանաց յանձն իւր բազկատարած պաղատանս առԱստուած մատուցանելով վասն իւրոյ աշխարհին։Զգաստացեալ կրօնաւոր վարուք յառաջադէմ լինէր, շրջէր ընդ ամենայն գաւառս վիճակելոց իւրոց. եւհաստատէր զնոսա վարդապետական շնորհօք՝ կալ նոցայուղղափառ հաւատս պատուիրանին պահպանութեան։Այսպէս եւ այսու օրինակաւ ցուցանէր զիւրվարդապետութիւնն եւ պայծառանայր սիրովն Քրիստոսի։

ԼԸ.

ԳԼՈՒԽ ԼԸ

Յուղարկումն Իսրայելի եպիսկոպոսի յԱյրարատեան գաւառ ի մեծ իշխանէն Վարազ Տրդատայ առ մեծհայրապետն Հայոց Սահակ եւ առ բարեպաշտ իշխանն վասն սիրոյ

Ընդ այն իսկ ժամանակս լինէր խորհուրդբարեպաշտ իշխանին Վարազ Տրդատայ ի գործ ինչխորհրդական եւ ի սէր արձակել զեպիսկոպոսն Իսրայէլառ մեծ կաթողիկոսն Հայոց եւ առ բարեպաշտ իշխաննԱյրարատեան գաւառին։ Որոց մեծաւ սիրով պատուեալընդ առաջ ելանէին նմա։ Եւ տուեալ նմա հանգիստ՝շնորհէին նմա յամել ժամանակս ինչ ի տիեզերականաշխարհին։ Եւ ի ժամանակսն յայնոսիկ բերեալ էրիշխանին մեծ զօրավարին Հայոց ի Թորդանայ՝ իԴարանաղեաց գաւառէն, զպատուական նշխարսխոստովանողին Քրիստոսի՝ Սրբոյն Գրիգորի բոլորովինամենայն ոսկերօքն հանդերձ յաշխարհն Հայոց՝յԱյրարատեան գաւառ ի Վաղարշապատ քաղաք՝հանգուցեալ ի նորաշէն յարկս եկեղեցւոյն, զոր մեծինՆերսիսի շինեալ է յանուն Սրբոյն Գրիգորի։ Ապամեծաւ աղաչանօք անկեալ եպիսկոպոսին Իսրայելիառաջի կաթողիկոսին եւ զօրավարին Հայոց, մաղթէր, եթէհնար ինչ իցէ լնուլ զկարօտանս սրտին եւ զխնդրուածսնորա. «Տուք, ասէ, ի նշխարաց Սրբոյն Գրիգորիե։ Եւնոքա ոչ առնուին յանձն, եթէ ոչ երբէք ուրեք բաշխեալեն նշխարք Սրբոյն Գրիգորի, եւ ո՛չ մեք ունիմքիշխանութիւն հանել մասն ի նման է եւ տալ քեզ։

Յայնժամ կալեալ օգնական զդշխոյնՀեղինէ՝ զտիկինն Հայոց Մեծաց, որ եւ նա իսկյԱղուանից նահանգէն էր. սակս այնորիկ եղեւ ձեռնտունմա։ Եւ պարառաբար յարուցեալ գայր առ կաթողիկոսնեւ աղաչէր կատարել զխնդիրն, որ վասն նշխարացն։Նոյնպէս եւ զզօրավարն Հայոց՝ զիւր տէրն, հաւանեցուցանէր տալ զնշխարհսն, թէ՝ «Տուք զբաժինիմոյ աշխարհին եւ տան հօր իմոյ ի մեծէն Գրիգորէ եւկատարեցէք զխնդրուածս եպիսկոպոսին, որ առաքեցաւյիմոյ աշխարհէն, զի լցեալ նորա փափագն՝ զուարթամիտհրաժարեալ յուղարկեսցի ի մէնջե։ Եւ մարդասիրինԱստուծոյ արկեալ ի սիրտ նոցա միամտութեամբ տալմասն յօրէնսուսոյց ծնօտէն խոստովանողին Քրիստոսի՝մեծին Գրիգորի։ Եւ պարգեւեալ նմա զփափագելի գանձնեւ մեծարեալ մեծապատիւ շքեղութեամբ յարքունեաց, ընկալեալ ողջոյն, յանձն արարեալ շնորհացնԱստուծոյ՝ ճանապարհորդէր։ Գային անցանէինլուսաչու փառօք. անցեալ զսուղ ինչ ոթեւանօքառողջութեամբ, բազմուրախ եւ հոգեզուարճ հասանէրյաշխարհն իւր. եւ զբերեալ սրբութիւնսն հանգուցանէրյիւրում մենաստանին ի Գլխոյ վանս։

ԼԹ.

ԳԼՈՒԽ ԼԹ

Վասն խորհրդակցութեան իշխանին Վարազ Տրդատայ ընդ իւր նախարարսն՝ արձակել զեպիսկոպոսն Իսրայէլ յերկիրն Հոնաց սակս հաշտութեան

Ապա ի վաթսներորդ երկրորդ ամիհարաւայնոյ իշխանութեանն գոռոզին Մահմատայխորհուրդ լինէր հաւանութեամբ Վարազ Տրդատայ՝Աղուանից իշխանի ընդ ազգակից նախարարս իւր եւ ընդկաթողիկոսին Եղիազարու եւ ասէ. «Ահա հարկք, որ եդանի վերայ մեր ի դժնդակ ազգէն Տաճկաստանեայց, յոյժվտանգեալ տարակուսեսցէ զմեզ։ Եւ երկրորդ անգամանհնարին աղէտք այն են մեզ՝ ամի ամի ասպատակեալյաշխարհս մեր զօրացն Հոնաց։ Եւ յերկաքանչիւրկողմանց բռնութենէ թշնամեացն աւերեալ պակասեցաւերկիրս։ Եկայք, մերձաւորք իմ եւ սիրելիք, զիընտրեսցուք եպիսկոպոս մի ի մերմէ աշխարհէս վասնմերոյ խաղաղութեան. զի երթեալ հաճեսցէ շնորհիւնԱստուծոյ զմիտս երկուց աշխարհակալաց ի հաշտութիւնեւ յանքակտելի սէր, զի մի՛ լիցի յայսմհետէ խէթ իմնունել մեզ ի մեր միտս թշնամութեան խորհուրդե։

Եւ զայս ահա իբրեւ խորհեցան իշխանքն եւնախարարքն, առժամայն ընտրեցին եւ արձակեցին մեծաւաղաչանօք զիմաստուն եւ պարկեշտ եպիսկոպոս գաւառինՄեծ Կողմանց, որում Իսրայէլ կոչիւր։ Վասն զիողջախոհ վարուք եւ իմաստութեամբ հոգւոյնբացափայլեալ առ ամենեսեան ճշգրտապէս հրաշանայր՝շահելով իւր զհոգիսն եւ զբազմաց զհնազանդութիւն եւզսիրոյն կատարէր պատուիրան, յանձն առնոյրվաղվաղակի ճանապարհորդել գնալ ի հեռաբնակ աշխարհնՀոնաց։ Յայնժամ հանդերձեալ պատրաստեցին ընծայս եւպատարագս. նոյն օրինակ եւ ըստ հեռաւորութեանճանապարհին թոշակս նմա եւ որք ընդ նմայն էին, եւառաջէին անտի յամսեանն մեհեկանի, որ օր ԺԸ էր։ Եւյուղարկեալք խաղաղութեամբ ի Պերոզ Կաւատ քաղաքէ՝վտարեալք անցանէին ընդ գետն մեծ Կուր. հատեալանցանէին ընդ սահմանս Աղուանից մինչեւ յերկոտասանօր։ Գային հասանէին ի քաղաքն Լփնացւոց, ուր ընդառաջ ելեալ նմա ամենայն քաղաքացիքն՝ ընդունէին զնախնդութեամբ ըստ կարգի եպիսկոպոսաց, մանաւանդ զիմերձեալ էր տէրունական տօն աստուածայայտնութեանն։Մտեալ ի քաղաքն, երեկօթս արարեալ՝ անդէն կատարէինզտօնն։ Եւ անտի գնացեալ անցանէին յաշխարհն Ճղբացառ ստորոտով յերինն մեծի։

Յայնժամ ձմեռային հողմոցն հիւսիսայինբախմունքն ձիւնախառն անհնարին փոթորիկս յարուցինմերձ ի սարաւանդակ լերինն Կաւկասու։ Եւ յայնմտեղւոջ եռօրեայ արգելեալք՝ ոչ կարէին զաչսամբառնալ կամ նշմարել զանցս ճանապարհին։ Վասն զիտարժանեալք յոյժ՝ լցան տարակուսանօք յաղագսսատանայական պատերազմին։ Արհաւիրք եւ բոմբիւնքզարթուցեալք, սակայն ոչ կարէին զայրն Աստուծոյզարհուրեցուցանել, զի զնշան խաչին առեալ ի ձեռնհրամայէր դնել ծունր ամենեցուն. եւ նոքօք հանդերձելեալ ի լեառնն, որում Վարդէդրուակ անուն էր։Զօրութեամբ աստուածայնոյ նշանի խաչին եւ աղօթիւքմեծ եպիսկոպոսին լինէր խաղաղութիւն հողմոցն. եւլինէր հանդարտութիւն բռնութեանն։ Եւ այնպէսանցանէին աներկիւղ ընդ կատարն լերինն՝ հսկայաձիրեւ դիւցազանցն։ Եւ յետ այնորիկ ոչ արեւ եւ ոչաստեղք ի բազում աւուրս երեւէին. եւ դառնաշունչ օդնոչ սակաւ կայր ի վերայ։ Դէմ եդեալ ակամայ, տարադէմգնացեալ, լքեալք եւ աշխատեալք, բազում աւուրսերթեալք ի վաղնջուցն թագաւորանիստ հասանէինկայեանս, յայն տեղի, ուր վկայեաց Սուրբն Գրիգորիս՝թոռն մեծին Գրիգորի, կաթողիկոս Աղուանից։ Որ եւանտի յետ աւուրց ինչ հասանէին ի դուռն Չորայ, որ էմերձ ի Դարբանդ։

Եւ անդ նպաստամատոյց մեծարանս գտեալ իքաղաքացեացն։ Այնպէս բազմապատիւ ճանապարհ ելեալնոցա՝ գային հասանէին ի հոյակապ քաղաքն Վարաչան, իմուտս քառասներորդացն։ Զորոյ զգալուստն լուեալմեծի իշխանին Հոնաց՝ ընդ առաջ ընթացեալ ողջունիւ. ընկալեալ զնա մեծաւ ուրախութեամբ եւխոնարհեցուցեալ զինքն առաջի նորա, պատուէր եւպատիւ հայրապետական սրբութեանն առնէր։ Եւ եղեւիբրեւ պայծառապէս ծագեցան աւուրք քառասներորդացնՍրբոց, մեծաւ սիրով ընկալեալ զնա քաղաքացեացն, զուարճացեալք եւ պատուեալք լինէին յամենցունց, մանաւանդ առաւել ի բարեխնամ իշխանէն եւ յազնուականմեծամեծացն։ Զայն պայծառութիւն ընդունելութեան եւզհամբոյր սրբութեան սիրոյն իբրեւ տեսանէրեպիսկոպոսն՝ խնդամիտ յոյժ լինէր եւ մեծապէսգոհանայր զանպատում պարգեւացն Քրիստոսի։ Եւայսպէս բազմօրեայ հանգուցեալ ի վաստակաբեկաշխատութեանցն, լսէր եւ տեսանէր անդամբաստանութիւն եւ կրօնս մարդահաճոյս ազգինթշուառացելոյ։ Ողբայր եւ տրտմէր վասն անհնարինչարեացն եւ երկմիտ հաւատոցն. որք զանձինս իւրեանցպերճացեալ աստուածապաշտ անուանէին, եւ նոքա էին, որք ի զօրութենէ անտի նորա ուրացեալք եւ օտարքգտանէին։

Խ.

ԳԼՈՒԽ Խ

Հաստատելն ի հաւատս զՀոնաստանսն եպիսկոպոսին Իսրայելի վարդապետական շնորհիւ, եւ նոցաքաղցրութեամբ ի ձեռն սքանչելեացն լսել

Քանզի սատանայակուր ծառագոթիմոլորութեամբն աղճատեալ ազգն այն, ըստ հիւսիսականցրտամիտ մորոսութեանն առասպելայօդ եւ ստապաճոյճկրօնիւք զհեթանոսական պղտոր պաշտամունսն մեծ գոլկարծէին։ Նա եւ զորոտընդոստ հրատեսակ շանթիցնցայտմունս եւ զեթերակէզ այրեցմունս, թէ մարդոյդիպեսցի, թէ այլ ինչ նիւթեղինաց ձօնեալ իմն, զնա իպաշտօն առեալ՝ նուիրեալ Քուար Աստուծոյնհամարէին։ Նոյնպէս սկայի ումեմն վայրագիանճոռնւոյ ձիախորով զոհիւք պաշտօն մատուցանէին՝կարդալով նմա Թանգրի խան Աստուած, որում պարսիկքԱսպանդիատն կոչեն։ Բնաւին անթագաւոր միտսունելոյ՝ գրթախաղաց լինէին զկնի ամենայնմոլորութեանցն։ Թմբուկք եւ շռիչք ի վերայ դիականցնեւ նրանակոտոր եւ դանակացիտ զայտիւքն եւզանդամամբքն արիւնահոս գծմունք եւ մերկանդամսրակոծութիւնք՝ դժոխոց տեսարան, որ առ գերեզմանօքնյածին այր առ այր եւ ջոկ առ ջոկ մարտատեսիկհոլարանին։ Եւ յոգնայեղց կաճառացն ըմբշամարտքեղեալ առ միմեանս զեխութեանն կատարէին զընթացսձիարձակ արշաւանօք այսր անդր ճախրելով։ Ոմանց սուգեւ կոծ, եւ ոմանց խաղ ըստ այսամիտ սովորութեանն։Զխաղս խաղային եւ զկաքաւսն յորդորէին զազիրգործովքն ընկղմեալք ի խոհերս խաւարայինս, կուրացեալք ի լուսոյ արաչին, քանզի կրակաց եւ ջրոցզոհէին եւ ճանապարհաց աստուածոց ոմանց, երկիրպագանէին լուսնի եւ ամենայն արարածոց, որ ինչ թուէրյաչս նոցա զարմանալի։

Նոյնօրինակ եւ ափրոդիտականցանկութեամբն զեղխեալք՝ ըստ հեթանոսականվայրենամիտ բարուցն՝ զհօրակինն առնելով կանայս եւզմի կին ունելով երկուց եղբարց, եւ պէսպէս կանայսառնելով բազում եւ անկրօն կարգս ունելով եւանկանոն խորհուրդս, որոց ոչ կարացեալ նկատել, իմանալ զարեգակնն արդարութեան։

Որ իբրեւ լսէր եւ տեսանէր զայն եւսչարեաց պաշտամունսն եւ զկռակործան անուղղայսովորութիւնն, զցայգ եւ զցերեկ խնդրէր յԱստուծոյվասն աշխարհին փրկութեան, թերեւս դարձի հնարգտանել մարթասցէ։ Ապա ի հրամանէ նորա ժամ լինէրաստուածարեալ իրին եւ ամենայն ազատակոյտնախարարացն եւ ռամկացն Հոնաստանեայց գալյերկրպագութիւն պաշտաման Սրբոյ եկեղեցւոյ, եւ լսելզպատգամս աստուածայինս։ Որոց անդէն ժողովեալքայնուհետեւ տէրունական տունն, իշխանն եւ աշխարհավումբ բանակն խնդրէին լսել բանս յեպիսկոպոսԷն եւասէին ցմիմեանս. «Եկա՛յք լուարո՛ւք ի սմանէ բանսմխիթարութեան, զի սա է առաջնորդ Սուրբ հաւատոցքրիստոնէից, որ աւանդէ աշխարհի զպատգամս հոգւոյնՍրբոյե։

Ապա իբրեւ տեսանէր զյօժարամտութիւննոցա եւ զմտադիւր ունկնդրութիւնն, սկսաւ ճառելնոցա ի վարդապետութենէ Գրոց աստուածայնոց եւ ասէ. «Որդեակք, դարձարո՛ւք առ Տէր եւ ծաներո՛ւք զտէրԱստուած, զի ողորմեսցի եւ կեցուսցէ զձեզ. զի նա ինքնէ տէր եւ արարիչ ամենայնի։ Ի բա՛ց թողէք այսուհետեւզպղծութեան զպաշտամունսդ, մի՛ մատուցանէքերկրպագութիւն արարածոց, զի սատանայական էամենայնդ եւ կորուսիչ հոգւոց։ Զի ոչ ոք կարէ երկուցտերանց ծառայել, եւ ո՛չ ոք կարէ զբաժակն տեառնըմպել եւ զբաժակն դիւաց, եւ չիք հնար ի սեղանոյտեառն վայելել եւ ի սեղանոյ դիւաց։ Այլ զգիտութեանեւ զանգիտութեան մեղս ձեր մի՛ յիշեսցէ Աստուած, այլարկցէ զձեզ ի բովս գիտութեան եւ ի խրատարդարութեան։ Որ լուսաւորեաց իսկ զամենայնտիեզերս աստուածընկալ աւազանաւն եւ մերժեալ զմէգեւ զմառախուղ ի խաւարչական ազգացն հեթանոսաց՝ծագելով ի նոսա զհաւատոյ ճշմարտութեան լոյս. նոյնպէս եւ զձեզ լուսաւորեսցէ իւրովճառագայթաարձակ շնորհօքն, միայն թէ զանձինս ձերմատուսջիք առաջի աստուածութեանն՝ աներկեւան մտօք, սիրով՝ արմատացեալք եւ հաստատեալք ի փառսԱստուածորդւոյն՝ խոստովանութեամբ ՍրբոյԵրրորդութեանն հաւատացէք։ Զի եւ անմարմինզինուորութիւնքն սրբասաց ձայնիւ, երրորդականբարբառով աղաղակեն՝ ասելով. «Սուրբ, Սուրբ ՍուրբՏէր զօրութեանց, լի է ամենայն երկիր փառօք նորաե։Տեսանե՛ս յերից անձնաւորութեանցն եւ զմիԱստուածութեանն Զօրութիւն, որպէս եւ յառաջընծայաւանդեցին մեզ Աստուածազան առաքեալքն եւխոստովանողն Քրիստոսի Գրիգորիոսի, թէ Հայր յանձնէՈրդի ի Հօրէ, Հոգին Սուրբ ի նոցունց էութենէ։ Եւ լիէ ամենայն երկիր փառօք նորա, այսինքն է քարոզութիւնաւետարանին. ըստ փրկչական բանին ի վկայութիւնամենայն հեթանոսաց, որ ելից, տարածեցաւ ընդ տիեզերսըստ սաղմոսին ձայնի, թէ՝ «Ընդ ամենայն երկիր ելբարբառ նորա, եւ մինչեւ ի ծագս աշխարհի են խօսքնորաե։ Եւ միւս մարգարէն ասէ. «Լցաւ երկիրգիտութեամբ տեառն, որպէս զջուրս բազումս, որ ծածկենզծովսե։

Ահաւադիկ տեսանեմք այսօր, զի եւ ի ձեզթագաւորի Աստուածային բանն եւ ծաւալեալարդիւնանայ յանդաստանս սրտից ձերոց որայնբազմաբեղուն խայրի ընծայելով ի ձեռն ճարտարապետմշակացն հարիւրաւոր, վաթսնաւոր եւ երեսնաւոր։ Արդ՝այդչափ քաջապտղութիւն ի ձեզ լինելով՝ զի՞հարկաւորիք մահացան թռչնոյն մուտ առնել յողջախոհեւ ի ծաղկազարդ ձերոց մտացդ անդաստան. ո՞չ գիտէքեթէ նախահայրն մեր Ադամ սակս սորա ելեալ ի դրախտէնզփշաբեր եւ զտատասկածին ժառանգէր երկիր։ Զորոյ եւառաքեալն ամբաստանէ, թէ՝ «Անօրէն իշխանն յորժամաստուածանալ կամեցաւ՝ ձեռն արկանէր եւ զամենայնմարդիկ մեղօք կապէր։ Որ եւ նախանձաբեկ եղեալ առ իմախանս նախաստեղծին՝ ի ներհակային յորդորելովախտս, ածեալ ի հրապուրանս խարդախութեան զԿայէննանօրէն սպանանել զեղբայրն. վասն այնր սպանութեանամենայն մարմնական ախտից, երերմանց եւ նզովիցսերմանց լինէր հայր ինքն եւ ամենայն ազգ իւրթշուառականե։ Որպէս եւ ասէ իսկ ի Ծննդոցպատմութեանն, թէ՝ եւ էառ իւր Ղամէք երկուս կանայս, թէ՝ եւ Յոբաղ՝ որդին Ղամեքայ եհան զերգս եւ զքնարս, մանաւանդ թէ զփողս եւ զտաւիղս եւ զթմբուկս եւզամենայն ձայն արուեստական, որ են յօրինիչքկռապաշտութեան եւ յորդորիչք իգամոլ ախտից. զոր եւՆաբուգոդոնոսոր յայն հրաւիրելով ձայնս զմետասանխեղայեղ կաճառսն կոչէր ի կռապաշտութիւն, անարի, ոսկիաստեղծ անդրւոյն զոհարան ձօնէր, նմա նուիրականտօն լինել տեսարանին։ Տեսանե՞ս զանոպայչարութիւնն դիւամոլ ազգին Կայենի։ Զի որպէսսպանումն ի սատանայէ էր, նոյնպէս եւ երկուս կանայսառնել եւ դաշնակաւոր նուագս յօրինել լինէր ի նորինբանսարկուին ուսմանց, որ եւ անդէն իսկ ընկղմեալք իշնութիւն եւ յայլանդակ միտս Սեթեան ազգինխառնակեցան ընդ դստերս նզովից. եւ փոխանակ բարիխոստմանցն ած ի վերայ նոցա Աստուած զանձրեւասաստպատիժն եւ զհամաշխարհական կատարածն։ Եւ Նոյ քանզիյարդարացեալ տոհմէն արդար գտաւ յազգին յայնմիկ իձեռն հաւատարիմ սրբութեանն իւոյ, հրամանաւԱստուծոյ պահեալ լինէր իւրայնովքն հանդերձ իջրահեղձ պատուհասէն։ Այսպէս յարգոյ է եւ պատուականհաւատք եւ սրբութիւնք։

Ահա եւ Քանան անիծաւ յաղագս ծաղրականժպրհութեանն Քամայ ըստ բանի պատմութեանն, «Եթէանիծեալ լիցի Քանան մանուկ եւ եղիցի ծառայ եղբարցիւրոցե։ Տեսանեմք զի յազգէ նորա ելեալ Նեբրովթսկայ, որ դիւցազնային կախարդութեամբ զբոլորսհրապուրէր ազինս աշտարակաշէն առնել քարակոյտս. եւինքն ամբարտաւանեալ ամբարհաւաճութեամբ յաղագսյաղթանդամ տեսակին եւ սկայազօր մեծութեանն՝թագաւորէր ի վերայ ամենեցուն, որպէս եւ գրեալ է. «Եթէ արեւ սկիզբն թագաւորութեան նորա ի Բաբելովնե։Նա եւ յետ այնորիկ յետ կործանման աշտարակինաշխարհաշէն եւ խառնափնդոր լեզուացն, լուաք մեք իժամանակագիր պատմութենէ ոմանց, եթէ Աստուածոցնմանեցուցեալ զինքն Նեբրովթայ՝ ամբարտաւանեալհպարտանայր, մինչեւ զպատկերն իւր անդրիագործճարտարաց ոսկիապաճոյճ նկարօք քանդակել հրամայէրյարծաթս կամ ի պղինձս՝ անուն կոչելով ինքեաննկարագրին։ Որոց բազում ազգք մոլորեալք նուիրականձօնիւք զոհս մատուցանէին առաջի այնր պատկերին, որպէս եւ այժմ իսկ ահա տեսանեմք, զձեզ զիյողդողդամիտ եւ առասպելակոծ մրցանօք յածիք այսրանդր ընդ անկոխ ճանապարհն խաբէութեամբ կախարդասարվհկաց եւ գետնակոչ քաւդէից եւ Ասպանդիատայ ումեմնվայրագ սկայի ձիովք այրեցելովք զոհ մատուցանէք. եւզայն ոչ մարթէք գիտել, թէ անմաքրոցն սիրող զիա՞րդլինիցի Սուրբ։ Զի որպէս զոհարանքն անմաքուր եւպիղծ են, այնպէս գարշելի եւ պիղծ են առաջի Աստուծոյամենեքեան, որ Ասպանդիատայն մատուցանեն պաշտօն՝ըստ գրեցելումն, եթէ՝«Պիղծ է առաջի տեառն ամենայնանօրէն եւ ընդ արդարս ոչ ունի հաղորդութիւնե։Նոյնպէս եւ եթերացայտ կայծականց, որ ի ձայնիցորոտմանց փայլատակէ, Աստուած կարդացեալ՝ փրկիչ անուանէք։ Եւ զիա՞րդ ոչ իմանայք, ով անոպայ մտացիք, եթէ վեցամսեայ ժամանակաւ, յորժամ ձմեռնայիննյուզէին ցրտոցն բռնութիւնք, ու՞ր ուրեք երթեալդադարեցին ամպայոյզ փայլատակմունքն եւ ձայնքորոտմանցն։ Ո՞չ ապաքէն յակնարկել արարչին մերոյԱստուծոյ զփայլատակելն փայլատակեն, եւ ի հրամանէնորա դադարեն զդադարելն եւ ոչ իշխեն երեւել իձմեռնային ժամանակի։ Որով յայտ իսկ է, եթէ ոչ ենԱստուածք, այլ արարածք արարչին Աստուծոյ։ Եւ դուքյոյժ մոլորեալ էք՝ ոչ լսելով զբանն զայն, եթէ«Աստուածքն, որ զերկինս եւ զերկիր ոչ արարին, կորիցեն յերկրէե։ Արդ՝ դուք ծաներու՛ք եւ տեսէ՛ք, եթէ տէր Աստուած, որ նա միայն է ինքնութեամբ, եւյառաջ քան զնա չիք ոք, ինքն է արարիչ ամենայնի, որերեւի, եւ որ ոչն երեւի։ Եւ Որդին միածին Աստուած, որ ի Հօրէ ծնեալ, եւ Հոգին Սուրբ, որ ի նոցունցյէութենէ, որով եւ աշխարհ եղեւ։

Մերկացարու՛ք այսուհետեւ զհինմոլորութիւնն եւ զապականեալ կռապաշտութիւնն եւնորոգեցարու՛ք ի նորոգումն սրտից ձերոց առ իընտրել ձեզ զլաւն. զի Քրիստոս Յիսուս եկն յաշխարհսփրկել զմեղաւորս, եկա՛յք դարձարու՛ք առ նա ի ձեռնապաշխարութեան։ Մի՛ երկրպագէք արեգական եւ յուսնի, այլ Աստուծոյ, որ զարեգակն եւ զլուսին արարեալ է եւզերկինս եւ զերկիր եւ զծով եւ զամենայն, որ ի նոսա։Զի որք արեգական եւ լուսնի երկիր պագանեն, բաժին էնոցա հուրն անշէջ։ Իսկ որ ջրոց զոհեն, իջցեն որպէսվէմս ի ջուրս բազումս։ Իսկ որ ձօնեն զվարսաւործառս՝ նուէրս նոցա մատուցանելով, այսպէս ասէ վասննոցա Աստուածային Գիր, եթէ՝ «Հուր վառեսցի ի վերայամենայն փայտի ագարակի եւ կերիցէ զամենայնամբարիշտս եւ մի՛ շիջցիե։ Իսկ որք կապեալ ունենյանձինս իւրեանց զպատկեր վիշապ օձին ոսկեղէն կամարծաթեղէն, վասն նոցա ասէ Գիր. «Արծաթ նոցա եւ ոսկիմի՛ կարասցեն փրկել զնոսա յաւուր բարկութեանտեառն, որ կարողն է բառնալ զբեռինս ծանունսզտանջանաց եւ զգեհենին յաւիտենից դիմադարձացնմեղաւորաց, որ իբրեւ զհեթանոսս իցեն ամբարիշտքե: Զայս եւ առաւել քան զսոյն խօսեցաւ մեծքահանայապետն Աստուծոյ Իսրայէլ։