Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Մովսէս Դասխուրանցի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի · 3/3

ԽԱ.

ԳԼՈՒԽ ԽԱ

Հաւատալն Հոնաց ի Քրիստոս ի ձեռն եպիսկոպոսին Իսրայելի, եւ կործանումն զոհարանացն եւ կանգնել խաչին Քրիստոսի

Քանզի յորդորեալ էին յոյժյունկնդրութիւն բանից առնն Աստուծոյ բարեմիտիշխանն մեծագահ Ալփիղութուէր մեծամեծօքն հանդերձեւ աշխարհախումբ բանակօքն, որոց ախորժաբար լուեալզծաղկազարդ նորա վարդապետութիւնն եւ զքաղցրուսոյցխրատն, փառաւոր առնէին զԱստուած եւ ասէին. «Արդ՝հաւատամք ճշմարտութեամբ, եթէ առաքեաց տէր ի ձեռնսորա զմխիթարութիւն շնորհաց իւրոց առ մեզ, զիապրեցուսցէ զմեզ ի խաւարանյին գործոց եւ յամենայնսատանայական գնացիցե։

Ապա այնուհետեւ մխիթարութեամբհնազանդեցուցեալ զանձինս միամտութեամբ լծոյծառայութեանն Քրիստոսի՝ սրբութեամբ եւպարկեշտութեամբ զարդարէին զանձինս ի պահսքառասներորդացն պահօք եւ աղօթիւք զցայգ եւ զցերեկըստ հոգեւոր նախանձուն այր քան զընկեր փութայինյերկրպագութիւն Սրբոյ եկեղեցւոյն՝ մոռանալովզառաջին որկորստութեանն մոլորութիւնն. զայն եւսշնորհօք լուսատու խրատու Սրբոյ եպիսկոպոսին ի բացքերեալ ի մտաց նոցա։ Երագ երագ՝ հնազանդելովհրամանի Սրբոյ եպիսկոպոսին, վաղվաղակի յանձնառնոյր աստուածասէր իշխանն իւրով մօտակացմերձակայիւքն զեօթանեսին եօթներորդսն ամի ամիսրբութեամբ կատարել. զի ինքն էր բարեմիտ այր յոյժ։Նոյնժամայն հրամանակատար լինէր աստուածայինպատուիրանին՝ կարգելով զինքն բարեպաշտ, հալածականս առնէր զորդիսն խաւարի։

Այսպէս հաւատացեալ լուսափայլվարդապետութեան նորա՝ օր ըստ օրէ պայծառանայրսիրովն Քրիստոսի՝ ասպնջական ցանկալի Սուրբհաւատոցն լինելով. յաշխարհածնունդ հայրենեացնորդի գտանիւր շնորհացն Աստուծոյ մերձաւոր կենարարկենացն լինելով։ Այլ եւ ինքն ուժով պնդութեամբհարստութեանն քաջ եւ անուանի եղեալ ի մարտպատերազմաց, (որպէս Ուղումպ ազգք Յունաց հզօրերեւեալ առ ամենեսեան (զհոյակապ քաջութեանն անունժառանգէր՝ բազում գործս արութեան ցուցեալ եւ անդ իԹուրքաստանին առ Խազր խաքանին։ Վասն որոյհարկաւորեալ ի սէր նորա խաքանայ տայ զդուստր իւրնմա կնութեան, եւ ինքն զլիթուերութեանն բերելովպատիւ՝ փառաւորեալ լինէր ի մէջ երից աշխարհաց, քանզի իբրեւ զպսակ պարծանաց ընդունէր զխրատն իլուսաւոր վարդապետութենէ եպիսկոպոսին։ Առ սակաւսակաւ ջանայր խափանել ի վերայ մեռելոցն զմոլեկանլալիսն եւ զդիւական սրակոծութիւնսն՝ գարշելի եւպիղծ համարելով զհայրենի պաշտամունս, ուխտէր առամենեսեան զԱսպանդիատայ զզոհարանսն եւ զայլոցչաստուածոցն խափանել զնուէրս եւ պաշտել զԱստուածկենդանի՝ զարարիչն երկնի եւ երկրի, եւ զորդինմիածին, եւ զհոգին համազօր։ Եւ զամենայնյաւելուածս չարեաց հերքելով ի բաց ի մտաց իւրոց, իբրեւ զորդի ծնեալ մանուկ անխարդախ կաթիննփափագէր։ Շինէր ի տեղիս տեղիս եկեղեցիս եւմեծացուցանէր զպատիւ քահանայիցն Աստուծոյ։ Քանզիի վարսաւոր ծառոցն կաղնեաց բարձրագունից, զորսձօնեալ էին Ասպանդիատայ գարշելւոյ առ ի զոհսմատուցանելոյ նմա ձիովք, զորոց զարիւնն հեղուինզծառովքն եւ զգլուխն եւ զկաշին արկանէին զոստովքծառոցն, հրամայէր եպիսկոպոսն հատանել զմի ի նոցանէ, որ գլուխ եւ մայրն էր ամենայն ծառոցն բարձրագունից, ձօնելոցն յանուն դիցն սնոտեաց, զոր պաշտէինյոգումբք աշխարհն Հոնաց, իշխանն եւ ազատքն ամենայն, զի համարէին զնա աստուածոց փրկիչ եւ կեցուցիչ եւտուող ամենայն բարեաց։ Եւ իբրեւ լսէին զայն, թէհրամայէր հատանել զսկայաձիր դիւցազանց ծառն, որովգայթակղեալ եւ կործանեալ էին ամենեքեան զճիչբարձեալ, զօձիս հարեալ ի ձայն բարձր աղաղակէինկախարդքն եւ քաւդեայքն, վհուկքն եւ քրմապետքնհանդերձ ռամկօքն առ իշխանն Հոնաց եւ առ մեծամեծսնաշխարհին եւ ասէին. եթէ՝ «Զիարդ մարթէք եւ իմանայքեւ գիտէք առնել զայդ, զոր հակառակորդն մեր եւթշնամի աստուածոցն մերոց ասէ ընդ ձեզ հատանելզծառն զայն։ Եւ ընդէ՞ր իսկ բնաւ անսայք նմա եւ լսէքքանդել եւ աւերել, կործանել զբագինս մեհենաց մերոց, զոր հարքն ձեր կանգնեցին՝ թագաւորք եւ իշխանք, եւաշխարհս մեր բոլորովին պաշտեցին մինչեւ ցայժմ եւգտին զպարգեւս բարեաց ի նոյն ինքն ի դիցն մեհենացեւ ի ծառոցն ձօնելոց շնորհեցին զմարդաշատութիւնաշխարհիս՝ զօրաւոր եւ յաղթող լինել ձեզ իպատերազմունս թշնամեաց ձերոց։ Արդ՝ դուք համարիքինչ զդա եւ լսէք բանի դորա. եւ տայք դմազիշխանութիւնդ զայդ հանել, աւերել, քակտելզմեհեանս աստուծոց ձերոց։ Ո՞չ ապաքէն յորժամպաշտէիք եւ մատուցանէիք զզոհս եւ զնուէրս առաջիծառոցն յանուն սկայազօր քաջին Ասպանդիատայ, զորինչ խնդրէիք, առնուիք եւ գտանէիք զբարիսն. հիւանդացառողջութիւն պարգեւէր, չքաւորաց՝ հարստութիւն, յարեգակնակէզ երաշտոցն եւ ի տոթախառնջերմութեանցն անձրեւ ածէաք ձեզ նոցա զօրութեամբն, որ զտապ խորշակին զովացուցանէին եւ զբոյսս եւզտունկս դալարեցուցանէին, եւ զպտուղսպարարեցուցանէին ի վայելումն եւ ի կերակուր ձեզ։Նոյնպէս եւ ի սաստիկ անձրեւաց եւ յամպոց. յեթերականփայլակնացայտ օդոց որոտընդոստ խռովութեանցնխաղաղութիւն առնէաք ձեզ։

Բայց արդ՝ թէ եւ այլ մոլորական բանիցդորա հաւատայք եւ պաշտէք զԱստուածն, զոր դայնքարոզէ ձեզ, սակայն զբնական աստուածսն ձեր, զորնախնիք ձեր եւ դուք պաշտեցիք, ոչ է պարտ ձեզ թողուլեւ ուրանալ եւ ի բաց ընկենուլ, եւ մատնել ի ձեռսդորա, որ ընդ ոտն արկեալ մանրեսցէ։ Այլ նոյնպէսպաշտեցէք, զի մի՛ սրտմտեալ բարկասցին եւյանդիմանեսցեն զաշխարհս մեր մեծամեծ եւ չարաչարհարուածովք։ Այլ եւ ո՞վ իշխեսցէ իսկ մօտել, հպել եւմերձենալ ի յայն վայրն, ուր սկայազօրինԱսպանդիատայ մեհեանքն եւ բագինքն շինեալ եւհաստատեալ են, կամ ի ծառն գեղեցկաբոյս, որ պահիչ եւկեցուցիչ է աշխարհիս այսորիկ. ո՞չ ապաքէն որքանգիտութեամբ ի ծառոյն յայնմանէ յանկելոց տերեւոցեւ կամ ի փայտից ինչ, որ ի նմանէ, առնուին ի պէտս ինչիւրեանց, չարաչար կեղովք եւ այսահարութեամբ այլ եւմահուամբ իսկ յանդիմանէր զնոսա, եւ տունն, եւ ազգնհատանէր։ Եւ արդ՝ դա կարէ՞ հպել, մօտել եւ կտրելզդա, եւ կամ աւերել զմեհեանսն աստուածոց մերոց։ Արդգիտեմք զայս, եթէ յամառեալ պնդի եւ մերձեսցի առնոսա, յանդիմանի չարաչար ցաւովք, այլ եւ ի կենաց իսկհանէ զնաե։

Յայնժամ պատասխանեալ իշխանն Հոնաց առքաւդեայսն եւ առ կախարդսն եւ առ վհուկսն եւ առպաշտօնեայս բագնացն եւ ծառոցն եւ ասէ. «Մեքհաւանեալ հաւատացաք առնս այսմիկ եւ պաշտեմք եւերկրպագեմք Աստուծոյն, զոր դայն քարոզէ մեզ. եւ ոչարգելումք զդա յաւերելոյ եւ ի քանդելոյ զմեհեանս, եւ ի խլելոյ եւ ի կտրելոյ զծառն եւ այրել ի հուր։Արդ՝ եթէ դուք կարող ինչ էք բագնօք եւ մեհենօք եւծառովքն ձօնելովք զարհուրեցուցանել ինչ զդա, եւկամ ի ցաւս ծանրութեան ախտի ինչ արկանել, եւ կամ մահիսկ հասուցանել դմա, հաւատամք ի ձեզ եւ հաստատիմքանդրէն շինել եւ պաշտել զմեհեանս, եւ՛ զբագինս, եւ՛զանդրիագործ պատկերսն. եւ երկիր պագանեմք ծառոցնեւ մատուցանեմք զոհս եւ նուէրս, որպէս մինչեւցայժմ։ Ապա եթէ դուք ոչ կարէք յանդիմանել զդա եւզարհուրեցուցանել ինչ, եւ դա աւերեալ քանդէզբագինս եւ զմեհեանս, եւ հատանէ զծառս եւ ի հուրայրէ, եւ ոչ ցաւք ինչ հասանեն դմա եւ ոչ մահ, մեքնոյնպէս հաւանեալ հաւատամք ի դա, եթէ յԱստուծոյառաքեցաւ դա մեզ եւ երկրպագեմք միոյ Աստուծոյ, որարար զերկինս եւ զերկիր, զարեգակն եւ զլուսին եւզաստեղս. եւ զձեզ կապեալ ոտիւք եւ ձեռօք՝ մատնեցիցի ձեռս դորա, որ ընդ նոյն ծառովքն եւ ընդ մեհենօքնզձեզ այրեսցէ։

Յայնժամ քաւդեայքն եւ կախարդքն եւվհուկքն Ափրոդիտեայ մոլեկան կախարդութեամբն սկսանդիւթութիւնս առնել ստապաճոյճ գետնակոչութեամբքն՝ուռութս եւ բարբաջմունս իմն յօրինէին։ Եւ ոչ ինչկարէին գործել ի սուտ եւ ի մոլար արուեստիցնիւրեանց։ Զի երբեմն յառաջ քան զայս կապէին զմարդիկանյայտ կապանօք եւ զոր կամէին ի ծանր ցաւս արկանէինայսս առաքելով ն նոսա. եւ ապա քարոզէին նոցափաստապատիր բանիւք, եթէ պարտ էր ձեզ զոհս եւ նուէրսմատուցանել մեհենացն եւ ծառոց եւ ոչ մատուցէք, փոխանակ այնորիկ եղեւ այդ առ ձեզ յանդիմանութիւն իմեծէ աստուածոցն մերոց։ Բայց արդ առէք զոհս եւնուէրս եւ մատուցէք առաջի ծառոցն եւ մեհենացն. ապաապրիք ի ցաւոց եւ ի հարուածոց այտի։ Եւ յառաջնյաղագս ահ արկանելոյ նոցա որպէս ասէինն, նոյնպէսառնէր եւ կատարէր սատանայ։ Այլ եւ երբեմն առ աչօքեւ ցնորիւք անձրեւս սաստիկս երեւեցուցանէին եւերբեմն երաշտիւք ցամաքեցուցանէին զերկիրդիւակործան եւ սատանայագրգիռ մոլորութեամբն։ Եւայնուամենայնիւ գայթակղեցուցանէին եւ կործանէինզաշխարհն նոցա, զի մոլորեալք էին եւմոլորեցուցանէին զյողդողդամիտսն։

Ապա յայնժամ ոչ կարացեալ յայսցանէ զմիինչ ի գործ եւ ի կիր արկանել եւ զարհուրեցուցանելզայրն Աստուծոյ եւ յաղթել նմա, զի կապեցան եւփակեցան ի նշանէ Սուրբ խաչին ամենայն զօրութիւնքնոցա։

Ապա սկսաւ խօսել եպիսկոպոսն Սուրբօրէնսուսոյցն առ իշխանն Հոնաց եւ առ մեծամեծսն, ասէցնոսա. «Ես ոչ ինչ զարհուրիմ եւ երկնչիմ կամ զմտաւինչ ածեմ յաղագս դոցա զրախօսութեանդ. զի են իսկդոքա անյոյսք ի ճշմարիտ կենացն Աստուծոյ, որ կամինդիւապաշտ կախարդութեամբն զարհուրեցուցանել զիս, որպէս եւ զայս ի մարդկանէ զմորոսամիտս։ Եւ ոչ իծառոցդ բարձրագունից մեհենացն զմտաւ ինչ ածեալզանգիտեմ կերպ ի կերպս լինելով դոցա առաջի իմ. այլեւս յայտ յանդիման ամենեցուն ձեր գործեմաներկիւղաբար՝ յուսալով ի շնորհս Սուրբ խաչինՔրիստոսի։ Եւ բառնամ զկարծիս սրտից ձերոց եւզծառագոթի մոլորութիւնդ, որ ոչ ինչ իսկ են, եւ ոչչար ինչ կամ բարի առնել կարեն, եւ ո՛չ զպաշտօնեայսնպատուել կարեն եւ ոչ անարգել զթշնամադիրսնիւրեանց, զոր այժմ դուք աչօք ձերովք տեսանէք առկուռս համերս, թէ որպէս մանրեալ փշրեսցի ի ձեռացիմոց եւ ընդ ոտն անկեալ կոխեսցի ի գնացս աշխարհիե։

Յայնժամ հրամայէր եպիսկոպոսնքահանայիցն առնուլ փայտատ ի ձեռն, դնել ծունր եւաղօթել՝ կարդալով առ Աստուած զսաղմոսս զայս. «Յարիցէ Աստուած, եւ ցրուեսցին ամենայն թշնամիքնորա. փախիցեն ատելիք նորա յերեսաց նորաե։ Եւ ապաարարեալ զնշան խաչին ի վերայ ծառոցն բարձրագունից, զորս ձօնեալ էր յանուն Ասպանդիատայ գարշելւոյն։ Եւդիմեալ ի ներքս քահանայիցն առ հասարակ՝ կտրեցինզծառսն. եւ նոյնժամայն հրամայէր բերել ի քաղաքնՎարաչան։ Եւ կոչեալ առ ինքն ի ճարտարագործ հիւսանցքաղաքին՝ հրամայէր առնել զնա խաչ պայծառակշիռբոլորագուլ. եւ յօրինուածովք նկարակերպ եւ պէս պէսկենդանագիրս հաստատեաց եւ սոսնձեալ ի վերայբոլորովին ծածկելով գեղեցկութեամբն պատկերագործնմանահանութեամբն ճշգրտեալ, ի ծայրից մինչեւ իխոնարհ համանման դեղովքն պաճուճեալ։ Նոյն օրինակեւ յաջող կողմանէ գեղեցկագոյն իմն լուսեղէն խաչսմի զմիոյ զկնի ի վերուստ ի վայր տողեալ՝ պնդէրհաստահեղոյս բեւեռօք. եւ առ ստորեւն դռնակ միերկբացիկ քանդակագործ, շուշանաձեւ, չորեքկուսի, յորում կայր խաչ մի արծաթեղէն՝ մասնաւորեալ իտէրունական խաչէն։

Այսպիսի օրինակաւ կարգեալ եւ յարմարեալզանազան եւ հրաշալի գեղեցկութեամբ կանգնէր զնայուխտի եւ ի խնդրուածոց տեղի յարքունական դրաննընդ արեւելս եւ ասէ. «Առաջի այսր ամենակեցոյցնշանիս երկրպագեցէք տեառն արարչին ձերոյ, զի որքսովորն էինք երկիր պագանել ծառոյդ այդմիկ մոլեկանմտածութեամբ, սովորական ընդելութեամբն երկիրպագէք խաչիդ եւ անտեսանելւոյ պատկերիաստուածութեանն, քանզի ուտէիք եւ ըմպէիք զմիս եւզարիւն զոհիցն անասնոց, եւ զոր դիւացն առաջի ծառոցնմատուցանէիք։ Վասն այնորիկ փոխանակ նուիրեալծառոցն զխաչն իւր կանգնեաց ի մէջ տիեզերաց. եւփոխանակ արեանցն զոհից զարիւնն իւր ետ ի քաւութիւնմեզ ամենեցուն։ Եւ ես գիտեմ, որ անգիտութեամբարարէք, զոր ինչ արարէքն։ Բայց արդ՝ այսուհետեւմատուցէք զանձինս ձեր առաջի աթոռոյ շնորհացնԱստուծոյ՝ թօթափելով ի բաց զամենայն ախտս չարեացանօրէնութեան ձերոյ եւ զփառացն լուսոյ պատմուճաննարժանի լիջիք զգենուլ յանձինս ձերե։

Իսկ բարեպաշտ իշխանն Հոնաց իբրեւ լսէրզայն մեծամեծօք հանդերձ՝ յորդորեալ ի սէր եւյերկիւղ Աստուծոյ։ Եւ զայն եւս տեսանէր, թէ ոչյայնցանէ, զոր քաւդեայքն ասէին յանդիմանել ինչ նմաի ծառոցն մեհենից եւ անկանել ի ցաւս ծանունս եւհասանել ի մահ, ոչ ինչ դիպեալ նմա յայսցանէ չար. այլեւս քան զեւս առաւել պայծառացեալ զուարթանայր եւզօրանայր ի գործ մշակութեանն Քրիստոսի։ Եւ նոքաառաւել եւս հաստատէին ի հաւատսն, եւ լսէին զբանվարդապետութեան նորա։ Ապա յայնժամ մեծասաստիշխանութեամբ տայր հրաման զսատանայակուր եւզդիւամոլ ազգ կախարդացն եւ քաւդեայցն գլխաւորքրմապետօքն հանդերձ ունել եւ կապել ոտիւք եւ ձեռօք. եւ ածեալ առաջի առնն Աստուծոյ՝ տայր ի ձեռս նորա։Իսկ նա հրամայէր զոմանս ի հուր ընկենուլ ի յանցսճանապարհացն, յելս եւ ի մուտս փողոցացն՝ առ ի տեսիլառնել զսնոտի զօրութիւն կախարդութեանն եւ զոմանսբանտարգելս արարեալ եւ զերծեալ զաշխարհն ամենայնյունայնակրօն պաշտամանցն, եւ հնազանդեալամենահեշտ լծոյ ծառայութեանն Քրիստոսի։ Քանզիոմանց, որոց կապեալ ունէին յանձինս իւրեանցզոսկեղէն հեթանոսական ձուլածոյսն, հրամայէրզերծուլ եւ հանել ի նոցանէ եւ ինքն իւրովք ձեռօքնխորտակէր յանդիման ամենեցուն առնելով եւ զայս նշանտէրունական խաչին։ Այսպէս եւ այսու օրինակաւցուցանէր առ ամենեսեան զիւրն աստուծապաշտութիւն։

Եւ կարգեցաւ այս ամենայնկարգաւորութիւնս ի Սուրբ քառասներորդսն իբիւրաւոր արքունական Հոնաստանեայցն բանակս, կազմեցաւ, պատրաստեցաւ կամօք տեառն Աստուծոյ իձեռն եպիսկոպոսին, ազդեցութեամբ Հոգւոյն Սրբոյ, որով ծաւալէր շնորհք պարգեւաց անպատում փառացնՔրիստոսի։ Իսկ ծագումն արփիափայլ լուսոյ պասեքինՍրբոյ իբրեւ հասանէր, բազումք ի քրմապետացն եւ իգլխաւոր կախարդասար քաւդէիցն դեռ եւս ի դժնդակկապանս անկեալ դնէին։ Բայց ապա հաւանութեամբիշխանին Իլութուերու ժողովեալ բոլոր քաղաքայնոցն՝հրաման լինէր ատեան դնել եւ հրապարակս յօրինել. եւտուեալ ցեղիցն երկաքանչիւրոցն պայքար յանդիմանկաճառախիտ բազմութեանն։ Սկսաւ եպիսկոպոսնյաստուածային գրոց ձեռն ի գործ արկանելվարդապետական բանին եւ սաստկագոյն յանդիմանէրզնոսա եւ ի նախատինս դսրովանաց արկանէր։ Եւզրապարիշտ եւ թշուառական քուրմքն յամօթ եղեն իտէրունական խաչէն, զոր միշտ ի ձեռին ունէրեպիսկոպոսն, պակուցեալ սրտաբեկք լինէին: Եւինքեանք իսկ զանձինս դսրովէին՝խոստովանեալզիւրեանց մեղս, դարձան ի հաւատս ճշմարիտս: Զքուէսկորուսիչ հմայիցն ի ձեռն տուեալ եպիսկոպոսին ինիւթ հրոյ ծախէին՝ արժանի լինելով վերստինծննդեանն ի ձեռն Սրբոյ աւազանին։

Իսկ իբրեւ ետես իշխանն զայն Հոնաց, ամենայն բազմութեամբն հանդերձ առաւել եւսհաստատեցան ի սէր հաւատոցն Քրիստոսի՝ հեռացեալ իսնոտի դիւագործ պղծութեան պաշտամանցն, քանզիյաւուր նաւակատեաց նորոգազարդ նշանի խաչին, զորկանգեալ էր եպիսկոպոսին յարքունական դրանն, արարեալ իշխանին զենմունս պատարագաց՝ եւ ամենայնմեծամեծացն։ Մինչդեռ զօրհնութիւնսն կամէին երգելքահանայքն ի վերայ ընծայիցն առաջի խաչին, ասէեպիսկոպոսն զիշխանն. «Ահա զխոստմունս սիրոյ քոյ, զոր ունիս առ Աստուած, այսօր հատո՛ տեառնհաշտեցուցանել զնա ընդ ձեզ՝ ի բաց բառնալովզանօրէնութիւն ի ձէնջ, զի յայսմ հետէ մի՛ լիցի խէթեւ խութ ընդ ոտն, մանաւանդ զայս քրմապետունս յայսմնուագի փորձէ Հոգին Սուրբ, որով եւ դուք եղերու՛քկատարեալք որպէս եւ հայրն ձեռ երկնաւոր կատարեալէ։ Արդ՝ հաւանեցարու՛ք այսմ բանի. որոտընդոստչոփայիցդ շիրիմք Դարքունանդ կոչեցեալ. նա՝ նաայրեսցի յայսմ մեծի աւուր ի ձեռն խոստովանողքրմապետացդ այդոցիկ, որոց երթեալ նզովելովնզովեսցեն եւ ապա այրեսցեն յետ այնր եւ մկրտեսցինեւ ճաշակեսցեն կերակուր։

Իբրեւ լուաւ զայս բարեպաշտ իշխաննՀոնաց, փութով տայր ի ձեռս նորա քանդել զմեհեանսն։Յայնժամ առաքեաց եպիսկոպոսն եւ իշխանն զՄովսէս՝այր հմուտ արհեստական շնորհի՝ հանդերձ այլքահանայիւք քանդել եւ այրել զմեհեանսն՝գործակցելով եւ քրմապետացն դասուց զդիւցազնեայզպղծանոցսն բոցակէզ սպառէին առ հասարակ։ Ինքնինեպիսկոպոսն ելեալ ի բարձրաւանդակ տեղի հանդէպկռոցն՝ եդեալ ծունր եւ արարեալ զնշան խաչինտէրունական՝ հողմն ուժգին սաստկապէս հասեալ վառէրզայրեցումն բարձու մեհենիցն եւ զչոփայսն զազիրմորթովքն հանդերձ զոհարանօքն։ Անտի դարձեալքմեծաւ ուրախութեամբ ի քաղաքն՝ լուսազգեստմկրտութեամբն լինէին. եւ զօրն զայն տօնից տօն եւժողովոց ժողով առնէին իշխանն եւ մեծամեծքն։

ԽԲ.

ԳԼՈՒԽ ԽԲ

Խորհուրդ մեծ իշխանին Հոնաց Իլութուերու ընդ նախարարս իւր, զի եպիսկոպոսն Իսրայէլ առ նոսամնասցէ հաստատել անդ զաթոռ հայրապետութեան

Մտանէ մեծ իշխանն Հոնաց ընդ ամենայնմեծամեծս եւ նախարարս իւրոյ տէրութեանն ի խորհուրդբարի եւ ասէ. «Խաւար ուրեմն տգիտական մթացուցիչոգւոց զմեօք պարփակեալ ունէր ի վաղնջուց, որովնկատել ուրեմն ոչ կարէաք զարդարութեան զլոյսնբոլոր տիեզերաց։ Արդ՝ տէր մեր Յիսուս Քրիստոսառաքեաց մեզ քաղցրութեամբ իւրով առաջնորդ կենացզայս եպիսկոպոս, որ բանիւք եւ գործովք կտամբեալյանդիմանեաց զանօրէնութիւնս մեր եւ ետ մեզ ճանաչելզամենաստեղծն Աստուած եւ զսքանչահրաշ նորազօրութիւնն, որում ամենայնին իսկ միտք իմ ճշմարիտհաւատացեալ վկայեաց։ Եւ ահա հաւատացաք ի միԱստուած արարիչ երկնի եւ երկրի։ Օրինակ բերցուքմեզ զամենայն աշխարհս հաւանեալս այսմ հաւատոց եւզմեծ թագաւորութիւնն Հռովմայեցւոց. քանզի թագաւորոմն եղեալ, ասեն, անուն Կոստանդիանոս, որզԿոստանդնուպօլիսն շինեաց։ Առաջին զնա ասեն լեալքրիստոնեայ թագաւորութեանն այն, եւ այնչափհաւատարիմ այր եղեալ, որ հրեշտակ Աստուծոյ կայր իսպասու նմա, եւ այսու հաւատով հզօր յաղթութեամբզամենայն թշնամիսն իւր կործանեաց։ Արդ՝ եթէ ի ձեռնքրիստոսական հաւատոցն այնպէս փառաւոր եւ յաղթողմարթէ լինել, մեք զի՞ հեղգասցուք հաւատալ յԱստուածկենդանի։ Ահա ուսուցիչ պատգամացն Աստուծոյ այրսԻսրայէլ եպիսկոպոս. եկայք աղաչեսցուք զսա, զի կացցէյաշխարհիս մերում եւ լուսաւորեսցէ զմեզե։

Զայսոսիկ միաբանութեամբ խորհեալ՝ յղենառ եպիսկոպոսն Իսրայէլ աւագ ոմն իշխան՝ անուն Աւչի, որ զտուրք թարխանութեան ունէր պատիւ, եւզսենեկապետն Չաթկասար։ Եւ նոքա ի գալն առ նա՝պատմեն զխորհրդոյն զօրութիւն։ Եթէ, – ասաց մեծիշխանն Հոնաց եւ ամենայն մեծամեծքն, – «Հայր մերծանեաք զտէր զարարիչն մեր ի ձեռն քո՝ հաւատացեալերկրպագեմք միշտ Սրբոյ երրորդութեանն։ Աղաչեմքզքո սրբութիւնդ, զի հաւանեսցիս լինել մեր տեսուչ եւվարդապետ՝ կանգնելով ի Վարաչան քաղաքիս մերումզաթոռ հայրապետական։ Եւ յուխտ տեառն մտից եսԻլութուեր ընդ քեզ եւ զամենայն հեթանոսականպաշտամունս բնաջինջ խլեցից յերեսաց Հոնաց երկրիս, եւ զկախարդասար քաւդեայս, որ ոչ գան ի հաւատս, հրովայրեցից։ Եւ անձն որ հեթանոսաբար շրջիցի յաշխարհիսիմում, կամ գադտ կռոց զոհեսցէ, սատակեցից սրով։ Եւյառաջ եղիցի նոյն ինքն աստուածապաշտութիւնն եւքարոզեսցի զանպատում պարգեւացն Քրիստոսիե։

Եւ պատասխանի տուեալ եպիսկոպոսին ասէ. «Ոչ է ինձ իշխանութիւն առանց մեծի հայրապետինԱղուանից՝ Սրբոյն Եղիազարու առնել զայդ, զի նորա էայդ իշխանութիւնդ, եւ ես վիճակ ունիմ բարեկարգ, զիա՞րդ մարթացից թողուլ զհօտն իմ, զոր Աստուածշնորհեաց ինձ հովուել։ Այլ տէր Քրիստոս ըստմարդասիրութեանն իւրոյ զձեզ հոգասցէ, աճեցուսցէ եւօրհնեսցէ եւ տացէ ձեզ ըստ հաւատոց ձերոց հովիւտեսչաւորել զձեզ աւետարանաւն Քրիստոսիե։ Եւերկրորդեալ եւ երրորդեալ պատգամացն՝ զնոյն ասէինբանս։ Եւ եպիսկոպոսն ասէ. «Թույլ տուք այժմ, մինչեւշնորհեսցէ ինձ Աստուած երթալ յաշխարհն իմ առբարեպաշտ որդեակն իմ Վարազ Տրդատ՝ իշխանինԱղուանից, եւ առ սուրբ կաթողիկոսն։ Եթէ Աստուծոյ եւնոցա հաճոյ թուեսցի, կատարեսցէ Աստուած զբանդզայդ։ Եւ ոչ է իմ պատիւդ այդ, զոր խոստանայք, այլ եթէչարամահք տանջանօք ի ձէնջ տանջիմ, փառս եւ պատիւսինձ զայն համարիմ վասն տեառն խնդամիտ յոյժլինելոյ։ Բայց պարտ է ձեզ զայդ խորհուրդմտածութեան գրով ծանուցանել առ համօրէն աշխարհնԱղուանից եւ առ հայրապետն Եղիազար. որ ի ՍրբոյնԵղիշայէ մինչեւ զայսօր արեւելից հիւսիսականացմիայն վիճակեալ է առաքելական աթոռ յաստուածաբնակքաղաքէն՝ յԵրուսաղէմէ եւ ի Սրբոյն Յակոբայ՝յեղբօրէ տեառն՝ ընկալեալ ձեռնադրութիւն։ Եւ դուքսահմանք էք այնմ վիճակի. առանց կամացխորհրդակցութեան բոլորեցունց հարց եւ եղբարց եւաթոռակցաց իմոց այդ զիա՞րդ լինիցի, զի նոր է գործսեւ կարեւոր խորհուրդե։ Լսելով զայս ամենայնյեպիսկոպոսէն՝ կատարեցին զհրամանն եւ արձակեցինզնա պատուով յաշխարհն իւր։

ԽԳ.

ԳԼՈՒԽ ԽԳ

Գալուստ Իսրայելի Մեծ Կողմանց եպիսկոպոսի ի Հոնաց. եւ երկու գլխաւորաց զկնի եկեալ խնդրելով զնա յառաջնորդութիւն իւրեանց

Մեծ եւ բարեպաշտ իշխանն Հոնաց Իլութուերհանդերձեալ կազմէր ի գլխաւորաց աշխարհին իւրոյԶիթգինն Խուրսունաց եւ յՉաթն Խազր զկնի ՍրբոյնԻսրայելի պատգամատարս սիրոյ եւ խնդրել զնոյնԻսրայէլ յառաջնորդութիւն Հունաստանեայցն։ Եւպատճեն հրովարտակին էր այս։ «Իմանալի աչացտեսութեամբ ընկալաք զառաքեալդ ի ձէնջ՝ այրդԱստուծոյ Իսրայէլ եպիսկոպոս եւ ընդ դորա ձեռնողջունեմք զձեզ, տէր Սուրբ Եղիազար Աղուանից մեծհայրապետ եւ սիրելի եղբայր մեր Վարազ Տրդատ՝աշխարհակալ իշխան Աղուանից։ Վասն զի խնդրէիքմարմնաւոր խաղաղութիւն ի մէնջ, եւ մեք հոգեւորողջունիւ տեսաք զգա որպէս պատկեր Աստուծոյ եւ իձեռն դորա սրբական վարուց եւ նորահրաշ սքանչելեացզոր եցոյց բարձրեալն, ծանեաք զարարիչն մեր, եւստացաք խաղաղութիւն հոգւոց մերոց։ Եւ արդ խնդրեմքի ձէնջ զնոյն ինքն զԻսրայէլդ տեսուչ եւ առաջնորդմեզ շնորհեցէք, յորոյ ձեռն գտաք բազումքզփրկութիւն յաւիտենից, զի եւ մեր ընդ ձեզ անքակ սէրհաստատեսցի։ Ո՛ղջ լերուք ի Տէրե։

ԽԴ.

ԳԼՈՒԽ ԽԴ

Թուղթ իշխանին Հոնաց ի նոյն խորհուրդ յաշխարհն Հայոց

Առ Սուրբ եպիսկոպոսապետդ Հայոց ՄեծացՍահակ եւ մեծագով իշխանդ Գրիգոր՝ հայոց զօրապետողջո՛յն շատ։

Ի սկզբան լինելութեան երկրիանգիտութեամբ խաւարեալք մառախլապատ միգով հարքնմեր ննջեցին։ Իսկ զեկեալ փրկութիւնն աշխարհի, զվերինն Աստուած, յերկիր եկեալ զՔրիստոս ի լուրականջաց լուաք իբրեւ ընդաղօտ։ Եւ յարշաւանաց մերոցյայդ աշխարհ, եւ որ մօտ առ մեզ տունդ Աղուանից, զմիհաւատ ունողք դուք այժմ եւ ամենայն տիեզերք՝նախանձ բարի եւ մեր տնկեցաւ ի սրտի։ Եւ բանՔրիստոսի Աստուծոյ մերոյ լցեալ կատարեցաւ եւ իծագս հիւսիսայնոցս քարոզեցաւ աւետարան նորա զորսբովանդակապէս ուսաք ի լաւագոյն առնէ միոջէյԻսրայելէ Մեծ Կողմանցդ եղելոյ եպիսկոպոսէ։

Եւ այժմ զեղեալ առ մեզ զսքանչելիսյեկելոցդ լուեալ ձեր, եւ զհայցումն մեր կատարելախորժեսջիք՝ զնոյնդ առաքել մեզ տեսուչ։ Եւ ի Սրբոյհայրապետէդ Աղուանից յԵղիազարէ խնդրեալ է մեր. եւզձեզ գործակից եւ հաւատակից նմա գիտացեալ աղերսեմքյերկաքանչիւրոցդ կատարել զմեր հոգեւոր խնդիր. զիսակս նորա լինելոյ առ մեզ արշաւանք զօրացսխուժադուժ ազգաց յաշխարհ ձեռ արգելեալ փակեալլինիցին մեր մի հաւատ ունելով եւ ձեզ. ողջ լերուքե։

Արդ իբրեւ եկին հասին նոքա յաշխարհսԱղուանից եւ Հայոց եւ տուեալ ողջոյն՝ պատմելովզամենայն, զոր ինչ արար Աստուած ի ձեռն նորայաշխարհին Հոնաց, եւ մատուցին զհրովարտակն մեծիիշխանին Հոնաց առաջի քահանայապետին ՍրբոյնՍահակայ եւ Գրիգորի իշխանին Հայոց, եւ մեծաւխնդութեամբ ընկալեալ նոցա եւ ամենայն աշխարհին՝առնէին պատասխանի զայս։

ԽԵ.

ԳԼՈՒԽ ԽԵ

Պատասխանի թղթոյն Հոնաց

Ի Սահակայ Հայոց կաթողիկոսէ եւ յամենայնքահանայական ուխտէ, եւ ի Գրիգորէ՝ Հայոց իշխանէ, եւի համօրէն եկեղեցեացս ժողովրդականաց ի Տէր խնդալ։

Վասն կենսատու փրկութեան հասանելոյ իձեզ յԱստուծոյ, որպէս մեզ պատմեցաւ, անպայմանուրախութեամբ գոհացաք զանզեղջ պարգեւացն Քրիստոսիեւ զթուղթ, զոր նորընծայ ծառայիցդ Աստուծոյ գրեալէր առ մեզ, տեսաք. յորմէ իմացաք զբարերարութիւնարաչին, որ ծագեաց յաշխարհդ ձեր զլոյսաստուածածանօթութեան, որպէս եւ զամենայն աշխարհսառաւել փառաւորեցաք զմարդասէրն Աստուած, որ ոչեթող զձեզ յընդունայն պաշտամունս հարցն ձերոցառաջնոց, այլ ծանոյց ձեզ զանուն իւր Սուրբ եւ եղէքճշմարիտ երկրպագուք արարչին մերոյ Աստուծոյ։

Ահա գիտացաք, եթէ անուն նորա տարածեալ՝ելից զտիեզերս. որպէս ի ձերոցդ գրելոց եւ իպատգամաւորացս լուաք, եթէ որպէս դարձայք բոլորիւսրտիւ ի ձեռն երանելի եպիսկոպոսիդ Իսրայելի։ Եւարդ՝ մեք եւ աշխարհս մեր թէպէտ եւ մարմնով հեռի եմք, սրտի սիրով մերով համարիմք, թէ յանդիման տեսաքզձեզ։ Այլ զոր խնդրեցէքդ ի մէնջ զեպիսկոպոսդԻսրայէլ, մեծ է այդ խորհուրդ ձեր, զի չէ մարթ հօտիառանց հովուի լինել։ Եւ արդ՝ ծանր եւ դժուարին էմեզ չկատարել զհայեցումնդ ձեր, սակայն պատճառք կան, զի ոչ է նա վիճակեալ մերում աթոռոյս, այլ տաննԱղուանից։ Մեր կամ է եւ մեծ յօժարութիւն լինել նմաառ ձեզ հանապազ, այլ այդ հրաման եւ իշխանութիւնաթոռակցին մերոյ՝ Եղիազարու՝ Աղուանից հայրապետինէ. նորա է գործդ այդ։ Արդ՝ ծաներուք զԱստուածկենդանի, որ տայն կեանս մարդկան, մեռուցանէ եւկեցուցանէ։ Եւ նոյն շնորհք Սուրբ Հոգւոյնհաստատեսցէ զձեզ յերկիւղն Աստուծոյ եւ իպահպանութիւն պատուիրանաց նորա։ Եւ մեքկարօտութեամբ սրտից անմոռաց յիշեսցուք զձեզ ի մերեկեղեցիս. ո՛ղջ լերուք։

Իսկ իբրեւ դարձան ի Հայոց ԶիթգիննԽուրսան եւ Չաթն խազր եւ կացին առաջի կաթողիկոսինԵղիազարու եւ իշխանին Վարազ Տրդատայ ի մայրաքաղաքնՊարտաւ, խնդրէին հրաժեշտ ի նոցանէ տալզեպիսկոպոսն։ Յայնժամ ոչ կամեցան տալ նոցազԻսրայէլ յառաջնորդութիւն։ Ասեն. «Ոչ է պարտ դմազհաւատացեալ դմա յԱստուծոյ զհօտն իւր թողուլմիանգամայն եւ լինել ընդ ձեզ. այլ երթալ եւ գալ դմաըստ կարի իւրում հրամայեմք հաստատել զձեզ ի հաւատսՔրիստոսի եւ ողջ պահել զանխախտելի սէր մեր, որ առմիմեանս է։ Այնմ եւ մեք կամակիցք եմք. զի լինելովդորա միջնորդ ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ, բարձցիթշնամութիւն ի միջոյ մերմէ եւ տնկեսցի սէր եւխաղաղութիւնե։

Զայս ամենայն լուեալ իշխանացն՝խռովամիտ ընդ իրսն եղեալ զարհուրէին եւ անյօժարկամաւորութեամբ հաւանեալ ասեն. «Ի գալն եւ յերթալնառ մեզ մի յապաղեսցի, եւ զեդեալ հիմն հաւատոյանդրէն մի քակտեսցի եւ թողցէ զմեզ որբս, զի այլումվարդապետի ոչ անսամք եւ հնազանդիմքե։

Եւ երանելի եպիսկոպոսն ըստ քաղցրբարուցն՝ առնէր շինութիւն երկոցունց կողմանցն, յանձն առնոյր զերթալն ի Հոնս քաջայօժարկամաւորութեամբ եւ յանձանձել զնորընծայ հօտնՔրիստոսի, ունել եւ հաստատուն զուխտ եւ զպայմանդաշնաւորութեան նոցա։ Այսմ հաւանեալ բանիցմեծաշնորհ եպիսկոպոսին՝ լնուին ուրախութեամբ եւդառնային խաղաղութեամբ ի տեղի իւրեանց՝ փառաւորառնելով զամենասուրբ Երրորդութիւնն։

ԽԶ.

ԳԼՈՒԽ ԽԶ

Դաւթայ՝ Մեծ Կողմանց եպիսկոպոսի վասն պատկերաց եւ նկարագրութեանց հայցուած ի ՅոհաննէՄայրագոմեցւոյ

Ընդ այն իսկ ժամանակս, որ դեռ եւս վարէրզհայրապետութիւնն Աղուանից տէր Ուխտանէս եւ զկնինորա՝ Եղիազար, եւ խռովութիւն եւ հերձուած բազում իկողմանս կողմանս գիտնաւորաց եւ տգիտաց լինէր, մարտեւ մրցումն Յոնաց եւ Հայոց։ Եւ աշխարհս Աղուանիցանվրդով յայսցանէ մնայր. եհաս համբաւ իմն ի նոսա, եթէ ոմանք պատկերս ոչ ընդունին, ոմանք մկրտութիւնոչ առնեն, ո՛չ աղ օրհնեն, ո՛չ պսակ դնեն հարսանեաց. յայս պատճառս, եթէ քահանայութիւն բարձեալ էյերկրէս։ Վասն այսորիկ Դաւիթ՝ եպիսկոպոս ՄեծԿողմանց, խնդրեաց գրով ի Յոհաննէս վարդապետէ Հայոցզպատճառ իրացն։ Եւ նա արար հմուտ իրացնճշմարտապէս՝ այսպէս ասացեալ. «Աղանդդ այդ յետառաքելոցն երեւեցաւ. եւ պատկերամարտութիւն նախ իՀոռոմս երեւեցաւ վասն որոյ ժողով մեծ եղեւ իԿեսարիա. հրամայեցին նկարել զպատկերս ի տանԱստուծոյ. վասն որոյ բարձրամտեալ նկարչաց՝զինքեանս գերագոյնս կամէին առնել, քան զամենայնարուեստս եկեղեցականս։ Ասէին. «Մեր արուեստս լոյսէ, զի ծերք եւ տղայք առ հասարակ վերծանեն եւ զԳիրսՍուրբս սակաւք ընթեռնունե։ Աստանօր աղմկեալ կրկինլինի ժողով. եւ քննեալ արդարացուցին զգրիչս եւզվերծանողս եւ զմեկնիչս եւ եդին յառաջ քանզնկարիչս։ Եւ անտի մինչեւ ցՄովսէս՝ Հայոցկաթողիկոսն, այն աղանդ հերձուածին չէր յայտնեալ։Ապա ընդ երկուանալ հայրապետութեանն Հայոց էր մեծմարտ ընդ Մովսէս եւ ընդ Թէոդորոս՝ Կարնոյեպիսկոպոս, զոր փիլիսոփայապետն կոչէին։ Սոքա եւուղղափառքս աղարտէին զՀոռոմոց ամենայն կրօնսն։

Եւ առնէր ժողով Մովսէս իւր կողմաննվարդապետացն, եւ հրամայէր ամենեւին չհաղորդել ընդՀոռոմսն՝ հնազանդեալսն քաղկեդոնական ժողովոյնչարի, զի գործք նոցա ստութեամբ են։ Մի՛ գիրս, մի՛պատկերս, մի՛ նշխարս ի նոցանէ ընդունել։

Յայնժամ Թէոդորոս ետ հրաման ժողովելեպիսկոպոսացն Հայոց, որ ի նորայն կողմանն՝ ի Կարնոյքաղաք, եւ ասէ. «Պարտ է մեզ առնել կաթողիկոսե։ Եւածին զՅոհան ոմն սիւնական, ձեռնադրեցին եւհնազանդեցան քաղկեդոնական կրօնիցն։ Եւ ոչ ոք ինոցանէ եղեւ խնդրող ուղղափառ հաւատոյն, բաց իյԵնոսայ երանելւոյն, որ գնաց ի նոցանէ եւ եկն առՄովսէս կաթողիկոս, զոր ուրախութեամբ ընկալան: Մովսէս նստէր ի Դուին կաթողիկոս. պատշաճեցան եւնոքա Հռովմայեցիքն Յոհաննու կաթողիկոսարանյԱւանին, մօտ առ միմեանս։ Եւ էր խռովութիւն ի միջինոցա՝ չընդունելով զՅոհաննու ձեռնադրեալսնե։ ԱպաՅեսու անուն քահանայ եւ՛ Թադէոս եւ՛ Գրիգոր, որ իՄովսեսի կողմանէն էին, գնացին ի Դունայ եւ ելին իՍոթից գաւառն։ Եւ բնակելով յանապատսն, զիկրօնաւորք էին, սկսան ուսուցանել։ Եթէ զպատկերս, որյեկեղեցիս են նկարեալ, ի բաց ջնջեցէք եւ ընդաշխարհական քահանայս մի՛ հաղորդիք։ Եղեւխռովութիւն ի գաւառին, եւ համբաւն եհաս առ Մովսէսհայրապետն։ Եւ իսկոյն գրեաց, թէ փութով այսրէնեկա՛յք։ Նոքա ոչ անսացին հրամանին, այլ անտիգնացեալ բնակեցան ի ձերում Արցախական գաւառս։ Եւհարցեալ հայրապետին զգիտնաւորսն իւր, եթէ զիա՞րդ էայն մարդկան գործ. նոքա զոր վասն Հռոմայականին էր, թիւրութիւն ետուն պատճառս:

Ապա գրեցին նամակ, թէ մի՛ ոք իշխեսցէխոտել զնկարս, որ յեկեղեցիս է։ Եւ ի վախճանելհայրապետին Մովսեսի եւ տիրել Խոսրովու Հայոց՝միաւորեցաւ երկիրն։ Եւ նստուցին հայրապետ ճշմարիտեւ արդար այր՝ զԱբրահամ, որ զուրացող ժողովնՔաղկեդոնի նախ եբարձ նզովիւք, եւ ապա ձեռնադրեցաւ։Իսկ պատկերամարտքն, որ իջին յԱղուանս, պղտորեցինզերկիրդ ձեր. ապա Գարդմանայ տէրն կալեալ զերեսինարսն, որոց անուանքն ի թղթիդ են, ետ կապանօք ածել իՀայս։ Եւ եղեալ նոցա յանդիման մեզ՝ հարցաք, թէ յո՞րպատճառս չընդունիք զմարմնացելոյ Աստուծոյզպատկերն. ետուն պատասխանի, եթէ արտաքոյ էպատուիրանաց, եւ եթէ կռապաշտից է գործդ այդ, որոցզամենայն արարածս ի պաշտօն էր առեալ. մեք ոչպագանեմք երկիր պատկերաց, զի ոչ ունիմք հրաման իԳրոց։ Ապա մեր յայտ արարեալ զմովսիսականն իխորանին նկարակերտութիւն եւ զՍողոմոնեան տաճարինզանազան քանդակագործութիւնսն զնոյն կերպագրեալ եւի մեր եկեղեցիս։ Զայս եւ որ նման է սոցին ասացեալ՝զթիւրութիւն նոցա ուղղեցաք։

ԽԷ.

ԳԼՈՒԽ ԽԷ

Խորհրդազգածութիւն, թէ որով ժամանակաւ անիծաւ չար ժողովն Քաղկեդոնի. եւ Աղուանից մնալն անխառն յաղանդէն, կամ բաժանմանն Վրաց ի Հայոց. եւ զի՛նչ Աբրահամու կաթողիկոսի վասն Աղուանից

Քառասներորդ երրորդ ամ էր թուականինՀոռոմոց, յորժամ լուսաւորեցան Հայք ի հաւատս, եւԱղուանից լուսաւորութեանն ՄՀ ամ յառաջ։ Յետ ՃՁ ամիլնլոյ հաւատալոյն Հայոց յաղագս տիեզերակործանժողովոյն Քաղկեդոնի եղեւ հանդէս ժողովոց իժամանակս Բաբգենայ՝ Հայոց կաթողիկոսի։ Յոյնք եւամենայն Իտալիա, Հայք եւ Աղուանք եւ Վիրք միաբանեալնզովեցին զչարափառ ժողովն Քաղկեդոնի եւ զտոմարն՝Լեւոնի հրամանաւ բարեպաշտ թագաւորացն Հոռոմոց՝Զենոնի եւ Անաստասայ։ Եւ յետ ՁԷ ամի անցանելոյ իժամանակս Աբրահամու՝ Հայոց կաթողիկոսի, բաժանեցանՎիրք ի Հայոց միաբանութենէ ի ձեռն անիծելոյնԿիւրիոնի. այլ եւ Յոյնք եւ Իտալիա ընդ նոսա։ ԻսկԱղուանք ոչ քակտեցան յուղղափառութենէ եւ իմիաբանութենէ Հայոց։ Զորոց ի շրջաբերական թղթինվասն Կիւկոնի դիմադարձութեան Աբրահամզամբաստանականս վասն նորա գրէ յազգ ամենայն՝ ի բացկտրելով սրով հոգւոյն։ Ազդէ նախ յԱղուանս, տայզգիտութիւն եւ գրէ այսպէս ի թղթին. «Յառաջագոյն քանզմեզ կացեալքն յաստիճանի կաթուղիկոսութեանԱղուանից եւ նորին աթոռակիցս ընդ մեզ համաձայնգուով եւ նոցա կամակցութեամբ նզովեցաք եւ արտաքսընկեցաք զԿիւրոն ըստ կանոնական հրամանի հարցն զորհատին ի վերայ Հոռոմին եւ կացցէ մինչեւ ցբուն մեքեւ Աղուանք։ Զնոյնն ի վերայ Վրաց հրամայեցաք՝ամենեւին մի՛ հաղորդել ընդ նոսա մի՛ յաղօթս, մի՛ իկերակուրս, մի՛ յըմպելիս, մի՛ ի բարեկամութիւն, մի՛ի դայեկութիւն. մի՛ աղօթիւք երթալ ի խաչն, որՄցխիթայի տեղեօքն համբաւի, մի՛ ի Մանգլեաց խաչն եւմի՛ ի մեր եկեղեցիս զնոսա ընդունել, այլ եւամուսնութեամբ ամենեւիմբ հեռանալ. միայն գնել ինչկամ գնոյ տալ որպէս Հրէից։ Արդ՝ որ ոք անխտրաբարհաղորդեսցի՝ կամակից լինելով անհաւատութեան նոցա, նզովեսցի հոգւով եւ մարմնով. եւ ամենայն կենցաղովիւրով որոշեսցի յեկեղեցւոյ Աստուծոյ. եւ եղիցինխաւարաբնակք եւ յաւիտենից հրոյն կերակուր, որքզհրամանս զայս արհամարհեսցենե։

ԽԸ.

ԳԼՈՒԽ ԽԸ

Յաղագս Յունաց առ Հայս վասն ոչ ունելոյ ինն դաս եկեղեցական կարգաւորութեան. եւ Հայոց ջանք Աղուանից լինել առ նոքօք արքեպիսկոպոս, որում ոչ հաւանեալ Աղուանից. եւ դառնալ Սիւնեաց ի Հայոց յԱղուանս առնուլ ձեռնադրութիւն եւ ձէթ

Ի թագաւորելն չարագլուխն ՄարկիանոսիՀռոմայեցւոց անդէն հրապուրեալ ի պղծոյն Պողքերայկնոջէն իւրմէ՝ կարգընկէց նեստորականէ, վաղվաղակիպատառեալ ելոյծ զսահման ուղղափառ հաւատոյքաղկեդոնական հաւաքմամբն։ Յետ որոյ նոցինհաւանեալքն բազում անգամ մրցեցան վասն Հայոցհաւասարել նոցին։ Էր որ թղթովք բազում անգամ դէմյանդիման ժողովովք կոչեցին մի անգամ իԿոստանդնուպօլիս, եւ երկիցս ի Թէոդոսիոպօլիս։Ջանային իբրեւ զվրիպեալս շահել զնոսա։ Այլ թէպէտթագաւորական հրամանաւ յարակիրթ ճարտարքն Յունացվստահանային ի սուր լեզուս հելլենականյորդաբանութեամբ յաղթող լինել, սակայն ըստ նմին եւպատասխանիս լսէին։ Քանզի նորոգ էր ի Հայաստանեկեղեցիս ուսմունք, եւ յոյն լեզուին տեղեկագոյնք։Այլ Հայք համբաւէին զՅոհաննու Մայրագոմեցւոյ, եթէի Յունաց կողմն ելեալ հակառակ բերէր. զորոյզրպարտութեանն պատճառ Սողոմոն ոմն միանձնեայ, որեւ յետոյ Հայոց եղեւ կաթողիկոս։ Նորա հարցեալզվարդապետն իւր Սողոմոն, որ Մաքենացւոցն էր հայր. եւ նա գրով ուսոյց զայս, եթէ ոչ պարտեցան Հայք իհաւատոյ մասին. այլ այսուիկ յոյժ եղեն պարտեալք, զիասացին Յոյնք, եթէ կարգաւորեաց Աստուած զեկեղեցիինն դասուք. որպէս ի վեր անդ երկնայինքն, նոյնպէսգահակալեցան ներքին խորանիս պատրիարք, որ էհայրապէտ, եւ արքեպիսկոպոս, որ կոչի եպիսկոպոսապետ, մետրոպօլիտք եւ եպիսկոպոսք, քահանայք եւսարկաւագունք, կէսսարկաւագք եւ ընթերցողք եւփսաղտք։ Այսք ամենայն միաբանեալ՝ ապա կարենձեռնադրել զհայրապետն, եւ հայրապետն զամենեսեան։

Արդ՝ եթէ ողջամտութեան հաւատոյ էք, խոստովան լերուք, եթէ ո՛վ է պատրիարքն ձեր, զի չորքմիայն կացին ի վերայ երկրի. Աղեքսանդրին՝ Մարկոսիաթոռն, Անտիոքայն՝ Մատթէոսին, Հռոմայն՝ Ղուկասուն, Եփեսոսին յԱսիա՝ Յովհաննուն. ըստ չորեքկերպեանտիեզերաց, ըստ քառավտակ գետոցն ադենականի, ըստչորեքկերպեան կենդանեացն, ըստ չորից աւետարանչացն, ըստ չորից մովսիսական օրինացն, զի երկրորդումնօրինացն որիշ համարի։ Եւ մեք ամենեցունհնազանդիմք, հնազանդեցարու՛ք դուք միում ի նոցանէկամ ամենեցուն, որ մտահաւատ լինիմք. քանզի ձեր իԿեսարիա եպիսկոպոսապետ միայն ձեռնադրեցաւ ՍուրբնԳրիգոր եւ որք յետ նորա մինչեւ ցայսօր։ Ապա եթէ այլոք եկեղեցի ուղղափառ գիտե՞ք զատ յայսցանէ։ Ցուցէ՛քեւ զպատրիարքն ձեր, ընդ որո՞վ դասիարքեպիսկոպոսապետն ձեր, որ մինչեւ ցայսօր ընդ մեօքէ։ Ապա եթէ պատրիարք ոչ ունիք, եւ ոչ զայլ կղերսեկեղեցւոյ բովանդակ, յայտնի է՝ խոտորեալհերձուածողք էք ընդ Արիոսս եւ ընդ խուժաստանս եւընդ այլ չարափառսե։ Այնուիկ անպատասխանիք եւպարտեալք լինէին Հայք, զի այնպիսի դրութեամբ վարէրեկեղեցի։

Իսկ ի թագաւորելն Յուստիանոսի փոխեացզնշխարս Սրբոյն Յովհաննու աւետարանչի իԿոստանդնուպօլիս. եւ հաստատեաց անդ աթոռհայրապետական. եւ բուն աթոռն մնաց անդէն յԵփեսոս։Նոյնպէս եւ զՄաթէոսին փոխեաց յԱնտիոքայյԵրուսաղէմ. ասէ. «Վասն զի քաղաք մեծի արքային էե։Եւ բունն մնաց յԱնտիոք։ Յայնժամ շարժեցան ամենայնմեծամիտքն, եւ ուր առաքեալ էր վախճանեալ՝զամենեցուն աթոռ պատրիարք խոստովանեցին։ Անդանօրապա մերոյս բերաւ բան ի բերան յետ զկարգ նոցադնելոյն։ Եւ յՀայս Պարսիկք եւ Յոյնք բաժանեալ էին. եւ տէր Մովսէս էր յաթոռ Սրբոյն Գրիգորի ի Դունի, եւի կողմն Յունաց հակառակ նմա նստուցին յաթոռզՅովհան ոմն մերձ առ նա։ Իսկ զերկուանալնհայրապետութեանն խոտեցին տեարքն Սիւնեաց, եւ ոչհաւանեցան ընդ մի ոք յերկուցն. հրամանաւեպիսկոպոսին իւրեանց առաքինւոյն Պետրոսի, որհասեալ ի վախճան, պատուէր ետ վիճակին իւրում առնուլձեռնադրութիւն յԱղուանս եւ զմիւռոնն օրհնութեան, մինչեւ միասցի աթոռ Սրբոյն Գրիգորի։ Վասն այսորիկձեռնադրեցաւ Վրթանէս յեպիսկոպոսութիւն Սիւնեաց իԶաքարիայ Սուրբ հայրապետէ Աղուանից։ Ընդ նմին եւզիւղն օծութեան ամ յամէ առնուին Սիւնիք յԱղուանից, մինչեւ բարձաւ հակառակութիւնն, եւ միապետեացԱբրահամ զհայրապետական աթոռն։ Եւ սակս իննդասակարգութեան գլխաւորք եկեղեցական անձնահաճկամօք ըստ նպերտ բարուց՝ Հայաստանեայցն կարգենզԱբրահամ պատրիարք եւ զԱղուանիցն՝ արքեպիսկոպոս, եւ զՎրացն մետրոպոլիտ։ Խեռեցաւ Վրացն, որումԿիւրոն կոչէին, եւ զհակառակութեան բերէր վճիռ։ Իսկհայրապետն Աբրահամ ասէր լինել յառաջահաւատ քանզՎիրս, զԱղուանս, եւ նոցա անկ էեպիսկոպոսապետութիւն։ Յայսմ մաքառմանէ եւ ի խնդիրուղղափառ հաւատոյ դարձան Վիրք եւ եղեն քաղկեդոնիկ։Իսկ յունական զորավարացն գրգռեալ զնա՝ խնդրելզգահերիցութիւնն ի վերայ Աղուանից. որում ոչհաւանեալ Աղուանից՝ զայլ ոմն երեւեցուցին, կանխաւառաքեալ եկեալ յաշխարհն Աղուանից, Եղիշայ անուն՝յաշակերտացն տեառն, ձեռնադրեալ ի Սրբոյն Յակոբայ՝եղբօր տեառն, քարոզեալ անդ եւ եկեղեցիս շինեալնախկին քան ի Հայս։ Առաջինն մայր եկեղեցեացնարեւելեայց Գիսոյ եկեղեցին նորին հիմնադրեալ եւզինքեանս նմա աւանդեալ. դարձան ի Հայոց առ ինքեանս՝չլինել ընդ ումեք իշխանութեամբ։ Ապա Հայք վասնմեծաբանութեանն Յունաց, որ փոքր կացուցանելջանային զկայս հանգստեան Թադէոսի առաքելոյ՝չունել եպիսկոպոսապետ եւ մետրոպօլիտ՝ խորհեցանառնել մետրոպօլիտ զՄարդպետականն եպիսկոպոս՝ տալնմա խաչ եւ պատիւ միայն եւ ոչ առնել ձեռնադրութիւնեպիսկոպոսի։ Եւ նորա խնդրեալ եպիսկոպոս երկուս կամերիս լինել ընդ իւր, որում ոչ հաւանեալ գլխաւորացն՝երկուցեալ, թէ մի՛ գուցէ արդեօք այլ իմն գունակբաժանումն լինիցի միապետեալ աթոռոյն։ Ապատեսանելով միշտ աստուածերկիւղս եւ հլուս եւ հաւանսպատուիրանաց զտեարսն Սիւնեաց, եւ զկղերսեկեղեցեացն քաջուսմունս եւ ուղղափառս յամենայնի, նոցա ետուն զպատիւ լինել մետրոպօլիտ Հայոց խաչանիշմեծարանօք եւ ոչ ժտել յիրս ինչ աւելի եւ ոչ քարոզելեպիսկոպոսապետ զհայրապետն։ Եւ զայլ աշխարհիզառաջին սովորութիւնն իւրեանց թողին, զի մի՛ ամբոխինչ լինիցի։ Վասն այնորիկ չքարոզեն եպիսկոպոսապետՍիւնիք եւ ոչ գրեն ի պատասխանին Հայոցեպիսկոպոսապետ, զի թէ քարոզելի էր, ապա եւ գրելի էր. բայց ոչ քարոզելն մեծութիւն է, որպէս ոչ գրելն. եւզխաչն առաջի ունել ի փառս տէրունեան է, եւ անուննլոկ խաչիւն եւ քարոզովն է բնաւորեալ յիշատակ ոչուրուք ընդ նովաւ եղելոյ։ Այսպէս զետեղեցին զիննդասս. եւ տէրունիք ի Սիւնիս «հոգեւոր տէրե գրէին, եւնոքա «ի ծառայէե։ Ապա տեառն Եղիայի խակագործութեանյԵրիցու վանս, յորժամ յԱղուանս երթայր. սակս այնրոչ գրեցին «ի ծառայէե, արգելին եւն ոքա«զհոգեւորնե. այդպէս է ստուգութիւն իրացդ։

ԽԹ.

ԳԼՈՒԽ ԽԹ

Պատասխանի թղթոյն Մխիթարայ՝ Ամարասայ եպիսկոպոսի ի Հայոց, զոր հայհոյականս էր վերաբերեալ ի գրեանսն

Պատուական գտելոցդ եւ վեհ հռչակելոցդ, որք զտկարութիւն բերեալ յոժարութեամբյառակութեանն եւ զանտեղիս բացասողք. նաեւ նմանողքթուեցեալք – ի դեպ է ինձ ասել – կամօք հաւասարընդ հարց ջանի աթենականաց. նորագոյն ի լսողս եւպատմիչս յարդեան ժամանակիս ի մէջ հիւսիսականկողմանցս տօղավարողք զբոլոր լսողս տարբերմամբ իմանաւանդն սակս ջամբոցեալ զխորհրդոյդզսեւեռութւին, տէր Մխիթար՝ Ամարասայ եպիսկոպոս, Սիմէոն՝ Մեծիրանց եպիսկոպոս եւ թէ այլեպիսկոպոսունք նոցին համախոհակք Սրբոյ եկեղեցւոյ, եւ ազատ մարդիկ եւ այլք ի ժողովրդականաց Աղուանից։

ՅԱբրահամայ՝ Հայոց կաթողիկոսէ, իԹէոդորոսէ՝ Մարդպետական եպիսկոպոսէ, իՍտեփաննոսէ՝ Բագրեւանդայ եպիսկոպոսէ, ի Դաւթայ՝Սիւնեաց եպիսկոպոսէ, ի Մովսիսէ՝ Խոռխոռունեացեպիսկոպոսէ, ի Քրիստափորէ՝ Ապահունեաց եպիսկոպոսէեւ յայլ եպիսկոպոսաց եւ յուխտէ եկեղեցաց եւ յազատմարդկանէ. ըղձամբ աղօթալիր եւ ուժգին խնդրուածովքսրտի զտէրունեան հոգեխառն ողջոյն համարձակապէսմեզ առ ձեզ ասել։ Քանզի գրելով ձեր առ մեզ՝պատմեցէք զձեր որպէսպաշտութիւնն եւ զկամս եւ թէանհակառակք արդեօք զստեղծեալ հակառակութիւնս, զորընկալաք ի նախարարէ միոյ Սիւնեցւոյ Գրիգոր անուն։Քանզի եւ զարբանեկէն ձերոյ ասացի ի կերտողէնհրաժարեալ, բայց մեզ բարեպաշտութիւն խնդրելգուշակեցաւ եւ կամաց շարժութիւն ի կատարեալխոստովանութիւն երանելի նախահարցն։ Թէպէտ եւզլուրս ի նմանէ զանազանեալս տեղեկացաք, այլ ըստնախնեացն ձեր հարազատ եղբայրութեան գութբռնաձգեալ էած զմեզ յայս. զի զգրեալսն ձեր համառօտխոստովանութիւն հաւատոյ կամեցաք յիշատակել եւ առնմին զհոգւոյն Սրբոյ վարդապետութիւնն դնել մերձ՝ըստ մասին ի ճշմարտութենէն հեռանալ եւ կամմիաբանել յետ ծանօթանալոյն բազմաց։ Տու՛ր ինձ զքոմիտսդ, ոչ զէանալն, զուղիղն եւ մի՛ դասիլ իհակառակող կամս, զի եկեղեցւոյ Աստուծոյ այս ոչ էսովորութիւն։ Քանզի ի ձէնջ գիրն ծանոյց մեզ յետգուզնաքեայ զմէնջ գոհութեանն ամբաստանութեան ճառզմարդոյ, որ տկարագունի էր նշանակեալ եւ զմեր նմահաւատալն իբր անիմաստ, անտեղի. զիմն համբաւեալ, թէոչ թերի, այլ լի նման ձեզ եմք ի հաւատս, զի առաքեալքնեւ վարդապետքն հասարակ եւ միապէս աւետարանեցն, եւապա յետ սակաւ ինչ բանից զՍրբոյ Երրորդութեաննզյառաջ քան զյաւիտեանս զէութիւնն էրաստուածաբանեալ տարաբերմամբ։ Եւ յետ յոլովիցզմարմնաւորութիւնն բանին մեզ պատմեցէք զանազանեալմտօք, զոր վարդապետութեան միտս եկեղեցի Քրիստոսիչէ առեալ յառաքելոցն, եւ ոչ զբանս գրոց ի նոյնսբռնաձգեալ այլ գայլոցն յափշտակեալ ի նմանէ արս, որխօսին թիւրս՝ ձգել զկնի իւրեանց զաշակերտեալսն. իսկ զայլ խօսսն, որք ոչ ըստ սոսայն միաբանին, իբրեւզպարզամիտս խաբելոյ կեղծաւորութեան դուռն առ մեզհաւատացեալ փակի. եւ զի այսպէս է, ո¯վ պատուականքդ, մի՛տ դիք խոստովանութեան ձերում, թէ ուր ձգէ եւորպէս մեկուսացուցանէ ի Հոգւոյն Սրբոյվարդապետութենէ։

Արդ՝ բան առ բան բազմաւորական եւ հատուպատասխանեօք զլոյսն առ խաւար ծաներու՛ք խորագոյնսքննելով. եւ դու՝ բարեաց ցանկացողդ, վերացո՛ ընդ իսսրագոյն զհայեցուածս ի սահմանս ՍրբոյԵրրորդութեանն, զոր Պօղոս վարդապետէ առՀռոմայեցիսն. «Աղաչեմ զձեզ, ասէ, ի ձեռն ՏեառնՅիսուսի Քրիստոսի եւ սիրով հոգւոյն պատերազմակիցլինել ինձ յաղօթս առ Աստուած։ Եթէ Աստուած է տէրՅիսուս Քրիստոս եւ Սուրբ Հոգինե։ Այսպէս ուսուցեալզանուն Սուրբ Երրորդութեանն եւ գրէ իսկ, թէ ամենայնառաքելական Կտակարանքն լի են այսու բարբառով, յորանուն մեք հրաման առաք մկրտել եւ փառս վայելել միովերկրպագութեամբ։

Արդ ընդէ՞ր տամք տեղի Րոբովամու պատառելզեկեղեցի Աստուծոյ, զորս որդին Աստուծոյ ժողովեացի մի գաւիթ. մի՛ ի մէնջ երեւեսցին Նադաբ եւ Աբիուդզօտար հուր մատուցանել անհաւատապէս, զի մի՛հրատոչոր լիցուք. զմեզ վերստին զերկնողն զՔրիստոսմի՛ անարգեսցուք՝ այլաձեւելով զհաւատ, զի մի՛զՆոյանն առ Քանան անէծս յորոշողէն զօդիսն իյայծեաց մեք առցուք, քանզի ընդ մեզ է ձայնս, եւ քեզ, Մխիթա՛ր, որ կացեալ ես գլուխ Ամարասայ եկեղեցւոյվեւ համբաւես, եթէ Գրիգոր եդեալ է հիմն, զնոյն հաւատնունող եւ զաւակ բարեխօս առ Քրիստոս Աստուած վասնմեզ ժառանգակից նմա լինել. մի՛ լիցի լսել, գուցէ եթէդուք զաւակ Քանանու էք ծառայելոյն մեղաց եւ ո՛չՅուդայի խոստովանողի, եւ հրամայեսցի կտրել ընդ մէջեւ կեղծաւորացն մասն։ Եթէ որդիք այնց հարցն եմք, որոչ անզանազան առաքելոցն են հաւատ, զնոցինուսուցեալս պինդ կալցուք եւ մի՛ ջուր ընդ բուռխառնելով՝ զնմանութիւն անխարդախ կաթին արասցուք. զի որոյ անուամբ մեք պարծիմք նա իսկ չարախօս լինիզմէնջ առ երկնաւոր Հայրն, այլ եւ ո՛չ յոլովութեամբոխից հրապուրեսցուք. բայց ըստ առակողին խրատու մի՛միտել ընդ բազումս ի չարիս։ Ընդ ութ հոգիսնտապանափակ ջանասցուք լինել ի բազմամբոխ ձգողացն եւի ջրահեղձոյցն պատուհասէն, ընդ Ղովտայ զերծանել իհրակէզ անձրեւաց, ընդ երկուսն ի պարգեւականնմտանել երկիր ի ԶՌ–սն տապաստելոց. Քանզի եւ այժմցանգ բարի հովիւն զլերինս հնչեցուցանելով՝ ասէ. «Մի՛ երկնչիր, հօտ փոքրիկ, զի հաճեցաւ հայր ձեր տալձեզ զարքայութիւնե. եւ զյամառեալսն յայսցանէյորդորեսցուք ի նոյնս։ Բայց մեք որպէս ընկալաքներկրպագութեամբ պատուել զՍուրբ Երրորդութիւնն՝առանց թերահաւատելոյ ունիմք եւ կալցուք մինչեւյաւիտեան՝ խորշելով յամենայն եղբօրէ, որ յայսստահակիցէ։

Ծ.

ԳԼՈՒԽ Ծ

Վասն Յովսեփայ անապատականի բնակելն յԱրցախ եւ երթն յԵրուսաղէմ, ընդ նմին եւ բերումն նշխարացն Սրբոյց

Ի թագաւորութեանն Հերակլի եւ ջախջախթագաւորութեանն Պարսից Յազկերտի, իկաթողիկոսութեանն Հայոց Եզրի եւ իսպարապետութեանն Մուշեղի, ի Սիւնեաց տէրութեաննԳրիգորի, յեպիսկոպոսութեանն Մաթուսաղայի եւյԱղուանից իշխանութեանն Վարազ Գրիգորի՝ Գարդմանայտեառն՝ գնացի ես Յովսէփ անապատական ի գաւառէԳեղամայ՝ յանապատէ Բրտի այրեաց վասն չար նեղութեանժամանակի, որ անիրաւք զայրացեալք առ ոտսն կոխեցինզեկեղեցիս եւ զտառապեալսն հարկապահանջ եւ անառակգնացիւք աւերեցին. մանաւանդ արիւնարբու ազգնՏաճկաց սկսաւ զօրանալ եւ եդ զամենայն աշխարհսիբրեւ զհող ի կոխումն։ Յայսպիսի նեղութեանց խոյստուեալ իմ՝ եկի ի գաւառս Արցախայ, ի գիւղս Յզերկս առծերունի եպիսկոպոսն Միհր։ Եւ նորա ընկալեալ զիսզանարժանս՝ խնդրեաց ի գեղջէիցն զայս տեղի, շինեացզեկեղեցիս. եւ կացեալ իմ ի սմա ամս երկոտասան. ապազնա Աստուած յաւել առ հարս իւր։

Եւ յաջորդեաց զաթոռ նորին Անդրէաս, որկալաւ զիշխանութիւնն ամս մետասան։ Նմա յանձնարարեալ զիս տեառն իմոյ, որոյ բարեսէր մտօքամենայնիւ զտեղիս հաստատեալ։ Բայց ոչ կային նշխարքՍրբոցս ի վայրքս: Իսկ Մխիթար ոմն անապատական իՏանձեաց՝ ցանկացեալ Սրբոյ քաղաքին Երուսաղէմի՝երկու ընկերօք գնացեալ երկրպագէ ամենայնսրբութեանցն եւ զմի ամ կացեալ անդ շնորհեաց նմաՔրիստոս ի նշխարաց Սրբոյն Ստեփաննոսի եւ ՍրբոյնԳէորգայ ի ձեռն հաւատաւորի միոյ՝ Հռոմայ շինացւոյ, որ սակս իւր մերճաւորաց էր պահեալ. եւ ի սպառելնոցա՝ ետ զՍուրբսն ցՄխիթար եւ ասէ. «Տարցես զսոսայաշխարհն մեր եւ յարժանաւոր բնակեցուսցեստեղւոջե։ Եւ նորա մեծաւ փութով առեալ զգանձն՝չոգաւ ընդ Հոռոմս կոյս յերկիւղէ թշնամւոյն. հասանէր ի լեառն Տօրոսի, ի վկայարանս ՍրբոյնԱնդրէի, որ բազում ընկերօք վկայեաց ի Սելեւկիոսէթագաւորէ. եւ անդ մեծահայց եղեալ նմա՝ խնդրեաց ինշխարաց Անդրէի ի սպասաւորէն Թումասայ. հաւանեալեւ նա աղաչանացն՝ տայ նմա զխնդիրն։

Յայնժամ ընկալեալ զպատուական գանձն՝գայ հասանէ ի կողմանս Արցախայ. զորոյ լուեալզհամբաւն իմ Յովսեփայ՝ ելի ընդ առաջ նոցա. ըստարժանի Սրբոցն հանգուցի զայն որ եւ ի վաղիւն հարցիզՄխիթար, թէ ու՞ր կամիս զՍուրբսն տանել։ Նա ասէ. «Ուր Աստուած կամի եւ դոքա բնակենե։ Իսկ իմյորդորեալ ի սէր Սրբոցն՝ ասեմ ցնա. «Գիտեմ, զիանարժան եմ ի սպասաւորել դոցա, այլ քեւ հանդերձ, Մխիթար, վստահ լինիմ ի սպասաւորել զամենայն աւուրսկենաց մերոց։ Յայնժամ հաւանեալ նորա՝ հանգուցանէզՍուրբսն ի վկայարանի, զոր շինեաց փոքրիկ հիւսն եւորդի իւր Յոհան՝ նպաստաւորեալ եւ Բախդանէր դարբինզամս երիս՝ ըստ կանոնաց զնոցայն կատարեցաքզյիշատակ։

Յետ այսորիկ տնկեցաւ ի սիրտ իմցանկութիւն ստանալ ի նշխարաց Սրբոյն Յովհաննու, որմեծ ի ծնունդս կանանց ի փրկչէն վկայեալ. եւհանդերձեալ իմ աշակերտօք՝ Քրիստոսատրով եւԳրիգորով եւ Սարգսով, գնացի ի խնդիր Կարապետին, հրամանաւ եւ թոշակաւ Անդրէի երիցու եւհաւանութեամբ ընտանեացն իմոց Յովհաննու եւՄխիթարայ կրօնաւորաց։ Եւ չոգայ հասի ի Սուրբքաղաքն Երուսաղէմ, եւ զերկրպագութիւն անդկատարեալ՝ մեծաւ տրտմութեամբ դարձայ, վասն զիամենեքեան էին ներկեալ եւ հաւանեալ աշխարհակործանժողովոյն. որոց ողջոյն անգամ ոչ տուեալ՝ եկի իգաւառն իմ Գեղարքունի՝ ի Պուհավանս, որոյ տեղեակ իմանկութենէ էի՝ լինել անդ մասին ի նշխարացնՅովհաննու, եւ յոյժ տենչանօք հայցեցի իԳրիգորիկայ՝ սպասաւորէն Սրբոյն։ Եւ ողորմութեամբնԱստուծոյ՝ հաւանեալ նորա՝ եբաց զտապանակն եւ գտաքանդ զՍուրբ Մկրտիչն եւ զԹումաս առաքեալ եւզնախավկայն Ստեփաննոս, զորս առաջնոց հարանցնբերեալ էին յուղղափառացն Սրբոյն Երուսաղէմի։Ընկալեալ իմ Յովսեփայ՝ բերի ի նոյն վկայարան. եւմեծապէս լցեալ խնդութեամբ մեր՝ ընդ առաջ մեր եկին։Եւ այսպէս հանգուցաք ի տեղիս եւ կարգեցաք զյիշատակսոցա ըստ հրամանի Կիւրղի Երուսաղէմացւոյ, որզընթերցուածսն եցոյց ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյմերոյ։

Յետ այսր եղելոյ հաճեցան Սուրբքնամենայն, որ ի գաւառին Գեղամայ. բերին իւրաքանչիւրոք անուամբ եւ գրով եւ եդին ի նմին եկեղեցւոջ, որոցբարեխօսութեամբն տէր Աստուած աշխարհի ողորմեսցի։

ԾԱ.

ԳԼՈՒԽ ԾԱ

Վասն որ ի սուրբն Երուսաղէմ եկեղեցւոյ շինուածք թուով եւ չափով հիմնադրելով. եւ զստոյգն գտցես աստանօր

Անձնաչափ կենարարին Քրիստոսիլայնութիւն տապանափորած վիմին գիրկ եւ կէս հեռի ենի միջի գմբեթէն սրբոյ փրկչին մերոյ կենարարգերեզմանէն. եւ ի վերայ սեանցն գմբեթաձեւ, ի վերայեկեղեցւոյն, որ շինեալ է հարիւր կանգունբարձրութիւնն եւ հարիւր լայնութիւնն. բոլոր յայնեւ յայն երկոտասան սիւնք ներքոյ եւ երկոտասանվերոյ վերնատանն. եւ յայն վերնատանն գեղարդն եւսպունգն եւ սկաւառակն Քրիստոսի պատեալ ոսկով։ Իսկեկեղեցին կաթողիկէ, որ Մատուռն անուանի, որ է գիւտխաչի, քսան կանգուն հեռագոյն ի Յարութենէն, վաթսունեւ հինգ սիւն վեր եւ ի ներքոյ երկայնութիւն։ ԻսկՍուրբ Գողգոթայի եկեղեցին տասն քայլ հեռի էր իՅարութենէն, որ Ադամայ գերեզման կոչի. ներքոյ եւ իվերոյ սեղան խորհրդոյ, յորում խաչեցաւ Քրիստոս իվիմին վերայ։ Իսկ Սուրբ Սիօնի եկեղեցին միովասպարիզաւ բացագոյն ի Յարութենէն, հարիւր կանգունի յերկայնն եւ եօթանասուն ի լայնն, ութսուն սեամբքկամարակապօք. եւ չէ վերնատամբ, այլ թարբ կապեալ էփայտեայ, եւ պսակ փշոյն կայ ի կախ զթարբէն, զոր եդինկենարարին ի գլուխ։ Եւ յաջմէ եկեղեցւոյնվերնատունն խորհրդոյ եւ փայտեայ գմբէթ, յորումնկարեալ է զընթրեացն խորհուրդ Փրկչին, յորում էսեղան խորհրդոյ եւ պատարագ մատչի ի վերնայարկնՍիօնի եւ վերնատուն մի լինի։ Եւ Սուրբն Սիօնի ընդաջմէ խորանին Պիղատոսի, որ Կապպաթա անուանի, եւվէմն, յոլոյ վերայ կայր փրկիչն առաջի Պիղատոսի, յորում ոտից տեղն երեւի ցարդ եւս. եւ աւազանններքոյ նորին, ուր զաշակերտացն լուաց զոտսն, եւյահեկէ Սիօնի բանտն, ուր զտէրն Քրիստոս արգելին. անդ սեղան է եւ պատարագ մատչի։ Եւ յայնմ տեղւոջ, ուրզՍուրբ կուսին դագաղսն կալաւ հրեայն արտաքոյքաղաքին՝ չտալ թաղել՝ գմբեթ կապեալ ի չորից սեանցեւ սեանցն պղնձի խաչ զգեցուցեալ, որ են մարմարիոնք. եւ անտի ցվայր երկուհարիւր եւ յիսուն քարեայաստիճանք մինչեւ ցՍուրբ գերեզման կուսին, որ ի ձորնԳեթսեմանի. եւ անտի մինչեւ ի լեառն Ձիթենեաց, ուստիվերացԱւ Քրիստոս, ութ հարիւր աստիճանք։

Իսկ ի տեղւոջն Համբարձմանն ըստՅարութեան եկեղեցւոյ ձեւոյ գեղեցկահիւս գմբեթաձեւշինուածք հարիւր կանգուն յերկայնն եւ հարիւր իլայնն. անտի երեւի Յորդանան գետ եւ Հովր լեառն եւբազում գաւառք։ Իսկ Բեթղեհէմ հեռագոյն իՅարութենէն երկու հարիւր քսան հրասախ յարեւմտիցկողմանէ։ Չափ մեծութեան եկեղեցւոյն երկու հարիւրկանգուն յերկայնն եւ հարիւր ի լայնն իննսունսեամբք մարմարիոնովք, քարեայ կամարակապօք. եւ ի նմաէ կրկին այրն, զոր Աբրահամ գնեաց ի կալուածսշիրմացն։ Եւ ներքոյ բեմին Սուրբ այրն եւ մսուրն, ուր սեղան է, եւ պատարագ մատչի։ Եւ յաջմէեկեղեցւոյն մատուռն, յորում մանկանց սպանելոցն իՀերովդէէ նշխարք պահին. եւ անտի յարեւելից կուսէըստ Յորդանանու կողմանէ երեք ասպարիզօք հեռի իԲեթղեհէմէ հովանոցն, ուր երկու եկեղեցի, եւ պատարագմատչի, եւ Յորդանան գետ հինգ հրասախ հեռի էյԵրուսաղէմէ յարեւելից կուսէ, ուր փրկիչնմկրտեցաւ. յորում եկեղեցի սագաշէն խաչանմանյարմարեալ՝ ութսուն կանգուն երայն, ութսուն՝ լայն, երեք սեղան խորհրդոյ, եւ պատարագ մատչի. եւ լեառնՁիթենեաց Երուսաղէմի յարեւելից կուսէ լինի։

ԾԲ.

ԳԼՈՒԽ ԾԲ

Անուանք վանորայիցն, որք յԵրուսաղէմ են շինեալ յԱղուանից անուն, զոր ի թղթոյ երանելւոյն Անաստասայ առ Վահան Մամիկոնեան առեալ ուսաք, այս են

Պանդավանքն, որ յարեւելից կողմանէ իՁիթենեաց լերինն կայ, Պանոն ոմն ճգնաւոր յԱղուանիցեղեալ նախաշինող, եւ այժմ Պետրոս Աղուան քահանայունի։ Մրուոյ վանք Սուրբ քառասունքն ի նոյն կողման, մերձ ի նա, զոր այժմ տաճիկ ունի։ Պարտաւայ վանքՍուրբ Աստուածածինն, որ առ աշտարակին Դաւթի, այժմունի կին ոմն Մարիամ անուն Շամքորեցի, եւ զկէսնտաճիկ ունի։ Կաղանկատուաց վանք ի նոյն կողմանն, այժմ Թէոդորոս ունի. սա քրիստոնեայ տաճիկ է, աբրահամեան դպիր։ Աբուղկամեայ՝ յԱղիովիտեայ, իԶարիշատայ ունի անիրաւ եւ չար տաճիկ։ Արցախայ վանքՍուրբ Աստուածածին ի հարաւոյ Սրբոյն Ստեփաննոսի. այժմ տաճիկ ունի զամենայն։ Ամարասայ վանք ՍուրբԳրիգոր, այժմ ունի կին մի Գրիգորի անուն, եւ զկէսնունի տաճիկ։

Այլ Գ վանք Աղուանից, զոր տաճիկք ունինբռնութեամբ- անուանքն չեն յայտ։ Միւս եւս այլ վանքԱղուանից ընդ Առաւենից վանօքն, որ ի շուկամիջին է, զոր այժմ տաճիկք ունին։ Այսպէս՝ առ նախանձուհայրապետքն Երուսաղէմի խանգարեցին զՀայոց եւզԱղուանից անդ ձեռնտուութիւն ի վանորայիցն. զի Ճաւելի վանք, որ կան անդ, զորոց փոյթ կալեալ իշխանացնՀայոց, Է կենդինար տուեալ թագաւորին Յուստիանոսի, որ է ՀՌ դահեկան, թափեցին ի բռնութենէ հայրապետացնզամենայն վանորայսն. ապա յետոյ յանհոգանալոյմերոցս՝ ամենեքեան այլայլեցան։

Կատարեցաւ շարած երկրորդ միջակ պատմութեան Աղուանից։

Հատոր երրորդ

Ա.

ԳԼՈՒԽ Ա

Նախ սակս Իսմայելեան ազգին յարձակմանն ի հարաւոյ երկրէ՝ ունել զծագս տիեզերաց, եւ եթէ ի Մահմետէ սուտ մարգարէէն եղեւ սկիզբն

Զորս ընկալաք ի հոգեզուարճ վարդապետացզմակերեւումն ապառնեաց արտաճառել ուսցուք՝յիշելով զնահապետական բանն առ Իսմայէլմագարէացեալ, եթէ ձեռք դորա յամենեսեան, եւ եղիցիյազգ մեծ։

Ընդ նուազել թագաւորութեանն Պարսիցսասանական ազգին՝ վերերեւեալ այր մի Մահմետ անուն՝ի սուտ մարգարէիցն, զոր ի Փրկչէն ուսաք, դիւականոգւով, վայրագ եւ աղեղնաւոր յանապատս կեայր։ Եւ իմիում աւուր կերպարանեալ սատանայի ի ձեւ էրէոյվայրւոյ դիպեցուցանէ զնա Արիոսի կեղծոյնմիայնակեցի ումեմն՝ անուն Բահիրայ. եւ չարն չիքեղեալ ի տեղւոջն. եւ լիալիճ աղեղն ի Մահմետէգեղապարիւր մարդոյն։ Իսկ նորա սաստիկ ձայնեալ ասէ. «Մի՛ մեղանչէր, որդեա՛կ, զի իբրեւ զքեզ մարդ եմե։Ասէ առ նա Մահմետն. «Զի՞ մարդ ես, վասն է՞ր կաս իքարանձաւդե։

Յայնժամ կոչեցեալ առ ինքն զնա՝ սկսաւուսուցանել ի Հին եւ ի Նոր կտակարանաց ըստ Արիոսի, որ արարած զորդի Աստուծոյ ասաց. եւ նա, զոր ինչ ինմանէ, լինէր ուսեալ ի պիղծ վարդապետէն, հրամայէրնմա զնոյն խուժադուժ ազգին տաճկաց պատմել. եւբողոքէ առ նա, զի մի՛ ոք գիտասցէ զնորա տեղին։ Եւանիմաստ, հեթանոսամիտ եւ մարդահաճոյ ազգն այն իզարմանս եղեալ սակս հրաշաբանութեանն՝ ասենցՄահմետ. «Ուստի՞ է քեզ զայդ գիտելե։ Եւ Մահմետնհայթայթեալ զանծանօթն զիւր ազգ՝ ասէ. «Հրեշտակխօսի ընդ իս, որպէս ընդ մի ոք յաստուածախօս առաջինմարգարէիցնե։ Եւ նոցա գաղտնի լրտես կացուցեալ առ իգիտել թէ ով պատմէ նմա զայն կամ ուստի գիտէ նա զայսամենայն։ Իսկ զայս իմացեալ Մահմետի զդաւաճանսնծածկաբար զչար վարդապետն իւր սպանեալ ընդ աւազեաց։Եւ ի նմին տեղւոջ նստեալ ինքն լրտեսացն ասէ. «Յայսստեղւոջ հրեշտակ ինձ երեւեալ մեծամեծ սքանչելիսպատմէե։ Եւ նոցա տեսեալ զնա միայն՝ եկին պատմեցինվրիպական, մոլորամիտ ազգին Տաճկաց։ Եւ նոցամեծախումբ արարեալ ժողով դիմեցին յանջրդի դիւականյանապատն եւ մեծագոյն պատուով զդիւաշունչն այնՄահմետ ածին յիւրեանց մէջն։

Եւ փրկչական բանն անդանօր կատարիւր՝յառնել սուտ մարգարէի, զոր դիւապատիր Մահմետնառնել սկսաւ մարգարէութիւն։ Ասէ. «Եթէ դուք անսայքիմում մարգարէութեանս եւ քարոզութեանս եւ առնէք, մեծ իշխանութիւն ազգիս մերոյ հասանէ, որպէսՀոռոմոց գիրն ասէ, թէ՝ «մեզ իշխանութիւն վասնհաւատոյս մերոյ տուաւ յԱստուծոյե։ Եւ զոր իւրեանցատրուշանաց եւ զոհից էին տեղիք՝ Գմբէթ Աբրահամուանուանեաց եւ տեղի աստուածակոխ։ Եւ անդէն եւ անդհրամայեաց կոտորած առնել. եւ զօրն զայն Աբրահամուանուանեաց. եւ հրաման ետ չորեքկուսի ի զոհանոցնաղօթել. քարարձան տայր կանգնել եւ համբուրելյանուն Աբրահամու։ Եւ առ նա երանելի մարգարէնառնէր զմարգարէութիւնն. «Եթէ թողցէ այր զկին իւր, եւ լինիցի առն այլում, եթէ դառնայցէ առ այր իւր, ո՞չապաքէն պղծելով պղծեսցի կինն այնե։ Զայս իսկկատարեաց Մահմետն։

Տալբ ոմն տաճիկ ունէր կին գեղեցիկ. վասնորոյ յղեալ պատգամ առ նա, եթէ Աստուած հրամայեացթողուլ զկին քո։ Իսկ Տալբն այն զկին իւր ածեալ ի մէջհրապարակին՝ երդմամբ կացուցեալ վկայս՝ եհանարձակեաց յիւրմէ։ Եւ Մահմետն առ ինքն առեալ զկինն՝ելից զբղջախոհ ախտին իւրոյ տռփանս. եւ յետ այնորիկդարձեալ ասէ ցՏալբն. «Աստուած հրամայեաց առնուլզկին քո առ քեզե։ Եւ այն օրէնք տաղտկալի յազգ նոցաեմուտ, եթէ զկին թողեալ ի կնութենէ, ապա առ այլումեղեալ ի քուն՝ առ ինքն առնու։ Եւ այսպէս է անօրէննոցա օրէնսդրութիւն, որ մինչ յահեղ անուննԱստուծոյ երդնուն, ստեն, եւ մինչ յառականս կանանցերդնուն, զայն անսուտ պահեն։ Եւ այլ ինչ բազումաղտեղութիւն աւանդեաց ազգին այնմիկ, որք ենկարապետք եւ զօրք Նեռինն եւ լինելոց են երկրպագուքնմա եւ մարտակիցք նորա լինին։ Առ նոսա ասէ օրհնեալնՊօղոս. «Մարդք ապականեալք մեղօք, անպիտանք իհաւատս, որոց անմտութիւնն յայտնի լիցի յաւուր մեծիդատաստանին Աստուծոյե, եւ այլուր. «Լալով իսկ ասեմզթշնամեաց խաչին Քրիստոսի, որոց կատարածն կորուստէե։

Ի լնուլ ԿԵ թուականին Հայոց երեւեցաւմոլարն Մահմետ ի Մեդին շահաստանի. եւ իբրեւ եղեւ Հ, եկն ի Գմբէթն Աբրահամու եւ անտի ել յայն շահաստան, որ այժմ կոչի յիւր անուն Մահմետայ յամսեանն սաւփար: Եղեւ անդ ամ մի եւ զողջոյն ամն ի շահաստանէնասպատակ արարեալ. յամսեանն շահր ռաբի ղովաղ սկսեալթափեաց զԳմբէթն Աբրահամու ի ռամազան ամսոյ ԺԹ անն, այն ութերորդ ամ էր նորա իշխանութեանն։ Ի շաւաղամսոյ ԺԵ ին կռուեցաւ ընդ Րեփ պարսկի. յաղկաթ ամսոյի հասարակել տուընջեան եւ գիշերոյ եկն ի Մաքա եւանտի դարձեալ յիւր շահաստանն, մինչդեռ Զ օր կայր իաղկադէէ ամսոյ ի նոյն ամին։ Եւ եթող ամիրայ ի ՄաքազՍէդ՝ Աբուսիդայ որդի, եւ դարձան նորա ընկերքն իՄաքա։ Աբուբքր Աբուհփայ որդի աւագ էր ընկերացն, եւայն ինն տարի Մահմետայ իշխանութեանն։ Ի Ժ երորդամին մեռաւ յաւուր երկշաբաթի՝ յամսեանն շահռիաբիալուլ յերկուսն՝ կալեալ զիշխանութիւնն ամսԺ։ Եւ երեք տասան ամ զմոլորականն իւր քարոզութիւնգաղտնի հաստատեաց հատաւ։ Խ ամ ունէր, մինչ երեւեցաւեւ ի վաթսուն եւ երրորդ ամին մեռաւ։

Բ.

ԳԼՈՒԽ Բ

Եթէ ոյք էին, որք յետ Մահմետի՝ սուտ մարգարէին եղեն ամիրմոմնիք

Երկրորդ իշխան Տաճկաց զկնի Մահմետինստաւ Աբուբքր Աբի Կահփեան եւ կալաւ զիշխանութիւննամս Թ։ Ումար Իբն Խատաբ Է ամ, զնա սպանին։ ՈւթմանԻբն Ափան ամս ԺԱ. ապա արգելին զիշխանութիւննՈւթմանայ. եւ Ութման ետ իշխանութիւն Աբդլայիպատիւ՝ քրքմել զհերս եւ զմօրուս։ Մուաւետ ամս Թ։Եզիդ Իբն Մուաւեա ամս Ը։ Ի սորա աւուրս էր Հաջաջ ԻբնՅուսուփ։ Աբդլմէլիք Իբն Մրուան ամս ԺԱ։ Վլիթ՝Աբդլմէլիքի որդի ամս Թ։ Սուլէման Իբն Աբդլմէլիքամս ԺԱ։ Ումար Աբդլ Ազիազայ որդի ամս Ժ։ Եզիդ ԻբնԱբդլմէլիք ամս Զ։ Հէշմ իբն Աբդլմէլիք ամս Ի։ Վլիթիբն Եզիդ ամ մի։ Զնա սպանին, եւ շփոթումն եղեւտաճկաց։ Մրուան՝ Մահմատայ որդի ամս Դ, սա սպանզԿուրիիշկս՝ գլխաւորս տաճկաց արս Կ՛ զսպանողսնՎլիթայ ամիրայի, առաջի իւր ակնարկեալ սպանողացն։

Եւ եկն Աբլ Աբաս ի Մարաց օգնականութեամբեւ զօրօք Աբու Մսլիմայ Խորասանայ իշխանին եւ սպանզՄրուան եւ կալաւ զիշխանութիւնն Աբլ Աբաս ամս Է. եւԱբլ Աբաս Աբդլա, Մահմետայ որդի, Աղայի որդի, Աբդլայիորդի, Աբասայ որդի, Աբդլ Մուտաղիբայ որդի, որ այժմազգաւ կոչին հեշամիկք. եւ սպան գաղտուկ զԱբուՄսլիմ, յորժամ եհաս յիշխանութիւնն. եւ յետ նորասպանմանն եւ ինքն վախճանեցաւ։ Աբու Ջափր, որկոչեցաւ Աբդլա, նորին եղբայր, ամս ԻԲ։ Նա մեռաւ իԳումբէթն Աբրահամու։ Մահադի, որ կոչի Մահմատ, որդիԱբդլայի ամս Թ։ Մուսէ ամ մի։ Հարուն՝ Մահադեայորդի, որ Մահդիւնն կոչէր, ամս ԻԵ։ Սա նեղութիւնանչափ հասոյց աշխարհի եւ վասն այնր բազում գաւառքՀայոց փախեան ի Հոռոմս։ Մահմատ՝ որդի Հարունայ, ամսԳ. Հարուն մինչ կենդանի էր, բաժանեաց զիշխանութիւննիւր երկուց որդւոց իւրոց՝ Մահմատայ եւ Մայմունայ. եւ ըստ երիցութեանն ունել զիշխանութիւն Մահմատայ իԲաղդատ եւ ի Խորասան։ եւ Մայմուն ընդ հակառակս նմաելեալ պատերազմաւ՝ մեռանի Մահմատ. եւ Աբդլա, որ եւՄայմունն կոչիւր, իշխեաց ամենայնի։ Իբրայիմ, ամս Ժ. Հարուն՝ Ի եւ Բ երրորդ նստաւ ի Մահմատայ ամիրմոմնի, եւ հայ թուականն էր ՄՁ։

Գ.

ԳԼՈՒԽ Գ

Վասն Բակուրայ ուրումն երկաբնակի, որում Ներսէս անուն, եղեալ կաթողիկոս Աղուանից

Ի վախճանելն երանելւոյն Եղիազարու՝Աղուանից կաթողիկոսի, ոմն յերկաբնակ աղանդոյնՔաղկեդոնի Բակուր անուն, երբեմն եղեալ եպիսկոպոսԳարդմանայ եւ Ներսէս յորջորջեալ։ Սա ուխտադրեալՍպրամայ Աղուանից տիկնոջ՝ կնոջ Վարազ Տրդատայ, որէր ի նոյն աղանդն հետեւեալ, կնքէր դաշինս վասնփառամոլ տիրողութեանն՝ ասելով. «Եթէ կամ է քո, կոչեա՛ զիս ի հայրապետութիւն Աղուանից, եւ եսարարից զամենայն Աղուանս խոստովանութեամբնՔաղկեդոնիե։ Եւ ունկնդիր եղեալ նմա չարափառ կնոջն՝խորհուրդ բերեալ ընդ եպիսկոպոսունս եւ ընդմեծամեծս աշխարհին Աղուանից, եւ ոչ ոք իմացաւզդաւաճանութիւն, յանձն առին առ հասարակ կատարելզխնդիրսն։ Իսկ ամենակար հոգին Սուրբ ազդեալեպիսկոպոսին Մեծիրանց՝ Յովելայ. առաջի մեծախումբժողովոյն խնդրեաց ի Ներսիսէ ձեռնարկ նզովելզժողովն Քաղկեդոնի եւ զտոմարն Լեւոնի՝ նովինմատանեաւ. եւ ընկալեալ զնամակն՝ ի ժողովումնարեւելից ըստ կանոնական հրամանի ընկալեալ եղեւ. եւնոյն ինքն Յովէլ եպիսկոպոս հանդերձ այլեպիսկոպոսօք վերակոչեն զնա ի հայրապետական շնորհսՍուրբ աթոռոյն Աղուանից։ Եւ նոյնժամայն Յովէլեպիսկոպոս առ ինքն առեալ զնզովից գիրն՝ դնէր իպահեստի. եւ յետ այնր կեցեալ ամս ԺԴ փոխադրիւր իՔրիստոս։

Յայնժամ գտեալ տեղի Ներսեսի կատարելզկամս իւր իսկոյն, փութայ ի գաւառն Մեծիրանց եւգործակից իւր գտեալ զԶաքարիա վանաց հայր՝ տայ նմախորհուրդ առնել զնա եպիսկոպոս եւ շնորհեալ նմազտէրունի հասն, միայն եթէ տացէ զնորին ձեռնարկն՝ զիայրեսցէ։ Ու նորա տուեալ զՍուրբ ուխտին գիրն ի նա. առ եւ անդէն ի տեղւոջն հրկիզեաց. եւ զԶաքարիաձեռնադրեաց եպիսկոպոս Մեծիրանց. եւ ի կարեւորբարեկամութիւն զնա ընկալեալ՝ դարձաւ ի հին փսխածն, զոր ի ժամանակաց սպասէր։ Տիկնոջն Սպրամայ զնաստիպեալ նորին օգնութեամբ եւ այլոց նախարարաց, որոց զորոմն էր ընկալեալ, քակեալ աւերեաց զբազումսեղանս եկեղեցեաց, որում յաղթողն եղեւ. եւզարժանաժառանգ մանկունս եկեղեցւոյ զուղղափառսհալածեալ տարաբնակ արար նախ՝ զերանելին Իսրայէլնշանագործ եպիսկոպոսն Մեծ Կողմանց հալածեաց, որզբազում աշխարհս Խազրաց եւ Հոնաց դարձոյց իքրիստոնէութիւն, ընդ նմին եւ զԵղիազար Գարդմանայեպիսկոպոս։ Իսկ ոմանք յեպիսկոպոսաց նշկահեցին ինմանէ՝ Յովհաննէս Կապաղակայ եպիսկոպոս, ՍահակԱմարասայ եպիսկոպոս, Սիմէոն Հոշոյ եպիսկոպոս, Շերոյ՝ մեծ իշխանն Աղուանից հանդերձ իւր ազատօքն, եւ բազմութեամբ ուխտից եկեղերւոյ գումարեալհանդէս ժողովոյ՝ նզովեցին զՆերսէս ընդ ամենայնհերձուածողս եւ գրեցին ի Հայս զանցս աղետիցն։

Դ.

ԳԼՈՒԽ Դ

Թուղթ ժողովոյն Աղուանից առ Եղիա Հայոց կաթողիկոս «Տեառն Եղիայի Հայոց կաթողիկոսի ի միաբան ժողովոյս Աղուանից երկրպագութիւն։

Վասն զի զմի հաւատ ունող հարքն մեր ընդհարսն ձեր զմիմեանց հոգային զհոգւոցն փրկութիւն, եւ ի ներել Տեառն Աստուծոյ՝ զօրացեալտիեզերակործան զեղխ կրօնն Քաղկեդոնի, որ ելիցզտիեզերս. եւ մեր կողմանքս մինչեւ ցայսօր ժամանակիանխառն յայնմ աղանդոյ էր մնացեալ։ Իսկ այժմ զորկարծէաք գոլ հովիւ բարի մեզ զՆերսէս, սա գայլեղեալ՝ օձտել սկսաւ զբանաւոր հօտս Քրիստոսի, վասնորոյ կամեցաք յուշ առնել սրբութեան ձերում յայցելանել որպէս ձերոց անդամոց եւ բժշկել զբեկումնմեր։ Ողջ լերուք ի Տէրե։

Ե.

ԳԼՈՒԽ Ե

Թուղթ Եղիայի Հայոց կաթողիկոսի առ Աբդլմէլիք ամիրմոմնի ի նոյն խորուրդ

«Տիեզերակալ Աբդլայի ամիրմոմնոյ. յԵղիայէ՝ Հայոց եպիսկոպոսապետէ։

Յամենակալէն Աստուծոյ ունիմքզծառայական աշխարհս հնազանդ ձերոյ տէրութեանդ. եւմեք եւ Աղուանք զմի հաւատ պաշտել ունիմք զՔրիստոսիաստուածութեանն։ Իսկ այժմ որ Աղուանիցն էկաթողիկոս նստեալ ի Պարտաւ, խոորհուրդ արարեալ ընդկայսրն Յունաց՝ զնա քարոզէ յաղօթս եւ զաշխարհսստիպէ, զի ի հաւատ եւ ի միաբանութիւն նմա եկեսցեն։Արդ՝ գիտութիւն ձեզ լիցի, եւ մի՛ անփոյթ արասջիքվասն այդորիկ. զի կին մի մեծատուն խորհրդակից էնորա, զորս պատուհասակոծ հրամայեսջիք առնել մեծիշխանութեամբ ձերով՝ ըստ արժանի իւրեանց գործոց, զոր առ Աստուած կամեցան մեղանչելե։

Զ.

ԳԼՈՒԽ Զ

Պատասխանի թղթոյն Եղիայի՝ Հայոց կաթողիկոսի՝ յԱբդլմէլիքէ ամիրմոմնւոյ

«Զառնդ Աստուծոյ զԵղիայի զԱրմենեանազգի ջաթլկիդ կարդացի զգիր մտերմութեան, եւ իշնորհս քեզ առաքեցի զծառայ իմ հաւատարիմ բազումզօրօք։ Եւ վասն ապստամբացն Աղուանից ի մերմէտէրութենէս հրամայեալ եմք ըստ քո կրօնիցդ առնել առնոսա ուղղութիւնս, եւ զմեր պատուհասդ քո առաջի իՊարտաւ արասցէ ծառայդ մեր. զՆերսէս եւ զկիննհամախոհ նմին ի շղթայս երկաթիս հարեալ՝ անարգանօքածցէ ի դուռն արքունի, զի ի տեսիլ ամենայնապստամբացն նշաւակս զնոսա արարիցե։

Է.

ԳԼՈՒԽ Է

Գալն Եղիայի՝ Հայոց կաթողիկոսի ի Պարտաւ եւ պատժել զՆերսէս, եւ ի տեղի նորին նստուցանել զՍիմէոն սարկաւագապետն կամօք ժողովոյն Աղուանից

Եկեալ հասանէ մեծ հայրապետն Հայոց Եղիաի մեծ քաղաքն Աղուանից՝ Պարտաւ, եւ նստեալ ի մեծեկեղեցւոջն՝ հրամայէ ածել զՆերսէս առաջի իւր. եւ նաի թաքստի լեալ ոչ գտանիւր։ Յայնժամ մեծահաւատնՇերոյ՝ Աղուանից իշխան, ըմբռնեալ զմօտակացս նորա՝սաստէր ածել զՆերսէս. եւ կացուցեալ զնա ի մէջբազմամբոխ ատենին առաջի Եղիայի։ Եւ անպատասխանիգոլով եղկելին այն ըստ արքունի հրամանին տարժանելիվիրաց հանդիպիւր։ Զի ոտն ընդ ոտն բաղազանեալկապեցաւ ընդ կնոջն. եւ հանդերձեալ էր վարել ի տարաշխարհ, որ սակս այնորիկ անսուաղ եղեալ զաւուրսութ՝ վախճանեցաւ. եւ ետ թաղել զինքն նովին երկաթովքեւ նզովեաց զՇերոյ, զի նա եղեւ առաջնորդ չարի նորաեւ Սպրամայ, վասն հակաճառութեանն որ ընդ նա եւ ընդՍպրամ ի վերայ իշխանութեանն։ Եւ Ներսէս կալաւզաթոռն ուղղափառութեամբ ամս ԺԴ եւ իչարափառութեանն ամս Գ եւ կէս, նմանեալԴերաքրիստոսի Նեռինն, որ հանդերձեալ է լինել իյետին աւուրսն։

Այսոցիկ այսպէս եղելոց՝ ընտրեցաւ ի նմինժողովոյն՝ Սիմէոն այր պարկեշտ եւ սուրբ եւձեռնադրեցին զնա ի հայրապետութիւն Աղուանից, որզպղտորումն Ներսիսի եբարձ յաշխարհէս, եւ բազումկարգս ուղղութեան աւանդեաց եկեղեցւոյ վրիպելոյ. եւզեղկելոյն Ներսիսի գրեանն, զորս լցեալ էր յարկեղսլի հերձուածովք, առեալ զամենայն ետ ի գետն Տրտույիւր հովոյ տեղւոջն, որ Բերդակուրն կոչի. կացեալյաթոռն ամ մի եւ կէս։

Ը.

ԳԼՈՒԽ Ը

Ձեռնարկ, զոր խնդրեաց Եղիա՝ Հայոց կաթողիկոս ի ժողովոյն Աղուանից վասն միաբանութեան եւ ուխտի հաստատութեան Հայոց եւ Աղուանից

Քանզի բազում եւ ազգի ազգի չարութեամբ, որպէս սովորն է յամենայն ժամ բարիատեաց թշնամինմեր եւ հասարակաց փրկութեան հակառակորդն՝ սատանայ, որսալ զպարզամիտս ի մարդկանէ եւ ընդդէմ մրցելմանկանց եկեղեցւոյ ըստ իւրում բնածին բարուցն, հնարել եւ յընտրեալսն կամեցեալ, ըստ բանին՝ «եթէոսոխն մեր սատանայ իբրեւ զառիւծ գոչէ եւ շրջի, եթէզո՞ կլանիցէե, քանզի նոյն չարութիւն ապստամբին իսկզբանն արտասահմանեաց զնախաստեղծ հայրն մեր զմեզի կենաց փայտէն եւ յանուշակ ի հեշտալի փափկութեանդրախտէն: Եւ սատանայ ի սկզբանէ մեղանչէ՝ մանաւանդ իթոյլ եւ յողդողդ խորհուրդս դիւրամոլար անմիտմարդոց, որոց կուրացեալ են միտք ըստ ժամանակացչարութեամբ գնացելոց, զի մի՛ ծագեսցէ առ նոսա լոյսփառացն Քրիստոսի։

Զի որովք զրկեցաւ բանսարկուն սկզբնատիպչարութեամբն ի մոլար խաբէութենէ կռոցներկրպագութեան, շահել կամեցաւ այժմ զնոյն ի ձեռնանիմաստ մարդոց պառակտողաց զեկեղեցի Աստուծոյնորաձայնութեամբ եւ ձեւով անսրբով՝ զշահս եւզգլուխս։ Սակս որոյ եւ ի միջի մերում երեւեալ այժմչարարմատ դառնութեան աղանդոյն Նեստորի եւՄաքսիմոսի ի ձեռն Ներսեսի ամբարշտեցելոյ, որներողութեամբն Հոգւոյն Սրբոյ կարգեցաւյառաջնորդութիւն տանս Աղուանից, եւխորամանկութեամբն եղեւ հաւատակորոյս եւմոլորեցուցիչ հոգւոց մերոց։ Վասն զի զփրկականաւանդութիւնն առաքելաքարոզ հարցն մերոց՝ որանարատ ձեռօք հաստատեալ էին յեկեղեցիս՝ անարժանձեռօք ի բաց կործանեաց. եւ զբարենախանձեպիսկոպոսունս ուղղափառութեան հաւատոյն եւզաւանդապահս քայքայեաց. զոմանս բամբասանօքհալածեաց յօտար երկիր, զոմանս տրտմութեամբ լցեալվտանգեաց. զպատուական աթոռսն քակտեաց. եւ զբանակսճգնաւորական կրօնաւորացն այլայլեալ շփոթեաց. յորմէ ցրուեալ եղեն Քրիստոսի Սուրբ մարմնոյպատուական անդամք. եւ որդիք Սիոնի բովանդակմոլորեցան խաբէութեամբ. եւ տաճար սրբութեան մերոյեղեւ յապականութիւն՝ ըստ ողբերգութեան Երեմիայի. «Բարձան փառք սրբութեան մերոյ, եւ ի չորեքեզերեանտիեզերս պարծանք պարծանաց մերոց շիջեալկործանեցաւե։

Այլ սակայն յայսմ վայրի օրհնութիւն եւգոհութիւն եղիցի Փրկչին մերոյ Աստուծոյ, որ ոչ ետթոյլ թշնամւոյն մարդկան յառաջել ի սպառ։ Եւգթացեալ ի տկարութիւնս մեր եւ ողորմեալ ժողովրդեանիւրում առաքեաց առ մեզ զպատուական հայր զԵղիաշնորհիւն Աստուծոյ Հայոց կաթողիկոս, զայր Սուրբ եւձշմարիտ՝ զուգաթոռ Սրբոյն Գրիգորի, ձերովքեպիսկոպոսօք եւ վարդապետօք՝ Սիմէոն Խոռխոռունեացեպիսկոպոս, Սարգիս Ամատունեաց եպիսկոպոս, ՍարգիսՌոստակայ եպիսկոպոս, Յովհաննէս վարդապէտ եւ այլբազում աշակերտօք ձերովք եկիք հասիք ի մայրաքաղաքսմեր՝ Պարտաւ, եւ ձերով քաղցրուսոյցվարդապետութեամբ բարձէք զչարն ի միջոյ մերմէ. եւյիշելով զառաջնոց հարցն մերոց զաւանդութիւնս՝վերանորոգեցէք զաթոռ հայրապետութեանս մերոյ իձեռն սրբասնեալ առն, որոյ մեք եմք վկայքճշմարտութեանն։ Վասն որոյ մեք ամենքեան՝ Սիմէոն՝Աղուանից կաթողիկոս, Յովհաննէս՝ Կապաղակայեպիսկոպոս, Սիմէոն՝ Հոշոյ եպիսկոպոս, Սահակ՝Ամարասայ եպիսկոպոս, Սահակ Մեծ Կուենից, եպիսկոպոս, սրբասէր Քշիկ՝ Ներսմերհի վանացտանուտէր բոլոր ուխտիւ իւրով, որք անխառնյաղանդոյն պահեցան, Գտայ վանաց տանուտէր, Կատարոյվանաց տանուտէր, Յովսեփայ վանաց տանուտէր, Դաւիթ՝Կաղանկատուաց վանական, Պետրոս՝ Տկռակերտոյվանական, Պօղոս՝ Աղածոբայ վանական։ Այլեւքրիստոսասէր ամենագով ազատք՝ աստուածապահ Շերոյպատրիկ ÿեւ Աղուանից իշխան, իշխան Ջուանքո պատրիկ՝Աղուանից սպարապետ, Վարդան պատրիկ եւ նորին եղբայրտէր Գագիկ, Բաբ ի Հրահատեան, Վախտանգ իՎարազմանեան, Պատրիկ ի Քարոյեան յազգէ թագաւորաց, Վահան ի Վարագ Յոհանեան, Թէոդորոս յԱնաստասեան, Ռոստոմ ի Վարազ Աքոյեան, Զարմիհր ի ՎարազՔուրդաքեան յազգէ թագաւորաց, Մահմատ ի Շերոյեան եւայլ ամենայն ազատք աշխարհիս օրհնեցաք եւ ընկալաքմիաբանութեամբ հոգեւորաց եւ մարմնաւորացզառաքելական հաւատն մեր, որ նախ ի Սրբոյն Եղիշայէհիմնադրեալ եւ ապա ի Սրբոյն Գրիգորիսէ հաստատեալ, որ ցայժմ ոչ էր ստերիւրեալ։ Եւ ի հասանելփորձանացս՝ հասոյց Աստուած զօգնութիւն իւր ի ձեռնփոխանորդիդ Սրբոյն Գրիգորի, որոյ ուղղափառութեանդեղաք աշակերտք եւ եղիցուք տեառնդ Եղիայի Հայոցկաթողիկոսի, որ եղեր վրէժխնդիր թշնամւոյնարդարութեան։ Եւ արդ մեք ամենեքեան նզովեմքզամենայն հերձուածողսն՝ զառաջինս, եւ զմիջինս, եւզվերջինս, զՆոմինոս եւ զնորին վարդապետն զԱրիոս, զՎաղենտինոս, զԱպողինար, զՄանի, զՄարկիոն, զԵւտիքէս եւ զՆեստոր, զԴիոդորոս, զԹէոդորիտոն, զժողովն Քաղկեդոնի եւ զտոմարն Լեւոնի, զՄաքսիմոսեւ զաշակերտս նորա, ընդ որս եւ զեղկելին մերզՆերսէս նզովեցաք, որ հաւանեալ եղեւ երկաբնակաղանդոյն եւ որք հաւանին։ Եւ զնոյն կանոնս առաջիԱստուծոյ եւ ձեր սրբութեանդ պայմանեցաք, զիյայսմհետէ մի ոք իշխեսցէ ի մէնջ արտաքս ելանելյաւանդութենէ հարցն մերոց եւ ձերոց։ Եւ եթէյանդուգն ոք գտցի, որ վերստին զնորաձեւութիւնբերցէ ի մեջ՝ այնպիսիքն նզովեալ եղիցին ի Սրբոյերրորդութենէն եւ ի մերմէ միաբանութենէս, եւ իշնորհաց հոգւոյն անմասն եղիցին եւ խոստացեալարքայութեանն մի հասցեն։ Եւ եթէ յեպիսկոպոսաց ոքիցէ, լուծեալ լիցի ի պատուոյն եւ ի բարձրութենէաթոռոյն անկցի. եւ եթէ ի քահանայից իցէ, զնոյնսկրեսցէ եւ եթէ ի կրօնաւորաց ոք իցէ, նզովեալհալածեսցի, եւ եթէ յազատաց ոք իցէ, արգելեալյեկեղեցւոյ, յընկերս մի՛ խառնեսցի մինչեւ ի կարգուղղութեան եկեսցէ։

Նոյնպէս եւ վասն ձեռնադրութեանկաթողիկոսացս Աղուանից այսպէս կանոնեցաք. քանզի իսուզ ինչ ժամանակ կաթողիկոսքս մեր զկարգնյեպիսկոպոսացս մերոց առին, իսկ այժմ զի անփորձ եւանընտրող գործով եղեւ եւ հերձուածեցաւ աշխարհս, վասն այդորիկ պայմանեցաք առաջի Աստուծոյ եւ ձերոյհայրութեանդ, եթէ ձեռնադրութիւն հայրապետութեանսԱղուանից ի Սուրբ Գրիգորի աթոռոյն լիցի՝միաբանութեամբ աշխարհիս՝ որպէս եւ էրն ի ՍրբոյնԳրիգորայ անտի, զի անդ ընկալաք զլուսաւորութիւն. եւ ճշմարտութեամբ գիտեմք, թէ զոր դուք ընտրէք, հաճոյ Աստուծոյ է եւ մեզ։ Եւ յայսմ պայմանէ մի՛լիցի իշխանութիւն ումեք արտաքոյ ելանել եւայլաձեւս ինչ առնել. ապա եթէ ոչ՝ անվաւէր եւ ունայնլիցի եւ մի՛ համարեսցի ձեռնադրութիւնն այնընդունելի։ Արդ՝ որք երկիւղիւն Աստուծոյ մերոյսահմանադրութեանս կատարիչք լինին, ի Սրբոյերրորդութենէ օրհնեալք լիցին եւ յամենայն ծառայիցԱստուծոյ ուղղափառաց. իսկ եթէ ոք ընդդիմացեալթիւրեսցի ի ճշմարտութենէ աստի, ինքն տացէ Աստուծոյպատասխանի՝ ոյք եւ իցեն։

«Գրեցաւ գիրս այս միաբանութեամբ եւԱստուծոյ միջնորդութեամբ վասն հաստատութեանհաւատոյ անշարժ լինելոյ ի մէջ երկոցունցս։ ՁԵերորդ ամին Տաճկաց եւ ի հայ թուականիս ՃԽԸ յամսեաննհրոտից։ Եւ կնքեցաւ կամօք մերովք եւ մատանեօք, որոց անուանք վերագրեալ ենե։

Թ.

ԳԼՈՒԽ Թ

Գիր պայմանի տեառն Եղիայի՝ Հայոց կաթողիկոսի առ Աղուանս

«Զշարժումն չարափառին Ներսիսի, որյԱղուանս էր, սակս հաւատոյ, եւ զներկումն երկաբնակաղանդոյն Քաղկեդոնի ի բազմաց սերմանեալ յոգիս, եւխորամանկ չարութեամբն իւրով վտանգեալզեպիսկոպոսունս, զքահանայս եւ զկրօնաւորս. վասնորոյ զգացեալ իմ Եղիայի՝ Հայոց կաթողիկոսի, եկիհանդերձ իմովք եպիսկոպոսօք յԱղուանս ի գերահռչակքաղաքդ Պարտաւ։ Եւ ժողովեցան առ իս հոգեւորք եւմարմնաւորք, եւ ցուցին ինձ զայն գիր, որ յառաջնզովեալ եւ ի բաց ընկեցեալ էր զՆերսէս ի յԱղուանիցկաթողիկոսութենէն։ Թէպէտ եւ նա բռնակալութեամբկացեալ էր յաթոռն, սակայն նոյն եպիսկոպոսունքն եւբովանդակ ուխտ եկեղեցւոյ վերստին նզովեցին գրով եւկնքով, Աստուծոյ միջնորդութեամբ եւ մեօք հանդերձեւ պայմանեցին, եթէ կամք ի նոյն հաստատութեանս եւոչ խառնիմք ի պիղծ աղանդն Քաղկեդոնի եւ ընդ չարվարդապետութիւնն Բակուրայ։ Արդ՝ եթէ կան ի նոյնպայմանի եւ յաւանդութեան Սուրբ հարցն, ընկալարուքզդոսա եւ սիրեցէք որպէս զհոգեւոր տեսուչս ձեր. ապաեթէ թիւրեսցի ոք յայսմ պայմանէս, կաթողիկոս կամեպիսկոպոս, չունի իշխանութիւն ի ձեր վերայ. այլկալ ձեզ յեկեղեցիս ձեր եւ հանապազ անդադար աղօթսմատուցանել առ Աստուած. ի ձեր վերայ իշխան Աստուածլիցի եւ ուղղափառ վարդապետք։ Եւ ետու զայսանհոգութիւն ձեզ սրբասիրաց, Քշկայ՝ Ներսմերհիվանից տանուտեառն եւ Գրիգորի՝ Յովսեփայ վանիցտանուտեառն։ Ես Եղիայ՝ Հայոց կաթողիկոս հանդերձիմովք եպիսկոպոսօքս առի զմիաւորութեան գիրդ իժողովոյդ Աղուանից, եւ ետու զայս պայմանի գիր ձեզ. զի մի՛ ոք յանդգնեսցի թիւրել ինչ զեդեալուխտադրութիւնդ։ Եւ զերկոսեան նամակսդ կնքեալիմով մատանեաւ ետու ի պահեստի Նեսրմերհի ուխտի իձեռն սրբասիրի Քշկայ հօր՝ պայման անհոգութեանե։

Ժ.

ԳԼՈՒԽ Ժ

Գիր անուանց նախարարաց Աղուանից ըստ նախադասութեանն զոր ներքինին Աբդլմէլիք ամիրմոմնի տարաւ եւ եդ ի դիւանի արքունի

Զայս Սուրբ հաւատոյ խոստովանութիւն, զորխնդրեցաք ի ժողովոյն Պարտաւայ գրով ծանուցանել մեզզճշմարտութիւնն, զերկեկի հերիեսութեանցն դաւողբանս, եւ զհոգեզուարճ վարդապետացն զընդդիմակսն եւնոյնժամայն իմացաք զստոյգն. նախ՝ ես ՇերոյԱղուանից իշխան եւ Ջուանքոյ Աղուանից սպարապետ, Վարդան պատրիկ եւ նորին եղբայր Գագիկ, Վախտանգ իՎարազմանեան եւ նախնի է սոցա քաջն Վարդան իՄիհրական տոհմէն, որ յաւուրս Վաչագանայ Աղուանիցարքայի յԱղուէն ժողովոյն յարքայէն նախագահ եղեալ՝բնաւորեցաւ ի Գարդման, Պատրիկ ի Քարոյեան՝յարքայիցն զարմից, որք ի նորին հրամանէ Վաչագանայարքայի բնակեցան յԱղբերդ գաւառի եւ սորա նախնիք՝քաջն Վաչագան եւ Վաչէ եւ որք ըստ կարգի կան ի գրիդ, Բաբ ի Հրահատեան, որք յԱտրապատականու իշխանացն են՝բնաւորեալք ի Կապաղակ եւ ի Կողթ. Վահան ի ՎարազՅոհանեան ի Մադիանացւոցն զարմից՝ յակոբիկ հաւատով, որք եկեալ ի Կամբիճան բնակեցան. Ռոստոմ ի ՎարազԱքոյեան, որք ի Ստահր գաւառէ Պարսից բնակեցան յՈւտիգաւառի յաւանին Կաղանկատուաց. Զարմիրհ ի ՎարազՔուրդակեան, եւ Մահմատ ի Շերոյեան՝ Դըղմանցնտեարցն որդիք. սոքա բնակեալ էին ի Դղմահողսնարքայատուր Աղուանից աշխարհիս։ Այսք ամենեքեան որգրեցան ի դիւանին Աբդլմելքի ամիրմոմնւոյ սակսայսորիկ, եթէ ոք ի սոցանէ գտանիցի երկաբնակ եղեալ՝սրով եւ գերութեամբ սպառեսցի։ Այսպէս եղեւխաղաղութիւն ամենայն եկեղեցեացս Աղուանից։

ԺԱ.

ԳԼՈՒԽ ԺԱ

Կանոնք տեառն Սիմէոնի Աղուանից կաթողիկոսի յետ կործանմանն Ներսիսի

Այս կանոնադրութիւն եդաւ ի ՍիմէոնէԱղուանից կաթողիկոսէ, յորժամ նստաւ յաթոռն իժողովումն, որ վասն անիծելոյն Ներսիսի եղեւ, զիզկարգս եկեղեցւոյ այլայլեաց. վասն որոյ հարկ եղեւվերստին առնել ուղղութիւն։

Զի կամեցաւ գթալ ի մեզ քաղցրութեամբնիւրով բարերար եւ մարդասէր ամենակալն Աստուած ըստմեծի ողորմութեանն իւրում եւ վասն բազում սիրոյնիւրոյ կարգեաց զմեզ հովիւս, տեսուչս եւ առաջնորդսբանաւոր հօտի իւրոյ, որ է Սուրբ եւ առաքելականեկեղեցի. եւ շնորհեալ մեզ Քրիստոսի՝ զայսաստուածային եւ զմեծ պատիւս, ոչ յաղագս մերոյ ինչբարեգործութեան եւ արժանաւոր լինելոյ, այլ ըստբազում ողորմութեան իւրում կամեցաւ ինքն եւպարգեւեաց մեզ շնորհիւն իւրով։ Որպէս եւ երանելիառաքեալն ասէ, որով Քրիստոս խօսէր. «Հոգին Սուրբ եդզձեզ հովիւս, տեսուչս հօտի իւրոյ հովուելարդարութեամբ. վասն որոյ պատուիրեմ ձեզ զգոյշկացէք անձանց եւ հօտիդե։ Այլ եւ յորժամ Մովսիսիպատուիրէր տէր վասն քահանայիցն, այսպէս ասէր. «Յարուցից զքեզ գլուխ եւ առաջնորդ ժողովրդեանիմոյ՝ զգուշացուցանել նոցա պահել զպատուիրանս իմ, ժրացիր եւ քաջ լեր եւ մի՛ հեղգասցիսե։ Ըստ նմինօրինակի եւ ի ձեռն այլոց մարգարէից եւ զմեզզգուշացուցանէ տէրն՝ որդի մարդոյ. «Դէտ կացուցիզքեզ ի վերայ ժողովրդեան իմոյ. զգուշացուցէք նոցապատգամս որպէս յինէն՝ դառնալ մեղաւորին եւանօրինին ի չար ճանապարհէ իւրմէ եւ կեալ։ Եւ եթէ ոչզգուշացուցանիցէք զարիւն նոցա ի ձեռաց ձերոցխնդրեցիցե։ Զայս ահագին եւ սոսկալի պատուէր ունիմքի տեառնէ, այլ եւ զայս. եթէ «Ետու ձեզ իշխանութիւնթողուլ զմեղս եւ արձակել ի կապանաց մեղացզմարդիկե։ Եւ արդ՝ ոչ եթէ մերով անձամբ կամզօրութեամբ առաք զայս իշխանութիւն եւ զպատիւ եւզաթոռ առաքելական, այլ արարիչն եւ հաստիչնամենայնի Աստուած կարգեաց զմեզ յայս տեղի՝ հովուելզժողովուրդ իւր ըստ հաճոյից իւրոց։

Վասն որոյ սիրելիք եւ եղբարք իմպատուականք եւ ընտիր աշակերտք Քրիստոսի եւ ճշմարիտծառայք պատուիրանաց նորա, պարտ եւ արժան է մեզպտղաբերել Աստուծոյ պտուղ բարի եւ քաղցր ի հաճոյսնորա եւ շինել ի վերայ հիմանն առաքելական, որ էՅիսուս Քրիստոսի՝ ոսկի, արծաթ, ականս պատուականս, այսինքն՝ զզանազան առաքինութիւնս եւ զամենայնգործս բարիս. զի յերեւել Փրկչին մերոյ Աստուծոյ՝ընդունիցիմք զանթառամ փառաց պսակն։

Արդ ընտրեսցուք զբարին եւ մերժեալանարգեսցուք զչարն շնորհիւ Սուրբ հոգւոյն եւպատուիրանօք նորա, որպէս հրամայեաց մեզ տէր եւ ձեռնմարգարէից եւ առաքելոց եւ վարդապետաց. նախ սիրելզԱստուած ի բոլոր սրտէ եւ պահել զպատուիրանս նորա. զընկալեալ ի ճշմարիտ եւ յաստուածարեալ հարցնմերոց՝ անշարժ եւ հաստատուն ունել. նոյնպէսզեկեղեցւոյ սրբոյ կարգս անխափան պահել, ի ձեռնանարատ քահանայից եւ սպասաւորաց պայծառացուցանել, զմիմեանս որպէս զանձն սիրել. եւ միաբանութեամբկրօնաւորել ըստ կանոնական հրամանի, եւ մի՛թողացուցանել եւ ոչ տալ անարժանից եւ զինուորականմարդկան զեկեղեցւոյ ունել իշխանութիւն. մի՛պոռնկորդեաց, մի՛ շնացելոց, մի՛ սպանողաց, մի՛գողոց, մի՛ ստոց եւ սուտերդմանց, մի՛ զրկողաց եւչարակն ագահից, մի՛ զօշաքաղաց եւ մի՛ ամենեւինզինուոր մարդկան հեծելոց եւ մաքսապետաց մի՛ ոքիշխեսցէ տալ զեկեղեցւոյ իշխանութիւն եւ մի՛ զհացնեւ զհասն տալ այնպիսեացն. զի աստուածային օրինօքն, զոր մատուցանէին ժողովուրդն ի տան Աստուծոյ վասնմեղաց՝ զայն քահանայքն, անարատք մատուցանողք եւսպասաւորք սեղանւոյն՝ վայելէին. զի նոցա է հասն եւխնդրել յԱստուծոյ զտիւ եւ զգիշեր զքաղցրութիւն եւզհաշտութիւն վասն աշխարհի, զթողութիւն մեղաց եւզառողջութիւն հոգւոց եւ մարմնոց. եւ ոչ անարժանիցկամ զինուորաց հրամայեալ է ունել զիշխանութիւնեկեղեցւոյ եւ շարժել զբարկութիւն ի վերայ աշխարհիեւ անձանց իւրեանց։ Զի տէրն փառաց յորժամպատուիրէր Մովսիսի յաղագս խորանին՝ ասէր. «Զքահանայս Սուրբս եւ անարատս ընտրեսցես յազգէնՂեւտայ, եւ մի՛ այլ ազգացն Իսրայելի զինուոր կամանարժան յանցաւոր ոք կամ արատաւորե. որպէս օրէնքնիսկ ասեն. «Թէ մի՛ իշխեսցեն անարժանքն կալ առաջիսեղանոյ իմոյ եւ մի՛ ի հասիցն իշխեսցեն ուտելե։ Այլեւ քահանայքն, որ անարժան վարուք իցեն՝ մերժեալհեռասցին ի ժառանգութենէն. եւ թէ սովորականժողովուրդն ամենեւին մի՛ մերձեսցին՝ մի՛ ի պաշտօն, մի՛ ի կարգ եւ մի՛ ի տեղի քահանայիցն. եւ որ ոքյանդգնեսցի, պատուհասեալ սատակեսցի՝ որպէս Կորխն, Դադան եւ Աբիրոն, որք խորասոյզ եղեն, կամ նոյն ինքնՈզիա, նոյնպէս եւ այլ բազումք, որք քան զկարգիւրեանց յանդգնեցան պաշտել զԱստուած։ Զի էր օրինակխորանն եւ քահանայքն նորոյ ուխտիս եկեղեցւոյՍրբոյ, յոր չիշխէին կալ անարժանքն կամ զինուորքն. զնոյն հրաման առաւել տիրացուցին Սուրբ առաքեալքնհրամանաւ փրկչին ասելով, եթէ «Հաճոյ թուեցաւՀոգւոյն Սրբոյ եւ մեզ՝ այսպէս կարգեսլ. մի իշխելզինուորաց եւ անարժանից ընդ իշխանութեանբ արկանելզեկեղեցի. եւ որ ոք յանդգնեսցի, նզովեալ եղիցիե։Ըստ որում եւ երջանիկ հարցն մերոց հաստատեալ է. «Թէմի՛ ումեք լիցի իշխանութիւն զեկեղեցի Աստուծոյընձեռել անարժանից եւ զինուորաց, կամ վաճառելորպէս զստացուած, կամ իշխանաց տալ, կամ նոցինդայեկաց ի պարգեւ։ Նոյնպէս եւ քահանայք մի՛իշխեսցեն զհասն կամ զհացն տալ եղբարց եւ որդւոցանարժանից, եւ մի՛ վաճառել իշխեսցեն զժառանգութիւնեկեղեցւոյն. այլ թէ՝ եւ՛ քահանայքն եւ՛ եղբարքն եւորդիքն նոցա յանարժանութեան գտցին՝ մերժեալ լիցինի ժառանգութենէն. եւ որք յանդգնինն, նզովեալլիցինե։

Զայդ հրաման ունիմք մեք յԱստուծոյ եւ ինորին պատուիրանացն, եւ ոչ է պարտ Աստուծոյ հակառակլինել։ Եւ զդոյն օրէնք վասն եկեղեցեաց ամենայնաշխարհականք ունին եւ այսօր, զի յորժամ վաճառենզգիւղս իւրեանց սեպհականս, այսպէս գրեն զկտակն, եթէուրոյն յեկեղեցւոյն եւ յեկեղեցւոյ հողոյն. եկեղեցիք Աստուծոյ ազատ են եւ չեն ընդ ուրուքիշխանութեամ բայց յեպիսկոպոսաց, եւ որոց նոքա տան՝անարատից եւ ճշմարտից Սուրբ քահանայից, եւ ոչանարժան զինուորաց, զոր յայսմհետէ եւ յառաջ մի՛ ոքիշխեսցէ առնել զայդ այդպէս։ Զի հակառակ Աստուծոյպատուիրանացն է եւ կորուստ հոգւոյ եւ մարմնոյ՝զազատութիւն եկեղեցւոյ ի ձեռն անարժանից մատնել։Վասն որոյ լսեմ ի բազմաց տրտնջելոյ, թէ ի յոլովտեղիս զեկեղեցիս Աստուծոյ վանականութեամբ զինուորմարդիկ ունին, որք սակս չար գործոց իւրեանց չենարժանի մտանել յեկեղեցի, թող թէ զեկեղեցականնուտել զհասն կամ զհացն։

Վասն որոյ եւ սրբասնեալ ՔշիկայՆերսմիհրի՝ հայր վանից տանուտեառն գրեալ է, թէՎարազ Տրդատայ՝ Աղուանից իշխանի, տուեալ է գեղիկփոքրիկ Սրբոյ Խաչիս ի սպասաւորութիւն սակս հոգւոյնմասին։ Արդ այժմ ի Փուսան Վեհ անուն հեծելակ, աշխարհավար, կեցեալ անառակութեամբ, գրածս բերէյառաջ, թէ ինձ տուեալ է զեկեղեցիդ Աղուանից իշխանիվանականութեամբ վասն դայեկութեան իմոյ. վասնայդորիկ, սիրելիք, այս իրաւունք կացցեն յայսմհետէեւ առ յապա, եւ մի՛ լիցի ունել Փուսանու Վեհին այնզայն եկեղեցին ըստ Սուրբ հոգւոյն հրամանի. այլամբիծ եւ անարատ քահանայքն իշխեսցեն յեկեղեցւոյվերայ, զի իշխանութիւն ոչ ունի նա յԱստուծոյ եւ ոչ իմէնջ։

Արդ՝ ես Սիմէոն շնորհիւն ԱստուծոյԱղուանից կաթողիկոս ըստ աստուածային պատուիրանացնեւ կանոնացն այսպէս հրամայեցի, զի զիւրաւունսեկեղեցւոյ Աստուծոյ քահանայք կալցեն ճշմարիտք եւուղղափառք, որք զեղկելոյն Ներսիսի ոչ ընկալանաղանդս եւ մի՛ լիցի զինուորաց եւ աշխարահականացյեկեղեցւոյ վերայ ունել իշխանութիւն, եւ մի՛ իշնորհէն առնուլ բռնութեամբ. եւ եթէ յանդգնի ոք, յԱստուծոյ եւ ի մէնջ ընդ պատուհասիւ եղիցի։ Իսկ եթէգիր ոք բերէ յառաջ վասն եկեղեցւոյ ըստ մարմնաւորաշխարհական իրաւանց եւ ոչ ըստ աստուածայինպատուիրանաց եւ կանոնաց, անվաւեր եւ անհաստատ է, եւմի՛ ոք ընկալցի ընդ իրաւունս. վասն զի զեկեղեցիՍուրբ յԱստուծոյ եպիսկոպոսաց եւ քահանայիցհրամայեալ է հոգալ, եւ ոչ զինուորաց եւ հեծելոցանարժան մարդկան։

Այժմ եւ դուք սիրելիք եւ եղբարք, միմեանցաթոռակից եպիսկոպոսունք Սուրբ աթոռոյս վիճակեալք՝զդոյն աստուածային կանոնական իրաւունս պահեցէքյիւրաքանչիւր վիճակի եւ մի՛ տայք համարձակութիւննեղել զեկեղեցի Աստուծոյ եւ զքահանայս ընդծառայութեամբ արկանել. զի հաշտեսցի ընդ մեզմարդասէրն Աստուած եւ ողորմեալ փրկեսցէ զմեզյամենայն նեղութեանց։ Զի տէրն ասաց «Մի՛ արկանէքզմարգարիտս ձեր առաջի խոզից, եւ մի՛ տայքզսրբութիւնս շանցե, որպէս կամ եղեւ Աստուծոյ կոչելսրբութիւն սրբութեանց եւ զնոյն ինքն անարատքահանայից, եւ ոչ անարժանից եւ աշխարհականացզինուորաց։

Արդ պատուիրեմ ամենեցուն՝ զգոյշ կացէքպատուիրանացն Աստուծոյ եւ գոհութիւն անսպառմատուսջիք ողորմածին Աստուծոյ, որ խնդրեաց զվրէժերկաբնակութեան Ներսիսի պղծոյն եւ զչար որոմն նորաեբարձ ի մէնջ՝ տնկելով զխաղաղութեան արմատ ի մէջեկեղեցւոյ Սրբոյ իւրոյ։ Վասն որոյ զգաստութեամբտեսչաւորեցէք զպէտս եկեղեցւոյ, զի ամենեցուն մեզյանդիման լինել կայ առաջի ահեղ ատենին Քրիստոսի եւհամարս տալ վասն ժողովրդեան եւ անձանց։ Դարձեալաղաչեմ եւ ասեմ, զգոյշ կացէք։ Եւ Հոգին Սուրբ եղիցիընդ ձեզ. ամէնե։

ԺԲ.

ԳԼՈՒԽ ԺԲ

Հարկապահանջելն Վարազ Տրդատայ՝ Աղուանից իշխանի եւ երթն ի Յոյնս, տալ պատանդ զորդիսն իւր եւ գալ յաշխարհ իւր, եւ Միքայելի փոխանորդել զաթոռն Աղուանից զկնի Սիմէոնի

Ընդ նուազել ի սպառ թագաւորութեաննՊարսից եւ զօրանալ ազգին հրաւային Տաճկաց՝սաստկանային սակք հարկահանաց աշխարհի, առաւելկողմանցս արեւելից. զի իշխանն Աղուանից՝ ՎարազՏրդատ ընդ երիս հարկէր՝ Խազրաց, Տաճկաց եւ Հոռոմոց։Իսկ խստագոյն նեղութիւն ի Հռովմայեցւոցն հասեալնմա հանդիպիւր. զի հանդերձ որդւովք իւրովքյարքայաբնակ քաղաքի անդ արգելեալ լինէր իկայսերէն. եւ տուեալ ի պատանդ զորդիսն՝ եւ ինքնիշխանն անդ խօթացեալ մնայր: Զի այսպէս ասեն զօդոցերկրին, եթէ ժանտաբերք են՝ տարամուտ ազգաց մտեալյաւուրս գարնանայնոյ առժամայն հիւանդանան, եւհերքն եւ մուրուքն ճողին յայս պատճառս։ Եւ իյերկարելն Վարազ Տրդատայ ի միում աւուր եղեւթագաւորին Հռովմայեցւոց ընտրել ակունսպատուականս, եւ կոչեալ զիշխանն Աղուանից՝ ցուցանէրնմա. եւ նորա խորամանկեալ ասէ. «Ի տան իմումպատուականագոյնք գտանին քան զայդոսիկ, տաց զայնսձերոյդ աստուածապսակեալ անձինդ, զի վայել է իսկձեզե։ Եւ այն ամ հինգ էր իշխանին կալն ի Հոռոմս։ Եւվասն այսր իրի զերծեալ Աստուծոյ օգնականութեամբն՝եկն եհաս յաշխարհն իւր, եւ յայնմհետէ ետ զաշխարհսարեւելից ի Տաճիկս, եւ նոցա միայն հարկէր։

Եւ եղեւ ի նմին աւուրս Վարազ Տրդատայ սովանտանելի յԱղուանից սահմանս. վասն որոյառասպելաբանիւր յոմանց եթէ. «Ես կորեակ ի Շակաշէնգաւառի ծածկեալ կայի ի վայրին Կակուայ, եւ զանցառնէին զինեւ բազմութիւնք գնողաց եւ ոչ գնէին զիս. եկն ժամ բարի, որ եղբայրն իմ Սով տիրանայր. եւ ահագտայ ես ելեալ ի սեղանն Վարազ Տրդատայ իշխանի եւԵղիազարու կաթողիկոսի։ Եւ որք կերանն զիս՝արիւնաբերք եղեն, անմեղադիր լերուքե։

Իսկ Վարազ Տրդատայ՝ Աղուանից իշխանիորդիքն՝ Գագիկ եւ Վարդան, որք ի Յոյնս էին պատանդք, վասն խռովութեան թագաւորին կացին ի մթին տան ընդերկրաւ զամս ԺԲ եւ պատճառք հօր նոցա զաշխարհսարեւելից ի Տաճիկս տալն եղեւ։ Եւ ի վախճանելնՅուստիանոսի Հոռոմոց թագաւորի, Վարդան Փիլիպիկոսթագաւորեաց, որ էր յազատացն Հայոց. եւ յիշեաց զորս իխաւարային բերդին էին արգելեալ կենդանւոյն. եւհրամայեաց թագաւորն հանել զնոսա յանտանելիտանջանացն, որոց տեսութեան աչացն խաւար էրծածկեալ։ Ապա առ փոքր փոքր ածեալ ի լոյս՝ ետպարգեւս թագաւորն եւ արձակեաց զնոսա յաշխարհնիւրեանց. շնորհեալ Գագկայ մասն ի կենսատու խաչէն՝զլոյսն տիեզերաց։ Եւ նորա եկեալ ետ զմեծ պարգեւնցՄիքայէլ՝ Աղուանից կաթողիկոս. եւ կանգնեցին նշանտէրունական, յորում կայ գիր այսպէս. «ՔրիստոսԱստուած, յիշեա զկամաւոր չարչարանս քո ի վերայսորա, որ վասն մերոյ փրկութեան. եւ ընկալ զնշանսզայս, զոր ետուր երկիւղածաց քոց. եւ ներեա յանցանացիմոց՝ Միքայելի՝ Աղուանից կաթողիկոսի. եւ ողորմեաԱղուանից աշխարհիս՝ փրկելով յամենայնփորձութեանց, զի յաւուր գալստեան քո արժանի լիցուքկալ ընդ աջմէ քումմէ։ Եւս աղաչեմ վասն Գագկայծառայի քոյ եւ քեռ սորա Մարիամայ, եւ Վարազոյիոսկերչի մեծիե։

ԺԳ.

ԳԼՈՒԽ ԺԳ

Վասն ոչ առնելոյ առ ազգայինս խնամութիւն Միքայելի՝ Աղուանից կաթողիկոսի արարեալ ժողով

Փոխանորդէ զաթոռ հայրապետութեաննԱղուանից երջանիկն Միքայէլ զկնի Սիմէոնի. եւկեցեալ ամս ԼԵ։ Յաւուրս սորա լինի խառնակութիւնիշխանացն Աղուանից. Վարազոյ՝ Վախտանգայ որդի, թոռնՎարազմանայ, զթոռնակիցն իւր զՎարդանուհի արար կին. եւ տէր Միքայէլ տարագրեաց զնա, թէ մի՛ յանդգնիրառնել, զի թոռունք էք։ Իսկ նորա զկորստեան խորհեալզխորհուրդ, գրէ առ Թալիլէ՝ Վրաց կաթողիկոս, օրհնելզանօրէն ամուսնութիւնն։ Եւ չարափառն այն այրայսպէս հրամայեաց. «Եթէ դուք յիմումխոստովանութեանս էք՝ օրհնեալ էք. ապա եթէյԱղուանից աւանդութեանն էք, դուք գիտէքե։ Յայնժամհայրապետն Աղուանից Միքայէլ արար ժողով ուխտիեկեղեցւոյ իւրոյ. եւ կոչէ առ ինքն զհռչակելի այրն՝զՍողոմոն, որ Մաքենացւոցն Սուրբ ուխտին էրառաջնորդ, եւ ըստ ժամանակին Հայաստանեայցն էրպարծանք։ Եւ գումարեալ զնոսա ամենեսին ի Շամքոր իԲերդոյ վասն՝ միաբան ժողովով նզովեցին զտուննՎարազոյի. եւ ի նոյն ժամու հասանեն Տաճիկք եւ ի գոգմօրն փողոտեն զորդի նորա սրով, եւ զմիւս որդին ձիտարեալ սպան։ Եւ գրեցին թուղթ ժողովեալքն առ ՎրացնԹալիլէ. «Եթէ զի՞ իշխեցեր լուծանել զկանոնեալսնՍուրբ առաքելոցն աշակերտաց, որք յԱնտիոք ժողովեալտարագրեցին զՊօղոս Սամոստացին ի Սուրբ եկեղեցւոյեւ սահմանեցին տառս կանոնականս. «Թէ մի՛ ոք իշխեսցէզազգայինս առնել կին. եւ Սրբոյն Աթանասի կանոնականհրաման է, «եթէ չէ ամուսնութիւն, այլ պոռնկութիւնե. եւ երանելւոյն Բարսղի վասն սորին գործոյ ասացեալ։Արդ՝ մեք ուղղափառութեան ժողովքս եւ զքեզ նզովեցաքընդ ամենայն հերձուածողսն, եւ արդարադատինՔրիստոսի մատուսցուք բազմապատիկ փառսե։

ԺԴ.

ԳԼՈՒԽ ԺԴ

Նորին Միքայելի՝ Աղուանից հայրապետին խնդիր յաղագս պապանձմանն Զաքարիայ եւ ծննդեան եւ յայտնութեան փրկչին ընդդէմ երկաբնակ աղանդոյն

Մովսէս տօնս կարգեաց Իսրայէլացւոցնյեօթներորդում ամսեանն, որ է թշրին առաջին օրն՝ տօնփողոցն, տասներորդ օրն՝ տօն քաւութեան. հնգետասաներորդ՝ օր տօն տաղաւարահարացն, եօթնեւտասներորդն՝ պապանձոձմւն եղեւ Զաքարիայմինչեւ ի քսանեւերկու նոյն թշրին ամսոյ։ Ապա գնաց իտուն իւր, եւ յղացաւ Եղիսաբեթ կին նորա, որպէսՂուկաս աւետարանիչն ասէ. «Եթէ թաքուցանէր զանձնամիսս հինգ, եւ յամսեանն վեցերորդի առաքեցաւԳաբրիէլ հրեշտակ յԱստուծոյե։

Արդ՝ տեսցուք զվեցերորդ ամիսն, թէ ո՛րիցէ։ Տեսաք զտոմարն եւ գտաք այսպէս. ի թշրին ամսոյքսան եւ երկուսն լինի ըստ Հոռոմին հոկտեմբեր ամսոյինն։ Արդ՝ ի տասնէն յառաջ սկսանիմք լնուլ զվեցամիսն եւ լինի յապրիլի եօթանն, ըստ հրեշտակին, թէայս վեցերորդ ամիս է նորա, Եբրայեցւոցն նիսանի իտասն եւ եօթանն աւետիք կուսին։ Անտի յառաջ մինչեւ իհինգն յունուարի լինի ՄՀ օր, որ է ինն ամիս, եւծնունդն նորին Քրիստոսի։ Նոյնպէս ունիմքզվարդապետաց զասացուածս առ այս. իսկ զԾնունդն եւզՅայտնութիւնն եւ զԱւետիսն մի տօն կատարէ եկեղեցի, վասն զի միոյ Աստուծոյ ծնունդ՝ հոգեւոր փրկութեանմերոյ մի տօն կատարի։ Որպէս ոմն ի յաստուածազանվարդապետացն ասաց. «Երիս ծնունդս մեզ գիտէ բանն՝զմին փչմամբ, զերկրորդն մարմնանալով եւմկրտութեամբ, եւ մի ծնունդ թուէ եւ զերրորդնյարութեամբն։

Նոյնպէս Մարկոս հայրապետն Երուսաղէմի, որ մի էր ի Նիկիական հարցն, որ յիւիրում խրատականթղթին գրեաց ի Հայս յաղագս մկրտութեանն, եթէ իմիում աւուր տօնեմք զծնունդն եւ զմկրտութիւնն։ Եւզորօրինակ մահն եւ թաղումն անկատար է առանցյարութեանն. եւ որպէս յարութեան աւետարանն նախզխաչն եւ զթաղումն յայտնէ եւ ապա ի վերայ ածէզյարութիւնն, նոյնպէս եւ կատարէ զփրկութիւնն, զորդարձեալ ասէ Աստուածաբանն. «Բայց այժմ Աստուծոյյայտնութեանս տօն է, քանզի երեւեցաւ Աստուած մարդծննդեամբե։ Երուսաղեմայ եպիսկոպոսքն մինչեւցԿիւրեղ՝ ԽԲ եպիսկոպոսք, եւ յետ նոցա այլք տօնծննդեան եւ յայտնութեան կատարէին ի յունուարիամսոյ Զ ին մինչեւ ցՅոբնաղիոս, որ թուին լինել ամք իյարութենէն ցՅոբնաղիոս չորեքհարիւր։ Դարձեալ որյընթերցուածին ասէ վասն Դաւթի եւ Յակոբու տօնինաւուրն, եթէ յայլ քաղաքս առնեն զծնունդն Քրիստոսի, որ է դեկտեմբերի քսան եւ հինգն. յայլ քաղաքս այսպէսասեն, եթէ ի հեթանոսաց անտի հաւատացեալք էին, ոչ եթէի թլփատութենէն. եւ ի հեթանոսութեանն սովոր էինծնունդ արեգականն կատարել յայնմ աւուր, վասնայնորիկ ոչ հաւանէին թողուլ զտօնն։ Ապահարկաւորեցան առաքեալքն հաւանել նոցա եւ կարգելնոցա զՔրիստոսի ծնունդն յայնմ աւուր։ Իսկ որք իթլփատութեան են, ամենայն ուրեք ի յունուարի վեցինկատարեն, որ եւ մեր նախնեացն աւանդեցաւ, նոյնպէս եւունիմք այժմ, որպէս ասէ, «Եթէ Օրէնքն ի Սիոնէ ելցեն, եւ բանն Աստուծոյ՝ յԵրուսաղեմէե։

ԺԵ.

ԳԼՈՒԽ ԺԵ

Որ ինչ յաւուրս որդւոյն Հերակլի եւ թոռին նորա գործք

Բարեյաղթ Հերակլ Հռովմայեցւոց թագաւորզպէսպէս պատերազմունս վանեալ՝ յիշատակ քաջութեանեթող յաշխարհի։ Եւ զկնի նորին նստի թագաւորՀռովմայեցւոց որդի նորա Կոստանդին՝ ամս Գ։ Ի սորաաւուրս տիրեցին Ասորւոց Տաճիկք եւ արկին ընդհարկաւ զեկեղեցիս Սրբոյ քաղաքին Երուսաղեմի. եւհայ թուականն Ձ լինէր։ Իսկ Կոստաս սորին որդի՝ ամսԻԹ. ի սորա հինգ ամին յԱրաբիա կռիւն եղեւ, եւ ի վեցինՏաճիկք էին ի Հայս, եւ առաւ Դուին ի Տաճկաց, եւ որքգերեցանն՝ ԼԵՌ թուեցան։ Եւ ի նորին ԺԹ ամին նստիկաթողիկոս Հայոց տէր Ներսէս ամս Ի. եւ հայ թուականնՃԺ եւ մին էր։ Սա էր հայրագիր նորին Կոստանդնի եւգանձիւք նորա շինեաց զբազմապայծառ փարախն բանաւորհօտից ի Քաղաքադաշտի զՍուրբն Գրիգոր եւ ինաւակատիս կոչեաց զթագաւորն Հոռոմոց, որ յաւէժհիացեալ թնդ շինուածն ետ հրաման շինողացն գնալզկնի իւր, զի զնոյնաձեւն յարմարեսցէ ի պալատանն։ Եւոչ ժամանեալ դաղատոսն ի ճանապարհին վախճանէր։

ԺԶ.

ԳԼՈՒԽ ԺԶ

Յաղագս գալստեան երկրորդ Մահմետայ ի Հայս, զորս եւ հնազանդեցուցանել եւ անտի ընդ Աղուանս աճապարել, մտանել ընդ դուռն Չորայ եւ անդ լսել զապստամբելն Հայոց. առ որս դառնալ անտի եւ գալ զՍեւան ծովապատ կղզին առնուլ եւ զզօրս Հայոց եւ Հոռոմոց կոտորել զոմանս յիշխանաց տանել ընդ ինքեան ի Նախիջեվան այրել եւ անտի գնալ յԱսորիս, յորում չարաչար մահուամբ սատակել եւ այլ զրոյցք պիտանիք

Ի ՃԽԶ երորդ թուականութեան Հայոց եկնՄահմետն երկրորդ ի Հայս . եւ աճապարեալ ընդ աշխարհնԱղուանից՝ մտանէ ի Չոր։ Իսկ ապստամբեալ Հայոց՝արգելին զՏաճիկսն ի Դունի եւ ԿԲ հազարս ի Տաճկացնսպանին՝ ածեալ զօր բազում ի Հոռոմոց։ Եւ ի նմինամին եղեւ զրաւ զարմիցն Սրբոյն Գրիգորի։ Եւ դարձաւՄահմետն ի Չորայ, դայ պաշարէ զՍեւան ծովապատն բերդամս Գ. եւ ապա առնու զայն եւ ի սուր սուսերի արկանէ, զորս գտանէ ի նմա. եւ անտի անցեալ ի Հայս եհարզՀոռոմստայն եւ զՀայն. եւ զորս ոչ կարաց ըմբռնել՝դարան գործեալ մեծապէս երդմամբ, դաւով եւխաբէութեամբ առ ինքն ժողովեաց զամենայն գլխաւորսՀայոց, եւ տարեալ ի Նախիջեվան քաղաք՝ ութ հարիւրայր յեկեղեցիսն արկեալ կենդանւոյն այրեաց, եւ Ն այրի Խրամ նոյնպէս այրեաց եւ զսինլիքորս նոցա սրահարսատակեաց։ Եւ այսմ կորըստեանն նոցա պատճառ եղեւայն, զի առ հասարակ շնչեալ ի նոսա հոգի մոլորութեան, զի արհամարհանօք այպն առնէին զհայրապետ, եւզքահանայս եւ զկրօնաւորս, ձանձրացուցանէին եւնեղէին զնոսա։ Եւ թէպէտ կրեցին Հայաստանեայքնզհարուածն զայն, սակայն ոչ եթող Տէր ԱստուածՄահմետի զվրէժն զայն. այլ ի հասանել ՄահմետիյԱսորիս, դժնդակ ախտ մահու զնա պաշարեալ եւ զեօթնամիս յոգեհանս կացեալ՝ հազիւ ուրեմն թքէր զոգին եւսատակէր։ Երիցս թաղեալ վերընկէց լինէր, զի երկիր ոչընդունէր զնորա գարշելի մարմինն։ Ապա կալեալ շունմի շամփրեցին ընդ մարմինն Մահմետի եւ այնպէսծածկեաց երկիր զչարն զայն։

Յետ այսորիկ զՇերոյ՝ Աղուանից իշխաննազատօքն հանդերձ տարան ի Տարօն եւ անտի յԱսորիս. եւհայ թուին ՃԾԳ էր։ Եւ ի միւսում ամին զՇիրակայ տէրնտարան յԱսորիս։ Եւ յետ երկուց ամաց էանց ՄրուանՏաճկաց իշխանն ի յԱլան եւ ոչ կարաց մտանել։ Եւ ելԽազրաց տէրն ութսուն հազար արամբք եւ էառ զԱղուանս. եւ էր թիւն Հայոց ՃԾԸ։

ԺԷ.

ԳԼՈՒԽ ԺԷ

Յաղագս գալստեանն Աբդլ Ազիզայ իշխանին Տաճկաց ի Պարտաւ քաղաք Աղուանից. եւ վասն կատարման երկուց եղբարց՝ Մանկանն եւ Միրդազատայ

Եւ յետ երկուց ամաց ի թուականութեաննՀայոց ՃԿ եկն Աբդլ Ազիզ իշխանն Տաճկաց յԱղուանս եւնստաւ ի Պարտաւ։ Անդ ածին զՄանկիկ եւ զՄիրդազատեղբարս երկոսին, որք էին ի տոհմէ ազատաց, առաջինորա. եւ վասն հաւատոյ քրիստոնէութեանն բազում եւազգի ազգի տանջեալք՝ Մանկիկն երանելիզվկայութեանն անուն ժառանգեալ՝ պսակեցաւ իՔրիստոսէ։ Եւ եդան պատուական նորա նշխարք ի մեծեկեղեցւոջն Պարտաւայ՝ ի Սուրբն Գրիգոր։ Իսկեղբայրն Միրդազատ ոչ ժուժեալ տանջանացն առաջիբազմամբոխ ժողովոյն ուրացաւ զՔրիստոս Աստուած. եւապա ի զեղջ եկեալ՝ յետոյ դառն եւ մեծ արտասուօքհաշտեցոյց՝ զոր խռովեցոյցն։ Նա եւ զամենայնժամանակս կենաց իւրոց աւազան քաւութեան զարտօսրնիւր արարեալ՝ լուանայր, զորս աղտեղեալ գթեացն. եւհեծեծանս Ի խորոց սրտին առաքէր առ գիտակն գաղտնեաց. մինչեւ ցելս անձին իւրոյ ի սուգ անմխիթար մնայր։Այլ՝ որ ողորմածն էր եւ գթած, զնա ընդ մարտիրոսսընկալեալ. նշանք զարմանալիք լինէին ի ժամ մահունորա։

Եւ ի նոյն ամի էանց Սբդլ Ազիզ զԿուրգետով յայն կողմն։ Եւ զկնի Գ ամաց եկն Մսլիմանաւերեաց զԴարբանդ եւ եմուտ ի Խազիրս։ Ուստի ոչզօրեաց ելանել, ապա թողու զբանակ կազմն ամենայնընչիւք եւ զհարճս անգամ, վերջապահս իւր առնէ, եւզԵռանշահիկն զՎաչագան ի Պատրիկեան Աղուանից իշխանզքաջ կորովի աջողակ աղեղնաւորն հանդերձ զօրօքնիւրովք յետոյ իւր արարեալ, յորմէ զկնի եկեալԽազիրքն պարտեցան՝ դարձեալք ի փախուստ։ Այսպէսզերծեալ Մսլիման ելանէր ընդ Վրաց կողմն։ Իսկ ի ՃՀԴթուականութեանն Հայոց զամառն մահ անասնոց եւ ձմեռնաշխարհագիրն Հերթի, որ արկ զմարդ եւ զանասուն եւզսահմանս երկրի ընդ հարկաւ անթիւ ծառայութեան։ Իսոյն ժամանակս զՋուանշիր՝ իշխան Աղուանից սպանինամեթեդուքն։ Եւ ի նոյն ամի մեռաւ Սմբատ՝ Հայոցիշխան։ Եւ եղեւ տարին սով խիստ, որ էր թիւ ՀայոցՃՀԵ։ Եւ երից ամաց այլ անցելոց Ջառահ երկրորդ անգամմտանէ ընդ Աբխազս ի Խազիրս։ Եւ ի միւսում ամի ելԽազրաց տեառնորդին եւ սպան զՋառահ եւ ձերբակալարար զՁագիկ։

Եւ ի ՃՁ թուականին դարձեալ Մսլիման շինէզԴարբանդ յանուն Տաճկաց, այլ զկաթողիկոսարաննարեւելից ոչ աւերէ, որ դեռեւս կայ ի նմա։

ԺԸ.

ԳԼՈՒԽ ԺԸ

Յաղագս Ստեփաննոսի Սիւնեաց եպիսկոպոսի, երթալն Հոռոմս եւ բերելն զգրեանսն, որ յարեւելս ոչ կային եւ վախճան նորին եւ պատիժք, որ հասին յԱստուծոյ

Յայսոսիկ ժամանակս Ստեփաննոս Սիւնեցիտիովք դեռ եւս մանուկ գոլով կիրթ եւ յարավարժ իխոկումն գրոց եղեալ. հանդիպի նմա հակաճառելՍմբատայ ասպետի Հայոց երկաբնակի առն. եւ թողեալ զնայանհաւանութեան գնաց ի Հոռոմս. գտանէ անդմիայնակեաց զոմն ուղղափառ եւ առ նմա դադարեալ կայյուսման։ Իսկ երկբանակն այն Սմբատ գրէ առ թագաւորնՀոռոմոց, եթէ Ստեփաննոս հերձուածող եկեալ աստի՝բնակի առ այս անուն միայնակեցի։ Եւ յոյժ ցասուցեալթագաւորն՝ խնդրէ զնա ի դուռն. եւ տուեալ նմա խրատմիայնակեցին՝ ասել զինքենէ անբնակ անազգիմուրացիկ առաջի կայսերն։ Եւ լուեալ զայն՝ շիջաւցասումն բարկութեան բռնաւորին։ Յայնժամ գտեալհամարձակութիւն Ստեփաննոսի՝ ասէ ցկայսրն. «խնդիր էիմ ի քէն, զի բացցին արկեղք Սրբոցնե. եւ գտեալ անդոսկետիպ մի մատեան սակս հաւատոյ՝ մատոյց առաջինորա։ Եւ ընթերցեալ զայն ՝ առաքէ կայսրնզՍտեփաննոս ի Հռոմ քաղաք բերել անտի երիս գիրսհամաբարբառ այնմ գրոց սակս ճշմարիտ հաւատոյ, զիզաշխարհս յայնմ գրենոյն ի կրօնս դարձուսցեն։ Իսկնորա զգրեանն ի Հռոմայ առեալ եւ անփոյթ զհրամանինքնակալին արարեալ՝ դիմէ ի Դուին քաղաք, վասն զիկամ էր նորա զաշխահն յայնմանէ ուսուցանել։ Եւ իԲաբգենէ եւ ի Քուրդոյէ խնդրոյ լինի ձեռնադրեալյեպիսկոպոսութիւն Սիւնեաց։ Եւ զմի ամ կալեալզեպիսկոպոսութիւնն՝ սպանեալ լինի ի Մոզն գաւառի։Ասեն, թէ ի պիղծ կանաց եղեւ մահ նորա. զորոյ մարմիննառեալ բերին յԱրկազեան սենեակն եւ անտի փոխեցին իԹանատաց վանս ի հանգիստ։

Եւ ի բերել զգրեանն երանելւոյնՍտեփաննոսի ի Հռոմայ՝ յերրեակ դասուեպիսկոպոսութեանն Հայոց կարգեցաւեպիսկոպոսութիւնն Սիւնեաց։ Իսկ միայնակեաց ոմն՝Նոյ անուն, տեսանէր ի տեսլեանն, եթէ Ստեփաննոսզգոգն արեամբ լի ունէր առաջի փրկչին եւ ասէր. «տես, տէր, զայս, զի քո են դատաստանքդ արդարե։ Եւ ազդեալ իգաւառն զգալ բարկութեանն՝ բողոքէ կալ յաղօթս. եւ իվերուստ խաւար անտեսանելի կալաւ զՄոզանն սահման եւզաւուրս քառասուն շարժեցաւ վայրն եւխ որասոյզեղեալ ընկղմեցան կենդանւոյն հոգիք իբրեւ տասնհազար. վասն այնորիկ Վայոց Ձոր անուանեցաւ։

ԺԹ.

ԳԼՈՒԽ ԺԹ

Ի գրենոյն Ստեփաննոսի Սիւնեաց եպիսկոպոսի գտաւ այս պատմութիւն սակս աւերման Ղիոն քաղաքի եւ շինելն Հոռմայ

Ի ժամանակս Ապդանի դատաւորի առաւ Ղիոնայսպէս. քաղաքս այս յԱքայեցւոց երկրին էր հուպյաշխարհն Պողոպանիս յարեւմուտս Մակեդոնացւոցյերկիրն Եւրոպայ։ Ընդ այն ժամանակս ոչ գոյրթագաւոր Յունաց, այլ միայն իշխանք տիրէին բոլորաշխարհին։ Եւ Ղիոն էր քաղաք մեծ, որ ոչ գոյր համեմատնմա ի վերայ երկրի։ Յաւուրսն յայսոսիկ ոմներիտասարդ յիշխանաց քաղաքին գայ ի Թեսաղոնիկէքաղաք, որ է յարեւելս Մակեդոնի, ի պատճառս ինչզբօսանաց. եւ ընկալեալ եղեւ ի մեծամեծաց քաղաքին. եւ տռփեալ ի դուստր առն միոյ մեծի պատրեալ ածէ զնա իՂիոն քաղաք. զոր ծնողաց խնդրեալ իմացան, եթէյերիտասարդէն եղեւ յափշտակեալ՝ գրեն թուղթ առՂիոնացիսն եւ առնուն պատասխանի խստագոյնս։ Եւ նորաընթերցեալ յականջս ժողովրդեան իւրոյ՝ անդանօր ինախանձ բրդեցան ամենեքեան։ Կոչեն յօգնականութիւնզշրջակայսն ամենայն. եւ ժողովեալ անթիւ զօրս՝պատերազմին ընդ Ղիոնի ամս ԺԵ ապականելով զամենայներկիրն։ Եւ ապա այլ խորհուրդ մտաբերեալ՝ յղեն առքաղաքացիսն բանս հաւանականս ասելով, եթէ մեծ ենաստուածքդ Ղիոնի, եւ վասն այնորիկ տկարացաւզօրութիւնս մեր. խաղաղութիւն արարսցուք յայսմհետէեւ սէր դիցուք ընդ միմեանս, եւ զաստուածսդ Ղիոնիընծայիւք պատուեսցուք։ Եւ նոցա այսմ բանիցհաւանեալ՝ կազմեն երիվարս փայտեայս թուով ԲՌ փորգործած. եւ մուծանեն ի ներքս արս պատերազմողսզինուք իւրեանց թուով Խ հազար. եւ զերիվարսն պատեալոսկւով եւ արծաթով՝ դնէին ի վերայ սայլից եւ տանէինի դուռն քաղաքին զկորստական պարգեւսն. եւ քարոզնաղաղակէր. «Այս են ընծայք աստուածոցդ Ղիոնիե։ Քսանկանգուն էր չափ բարձրութեան երիվարացն, զորս ոչկարէին մուծանել ընդ դուռն քաղաքին՝ քակէին մասնինչ ի պարսպէն եւ ի ժամադրութեանն ել

անելոյ արտաքս, զոր արարեալ ունէին, ընդխրամն, զոր հատին, մտանէ բազմութիւն զօրացն իքաղաքն եւ մատնի քաղաքն ի բերան սրոյ՝ ծերք եւտղայք, իսկ զկանայս նոցա գերեալ՝ մտանեն ի նաւսնդառնալ յերկիրն Ասիական. բայց հողմ ուժգինյարեւելից եկեալ՝ վարէ զնաւսն՝ մղոնս երկու հազարեւ հինգ հարիւր եւ ընկենու արտաքս յերկիր օտարական, որ կոչի Իտալիա։ Անտի կամէին միւսանգամ նաւելյերկիր իւրեանց. իսկ գերեալ կանայքն ի մէջ գիշերինհրով տոչորէին զնաւսն՝ մինչեւ ոչ մնալ եւ ոչ մի, զիմի՛ երթիցեն ի ստրկութիւն։ Եւ տեսեալ արանցզեղեալսն, յոչ կամաց դադարեալ յաշխարհին՝ամուսնացան ընդ գերեալ կանայսն։ Եւ ետ բազումժամանակաց զմի ոմն ի միջոյ ժողովրդեանն առաջնորդինքեանց կացուցանեն՝ Հռոմելոս անուն, որ հեռագոյնի ծովէն մղոնս ԻԵ շինէ քաղաք իւր անուն Հռոմ. սոքաեն ազգ Հռովմայեցւոց։ Եւ այս յետ չորեք հարիւր ԽԱամաց եղեւ, յետ առնլոյն զՂիոն։ Եւ յորժամ եղեւ ԽԴամ, նստաւ թագաւոր ի Հռոմ Փիլիպպոս։ Եւ երբ Ռ ամ էրՀռոմայ շինելոյն՝ եւ անտի փոխեաց զթագաւորութիւննի Բիւզանդիա Կոստանդիանոս, որ այժմ կոչիԿոստանդնուպօլիս։

Ի.

ԳԼՈՒԽ Ի

Որ ինչ յերկերիւր թուականութենէն Հայոց ցայսր գործք լեալ ի սահմանս Աղուանից

Ընդ ժամանակս ընդ այնոսիկ սփռեցաւտարածեցաւ յոլորտս երկրի բռնութիւն հարաւայնոցնազգի խիստ եւ կսկծանող, որ իբրեւ զհուր լափեացզամենայն գեղեցկութիւն եւ զփառս մարդկան. ըստՍրբոյն Պօղոսի բանին իմանալի այն եղեւ ժամանակապստամբութեան. եւ թէ՝ դատաւոր հասեալ է առ դուրսեւ մերձ է ժամն ահարկու, օրն չար եւ անաչառ։ Այսպէսգազանացեալ Իսմայելեանն Հագարացիքն յինքեանսգրաւեցին զփափկութիւն երկրի, եւ ծով եւ ցամաքունկնդիր եղեւ կարապետաց Նեռինն՝ որդւոցնկորստեան։ Եւ եղեւ այս տանս Աղուանից զրկանքմեծապէս, զի զմայրաքաղաքն Պարտաւ խլեցին յիշխանացնԱղուանից Տաճիկք ըստ իւրեանց անառակազգաշաղախութեանն։ Եւ որպէս զառաջինն աթոռիշխանութեանն իւրեանց արկին ի ԴամասկոսԱսորեստանեայց, նոյնպէս աստ յԱղուանս նստուցին իՊարտաւ կալ արքունեացն՝ եւ ծծել զպարարտութիւներկրիս, յորոց մի ոմն յարքունեացն եկեալ ի Պարտաւ։Եւ Հայաստանեայք սակս աշխարհին հոգւոց զհայրապետնիւրեանց զտէր Եսայի հանդերձ եպիսկոպոսօքն յղեալ առնա առաքեն. զորոյ զգալուստն լուեալ տիկնոջնՎարդանուհեայ՝ կարեվէր եղեալ ի դատաստանացնԱստուծոյ, դիմէ ընդ առաջ նորա լինել կարեկից իւրումտարժանելի աղետիցն, զոր ի ձեռանէ տեառն էարբ զբաժակդառնութեան ըստ վերագոյն գրելոցն։ Եւ երանելիհայրապետն Հայոց՝ խոնարհեալ յարտոասուս կնոջն եւօթեվանս առ նմա կալեալ, ցայգապաշտամամբ մաղթանս առԱստուած մատուցանէր առ ի լուծանել զանէծս առաջնոցհայրապետացն։ Ընդ նմին եւ տէր Սողոմոն Աղուանիցկաթողիկոս իւրովք եպիսկոպոսօքն ի խորհուրդ եկեալ՝լուծանէ եւ նա զկապանս աթոռակալացն իւրոց եւ վասնիւրաքանչիւրոցն խնդրոց արմատ մի մնաց տիկնոջնվշտագնելոյ։

Եւ Վարազ Տրդատայ՝ Վարազմանայ որդւոյ, Աստուած շնորհեաց կեանս. եւ որդի նորին Ստեփաննոսկիսօրեայ վախճանեալ. եւ նորին եղբայր Վարազմանվրիպեալ ընկղմեցաւ ի Կուր գետ՝ նա եղեւ գերեզմաննորա։ Իսկ Ջուանշերիկ՝ նորին եղբայր մնաց ժառանգ. այս մինչեւ ցայս վայր։

Իսկ ի լնուլ ՄՀ թուոյ հայոց ելինգաղտաբար ի Պարտաւայ արք ընտիրք ի Տաճկաց եւ յաւարիառին զԱմարաս գաւառ եւ գերի առեալ իբրեւ ոգիսհազարս, եւ ի Մեծիրանց սահմանի ամրացեալք՝ իտեղւոջն, որ կոչի Շիկաքար։ Յայնժամ արի եւշքեղատեսակն Սահլի Սմբատեան Եռանշահիկն տէր՝քաջազօր եղբարբք իւրովք եւ զօրօքն իւրեանց իլուսանալ առաւօտուն ի վերայ յարձակեալ առ հասարակդիաթաւալ զնոսա ցիր եւ ցան կացուցանէին, եւ որպէսյառիւծու ժանեաց զգերեալսն ի բաց կորզէին։ Եւ ինոյն ամի ասպատակեաց Սեւադայ աշխարհաւերն Տաճիկ, որ Աւառանշան անուն ճանաչէր, ի սահմանս Հայոց. եւյաւարի առեալ զաշխարհս ամենայն՝ դառնայ ի Սիւնիս, եւ ամրանայ ի Բերդատեղի աւանին Շաղատու, որ է իգաւառին Ծղկաց։ Եւ Վասակ Սիւնեաց տէր ածեալ զԲաբանի Պարսից՝ եհար զնոսա եւ արար փախսհականս. եւՍիւնեաց տէրն, ի նմին ամի վախճանեցաւ եւ նոյնժամայնէառ Բաբան զդուստրն Վասակայ Սիւնեաց տեառն իկնութիւն։ Եւ ի նոյն ամի տէր Ներսէհ ի Փղիպեան՝սպան զՎարազ Տրդատ ի Ստեփաննոսեան, եւ զորդի նորինի մօրն գոգ զենին եւ զամենայն ստացուածս նորայափշտակեցին։ Այս Վարազ Տրդատ ի Միհրական տոհմէ էր, որք զԱղուանս ժառանգեցին որդի ի հօրէ առնլով։ Սաութերորդ էր ի Վարազ Գրիգորէ առաջին իշխանէնԱղուանից։ Յետ այսորիկ անհրամանակատար եղեւգաւառն Բաղաց՝ յանօրէն Բաբանայ. եւ ել նա ի Պարսիցեւ էառ աւերեաց զերկիրն եւ ի սուր սուսերի էարկզկանայս եւ զմանկունս Բաղաց։ Եւ անտի ի միւս տարինէանց Բաբան ի գաւառն Գեղարքունի եւ էարկ ի սուրզբնակիչսն ոգիս իբրեւ ԺԵ հազարս. եւ զմեծմայրաքաղաքն Մաքենացւոց այրեաց, մնաց միայնջրաղացն եւ այլ ոչ ինչ. եւ էր թիւն Հայոց ՄՀԶ։

Եւ յետ երկուց ամաց եհար ԲաբանզՏաւուսին եւ հալածականս արար անձինս իբրեւ ՃԾհազար։ Եւ ի միւսում տարին եհար Բաբան զԻբրահիմ՝զորդի Ղեթայ։ Եւ ի նմին ամի դաւաճանողքն ի սէրխաղաղութեան, որոց անուանք Դաւոն եւ Շապուհճանաչիւր, սրով սպանին զՍտեփաննոս՝ զկոչեցեալն ԱբլԱսադ, որ էածն զԲաբան եւ եհար զԲաղականեցիսն, որ իսուր նիզակաց կոտորեցին զԲերձոր գաւառ եւ զաւանսնզՈւռեաց՝ զԿառնակաշ, զՀակարի եւ զՏափատ։ Եւդարձեալ ապստամբքն ի Բաբանայ դիմադարձ պատերազմաւամրացան ի բերդն Գորոզու եւ կալեալ զգաւառսն զամսԺԲ, որք են այսոքիկ՝ Վերին Վայկունիք, Բերձոր, Սիսական, Հաբանդ, Ամարաս, Պազկանք, Մխանք, եւ Տրիգաւառ։ Եւ յետ այնորիկ զսպանողսն Աբլ Ասադայկալեալ մերձաւորացն՝ չարաչար կործանեցին։ ԵւՅիսայի անուանեալն Աբու Մուսէ՝ այր խաղաղութեան, քեռորդի Աբլ Ասադայ՝ ըմբռնեալ զնոյն գաւառսն՝իշխանացաւ ամենայնի։ Եւ ի նոյն ամի էանց Բաբանզգետովն Երասխ ի Պարսից յայս կողմն եւ յԱմարասգաւառ բնակեցաւ. բան խաղաղութեան սկսաւ խօսել, զի իհնազանդութիւն նմա եկեսցեն, որ եւ ժամագիւտզղջմամբ ոմանք հնազանդեցան եւ յետոյ դաւեալքանհնազանդ եղեն։ Անտի դարձեալ Բաբանայ երկիրն իւրի Պարսս յԱտրպատական՝ եթող զօրավար ոմն անունՌոստոմ հանդերձ զօրօք, եւ ետ հրաման նմա ոչպատերազմել ընդ բերդին, այլ ի սէր համակել, զիհնազանդեսցին։ Իսկ Ռոստոմայ անփոյթ արարեալզպատուէրն Բաբանայ՝ ել տալ պատերազմ ընդամրացելոցն ի բերդին։ Յայնժամ ապաւինեալբերդեցեացն ի զօրութիւնն Քրիստոսի՝ զխաչս եւզՍրբոց նշխարս ընդդէմ բերեալ ի հարուածս սաստիկսհարկանէին զպարսկական գունդն։ Եւ զերծեալյայնմանէ զՔրիստոս փառաւորէին, գոհանալով զնմանէ։

Եւ ասի բան, թէ ի սոյն ժամանակս Սերոբ ոմնեղեալ եպիսկոպոս Ամարասայ, գնացեալ ի Հոռոմս եւհայցեալ ի թագաւորէն մասն ինչ ի նշխարաց Սրբոց՝շնորհեաց նմա մասն, զոր համբաւեն, եթէ ՍրբոյնԳրիգորի աջ բազուկն է, որով զօրհնութեան իւղնխնկարկեն արտաքոյ ամենայն գրոց։ Բայց այս իսկ ենզարմանք եւ սոսկալի իրք, թէ Սուրբ Գրիգոր իԿեսարիայ էառ զաւանդութիւնն, որ ընդ Հռոմայեցւոցնէ իշխանութեամբ հայրապետացն, եւ ինքն ոչ կարացօրհնել ձէթ, այլ ի Կեսարիայ առնուին ձէթ Հայքմինչեւ ցժողովն Քաղկեդոնի։ Ապա ի զօրանալհերձուածին՝ ինքեանբ բազում հակառակութեամբ եւհնարիւք ուրեմն հաստատեցին զկարգ օրհնութեանիւղոյն բաժանմամբ ի նոցանէն. այլ այս օտար իմն է լոկսովորութիւն ի մնացորդաց առեալ եւ ոչ կարգուղղութեան, որ խոտեալ իմն է եւ իրք հերձուածեալք։

ԻԱ.

ԳԼՈՒԽ ԻԱ

Երթն Մամունայ իշխանին Տաճկաց ի Հոռոմս եւ ի նմին սատակումն եւ ընդ նմին զրուցատրութիւնք պէսպէս կարճառօտ բանիւք

Երկերիւր եւ ութսուն էր թուականն Հայոց, յորժամ կամեցաւ Մամուն տաճիկ շահատակել ի Հոռոմս։Եւ կազմեալ նաւս հարիւր՝ արկանէ ի նաւս արսզօրաւորս թուով ՃՌ եւ վտարեալ զնոսա ի ծով՝ կամէրպաշարել զմեծ քաղաքն Կոստանդնուպօլիս։ Յայնժամլինի ազդումն հռոմայեցւոցն. եւ իսկոյն աճապարեալընդ այլ կողմն ծովուն արտաքս՝ պատեալ պաշարենզթշնամիսն խաչին Քրիստոսի, եւ առաթուր հարեալ իսպառ սատակեն զնոսա. եւ զնոյն ինքն զՄամունկենազրաւեալ բառնան ի միջոյ. եւ ընդ նոյնյաղթութեան դիմեալ ի ծով, զոր ի նաւսն, զբազմութիւնսրոյ եւ ջրոյ առնէին կերակուր, մինչեւ չմնալ ինոցանէ եւ ոչ մի։ Այս եղեւ մեծ զօրութեամբ կենեղուտխաչին Քրիստոսի հարուածք մեծամեծք Տաճկաց։

Իսկ յետ երից ամաց Բադսղի ոմն ամիրայեկեալ հրամանաւ իշխանին Տաճկաց, որ Ամիր Մոմնիկոչի. եւ հասեալ նորա ի Նախճաւան քաղաք՝ անդ ըմբռնիմանուկ մի Յոհան անուն ի ձեռս նորա, եւ սակսհաւատոցն, որ ի Քրիստոս, չարաչար տանջեալ նահատակիի Սուրբ քառասունսն՝ մերձ օր Սրբոյ պասեքին։ Որոյնշխարքն լուսաճաճանչ փայլմամբ զթշնամիսնհիացուցանէր. զոր տեսեալ նոցա, անհետեցին ի գիշերի, եւ ոչ ոք գիտաց զնա ի քրիստոնէիցն։ Պսակողին իւրումմիայն մնայ յայտնութեան։ Իսկ ի միւսում ամինզաւուրս քառասուն եղելոյ սաստիկ անձրեւաց՝ լցաւծայրալիր հոսմամբ գետնակուր մինչեւ հնգետասանհրասախ արտաքս ծովանալ ընդ եդեալն իւր սահման եւանտուստ յաշխարհական ծովէն Կասպից ելանէվիշապաձուկն մի անարի նման լերին, եւ զորսորդացձկունս յորովայն իւր ամայէր, եւ սնավաստակ մնալորսորդացն լինէր։ Աստ իմն հնարեալ նաւորդացն՝գումարեալք ի մի վայր՝ յօշեն զնա ի տտնոյն կողմանէսրով մինչեւ սատակիլ նմա եւ Կուրայ տանել զնա, ուստի եկն։ Եւ ապա դիւրաւ լինէր որսորդացն գիւտձկանց, զի իբրեւ ի կապարանէ արձակեալ գային։

Ի նոյն ամի տէր Դաւիթ Հայոց կաթողիկոսվախճանեցաւ, եւ անէծ զյափշտակողսն ի ՍրբոյնԳրիգորի հողոյն, որք էին այսոքիկ. Աբդլ Մելք՝Ջահաբայ որդի սրով սատակիւր. եւ Աբդլ Ասուր՝ Հարճոյորդի, եւ Աբու Ջափր Արածացի. ածան ի Պարտաւ եւկենդանւոյն տիկ հանին զերկոսեանն։ Եւ գիտութիւնիմն զայս ուսաք զամիր մոմնւոյ դարապասին, թէյաջակողմն դրանն նստի շուրտայաց աւագն, որ մեծ էքան զայլսն դահճապետաց աւագ, եւ ձախոյ կողմաննդատաւորն եւ գանձու ամիրայն, որք առնէին իրաւունսեւ զտիեզերաց հարկաց վճարմունս։ Եւ յինն ժամաւուրն մտանեն առաջի եւ զվաղորդայն աւուրն հրամանառնուն եւ մարդկան զօգտակարն մատակարարեն։

Իսկ յերկու հարիւր ութսուն եւ վեցթուոյն Հայոց՝ երկոտասան հազար հեծելոցյանկարծահաս լեալ ի Բաղդատայ՝ արշաւէին յերկիրսԱղուանից։ Անդ ակն ի վերայ հարեալ Սահլի Սմբատեան, որ յարքայից Զարմիրհական տոհմէն էր, գորածկից իւրկալեալ զմեծ նահապետն Գէորգիոս, դիմէ ի վերայ որպէսարծուի խոյացեալ ի տկար թռչունս՝ այսր անդրցրուեալ տապաստ դաշտացն արկեալ վանէր։ Եւ ի նոյնամին նոյն տէրն Սահլի Սմբատեան ձերբակալ արարեալզապստամբն Բաբան՝ զմարդախողխող, աշխարհաւեր, արիւնարբու գազանն եւ ետ ի ձեռս ամիր մոմնւոյ։ Եւընդ վաստակոցն առնու յարքունեացն վարձս բարիս։ Զիառնու իշխանութիւն ի վերայ Հայոց, Վրաց եւԱղուաինց՝ տիրել իշխանութեամբ ամենեցունարքայաբար։

Այլ երկու հարիւր ութսուն եւ եօթնթուականին Հայոց Աբրահամ ամիր մոմնի գնաց զօրումեծաւ յաշխարհն Հոռոմոց եւ էառ զմեծ քաղաքնյԵմովրիայ սրով եւ գերութեամբ։ Եւ անտի դարձաւ իբնակութիւն իւր։ Սա է Աբու Սահակն. ի սոյն ամիտերանց տէրն Յովհաննէս, որ Հայոց, Վրաց եւ Աղուանիցեղեւ տէր, խնդրեաց յարքունեացն կրկին անգամզԲուլխար, Խոյտա, Փատգոս երիցս այսոցիկ աշխարհաց։

Եւ յայնմ ամի ել մարախ ի Խազրաց կուսէ՝զարմանալի մեծ քան զճնճղուկ եւ եկեր զմասն ինչԱղուանից աշխարհիս։

Եւ յետ երկուց ամաց դժնդակ եղեալ կարիձմեռն. կեղեալ հասոյց մահ անասնոց եւ հովուացբազմաց։ Եւ ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ եկին հասինբաղականացիքն եւ արարին վնաս Սիսան, Տրւոյ եւԱմարաս գաւառաց։ Եւ ել Եսայի անուանեալն ԱբուՄուսէ ի վերայ նոցա եւ կոտորեաց զնոսա:

Յետ այսորիկ անցանելոյ ի վերայ եւսերկուց ամաց եկն Խազր Փատգոս այր շամշոտ եւ անողորմեւ ի նմին ամի սատակեցաւ. իսկ նորին որդին եկեալ էառզաշխարհս սրով եւ գերութեամբ եւ եկեղեցիս բազումսհրով այրեալ կիզեաց՝ եւ գնաց ի Բաղդատ։ Եւ անտիդարձեալ եկն արքունի հրամանաւ եւ գանձուք շինեացզԳանձակ քաղաքն ՄՂԵ թուին յԱրշակաշէն գաւառի։ Եւյետ այսորիկ արշաւանս առնէր յաշխարհն Սիւնեաց եւգերի վարեալ զԲաղացն սահմանս՝ գայ իջանէ յԱղահէջգաւառ՝ յաւան մի՝ Արքուգետ կոչեցեալ, եւ իսկոյնհրամայէ այրել զեկեղեցին, որ Սրբոյն Գրիգորի էրանուանադրեալ: Եւ յայնժամ զօրութիւն աստուածայինհասեալ՝ հեծեալ մի ի ձի ճերմակ ճեպով ելանէյեկեղեցւոյն արտաքս ակն յայտնի ամենեցուն եւընթացեալ ի բանակն՝ շփոթեալ զայրն անօրէն հանդերձզօրօքն իւրովք դարձուցանէ ի փախուստ ընդ սարն, որկոչի Եղջիւր խոյի. եւ անդ հողմ դժնդակ մրրկեալշրջապատեաց զնոսա. եւ միայն ի ձի ապաստանքնփախուցեալ զերծան. իսկ պաղանաւորքն եւ առապուրք իլերանց վերայ կորեան. եւ գերեալքն մնացինխաղաղութեամբ՝ փառս Աստուծոյ տալով։

Եւ ի լնուլն երրորդ հարիւր թուոյ Հայոց՝լցան սահմանեալ մեղացն տուգանք հաւատացեալիշխանացն Հայոց եւ Աղուանից, որք յայսմ ամի կապեալպարաւանդեալ ըմբռնեցան ի ձեռս Տաճկաց եւտարագրեալք ի տանց իւրեանց՝ յոչ կամաց գնային իԲաղդատ։ Եւ անդ վտանգեցուցեալ սաստէին անօրէնքնթողուլ զհաւատս իւրեանց, յորոց բազումք կորեանզանմահն մահ՝ թողլով զանկողոպտելի գանձն հաւատոյՍրբոյ։ Իսկ երանելի ոմն Շապուհ Արծրունի եւ միւսայլ այրընտիր յազատացն Հայոց՝ յանձն առին զմահմարտիրոսական եւ ոչ զկեանս սնոտիս։ Յայնժամ տայրհրաման բռնաւորն Տաճկաց երկաթի կապանօք զնոսակենդանւոյն ընկենուլ ի գետն Եփրատ. եւ զաւուրսբազումս ջահք լուսոյ ի վերայ գետոյն երեւեալ, ընդոր մախացեալ ամիրի մոմնւոյն՝ տայ հրաման, զի արքիջեալ ի գետն առցեն զոսկերսն եւ հրով այրեսցեն։ Եւյիջանել խորիջացն՝ լոյսն աներեւոյթ լինէր, եւյելանել նոցա ի ջրոցն յուզելոյ, նոյն լոյսն իլիութեան ջրոցն գոյր։ Ապա կոչէ ամիր մոմնին զՋափըԱսորեաց եպիսկոպոսն եւ նմա հրամայեաց յուզելզնշխարս նոցա. եւ եկեալ եպիսկոպոսն յեզր Եփրատգետոյ իջուցանէ* խորէջս. եւ գտեալ զոսկերսերանելեացն՝ տարաւ յիւրն եկեղեցի եւ կարգեացյիշատակս գրով։

Յայսմ ամի անչափութիւն անձրեւաց եղեալյանկարծազեղ ի Մեծիրանց գաւառի եւ հասեալ գնացքհեղեղին ի Դաստակերտ գիւղ ի կից գետոցն, զութհարիւր վրան խաշնարածաց տարաւ, որք եկեալ էին իԿաւկասայ յապուր՝ յաւուրս ամարայնոյ. եւ տէրՍուփան վախճանեցաւ ի Վայոց Ձոր ի նոյն ամի։ Եւ իմիւս տարին եկն Բուղա ի Հայս, եւ սպանաւ ՍահակԻսմայելեան ի Տփղիս քաղաքի եւ զամս Գ կալաւ զՀայս՝մինչեւ զիշխանսն ազատ կանամբք խաղաղուցանէր իԲաղդատ։ Ապա ի չորրորդում ամին եղեւ գալնՄահմատայ՝ Խաղթի որդւոյ եւ մահ տեառն ՎասակայԳաբռին։

Եւ ՅԺԸ թուականին Հայոց եղեւ անհնարինեւ հիացուցանող շարժն Դունայ, որ զամ մի ողջոյնդողացուցեալ խորասուզեաց յանդունդս անձինս իբրեւերկոտասան բիւր մարդկան։ Ահա նմանութիւն խոտոյ ասիմարդ։

ԻԲ.

ԳԼՈՒԽ ԻԲ

Պաշարումն Պարտաւայ յորդւոյն Շեխայ եւ ի զօրաց Հայոց եւ Աղուանից եւ Սամուելի անձամբ առնուլ պատիւ եւ գնալ ի Դուին

Ի ժամանակի խռովութեանն, որ շարժեցաւ իմէջ Եսայի՝ որդւոյն Շեխայ, եւ իւրոյ գործակալինՄահմետի՝ որդվւոյ Աբլվահդի, որ կոչիւր Եմէմիկ, զօրաժողով լինի որդին Շեխայ ի կողմանցնԱսորեստանեայց՝ միակամութեամբ Աշոտի իշխանի, զի եւսա գումարէ զզօրսն Հայոց հանդերձ իշխանօքնԱղուանից երթան եւ հարկանեն զղակիշն ի դրաննՊարտաւայ եւ քաջամուխ կացին ի մարտի զամիսս ԺԳ։ Ընդայն աւուրս հասանէ վախճան հայրապետին ԱղուանիցՅովսեփայ, եւ ոչ լինէր պարապ իշխանացն Աղուանիցնորոգել զաթոռ հայրապետութեան Աղուանից։ ԻսկՄեծկողմանցն եպիսկոպոսն Սամուէլ անձնակամակ ընդՄիսայէլի քահանայի, որ իմաստասէրն կոչիւրխորհրդազգած եղեալ՝ առանց գլխաւորագունին աջոյտայ զեպիսկոպոսութիւնն իւր Միսայելի. եւ ինքնՍամուէլ զանկատարն առնու ձեռնադրութիւն յիւրմէեպիսկոպոսէն։ Լուրս այս եհաս ի բանակն. եւ բազումեղեւ խռովութիւն իշխանացն Աղուանից. յայնժամ իմիաբանութենէ զեկուցանեն զայս տեառն Գէորգայ՝Հայոց կաթողիկոսի։ Եւ նորա կանոնականսահմանադրութեամբ գրեալ առ իշխանն Հայոց՝ մաղթէօգնել իրացն եւ առնել զաւարտն ի խաղաղութիւն։ Եւնորա իմաստաբար արծեալ ի հաւան զպետս եւ զիշխանսԱղուանից՝ խաղաղութիւն ի մէջ նոցա առնէր. այլ նոցազնզովս Հայոց պատճառեալ։ Իսկ Աշոտ՝ իշխանն Հայոցխնդրէր զկարգադրութիւն Սրբոյն Գրիգորի հաստատԵլեւ զձեռնադրութիւն առնուլ ի Հայոց. որք առժամայնհաւանեալ սակս Սամուելի եւ Միսայելի պղտորմանն, զոր մեծ իշխանն Հայոց գրէ առ հայրապետն Գէորգ. եւզՍամուէլ հաճեցուցանէր ամենայն Աղուանիցկամակցութեամբ։ Յանկամական մտաց չուեալ երթայ իԴուին եւ զերկրորդն առնու ձեռնադրութիւնանձնահաճն Սամուէլ ի Գէորգայ՝ Հայոց կաթողիկոսէ, յաւուրս Աշոտի՝ Հայոց իշխանի, ի թուականութեանՀայոց ՅԻԶ։

Եւ նոյն իշխանն Հայոց՝ Աշոտ զվաղնջուցդադարեցուցեալ քարոզութիւնն Սիւնեաց՝ որպէս այրիմաստուն, ընդ Սողոմոնի եպիսկոպոսի եւ ընդ Գէորգայհայրապետի վերստին նորոգեաց։

Ի նոյն ժամանակս յերեք հարիւր երեսունեւ վեց թուին եղեւ Աշոտի Բագրատունւոյ նստուցանելզաթոռ թագաւորութեանն իւրոյ ի մէջ Հայաստանեայց, որ ի բազում ժամանակաց էր բարձեալ պատիւթագաւորական ի տանէն Թորգոմայ։ Իսկ գալուստ Տաճկինի Հայս եւ գրաւել զաշխարհն ընդ լծով ծառայութեանհարկաց թուականն Հայոց ՅԽԲ լինէր, յորոյ ձեռնըմբռնեալ լինէր հայրապետն Հայոց Գէորգ ի կապանսերկաթիս պարփակեալ ածաւ ի Պարտաւ։ Ապա բարեպաշտնՀամամ որ եւ Աղուանից եղեւ թագաւոր, նոյնպէսզկործանեալ թագաւորութիւն տանս Աղուանիցնորոգեաց, որպէս Աշոտ Բագրատունի՝ զՀայոցթագաւորութիւնն. այսք ի միում ժամանակի գործեցան։Եւ նոյն ինքն Համամ սակս առ Աստուած մեծապէսյանցանացն, որ վասն սնոտի այս կենացս զպարտ արեանեղբօրն ժողովեալ յանձին իւրում մեծագոյնբարեգործութիւնս առ եկեղեցիս եւ առ ամենայնկարօտեալս եւ չքաւորս առատազուարթ անսպառ կատարէր, որ եւ զմեծ հայրապետն Հայոց Գէորգ յանօրէն Տաճկացկապարանէն բազմաբաշխ գանձիւք տայր արձակել եւյոգնամեծար զնա արարեալ՝ առողջ առ Հայաստանեայսառաքէր։ Իսկ յետ Դ ամաց, յորում տարեմուտն իսրբումն հանդիպիւր Պասեքին օր, սպանաւ Ապու ԱլիԱղուանից իշխանն Հայկազունի յիւրմէ հարազատէնՍմբատայ. եւ եղեւ այն սուգ մեծ իւրայնոցն զարմից։ Ինմին ամի զօրաժողով լինի թագաւորն Հայոց Սմբատ՝որդի Աշոտոյ Բագրատունւոյ՝ անցանէ ասպատակաւյաշխարհն Ասորեստանեայց, անդ ի դիմի հարկանին նմազօրքն Տաճկաց, եւ փախստեամբ դարձուցանեն ի Հայս՝թափուր եւ ունայն զամենայնն առնէին։ Անդէն մեռանէրԱշոտ իշխանն Հայկազնի եւ սակաւք ի զօրացն։

Ի նմին ժամու մեծ իշխանն ՎասպուրականիԱպու Մրուան սպանանի յիւրոց զօրացն։ Ի նոյն ամիգայր հասանէր ամպարիշտ Տաճիկն երկրորդ անգամյերկիրն Հայոց, եւ ի նորին հրաման ելանէ ներքինին իդրանէն Պարտաւայ գալ ի Հայս։ Եւ էր այրն այն ժպիրհեւ անաստուած. ուր գնացք ոտից նորա լինէր, աւերէրքանդէր զեկեղեցիս Աստուծոյ. եւ զնշան Քրիստոսի ուրեւ տեսանէր, մանրէր իբրեւ զփոշի։ Եւ իբրեւ եհասյաշխարհն Հայոց, առժամայն փախստական լինէրթագաւորն Սմբատ։ Եւ առեալ զամրոցն նորա եւզթագուհին հանդերձ տիկնամբք եւ որդւովքն իւրեանց, զկտակարանս եւ զսպաս սրբութեանց եւ զխաչս՝ բազումգանձիւք խաղացուցեալ ի գերութիւն։ Ընդ նոյննարշաւեալ ի Վիրս՝ ընդդէմ ելեալ նմա երկու քաջզօրավարք Վրաց՝ Գէորգ իշխան եւ Արեւէս եղբայրնորին. եւ երկոքինն չարաչար մեռանէին ի նմանէ։Յայնժամ վերափոխի մեծ հայրապետն Հայոց Գէորգ եւիշխանն Սիւնեաց Աշոտ, զոր ողբերգական կանայքկականէին՝ ասելով. «Մի եկեսցէ եւ մի՛ լիցի այսպիսիտարի ի վերայ երկրի, որչափ ազգ մարդկան էե։ Եւ հայթիւն ՅԽԶ։ Այլ այն ամենայն սկիզբն էր երկանցն եւտագնապին, որ եղեւ Հայոց. զի զնոյն ինքն զմեծթագաւորն Սմբատ յետ սակաւ ժամանակի մատնեացաստուածահաս պատուհասն, որ լինելոց էր աշխարհի. եւի բաց կացեալ վերնոյն զօրութիւնն ի նմանէ՝զկորստեանն իւր եւ Հայոց գնաց զճանապարհ՝ ի յերեսսգազանադէմ իշխանին Տաճկաց երթալով, որ զշան եւզչմարդոյ՝ բերելով զբարս, ըմբռնեալ նորա զկամաւեկեալ թագաւորն, ի վերայ փայտի սպանանէր։ Եւ ապագուժէր ձայն աղետաւոր ի տունն Թորգոմայ եւառհասարակ աւերանք աշխարհին հասանէր։ Հայ թիւն ՅԿԳէր։ Զորոյ վրէժն միայն Աստուած խնդրեաց զսպանմաննՍմբատայ, զի անագորոյնն այն Տաճիկ փոխեալ ի Հայոց, գնայ անցանէ ընդ Ասորեստան երկիր՝ ի վերայարաբացւոցն կամեցեալ տիրել, զոր անդ ոտնակապեալզնա տեառն, որ դատի զերկիր, մատնի ի ձեռն Արաբացւոցնիշխեցողի եւ կենդանւոյն թաղեալ սատակի։ Ի վերայայսոցիկ անցելոց ժամանակաց՝ սպառի ազգն այնՏաճկաց, եւ երեւի ազգ այլ, զոր Դելեմիկք կոչեն, որոցգլխաւոր ոմն եղեալ Սալար անուն՝ համատարած սփռեալզիւր գաւազանն, տիրէ Աղուանից, Պարսից, եւ Հայոց, եւեկեալ ի Պարտաւ՝ իւրացուցանէ իսկոյն։

Ընդ նոյն ժամանակս բախի ի կողմանցնհիւսիսւոյ այլադէմ, օտարանշան ազգ իմն, զոր Ռուզիկկոչեն, որք ոչ աւելի քան զերիս ժամանակս ընթանալովիբրեւ զմրիկ ընդ համատարած աշխարհածով ելիցնԿասպից՝ յանկարծ հասանէին ի մայրաքաղաքն ԱղուանիցՊարտաւ, ոչ ուստեք լեալ կարողութիւն ընդիմակայելնոցա, եւ ի սուր սուսերի մատնեալ զքաղաքն՝ թափեցինյինքեանս զվայելչութիւն ամենայն կազմութեանբնակչացն եւ նոյն ինքն սալարն պաշարեալ զնոսա՝ ոչինչ կարէր վնասել, զի անյաղթելի էին զօրութեամբ։Իսկ կանացն քաղաքին հնար իմացեալ՝ բաժակ մահուարբուցանէին Ռուզացն, որոց իմացեալզդաւաճանութիւնն՝ անխնայ կոտորէին զկանայսն եւզմանկունս նոցա։ Եւ կացեալ ի նմա ամիսս Զ, թափուր եւունայն զքաղաքն թողուին, եւ մնացեալքն զանգիտողձեւով գնացին յաշխարհն իւրեանց բազմազան աւարաւ։

ԻԳ.

ԳԼՈՒԽ ԻԳ

Կրկնաբանութիւն ազգաշար անուանց համառօտաբար

Ստուգաբանութեամբ այսպէս ծանեաք ընդՀայկազանց արանց խնամաւորիլ Միհրական տոհմին, եւպատուաստութեամբս այսուիկ առ ի զոյգ ունելզպետութիւն երեւելեայց կողմանցս Աղուանից։Զանուանս արքայիցն վերագոյն գրեցաք ի քաջէնՎաչագանայ մինչեւ ցբարեպաշտն Վաչագան՝ Ժ թագաւորք, յորոց ըստ թուոյ աւուրց տարւոյն եկեղեցի միայնբարեպաշտն Վաչագան շինեաց յարեւելս։ Եւ յետ մահուննորա սկսաւ նուազել ազգն այն։ Եւ Միրհեանն, որ իՍասանեան տոհմէն էր եկեալ ի Պարսից, հաստատեցաւ ինախարարութիւն. եւ անուանք նորա որդի ի հօրէառնլով՝ են այսոքիկ. Միրհ, Արմայէլ, Վարդ, քաջՎարդան, որ հաւատացեալ ի Քրիստոս, եւ ոչ շինողնԳարդման բերդոյ։ Սորա որդի Վարդ. Վարդ ծնանի զՎարազԳրիգոր՝ զառաջին իշխանն Աղուանից, որ ծնաւ Դ որդիս՝զՎարազ Փերոժ, զՋուանշիր, զՅեզուտ Խոսրով եւզՎարազման։

Ի սոցանէ զերէց որդւոյն շարեալ ըստկարգի զանուանս բերցուք՝ յայտ առ հայկազինսն. եւայլքն կացցեն, որք են Վարազ Փերոժ, Վարաղ Տրդատ, Վարդան, Ներսեհ Դժնդակ, որ եհան ճաղք գլխոյնմարդկան եւ հօտիքս արար. եւ ոտք տառապելոցպարաւանդեալ կապեցան ի շղթայս երկաթեղէնս. վասնորոյ բազումք խորշակահար եւ հեղձամղձուկսատակեցան։ Ի նոյն խորհուրդ գնացեալ Ներսեհի՝անցանէր ընդ Հացիւն գիւղ մտանել յԱսորիս. լինէր օրնկիւրակէ։ Նա մեկնեալ յընկերացն միայն՝ դարձաւ առհոգեւոր հայրն Սիմէոն՝ սպասաւոր Սուրբ խաչին, ծածկելով զանուն իւր՝ ընդ այլսն աղօթէր։

Իսկ երանելին Սիմէոն առ նա խրախուսեալասէր. «Ո՞վ ես դու. տէր Աստուած յայտնեացզաշխարհակործան քո ամպարշտութիւնդ. որ եւ որդիք քոոմանք զքո անլրութեանդ չարութիւն կորստեանտառապելոց առնուն գաւազան, ո՞չ ապաքէն դու իցեսՆերսեհ, որ դիմեալ երթաս յատելիս Քրիստոսի՝յաւելադրել զնոյն չարութիւն արեւելեայցնեկեղեցեաց։ Արդ երթաս յերկիրն, այլ բաց աչօք ոչտեսցես զերկիր հարց քոցե։ Իսկ Ներսեհի անկեալ առոտս ծերոյն՝ որ ինչ լսէր պատասխանի. միայնզճանապարհն գնայր եւ անդէն վախճանեալ ըստ բանիհօրն Սիմէոնի՝ անշնչացեալ լոկ մարմին բերաւ ի հողիւր։ Ներսեհի որդի՝ Գագիկ, Գագկայ որդի՝ Ստեփաննոսեւ Ապրսամիկ քոյր իւր։ Զայս Վարազ Տրդատ եւ զորդիիւր Ստեփաննոս Ներսեհ ի Փիլիպեան՝ ազգակիցնիւրեանց սպան ի միում ժամու ի Խորաձորն, որ կոչիԴադոյի վանք։ Ապա յայն աղետիցն զառն զգեցեալարութիւն կնոջն սպանելոյ՝ առեալ զմնացեալ դուստրնիւր Սպրամ գիշերահէն տաժանելի ուղեւորմամբ մտանէ իբերդն Խաչենայ՝ բարուրս խորհեալ տան իւրումամուսնացուցանէ զՍպրամ Ատրներսեհի՝ Սահլի որդւոյ, որ էր ի տոհմէն Հայկայ՝ տէր Սիւնեաց, որոյբռնազբօսութեամբ կալեալ էր զգաւառն Գեղամայ. եւորդին իւր Ատրներսեհ հանդիպեցաւ կնոջ զգաստի, որքերկիւղածք Աստուծոյ եւ բարեպաշտ զիւրեանցնցուցանէին զկեանս եւ աշխարհի քաղցունք։

Սա Ատրներսեհ շինէ զբերդն Հանդու, եւզապարանս իւր եդեալ ի գիւղն, որ կոչի Վայունիք, ուրեւ բաղանիք արքունական են։ Զնա տարան ընդ այլիշխանսն յերկիրն Պարսից, եւ կալով նորա անդ ամսբազումս։ Տիկինն Սպրամ յառաւել բարեգործութիւնսյաճախէր եւ մեծածախ տենչմամբ շինէ զՆորավանս իգաւառին Սոդէից ամենապայծառ զարդուք։ Եւ իսկոյնգայր Ատրներսեհ զերծեալ ի կողմանց Տաճկաց. եւխաղաղութեամբ զառժամեայս լուծանէ կեանս։ Լինինսորա որդիք Գրիգոր եւ Ապուսէթ. Գրիգոր շինէզՀաւախաղացին բերդն, եւ յայն կողմն ձգէ զձեռն իւրիշխանութեանն. եւ Գրիգորի լինին որդիք հինգ, յորոցերէց որդին Ապուլի սպանանի յազգակցէն Սմբատայ. եւմիւս որդին Սահակ, որ եւ Սեւադայ կոչեցաւ, այր քաջեւ յաջող, սա առհասարակ տիրեաց Գարդմանայ եւ Քաւսայեւ Փառնայ գաւառաց, այլ եւ աւազակապետացՁորոյգետոյն բովանդակ եղեւ իշխան, եւ խնդրող իսկգրագիտութեան. եւ դպրապետս ի տան իւրում կարգեաց. ընդ որում եւ բազմաջան հնարիւք թագաւորն ՀայոցՍմբատ մարտուցեալ ոչ ինչ կարաց ստերիւրել զնա իկամս իւր։ Սեւադայ ծնանի Բ-ս որդիս՝ զԳրիգոր եւզԴաւիթ. Գրիգոր ծնանի զՍեւադայ, որ Իշխանանունկոչիւր, եւ զԱտրներսեհ։ Իշխանանուն ծնանի որդիս Դ՝զՅովհաննէս, զԳրիգոր, զԱտրներսեհ եւ զՓիլիպպէ։ Իսկզերէց որդին Իշխանաննոյ զՅովհաննէս, որ եւՍենեքերիմ կոչեցաւ, ընտրեաց աջ բարձրելոյն՝կոչելով ի թագաւորութիւն. զվաղնջուց խափանեալթագաւորութիւնն տէրն ամենակալ ի ձեռն սորանորոգեաց, զոր թագաւորն Պարսից շքով եւ մեծամեծզարդուք զարդարեաց զնա. տայ նմա եւ զթագ հօր իւրոյեւ զնորին երիվարն։ Ի նոյն ամի եւ որ Յունացն էրմագիստրոս՝ Դաւիթ կոչեցեալ անուն, թագ զարմանազանեւ ծիրանիս թագաւորական առաքէր ի պատիւ եւ ի գովեստաստուածայաջող առնն այնորիկ եւ ի ձեռնհայրապետական աջոյն առնոյր զօծումն թագաւորական իփառս Քրիստոսի։

ԻԴ.

ԳԼՈՒԽ ԻԴ

Անուանք հայրապետացն Աղուանից, ամք եւ գործք նոցին

Սակս հայրապետական անուանց պարտ եւպատշաճ վարկանելի էր զստոյգն յիշատակաւ դրոշմել իգրի։ Բայց զի ի սկզբանցն հոլովեալ նախաշաւիղառաջնորդաց գործք եւ ժամանակք եւ անուանք հրկէզեղեալ յանօրինաց, եւ կտակարանք եւ սպասք եւ տեղիքկալոյ նոցա անյայտք մեզ. ոչ բերեալ ի լուր, այլ զայսփոքր ի շատէ, արտայայտեալ բացայայտեցաք առ իգիտութիւն այնոցիկ, որք փոյթ յանձին կալեալ իցենայսմ խնդրոյ։

Արդ՝ զի՞ առաջին պատճառ լուսաւորութեանմերոյ է Սուրբն Եղիշայ՝ աշակերտ Սուրբ առաքելոյնԹադէոսի, որ ձեռնադրեցաւ յԵրուսաղէմ ի ձեռացՍրբոյն Յակոբայ։ Սա եկն լուսաւորիչ երիցաշխարհացս՝ Չորայ, Լփնաց եւ Աղուանից, եւ ի սոյնկատարեցաւ վկայութեամբ։ Եւ ապա տէր ՍուրբնԳրիգորիս Պահլաւիկ՝ թոռն մեծին Գրիգորի Հայոցլուսաւորչին երկատեսակ փառօք կացեալ ի նոյն աթոռ։Սուրբն Շուփհաղիշոյ՝ կաթողիկոս արեւելեայցյԵրուսաղեմէ եկեալ, Տէր Մատթէոս, տէր Սահակ, տէրՄովսէս, տէր Պանդ, տէր Ղազար, տէր Գրիգոր, տէրԶաքարիա, տէր Դաւիթ, Սուրբն Յովհան, որ եւ Հոնացնեղեւ եպիսկոպոս տէր հայրապետական շնորհիւ, զորպէսնչգիտեմք։ Տէր Երեմիա. ի սորա աւուրս արար գիրԱղուանից երանելին Մեսրոպ, որ եւ Հայոց եւ Վրաց ետզնշանագիր ջանիւ մեծաւ։ Տէր Աբաս, որ ի սկզբաննթուականիս Հայոց փոխեաց զաթոռ հայրապետութեանն իՉորայ ի Պարտաւ՝ կացեալ ամս ԽԴ յեպիսկոպոսութեաննՄեծիրանց կոչեցեալ։ Առ սովաւ կալան սովորութիւնգրել ի պատրուակ թղթի՝ Աղուանից, Լփնաց եւ Չորայկաթողիկոսի։ Եւ առ սա գրեցին ի ժողովոյն Դունայ՝ասել մի բնութիւն աստուածութեան եւ մարդկութեան, եւ յաւելուլ ի Սուրբ Աստուածդ՝ «անմահ եւխաչեցարե։

Զի նոցա ուսեալ ի խնդրոյն ՊրոկղիԿոստանդնուպօլսի հայրապետին, որ երկերիւր Սուրբհարքն յԵփեսոսի ժողովոյն տպաւորեցին ի Սուրբերրորդութիւնն. եւ յետոյ ի Տիմոթէոսէ Աղեքսանդրուհայրապետէն եւ ի Պետրոսէ Անտիոքացւոյն գալստեաննառ Անաստաս կայսրն ընդ ձեռն Յակոբայ Միջագետացեպիսկոպոսի, որք զնոյն սահմանեցին ուղղափառացն«անմահ որ խաչեցարե ասել, որպէս եւ է իսկ։ Զայս ոչէր սահմանեալ ասել Աբաս հայրապետն, զի չէր լեալսովորութիւն եւ ոչ հերձուածք կային յաշխարհիս, թէպէտք իմն լինէր քննութեան այսորիկ։ Ապա՝ յետոյ առԵզրիւ կաթողիկոսիւ գնաց Ստեփաննոս Գարդմանայեպիսկոպոս առ նա հաղորդեցաւ ընդ նմա. եւ Գարդման եւԱրցախ ընկալան զաւանդութիւնս զայս, զոր այժմամենեքեան ունիմք։

Տէր Վիրոյ, ամս ԼԴ։ Սա թափեաց զգերեալսնՀայոց, Վրաց եւ Աղուանից ի Շաթայ Խազրէ. եւ սախնդրեաց ի Խոսրովայ արքայէ գրել պատիւս Գարդմանայտէր եւ իշխան Աղուանից ի վերայ թղթոց «առ կուսակալսաշխարհիսե, զոր եւ դեռեւս գրեն։

Տէր Զաքարիա՝ այր Սուրբ, ամս ԺԵ։ Սաերաշխի էառ զմեծ քաղաքն Պարտաւ եւ աղօթիւք իւրովքզերծոյց ի գերութենէ զբազում անձինս. եւձեռնադրեաց եպիսկոպոս Սիւնեաց զՎրթանէս ոմն անունյանհաւանութեան Հայոց։

Տէր Յոհան, ամս ԻԵ, յեպիսկոպոսութենէնԱմարասայ կոչեցեալ յաթոռն։

Տէր Ուխտանէս, ամս ԺԲ։ Սա անէծ զնախարարսԱղուանից վասն ազգաշաղախ խառնակման նոցին, որքեղեն սատակեալք։

Տէր Եղիազար, ամս Զ, յեպիսկոպոսութենէնՇաքւոյ։ Սա եգիտ զՍուրբ խաչն՝ ծածկեալն ի Մեսրոպայի Գիս գիւղ եւ ի նոյն կենարար փայտէն մասն առեալ եդի ՃԻ դահեկանի ոսկւոջ, եւ գրեաց ի վերայ եթէ. «Եղիազարայ էե։ Եւ կարգ եդ յօր խաչին տօնել ի Գիս։

Ներսէս՝ յեպիսկոպոսութենէն Գարդմանայ, ամս ԺԷ։ Սա վրիպեալ ի մտաց՝ կամեցաւ աղմկելզսեպհական տունս Աղուանից՝ խոտորեալ յաղանդնՔաղկեդոնի՝ կապեալ մարմնով եւ ոգւով յանէծսորոշեալ եղեւ ի փառաց որդւոյն Աստուծոյ Աղուանիւքեւ Հայովք՝ բաժին առեալ իւր, զոր հերձուածողքնառին։

Տէր Սիմէոն ամ մի եւ կէս. սա էրսարկաւագապետ աթոռոյն, որ զպղտորումն Ներսեսիեբարձ յերկրէս. եդեալ կանոնս Է տունս։

Տէր Միքայէլ՝ ամս ԼԵ. սա էր սարկաւագ իՇաքւոյ եւ սորա կոչեցեալ զՄաքենոցացն հայր Սողոմոնեւ անէծ զտեարս Աղուանից, որք զերից ազգաց ծնունդսամուսնացեալ էին, որ առժամայն հասեալ պատուհաս՝սպառեցան։

Ընդ որս եւ նզովեցին զԹալիլէ՝ Վրացառաջնորդն, զի հրաման տայր անօրէն ամուսնութեան։

Տէր Անաստաս՝ ամս Դ։ Տէր Յովսէփ ամս ԺԷ. իսորա Ե երորդ ամին լցաւ Մ ամ թուոյ Հայոց։ Սա եկեալյաթոռ յեպիսկոպոսութենէն Ամարասայ։ Տէր Դաւիթ՝ամս Դ։ Եւ սա յԱմարասայ եպիսկոպոսութենէն կացեալյաթոռն՝ թափեաց զհող եւ զսպաս սրբութեանց, եւ դեղմահացու արբեալ ի դաւողաց վախճանի։

Տէր Դաւիթ, ամս Թ. յեպիսկոպոսութենէնՄեծկուենից։ Սա վաճառեաց անօրինաց զԴաստակերտն եւզՍահմանախաչն։

Տէր Մատթէոս՝ ամ մի եւ կէս, յեպիսկոպոսութենէն Կապաղակայ եւ սա դեղօքվախճանեցաւ ի դաւողաց։

Տէր Մովսէս, ամս Բ։

Տէր Ահարոն, ամս Բ։

Տէր Սողոմոն, կէս ամ։

Տէր Թէոդորոս, ամս Դ. յեպիսկոպոսութենէնԳարդմանայ։

Տէր Սողոմոն, ամս ԺԱ։

Տէր Յովհաննէս, ամս ԻԵ։ Սա փոխեացզկաթողիկոսարանն ի Բերդակ, որ իւրեանց հովոցացտեղիք էր, յոր հանաւ ի Պարտաւայ։

Տէր Մովսէս, կէս ամ։

Տէր Դաւիթ, ամս ԻԸ. յեպիսկոպոսութենէնԿապաղակայ։ Սա օրհնեաց զանօրէն ամուսնութիւննՇաքւոյ տեառն, եւ նորին տեառն եղբայրն աշխարհականհարցեալ ասէ ցնա. «Ուստի՞ գաս տէրե. եւ նա ասէ։ «Իտանէ եղբօր քոե եւ ասէ իշխանն ցԴաւիթ. «Լեզուդ, որօրհնեաց, մի՛ խօսեսցի, եւ աջդ չորասցիե, որ առժամայնեղեւ այնպէս եւ ոչ բժշկեցաւ մինչեւ ի մահ նորա։ ՏէրՅովսէփ ամս ԻԵ. յեպիսկոպոսութենէ Մեծկուենից։ Եւսորա յերրորդ ամին լցավ թիւս Հայոց Յ։ Տէր Սամուէլ, ամս ԺԷ. յեպիսկոպոսութենէն Մեծկուենից, անձամբառեալ սորա զպատիւ, յետոյ լուծեալ ի կարգէն՝ առնուզերկրորդ ձեռնադրութիւն ի Դուին ի Գէորգայ Հայոցկաթողիկոսէ։ Տէր Յունան ամս Ը եւ կէս. սա էր Դունայեպիսկոպոս Հայոց եւ առանց կամաց կաթողիկոսինԳէորգայ գայ յԱղուանս եւ աստէն ձեռնադրի, զոր նոյնինքն Գէորգ եւ զսա կրկին ձեռնադրէ։ Տէր Սիմէոն ամսԻԱ. սա էր դրան եպիսկոպոս Սուրբ աթոռոյն, որ առաւելզարդարեաց սպասիւք զՍուրբ խաչն։ Տէր Դաւիթ, ամս Զ. յառաջնորդութենէ Փառիսոսայ վանաց։ Տէր Սահակ ամսԺԸ. յեպիսկոպոսութենէն Մեծկուենից։ Տէր Գագիկ ամսԺԴ. յեպիսկոպոսութենէն Գարդմանայ. ի սորա չորրորդամին լցաւ թիւն Հայոց Ն։

Տէր Դաւիթ՝ ամս Է. յեպիսկոպոսութենէնԿապաղակայ։

Տէր Դաւիթ՝ ամս Զ. յառաջնորդութենէնՓառիսոսայ վանաց. սա առ ձեռնադրութիւն յԱնանիայէ՝Հայոց կաթողիկոսէ։

Տէր Պետրոս՝ ամս ԺԸ. յեպիսկոպոսութենէնԳարդմանայ։

Տէր Մովսէս ամս Զ. յառաջնորդութենէնՓառիսոսայ վանաց։

Ա

Բ