Read in the reader, with word lookup
Ներսէս Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ · 1/7
Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ
Խորհրդածութիւն վասն ուղղափառ հաւատոյ եկեղեցւոյ
Ներսէսի եպիսկոպոսի Տարսոնի Կիլիկեցւոյ Խորհրդածութիւն վասն ուղղափառ հաւատոյ եկեղեցւոյ, որ ի սուրբ երրորդութիւն եւ ի տնօրէնութիւնսն Քրիստոսի
ՀԱՒԱՏԱՄՔ իմացականիս գիտութեամբ զԱստուած նախ քան զամենայն եղականքս, անեղ էութիւն, որոյ բնութեանն իսկութեան ոչ կարեմք մտօք վերահասու լինել եւ ոչ բանիւ պատմել, ոչ հուր զնա գիտեմք եւոչ լոյս, ոչ պարզութիւն եւ ոչ այլ ինչ որակ հասանելի , որպէս նախ քան զմեզ հարքն ասացին եւ ուսուցին մեզ. այլ զանհասն բնութեան անձնաւորութիւն երից դիմաց որոշման սրբոյ եւ թագաւորականի եւ երկրպագելի Երրորդութեանն, ՚ի հայելն ՚ի ստեղծուածս՝ որ ըստ պատկերի Աստուծոյ յանձինս մեր՝ փոքր ինչ համարձակիմք նշմարել. զի թէ պատկեր Աստուծոյ ստեղծաք եւ անուանեցաք, պարտ էր ՚ի պշնուլն ընդդէմ սորա իմաստից մտաց, զնախագաղափարին տեսանել զձեւ, թէպէտ եւ ոչ զբնութիւն. եւ ՚ի տեսանելն հաւատալ այնմ որ հաւատայ, ասողին, եթէ «Ըստ պատկերի Աստուծոյ արարաւ մարդս ». բայց եւ այսպէս, որպէս պատկերի Աստուծոյ արարաւ մարդս ». բայց եւ այսպէս, որպէս պատկեր անշունչ ՚ի նախատիպ կենդանւոյն զօրութենէ եւ ՚ի բնութենէ որոշի, այսպէս եւ մեք ՚ի խոնարհ մնամք յԱստուծոյ, ոչ ունելով նմանութիւն առ բնութիւն նորա եւ զօրութիւն, այլ միայն ՚ի ձեւ յատկութեան անձնաւորութեանցն արժանի գտաք ըստ բանական հոգւոյս գոյանալ, զի մի՛ ասասցուք ՚ի սրտի, «Ո՞վ ելանէ յերկինս, կամ ո՛վ իջանիցէ յանդունդս իմանալ զԱստուած »։ Այլ որպէս ասէ Մովսէս, «Մերձ է բան գիտութեան նորա ՚ի սիրտս մեր եւ յանձինս », որպէս նկարագիր կենդանւոյն ՚ի կենդանագիրն. եւ գիտեմք պատկեր Աստուծոյ զիմանալի բանականս հոգի եւ զանձնիշխան, որ է էութիւն պարզ եւ աննիւթ, անապական եւ անմահ, իմաստուն յընտրութիւն բարւոյ եւ չարի եւ հանգուցեալ ՚ի բարին, եւ սա տիրէ ՚ի վերայ անբանս շնչոյ, որով ներգործէ ՚ի զգայարանս եւ իշխէ մարմնոյս, եւ ինքն ըստ արդարութեան վարելով՝ պարզ մնայ եւ սոցա գեր ՚ի վերոյ։
Արդ զի ասացին ոմանք զնոյն զոգիս եռամասնեայ, բան գոլով, ցասումն եւ ցանկութիւն, սակայն մեր խօսս ՚ի վերայ նորին նոյն էութեանն է, որ զեռամասեայ ունի զօրութիւնս. եւ ահա նա անմահ բնութիւն եւ պարզ, որ եւ բերէ յինքենէ յառաջ բան եթէ ըստ խոհականութեանն, եթէ ըստ ցասման, եթէ ըստ ցանկութեան. այլ բանն որ ՚ի նմանէ յառաջ գայ յեռամասնեայ հոգւոյն, եւ գոյացեալ անձնաւորի ՚ի նմանէ, եւ այլ է՛ ամենայն իրօք քան զնա տեսանի, որ ոչ ՚ի նմա է որպէս զծնունդ, եւ է առ նմա որպէս զհամաբնութիւն։ Այսպէս ասէ եւ աւետարանիչն վասն Աստուծոյ բանին Քրիստոսի. «Ի սկզբանն էր բանն, նա էր ՚ի սկզբանէ առ Աստուած, եւ Աստուած էր բանն. նա էր ՚ի սկզբանէ առ Աստուած »։ Այսպէս եւ ՚ի յարացոյցդ է տեսանել ճշմարիտ քննողի, եւ նշմարելովն հաւատալ իսկ, զի այս բանս որ անձնաւորեցաւ ՚ի միտսն, եւ է առ նմա, կամօք ծնօղի մտացն արտաքս բղխէ, եւ ելանէ, եւ ելանէ առ Աստուած իմանալի խօսութեամբ, կամ իջանէ ՚ի զգայարանս եւ սփռի ՚ի մարդիկ լեզւոյ պաշտմամբ, եւ ձեռին սպասաւորութեամբ։ Եւ է խօսս բղխեալ ա՛յլ քան զբանն ծնեալ, զի ոչ թէ յելանելն սորա՝ նա ՚ի մտացն եւ բանին որ ՚ի նմա՝ սա բղխէ, եւ նա ՚ի ծնօղ միտսն անշարժ մնայ, եւ անձնաւորի ՚ի մտացն. եւ ՚ի բանէն՝ անձնաւորութիւն խօսիցն, եթէ առ իմանալիս իմացականապէս, եթէառ զգալիս սպասաւորութեամբ զգայարանացս ոպէս եւ ասացաւ. այսպէս Քրիստոս ասէ եւ յաղագս Հոգւոյն սրբոյ. «Հոգին ճշմարտութեան որ ՚ի Հօրէ ելանէ, եւ յիմմէ անտի առնուցու եւ պատմեսցէ ձեզ »։ Արդ ըստ էութեան եւ բնութեան անմարմին տեսանի, հոգին ծնօղ եւ բանն ծնեալ եւ խօսքն արտաքս բխեալ. սակայն տրամորոշին յերիս հատուածս, ՚ի հոգի, ՚ի բան եւ ՚ի խօսս։ Այս պատկերաւս ՚ի նախագաղափարն Աստուած հպիմք իմացմամբ. եւ իմանամք զմի աստուածութիւնն եւ զմի զօրութիւնն եւ զբնութիւն, երիս անձնաւորութիւնս կատարեալս։ Սակայն ՚ի ստորեւ մնայ յարացոյցս ՚ի նախատպէն բազում իրօք, զի Աստուծոյ բանն անձնաւոր է ՚ի նմա անցնդելի. իսկ մերս ցնդի հանապազ. եւ յԱստուծոյ բխումնն՝ լնու զարարածս գիտութեամբ նորա, եւ առ ծնօղին է անաղաւաղելի, իսկ մերս աղաւաղեալ ստուերայնայ. քանզի ապականացու եւ աղցաւոր բնութեանս հարկ է, զի ծնունդ բանի եւ արտաքս բխումն խօսից ապականացու լինիցի. իսկ անապականին է եւ անուանի անապական եւ անփոփոխ եւ անցնդելի եւ անշարժ եւ յամենեցունց ՚ի մէնջ խոստովանեալ երկրպագի։
Այս երից անձնաւորութեանս ÿ մի բնութիւն եւ յաստուածութիւն մի է կամք, մի զօրութիւն, մի տէրութիւն, մի իշխանութիւն, մի թագաւորութիւն, մի անեղութիւն, մի ՚ի վեր քան զժամանակ էութիւն։ Պատճառ է Հայր միածնին՝ որպէս հոգի ՚ի նմա ծնեալն բանի, բայց ՚ի վեր քան զժամանակ, եւ ոչ որպէս մեր միտքս, զի ընդ աճել մարմնական տասակին ապա ներգործէ զծնունդ բանին. մի՛ լիցի զայս յանմարմին պարզութիւն աստուածութեանն կարծել, եւ ժամանակ ՚ի ներքս ածել յանժամանակն ծնունդ, զի «Ի սկզբանն էր բանն »։ Եւ մեք այսմ կարօտիմք՝ վասն ընդ աղցաւոր մարմինս բարետոհմութեան ոգւոյ շարամանութեան ապա թէ ՚ի սմանէ արտաքս էր, ոչ կարօտէր ժամանակի առ ՚ի ծնունդն բանի, զի եւ ոչ ինքն ժամանակաւ կատարի, որպէս ոմանց արտաքնոցն թուի, այլ կատարեալն վասն անկատար մարմնոյս, որ անճառ խառնումն առ նա ունի, ՚ի ներգործելոյ խափանի, մինչեւ յօդուած սորա կատարի։ Իսկ առ Աստուած ոչ մարմին եւ աճումն նորին եւ ոչ անկատարութիւն, այլ լոյս է փառաց նորա միածինն եւ նկարագիր էութեանն. եւ արտաքս առաքումն ՚ի նմանէ Հոգին՝ եւ քննող է խորհրդոց. նա եւ որպէս խօսիցն գիտութիւն արտաքս գայ ՚ի մտացն ՚ի լսողսն՝ եւ յինքենէ ոչ պակասէ, այսպէս եւ Հոգին սուրբ իմաստնացուցանէ զերկնաւորս եւ զերկրաւորս խորոցն Աստուծոյ, եւ առ բխողն միշտ է։
Զայս երիս անձինս եւ զմի աստուածութիւնս խոստովանիմք երկնի եւ երկրի արարիչ, որ եւ ստեղծ յերկինս զհրեշտակս եւ յերկիր զգալեաց զսեռս. «Ո արար զհրեշտակս իւր հոգիս, եւ զպաշտոնեայս իւր բոց հրոյ » ասաց մարգարէն։ Եւ զի նախ է իմանալեացն սեռ քան զգալեացս, կարծեմ ՚ի բանն Աստուծոյ որ առ Յոբ ակնարկեալ ուսանեմք. «Յորժամ եղեն, ասէ, աստեղք ծերք, ամենայն հրեշտակք աստեղաց օրհնեցին զիս մեծաձայն, եւ ամենայն հրեշտակք իմ գովեսցին զիս »։ Արդ յայս իմանալի էութեանց հրեշտակաց որք կամ շուրջ զԱստուծով ՚ի պաշտօն նորա, մինն ընդվզեալ յանցեաւ ՚ի սահմանեալ կանոնէն, որպէս մեզ անհաս է տեսակ յանցանացն, եւ ՚ի ստորեւ կործանեալ սատանայ անուանեցաւ, եւ չարացեալ ինքնիշխան կամօք՝ գտակ չարեաց եղեւ։
Յետ որոյ արար Աստուած զորս ՚ի վերայ երկրի զարդս ՚ի պէտս մարդոյն տէրութեան զոր ստեղծ. եւ արար զմարդն ՚ի պատկեր իւր ըստ իմանալին բնութեան, խառնեալ ընդ զգալի նիւթս հողոյ, զի նիւթական եւ զգայական արարածոցս լիցի իշխան, այլ եւ յօդակապ իմանալւոյ եւ զգալի աշխարհացս բնակչաց։ Որում ետ աչս՝ բանական հոգւոյն զմիտս, հայել նովաւ յիմանալի աստուածութիւնն, եւ ձգել յինքն զճառագայթս Հոգւոյն սրբոյ շնորհաց, այլ եւ ճաշակել զիմանալի խորհրդոցն Աստուծոյ զտեսութիւն. ետ եւ զգալի աչս՝ ճառագայթիւք արեգական վայելել յերեւելի արարածոցս վայելչութիւնն։ Ընդ այս մարդոյս՝ որ եդաւ գործել զդրախտ իմաստիցն Աստուծոյ եւ պահել ՚ի դրախտն նիւթական, մախացաւ բանսարկուն, եւ պատրանօք դաւաճանեաց. եւ սողոցու մարդն ՚ի կամացն Աստուծոյ եւ յօրինացն խաբողին կամօք, եւ ոչ իւրովք ախորժականաօք իբրեւ զնա. քանզի սպանող է՝ ոչ իւրոյ անձինն մարդն, որ դատապարտեցաւ մահու, այլ սատանայ, որպէս ասաց Քրիստոս. «Նա մարդասպան է ՚ի սկզբանէ »։ Իսկ մարդն զի պատրանօք մեղաւ, ընդ պարտիլն զղջացաւ եւ ընդ պատիժ մահուն վշնացաւ եւ երկիւղիւ մահուն կայր վտարանդի ՚ի ծառայութիւն. յաղագս որոյ եւ յարդար իրաւանացն Աստուծոյ վերստին ՚ի կոչեցաւ, իբրեւ պատրանօք եւ ոչ կամօք մեղուցեալ։
Եւ ո՞ւր երեւեցաւ զղջումն, ասիցէ ոք արդեօք. ՚ի նոյն ինքն յԱդամ եւ ՚ի ծնունդս նորա, որպէս գրէ իմաստունն. «Նա զնախաստեղծն զհայրն աշխարհի զմիայն հաստատաեալ պահեաց, եւ փրկեաց զնա ՚ի յանցանաց իւրոց ». իսկ յորդիսն՝ յԱբրահամ եւ ՚ի տոհմ իւր, ՚ի Մելքիսեդեկ, ՚ի Յոբ եւ յայլս ՚ի հեթանոսաց, ըստ որում գրէ առաքեալ. «Հեթանոսք որ զորէնս ոչ ունէին, բնութեամբ զօրինացն գործէին »։ Արդ նոքա որք իմանալի մտացն հաւանէին, ճանաչէին զիմանալին Աստուած, եւ լուսաւորէին ՚ի ճառագայթից նորա. իսկ որք ՚ի զգայարանաց եւ ՚ի հեշտութենէ մարմնոյ գերէին, օտարացեալք յարարչէն՝ բանսարկուին կամաց տային զանձինս ՚ի գերութիւն. եւ այսպէս յաճախեալ մարմնասիրութիւնն յաշխարհ՝ պակասեաց գիտութիւն Աստուծոյ. եւ գրեթէ ամենեքեան զաչս մտացն, որում անկ էր ՚ի վեր հայել, զգայարանօք ընդ ստորինս ցնդեցան, եւ սատանայի պատրանացն ծառայեցին, թիւրեալ զբնութիւնս յիւր բնական գեղոյն վայելչութենէ. եւ արարին առաջի Աստուծոյ. իբր թէ կամօք սիրեն սոքա զչարութիւն, որ արտաքոյ է բնութիւնես, որպէս եւ ինքն սիրեաց. եւ էր վկայ նորա ստութեանն ամենեցուն անխըտաբար ընդ մեղս բերիլն։ Յոբ զի արդար երեւեցաւ մարմնով , ՚ի հարցանելն Աստուծոյ՝ նորա պարսպելոյն տայր զշնորհն, եւ ոչ արդարոյն անձնիշխան կամացն, յորմէ եւ խայտառակեալ պարտեցաւ։
Արդ թիւրեցան մարդիկ ինքնիշխանութեամբ յուղիղն շաւղաց՝ հաւանեալք պատրողին, եւ զտիղմ մարմնոյն հեշտութեան արկեալ քող հոգւոյ՝ խաւարեցուցին զիմանալւոյն հայեցողութիւն. սակս որոյ եւ բարկացաւ Աստուած ՚ի վերայ նոցա, ըստ առաքելոյ. «Բարկութիւն եւ սրտմտութիւն Աստուծոյ ՚ի վերայ ամենայնի որ գործէ զչար »։ Եւ էր բարկութիւնս իրաւամբք, զի էր կար նոցա հպել հոգւով յիմաստս Աստուծոյ ՚ի յօրանալն մարմնով յիրս աշխարհիս. բայց ոչ կամեցան, եւ եղեն ատեցեալք յԱստուծոյ վասն զհոգի սպանանելոյ ՚ի մեղս մարմնոյ, եւ գտան մեռեալք, ըստ առաքելոյ, «Մինչ դեռ մեռեալն էաք ՚ի մեղս մեր »։ Ուստի եւ արգել արդարութիւն նորա զողորմութիւնն յայնցանէ որք ոչ խնդրեցին զնոյն . զի անկար էր, որպէս եւ կափուցելոց աչօք, ՚ի քաղցրութիւն լուսոյ նայելն։ Իսկ յառաջանալ դարուց ժամանակացն երեւեցան ոմանք՝ որք սկսան հայել ՚ի բնութեանս ուղղութիւն, եւ բացատրել ՚ի նմանէ իմաստիցն քննութեամբ զարտաքուստ մտեալ զվատթարութիւնն. որք եւ սահմանեցին անիրաւութիւն հոգւոյ զչարութիւնն՝ եւ զորս ՚ի նմանէ ծնունդ՝ արդարութիւն, զառաքինութիւն, եւ զորս ՚ի նմանէ ծնանի, եւ այնպիսի ջանալ տնօրինել զսահմանադրութիւնս ոչ կարացին տիրապէս ճանաչել, թէ թոյնք սատանայի խառնեալ ընդ մեզ ստիպէ առնել զանիրաւութիւն. այլ միայն նայելով ՚ի կամս հոգւոյս ճգնութեանն անօսրութեամբ՝ անիրաւութիւն եդին նմա զմեղս. զի ՚ի պահելն զբնութիւնս ուղիղ, եւ ՚ի պատահելն մեղաց՝ զղջմամբն ցուցանիմք՝ թէ արտաքոյ բնութեանս սայթաքեցաք. եւ զառաքինութիւնն արդարութիւն, զի ուրախ լինելն ՚ի նսին յայտնէ բանական կիրս, եւ բնութեանս՝ ըստ ուղղութեանն ներգործութիւն. ըստ այնմ ցուցանեն զգործս օրինացն գրեալ ՚ի սիրտս իւրեանց վւայութեամբ մտաց իւրեանց, եւ յանդիմանեալ զմիմեանս ՚ի խորհրդոց իւրեանց։
Այսպիսի վկայութեամբ մտաց եւ առանց ուսման գտաւ ՚ի մէջ նոցա քաղաքական օրէնք, իշխանութեան կարգ , բարւոյ գովութիւն եւ չարի պատուհաս. եւ համառօտ ասել, օրինացն կամաց որ յԱստուծոյ՝ լրումն, որ քան զամենայնս օգնականք էին մտացն իմաստութեան եւ վերհայեցողութեան, որով եւ խնդրեցին զԱստուած ունել ըստ բնականս կամաց փափաքման, եւ նմա վասն ստեղծանելոյն եւ նախախնամելոյն շնորհ ունել պաշտմամբ։ Սակայն ոչ կարասցին զճշմարիտն գտանել. զի հաճեցաւ իմաստութիւնն Աստուծոյ ոչ ճանաչել աշխարհի իմաստութեամբ իւրեանց զԱստուած, որպէս զի մի՛ պարծեսցի մարմին առաջի նորա. բայց մարդիկ զաստուածասիրութեանն փոյթ ոչ թողին անպտուղ, այլ առին ՚ի պաշտօն զորս եւ սիրեցին, եւ յորոց օգուտ ունել վարկանէին. եւ այս է ՚ի տեառնէ ասացեալ խոկումն անառակին, որ մտածէր. «Յարուցեալ գնացից առ հայր իմ ». քանզի ընթացքն է սոցա յառաջանալն ՚ի բարեգործութիւնն եւ յաստուածասիրութիւն։ Եւ տես, զի նախ նա խորհեցաւ գալ առ հայրն եւ ընթացաւ, եւ ապա հայրն տեսեալ զնոյն ՚ի հեռուստ՝ ընդ առաջ եկն եւ գթացաւ. այսինքն զի նախ մարդիկ խնդրեցին ունել զԱստուած որպէս առ Յոբն. իբր թէ ակամայ եւ բռնի ուղղեաց զմարդկան փրկութիւն, որ էր զրկումն անձնիշխանականի բնականս մեր ստեղծուածոյ. ըւստի գտանէր եւ իւր դատելն անիրաւութիւն. վասն զի կարելի էր Աստուծոյ եւ զնա ակամայ ՚ի պատժոց ճողոպրել. այլ զի մի՛ այս լիցի, արդարութիւնն Աստուծոյ թոյլ ետ՝ յորժամ կամեցաւ անձնիշխանս՝ զմեղանչելն, եւ վատնել զամենայն գանձս առաքինութեան անառակութեամբ։ Եւ յորժամ խոկաց զառ նա դարձն եւ ընթացաւ, ապա ընկալաւ եւ յայտնեաց զգթութեան չափ սքանչելի։ Եւ մինչ հեթանոսք սովեալք աստուծասիրութեամբն ՚ի հայրենի տունն բարւոք կարգօք ճանապարհ արարեալ փութային, նախահոգակն Աստուած զփրկութիւն նոցին ՚ի բերանս մարգարէիցն նախաճառեալ նշանակէր ուրուականօք առակաց, զանխուլ ՚ի չարութեանն հօրէ. իսկ անառակ որդին որ գայր առ հայրն, եհաս ճանապարհաւն մինչեւ յօդդ, ուր զշրջանս աստեղաց եւ լուսաւորեացն քննեալ առ ՚ի գտանել ՚ի մէջ նոցին զարարիչն՝ ել ՚ի յերկրէ, անց ընդ ծով, կոխեաց զտարերս, եթող զզարդս սոցա, եւ հասեալ յեթերդ՝ այլ ոչ կարէր յառաջել. յոր հայեցեալ ՚ի բարձանց ՚ի սրբութենէ իւրմէ Հայրն երկնաւոր՝ ՚ի հեռուստ գթացաւ, եւ յարուցեալ եկն ընդ առաջ նորա, անկաւ զպարանոցաւն եւ համբուրեաց. այսինքն՝ զի ընդ բնութիւնս խառնեալ սիրով՝ մարդացաւ. քանզի համբոյրն՝ միութեան է նշանակ ՚ի ձգմանէ սիրոյ. եւ այս եղեւ ներմարդութեամբ բանին Աստուծոյ ՚ի սրբոյ կուսէն . ուստի յայտնեալ մարդ յաշխարհ՝ տնօրինեաց մարդկան ազգի զփրկութիւն. եւ տնօրէնութիւն զայս վարկանիմ։ Քանզի ցուցաք նախ ՚ի բանս՝ թէ մարդիկ ծանեան զբնութեանս ուղղութիւն, եւ բացատրեցին զչարն ՚ի բարւոյն ուղղակի, զոմն անուանեալ անիրնւութիւն կամացս եւ զոմն արդարութիւն. սակայն ոչ կարացին արդար լինելովն յանիրաւութենէ խոտորել։ Մի՛ արդեօք զի ո՞չ կամեցան. եւ ապա ընդէ՞ր գովեցին զարդարութիւնն եւ պատժեցին զչարութիւնն. ահաւասիկ յայտ է զի կամեցան զլինելն արդար, եւ այնր աղագաւ գովեցին զնոյնն. բայց սակայն զդաւաճանիչ բանսարկուն զկնի ունէին, որ զինէր զօրէնս իւր զչար՝ հակառակ օրինաց մտացն նոցա, եպերէր եւ գերէր զնոսա յօրինաց մեղաց վիհս՝ անդամոց մարմնոյս հարկաւոր կրիւքն։ Սակայն նոքա ոչ կարացին ճանաչել, թէ այս նորա է դաւաճանութիւն. այլ միայն անիրաւութիւն եւ չարութիւն եդին բանական հոգւոյս զյանցանսն. եւ թէ ո՛ էր որ առիթ լինէր սորա անիրաւելոց զինքն , տգիտացան։
Եկն բանն Աստուծոյ համբուրեալ զբնութիւնս եւ ընդ սմա խառնեալ. որպէս զի զայս, զոր մարդիկ վկայեցին արդար գոլ բնաւորապէս եւ ոչ կարացին արդարանալ, պահեսցէ ՚ի բնական արդարութիւնն՝ եւ զհայր մեղացն խայտառակեսցէ. եւ զի զաստուածադիր օրէնսն, զոր կարելի էր մարմնաւորացս պահել եւ տկարացաք ՚ի խաբանաց թշնամւոյն, պահեալ ՚ի գլուխ հանցէ, եւ զարդարութիւն օրինացն ՚ի վերայ մեր սփռեալ՝ դատապարտեսցէ ընդ խաբեցելոցս զխաբողն, որպէս գրէ առաքեալ. «Վասն այսր խորհրդոյ հաւատամք զբանն մարմին եղեալ, որ եւ բնակեաց ՚ի մեզ ». զորոյ մարմին լինելն «Ոչ ոք յիշխանաց աշխարհիս այսորիկ ծանեաւ. զի թէ էր ծանուցեալ, ոչ արդեօք զտէրն փառաց ՚ի խաչ հանէին », որպէս ասէ առաքեալ։ Այլ էր այս խորհրդոյ իմաստ առ Աստուած ծածկեալ յամենայն եղանակացս, ՚ի հրեշտակաց ասեմ՝ եւ ՚ի դիւաց եւ ՚ի մարդկանէ. զի հրեշտակաց ՚ի ձեռն եկեղեցւոյ յայտնեցաւ. եւ դեւք թէ գիտէին ոչ մարտնչէին ընդ նա որպէս ընդ մարդ, զեթէն ՚ի մէջ դնելով որդիութեանն Աստուծոյ, եթէ տէր փառաց զնա գիտէին։
Այսպէս յայտնեցաւ Աստուած ՚ի վերայ երկրի մարդ՝ անհաս եւ յետ մարմնանալոյն յեղականացս, զի տացէ տեղի բանսարկուին մարմնոյս հարկաւոր կրիւքն մարտնչել ընդ ինքեան. քանզի նա զինքն Աստուծոյ մարտակից ոչ գիտէր, եւ ոչ պատերազմէր ընդ Աստուած քաղցիւ՝ թէ ծանուցեալ էր գոլ զնա Աստուած. այլ վանէր որպէս ընդ մարդ եւ ստիպէր ըստ հարկաւոր կրից խոտորեցուցանել յաւելորդսն. սակայն լոյս աստուածութեանն ՚ի խաւար մարմնոյն լուսաւոր գոլով՝ խաւար մեղացն ոչ հպէր ՚ի նա, որ անհասն էր ՚ի խաւարի հօրէն. զի մարմինն հոգւովն հանդերձ կրէր զիւր բնական կիրսն յիւրաքանչիւր հասակս փրկչին, եւ աստուածութեանն ՚ի խաւար մարմնոյն լուսաւոր գոլով՝ խաւար մեղացն ոչ հպէր ՚ի նա, որ անհասն էր ՚ի խաւարի հօրէն. զի մարմինն հոգւովն հանդերձ կերէր զիւր բանական կիրսն յիւրաքանչիւր հասակս փրկչին, եւ աստուածութիւնն անհաս ՚ի թշնամւոյն էր խառնեալ ընդ նմին։ Ջանայր սատանայ պատրել եւ խառնել զաւելորդսն ընդ լուսոյ մտացն՝ եւ նովաւ ընդ բնականսն՝ եւ ոչ կարէր, զի լոյս աստուածութեանն խառնեալ ընդ լուսոյ մտացն՝ եւ նովաւ ընդ մարմինն, զխաւար նորին բնական կրիցն պահէր ՚ի սահմանս իւր, եւ ոչ տայր չարութեանն հօր սերմանն առ ինքն մերձենալ. այլ ծանուցեալ զաւելորդսն՝ առ ոտն կոխէր ՚ի կրելն զբանականսն. ուստի եւ եղեւ տղայ, եւ զտղայական ախտից մարտն վանեաց, տղայական կրիւքն ամաչեցուցեալ զթշնամին։ Մանուկ, եւ ՚ի վարժումն հնազանդութեան ծնօղացն ոչ կարաց յողդողել զնա։ Երիտասարդ, եւ ցանկութեամբքն ոչ կարաց գայթակղեցուցանել զնա. եւ մարտն ոչ եթէ մարմնոյ առ մարմին, այլ հոգիքն չարք ընդ հոգին Աստուծոյ մարմնացելոյ, եւ հգւոյ նորա կամաց՝ որ անշարժ եկաց ՚ի ներհակացն՝ ոչ եղեւ կոխան. ըստ որում եւ ասէ Եսայի. «Մինչ չեւ ծանուցեալ իցէ մանկանն զբարի կամ զչար, անարգեսցէ զչարն եւ ընտեսցէ զբարին ». եւ ասպէս պարտեալ զամօթ եղեւ սատանայ եւ դեւք նորա վերակացուք ախտից, ՚ի նմանէ՝ որ երեւեցաւ ՚ի նմանութիւն մարմնոյ մեղաց, եւ դատապարտեաց զնոսա մեղաց աշխարհի պարտապանս մարմնովն իւրով։ Քանզի չարախօսէին զմարդկանէ առաջի Աստուծոյ, թէ կամօք եւ բնութեամբ բերին ՚ի մեղս. եւ ահա մարմինն Քրիստոսի ՚ի բնականսն՝ պարսպեալ ՚ի ներգործութենէ նոցին դաւաճանութեանցն՝ արդար գտաւ եւ անարգող չարին եւ ընտրող բարւոյն. եւ այսու հռչակեցաւ Աստուած ՚ի բնութեանս արարչութեան՝ թէ ոչ ստեղծ չար եւ բնութեամբ չարակամ. եւ մարդիկ ստուգեցան ՚ի բնական առաքինութեանն բաղձանս, թէ զոր սիրենն բնութեամբ՝ խափանին ՚ի ներգործելոյ, ոչ բնութեամբ կամ կամօք, այլ ՚ի գայթակղեցուցանող թշնամւոյն որոգայթից , որ պատճառս առեալ զպատուիրանն վասն ապստամբեցուցանելոյ ՚ի նմանէ՝ գործեաց ՚ի մեզ զամենայն ցանկութիւնս ախտից։
Արդ յորժամ զայս հանդէս ած ՚ի գլուխ Աստուածն մարդացեալ, ներեաց Հայր մեզ. ըստ այնմ. «Ի ներելն Աստուծոյ ՚ի հանդէս արդարութեան նորա ՚ի ժամանակի աստ յայսմիկ, զի եղիցի նա արդար, եւ արդարացուսցէ զայնոսիկ, որք ՚ի հաւատոցն Յիսուսի ». քանզի որպէս ասացաք, ինքն արդար ցուցաւ հանդիսիւ արդարութեան Քրիստոսի ՚ի ստեղծուածս իւր, եւ մեք առ ՚ի նոյն հաւատով։ Տեսին զայս եւ հրեշտակք ըստ առաքելոյ. «Որ երեւեցաւ մարմնով, արդարացաւ հոգւով, յայտնեցաւ հրեշտակաց »։ Եւ ՚ի լնուլ ամաց եսենից, որ է հասարակութիւն ընթացից կենացս, եւ անցք ընդ եռացումն բնութեանս, ածեալ ՚ի գլուխ զյաղթութիւնն բանին մարմնացելոյ, եւ կոխեալ զամենայն ախտս որ սերմանի ՚ի կիրս մարմնոյս, ած Աստուած վկայ նմին յանապատէն զյառաջընթաց մկրտիչն Յովհաննէս. առ որ եկն տէրն մեր ՚ի մկրտութիւն ընդ այնոսիկ՝ որք խոստովանէին ՚ի ջուրսն Յորդանանու զմեղս իւրեանց առաջի նորա։
Եւ տեսեալ Յովհաննու ՚ի հեռուստ զօրինօք բնական կրից անմեղութիւն նորա, հրաժարէր, ՚ի մկրտելոյ զայն, որ անկարօտ էր մաքրութեան։ Իսկ նա ասէր, «Թոյլ տուր, զի այսպէս մեզվայելէ լնուլ զամենայն արդարութիւնս ». այսինքն թէ զբովանդակ արդարութիւնս՝ զոր եդ օրէնքն մարմնոց, եւ ծանեան հելլենացիքն հոգւոց, զի ես միայն ՚ի մարդկանէ գործով կատարեցի. արդ թոյլ տուր կալ առաջի քո, եւ զ ՚ի գլուխ ածեալ արդարութիւնս յերկուց եւ յերից վկայից հաստատել ըստ կամաց օրինացն։ Էջ ապա ՚ի ջուրն. եւ զի ոչ ինչ ունէր խոստովանել, ել վաղվաղակի. տեսին հրեշտակք տեսին եւ ամենայն դեւք, թէ միայն ՚ի մարդկանէ բնական կրիւք վարեալ՝ արդար է, ոչ ինչ սայթաքեալ. յամօթ եղեւ եւ սատանայ՝ չարախօսն բնութեանս, զի յանդիմանեցաւ ինքն առիթ մեղած , եւ ոչ սա։ Ձայնեաց Հայրն ՚ի յերկնից. «Դա է որդի իմ սիրելի, ընդ որոյ տնօրէնութեան գործոյն հաճեցայ ». այսինքն, զի մարմնով դա միայն զկամս իմ հաճոյացոյց։ Արդ ըստ աստուածութեանն անկրօտ էր այսմ վկայութեան Էմմանուէլն. սակայն մարդկութիւնն կարօտ էր տնօրինաբար ունել զվկայութիւնն Աստուծոյ, թէ արդար է. զի անսուտ բնութիւնն ճշմարիտ է, եւ ճշմարտութեան վկայ է։ Եւ սորա հաճոյ լինելոյ վկայութիւնն հաճոյ գտաւ իւրեւ զամենայն մարդկութիւնս. ուստի եւ Հոգին սուրբ զոր փչեաց Աստուած ՚ի մարդս եւ յետ յանցանացն բարձաւ, եկն վերստին եւ եկաց ՚ի վերայ բնութեանս նորոգողին Յիսուսի, եւ օծ ՚ի նա զամենեսեան զմեզ շնորհօք իւր. քանզի նովաւ ՚ի մեզ անցանէ շնորհն։ Արդ ոչ չափով տայ Աստուած զՀոգին Որդւոյ. եւ նա ինքն ոչ կարօտի իւրոյ Հոգւոյն, եւ առնու զնա իբրեւ զշնորհ. սակայն ըստ տնօրէնութեան եւ սպասաւորութեան զոր սկսաւ առնել բնութեանս մեր՝ իրաւամբք եւ արդարութեամբ նորոգութիւն, եւ առնու եւ կարօտի, զի ՚ի նա մեք առցուք։ Քանզի նոր Ադամ էր, ցոյց թէ այս այն մարմին է Ադամայ, որ զրկեցաւ ՚ի Հոգւոյն սրբոյ ըստ յանցանաց, եւ առ զնոյն վերստին արդարութեամբ մարմնոյ ըստ արդար իրաւանցն Աստուծոյ. ըստ այսմ խորհրդոյ առ զիւր հոգին ինքն Էմմանուելն եւ օծաւ Քրիստոս։ Եւ դարձեալ, ոչ թէ զի որ ՚ի Քրիստոս մարդկութիւնն այսմ կարօտ էր, կամ ընդ բանն միացեալ մարմինն Հոգւովն որպէս կարօտ զօրանայր, մի՛ լիցի. քանզի եւ զամենայն յաղթութիւնն ՚ի գլուխ էած նախ քան զիջումն Հոգւոյն. այլ որպէս ասացի, մեզ քահանայապետ եղեալ՝ մեզ էառ եւ ՚ի մեզ անցոյց զշնորհն. ըստ այնմ, «Ի վերայ սոցա ես սուրբ առնեմ զանձն իմ, զի եղիցին եւ սոքա սրբեալք ճշմարտութեամբ »։ Արդ առ զՀոգին, եւ օծաւ նովաւ տնօրինաբար, որ անկարօտն էր. սակայն սատանայ որ ոչ գիտէր զԱստուած ընդ մարմինն միացեալ, որպէս զլրումն կարօտութեան համարէր նմա զՀոգւոյն ընդունելութիւն, եւ իբր զյաղթութեան փոխարէն, ըստ այլ մարգարէիցն։ Եւ տես, զի նախ քան զՀոգին ոչ ինչ արար Քրիստոս նշանս եւ սքանչելիս, զի մի՛ երեւեսցի մարտակիցն, թէ առաւել է քան զմի ոք ՚ի հասարակաց մարդկանէ, որ եւ ընդ նմա որպէս ընդ մարդ մաքառեցաւ, եւ զիւր յաղթահարիլն ՚ի մարդոյ գիտէր. իսկ ապա զգեցեալ Քրիստոս զՀոգին, եւ որպէս թէ կարօտ նովաւ զօրացեալ, կրկին դրդեաց նախանձն զմարդասպան թշնամին ՚ի մարտ ընդ նմա. որ եւ եկաց ՚ի լերինն առաջի փորձել զնա զգայապէս, որ մինչեւ ցայժմ իմացականապէս. զի այս է նորին սովորութիւն, յորժամ ՚ի ներքս պարտի, յերեսս երեւի, որպէս եւ սրբոցն, որք զօրացան Քրիստոսիւ, արար ՚ի յետոյ։ Արդ կացեալ ՚ի լերինն առաջի՝ փորձէր զնա ըստ քաղցոյն որպէս զմարմնաւոր, եւ ագահութեամբ որպէս զշնչաւոր, եւ սնափառութեամբ որպէս զհոգեւոր. զի յայս պարփակի ամենայն գայթակղութիւնք նորա. եւ եղեալ նկուն ոչ աստուածեղէն իշխանական զօրութեամբ, այլ մարդկեղէն իմաստիցն խոհականութեամբ. որով յընտրութիւն ճգեալ զնորա խորհրդակցութիւնն խոտորնակ գտաւ յօրինացն, որոյ կատարողացն հետեւէր զղջումն եւ խղճի ստգտանք. եւ նա ոչ հաւանեցաւ. զի մի ստգտցի յօրինացն, որ ասաց՝ բանիւ Աստուծոյ կալ եւ ոչ փորձել զԱստուած, եւ նմա միայն երկիր պագանել. յաղագս որոյ եւ ՚ի բաց եկաց ՚ի նմանէ՝ որ գրոց վկայութեամբքն եկաց ընդդէմ, եւ օրինօքն արար զպատասխանիսն։ Եւ կատարեալ զյաղթութիւնն՝ դարձաւ ՚ի Գալիլեա, եւ զօրութեամբ Հոգւոյն սկիզբն արար նշանագործութեանն, որով եւ ՚ի մրմնոյն որ պարտեաց զդեւսն՝ սկսաւ հալածել զնոսին իրաւամբք. զի թէ վասն այնր կոխան եղեւ նոցին, զի խաբեցաւ եւ մեղաւ, ապա իրաւացի է այսօր զերծանելն ՚ի նոցանէ, զի յաղթահարեաց, եւ անխաբ մնալովն անմեղ ցուցաւ։ Եւ նոքա անուանէին զնա որդի Աստուծոյ, ոչ ստոյգ գիտութեամբ, այլ կարծեօք եւ երկմտութեամբ. ՚ի գործոյն տարակուսեալք, եւ ոչ յելից խորհրդոյն հաւանեալք։ Իսկ Քրիստոս ընդ սաստել դիւացն եւ բժշկելով զախտսն եւ զմեղս թողոյր, ասելով. «Զի գիտասջիք թէ որդի մարդոյ ունի իշխանութիւն ՚ի վերայ երկրի թողուլ զմեղս ». մանզի դաստիրակութեամբ աստուածութեանն՝ մարդկութիւնս որ յիս՝ զանմեղութիւն ուղղեաց, եւ առ իշխանութիւն ամենայն մարդկան, որք յերկրի պատրանօք եւ ոչ բնութեամբ են մեղաւորք, թողուլ զնոյնն։ Իսկ դեւքն դրդէին զդպիրսն ասել. «Ո՞ կարէ թողուլ զմեղս եթէ ոչ միայն Աստուած ». զի ինքն յանձն առցէ զանունն, եւ ՚ի կարծիսն հաստատեսցէ զնոսա. իսկ նա տակաւին եւս ՚ի պէտս տնօրէնութեանն անփոյթ առնէր զյայտնելն, եւ բանիւ վարդապետութեանն զերկնից արքայութիւնն աւետարանէր. այսինքն թէ ինեւ ՚ի սատանայի իշխանութենէն ելէք, եւ երկնից թագաւոր մերձեցաւ տիրել ձեզ՝ եթէ հաւատայք։ Բայց հաւատայր եւ ոչ ոք, զի Հոգւոյն շնորհալի էր լուսաւորել զմիտս առ հաւատ իմանալի յուսոյն. եւ զայս ոչ ունէին մարդիկ. եւ Քրիստոս միայն յինքն միայն գտաւ արդար. եւ այլ մարդիկ ՚ի ներքոյ դատապարտութեանն վասն հաւանելոյ չարին, որում նա նովին մարմնովս յաղթեաց։ Վասն այսորիկ ոչ բուսանէր սերմն բանին առանց ցօղոյ հոգւոյն յանդաստանս մտաց մարդկան. եւ հրակ էր նմա զանմեղ իւր մարմինն պատարագել, եւ զմեղս մարդկան քաւել, եւ զՀոգին յաշխարհս սփռել. եւ այս տնօրինեցաւ ՚ի հակառակամարտ հնարից թշնամւոյն. քանզի յորժամ յանձն եւ ՚ի մարմին փրկչին ընթադրեալ ոչ կարէր մերձենալ պատրանօք, զդպիրսն եւ զփարիսեցիսն զինէր նախանձու նմին հակառակ։ Բայց տէրն գիտելով զիւր մարտակիցն, ՚ի ձեռն մարդկանն յամօթ առնէր զնա ամենայն ուրեք հեզութեամբն եւ խոնարհութեամբ. մինչեւ ոչ հանդուրժեալ ՚ի գլուխ ածել զմախանսն, փութացուցանէր մահուանն հնարիւք. քանզի լսէր ՚ի նմանէ, զի ասէր. «Ո՞վ ՚ի ձէնջ յանդիմանեսցէ զիս վասն մեղաց ». եւ գիտելով զճշմարտութիւն հրամանին՝ քասքնէր. ուստի եւ հնարեցաւ զնա ՚ի չարչարանաց մտանել նախատանս. զի գոնէ զհեզն առ բանիցն այպանումն՝ ՚ի կրելն մարմնով զվիշտ՝ զինեալ պատժական զօրութեամբ սայթաքեցուսցէ բարկութեամբ։ Այլ նա փոխանակ յարութեանն եւ փառացն՝ որում ըստ գործոց իւրոց արժանի էր ՚ի մարդկանէ՝ յանձն առ զխաչ, արհամարհեաց զամօթ։
Եւ մի՛ ոք փոքր կարծեսցէ զարհամարհութիւն ամօթոյ ՚ի տեառնն վիշտս. զի որպէս մարմնով զչարչարանցն վիշտս կրեաց, նոյնպէս եւ հոգւով զամօթոյն, ըստ երկոցունց աշխատեալ հեզութեամբ. նա որ զթզենւոյն տունկ չորացոյց զօրութեամբ, հնազանդեալ Հօր մահու չափ եւ մահու խաչի փոխանակ անհնազանդութեանն Ադամայ. վասն այսորիկ որպէս անհնազանդութեամբ հնոյն մեղաւորք բազում եղեն, նոյնպէս եւ հնազանդութեամբ նորոյս Ադամայ արդարքն եղեն հաւատացեալքն ՚ի նոյն։ Եւ թէ այս որպիսի յեղանակաւ՝ ասելի է։
Անմեղ երեեւցաւ Քրիստոս ինքն միայն, ուստ ի եւ Հոգին սուրբ հանգեաւ ՚ի նա միայն. եւ արդարութիւն Աստուծոյ բարեհռչակ եղեւ ՚ի նորին անմեղութիւնն. եւ թէ ոչ ունի ստեղծուած բնութեանս բանաւորական զչարութիւնն, այլ եկամուտ է. եւ օրէնքն՝ բնութեանս օգնական է եւ ոչ հակառակ. ըստ այնմ. «Զօրէնսն ետ յըգնականութիւն ». եւ ընդ օրէնսն անցանելն՝ եւ բնութեանս սահմանի է դրժումն, սակս որոյ եւ զղջումն։ Երեւեցաւ սերմանող ՚ի մեզ զհակառակն օրինացն եւ բնութեանս սատանայ, որ եւ մարդասպան ՚ի սկզբանէ, եւ յաղագս սպանութեան եւ դաւաճանութեան գտաւ դատապարտ. յայնմանէ՝ որ եկն դատաստան առնել աշխարհի, եւ ընկենուլ զնա արտաքս. որ եւ ասէր, իշխան աշխարհիս այսորիկ դատախազութեամբ անմեղութեանս իմոյ յարդար իրաւունսն Աստուծոյ եւ Հօր եւ Հոգւոյն դատապարտեալ է. իսկ մարդիկ դատապարտք էին վասն հաւանելոյ կամացն նորին , եւ արտաքոյ բնութեանս եւ օրինացն Աստուծոյ յանիրաւութիւն խոտորելոյ. եւ յայսմ պատժոց որոյ մեք պարտապանք, Քրիստոս որ մեղացն խայթոց է. սակայն ետ զիւր անմեղ մարմինն պատարագ Աստուծոյ Հօր փոխանակ մեղաց մերոց։ Եւ վասն զի նա որ անպարտն էր մեղաց, եւ գեր ՚ի վերոյ մահու՝ մեռաւ, մեք որ պարտաւորքս էաք՝ ՚ի մահուն պատժոցն զերծաք, եւ քաւեցաք արեամբ նորա, որ ետ զանձն ՚ի վերայ ոչխարաց իւրոց ըստ առաքելոյ. «Զոր յառաջն եդ Աստուած քաւութիւն ՚ի ձեռն հաւատոցն արեամբն նորա»։
Յառաջ, ասելով, զկանխախօսութիւն մարգարէիցն նշանակէ. յորոց ասէ Եսայի. «Տէր մատնեաց զնա առ մեղս մեր, եւ մտադիւր ծառայեաց բազմաց, եւ զմեղս բազմաց նա վերացուսցէ ». եւ Աստուած Հայր ած զնա ՚ի չարչարանսն. քանզի «Այնպէս սիրեաց Աստուած զաշխարհ մինչեւ զորդին իւր միածին ետ». զի ամենայն որ հաւատասցեն ՚ի նորա տնօրէնութիւն մահուն՝ մի՛ կորիցէն, այլ ընկալցին զկեանս յաւիտենականս. իսկ որ ոչ հնազանդին Որդւոյ, բարկութիւնն Աստուծոյ մնայ ՚ի վերայ նոցա. քանզի զիրաւացի բարկութիւնն նորա շիջոյց յաշխարհէ միայն նորա մահուն պատարագն, որ վասն մեր տուաւ Հօր։
Արդ եկեալ Քրիստոս ՚ի խաչն, եցոյց Հօր թէ ոչ եմ մահու արժանի, վասն զի մահն խայթոց մեղաց է, եւ ես անմեղ եմ . նա եւ ոչ կամիմ զնոյն՝ չարչարելի ունելով մարմին, որ վշտանայ մահուամբն. սակս որոյ եւ երկնչի ՚ի նմանէ։ Ունիմ եւ շունչ զգայական՝ որ խորշի յամօթոյ նախատանաց. իսկ բանական հոգիս յօժար է տալ զանձն իմ պատարագ, եւ զաշխարհս քաւել։ Հայր եթէ հնար է ձրի արդարանալ աշխարհի, անցո յինէն զբաժակս մահու երկիւղի. ապա թէ ոչ կամիս, արբից զսա, զի եղիցին կամք քո, զոր իջի յերկնից զի մարմնով արարից։ Բայց Հայրն ոչ ձրի արար զմեր քաւութիւնն. որոյ աթոռն յարդարութիւն եւ յիրաւունս հաստատեալ է. այլ զողորմութիւն ճշմարտութեամբ՝ որդւոյն տնօրէնութեամբ ուղղեալ առաջի՝ ՚ի գլուխ որդւոյն տնօրէնութիւնն. եւ առեալ գին զսուրբ եւ զպատուական արիւնն, կշռեաց ՚ի գթութիւնն իւր, եւ յաղթող ետես մեղաց ամենայն աշխարհի. եւ մեք այնր գնոց տուաք Քրիստոսի սեպհական ժողովուրդք, ըստ գրելոյ առաքելոյն. «Ոչ ապականացու արծաթեղինօք փրկեցայք, այլ պատուական արեամբ ամբիծ եւ անարատ գառինն ». եւ գնոց գնեցայք, փառաւոր արարէք զԱստուած ՚ի մարմինս ձեր եւ յոգիս . եւ հովուել զժողովուրդ տեառն զոր ապրեցոյց արեմաբն իւրով. վասն որոյ եւ օր ըստ օրէ զայս արիւն պատարագեալ Հօր՝ քաւիմք ՚ի պարտեաց մեղացն՝ որպէս գրեալ է. «Արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց ». մանզի ետ զինքն Աստուծոյ Հօր փոխանակ ամենեցուն մեր. եւ Հայր առեալ յիւր հնազանդութիւն մահու չափ մատնեաց ըստ մարգարէութեան ՚ի ձեռս թշնամւոյն. «Տէր, ասէ, մատնեաց զնա առ մեղս մեր. եւ նա առ վշտին ոչ բանայ զբերան իւր »։ Արդ լցեալ ՚ի նա զքաղց թշնամւոյն որ ՚ի ներքին մարդն՝ յաղթեցաւ մարմնոյն չարչարանօք. ոչ բանայր զբերանն պատժողական հրամանաւ Հօր մինչեւ ՚ի մահ խաչի. ՚ի վերայ որոյ յարոյց սատանայ զաշակերտն մատնութեամբն, զդատաւորն անիրաւութեամբն, զզինուրսն նախատանօքն. եւ տէրն յաղթեաց. որպէս եւ ասէր նախ քան զխաչն, «Այժմիկ դատաստան է աշխարհիս, այժմիկ իշխան աշխարհիս ընկեսցի արտաքս »։ Եւ առաքեալ, «Մերկեաց զիշխանուիս եւ զպետութիւնս, յայտ յանդիման խայտառակեալ նշաւակեաց զնոսա յանձին իւրում ՚ի յարութեան իւրում »։ Խայտառակեալ զայն իմանամք, զի մինչեւ ՚ի խաչին բեւեռելն սպասէր սատանայ նմին ըստերիւրել. յորժամ խաչիւն մահ մարմնոյն կատարեցաւ, մեղքն որ բնութեանս կործանիչ էր՝ բարձաւ եւ ունայնացաւ, ՚ի մենջ հեռացեալ, եւ ՚ի գայթակղեցուցանողին վերայ դարձեալ. եւ սատանայ մերկացաւ յիշխանութենէն որ ՚ի վերայ մեղանչականացս , եւ նշաւակեցաւ թէ յանցանքն՝ նորին որոգայթ է, եւ ոչ մեր կամաց կամ բնութեան պտուղ. եւ ստուգեցաւ այս, զի մարմինն՝ որ կամաւ իբր մեղաւոր մեռաւ, վասն անմեղութեանն՝ ապականութեանն անկերակրելի մնացեալ՝ յարեաւ. զի «Մարմին նորա ոչետես զապականութիւն, եւ ոգին ոչ ըմբռնեցաւ ՚ի դժոխս », որպէս եւ գրեաց Պետրոս։ Քանզի յորժամ աւանդեցաւ ՚ի ձեռս Հօր, եկն իշխան աշխարհիս ընդ առաջ՝ որպէս եւ այլ հոգւոց, եւ ՚ի նմա ոչ ինչ եգիտ յիւրոցն. յայնժամ ապա ծանեաւ, թէ մեռաւ ոչ ըստ իւր յաղթութեանն կամ ըստ բնութեանն տկարութեան, այլ վասն Հօր հնազանդութեանն, որ ասաց նմին առնել զայս։ Յայնժամ զամօթի հարեալ նշաւակեցաւ անմեղութեամբն Քրիստոսի պարտականն մեղաց աշխարհի, եւ նիգք յուսահատութեան լուծան, փականք դատապարտութեանն բացան, դրունք պղինձք իշխանութեան դիւացն փշրեցան. եւ ոգին Քրիստոսի «Ոգւոցն որ ՚ի բանդին էին՝ երթեալ քարոզեաց զփրկութիւն », որպէս գրեաց գլուխ առաքելոցն Պետրոս։ Եւ զիշխանն աշխարհի կործանեալ առ ոտս, առ յինքն զիշխանութիւն բնութեանս մերոյ յերկինս եւ յերկիր . ՚ի կատարման տնօրէնութեանն յարութեամբն որ տուաւ նմա իրաւամբք եւ արդարութեաբ ՚ի տնօրինելն զայս հնազանդութիւն Հօր, որ եւ զնոյն ինքն առ բարձրացոյց եւ նստոյց ընդ աջմէ իւր եւ արար իւր երկրպագուս զերկնաւորս եւ զերկրաւորս եւ սանդրամետական մեռեալսն. եւ զնա եդ գլուխ ՚ի վերայ ամենայն իրիք եկեղեցւոյ։ Յաղագս որոյ եւ օծումն հոգւոյն էջ ՚ի գլուխն եւ ՚ի զմարմինն իւր ըստ կարգին Մելքիսեդեկի՝ Աստուծոյ Հօր. ըստ որում ասէր. «Յորժամ կատարեմ զտնօրէնութիւնս, ապա երթամ եւ զմխիթարիչն առաքեմ առ ձեզ ». զոր եւ առեալ Հօր առհաւատչեայ՝ եհեղ ՚ի մեզ զշնորհս Հոգւոյն, որ վկայէ հոգւոյս մերոյ, թէ եմք որդիք Աստուծոյ. նա եւ զոր ոչ հանդարտեաք առանց նորին ճառագայթիցն տանել ՚ի Քրիստոսէ՝ եկեալ ուսոյց մեզ եւ յիշեցոյց եւ հաւանեցոյց զտիեզերս առ ՚ի նորին հաւատն, որով եւ Պետրոս զանհաւանսն տեառն նշանօք խառնեալ վարդապետութեան երեք հազարս ՚ի միում աւուր աշակերտեաց. եւ այսպէս միշտ ՚ի Քրիստոսէ իջեալ յեկեղեցի իւր շնորհք Հոգւոյն յայտնէ բնաւիցս զխորս խորհրդոց նորա. ըստ առաքելոյ. «Այլ մեզ յայտնեաց Աստուած Հոգւովն իւրով, զի Հոգին զամենայն քննէ, եւ զխորս Աստուծոյ»։ Յայսմ Հոգւոյ լուսաւորեալ մարգարէքն եւ առաքեալք եւ վարդապետք եկեղեցւոյ, հարքն զայսր խորհրդոյ զօրութիւն ետուն մեզ յիւրաքանչիւր բանս. զոր շնչաւոր մարդ ոչ կարէ ընդունել , քանզի յիմարութիւն է նմա. իսկ մեր համեմատեալ ընդ հոգւոյ զհոգեւոր բանս նոցին՝ հաւատամք ասացելոցս, եւ խօսիմք նոցին սրբոցն համաձայն. եւ գիտեմք եւ վկայեմք խորհուրդ մեծ գոլ զտնօրէնութիւնն Աստուծոյ. յայտնի իսկ եւ մեծ ըստ առաքելոյ։ Վկայէ եւ Դաւիթ. «Ո՛րպէս զի մեծ են գործք քո տէր », եւ խոր յոյժ խորհրուրդք, եւ այր անզգամ ոչ ծանիցէ, եւ անմիտն ոչ առնու ՚ի միտ. զի ոչ սքանչելիք զգայարանաց առաջի, այլ արդարութեամբ փրկագործութիւն ըստ բազմապատիկ իմաստութեան . եւ ոչ զօրութեամբ, զի մարմնովն որով մահ՝ նովին լիցի եւ յարութիւն մեռելոց։
Արդ ՚ի գլխաւորեալս զհաւատս, զբանն մարմին խոստովանիմք, եւ զմարմնոյ բնութիւն ընդ նմին անճառ միացեալ ՚ի կուսական արգանդին. եւ ՚ի կրելն զկիրս մարդոյ ոչ առանձինն ՚ի բանէն, այլ ճարտարապետաւ բանին վարեցաւ յամենայն մարդկութիւնն, Աստուած գոլով համանգամայն եւ մարդ, բանն էր՝ որ ներգործէր եւ կրէր մարմնովն, խոստովանիմ. բայց զյատկութիւն բնութեան մարմնոյն ոչ զլանամ յանճառ միութիւնն, զի մի՛ խորհրդոյս զօրութիւն աղաւաղեսցի. այլ կրեաց անճառ միացեալ բանն ՚ի մարմինն մարմնովն զմարմնոյ կիրս. եւ թոյլ ետ մարմնոյն յիւր բնական ներգործութիւնն եւ ՚ի կամսն վարիլ, զի անմեղ մնալով մարդացեալն Աստուած ՚ի հարկաւոր կիրսն եւ ՚ի ներգործութիւնն եւ ՚ի կամսն, բնութեանս արդարութիւնն հռչակեսցի. քանզի Աստուծոյ զի՞նչ մեծ արդար լինել, բայց մարդոյ մեծ. վասն այսորիկ եւ մեծ է մերս աստուածպաշտութիւեան խորհուրդքս, որք հաւատամք յայն՝ որ երեւեցաւ մարմնով արդարացաւ հոգւով. զի նորա արդարութեամբն փրկեցաք. եւ արդարութիւն հոգւոյ ո՞րպէս ուղղէր առանց ունելոյ տարբերութիւն յաստուածայինն կամաց ընդ Աստուած խարնեալն ոգի ըստ իւրն կամաց։ Եւ զի ունէր, երեւեցոյց ՚ի ներգործութիւնս. եւ զի արդար գտաւ, նոգին յաղթեաց թշնամւոյն. նա եւ զիա՞րդ մարմնոյն կրիցն ամնմեղութիւնն զմեզ փրկէր , թէ ոչ տարբերութիւն ունէր բնութիւն յաստուածային անմեղն բնութենէ. եւ զի էր այս, եցոյց ՚ի ներգործելն մարմնով, եւ մնալով անմեղ ՚ի հարկաւոր կիրսն յոր ամենեքեան մեղաք։ Սփռեաց զարդարութիւնն ՚ի վերայ ամենեցուն մեր, սակայն յայսոսիկ ոչ տարբերութիւն աստուածութեանն եւ մարմնոյն անճառ խառնմանն, այլ մի Քրիստոս, մի տէր, մի անձն, մի Աստուած դաւանեմք զԱստուածն համանգամայն եւ մարդ ըստ միաւորութեան բնութեանցն յատկութեանցն հայեցողութեամբ. քանզի Աստուած ոչ է բնութեան անուն, այլ փառացն. եւ բնութեան անուն էսքանչելի եւ անհաս. ուստի եւ մի Աստուած ասելով զբանն մարմնացեալ, ոչ շփոթեմք զբնութիւնսն. քանզի զնա Հայր կնքեաց Աստուած. եւ որ Քրիստոսն է ըստ մարմնոյն, նոյն է ՚ի վերայ ամենեցուն Աստուած օրհնեալ յաւիտեանս։ Ապա ընդէ՞ր է ոմանց յանդգնել եւ ապաշնորհ առնել զերախտիս արդարութեամբ փրկագործութեան Աստուծոյ, նրբելով եւ ՚ի կարծիս ձգելով զխորհուրդ ներմարդութեան, կարծելով սնոտիախորհողացն այնու զԱստուած բարձր երեւեցուցանել, անգիտացեալ՝ թէ նուաստացուցանեն մանաւանդ, այլ եւ զիւրեանց փրկութիւն յաղաչեն. զի Աստուած խոնարհութեամբն բարձրացաւ. եւ ընդ այս բազմապատիկ իմաստութիւնս՝ որ յայտնեցաւ երկնաւորացն յեկեղեցւոյ՝ հիացան։ Արդ որք Աստուծոյ տան զներգործութիւն մարմնոյ եւ զկամս իբրեւ զմիոյ բնութեան, եւ ոչ որպէս Աստուծոյ վերաբերութեամբ կրեալ զնոյնն մրամնով, երիս մեղս մեղանչեն. նախ՝ զի զանչարչարելի բնութիւնն չարչարանաց եւ կրից մարմնոյ ՚ի ներքոյ դնեն, ապա զի մարդով եղեւ մահ եւ ոչ մարդով յարութիւն մեռելոց, որոյ խափանեալ էր կամքն եւ գործն. եւ Աստուծոյ ամենայն ինչ հնարաւոր է. եւ ոչ վասն հնազանդութեան բարձրացաւ մարդկութիւնս. զի եւ ըստ նոցա չհնազանդեցաւ մարդկութիւնս. զի եւ ըստ նոցա չհնազանդեցաւ՝ ոչ ունելով կամս, որոյ է այս ներգործութիւն։
Իսկ երրորդն եւս թշուառութիւն, զի նա բուռն եհար զբնութենէս եւ ամենայնիւ եղբարցս նմանեաց, զի ողորմած լիցի մեզ քահանայապետ փորձիւ չարչարանացն. իսկ նոքա արտաքս ձգեն զնա ՚ի վշտակցութենէ եւ յեղբայրութենէ եւ յողորմածն լինելոյ հաւասար կրիցն փորձիւ. ըր եւ քան զամենայնս է ողբոց արժանի։ Իսկ մեք հաւատամք զԱստուած մարդացեալ եւ մարմնացեալ անյեղաշրջելի բնութեամբ. զի«Ես նոյն եմ, ասէ, եւ ոչ փոփոխիմ», եւ ոչ մարմինն որդւոյ մարդոյ այլայլեցաւ ՚ի բնութիւն Աստուծոյ. այլ նոր եւ սքանչելի խառնուածով միացան երկու բնութիւնքն ՚ի մի անձնաւորութիւն պահելով եւ յետ միութեանն անշփոթ զտարբերութիւն բնութեանցն յատկութեան. եւ վասն այսորիկ անուանի խառնումն նոր եւ սքանչելի. եւ տնօրինեաց արդարութեամբ զփրկագործութիւնն, որոյ բանդ վերոյ եղեւ պատմիչ. եւ այս անհաս ՚ի հրեշտակաց իմաստութիւնս Աստուծոյ նոցին յայտնեցաւ՝ խոնարհութեան բանս, զոր նոքա անմարթ Աստուծոյ գիտէին. որպէս արքունեաց սպասաւորք՝ թագաւորի զստրկանալն։ Եւ մեք առ ՚ի սոյն հաւատալովն արդարացեալ խաղաղութիւն եւ հաշտութիւն կալաք առ Աստուած ըստ առաքելոյ. մանզի վերջացեալքս ՚ի գործոց օրինացն պատահեցաք Քրիստոսի շնորին. եւ զնորին հաւատոցն արդարութիւն ունիմք, որ յԱստուծոյ տուաւ մեզ. եւ մեղք այսուհետեւ մեզ ոչ կարեն տիրել, զի եմք յայսպիսի խորհրդոյս եւ շնորհիս հաւատն եւ ՚ի գիտութիւնն. ըրով եւ սրբիմք հանապազ ըստ առաքելոյ. «Արիւնն Յիսուսի՝ որ ՚ի ձեռն Հոգւոյն մատոյց զանձն անարատ պատարագ Աստուծոյ, սրբեսցէ զխիղճ մտաց ձերոց ՚ի մեռելոտի գործոց ձերոց պաշտել զԱստուած կենդանի ». ըր եւ նոր ուխտիւ իւրով արեամբն հրաւիրելոցս ժառանգեցուսցէ զարքայութիւն յաւիտենից։ Որում եւ զմեզ արժանի արասցէ նոյն ինքն ամենասուրբ եւ երկրպագելի տէրութիւն թագաւորականի Երրորդութեանն, վասն որոյ բանս գլխաւորեցաւ ՚ի պատիւ եւ ՚ի գոհութիւն անուան իւրոյ եւ աստուածութեանն փառաց, որ է օրհնեալ յաւիտեանս . ամէն։
Ի խնդրոյ հայցման երիցականից եղբարց. քննութիւն կարգաց եկեղեցւոյ, եւ բացատրապէս որոշումն արտաքուստ մտեալ ի սա նորաձեւութեանց
ՍԿԻԶԲՆ առաջի եդեալ բանիս՝ գոհութիւն զԱստուծոյ կարգեմք, որ շարժեաց զտղայական իմաստ եղբարց մերոց բռնադատել զմեզ ՚ի խնդիրս. ըր զօգուտն տնօրինէ հաւատով քննողաց, ոչ անիրաւացի խորհեալ վասն այսր զգոհութիւն ՚ի Քրիստոս կացելոցս, եւ ընդ հետս նորա զշառաւիղս ուղղել խրատելոցս, զի ահա եւ նա յայսպիսի դիպող ժամանակ յօրինակ մեզ արար զսոյն, այն որ առատացեալ հոգւոց եւ մարմնոց բժշկութեամբ անգոսնէր յիմաստնոց եւ ՚ի գիտնոց. որոց ճանաչել զնոյն վայելուչ էր. եւ հաւատարմանայր յաչս մանկամիտ առաքելոցն, որոց ուսուցանելն զնոյնս անյոյս էր։ Ցնծայր ապա Հոգւոյն սրբով եւ ասէր. «Գոհանամք զքէն Հայր տէր երկնի եւ երկրի, զի ծածկեցեր զայս խորհուրդ յիմաստնոց, որպէս եւ հաճոյ եղեւ քեզ, եւ յայտնեցեր տղայոց »։ Եւ զիա՛րդ նա որ ՚ի ծոց Հօր միշտ, յայնժամ միայն զմնանէ գոհանայր, եթէ ոչ մեզ տալով բարիոք ապացոյց. զի յայնժամ տիրապէս յայտնի կարութիւն զօրութեանն Աստուծոյ, եւ մեզ պարզապէս երեւի՝ յորում անյոյսքն լինիցին հնարաւորք։ Իսկ առ որս ներգործութեանն զօրութիւն ՚ի ներգործելն ըստ նմին բազում անգամ բնական կրիցն տամք զկատարումն, եւ վերջանամք ՚ի գոհութենէն Աստուծոյ. զոր օրինակ եթէ ոք ՚ի փշոց խաղող քաղէ, կամ յանպտուղ յանդաստանէ պտուղ ատոք՝ զոյգ յուսահատութեանն ձգի եւ յուրախութիւն, ըստ այսմ ցնծացաւ նա յայնժամ զպտուղ հաւատոցն զոր ակն ունէր գտանել ՚ի դպիրսն եւ յօգնականսն ձեռնտուութեամբ գրոց. զի եգիտ ՚ի նոսա որք զրկեալ էին յայսպիսի մարդկային իմաստութենէ, տղայք գոլով արհեստի բանաւորութեան. սակս որոյ եւ զՀօրէ գոհանայր, թէ այս ՚ի քէն շնորհ սոցա եւ յայտնութիւն, եւ ոչ մարդկան իմաստից գիւտ որում եւ զգոհացողականս մատուցանեմ փոխարէն քեզ Հայր։ Ապա մեզ արդարեւ արժան ղ զնմին իսկ զյոսոյն մերոյ զՔրիստոսէ գոհանալ՝ առ ՚ի խնդիրս ձեր հայելով, հանդերձեալ է շնորհօքն Աստուծոյ տալ պտուղ քաղցր եւ ախորժ ձեզ, եւ բազմաց օգուտ. զիա՞րդ եւ ոչ ցնծասցուք յայսմ ժամու տեսեալ, զի ծածկեալն ՚ի բազմաց փափաքելի կրօնից եւ կարգաց ուղղութիւն՝ ձեզ ըստ որում են սիրելի քաղցր եւ ախորժարար, մինչ զի զլուր բանի որ վասն այսորիկ , արձանագրութեամբ մաղթէք անջնելի ՚ի միտս ձեր ամբարել ճշմարտութեամբ. լի բերան գոհանամ զՔրիստոսէ եւ զհոգւոյ նորա սրբոյ, որ շնչէ յոր կամի եւ յորս ախորժէք, զայս քննեսցուք։
Ո՞յր աղագաւ ծածկեցաւ բան ՚ի դպրացն եւ ՚ի փարիսեցւոցն, եւ յայտնեցաւ առաքելոցն տղայոց. զի թէ ըստ պարզ մտաց՝ Հօր տամք զնոյնն, անմեղադրելի նման նոքա ՚ի մեղանչելն, այլ Հայր միայն զայս հաճեցաւ, զի յորժամ նոքա կամակոր մտօք անգոսնեցին զնոյն, յայտնեաց նոցա որք փափաքէին ուսանել, եւ բնաւորական իմաստիւ ոչ ունէին զօրութիւն։ Եւ յիմաստնոցն է՞ր արհամարհեցաւ, ասիցէ ոք. ըչ թէ կամօք Հօր՝ զոր մի լիցի կարծել, այլ զի ծառայեցուցիչ նախանձով զաչս մտաց խաւարեցուցին, եւ աւանդութեանց ջատագով լինէին. ըչ որոց յԱստուծոյ ունէին, այլ ծերոցն. զի ՚ի նոյն վարդապետական աթոռ նստէին, յորում եւ Քրիստոս երեւեցաւ, եւ ուսուցիչք էին ժողովրդեանն. յորժամ տեսանէին զտէր մեր ՚ի նոյն շնորհս առաւել քան զինքեանս պայծառացեալ՝ քննել զճշմարտուիւնն, ՚ի նախանձէ անտի տկարանային, եւ հայհոյութեամբն զնա անգոսնէին. ըստ որում եւ ասէ իմաստունն. «Նախանձ առն ՚ի մերձաւորէ իւրմէ ». եւ զի կամաւ տգիտանային, որպէս ասացաւ, եւ ոչ բնութեամբ, ծածկեաց ՚ի նոցանէ եւ Աստուաց զնոյնն։
Դարձեալ եւ սիւնք օրինացն էին երկու աթոռքն , քահանայութեան եւ թագաւորութեանն. եւ ահա այս վաղ ժամանակօք բարձեալ էր ՚ի նոցանէ յաղագս գերութեանն եւ տառապանացն. առ որս տեղի գտեալ ներգործութիւն չարին իբր յանպահապան քաղաք, զանազան աւանդութիւնս եմոյծ ՚ի մէջ նոցա, առ աչս մարդկան ահարկու , եւ առաջի Աստուծոյ փոքունս եւ արհամարհեալս։ Յորժամ զայնոսիկ լուծանէր Քրիստոս, զի՞նչ ասէին. «Աշակերտքն քո անցանեն, ոչ զօրինօքն Աստուծոյ, այլ քանզի փառասէրք էին՝ դժուարին։ Եւ տես զի՞նչ ասէին. «Աշակերտքն քո անցանեն, ոչ զօրինօքն Աստուծոյ, այլ զաւանդութեամբ ծերոցն ». այսպէս է տեսանել եւ մերս անբարի ժամանակ, աւանդութեանցն զբազումս անբերելի վրէժխնդիրս, եւ օրինացն եւ ոչ բնաւ քննողս։ Եւ ինձ յայսմ վայրի տարակուսանս մեծ. մանզի թէ ՚ի մէջ առնում դատել, ահա զընկեր քննելով զանձն իմ կշտամբեմ եւ անաչառն ատենի մատնեմ, հաւատացեալ ասացելոցն, «Որով չափով չափէք չափեսցի ձեզ ». եւ թէ զանց առնեմ զայսմեանէ, ընթացք բանիս ոչ պարզաբար կարող է տալ զիւրն զօրութիւն առանց ընդդիմութեանցն լուծմանց եւ պատասխանեաց։
Արդ նախ առաջին ՚ի սկզբանս աղացեմ զամենեսեան գթով Քրիստոսի Յիսուի, մի՛ ոք համարեսցի զիս անզգամ կամ բժիշկ մեղանչական առ ՚ի զայլս դատելով զանձն արդարեցուցանել. այլ զիջանել ձեզ առ իմ տկարութիւն եւ մանկական իմաստ, որ ՚ի սիրոյ ամենեցուն շարժեալ եկի յայսպիսի յանդգնութիւն, որ իմս նուստութեան անմարթ էր՝ ծերունեաց եւ կատարելոց հասակաւ ուսուցիչ լինել. եւ մի՛ յորժամ լսէք զդիմումն բանիցդ պէսպէս անկարգութեան յայտնիչ, ՚ի ներքոյ նոցին կացեալ զընդդէմ յառնելն ախորժէք՝ իբր թէ անձանց լինիք վրէժխնդիր. քանզի վրէժխնդիր ամենեցուն մեզ այս է, որ զօրէնսն Աստուծոյ փափաքէ նորոգել. եւ ոչ այն որ արտաքին արկածիցն լինի ջատագով. զի այն յայտ է, թէ ինքն ընդ անձին իւրոյ ոգորի, Քրիստոսի գոլով անդամ, եւ օրինաց նորա թշնամի։ Մի՛, եւ վասն զի մանուկ հասակաւ եւ մեղսասէր անձամբ սպասաւորեմ շնորհաց Հոգւոյն, եւ հարց մերոց կանոնական սահմանաց, որք առ իս բերիք՝ ըստ արժանի իմում՝ սաստիւ, իմ աղագաւ աստուածամարտգտանիցիք, եւ Հոգւոյն սրբոյ հայհոյող, որպէս ասաց տէրն. այլ ՚ի մորենոյ ընկալարուք պտուղ, եւ ՚ի տատասկէ թուզ. քանզի Աստուծոյ եւ ոչ մի ինչ անհնարին ՚ի մարդկան տարակուսելեաց. եւ թէպէտ ես անարժան, ՚ի ձերն բազմապատիկ շահ օգտի հայելով՝ ետ ինձ ՚ի սոյն ձեռնարկել ՚ի փառս անուան իւրոյ սրբոյ, խնդրեմ յամենեցունց, մի՛ կշտամբեցայց յումեքէ վասն որոնելոյ զսատանայական սերմանեալ անկարգութիւնս. զի թէ այս ոչ ՚ի սկզբանս դատեսցի եղբարք, եւ անգործ լիցի այժմ առկայացեալ մոլար օրինադրութեանն, յորժամ ՚ի խոնարհ դիմեալ բանս զանազան նորաձեւութիւնն ուսուցանէ ՚ի ժամանակիս կարգացն հեռի, յաչաղկոտքն եւ տգէտքն զմեզ ոչ եղծեալ օրինաց նորոգիչք համարին, այլ նոր աւանդութեան մուծիչք. որք ոչ զնախնեացն քննեցին ուղիղ ընթացս, եւ ոչ զյետ նոցա մոլորութեան պատճառս. վասն այսորիկ ախորժէ բանս բժշկութեան՝ զ ՚ի խոր խոցոտեալսն կսկծելի դեղովք առողջացուցանել, եւ յիմարական թմբրութենէն զարթուցանել, զի բազում անգամ եւ զայս տեսանեմք ՚ի բժշկական արհեստ առեալ ՚ի կիր։
Եւ մի՛ ոք համարեսցի զիս ընդ մարդ կարգել, կամ զեղբարս իմ թշնամանել, զորս առի հրաման իբրեւ զանձն սիրել. այլ ՚ի դէմս նոցա խօսիմ ընդ ախտսն որ ՚ի ներգործութենէն սատանայի ՚ի մէջ մեր սերմանեցաւ։ Արդ յորժամ լսես զհակառակադրութիւնս, եւ դատիս ՚ի խղճէ մտաց՝ ունել ինչ յայնցանէ զորս աստ թշնամանէ, քեզ վշտակից տես զբանս, եւ ախտին յորմէ չարչարիս՝ կշտամբիչ. զի թէ մարմնոյ բժիշկք բազում անգամ զնոսին իսկ զանդամս մեր խարելով եւ հատանելով ոչ թուին թշնամիք, ո՞րչափ եւս առաւել սա որ զհոգւոյ բարետոհմութիւն ախորժէ կսկծելի բանիւք պայծառացուցանել եւ զտգեղացուցիչ ճիսն զազրաթորմիք՝ օծութեամբ Հոգւոյն ՚ի նմանէ սատակել, սիրելի լիցի ամենեցուն որոց կամին զփրկութիւն։ Արդ խորշին ՚ի մէնջ եղբարք մեր եւ ազգակիցք՝ տեսեալ զի ՚ի ժամանակականս աւանդութեանց հրաժարեմք. եւ բամբասիմք ՚ի բազմաց ՚ի նոցանէ ՚ի բացակայ լինելն, եթէ օրէնս քակտեմք. եւ յորժամ մերձ առ իրեարս լինիմք, նկուն լինին ՚ի ճշմարտութենէն եւ զաւանդութեանց բուռն հարկանեն։ Նա եւ յայսմ տամք նոցա տեղի. գեղեցիկ դատիմք ՚ի ձէնջ եղբարք, քանզի գրեալ է. «Մի՛ փոխեսցես զսահմանս զոր եդին հարքն քո. եւ որ քակէ զցանկ, հարցէ զնա օձ ». բայց ասա, զո՞րս խոստովանիս դու հարս քո. եթէ զառաքեալսն եւ զհայրապետսն որք աստուածաշունչ բանիւք դեռ եւս կենդանի են ՚ի միջի մերում, եւ առ ամենայն ճշմարտութիւն առաջնորդեն, եւ ես եմ նոցա ջատագով, եւ առ ՚ի նոցանէ վարժեալ եւ աշակերտեալ։ Ապա թէ այլս ոմանս, որոց ոչ անուն երեւի ՚ի միջի մերում, եւ ոչ արձանագրութիւն բանից վկայ իւրեանց ուղղութեանն, զիմաստասիրութիւն պարտիմք յայսմ վայրի ՚ի գործ արկանել, եւ ընտրութեամբ ճանաչել, մի՛ գուցէ լինիցին մեզ մոլորեցուցիչք ՚ի սրբոյն հետոց, որպէս ծերքն Իսրայէլի ՚ի Մովսիսէ։ Արդ զհոգի հեզութեան եւ զխոնարհութեան զգեցեալ՝ եկ եւ քննեսցուք ընդ միմեանս համեմատութեամբ զօրէնս վերջնոցս որ առանց գրոյ, եւ զառաջնոցն որ գրովք եւ առաքինութեամբք նոցա փայլեն ՚ի մէջ մեր։ Բայց քանզի որ հաւատոյն էր բան, յայլում վայրի հատուցեք, եւ զսիրոյն որ առ ազգս քրիստոնէից. այժմ առաջի կայ մեզ գտանել զճշմարտութիւն կարգաց եկեղեցւոյ որ ըստ հարցն մերոց սրբոց եւ երանելեաց ընթացից։
Բուռն հարցուք նախ զժամանակականս առկայացեալ անկարգութեանց. ոչ մտեմք ասեն յեկեղեցի աղօթել, ըստ որում եւ առաջինքն։ Ո՞ր առաջինքն եղբայր, տուր ինձ պատասխանի. սո՞ւրբն Գրիգոր, եթէ Ներսէս, Սահակ, կամ այլ ոք յորդւոց նորա, զորս փոխանակ Աստուծոյ ունիմք, եւ ՚ի վերայ նոցա հիմնացեալ եմք. եթէ ոչ մտին, հաւանութեամբ ընդունիմ զհակառակութիւնդ, եւ գովեմ զճշմարտութեանդ լինիլ օժանդակ. ապա թէ այլք ոմանք հուսկ յետոյ՝ օտար ՚ի սրբոցն ցուցին մեզ ճանապարհ, որոց ոչ բան ունիմք եւ ոչ յիշատակ, բարիոք համարիմ զբարեյիշատակացն նախապատուել զօրինադրութիւն։ Եւ զայս ուստի՞ ասէ հաւանեցուսցես, եթէ նոքա յեկեղեցի աղօթէին ՚ի գիշերի եւ ՚ի տուընեան։ Յարձանացեալ խորանացն որք կան մինչեւ ցայսօր հաստատուն, եւ ոչ ունին առընթեր ժամատուն. եւ Սահակ սուրբ հայրն մերձ առ սեղանն տէրունական նստելով՝ ետես զհրաշազանն տեսիլ, ըստ որում ասէ պատմութիւնն. նա եւ թագաւորքն բագրատունեաց, եւ որ առ նոքօք հայրապետք՝ ընդ նոյն գնացին շաւիղ՝ եկեղեցիս միայն շինեալ տունս աղօթից. հաւանեցուցանեմ զքեզ այսոքիւք. գիտեմ զի հաւանական բանիս հաւանիս, քանզի զմերոցն բուռն հարի ՚ի սկզբանս՝ զիջանելով ըստ քումդ տկարութեան։ Ապա թէ ոչ ազգ քրիստոնեից նաշապատիւ քան զմեզ եւ յառաջագէտ՝ եւ այսօր իսկ առ մեզ աղաւաղեալ օրինօքս պայծառանան. բայց իմդ եղբօր տկարացեալ է հայեցողութիւն առ ՚ի նոցայն հայել ճշմարտութիւն. վասն այսորիկ ՚ի մերս գանձէ հանցուք զնորն եւ զհինն՝ աշակերտեալ դպիրքս։ Էր, ասէ, այս այսպէս յառաջագոյն, բայց յետոյ լուծին զայն օրէնս. ը՞ոք, ՚ի մէջ անցցէ, որպէս զի տեսցուք զառաւելութիւն իմաստիցն, եւ ուսուցուք զպատճառս խորհրդոյն. մի ÿ գուցէ այլ ինչ յայտնեցաւ նմա զոր նոքա ոչ ծանեան. գիտեմ զի ոչ գիտեմք զլուծանողն, եւ ոչ զառ ՚ի նա ուղղութիւնն։ Այլ զայս ասեն, մերս եկեղեցիք մեռոնած է եւ օրհնած։ Բարիոք ասես. եւ ո՞յր աղագաւ մեռոնեցաւ, եթէ ոչ զի որոշեսցի տուն Աստուծոյ. կամ թէ մեք մեռոնեմք, եւ նոքա ո՞չ։ Ապա յայտ է թէ թիւրեցաք յուղիղն շաւղաց զայս արարին, եւ մեզ ուսուցին՞ Թէ կամիս եւ զմեռոնին խորհուրդն քեզ ուսուցից, եւ զեկեղեցւոյս զչափ պատուոյն՝ որպէս ինձ թուի։
Մեք մարդիկ մեռեալ էաք ՚ի մեղս մեր, կենդանանի գոլով աշխարհի, եւ մեռեալս Աստուծոյ. ապա յորժամ հաւատացաք ՚ի նա, մեռաք ՚ի ջուրս աւազանին աշխարհի, եւ կենդանացաք Աստուծոյ. եւ յետ առնելոյ ՚ի ջրոյն առաք զկնիք սրբոյ մեռոնին շնորհ Հոգւոյն սրբոյ առ մեզ իջումն, որ տուաւ մարդկան ՚ի ձեռն Քրիստոսի, եւ եղաք այնուհետեւ տաճար Աստուծոյ. ըստ այսմ եւ եկեղեցիս անշունչ տարր էր եւ անզօր, աղօթեմք ՚ի նմա, եւ մեռոնիւն զշնորհս Հոգւոյն սրբոյ ՚ի նա տպաւորեմք, եւ զանզօրն զօրացուցանեմք, եւ զանկենդանն՝ հոգւով կենդանացուցանեմք, եւ նոյն Հոգի է՝ որ ՚ի մեզ բնակեցաւ եւ ՚ի նա , եւ արար զնա մեօք հանդերձ տաճար Աստուծոյ, եւ մայր մեր ամենեցուն. ապա միով Հոգւով զօրացեալքս զիա՞րդ ՚ի միմեանց խորշիմք։ Սարկաւագն, ասէ, յամենայն աւուր ձայնէ. «Մի՛ ոք յերախայից, մի՛ ոք ՚ի թերահաւատից, եւ մի՛ ոք յապաշխարողաց եւ յանմաքրից մերձեսցի յաստուածային խորհուրդս »։ Ընդունիմ զայսպիսի աստուածային բարեկարգութիւն ՚ի հարցն իջեալ առ մեզ. սակայն ըստ ճշմարիտ խորհրդոյն զօրութեան եւ զքեզ նմին կամիմ հաւանել, զի ՚ի խորհրդոյն վարէ արտաքս՝ գիտասցուք, եւ ոչ յեկեղեցւոյն. յայնժամ հրաման տայ ՚ի բաց գնալ, յորժամ խորհրդածութիւնն կատարի, եւ ոչ թէ յամենայն ժամ՝ որպէս քեզ թուի։ Յայտ առնէ զայս եւ նոյն ինքն սարկաւագին հրամանն, թէ ՚ի ներքս էիր մինչեւ ցայնժամ, եւ ՚ի ներգին վայրէն զքեզ արտաքս առաքէ. ապա թէ միշտ էր սովորութիւն նոցա արտաքս մնալ, որպէս եւ այժմ մեք, աւելորդ էր զայս հրամանս սահմանել, թէ որք արտաքս էք՝ արտաքս գնացէք, եւ մի՛ մերձենեայք. այլ էին՝ որք առաքին ՚ի դուրս . թերեւս իշխա՞ն տաճարիս, կամ քահանայքն, կամ կրօնաւորքն ընդ Քրիստոսի մեռեալքն, որպէս կարծես. եւ ոչ երբէք. այլ չեւ եւս մկրտեալ երախայքն, եւ անհաւատքն՝ անզեղջ կամօք շաղախեալքն ՚ի մեղս, որոց թոյլ ետ բարեկարգութիւնս միշտ ՚ի միաբանութիւն եկեղեցւոյս լինել յաղօթս տուընջենային եւ գիշերոյ, եւ միայն ՚ի խորհրդոյն որոշեաց։ Իսկ քեզ քահանայիդ՝ որ երէկ պատարագիչ, զիա՞րդ այսօր իշխանութիւն ունի զնոյն հրամայել՝ ընդ երախայսն արտաքս գնալ. կամ քրիստոնէիդ եւ կրօնաւորիդ ընդ անհաւատսն հրաժարել։ Նա եւ դու զի՞նչ կրես խճմտութիւն, հարցանեմ, որով յեկեղեցւոյս արտաքս աղօթես այսօր, եւ վաղիւն մտանես. զբամբասե՞լն, եւ ոչ բնաւ. զխեղկատակե՞լն, եւ ոչ երբէք. զի զսոսին որպէս կարծեմ, եւ ոչ ՚ի մեղաց համարս դնեմք։ Ապա զի։նչ, կամիմ ուսանել. յորժամ բնութեա՞նս օրինօք փորձիս. բարիոք է եւ այդ զգուշութիւն. բայց խրատեցար ոչ լինել քան զօրէնսն օրինաւոր, ճանապարհ գիալ զարքունի, եւ ոչ խոտորել յաջ կամ յահեակ։ Եւ արդ, եղբայր , եկ եւ ուսիր յինէն զճշմարտութիւնն. եթէ ըստ կարգի զամենայն մեղս խտրէիր, որպէս եւ հրաման ընկալայ, բարիոք էր եւ զայս խտրութիւն ներքոյ իւրումն սահմանի պահել, եւ ոչ գեր օրինացն անցանել. իսկ ապա թէ բանիւք յանցանելն , խեղկատակութեամբն զՀոգին սուրբ տրտմեցուցանելն, նախանձու զեղբայրն սպանելն, դատելովն դատարապրտելն՝ անխտիր ՚ի մէնջ կատարին, եւ ոչ ՚ի խորհրդոց հրաժարեցուցանեն. եւ զգուշութիւնն միայն յայս մեղս է, խորշեսցուք սովաւ, ըստ որում ՚ի սրբոցն հրաման ընկալաք. եւ ո՞ է որ ըստ այսմ մասին յանցանաց լինի մեզ օրինադիր։ Սուրբն եւ մեծն Բասիլիոս ՚ի գիրս հարցողացն, յորժամ հարցեալ վասն այսր՝ պատասխանէ յերեք հարիւր յիսուն եւ եօթնգրորդ հարցումն, թէ «Վերագոյն ելաք բնութեան օրինաց ՚ի Քրիստոս մկրտեալքս. սակայն զգուշութիւն պարտ է ունել, եւ »յայնմ աւուր ՚ի խորհրդոյն հաղորդութենէ հրաժարել, եւ ոչ եթէ յեկեղեցւոյն »։ Արդ ո՞ ոք քան զսուրբս զայս յայտնեցաւ մեզ զգուշութեան ուղղիչ, անղղէ ՚ի մէջ, նախ զնորայն կորզեսցէ զանուն եւ զօրէնս , եւ ապա իւր զմեզ աշակերտեսցէ. ապա թէ Բարսեղ եւ առ ՚ի նմանէ պատուիրանն հաստատուն է, եւ նա որ յամենայնի ուղղադատ եւ անաչառ դատաւորն է, ըստ այսմ նուագի զյաս միայն ետ մեզ զգուշութիւն. բարիոք համարիմ նմա հաւանել՝ քան յայս միայն գերազանցել, որ զբովանդակ սահմանն որ առ գիրս հարցողացն յառեալ է. ապա թէ ոչ՝ կարողանայր ընտրութիւն առնել մեղանչելոյն, զի ահա զոր նա մահու չափ սահմանեալ է մեղս, եւ անհաւատութիւն զանհնազանդութիւնն, զմիմեանս դատելն , եւ զառաջնորդին արհամարհութիւնն, եւ զկրօնաւորին աշխարհի կենդանի լինելն, մեք ոչ եթէ մեղս միայն չհամարիմք, այլ որպէս զբարեպաշտութիւն ողջունեմք. եւ յայսմ մասին միայն գերազանց կամաց հօրն սրբոյ զգուշանամք, յայտ առնելով՝ թէ ընդ այլսն եւ յայսմ զսուրբ հայրն գոսնեմք. որպէս յայլսն թուլութեամբ եւ արհամարութեամբ, եւ յայս տարադէպ զգուշութեամբ. որպէս զի յամենայնի նորին իրաւամբքն կշտամբեսցուք. քանզի նա զայս գիրս կատարելոց ետ կերակուր, եւ ոչ տղայոց. որպէս զի ինչ զիջանելով հրամայեսցէ, այլ ամենայնն է, որպէս եւ ընթերցողն իմաստութեամբ ճանաչէ։
Յաւելուն դարձեալ. ՛ զի՞նչ թուրութիւնն է, նոյն զաղօթսն կատարեմք զոր յեկեղեցին եւ արտաքոյ. եւ այն զի Պօղոս ասաց. «Յամենայն տեղիս բարձցեն զսուրբ ձեռս առանց բարկութեան եւ երկմտութեան »։ Եւ թէ նոյն էր այս տուն աղօթից, ո՞յր աղագաւ որոշեցաւ յառաջին սրբոցն. տգիտաց եւ անհաւատից նոյն է. բայց հաւատովք իմաստացելոց այս յերկիրս երկին է. նա եւ թէ նոյն էր, ընդէ՞ր խորհրդածութիւնքն որ աստ կատարին՝ արգելեալ են յամենայն տեղիս կատարել. ընդէ՞ր եւ ինքն Պօղոս սմին զնախապատութիւնն տայ՝ ասելով. «Ոչ է տուն տեառն տեղի ձեզ հաց ուտելոյ ». բայց չէ նոյն, որպէս եւ հանդերձեալ եմք ցուցանել. սակայն նախ առաջին բարիոք համարիմ փոքր ինչ զպատճառս այժմու որոշելոյ մեր եկեղեցւոյ քննել, որ ոչ էր առ հարսն մեր, որպէս ահա ցուցաք։ Ինձ թուի թէ յորժամ ըստ մեղաց մեր ՚ի ծառայութիւն մատնեցաք այլազգեաց, եւ տիրեաց հասարակաց ՚ի վերայ աշխարհին Հայոց սուրն Իսմայէլացւոց, փախստական եղեն բնակիչք աշխարհին՝ տարաբերեալք յերկիրս յորում եմք, որ էր Հոռոմոց. եւ ոչ ունելով ընդ նոսա հաղորդութիւն՝ զորոյ պատճառնյ քննեալ է յայլում վայրի, ոչ թուլացուցին նոցա Հոռոմք յիւրեանց սեպհական յեկեղեցիս որք են յայսմ աշխարհի՝ աղօթել. իսկ նոցա թափառական գոլով, եւ բարեյոյս ՚ի վերստին դառնալն յաշխարհն հայրենի, շինեցին միայն ըստ ժամանակին պիտոյից մատրունս փոքրկունս, որպէս եւ տեսանեմք. եւ զի ոչ գտին վերստին դարձ, եւ աստ սկսան բազմանալ, տկարանայր եկեղեցին ամփոփել զնոսա, եւ ՚ի հարկէ շինեցին առ ընթեր զտունսն. իսկ այն շինութիւն տանց որ ՚ի հարկէ՝ փոփոխմամբ ժամանակի առ յետինս արմատ չարի եղեւ եւ հեշտութեան. քանզի յաղօթելն յերկեղեցին՝ զգոյշ լինէին որպէս ՚ի տուն մի հասարակաց։ Յաղթեաց հեշտութիւն ճշմարիտ օրինացն, եւ սկսան ընդ ամենայն տեղիս շինել զայս տունս՝ իբր առաւել զգուշութեան տալով կարծիս. եւ հարկաւորապէս ձգեցին զանձինս արտաքոյ ամենայն բարեձեւութեան։ Նախ զի անխտիր զաղօթսն սուրբ յամենայն տեղիս կատարեմք, որ ոչ է բարեվայելչութիւն առաջին սրբոցն, ըստ որում ցուցաք. քանզի թէ միայն տուն Աստուծոյ սա է՝ զԱստուած ՚ի սմա հաւատասցուք լինել, որպէս զթագաւորաւն որ հանուր աշխարհին տիրելով զօրութեամբ՝ սակայն ինքնութեամբ գտանի միայն յարքունական ապարանսն։ Արդ որպէս որք են ՚ի ներքոյ զօրութեան արքային, յիւրաքանչիւր տեղւոջէ հարկաւորապէս եկեալ՝ միայն առաջի տիրական բեմի սրբոյ սեղանոյն. իսկ եթէ ծուլանամք ՚ի տուն նորա մտանել, զիա՞րդ կարեմք զերեսս նորին տեսանել։
Դարձեալ, արտաքոյ եկեղեցւոյ աղօթելով, միայն բարբառ արձակեմք, եւ ոչ զուշ իմաստից ՚ի նոյն պարփակեմք, համարելով՝ թէ հեռի յԱստուծոյ արտաքոյ ելով տան նորա, եւ ծոյլս եւ հեղգս յաղօթելն լինիմք։
Երրորդ, զի զմեծ եւ զամենածայրագոյն փրկանս խորհրդոյ պատարագին արտաքոյ կալովն արհամարեցաք, անճաշակ լիելով ՚ի կցորդութենէ մատուցողին եւ ՚ի քաղցրութենէ խորհրդոյն։
Չորրորդ, զի ամենեցուն մեր արժանաւորաց եւ անարժանից արտաքոյ եղեալ եկեղեցւոյ, մեղաւորին ոչ եղեւ երբէք որոշումն եւ մերժումն սակս մեղանացն, որով հարկաւորապէս զամօթի հարկանէր եւ զիղձսն աճեցուցեանէր առ Աստուած, տեսեալ զի ՚ի հասարակաց միաբանութենէս մեղացն վասն քակտեցաւ. եւ տիրեալ յամօոյն՝ դիւրաւ տայր զղջմանն տեղի։
Հինգերորդ, զի ոչ միայն անձանց, այլ եւ աշխարհի եղեաք նիւթ գայթակղութեան՝ հարկաւորապէս զտեառնն եղկութիւնն բերելով ՚ի վերայ մեր. զի տեսեալ զքահանայսն ժողովուրդքն յում եւ պետ տեղիս աղօթել, ինքեանք բնաւ անփոյթ արարին զգալն յեկեղեցիս, այլ ուսեալք ՚ի նմանէ՝ զտանիս եւ զմահիճս արարին տեղի աղօթից, առ մեզ հանելով զայսոսիկ պատճառսն. բազում եւ այլ որ ընդ սոքօք անկարգութեան նիւթ եղեւ արտաքոյ եկեղեցի չաղօթեմք վասն մեղկութեան եւ հեշտութեան, եւ որպէս զի ՚ի տախտակամած որմսն յեցեալ հանգիցուք. եւ յորժամ ստիպիմք ընդ Քրիստոսի խաչեալքս, աշխարհի մեռեալքս, հարքս եւ կրօնաւորքս եւ աշխարհի բարեաց օրինակքս, հրաժարիմք խոստովանեալ՝ թէ չեմ պատրաստ։ Առ որ հարցանէ բանս. եւ ո՞յր աղագաւ սգոյ տեսակ ձեւդ եւ աշխարհի մեռելութիւնդ. յորժամ ՚ի հասարակաց տունս մտանել անպատրաստ գտանիս. այս տունս քրիստոնէից եւ անհաւատից է տեղի խրախճանութեան. քանզի ասէ իմաստութիւնն որ շինեաց զսոյն. «Որ ոք իցէ անզգամ, եկեսցէ առ իս եւ արբցէ, եւ ցպակասամիտսն ասէ, եկայք կերայք ՚ի հացէ աստի իմմէ ». իսկ ապա դու ընդէ՞ր խորշիս կատարեալդ ՚ի Քրսիտոս եւ անցեալդ ընդ հասակն տղայական, որ պարտական ես միշտ յիմանալի տունն Աստուծոյ մտանել իմացականապէս. արդ ՚ի զգալոյս ընդէ՞ր հրաժարես՝ որ այնմ է պատկեր։ Եթէ ոք քրիստոնեայ չէ եկեալ տեսցէ զքրիստոնէից զբարեկարգութիւնս. դու ընդ Քրիստոսի խաչեալդ ո՞չ շիկնիս բացակայ ՚ի նմանէ լինել։ Ապա թէ ՚ի հասարակական ժողովրդոց ոք իցես, եւ ոչ զքեզ հրաժարեցուցանեմք ՚ի քաղցր լծոյս. տէրն իմ կոչեաց առ ինքն զաշխատեալս եւ զբեռնաւորս հանգուցանել , է՞ր վասն հեղգայք առ նա ժողովել։ Մարդասպա՞ն ես կամ շնացող, եւ այնր աղագաւ երկուցեալ խորշիս. մի՛ եղբայր. թէ նեխեալ ես թէ փտեալ, իմոյ գլխոյն ես անդամ, բժշկել եմ պարտական եւ ոչ հատանել։ Եկ մուտ համարձակ ՚ի տունս Աստուծոյ, եւ լուր ՚ի նմանէ զայդպիսեացն պատիժ եւ զպատուհաս։ Յետ որոյ ՚ի խորհրդոյն արտաքս վարեալ ՚ի ձեռն սարկաւագին՝ գիտեմ զի զամօթի հարականիս զղջանաս, թէպէտ եւ ապառումն ես սրտիւ, տեսեալ զախտաւոր հեշտութիւնն քեզ յամենաուրախարար սեղանոյս բաժանիչ. ինձ թուի թէ սարսափես ընդ քիրտն հարեալ, յորժամ կորացուցեալ զպարանոց մեկուսի ՚ի բազմացն լինիս։ Ապա թէ քահանայ ես, սարկաւագ, կամ ժառանգաւոր, տանս տէր ես, ՚ի քում իշխանութեան տեղւոյս արտաքոյ ընդէ՞ր կամիս զլինելն, եւ անհաւատցին դասակցել։ Եւ ահա անհաւատքն՝ միայն ՚ի խորհրդոյն, եւ ոչ թէ յեկեղեցւոյս որոշեցան. դու միշտ արտաքոյ սորա լինելով անձամբ զանձն դատապարտես։ Քահանայից աթոռ է, ժառանգաւորաց իշխանութիւն է, կրօնաւորաց աղօթարան է, աշխարհականաց մայր է, մեղաւորաց քաւարան է։ Ամենեցուն է այս տեղի, ամենեցուն պարտ է ՚ի սմա աղօթել, ամենեցուն պարտ է մտանել, բայց ոչ յամենայն ժամանակս։ Զժամանակս կալոյ յեկեղեցիս ուսաք խտրել, եւ ոչ թէ զեկեղեցիս՝ քրիստոնէից ընդդէմ փակել, որպէս եւ երանելի հայրն մեր Դիոնեսիոս աշակերտն Պօղոսի եդ զհիմն այսորիկ կարգաւորութեան ՚ի մէջ ամենայն աշխարհի։ Եւ ամենայն սուրբք յիւրաքանչիւր ժամանակս ՚ի վերայ նորա շինեցին զհաւատս իւրեանց. ապա յայտ է՝ թէ որ օտար յայս շաւղացս ընթանայ, հերձուածող է, եւ նոր չարեաց գտակ։ Այլ մեք զկնի Աստուծոյ զնորայն ունիմք բանս առաջի նպատակ զկամս. եւ գիտեմք հաստատապէս, զի բարւոք միտս ունիմք, կամիմք եւ զայս բարիոք գնացս ամենեցուն ցուցանել։ Իսկ եղկելի ոք հակառակ այսմ զինելով՝ ոչ գիտէ բնաւ ինքն առ ինքեան՝ թէ բարիոք միտս ունի. այլ միայն աւանդութեանցն սովորութեան լինի ջատագով։ Սակայն ես էի երբեմն իբրեւ զքեզ. զայդորիկ առեալ եմ զփորձ անձամբ. եւ զայսմանէ գիտեմ՝ թէ ոյր ազգաւ հին սովորութեանցն լինիմ անգոսնիչ, եւ նոր օրինաց գտակ . եւ որպէս կարծեմս, ոչ անբանաբար ՚ի սոյնս շարժիմ, այլ միայն զի յԱստուծոյ առաւել ակն առնում՝ քան ՚ի մարդկանէ, եւ ճշմարտութեանն անաչառ լինիմ մտօք խուզող։ Արդ զոր վերոյ յիշատակեցաք երանելի հայրդ մեր Դիոնեսիոս կարգաց եւ դասաւորութեանց ուղղեաց ՚ի յերկիր, զորոյ պէսպէս վկայութիւնս հանդերձեալ բանն ՚ի պատշաճ ժամու առցէ օժանդակ. իսկ այժմ ախորժեմ զգալի եւ հաւանական յարացուցի պիտոյիւք խօսել առ տղայաբարոյ թանձրութիւն մտաց այնոցիկ՝ է որք անգոսնեն զուղղապէս խորհել։
Եւ նախ զայս յորդորեմք քննել՝ զհինն ասացեալ բանն, «Արար Աստուած զմարդն ՚ի պատկեր իւր. ըստ պատկերի Աստուծոյ արար զնա ». իբր թէ ոչ է վայրապար եւ կամ առ անասնեղէն մարմինս իմաստ գրոյն քանակի, այլ յայտ է՝ թէ անձնիշխան կամօք եմք պատկեր Աստուծոյ. եւ կարող եմք ՚ի զգալի պատկերէ արքունական ապարնից իմանալ, եւ յարացուցիւ դնել առաջի զհոգեւոր եւ զբարձրագոյն կարգս եկեղեցւոյ. զի թէ Քրստոս Աստուծոյ զօրութիւնն եւ իմաստութիւն այսպիսի առակօք զթաքուն եւ զխորին խորհուրդս կամաց իւրոց յայտ արար, մեզ ընդէ՞ր է հեղգալի . երբեմն ասելով, «Նման է արքայութիւն երկնից առն թագաւորի որ առնիցէ հարսանիս ». եւ երբեմն, «Յայնժամ նմանեսցի արքայութիւնն երկնից փեսայի եւ հարսին, որոց կուսանքն ելին ընդառաջ »։ Ահաւասիկ ետ մեզ համարձակութիւն բացայայտել զխորհուրդ տան իւրոյ սրբոյ՝ պատկերաւ թագաւորական իշխանութեան։ Ի մէջ կացցէ այժմ մեզ պաղատ դատողութեանն դնէ։ Արդ թէպէտ եւ զօրութիւն տէրութեան թագաւորին ՚ի վերայ ամենայն աշխարհացն է, բայց սակայն ինքնութիւն փառաց նորա յայնմ տան է պարփակեալ. եւ ամենեցուն հարկ ՚ի վերայ կայ անդանօր նմին զերկրպագութիւնն մատուցանել . ապա թէ արտաքոյ այնմ տեղւոյ նմին մի՛ ոք երկրպագել, յայտ է թէ կամ անարժան էր մտանել յարքունական ապարանսն, կամ արհամարեաց զթագւորն եւ պատժապարտ գտաւ։ Այսպէս եւ Աստուծոյ իշխանութիւն, նախախնամութեանն զօրութիւն՝ է ՚ի վերայ ամենեցուն, բայց ոչ եւ ինքնութիւն փառացն յամենայն տեղիս, այլ միայն յայս տուն, զոր որոշեալ նմին՝ աղաչեցաք ՚ի սմին բնակել։ Որ արտաքոյ սմին ընդ նմա խօսի՝ յայտ է թէ կամ որիշ է ՚ի հաւատոցն որ առ նա, կամ արհամարեաց զտէրն իւր։ Եւ որպէս ՚ի տաճար թագաւորին ծառայիցն մտերմից եւ օտարացն համարձակելի է մտանել, եւ կալ նորին առաջի եւ լսել զբարբառ արքային, եւ յայտինել զիւրաքանչիւր վիշտս. բայց միայն ՚ի խորհրդական ժամն լինի բացորոշութիւն մտերմացն, եւ որոց ոչ այնպէսն իցեն. զի ակնարկելով նորա քարոզն աղաղակէ. Ÿի բաց կացէք, արտաքս գնացէք, ո՛վ արք, խորհուրդ է թագաւորիս. եւ ապա որք ՚ի ներքս էին արտաքս ելանեն, եւ որոց անկ է մնալն՝ գիտեն յանձինս իւրեանց. իսկ սոքա յելանելն դժուարին եւ զամօթի հարկանին վասն անարժան գտանելոյ խորհրդակցութեանն. եւ յայտ է թէ զմտաւ ածեն ջանալ առ ՚ի նա հաւատարմութիւն, մինչեւ յայնմ կարգէ ոչ որոշեսցին։ Այնպէս եւ տանս Աստուծոյ՝ ուր բնակեալն է նա, համարձակելի է մտանելն ամենեցուն, եւ խօսել ընդ տեառն իւրեանց, մեծամեթաց եւ փոքունց, չարագործաց եւ բարեպաշտից, եւ ՚ի գիշերային աղօթսն եւ ՚ի տուընջենայինս եւ յամեայն ժամու։
Իսկ ապա յորժամ հանդերձեալ լինի եկնաւոր թագաւորն խորհուրդ առնել ընդ արժանապատիւ ծառայսն իւր՝ զպատարագին կատարաողութիւն, եւ զձեռնադրութիւն երիցանց, եւ զմեռոնին սահմանեաց սուրբ հայրն մեր Դիոնեսիոս, ըստ սովորութեան ժողովել ամենեցուն յեկեղեցին՝ անհաւատից եւ հաւատացելոց, մեղաւորաց եւ արդարոց, սրբոց եւ պղծոց, չարագործաց եւ բարեպաշտից։ Եւ թէ ինձ յանդգնութիւն համարիս զասացեալս , ա՛ռ զգիրս նորա ընթերցիր եւ գտցես, զի ոչ լուծանեմ ՚ի պատուիրանացն Աստուծոյ, եւ երկիւղ ունիմ յայնպէս ուսուցանելոյ զմարդիկ՝ անաչառ դատաստանի գոլով պարտական. եւ մի կցորդութեամբ կատարեն զաղօթսն եւ միտ դնեն ընթերցուածոցն՝ կշտամբեալ ՚ի նոցանէ անարժանիցն, եւ զօրացեալ արժանաւորացն, եւ խօսին ՚ի հասարակաց պաղատանն ընդ թագաւորն երկնաւոր՝ իւրաքանչիւր զհայցուածս իւր եւ զխնդրուածս։
Բայց տես եւ այլ ճշգրտութիւն յարացուցիս. քանզի անդ նախ իշխանքն խօսին զկամս արքային առ ժողովուրդն ըստ իւրաքանչիւր պատուոյ եւ աշտիճանի, եւ ապա ՚ի բարբառելն նորա՝ ամենեցուն լինի զռութիւն, եւ վճիռ ածէ բան թագաւորին իւրաքանչիւրոցն խնդրելոյ. քանզի զոր ինչ ասէ, անհապաղ կատարի. եւ ոչ կարէ ոք երկրորդել ՚ի վերայ հրամանի նորա։ Այսպէս եւ աստ ՚ի թագաւորին մերոյ Քրսիտոսի կայարանս՝ նախ խօսին առ ՚ի նմանէ պատուեալ իշխանքն, եւ հազարապետք խորհրդոց նորին՝ մարգարէքն եւ առաքեալքն ՚ի դիմաց Աստուծոյ առ մեզ յայտ արարողք կամաց նորին, եւ յետ նոցա ամենեցուն լինի լռութիւն եւ զգուշութիւն ՚ի ձեռն հրամանատար սարկաւագին. եւ ապա զսոսկալի եւ զուրախարար աւետարանական հրամանսն փրկչին հասարակաց խօսի առ ամենեսեան՝ ուղղելով եւ մխիթարելով զիւրաքանչիւր մեր զտարակոյս։ Եթէ մեղաւոր ոք է, եւ անմխիթար սգայ վասն մեղաց իւրոց, ձայնէ առ այնպիսին. «Մի՛ խռովեսցին սիրտք ձեր եւ մի՛ զարհուրեսցին, այլ հաւատացէք յԱստուած եւ յիս հաւատացէք. ՚ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են ». եւ հաստատէ յամուրս ցուպ զդրդուեալ միտս նոցա։ Եթէ պաշտօնեայ ոք է, եւ կամի ուսանել զհատուցունմ աշխատութեան, լսէ զի ասէ. «Ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի »։ Եթէ խաչեալ ընդ Քրիստոսի կրօնիւք, եւ նա մխիթարեսցի բարբառով յուսոյն իւրոյ, յորժամ խօսի ընդ նմա. «Որ ոք եթող զաշխարհ վասն իմ, հարիւրապատիկ առցէ, եւ զկեանսն յաւիտենականս ժառանգեսցէ »։ Այսպէս բարբառեալ քաղցրալուր եւ հեզ թագաւորս մեր, զժողովեալ ծառայս իւր մխիթարեալ ըստ իւրաքանչիւր վշտաց՝ բարեյոյս առնէ, եւ աւետեօքն զուարճացուցանէ, եւ զծանրութիւն տրտմութեանն թեթեւ ացուցանէ։
Արդ քանզի այն թագաւորի հարկաւոր էր՝ յետ տեսութեան բազմութեան ժողովրդոցն եւ լսելոյ զբանս նոցա՝ ՚ի խորհրդեան լինել, զի ոմն պատմեաց՝ թէ աւազակք ասպատակեցին յայսմ անուն կողմ աշխարհիս, այլ ոք՝ մերն աշխարհ անդաստան ոչ ետ զվայելչականն պտուղ եւ երկնչիմք ՚ի սովոյ, իսկ ոմանք կագ ունին եւ հակառակութիւն, եւ իրաւունս խնդրեն ՚ի նմանէ , նա հարկաւորապէս զամենայնն ՚ի հանրականն հանդէս միամտութեամբ լսէ, եւ ապա վախճան ածեալ հանդիսին՝ զոչ մտերմիսն հրամայէ արտաքս հանել. եւ ինքն առեալ զխոհական իշխանսն՝ ՚ի խորհրդեան մտանէ վասն հասարակաց գաւարին փրկութեան, թէ որպէս ասպատակացն յաղթեսցեն, եւ զսովեալսն արձակեսցեն, եւ զիրաւունս արասցեն ՚ի խաղաղութեան աշխարհին պէտս։
Այսպէս եւ այժմ հոգեւոր տեառն եւ թագաւորի առաջի՝ ՚ի սուրբ եկեղեցի իմացականապէս խօսեցան ոմանք ՚ի ժողովրդոցն, թէ միշտ ասպատակ էած ՚ի վերայ մեր սատանայ՝ գերելով զմիտս մեր ՚ի շնութիւն , ՚ի սպանութիւն, յարծաթսիրութիւն, եւ յայլ տեսակս մեղաց. եւ այլք ոմանք՝ թէ խորշակահար առնէ խեթիւ հայեցեալ արեգականն՝ զբոյսս բարեպաշտութեան մերոյ զանազան փորձանօք. իսկ են եւ որ ՚ի միմեանց ունին մարդիկ զպատերազմ ներգործութեամբն սատանայի։ Զայսոցիկ զամենեցուն հայցուածս լուեալ Քրիստոս՝ խրատեաց զնոսա պատգամաւորօք մարգարէիւք եւ առաքելովք, յասելն՝ «Մի՛ խաբիք, ամենայն պոռնիկ կամ պիղծ կամ ագահ, որ է կռապարիշտ, ոչ ունի ժառանգութիւն յարքայութեանն Քրիստոսի եւ Աստուծոյ »։ Եւ առ նոսա որք ՚ի խորշակէն հարսն սերմանքն՝ ձայնէ այս պատգամս. «Զօրացարուք տերամբ եւ կարողութեամբ զօրութեան նորա, եւ զգեցարուք զսպառազինութիւնն Աստուծոյ, զի կարող լինիջիք ընդդեմ հնարիցն սատանայի կալ »։ Իսկ որք ընդ միմեանս մարդիկն մարտեան, տես թէ զի՛նչ ասէ. «Զմիմեանց բեռն բարձէք, եւ այնպէս կատարեցէք զօրէնսն Քրիստոսի »։ Իսկ յետ սորա յաւելեալ թագաւորն զմխիթարականն, սփմփէ զնոսա զորս ծառայս նորին երկեցոյց, որպէս կանխաւ ասացաւ. եւ յետ այնորիկ ախորժէ խորհուրդ առնուլ՝ թէ ո՛րպէս օժանդակեսցէ այսոցիկ նեղելոցս. զոր ծանուցեալ հաւատարիմ եւ մտերիմ ծառային եւ հրամանատարին սարկաւագին՝ բարձրացուցանէ զբար զբարբառ իւր ՚ի լուր ամենեցուն. ըվ ժողովուրդք, լուայք զպատգամաւորութիւն ծառայից տեառնս մերոյ, եւ զնորին իսկ զաւետաբեր հրամանսն։ Արդ այսուհետեւ խորհուրդ է լինելոց թագաւորին. եւ բազումք ՚ի ձէնջ անկար են տանել զնորա իմաստիցն զօրութիւնն։ Որք տղայամիտ երախայքդ էք, այսուհետեւ արտաքս գնացէք, զի մի՛ անկատար հասակաւ հոգւոց՝ ՚ի կատարեալ իմաստ հոգեւորականս ձեռնարկիցէք։ Եւ ապա յետ զայս ասելոյն, նոքա որք էին յեկեղեցիս՝ գնան արտաքոյ, խորհրդոյն գտեալ անարժանք, եւ ոչ թէ տանն. ըստ որում եւ ինքն բանն յայտ առնէ. «Մի՛ ոք յերախայից մերձեսցի » ասելով, ոչ թէ ՚ի տունս Աստուծոյ, այլ ՚ի խորհուրդս նորին։
Սակայն մեք, ոչ գիտեմք թէ ուստի՞ վարժեցաք զտունն փոխանակ խորհրդոյն պատուելով։ Այսպէս գրէ եւ երանելին Դիոնեսիոս՝ թէ յետ աւետարանին գնան արտաքս երախայքն, եւ որք ընդ ապաշխարութեամբ են։ Եւ այս զի՞նչ յայտ առնէ. առաջին, զի մի՛ ՚ի տղաբարոյ հեթանոսացն՝ որք յայնժամ գային յեկեղեցի Քրիստոսի, դեռ եւս երախայ ելով եւ անհաւատ՝ խորհրդածութիւնս մեր արհամարեսցի, եւ դարձեալ՝ զի ՚ի ներս ելով, այժմ բաժանեալ ՚ի հասարակաց եկեղեցւոյս եւ արտեաքս առաքեալ, ծանիցեն զիւրեանցն վատթարութիւն եւ զամօթի հարկանիցին, թէ ըստ մերում չար գործոց պատահեաց մեզ այս անպատուութիւնս. եւ յորժամ զայս զմտաւ ածեն, հարկաւորապէս ՚ի սուրբն եւ յանամօթն լինել փութան ապաշխարութեամբն եւ ՚ի մնալն անբաժին ՚ի միասնականութենէն. ըստ այնմ զոր առաքեալ գրէ. «Շատ է նմա ամօթն որ ՚ի բազմաց անտի է. այսուհետեւ հաստատեցէք ՚ի նա զսէրն զի մի՛ յառաւել տրտմութենէն ընկղմեսցի »։ Տես թէ ո՛րքան էր նմա տրտմութիւնն արտաքոյ միաբանութեան եկեղեցւոյն լինել փոքր ինչ աւուրս։ Բայց մեք եւ ամս բազումս լինիմք, եւ ոչ բնաւ տրտմիք. է՞ր վասն. զի նոքա յեկեղեցին միաբանք էին, եւ յանցաւորն միայն արտաքս. իսկ մեք միաբանք էին, եւ յանցաւորն միայն արտախս. իսկ մեք միաբան արտաքս, եւ մին միայն ՚ի ներս, եւ ոչ լինի որոշումն. զի թէ ոչ մտանեմք եւ ելանեմք հրամանաւ՝ ոչ խայտառակիմք վասն մեղացն. եւ յորժամ ոչ յանդիմանիմք, ոչ ամաչամք. եւ յոչ ամաչելն՝ եւ ոչ յապաշխարութիւն յորդորիմք. զի մեծ նիւթ է բարիոք նախանձու, յորժամ ՚ի միասին գոլով՝ զոմանս վասն պիղծ դատելոյ՝ արտաքս վարեմք, զայլս վասն բարիս ՚ի ներսս պահեմք։ Զայս գիտելով սահմանեցին զելանելն. այսր աղագաւ՝ եւ ոչ եթէ արհամարհանօք, ըստ որում այժմ վարիմք. զի կամ ոչ մտանեմք բնաւ, եւ կամ մտեալ ելանեմք առանց ամօթոյ եւ պատկառանաց։
Եւ վասն է՞ր ոչ պատկառեմք, ախորժե՞ս ուսանել։ Քանզի զոր սուրբս գիտեմք եւ պարկեշտս վարուք, նոքա միշտ արտաքոյ են. եւ զորս յանդուգն եւ պիղծս, նոքա միշտ արտաքոյ են. եւ զորս յանդուգն եւ պիղծս, նոցա է եկեղեցիս խմբարան. ծասն այսորիկ մեք ՚ի կցորդութիւն խորհրդոյն, ըստ որում առին զաստիճանն եւ զգործ, եւ մեղաւորացս միայն էր մեկուսանալն, ամենայն պատկառանք պաշարէրզմեզ յայնժամ՝ եւ երկիւղ զղջման։ Իսկ յորժամ դու ՚ի հաւատացեալ քեզ գործոյս խորշիս անձամբ անձին՝ եւ ոչ հրամանաւ այլոց կամ սահմանաւ ապաշխարութեան , այլ զծուլութիւն եւ զկամս մարմնոյն պաշտելով, օտարացն եւ տգիտացն զիա՞րդ զնոյնս կարող ես առնել փափագելի, ըստ որում եսդ պարտական՝ յասելն Աստուծոյ, «Մխիթարեցէք մխիթարեցէք զժողովուրդ իմ, քահանայքդ. խօսեցարուք ՚ի սիրտ Երուսաղեմի, եւ մխիթարեցէք զդա ». եւ մխիթարիչ չիք այլ ինչ, բայց միայն այս, թէ զոյս ոմանս սահմանէ հայրն մեր ՚ի պատշաճ ժամուն արտաքս գնալ։ Նախ առաջին զերախայսն, որք անհաւատ գոլով՝ չեւ եւս են մկրտեալ. ընդ նոսին եւ զորս ՚ի շաղախումն մեղացն անզեղջ են, եւ զորս զղջացան։ Իսկ մեք, տգիտութեան աշակերտք, երիցունքմանկական խորհրդով, յորո՞ց եմք ՚ի սոցանէ. որք յերէկ պատարագիչ եւ խորհրդածու, եւ այսօր երախայիցն կ»որդ արտաքոյ. եւ վաղիւն խորշելոյն յԱստուծոյ եւ ոչ մերձենալոյն. եւ այս երանի թէ երկիւղիւ եւ ոչ հեղգութեամբ եւ անհնազանդութեամբ, որ գլուխ է ամենայն չարեաց, որք ոչ զուղիղն ապաշխարութեան ողջունեմք, եւ ոչ մեղացն թողութեան հաւատամք. զի ապաշխարութիւնն օրինօք պիտի. եւ մեք զիա՞րդ օրինաւորք, որ դատաւոր մեզ զկամս ունիմք եւ ոչ օրէնս, զանձինս եւ ոչ զառաջնորդս, որոց արժան է նախ զանհաւատութիւնս ապաշխարել՝ եւ ապա զմեղս։ Եւ զի՞նչ է հաւատն, եթէ ոչ յուսով գտանել՝ ապաշխարութեամբն որ ըստ հրամանի առաջնորդին զթողութիւն ՚ի մարդասիրէն Քրիստոսէ։ Բայց ոչ ոք վասն զանձն մեղանչական դատելոյ յեկեղեցւոյս հրաժարէ. զի ահա ցուցաւ ՚ի նոցանէ որք զսա շինեցին՝ թէ հասարակաց տուն աղօթից սահմանեցին, եւ մեծ քան յեկեղեցի մտանել է զքահանայակն աղօթսն ՚ի մէջ ժողովրդեանն մատուցանել. զի եկեղեցիս եւ աշխարհականաց է համարձակելի, եւ այդ քահանայից միայն։ Արդ եղբայր եթէ ՚ի տունս Աստուծոյ մտանել ոչ ես արժանի՝ զմիջնորդութիւնդ ընդ Աստուած զիա՞րդ ժպրհիս կատարել։ Ո՞ոք ընդ թագաւոր խօսելով՝ թագաւորական ապարանիցն զանձն ոչ վարկանի արժանի. եւ խօսք այդպիսի, ըստ որում քոյդ է քահանայիդ՝ անընդմիջաբար սիրելութեամբ զքահանայագործութիւն կատարես, եւ ՚ի տեղիս որոշեալ նմին գործոյ ոչ մտանես։ Հրեշտակ ՚ի ժողովրդենէդ առ Աստուած առաքիս. եթէ ՚ի տաճար նորին ոչ մտանես, խօսել ո՞րպէս կարող ես։
Սակայն ներողութեամբ քննեսցուք եւ զայս , ուստի՞ եմուտ չարս ախտ. ոչ իբր այպանելով զեղբարս մեր, զոր մի՛ լիցի յոգունց անարժանիս զմտաւ ածել, այլ զախտս հնարելով ՚ի բաց ձգել։ Ինձ թուի՝ թէ յանիմաստ առաջաորդաց եւ ՚ի տգէտ վերակացուաց, որք թըշուառական մտօք առաք զայցելութիւն եպիսկոպոսութեան. ոչ իբր զտնտեսութիւն Աստուծոյ, այլ որպէս զմարմնական իշխանութիւն, շահավաճառ համարելով զաստուածպաշտութիւնն, անբաւական ագահութեամբ արծաթոյ եւ փառաց. որոց հարկ էր զախտ մտացն յագեցուցանելով անփոյթ առնել եղծման եկեղեցական օրինաց. եւ նոյն սովորութեան մեր հետեւեալ , ՚ի սովորութիւն որպէս ՚ի բնութիւն վարժեալ, տկարանամք տալ տեղի գրաւորական հրամանաց. մանաւանդ ՚ի բազմաց որք անկիրթ են իմաստից, եւ ՚ի բարուրսն մոլորեալս եւ նորաձութիւն թուի հարցն սրբոց հրամանաց հետեւ ողութիւնս։
Ո՜վ չար ներգործութեան բանսարկուին, եւ արտասուաց արժանի ախտիս, որով հիւանդացեալս դնիմք. ընդարմացեալ ՚ի տգիտութիւնենէ, եւ զեղբարս ջատագովս օրինացն՝ քակտիչ նմին համարիմք, եւ զսէր մեր գորովով խարշտեալ իբր զատելի թշնամանեմք, եւ զմարդասէր եւ հեշտ լծոյն հռչակող՝ անմարդի մտօք այպանեմք։ Բայց ինձ մի՛ լիցի գրել զեղբարց իմոց անարգանս. զի թէ մարմնական բժշկաց այս սովորութիւն է, քանիօն առաւել որոց ՚ի Քրիստոս բարեպաշտութեամբս եմք պայծառացեալք. այլ միշտ ըստ կարի պատրաստեմ ՚ի Քրիստոս բարեպաշտուծեամբս եմք պայծառացեալք. այլ միշտ ըստ կարի պատրաստեմ ՚ի պէտս նոցա զառողջարար դեղս ՚ի փառս Քրիստոսի։ Հաւատամ թէ եւ ուտեմ եւ զպտուղ աշխատութեան իմոյ զձեր զարթնուլն առ ճշմարտութիւն Քրիստոսիւ Յիսուսիւ տերամբ մերով, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։
Դարձեալ վերստին խտրութիւն նորձեւութեանց որ մտին յեկեղեցի եւ քննութիւն պատուոյ եւ աշտիճանաց. զօրութիւն ի սմա վիճակելոյն պարզաբար, ընդ որս եւ ընդդիմադրութիւն
Որոց դիտաւորութիւն ակնկալութեան մտաց ՚ի սնոտի մարմնական փառացս յուսոյ պատրի, հարըաւոր է միշտ զայն հնարել ընթացս կենաց եւ բանի, որովք առ ՚ի տեսողացն գովութենէն պարարեսցի. արդարեւ թշուառակն մտաց վիճակեալ եւ ունայն աշխատութեան, եւ բազում եւ անհաւատարիմ տերանց, զորս ՚ի սպառ եւ ոչ բնաւ է կարող ողոքել։ Իսկ որք առ մի տէր զակն ոգւոց ամբարձին, ծանեան զայսոցիկ նանրութիւն, եւ ապա առ նա զկատարեալ հաւատս բոլորեցին. ծասն այսորիկ դատաւոր հաւատացեալ՝ զայն յորոյ ձեռանէ ոչ է կարող խուսլ՝ անփոյթ առնէ զայսոցիկ գովութեան կամ պարսաւանաց, եւ նպատակ առաջի աչացն ունի զնորա կամացն լրումն։ Այսոցիկ Քրիստոսի առաքեալն յերբեմն կուրութենէն եղեալ տեսող, աղաղակէր ասելով. «Եթէ տակաւին մարդկան հաճոյ լինէի, ապա Քրիստոսի ծառայ ոչ էի ». յորմէ մեք կարի վերջացեալ՝ ջանամք միշտ մարդկան հաճոյ լինել. եւ յերկոցունցն վրիպիմք, կամօք՝ յԱստուծոյ հաճոյիցն, եւ ակամայ՝ ՚ի մարդկանէ. իսկ նա՝ զի զմիոյ տեառն ընտրեաց զկամս, ստացաւ սեփական զփառս Աստուծոյ եւ զհասարակաց մարդկան։
Արդ զայսպիսի ծանր բեռն՝ ապաւինեալ ՚ի խնամսն Աստուծոյ, եւ յապացոյց բարեացն Պօղոս, փոքր ինչ յազդերէ մերմէ թափել ջանասցուք, եւ դուն ինչ նկատել զկամսն Աստուծոյ. թերեւս կարասցուք անփոյթ առնել զկամաց մարդկան եւ խօսել զօգուտ նոցա, ոչ անձամբ անձին , զոր եւ ոչ հոգիընկալքն ժպրհեցան, այլ զդեղս ազդողականս ժողովեալ յաստուածային գրոց ՚ի պէտս առողջութեան առաջիկայ ախտիս տնօրինեսցուք։ Եւ նախ զայս դնեմք, թէ քահանայական կարգ եւ կրօնաւորութեան՝ անջրպետութեամբ հեռի են ՚ի միմեանց, վասն զի քահանայութիւնս նախապատուութիւն է եւ երիցութիւն ՚ի մէջ ժողովրդեանն. իսկ կրոնաւորութիւն՝ մեռելութիւն է զկնի Քրիստոսի, կարգ խոնարհութեան եւ լռութեան՝ եւ ոչ իշխանութեան. որպէս յայտ առնէ երանելին Դիոնիսեոս յիւրաքանչիւրոցն օրինադրութիւն կատարողութեանց. նաեւ բարեձեւութիւն զգեստուցն եւ քահանայական աղօթքն ՚ի վերայ իւրաքանչիւրոցն։ Եւ պարտ է գիտել, թէ զայս լուծ խոնարհ կրօնաւորութեան ամենեցուն է համարձակելի առնուլ յիւրաքանչիւր հասակէ եւ վարուց՝ յօժարութեամբ կամաց. բայց զքահանայութիւնն ոչ համարձակեցուցանէ բանս ամենեցուն, եւ ոչ թոյլ տայ ընտրութիւն իւրոցն կամաց, այլ ՚ի կամս եւ յընտրութիւն վերակացու հօրն եւ Եպիսկոպոսին ապաստան առնէ։ Յորժամ նա դատէ զոք պատուելոյ արժանի՝ յառաջ գալ յայս շնորհ, որ անաչառ կամօք դատօ զբաւականութիւն կատարելութեան հասակին՝ իմաստութեան եւ սրբութեան։ Զի այսպէս տայ մեզ տարացոյց երանելին Դիոնեսիոս, թէ միանձնացեալ կրօնաւորքն դասակարգին միայն յեկեղեցիս նախապատիւ քան զժողովուրդսն. իսկ քահանայք եւ սարկաւագունք՝ իշխանք եւ հրամանատու են նոցա եւ ժողովրդեանն։ Այսոցիկ վկայ ունիմք եւ զերանելի հարսն եգիպտացիս. զի զձեւ կրօնաւորթեան ամենեքան ունէին, բայց ՚ի յերիցութիւնն դժուարաւ ոք ՚ի նոցանէ ձեռն արկանէր, եւ ՚ի մէջ բազմացն եւ բիւարւորացն մի արէց լինէր. ըրպէս գիրք նոցա ուսուցանեն։ Եւ երանելին Եփրեմ կրօնաւոր էր, բայց ՚ի սարկաւագութեան պատիւ մեծ թախանձանօք եհան զնա սուրբն Բասիլիոս։ Եւ զայսոսիկ ո՞յր աղագաւ ՚ի մէջ առաք. որպէս զի յայտ լիցի հաւանական վկայութեամբքս՝ թէ փոքր եւ յետին է կարգ կրօնաւորութեան քան զպատիւ քահանայութեան. զոր ամենեւին տեսանեմք զայս սահման օրինի ՚ի ժամանակս մեր ՚ի հակառակն փոփոխեալ. եւ սքանչանամ ընդ հասարակաց մեր կուրութիւն. զի ՚ի կրօնաւորութենէն ամենեքեան որպէս ՚ի ծանր եւ ՚ի դժուարին գործոյ հրաժարիմք, եւ ՚ի քահանայութիւն ամենեքեան ձեռներէց լինիմք. սքանչելի, եւ ծաղու արժանի այս գործ, զի քահանայանալով զձեւ կրօնաւորութեան առնումք. եւ զայն չածեմք զմտաւ՝ թէ այս ձեւս այն օրհնութեանն պատշաճի. եւ անօրէնութիւն է զձեւս այն օրհնութեանն խատշաճի. եւ անօրէնութիւն պատշաճի. եւ անօրէնութիւն է զձեւս ՚ի պէտս փառաց մարդկան առնուլ, եւ յօրնութենէն հրաժարել. նա եւ խաբէութիւն է Աստուծոյ եւ մարդոյ. զի երեւիմք նոցա ձեւովս աբեղայք, եւ մեք յանձինս ոչ գիտեմք զմեզ յայն կարգ աբեղայութեան։ Ո՜վ թշուառ ամնտութեանս, եւ աշխարանաց արժանի յիմաստնոցն. ըրոյ տգէտ յիմարութեան եւ ոչ զայլ ոք տեսանեմք յազգաց գրաւել ՚ի ներքոյ, բայց միայն զմերս թշուառութիւն, զի ամենեքեան նոքա ՚ի վանորայս եւ ՚ի կրօնաստանս կրօնաւորս բազմացուցանեն, եւ նովին օրհնութեամբն կնքեն, եւ զձեւն շնորհեն. իսկ քահանայական եւ սարկաւագութեան պատւոյ՝ սակաւս զոմանս ՚ի նոցանէ ընտրեալ վիճակեն։ Սակայն զմերս ոչ գիտեմ տգիտացեալ յամենեցունց այսոցիկ զհակառակ բերումն, զի ՚ի հովուական ցպոյ, եւ ՚ի մաճակալութեան գործոյ, եւ յայլոց անբան արհեստից առեալ զմանկունս տգէտս՝ փոխանակ միանձնութեան քահանայս կատարեմք. եւ զկրօնաւորութեան օրհնութիւնն յաչս այնպիսեացն ծանրացուցանեմք՝ մեռելութիւն կոչելով։
Եւ արդ եկ եւ քննեսցուք զիւրաքանչիւր սոցա զօրութիւն, եւ բանաւորահէս որոշեսցուք զիւրաքանչիւր սոցա զօրութիւն, եւ բանաւորապէս որոշեսցուք զմեծն եւ զփոքրն ՚ի միմեանց, եւ նախ զայս դնեմք։ Ո՛ որ մեռելութիւն կոչես զկրօնաւորական սքեմն, եւ վասն այնր խուսեալ ՚ի նմանէ, զիա՞րդ ապա զմկրտութիւն ոչ խտրես. թէրեւս այն ո՞չ է այսպիսի մեռելութիւն. եւ ո՞ւր դիցուք զՊօղոսի ասելն. «Որք մկրտեցայք ՚ի Քրիստոս Յիսուս՝ ՚ի մահ անդր նորա մկրտեցայք, թաղեցաք ընդ նմին մկրտութեամբն ՚ի մահ »։ Եւ նոյն դարձեալ. «Մեռարուք, եւ կեանքն ձեր ծածկեալ են ընդ Քրիստոսիւ յԱստուած. եւ որք մեռայք մեղացն, զիա՞րդ տակաւին ՚ի նմին կայցէք »։ Յայտ առնէ զայս՝ եւ խորհըրդածութիւն մկրտութեանն, օծանելն, եւ ՚ի հանդէս մտանելն, եւ ապա ՚ի ջուրն ընկղմել եւ ՚ի նոյն ինքն մկրտութիւնն մեռաք արք եւ կանայք՝ աշխարհի եւ ցանկութեանց նորա, եւ ապա թողութիւն մեղաց ընկալաք, եւ Աստուծոյ կենդանացաք։ Իսկ եթէ այս այսպէս է, ասիցէ ոք, զի՞նչ է յաւելուած կրօնաւորութեամբս վերստին մեռելութիւն. եկ զիջանելով կաց առընթեր բանիս, եւ ասացից քեզ, ոչ զիմ ինչ՝ այլ զհարցն սրբոց։ Մկրտութեամբս է մեռելութիւն աշխարհի, բայց եւ ոչ ցնորից սորա. զի գիրք սուրբք առաւել քան զկար մեր ոչ ինչ օրինադրեցին, այլ ՚ի կամս ապաստան արարին, ասելով տեառն, «Որ կարողն է տանել տարցի » զկուսութիւն. եւ Պօղոս՝ թէ «Պատուական է ամուսնութիւն եւ սուրբ անկողինք. ես վասն կուսանաց հրաման ինչ ՚ի տեառնէ ոչ ունիմ, բայց միայն խրատ տամ. լաւ է նոցա եթէ կայցեն իբրեւ զիս »։ Արդ զայս լեսլով մարդիկ եւ անընդմիջաբար կամելով ՚ի սէրն Աստուծոյ վայելել եւ սուրբ հոգւով եւ մարմնով հաճոյ նմա լինել, անձամբ անձին ընտրեցին զկուսութիւն, եւ ոչ եթէ հարկաւոր օրինօք. եւ զայս որպէս զի յամենայն ցնորից եւ ՚ի զբաղանց աշխարտի հրաժարեսցեն, եւ միայն զտեառն հոգասցեն. վասն այսորիկ եւ յետ այսր զմիտսն հաւանեցուցանել գայ առ քահանայն եւ կամ առ հայր վանացն, ասելով, որպէս ՚ի մկրտութեան մեղաց որ աշխարհի՝ մեռայ, այժմ կամիմ եւ ՚ի զբաղանաց նորին մեռանել. այս ինքն օրինաւոր ամուսնութեան, վաճառաց, տուրեւառից, դատարկաբանութեան, եւ որոց ընդ սոքօք բերի. եւ այս կամացս յօժարութիւն խնդրէ օժանդակ զաղօթսն եւ զօրհնութիւն։ Իսկ նա առեալ ածէ յեկեղեցին, եւ հարցանէ՝ թէ կամայօժար մտօք հրաժարէ՞ յաշխարէս. եւ յետ համարձակ խոստովանելոյն զնոյն՝ յապաւէ զհերսն. ըր նշանակէ՝ թէ որպէս զայս ՚ի մարմնական գլխոյս հատի, նոյնպէս եւ ՚ի մտացս՝ որ է գլուխ ոգւոյս՝ զամենայն խորհուրդ ցանկութեան աշխարհի։ Եւ փոփոխէ զհանդերձն սգատեսակ, զորօրինակ ՚ի մկրտութեանն փոխեն բեհեզ եւ լուսատեսակ, նոյնպէս եւ այժմ թխատիպ. յայտ առնելով՝ թէ պանդուխտ եւ ՚ի սուգ եմ ՚ի նանիրս կեանք, մինչեւ հասից առ ուրախութիւն իմ Քրիստոս։ Այսքան է կարգ աբեղայութեան, ոչ առեալ պատիւ եւ ոչ իշխանութիւն, եւ ոչ հարկաւորի ունել բան վարդապետութեան եւ ոչ վասն տգիտութեան թշնամանի։ Ոչ է պարտական զայլս լուսաւորել, եւ ոչ այլոց բժիշկ լինել. այլ միայն անձին լինել ուղղիչ եւ դաստիարակ։ Իսկ քահանայն այսմ ամենայնի պարտական է, եւ ՚ի պատիւ վիճակեցաւ. զի զի՞նչ այլ բարձր պատիւ քան զայս, զհոգին բաշխել, եւ զնիւթս Աստուած կատարել. եւ ըստ առաելութեան պատուոյն՝ եւ կատարելութեան է պարտական. ոչ միայն սուրբ լինել, այլ եւ իմաստուն. եւ ոչ անձամբ զանձն, այլ եւ զայլս լուսաւորել։ Աստուծոյ գործակից լինել, որպէս ասաց Պօղոս։
Ապա յայտնի երեւեցաւ կարի բացատրապէս հեռի ՚ի համեմատութենէ միմեանց խոնարհ կարգ աբեղայութեան, եւ բարձր պատիւ վիճակաւորութեան յաստիճանս եկեղեցւոյ։ Սակայն աղաւաղեցաւ, բարձաւ, տեղի ետ այս բարեկարգութիւն ՚ի մէնջ, որպէս կարծեմ ՚ի վաղ ժամանակաց. եւ այնչափ ծառայք եղեալ մախանաց՝ ընդ ամենայն քրիստոնեայս մրցելով, մինչ զի ոչ բնաւ խոնարհիմք ընդ ուղիղ նոցա ընթացս նախանձել, որոց եւ մերս գրեանք վկայեն։ Այլ կուրութեամբ կուրաց առաջնորդեմք. քահանայս օծեմք, եւ կնկուղ տամք, ՚ի պատիւ հանեմք, եւ զգլուխն պատրուակեմք, անգիտացեալ տգիտութեամբ յիմարելոցս՝ թէ այս կնկուղ խոնարհութեան է նշանակ եւ պատկառանաց, եւ ոչ համարձակութեան եւ իշխանութեան ետուն նշանակ, այլ կրօնաւորութեան. եւ յետ ՚ի սուգ լինելոյն եւ ամօթոյն՝ որով ծածկեցան դէմքն՝ ըստ հաճոյիցն Աստուծոյ ծառայելոյն, ապա եթէ ազդեցութիւնն Աստուծոյ ասիցէ նմա, «Բարեկամ ՚ի վեր մատիր », ածեալ զնա ՚ի խոնարհութենէն յիշխանութիւն, եւ յամօթոյն ՚ի համարձակութիւն՝ այսինքն ՚ի քահանայութիւն, ոչ թէ ծածկեն զգլուխն այլ բանան. քանզի տան նմա իշխանութիւն յաղօթս կալոյ եւ մարգարէանալոյ. եւ պարտի ոչ ծածկել զգլուխն, զի մի՛ յամօթ արասցէ զգլուխն իւր զՔրիստոս, որպէս ասաց Պօղոս. քան զոր չիք ինչ մեծ աղետից արժանի զնա ամաչեցուցանելն. նա եւ ընդ հազարապետ խորհրդոց նորին մրցել, որ ոչ միայն հրամանաւ այլ եւ բնաւորական օրինօք զմեզ առ ՚ի սոյն հաւանեցուցանէ, եթէ «Առն մարդոյ ոչ է պարտ ծածկել զգլուխ իւր, որ պատկեր եւ փառք Աստուծոյ է»։
Արդ ածելով զոք ՚ի պատիւ եւ յաստիճան Եպիսկոպսն, ոչ միայն բանայ զգլուխն, այլ եւ զհերսն յապաւէ, յայտ առնելով՝ թէ ոչ միայն իբրեւ զմի ոք ՚ի հասարակաց մարդկանէ է սա՝ որոց հարկաւոր է բացաւ գլխով լինել, այլ եւ օժանդակ լինի կամացն Աստուծոյ. որպէս հրամայեաց նոցին առանց գիսոյ լինել. ըրպէս կինն որ զգէսն ընկալաւ եւ ծածկութիւն ՚ի վերայ նորին, օգնէ օրինացն. եւ զգէսն ՚ի բաց հատանէ, եւ խրոխտանաով պանծանօք յարդարութիւն գլխոյն իւրոյ Քրիստոսի՝ բացաւ գլխով եւ պարզ դիմօք առանց ամօթոյ աղօթէ եւ մարգարէանայ։ Ապա թէ ոք այս խորհրդածութեանս հակառակ զինի, պատասխանէ նմա Պօղոս. «Մեք չունիմք այսպիսի սովորութիւն, եւ ոչ եկեղեցիքն Աստուծոյ »։ Տեսանես՞ թէ որպէս հաճութեամբ մտաց՝ ՚ի սովորութենէ ՚ի շաւղաց հարցն քո արտաքոյ գտար . զի «Որ ՚ի փոքուն անիրաւ է եւ ՚ի բազմին անիրաւ է »։ Եթէ զփոքր կարծեցեալս եւ զդիւրագործելի օրէնս լուծաք, զմեծն եւ զներհակն մարմնոյս ո՞րպէս լիցուք հաւատարիմք ըստ ճշմարտութեան ուղղել։ Եթէ զգլուխս վասն Աստուծոյ օրինացն դժուարիմք բանալ, որոյ ո՞րպէս զնոյն մատուցանեմ, որպէս հրաման ընկալայ։ Եւ ո՞ օրինդիր այսմ, հարցանես. Պօղոս բերանն Քրիստոսի, որ ամենայն յանցանաց պատիժ միայն դնէ փոխարէն, եւ այսմ զծանրն եւ զդժուարինն. զՔրիստոս, ասէ, ամաչեցուցանէ։ Եւ զի՞նչ առաւելութիւն ՚ի բանալն կամ յոչն։ «Դու ո՞վ ես ո՛վ մարդ՝ որ պատասխանի տաս Աստուծոյ. միթէ ասիցէ՞ ստեղծուածն ցստեղծիչն իւր՝ թէ ընդէ՞ր այդպէս արարեր զիս։ Աստուած սահմանեաց ». Աստուծոյ օրինացն խտրիչ եւ քննող ե՞րբ առեր հրաման լինել՝ մարդ գոլով. այլ թէ անցանես ընդ նոյնն, յայտ է թէ արհամարհեցեր եւ մեղար։ Եւ զի փոքր ինչ ընդարձակութիւն տաց բանիս, ապա եւ պոռնիկք ասասցեն ոչ գոլ զանազանութիւն ամուսնութեան եւ պոռնկութեան, եւ անխտիր մեղիցեն. նոյն եւ այլքն որ ընդ սոքօք գերին։ Աստուած սահմանեաց, թէ այր գոլով յորժամ աղօթես, բաց ցգլուխդ. եւ Պօղոս զբնութիւնս նմին վկայ առ եւ ուսուցիչ. եւ դու երկոցունցն ընդդէմ մրցելով՝ ոչ առաւելութիւն զկատարելն համարիս, եւ ոչ նուազութիւն զոչ կատարելն։ Ո՜վ անբերելի տգիտութեանս եւ ապառունմ բարուցս։ Եկ Երեմիա ցաւակից մարգարէ, եւ վշտակցելով ողբա զբեկումն իմ եւ ժողովրդեան իմոյ։
Սակայն աբեղայ եմ ասէ, եւ ոչ է պարտ ինձ զօրհնեալ քողս ՚ի բաց ընկենուլ։ Գեղեցի՜կ, եղբայր, եւ ես այդմ վկայեմ, զի աբեղայն ոչ իշխանութիւն ունի ՚ի մէջ ժողովրդեանն աղօթելոյ, եւ ոչ զպատկառանացն զգեստ վերացուցանելոյ։ Ապա թէ ընդ խոնարհ կարգիդ՝ վիճակեցար եւ ՚ի բարձր աստիճան, յայտ է թէ կրկին փոփոխունմ առեր որպէս աբեղութիւն յաշխարհէ, այսպէս եւ քահանայութիւն յաբեղութենէ . եւ ՚ի քահանայագործել աբեղայիդ՝ պարտիս քահանայական համարձակութեամբն երեւել ապա թէ դեռ եւս ամօթոյ գործով ծածկիմք, եւ յաստիճանս մի՛ ձեռնարկեսցուք՝ ՚ի բաց խուսեալ յանմեղացն շաւղաց, եւ մերս փոքրկութեան կրօնաւորութեանս մնասցուք։
Ներսէս ասէ. Դարձեալ եւ այր ինչ խնդրեմ ուսանել, ոչ իբրեւ հակառակելով, այլ հակառակութեամբս զճշմարտութիւն պարզել ախորժեմ ինձ ՚ի կռուփս եւ յանդիմանութիւն. քանզի իմ է եղբօրն վէրն եւ բժշկութիւնն. ապա որչափ եւս առաւել հասարակաց ազգիս տմարդութիւն, որոց փոխան եւ զանձն թէ լինէի արժան դնել՝ երանելի էի։ Արդ զին՞չ, լուայ զի ասացեր, աբեղայ զքեզ գոլ. հաւատամ եւ ձեւով զգեստուցդ տեսեալ զմարմինդ պաճուճեալ. սակայն խնդրեմ ուսանել, ու՞ր եւ որպիսի՞ օրհնութեամբ ընկալար զմեռելութեանդ ձեւ ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Յեկեղեցիս։
ՆԵՐՍԷՍ. Բարիոք , քանզի աստի բաշխի ամենայն շնորհ։ Եւ որպիսի՞ օրհնութեամբ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Քահանայականաւն. զի քահանայ օծեալ զիս Եպիսկոպոսն՝ ետ զկնկուղս։
ՆԵՐՍԷՍ. Այդ զիա՞րդ լիցի, զքահանայութիւն կնկղով ձեւացուցանել, որոյ պատուակն ուրարն է եւ սուրբն նափորտն իշխանական զգեստ , եւ ծածկոյթ գլխոյն Քրիստոս, եւ ոչ նկուղ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Իսկ ապա օրհնութիւն՝ որով զկնկուղս ընդունիմ, ո՞ր է եթէ ոչ այս՝ ուսուսցես։
ՆԵՐՍԷՍ. Բարի՜, եղբայր, ՚ի նոյն ինքն ՚ի գիրսն օրհնութեանց ընթացիր, եւ ուսուսցէ քեզ. զի նախ հարցականքն են բանք, որպէս ՚ի մկրտութեանն, եւ ապա քո կամաւ խոստովանելն, անձամբ անձին զկտրոցն տալ՝ զհերսդ յապաւել, եւ յետ այնորիկ զկնկուղդ առնուլ։ Եւ իւրաքանչիւր զգեստուցն ո՛չ ես լուեալ զօրհնութիւն, զի ասէ. «Զգենու եղբայրս մեր զկնկուղս սաղաւարտ փրկութեան, եւ զսքեմս կնիք խաչակցութեան Քրիստոսի ». նոյն եւ այլն. եւ ապա տան զիւրաքանչիւրսն նմին պահապան եւ նշան։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Ես եւ ոչ զմի ոք յայդցանէ ոչ եմ լուաել, այլ միայն կացուցեալ զիս եւ զմիւս եւս այլ՝ Եպիսկոպոսն առաջի սրբոյ սեղանոյն՝ ինձ զաբեղայութեան ետ ձեւ յետ օծելոյն քահանայ, եւ զնա եթող նովին աշխարհական պատմուճանաւն։
ՆԵՐՍԷՍ. Ո՜վ մեծի աղետիցս, եւ ծաղու արժանի մանաւանդ գործոյս. եւ ունա՞յն արար զայսքան մեծ շնորհս ՚ի հարցն առ մեզ եկեալ. զիա՞րդ եւ ժպրհեցաւ առանց այնքան բազմադիմի խորհրդական աղօթիւք զօրացուցանելոյ զքեզ՝ այդպէս կարպարանել։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Այո կերպարանեաց ճշմարտութեամբ, որպէս ասացի, չեւ եւս օրհնեալ։
ՆԵՐՍԷՍ. Ապա յայտ է ՚ի բարբառոյ բերանոյ քո՝ թէ խաբ եղար, եւ ոչ կրօնաւոր, միայն մորթով ոչխարաց զմարդիկ պատրել, որպէս տէրն ասաց։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Եւ ինձ այսպէս թուիմ, յետ ՚ի քէն ուսանելոյ։
ՆԵՐՍԷՍ. Հարցանեմ եւ զայս. եւ յօծանելն զքեզ քահանայ եւ յաբեղայ ձեւացուցանելն՝ ուստի՞ եւ կամ յորոց՞ գրոց ասաց ընկալեալ զայս աւանդութիւն։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Ոչ գիտեմ։
ՆԵՐՍԷՍ. Ահաւասիկ տարակոյս ինձ արկանես. զի ահաւասիկ Դիոնեսոս այսոցիկ կարգեաց պատմիչ՝ ոչ զայսպիսի տայ տարացոյց. այլ մեծաւ անջրպետութեամբ որոշէ զմիանձնութիւն եւ զերէցութիւն. եւ զգեստ փոփոխել ՚ի միանձնութեանն ասէ, եւ ոչ ՚ի քահանայութեանն. նա ուստի՞ եգիտ զնորաձեւութիւնն։ Եւ հարքն եգիպտացիք սովաւ զկրօնաւոութիւն՝ եւ ոչ զքահանայութիւն քանակեցին։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Յայտ է եթէ ՚ի տգիտութենէ։
ՆԵՐՍԷՍ. Դարձեալ եւ այլ ինչ կամիմ քեզ յայտնել։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Ասա, զի կարօտիմ ուսանել։
ՆԵՐՍԷՍ. Առեա՞լ է քո երբէք ՚ի ձեռս զգիրսն, որով զօրհնութիւնսն բաշխեմք, եւ ընթերցեալ գտե՞ր երբէք ՚ի նմին՝ թէ յօրհնելն կրօնաւոր՝ քահանայական պատիւ ունի. կամ ՚ի ձեռնադրելն քահանայ՝ սքեմ եւ կնկուղ զգեցցի։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Եւ ոչ բնաւ։
ՆԵՐՍԷՍ. Ապա զի՞նչ է գրեալն ՚ի քէն, կամիմ ուսանել։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Անդ գրեալ է. յորժամ ոք ՚ի կրօնաւորութիւն գայ, աղօթել ՚ի վերայ նորա զանազանապէս որպէս ՚ի վերայ մեռելոյ, եւ ապա զայս ձեւ մեռելութեան ողբովք եւ արտասուօք նմին շնորհել. իսկ զքահանայն ցուցանէ՝ թէ ընտրութեամբն Աստուծոյ եւ ժողովրդեանն յիշխանութիւն հանցէ եպիսկոպոսն, եւ սարկաւագն ձայնէ զնոյն, թէ «Աստուածային եւ երկնային շնորհն կոչէ զսա ՚ի քահանայութիւն ըստ վկայութեան անձին իւրոյ եւ ժողովրդեանս ». յետ որոյ տայ նմա զաստուածական իշխանութիւն եպիսկոպոսն՝ զմեղս թողուլ, զպատարագն կատարել, եւ զայլսն որ ըստ նմին։ Զգեստուցն փոփոխումն յայսմ վայրի ոչ երբէք ընթերցայ։
ՆԵՐՍԷՍ. Բարիոք ասացեր. եթէ այսպէս է, առ ի՞նչ հայելով ՚ի գրեալսն արհամարհեաց։
ՀՈՎՀԱՆՆԷՍ. Ինձ թուի զայն պատճառել՝ թէ աբեղութիւնն մեռելութիւն է, եւ այս քահանայութիւնս իշխանութիւն. ՚ի մահուանէն հրաժարեն խնդրողքս, իսկ զխատիւս ախորժեն։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ եթէ ՚ի մահուանէն կամօք հրաժարեցին, զձեւ մեռելութեանս ո՞յր աղագաւ զգեցան. թէրեւս ՚ի պատրա՞նս տեսողացն։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Զայս ասեն, թէ աբեղայութեան ձեւ ՚ի մէջ մարդկան հաճելի է եւ փառաւոր։
ՆԵՐՍԷՍ. Յայտ առնես եղբայր, թէ հաճոյից մարդկան են ծառայք այնպիսիքն եւ ոչ Աստուծոյ. զոր յԱստուծոյ ոչ կարասցին առնուլ՝ անձամբ անձին յափշտակեալ եւ ՚ի պէտս փառաց մարդկան նովաւ ձեւացեալ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Այլ ասեն եւ զայս եւս՝ թէ քահանային պարտ է զի որոշեսցի ՚ի հասարակական կրօնաւորացն, որպէս զի մի՛ անկարգութիւն տիրեսցէ. վասն այսորիկ դիցեն զկնկուղն։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ զի՞նչ անուանին կրօնաւորքն, ասա ինձ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ . Եղբարք։
ՆԵՐՍԷՍ. Ի մէջ եղբարց մեծ եւ փոքր զգեստուց որոշումն եղեալ՝ յայտ է թէ լուծանեն զբարեձեւութիւն հասարակութեան, եւ զխոնարհագոյնսն՝ ՚ի նախանձ բարձրագոյն պատւոյն շարժեն։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Այդպէս լինի ճշմարտապէս. զի մանկունք փոքրկունք տեսեալ զպաճաճանս կնկղոյն՝ թախանձելով զնոյն ձեւ խնդրեն։
Ներսէս. Եւ է՞ր վանս ոչ տայք։
ՀՈՎՀԱՆՆԷՍ. Քանզի ասեմք, եթէ մինչեւ քահանայասցիս, ապա այսպէս ձեւասցիս։
ՆԵՐՍԷՍ. Ո՜վ յիմարութեանս. եւ Անտոն, Մակար , Պաքնիոս որք ետուն մեզ զսա, եւ ինքեանք այսպէս էին ձեւացեալ. եւ ոչ սարկաւագ չէին, թող թէ քահանայ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Ապա հրամայե՞ս առանց քահանայութեան կնկուղ եւ սքեմ տալ։
ՆԵՍՐԷՍ. Ոչ ես, այլ աստուածաշունչ գիրք եւ հարցն սրբոց աւանդութիւն գրովք առ մեզ հասեալ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Եւ զիա՞րդ ապա որոշի քահանայն եւ կրօնաւորն ՚ի միմեանց ՚ի վանս կուսանաց։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ ոչ մի իրօք ոչ է պարտ որոշել. զի ձեւս որոշիչ կրօնաւորացն յաշխարականացն է, եւ ոչ թէ նոցին ՚ի միմեանց. որպէս զի մի՛ լիցի ՚ի մէջ եղբարցն մեծ եւ փոքր. եւ մի՛ վասն սիրելոյ զձեւն անպատշաճապէս՝ ժպրհեսցի ՚ի բարձր պատւ երիցութեանն։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Կարի իմն պատշաճէ պահել զայս սովորութիւն։
ՆԵՐՍԷՍ. Հարցանեմ եւ այլ ինչ զքեզ. զձեւ եւ զկարգ կրօնաւորութեան կամ զպատիւ քահանայութեան Հայք անձամբ անձի՞ն գտին՝ եթէ յայլոց ազգաց ընկալան։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Այդ յայտնի է. մանզի հուսկ յետոյ ՚ի ձեռն սրբոյն Գրիգորի հաւատացին, եւ ՚ի Յունաց զամենայն բարեձեւութիւն եկեղեւոյ ուսան, եւ անագան ուրեմն առ սրբովն Սահակաւ զգրեանսն յԱսորոց եւ ՚ի նոցանէ թարգմանացին, եւ ըստ այլոց քրիստոնէից սովորութեան վարէին, նոցա գրովք եւ աւանդութեամբ պայծառացեալ։
ՆԵՐՍԷՍ. Ուղիղ ասացեր. ապա զիա՞րդ ըստ այսմ մասին օտար ՚ի նոցանէ գնան շաւիղ. քանզի իմ իսկ տեսեալ է զՖռանգաց վանս, զՀոռոմոց եւ զԱսորոց՝ հարցեալ ճշդիւ եւ ուսեալ, զի նախ կրօնաւոր օրհնեն, եւ ապա կնկուղ եւ սքեմ տան. եւ անհնար է միում ումեք ՚ի սոցանէ առանց օրհնելոյ կրօնաւոր զոք յեկելոցն աբեղայ ձեւացուցանել։ Այլ թէ քահանայ կամ սարկաւագ գայ յաշխարհէ ասացին, թէ մինչ չեւ եմք զհրաժարումն յաշխարհէ խնդրեալ եւ աղօթիւք կատարեալ, անհնար է զնա այս զգեստուք ձեւացուցանել։ Իսկ որք էին ՚ի վանս նոցին՝ զորս տեսի աչօք իմովք, ծերքն եւ երիտասարդքն՝ քահանայք եւ սարկաւագունք եւ որք ոչ վիճակեալ աստիճանի զանազանապէս, օրինակ զգեստ ունէին ըստ իւրաքանչիւր սեռի սովորութեան անխտիր համարձակութեամբ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Բայց ասեն որ առ մեզ իմաստունքս՝ թէ նոքա ՚ի հաւատոցն թիւրեցան, եւ ոչ է պարտ նախանձել ընդ նոսին։
ՆԵՍՐԷՍ. Ես ասեմ զայդ եւ ոչ բնաւ, թէ մեք միայն եմք Քրիստոսի ժողովուրդ. եւ իմաստութեամբ քննեալ ոչ գտաք առ նոսին գոնեայ սակաւ ինչ այլափառութիւն, այլ են ճշմարտապէս ուղղափառք։ Բայց համարեաց թէ ՚ի հաւատոցն թիւրեցան, ՚ի կարգացն ո՞յր աղագաւ. զի այլ է հաւատոյն բան, եւ այլ է աւանդութիւն կրօնից։ Եւ թէ թիւր են, մերս գրեանք, որպէս վերոգրեցաւ, է՞ր վկայեաց նոցա, զորս անմիտք թիւրս կարծեն։ Դարձեալ թիւր մի ազգն կամ երկուսն, երեք ազգ քրիստոնէից եւ որ ընդ նոքօք բազմապատիկ ազինք հաստատունք աշխարհօք եւ աթոռովք, զիա՞րդ վրդովեցան ՚ի ճշմարտութենէն, եւ առ յեղյեղեալ եւ տատանեալ ազգս մեր նոյն միայն նմաց հաստատուն։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Անպատասխանի եմ։
ՆԵՐՍԷՍ. Նա զի եւ այսոցիկ վարդապետք զՀռոմոս աղաղակեն թիւրեալս, Ասորիքն է՞ր վասն դեռ եւս փայլեցուցանեն զայս սովորութիւն ուղիղ. եւ Ֆրանգք արդ եւս եկեալ ՚ի մէջ մեր՝ զիարդ՝ է զի նոցին համաձայնին ՚ի սոյն կարգ, եւ ոչ մեզ։
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ. Զպարտութիւն խոստովանիմ։
ՆԵՐՍԷՍ. Ապա եկ, եղբայր, նախ քան զայլս դատել՝ անձանց լիցուք բժիշկ եւ անաչառ դատաւոր, ծանուցեալ՝ թէ կրօնաւորն միայն առանձինն ինքն իւր նուիրեաց զանձն Աստուծոյ, եւ բաւական է նմին անձինն առաքինութիւն . իսկ քահանայն՝ թէ զկնի իւր կատարելութեան եւ զայլս ոչ խնդրէ Աստուած. նա թէ զաստիճանն որ նմին հաւատացաւ՝ մինչեւ ՚ի մահ ոչ պահեսցէ, դրժեաց ուխտին եւ դաշանցն, զոր եդ առաջի Աստուծոյ եւ եպիսկոպոսին։ Արդ զայս ծանուցեալ, զմանկունս նուիրեալս կրօնաւորութեան՝ ՚ի կրօնաւորութեան բարեձեւութեան լուծ դիցուք, եւ յոր ըստ նմին եւ կարգ եւ զգեստ. եւ ոչ ՚ի քահանայութեանն պատիւ, զորոյ պաշտօնն ոչ կարողանան կատարել. քանիզ որպէս մեծ է թագաւորութիւն քան զերկրագործութիւն, այսպէս մեծ է քահանայութիւն քան զաբեղայութիւն. եւ որպէս նմա բազմապատիկ իմաստութիւն պիտոյ է՝ որ թագաւորն է, եւ զայլոց օգուտն տնօրինէ, այսպէս եւ երիցուն յետ սրբութեանն պիտոյ է եւ իմաստութիւն, գիտել զառաւելութիւն իւրաքանչիւր գործոցն զոր կատարէ. եւ ըստ որում երկրագործին սխալանք՝ անձին միայն վնասէ, իսկ թագաւորին ամենայն աշխարհին, այսպէս սխալանք աբեղային փոքր է առ քահանային՝ որ յԱստուծոյ պաշտօնն է կարգեալ եւ հայեցողացն պատկեր գծեալ։ Եւ փոքր է կրօնաւորութիւն ոչ միայն վնասէ, իսկ թագաւորին ամենայն աշխարհին, այսպէս սխալանք աբեղային փոքր է առ քահանային՝ որ յԱստուծոյ պաշտօնն է կարգեալ, եւ հայեցողացն պատկեր գծեալ։ Եւ փոքր է կրօնաւորութիւն ոչ միայն քան զքահանայութիւն, այլ եւ քան զսարկաւագութիւն. զի սա եւ կանանց է համարձակելի, որպէս եւ սուրբն Բարսեղ գրէ. իսկ սարկաւգութիւն ոչ է բնաւ։ Զաբեղայն՝ քահանային տայ հրաման Դիոնեսիոս օրհնել. բայց զսարկաւագն եպիսկոպոսն ձեռնադրէ։Սա որ սարկաւագ է, իշխանութիւն ունի յեկեղեցիս վարդապետելն. եւ կէս սարկաւագն զերդմնեցուցանելն. բայց նա եւ ոչ զմի ոք ՚ի սոցանէ. ուստի եւ Աստուած ՚ի նմանէ սակաւ պահանջէ, քան յորոց կարգեալ են յիշխանութիւն։ Վասն այսորիկ պարտ է մեզ հարցն սրբոց բարեկարգութեանց հետեւել, եւ մանկանց՝ որ գան ՚ի լուծ կրօնաւորութեան տալ, այսինքն զկնկուղն եւ զսքեմն եւ զփիլոնն, եւ ածել զնոսա ՚ի լուծ խոնարհութեանն քրիստոսի. եւ զի այս է զգեստ սորա, եւ ոչ բնաւ առ երիցութիւն զուգին, բաւականապէս ցուցաւ. եւ ազգ քրիստոնէից այս օրինօք այսօր վարին. եւ ապա յորժամ առնու զչափ հասակի զսրբութեան եւ զիմաստութեան, ոչ կամաւ՝ այլ բռնութեամբ եւ ՚ի հարկէ վիճակել զնա ՚ի պատիւ, որում արժանի դատեն, թէ կէս սարկաւագութեան. զի անդատապարտ եւ իմաստուն լիցուք ՚ի գործ եւ ՚ի պաշտօն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, փառք յաւիտեանս . ամէն։
Քննութիւն օրինակաց, հաստատութիւն հարցն աւանդութեանց որք սահմանեցին յամենայն տեղիս քրիստոնէից նստել եպիսկոպոս ի քաղաքս, եւ ոչ եթէ ի վանս. ընդ որս եւ պատարագի ընդդիմութեանց պատասխանի։
ՊԱՐԶԱԲԱՐ որպէս կարծեմ, եդ առաջի բանս զբացատրութիւն քահանայութեան եւ կրօնաւորութեան սակայն կարեւոր է ուսանել, ո՞յր աղագաւ եմուտ այսպիսի անբարեձեւութիւն ՚ի մէջ մեր, եւ այլ բազումս առ սոքօք՝ զորս ուսաք եւ հանդերձեալ եմք քննել։ Այսոցիկ բացայայտիչ լինել կամելով՝ երկայն կարօտանամք բանից, մանաւանդ թէ եւ ոչ լսել իսկ ունիմք առանց հակառակութեան, եւ հաւանութեամբ զնոսին ուսանել, որք ստացաք միտս իբրեւ զանմիտս ՚ի մանկանց. զի որպէս նոքա զխրատն եւ զյանդիմանութիւնն ՚ի սկզբան հասակին անգոսնեալ՝ յառաջատելով աուրցն՝ ՚ի վախս անհարթութեան եւ անզգամութեան կործանին, եւ այնուհետեւ ուղղել դժուարին է զնոսա՝ որ զչար սովորութիւնն յերկարութեամբ ժամանակին իբրեւ յայս անզգամութիւնս վտարեցաք, յորում եմքս ՚ի ծագաց մինչեւ ՚ի ծագս աշխարհի։ Եպիսկոպոսք մեր մաքսապետք անօրինաց, եւ գինավաճառու շնորհացն Աստուծոյ՝ կապէնք պոռնկաց. յաշխարհէ աստուածապաշտութիւնն բարձած եւ յանապատս վտարած. ասույետեւ յուղղութիւն ջանալով՝ ծիծաղելի լինիմք իմաստնանալովն յաչս անմտաց, որք կարծեն ոչ զարտաքուստ մտեալ չար սովորութիւն մեզ ուղղել, այլ զբնութիւն փոփոխել։ Ո՜վ աղետիցս. ես եւ ոչ առանց արտասուաց կարող եմ բերել զվտանգս. քահանայքս իբրեւ զժողովուրդն յիմարեցաք. որպէս ՚ի նախատելն ուրեմն զԻսրայէլ ասաց մարգարէն։
Իսկ մեր յայս ընկղմեալ, զժողովրդոցն արբեցութիւն եւ չար յիմարութիւն զի՞նչ պարտ է ասել, որք բարւոյ օժանդակ միմեանց լինել լուաք յԱստուծոյ, ումեմն զհոգւոյ օգուտն տնօրինել, եւ ումեմն մարմնոյ սպասաւորել, ընդ հակառակս եղեալ իրերաց՝ չարի եւ մեղաց միմեանց գտաք տնօրէնք։ Եպիսկոպոսք գողք եղաք եւ գայլք, որպէս ետես հայրն մեր վասն մեր. եւ զժողովուրդսն գիշատեմք։ Եւ ժողովուրդքն գազանաց ստացան բարս , եւ ընդդէմ մեր մաքռին։ Թերեւս դժուարին թուի լսողացն ասացեալս։ Եթէ զօտարաց էր չարաքօսութիւնս, կարի անպատշաճ. իսկ եթէ զանձին իմոյ վէրս անագան ուրեմն ծանուցեալ խոստովանիմ, ոչ ինչ հրաշափառագոյն անձամբ զանձն կշտամբել. մանաւանդ թէ եւ ներողութեան արժանի յարդարն դատաւորէ։
Բայց թէ կամիս, եկ եւ քննեսցուք զզօրութիւն բանիդ. մի՛ արդեօք անպատշաճ ասացեալդ՝ ոչ ունի ըստ նմին եւ զգործն։ Արդ ո՞չ լուար զՔրիստոս հովիւ, որ այնչափ սիրեաց զհօտն, մինչեւ զանձն դնել ՚ի վերայ նոցա. եւ առաքեալ զինքն եւ զորս ընդ իւր արածողս հօտին կոչէ. «Ո՞ ոք, ասէ, արածիցէ խաշն, եւ ՚ի կաթանէ խաշինն ոչ ուտիցէ »։ Իսկ մեք զարածելոյ եւ ոչ բնաւ փոյթ արարեալ, այլ բնակելով յայրս եւ ՚ի ծերպս վիմաց, ըստ որում գողոցն է սովորութիւն, յանկարծակի մի անգամ ՚ի տարւոջն կամ երկիցս յարձակիմք ՚ի վերայ հօտին, զոմանս գիշատեմք, զայլս կեղեքեմք, եւ զսակ արծաթոյն ժողովեալ, փութապէս իբրեւ զգողս յորջս մեր արագապէս եկեալ դադարիմք, պատճառելով թէ վանական եմ, եւ ոչ բնակեմ յաշխարհ. իսկ զնոցայն զաշխարհի եւ զժողովրդոց գազանային բարս ո՞րպէս կարող է բանս յայտ ածել վասն առաւել եւ գերազանց չարութեան. զի ամենեւին անգոսնեալ եւ արհամարեալ է յաչս նոցա եկեղեցական իշխանութիւն եւ ոչ ունին հաւատ կամ յոյս առ սոսա գոնեայ որպէս առ մարմնական իշխան։ Մոռացեալ եւ աղօտացեալ է ամենեւին ՚ի մտաց նոցա, թէ մեզ հարկաւոր է ըստ մարմնական պիտոյից՝ եկեղեցւոյ վերակացուաց հրապարակել. եւ այնչափ յաճախեցին չար եւ պաճարամտի եպիսկոպոսք յաչս սոցա ստութիւն եւ զանիրաւութիւն, մինչ զի բարձաւ ՚ի մտաց սացին ճշմարտութեան յիշատակն, մոռացեալ ամենեւին զհաւատ գիտելոյ՝ թէ եպիսկոպոս կամ քահանայ վասն օրինացն Աստուծոյ առաջնորդէ ժողովրդեանն։
Արդ զի՞նչ պարտ է զսոսին տեսանելով ասել, քան թէ ափ ՚ի բերան լինելով համրանալ. զի՞նչ այլ, քան թէ յաւուրս չարութեան իմաստնոցն լռել, եւ մի անգամ խօսելովն զերկրորդն ոչ յաւելուլ. զի յորժամ մեք եպիսկոպոսք եւ քահանայք ոչ գիտեմք զմեր պատիւս եւ զդիտաւորութիւն գործոյ, աշխարհականացն ո՞րպէս կարող եմք զնոյն ուսուցանել. մանաւանդ այսպիսեացս՝ որք խստագոյն ընդդէմ պատասխանեն, անաչել զճանապարհս քո ոչ կամիմ »։ Բայց սակայն մի ինչ ունիմ աշխատութենես մխիթարութիւն. յարձան յաւիտենական եւ յազգս որ գալոց է թողուլ զիմս եւ զիմոյ ազգիս զչարիս. եւ թերեւս հասարակաց աշխարհի նոյնս, որպէս առ զջրհեղեղաւն, եւ Նոյ միայն արդար։ Եւ ոչ երբէք, այլ հակառակ նմին. զի հասարակ ազգ ըստ այսմ մասին դեռ եւս բերեն զհարցն աւանդութիւն, եւ տեսանեմք աչօք մերովք յամենայն քաղաքս նոցա եւ ՚ի տեղիս եպիսկոպոսս, եւ եպիսկոպոսարանս ազատ ՚ի հարկաց՝ որք ընդ օրինօք են, պաշտելով զպատիւ իւրեանց, եւ առատացեալ պատարագօք որ ընդ քրիստոնէից թագաւորօք եւ իշխանօք. բայց մերս՝ որ ընդ անօրինօք՝ լռութեամբ կնքեսցի. եւ որք ՚ի սակաւաւոր քրիստոնէութիւնս ՚ի վանորայս թաքուցեալք, եւ աշխարհ ամենայն անհովիւ եւ անպտուղ նոցին։ Նա եւ բնաւին տգէտ եմք, թէ եպիսկոպոսին հարկաւոր է ՚ի մէջ ժողովրդեանն լինել, մոռացեալ բնաւին զառաջնոցն սովորութիւն, եւ զաչաց մերոց առ այլ ազգս զտեսութիւն նա եւ զվտանգն որ յայսմանէ՝ եւ ոչ բնաւ զմտաւ ածեալ յաղբ տգիտութեան հեշտացելոցս։ Վասն այսորիկ հարկաւորի բանս թանձրամտութեանս, մարմնական իշխանութեան յարացուցիւ զսոյն երեւելի առնել. թէրեւս ՚ի մոլորութեանս ելով ծանիցուք զնոյնն, եւ մի՛ որպէս զճշմարիտս խրոխտասցուք. սակաւ ինչ եւ ՚ի վտանգիցն տեղեկացեալ, միթէ կարասցուք զօրութեամբն Աստուծոյ եւ յայնցանէ խուսել։ Արդ պարտ է գիտել՝ թէ անվաեյլուչ է եւ ամենեւին անիրաւութիւն առ օրէնսն եպիսկոպոսաց որք վիճակեցան յաթոռս քաղաքաց, արտաքոյ նոցին լինել, կամ վանորէից զաշխարհն ծառայեցուցանել. այլ նստել ՚ի քաղաքաց եւ յաւանաց եկեղեցիս, եւ հոգալ զհոգւոց նոցա գործն, զոր օրինակ մարմնական իշխանն զմարմնոց. եւ որպէս այն իշխանն յաղագս մարմնոց տնօրէն լինելոյ հարկս հանէ յաշխարհէն, եւ զինւորսն նոքօք ՚ի պէտս մարմնական նոցա խաղաղութեան՝ նովաւ պահէ, այսպէս եւսմա հարակւոր է ամենեցուն պտղաբեր լինել յեկեղեցին. զի հպատակելով պաշտօնէիցն՝ միշտ անզբաղ յաստուածակոյս կողմանն լինիցին սոքին խաղարարարք. ըրպէս եւ տայ վասն այսորիկ մեզ տարացոյց օրէնքն Աստուծոյ ՚ի ձեռն Մովսէսի. զի ղեւտացոցն ոչ ետ Աստուած ժառանգութիւն մարմնական , բայց ՚ի տասանորդաց ժողովրդեանն՝ առ ՚ի ծառայելոյ զնոսա առանց զբաղանաց։ Եւ առաքելական կամքն ՚ի բազում տեղիս. «Ո՞ արածիցէ, ասէ, եւ տէր հրաման ետ որոց զաւետարանն աւետարանեն՝ յաւետարանէ անտի կեալ ». նոյն դարձեալ՝ եւ արժանի դատեցաւ մշակն կերակրոյ իւոյ։
Բայց որպէս վերագոյն ասացի, յորժամ ՚ի հովուութեան եւ ՚ի մշակութեան գործն կանխեն եւ տքնին վասն ոգւոցն այնպէս՝ որպէս թէ ընդ նոցա համարս տալոց իցեն, որոց պարտին այսպիսեացս սիրով եւ յօժարութեամբ ժողովուրդքն եւ իշխանք նոցին զհպատակաութիւն կատարել. քանզի նուրբ է բնութիւնն Աստուծոյ եւ իմանալի, անկար է սոցա ՚ի մարմնական զբաղմունսն վրդովել եւ արժանապէս ընդ նմա խօսել. եւ յորժամ նա ոչ ըստ որում պարտն է խօսել է խօսի եւ միշտ աղօթիւք իւրովք զմեղս ժողովրդեանն քաւէ, բարկութիւնն Աստուծոյ փութայ ըստ մեղացն ՚ի վերայ նոցա, ոչ ունելով բարեխօս զի զայն միշտ կնքէ նա։ Եթէ ոչ հաւատս, զգիրս առ ՚ի ձեռս եւ ուսիր. զի յորժամ եկաց Ահարոն բուրվառով առաջի Աստուծոյ, անց ՚ի ժողովրդենէն պատուհասն։ Զայս գիտելով առաջին սրբոց թագաւորացն՝ հարցն եւ հայրապետացն՝ ուր իշխանքն լինին, նսիել եւ յեկեղեիսն եպիսկոպոսս. զի որպէս նա մարմնոյն ընթացից աշխարհին առաջնորդ լինի, եւ թագաւորական իրաւանցն տնօրէն եւ ուղղիչ, այսպէս եւ սա հոգւոց առաջնորդ եւ առ երկնաւոր թագաւորն Աստուած յուսոյ նոցին եւ հաւատոց առատացուցիչ, եւ բարեկարգութեան պայծառացուցիչ, եւ բարեկարգութեան պայցառացուցիչ։ Եւ որպէս այն իշխանն ՚ի թագաւորական ապարանսն բնակէ, եւ յամենեցունց փոխանակ նորին մեծարի, եւ որք կան ՚ի տան թագաւորին երկրպագեն նմա, եւ շնորհ երկրպագութեան առ թագաւորն վերանայ, այսպէս եւ սա փոխանակ Աստուծոյ բնակէ ՚ի տաճարս նորա, եւ հարկաւորապէս պահանջէ յամենեցունց գալ աստանօր, եւ ՚ի ձեռն իւր զերկրպագութիւն նուիրել Աստուծոյ։ Եւ որպէս իշխանն միշտ խուզէ՝ թէ ոք գող կամ անհնազանդ կամ ապստամբ ՚ի թագաւորէն՝ եւ ուղղէ, այսպէս եւ սմա հարկաւոր է միշտ քննել զանազանաբար ապստամբեալսն յԱստուծոյ, եւ հոգածութեամբ յուղղութիւն ածել. եւ ըստ որում առանց իշխանին ոչ կարէ կեալ քաղաքն ՚ի խաղաղութեան ըստ մարմնոյ, այսպէս եւ ոչ առանց եպիսկոպոսին ըստ հոգւոյ։ Եւ որպէս նա ՚ի գիւղս եւ յաւանս իշխանութեան իւրոյ թագաւորական շահիցն զհաւատարիմ ծառայսն վերակացուս առաքէ, ըստ այսմ եւ սա աստուածային գանձուցն փրկութեան հոգւոցն ՚ի գեղս եւյաւանս, ՚ի վանս եւ յամենայն տեղիս երիցունս սարկաւագունս կարգէ՝ տնօրինել նոցին ըստ մեծի եկեղեցւոյն օրինաց։ Այս օրինօք մինչեւ ցայսօր առաջի աչաց մերոց գնան ազգ քրիստոնէից, բայց ՚ի մերս թշուառութենէ. վասն այսորիկ եւ մարմնական նոցա իշխանութիւն ամրափակեալ հոգեւորաւն մնաց ՚ի հաստատութեան. իսկ մերս օր ըստ օրէ քակեցաւ, եւ դեռ եւս քակտի, ոչ ունելով զհոգին՝ նեցուկ եւ լծակից մարմնոյն։
Բայց չէ ինչ օգուտ զայս բան յերկարել, քանզի փոխանակ շահեցուցանելոյ զլսողն՝ ինձ թուի թէ գայթակղեցուցանեմ. որք ոչ հային ՚ի ստուգութիւն բանիս՝ այլ յիս, որպէս թէ իմս ախտին փառասիրութեան առնում ջատագով զօրէնսն Աստուծոյ։ Այլ ես համարձակիմ զառաքելոյն ասել. «Եղբարք եթէ առանցաք ինչ, այն Աստուծոյ է, եւ եթէ զգաստանամք, այն ձեր է ». քանզի թուիմ ինձ՝ եթէ սէրն Քրիստոսի եւ քրիստոնէից ստիպէ զիս քննել զայս։
Արդ զառաջին բանէն բուռն հարցուք վերստին, իշխանին՝ որ փոխանակ է թագաւորին ՚ի տաճարի նորա, անկար է զամենայն գործն անձամբ կատարել. այլ ՚ի պէտս թագաւորական իրաւանցն եւ իշխանս պատուակիցս ինքեան ունել հարկ է, որպէս զի խորհրդանն կցորդ լինիցին նստելով ընդ նմա եւ առ նմա. եւ այլ են ՚ի նոցանէ որք զհրամանս նոցին հրատարակեն յունկն ժողովրդոցն. եւ են ոմանք որ զդրունսն պահեն, եւ այլք որ ըստ իւրաքանչիւր արժանիաց գործ կատարեն։ Սակայն փոքունքն եւ մեծամեծքն՝ հաւասարապատիւ ծառայակիցք են եւ ծառայք թագաւոին։ Այսպէս եւ յայսմ հոգեւորական իշխանութեան աթոռս սուրբ եկեղեցի՝ նախապատիւ եւ փոխանակ Աստուծոյ է եպիսկոպոսն, իշխանակից եւ աթոռակից են նմա քահանայքն, հրամանատարք են սարկաւագունքն, հպատակողք դրանց եւ ՚ի բաց առաքիչ անարժանիցն կէս սարկաւագունք. բայց սոքա ՚ի զանազան ընթացս միոյ Աստուծոյ ծառայք են, եւ իրերաց համապատիւ ծառայակիցք։ Եւ որպէս նոքա զոր ինչ առնուն ՚ի պէտս իւրեանց յաշխարհէն, ոչ աշխարհին՝ այլ թագաւորին շնորհ ունին՝ զորոյ եւ զգործն կատարեն, եւ նոքին իսկ թագաւորին տան զայն ՚ի ձեռս նոցա, այսպէս եւ եկեղեցւոյ իշխանք զոր ինչ առնուն ՚ի ժողովրդենէն՝ Աստուծոյ շնորհ ունին, յորոյ գործն կանխեալ են, եւ ոչ սոցա, եւ սոքա պարտին Աստուծոյ տալ եւ ոչ մարդոյ։ Եւ ըստ որում նոքա զպատիւն իւրեանց եւ զփառսն ոչ անձանց համարին եւ վասն նորին հպարտանան, այլ թագաւորին, այսպէս եւ սոքա զպատիւ եւ զփառս ժողովրդեանն Աստուծոյ պարտին տալ եւ ոչ անձանց։ Եւ որպէս նոքա յանարգաց ոք գոլով՝ անուն թագաւորին զինքեանս յարգեաց , եւ թագաւորն ամենայն մտոյ եւ ելոյ համարս պահանջէ ՚ի ձեռաց նոցա, այսպէս եւ մեք յանարգաց ոք գոլով եւ յռամկաց՝ անուամբն Աստուծոյ որ ՚ի վերայ մեր՝ փառաւորեցաք ՚ի մէջ մարդկան, եւ ընկալաք ՚ի նոցանէ զպատիւ եւ զնուէրս. եւ ամենայնին հանդերձեալ է Աստուած համարս պահանջել ՚ի մէնջ, ըստ այնմ. «Որում շատ տուաւ շատ խնդրեսցի ՚ի նմանէ »։ Դարձեալ որպէս իշխանին անհաւատութիւն է առ թագաւորն, եթէ յումեքէ կաշառս առեալ՝ նախ քան զարժանաւորութիւնն զնա ՚ի պատիւ եւ ՚ի զինուորութիւն կարգէ, եւ զտերունի գանձն յանպատշաճ ձեռս մատնէ, այսպէս եւ եպիսկոպոսին անհաւատութիւն է առ թագաւորն իւր Աստուած՝ թէ վասն կաշառաց կամ վասն փառաց զոք նախ քան զարժանաւորութիւն ՚ի տանս Աստուծոյ ՚ի պատիւ եւ ՚ի հոգեւոր իշխանութիւն զինուորեցուցանէ, եւ զաստուածային գանձուն շնորհն յանմաքուր ձեռս մատնէ։ Իսկ թէ եւ գիտէ ոք իշխանն արժանի, ոչ վաղվաղակի ՚ի ծայրագոյն պատիւն հանէ, եւ ընդ իւր նստուցանէ. զի մի՛ անփորձ գտեալ իշխանական կարգին՝ անձին եւ պատուողին նախատինս լիցի։
Այլ զի՞նչ . թէ յարքունական զարմէ է եւ յառոյգ հասակ մանկաց, զօրէնսն ամբողջ պահելով՝ ոչ համարին նմա նախատինս՝ նախ շանց եւ թռչնոց սպասաւորել, եւ յետ այնր կրթելոյ՝ յոտն կայ առաջի այնոցիկ որ նստինն, եւ ապա փոխեալ յայնմանէ, կապարճակիր լինի իշխանին եւ սպասաւոր բաժակի նորա, եւ յետ այսորիկ վարժելոյ եւ հասակաւն կատարելոյ՝ ապա լինի ձիաւոր, եւ ՚ի կարգ իշխանացն հաւասարի։ Այսպէս եւ Պօղոս խրատէ զեպիսկոպոսս՝ պահել զհրամանս իւր, զոր վկայութեամբ Աստուծոյ եւ հրեշտակաց՝ դնէ ՚ի վերայ նոցա առանց մտահաճութեան, մի՛ ինչ առնել աչառանօք, ձեռս վաղվաղակի յուրուք վերայ մի՛ դնել, եւ ոչ լինի կցորդ մեղաց օտարաց։ Այլ թէ եւ հաճելի վարս ունիցի եւ ՚ի պատուականաց ոք իցէ, նախ ՚ի խոնարհագոյն աստիճանսն փորձել. զի «Են, ասէ, մարդիկ որոց մեղքն յառաջագոյն հասեալ են ՚ի դատաստան, եւ են որոց զկնի երթան »։ Դու մի՛ երագես զձեռնադրելն, եւ յետոյ ծանուցեալ զմեղսն զղջանաս. այլ փորձեա ուսեալ ՚ի մարմնական իշխանէն, ծանուցեալ՝ թէ որքան է քոյդ անօսրագոյն խորհուրդ քան զնորայն. զի այս հոգի է, եւ այն մարմին։
Արդ եթէ նա ՚ի դիւրինն զբարեկարգութիւնն ամբողջ պահէ՝ զիւրն օգուտ խոկալով եւ զնորայն որ ՚ի կրթութենէն լինի, դու մի՛ մանկական կարճմտութեան զիմաստութիւն քո , ո՛ եպիսկոպոս, հաւատաս, կամ արծաթոյն պատրանաց, եւ օտար մեղաց կցորդիս։ Այլ որպէս նա շանց կարգեաց զմանուկն սպասաւոր նախ, դու դրանց եկեղեցւոյս արասցես եւ կէս սարկաւագութեան կարգին, եւ յետ յայն վարժելոյ եւ կրթելոյ, ապա դիր զզէն քո զխաչն ՚ի ձեռս, եւ արա զնա սարկաւագ եւ սպասաւոր քում սեղանոյն եւ տէրունական բաժակին, զի եւ ինքն զպատուոյն առաւելութիւն ծանիցէ, եւ դու զփորձ նորին գիտիցես. հասակաւ կատարեսցի, եւ իմաստիւք զարգասցի, եւ յետ այնորիկ թէ լիցի արժանի ծայրագոյն վիճակի քահանայութեան, եւ քում աթոռակցութեան, ըստ որում եւ լի են աստուածաշունչ գիրք այսպիսի խրատուք եւ կանոնական սահմանադրութիւնք հարցն. թերեւս վայրապա՞ր գրեցին, կամ զընդէմսն սահմանեցին բնութեանս. եւ ոչ երբէք, այլ զդիւրինն եւ զհեշտականն։ Ուստի՞ յայտ է. ես ցուցից։
Յորժամ մանուկ եւ անփորձ իմաստից ձեռնադրեմք քահանայ, որչափ տղայ է անկիրթ յընտրութիւն բարւոյ եւ չարի, պաշտէ զնոյն վասն հարկի մարդկան եւ փառաց. իսկ յառաջացեալ հասակին եւ ծանուցեալ զառաւելութիւն գործոյն եւ զունայնութիւն փառացն, հրաժարէ անձամբ անձին ՚ի նմանէ. եւ ունի այնուհետեւ միայն զպատիւն՝ իւր ՚ի դատապարտութիւն եւ ՚ի կշտամբանս. ըստ այնմ, «Անիծեալ որ գործէ զգործ տեառն հեղգութեամբ »։ Ապա բարիոք եւ ամենավայելուչ կարծեմ, մինչ դեռ ՚ի տղայական տարբերումն է, պարապել զնա խոնարհութեամբ կրօնաւորական սքեմովն, եւ փոքր փոքր յառաջանալ իմաստիցն՝ պատուել. զի թէ մարդիկ մարմնաւորք դեռ եւս ամբողջ պահեն զայս սովորութիւն, քանիօ՜ն առաւել մեզ հարկ է։ Զի՞նչ պարտ է ասել։ Զո՞ տեսեր մանուկ, իբրեւ զքո քահանայդ, ՚ի ձի նստեալ եւ պատերազմական զինուք պարփակեալ։ Զո՞ տեսեր մանուկ, յիշխանաց առ միմեանս հրեշտակ առաքեալ. է՞ր վասն. զի ոչ ունի զբաւական իմաստն, զի դիւրապատրելի է դեռ. իսկ մեք մանկունք ոչ ՚ի մարդկանէ առ մարդ, այլ ՚ի մարդկանէ առ Աստուած միշտ հրեշտակս մտեմք. զոր ոչ ՚ի կամսն կարողանամք վասն անիմաստութեան գիտել, եւ ոչ բնաւ զխորհուրդն՝ որում խորհրդակցիմք։ Զի՞նչ ունիմք առ այս ասել, որ վատթարացուցաք զօրէնս հոգեւոր քան զմարմնոց։ Բերցուք ՚ի մէջ։ Այլ վասն այսորիկ օծեմք քահանայ, զի դեռ եւս անմեղ է որպէս զի այսու կնքեսցի։ Եւ կնիք անմեղութեան ո՞չ համարիս բաւական զձեւ կրօնաւորութեան եւ զկարգ։
ՆԵՐՍԷՍ. Դարձեալ ո՞չ գիտես, թէ անմեղ եւ սուրբ վասն այնորիկ է, զի մանուկ է եւ անիմաստ եւ դեռ անփորձ չարի. յորժամ փորձի կարե՞ս զայն հաւատարմացուցանել՝ թէ պահէ զանմեղութիւն։
ԳՐԻԳՈՐ. Ոչ երբէք։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ թէ առ այս ՚ի կարծիս ես, զի՞նչ ստիպէ զքեզ ոչ թողուլ զնա, մինչեւ փորձեսցի եւ մարտիցէ, եւ ապա օրինօք պսակեսցի. կամ թէ պարտեսցի, ազատ ՚ի հարկէ եւ ՚ի պարտուց բարձրագոյն աստիճանիդ լինիցի։
ԳՐԻԳՈՐ. Քանզի ինքն ստիպէ եւ խնդրէ։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ ո՞ւր ուսար դու զկամս մանկանն՝ ծերոյ կատարել. մանաւանդ թէ ո՞չ գիտես՝ թէ շոյտափոյթ եւ ջերմ հասակն՝ որ ջերմն խնդրէ, վաղվաղակի ունի յագենալ։ Դարձեալ եւ գիտէ՞ զնոյն՝ թէ զի՛նչ խնդրէ, եթէ պարզմտութեամբ խնդրէ։
ԳՐԻԳՈՐ. Պարզմտութեամբ՝ ամենայն իրօք։
ՆԵՐՍԷՍ. Յայտ է ապա՝ եթէ յանցանես պարզամտացն հաւանեալ. եւ զնա փոխանակ պատուոյ՝ ՚ի խորխորատ չարեաց ձգես։
ԳՐԻԳՈՐ. Ծնողքն եւ ազգատոհմն պահանջեն զնոյնս քահանայութիւն որդւոյն։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ զի՞նչ դիտաւորութիւն մտաց նոցա, թերեւս երկե՞ղն Աստուծոյ։
ԳՐԻԳՈՐ. Ոչ բնաւ, այլ միայն զի կրօնաւորապէս ձեւասցի, եւ յաչս մարդկան պատուեսցի։
ՆԵՐՍԷՍ. Զայս յառաջագոյն ցուցաք՝ եթէ զձեւ կրօնաւորութեան եւ զօրհնութեան պարտ է տալ մանկան եւ ծերոյ, որք գան ՚ի վանս կուսանաց, զկնկուղն եւ զսքեմն ըստ սովորութեան հարցն, որպէս հաստատեցաք վերագոյն. եղիցի յայս կամք ծնողացն եւ իւրն յօժարութիւն. եւ յետ փայլելոյ ՚ի նոյն առաքինութեամբ եւ հնազանդութեամբ, ապա թէ բռնութեամբ վիճակեսցի ՚ի պատիւ եւ յաստիճան եկեղեցւոյ։
ԳՐԻԳՈՐ. Բայց եւ այլ ինչ ասեն ընտանիքն։
ՆԵՐՍԷՍ. Զի՞նչ, յայտնեա ճշգրտիւ։
ԳՐԻԳՈՐ. Մեք, ասեն, վասն այդորիկ որոշեցաք զորդիդ ՚ի վանականութիւն, որպէս զի եղեալ քահանայ, մեզ յետ մահու պատարագ արասցէ։
ՆԵՐՍԷՍ. Ապա յայտ է՝ եթէ ոչ Աստուծոյ ետուն զնոյն, այլ ինքեանց ՚ի մշակութիւն վարձեցին. եւ դեռ եւս նոցա տիրելով՝ ոչ է ՚ի ծառայութիւն Աստուծոյ. զի «Որ ոչ, ասէ, ուրաստց զհայր եւ զմայր (յայտ է՝ թէ զկամս նոցա , ) ոչ է ինձ արժանի ». ասաց տէրն։
ԳՐԻԳՈՐ. Իսկ եթէ եւ նոքա ոչ բռնադատեն, մեզ հարկաւոր է օցել զսոսա քահանայս, որպէս զի զսակ համարոյ պատարագացն յանգ հանիցեն, եւ զպարտսն մեր վճարեսեն, զոր պարտիմք աշխարհի։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ զի՞նչ պարտիմք. զի տէրն մեր ասաց, «Ձրի առէք, եւ ձրի տուք ». եւ առաքեալն խրախուսէ. «Եթէ մեք ՚ի ձեզ զհոգեւորն սերմանեցաք, մեծ ի՞նչ է եթէ ՚ի ձէնջ զմարմնաւորն հնձիցեմք »։ Ապա յայտ է՝ թէ աղօթք ձեր եւ պաղատանք ոչ վասն անձանց միայն, այլ առաւելապէս վասն աշխարհի քաղաքավարելոցն. զի՞նչ պարտականութիւն է սակաւ պիտոյքն մարմնոյ, որով սպասաւորեն ձեզ. այլ մանաւանդ արժանի է. վասն զի ձրի տայք զաղօթս նոցին, ձրի առնուք ՚ի նոցանէ եւ զողորմութիւնն կարեւոր պիտոյիցն ըստ տեառն մերոյ հրամանի . եւ ոչ ՚ի ներքոյ պարտուց գրաւեալ։
ԳՐԻԳՈՐ. Բայց ունկն դիր այժմ ինձ, եւ ասացից քեզ. սովորութիւն իմն է յաշխարհի զկնի մահուն ողորմութիւն տալ յեկեղեցիս եւ ՚ի վանորայս, եւ այնմ հատուցումն խնդրել քառասներս պատարագաց։
ՆԵՐՍԷՍ. Ըղորմութիւնդ բարիոք սովորութիւն է եւ առաքելական օրէնք. քանզի ուսուցանէ մեզ Պօղոս յամենայն ՚ի ձեռս նորա աղքատացն, որ էին յԵրուսաղէմ՝ եւ աղօթիցն էին պարապեալ. իսկ զհատուցումն պահանջել եւ ոչ երբէք ՚ի գրոց լուաք։
ԳՐԻԳՈՐ. Կամիմ պարզաբար ուսանել՝ զի՞նչ էին աղքատքն, եւ կամ ո՞րպէս լինէր նոցա ողորմութիւնն։
ՆԵՐՍԷՍ. Գործք առաքելոցն պատմէ մեզ զայս, զհաւատալն, ՚ի Պէնտէկոստէին յիջումն Հոգւոյն, կանանցն եւ արանցն յԵրուսաղէմ՝ եւ մկրտեալ սոցա, ասէ, պատմութիւնն. «Էր սիրտ եւ անձն մի. եւ ունէին զամենայն ինչ հասարակաց. վաճառէին որք ունէին ստացուածս, եւ դնէին առ ոտս առաքելոցն». եւ նոքա ՚ի ձեռն ընտրեալ սպսաաւորացն ՚ի հասարակաց պիտոյս մատակարարէին։ Իսկ անհաւատ հրէայքն յափշտակեցին զամենայն ստացուածս նոցա, որպէս գրեաց առաքեալ. «Զյափշտակութիւն ընչից ձերոց խնդութեամբ ընկալարուք ». եւ այնքան բազմութեանն պարապեալ աղօթից միայն՝ կարօտանային մարմնական պիտոյիցն։ Իսկ գլխաւորք առաքելոցն Պետրոս եւ Պօղոս յորժամ բաժանեցին զաշխարհս ՚ի քարոզել, Պօղոս ՚ի հեթանոսս եւ Պետրոս ՚ի հրէայս, ուխտ եդին զաղքատսն Երուսաղեմի հասարակաբար հոգալ։ Եւ ասէ Պօղոս՝ եթէ «Ես փութացայ զնոյն գործել », զորոյ զփոյթն մեզ ՚ի մէջ առնուլ երկայն կարօտանամք բանից. զի երբեմն պարտապան դնէ զհեթանոսս նոցա, ասելով՝ «Եթէ հոգեւորացն նոցա հաղորդք եղեն հեթանոսք, պարտին եւ մարմնաւորացն կցորդ լինել ». եւ դարձեալ գրէ կորնթացւոցն՝ եթէ «Աքայեցիքն, ՚ի հերուն հետէ ասացի այլոց եկեղեցեաց, թէ պատրաստ են. եւ ձեր նախանձն զբազումս յորդորեաց ». նա եւ ՚ի բովանդակ թուղթս առաքելոյ է զնոյն գտանել։ Այլ եւ աղօթից յանձնէր հռոմայեցւոցն. «Աղօթս արարէք, ասէ, զի պաշտօնն իմ որ յԵրուսաղէմ ընդունելի լիցի սրբոցն »։ Այսպէս ընկալեալ զնուէրս պատարագաց յամեայն հեթանոսաց ՚ի հոտ անուշից հաճոյ Աստուծոյ ածէր յԵրուսաղէմ, արժանի դատելով զնոսա այսոցիկ. իսկ նոքա ըստ մարմնոյ բաւականացեալ ընծայիւք հեթանոսաց՝ ոչ երբէք զանձինս նոցա պարտական վարկանէին. եւ յառաջանալով քրիստոնէութեանն՝ ոչ յԵրուսաղէմ միայն, այլ եւ յԵգիպտոս եւ յամենայն տեղիս սկսան այսպէս որիշ յաշխարհէ առանձինն բնակել։ Իսկ ազգ քրիստոնէից ՚ի սկզբանէ վարժեալ առաքելոցն օրինօք՝ առնէին նոցա զձիրս ողորմութեան. եւ առնեն մինչեւ ցայսօր՝ հատուցուման ակն ՚ի մարդկանէ ոչ կալեալ, այլ յԱստուծոյ՝ որ ասաց. «Որ արբուցանէ ձեզ բաժակ մի ջուր ցուրտ յանունս այս՝ թէ դուք Քրիստոսի էք, ամէն ասեմ ձեզ, ոչ կորուսցէ զվարձս իւր»։
ԳՐԻԳՈՐ. Գեղեցիկ այս ասացելոց օրինացս արտաքոյ գնամք մեք։
ՆԵՐՍԷՍ . Ո՞րպէս։
ԳՐԻԳՈՐ. Քանզի յորժամ առնեն զողորմութիւն՝ որքյաշխարհէ՝ յեկեղեցիս կրօնաւորաց, թուղթս պահանջեն, եւ սակ համարոյ ըստ չափոյ տրիցն թախանձնօք խնդրեն։
ՆԵՐՍԷՍ. Ամենայն իրօք անհաւատութեանն տեսանեմ զայս պտուղ, եւ բարեկարգութեան քրիստոնէից քակտիչ. զի հարկ է նոցա ՚ի կարծիս լինել, թէ յորժամ ոչ գլխեմք զթիւն, եւ ոչ ողորմութիւն գտին Յաստուծոյ, յայնմանէ որ էառ ՚ի ձեռն մեր զողորմութիւն քահանայիցն ՚ի խորհրդեանն թուոցն վասն ՚ի զանազան տեղիս պառակտել. նաեւ վասն այսորիկ զանպատշաճս յաստիճան վիճակել. մանաւանդ եւ փակեմք ձեռս աշխարհականաց յողորմութենէն հաւատով, ուսուցանելով զնոսա ՚ի համարոցն պէտս վաճառել զտուրս՝ եւ ոչ Աստուծոյ ձրի տալ։
ԳՐԻԳՈՐ. Զոր ինչ ասացեր բանիւ՝ գործով լինի ամենայնդ ՚ի մէջ մեր։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ զո՞րս ՚ի սրբոցմ կամ ՚ի գրոց առաջնորդ ունին այսպիսի խոտորնակ ընթացից, ուսո ինձ։
ԳՐԻԳՈՐ. Ի հարցն ասեն եկեալ առ մեզ այսպիսի աւանդութիւն։
ՆԵՐՍԷՍ. Բարիոք՝ թէ ՚ի նոցանէ. սակայն զանուանս հարցն կամիմ ուսանել, զի նոքա ամենեքեան կենդանի են ՚ի մէջ մեր գրեցելովք վարդապետութեամբքն։
ԳՐԻԳՈՐ. Յանուանէ ոչ գիտեմ զայսորիկ աւանդիչսն։
ՆԵՐՍԷՍ. Ապա յայտ է թէ մոլորին, եղբայր, ՚ի ճշմարտութեանն շաւղաց՝ զսրբազան եւ զանուանի առաջնորդսն թողեալ, զոր ունիմք ՚ի մէջ մեր զսրբոյ հայապետին Բարսեղի սահման կրօնաւորաց մինչեւ ՚ի չնչին եւ յում եւ պէտ իրսն հարկաւորապէս գրեալ։ Կայ եւ հարցն եգիպտացւոց ամենայն բան եւ վարք ՚ի գրեանս ժողովեալ. եւ այսոցիկ ոչ բնաւ տան տարացոյց զկրօնաւորս աշխարհականաց պարտական լինել. այլ միայն թէ արժանի առնեն ընդունել զողորմութիւնս նոցա ՚ի պէտս իւրեանց, երանելիք են. եւ զայս ուսուցանեն իւրաքանչիւր գրեալքն իմաստուն քննողաց. եւ մեր՝ թէ ոչ յերկարութիւն բանից ՚ի շատախօսութիւն կրթէր, ՚ի մէջ առնուաք զամենայն կշտամբիչ այսպիսի խորհրդոց։
ԳՐԻԳՈՐ. Ասա փոքր ինչ , աղաչեմ։
ՆԵՐՍԷՍ. Գրեալ է ՚ի պատմութիւն հարցն եգիպտացւոց՝ թէ մեծատուն ոմն ոսկի եբեր ՚ի ՍԿիւթ բազում, եւ ելեալ երիցուն ՚ի դրունս եկեղեցւոյն՝ ասէր. «Եղբարք, առէք ու՛մ պիտոյ է ՚ի սմանէ ». եւ ոչ ոք հայեցաւ ՚ի նա , բնաւ ոչ մերձեցան։ Այսպիսի կամս մեզ պարտ է ստանալ։ Իսկ առ հայրն մեր Բասիլիոս հարցումն արարեալ վասն միաբանակեցաց բազմութեան, «Եթէ դիպեսցի, ասեն, հասարակաց եղբարցն կարօտութիւն լինել մարմնական պիտոյի՞ցն »^ հրամայէ առնուլ յայնցանէ որք տան յօժարութեամբ, եւ զփոխարէնն, ասէ, Աստուծոյ հատուցանել։ Արդ ո՞ ոք ժպրհեսցի ՚ի վերայ սոցա երկրորդութիւն օրինաց յաւելուլ. բայց թէ յանմտաց ոք լինիցի, որպէս կարծեմ։
ԳՐԻԳՈՐ. Ունիմ եւ այլ ինչ ասել զնոցա մտացն. քանզի ասեն՝ թէ Փիլիպպոս առաքեալն յետ վկայութեանն ըստ բարկութեանն հրամանին ծանեաւ զինքն արտաքոյ արքայութեանն լինել, եւ հրաման ետ քառասուն օր պատարագ կատարել, եւ զինքն յիշել. նաեւ Եփրեմ թէպէտ եւ յամենայն սպասուց յետ մահուն հրաժարեաց, ոչ եւ ՚ի սմանէ. եւ աստուածաբանն առ Մաքսիմոս ուսումնակիցն ՚ի բանն գերեզմանական ասէ. «Ձենումն որ աստ վասն ձեր ննջեցելոցդ պատարագի, եւ կեանս ձեր այդանօր ցօղէ »։ Մեք ասեն առ այս յսուալով՝ տամք զողորումութիւն նուէր վասն ննջեցելոցն յուխտս կրօնաւորաց, եւ պահանջեմք զթիւս քառասնից պատարագին նոցա թողութիւն մեղաց մահուամբն Քրիստոսի։
ՆԵՐՍԷՍ. Արդ եկ զպարզամտութեամբ ասացեալդ իմաստասիրաբար քննեսցուք, զի մի ÿ լիցի ջատագով գիրք սուրբք ստութեան. յորժամ ոչ տան մեզ զտուրս ողորմութեան՝ խափանե՞մք յեկեղեցւոյ զխորհուրդ պատարագին՝ թէ ոչ։
ԳՐԻԳՈՐ. Եւ ոչ բնաւ։
ՆԵՐՍԷՍ . Ապա յայտ է եթէ պատարագն ոչ վասն նոցա՝ այլ ՚ի փառս Աստուծոյ կատարի, եւ յիշելն զնընջեցեալսն զամենեսեան ՚ի ներքոյ աղօթիցն փակեմք առանց վարձու. եւ դու եթէ տաս զողորմութիւն, ըստ քում հաւատոցդ գտանես յԱստուծոյ՝ մասնակից եղեալ ՚ի տալն զողորմութիւն յայս եկեղեցիս՝ ամենայն եկեղեցեաց աղօթից, որք միով բարբառով յիշատակեն զպտղաբերիչս եկեղեցւոյ. զի «Մի է պատարագն եւ մի՛ է աղօթքն, մի Տէր Յիսուս Քրիստոս, ասաց Պօղոս, որով ամենայնն, եւ մի եկեղեցի նորա ընդ տիեզերս »։ Եւ սուրբքն որ յանձն արարին յիշատակելոյ կամ յիշատակեցին, ոչ թէ ՚ի տուր եւ յառս վարձկանութեան զՔրիստոս ձգեցին, այլ միայն ընդ հասարակաց փրկութեան եւ զինքեանս յանձն արարին հաւատով յիշել. եւ ընկալան յԱստուծոյ ըստ իւրեանց հաւատոցն։ Իսկ այսոքիկ դատարկացեալք ՚ի հաւատոցն՝ միայն ՚ի թիւսն լինին ապաստան սատանայական խորհրդակցութեամբ. եւ զմեզ ձգեն ընդ յանցանօք շնորհավաճառութեան, եւ կամին զպարգեւսն Աստուծոյ արծաթով ստանալ որպէս զՍիմոն. զոր այնքան կշտամբեաց առաքեալն Քրիստոսի՝ տեսեալ ՚ի կնճիռն անիրաւութեան։
ԳՐԻԳՈՐ. Ապա ո՞րպէս արասցուք զտուրեւառսն Աստուծոյ ՚ի ձեռն կրօնաւորաց, ուսո ինձ զուղիղն եւ զճշմարիտն։
ՆԵՐՍԷՍ. Ոչ ես՝ այլ նոյն ինքն վէմն եկեղեցւոյ Պետրոս առ այս եկեալ հաւանեցուսցէ զքեզ։ Քանզի ասէ պատմութիւն Գործոց առաքելոցն. «Էր բազմութեան հաւատացելոցն սիրտ եւ անձն մի , եւ ունէին զամենայն ինչ հասարակաց։ Իսկ որք ունէին գեղս եւ ագարակս՝ վաճառէին, եւ բերեէին դնէին գեղս եւ ագարակս՝ վաճառէին, եւ բերեէին դնէին զգինսն առ ոտս առաքելոցն ». եւ նոքա ընդունէին ՚ի տրիցն եւ յոսկւոյն. եւ ոչ նոքա ընդունէին սիրով եւ յօժարութեամբ, եւ ոչ հրաժարէին ՚ի տրիցն եւ յոսկւոյն. եւ ոչ նոքա փոխարէնս հատուցման պահանջէին։ Իսկ իջեալ Պետրոս առ եղբարսն ՚ի Սամարիա, տայր նոցա զՀոգին ձրի, եւ առնոյր ՚ի նոցանէ ձրի զողորմութիւնն. իսկ Սիմոն տեսեալ զայն՝ առ արծաթ եւ եկն առ Պետրոս՝ ասելով, առ զայս ՚ի քեզ՝ եւ տուր ինձ փոխանակ այսորիկ Հոգի. նա ՚ի բաց վարեաց ասելով. «Տեսանեմ զքեզ ամենեւին ՚ի կնճիռն անիրաւութեան, զի զպարգեւսն Աստուծոյ արծաթով կամիս ստանալ »։ Արդ եթէ կամիս եկ եւ քննեսցուք, է՞ր վասն սա Պետրոս որ յայլոցն առնոյր, եւ զԱնանաիա այնր աղագաւ մահացոյց, ՚ի սորա տրիցն հրաժարեաց։
ԳՐԻԳՈՐ. Կարի յօժարութեամբ պատրաստ եմ։
ՆԵՐՍԷՍ. Մարդկային բնութիւնս յանցանօք անարժան գտաւ Աստուծոյ շնորհացն. Քրիստոս վասն մեր անմեղ մեռաւ, եւ դարձեալ արձակեաց զայն շնորհսն ՚ի վերայ աշխարհի հասարակաբար աղքատաց եւ մեծամեծաց։ Արդ պարգեւս զներգոծութիւն Հոգւոյն Քրիստոս իւր մահուն փոխանակ էառ, եւ մեզ ձրի շնորհ ետ զնոյն՝ յորժամ խնդրեմք հաւատովք։ Արդ եթէ արծաթն էր որ զնոյնն դնէր, աղքատակիցքն Քրիստոսի զրկէին ՚ի շնորհացն. բայց այս ոչ է. այլ տայր Պետրոս զշնորհսն Քրիստոսի զթողութիւն մեղաց եւ զՀոգին՝ աղքատաց եւ մեծատանց ձրի, թէ տային իւր զողորմութիւն՝ եւ թէ ոչ։ Իսկ նոքա հաւատովք բերէին զողորմութիւն, որք նախ ընկալան զաստուծոյսն՝ ՚ի պէտս երղբարցն իւրեանց աղքատացն։ Սիմոն զայս հաւատս առ շնորհն Քրիստոսի ոչ ունէր, թէ նա մահու իւր պարգեւ առ զնոյն՝ եւ ձրի բաշխեաց աշխարհի։ Եկն առ Պետրոս ՚ի վաճառաշահութիւն , տալ զարծաթն եւ փոխանակ այնորիկ առնուլ զշնորհն՝ զոր ձրի ոչ հաւատայր աշնուլ։ Ասէ Պետրոս, ես՞ եմ որ զմահուամբ Քրիստոսի գնեալ հասարակաց շնորհս արծաթոյ վաճառեմ, ՚ի բաց գնա անիրաւողդ ճշմարտութեան։ Արդ նոյն շնորհս դեռ եւս յաշխարհ փայլէ, զոր ետ մեզ Քրիստոս ձրի. եւ մեք քահանայք ՚ի Պետրոսին գոլով վիճակ, եւ կրօնաւորքն որ ընդ մեօք, յաղքատացն որոց նա սպասաւորէր, եւ բաշխեմք ձրի յամենայն աւուր զթողութիւն մեղաց հասարակաց՝ մահուամբն Քրիստոսի՝ կենդանեաց եւ մեռելոց, աղքատաց եւ մեծատանց։ Եւ ունին ամենեքեան զշնորհն Քրիստոսի ՚ի ձեռն մեր նախ քան զիւրեանց տալն. զի միշտ կատարի պատարագն ՚ի փառս Աստուծոյ՝ նոցա փրկանք՝ թէ տան եւ թէ ոչ։ Իսկ եթէ յետ առնլոյն զայն, եւ միշտ առնելովն զմտաւ ածեն զՔրիստոսին, «Որչափ արարէք միում ՚ի փոքրականացս յայսցանէ՝ ինձ արարաէք ». եւ այսու յուսով տան զողորմութիւն, շատ եւ բիւրապատիկ պարգեւացն Քրիստոսի զչնչինն՝ ընկալցուք սիրով. որպէս Պետրոս զայնոցիկ՝ որք վաճառէին զգեօղսն եւ դնէին առ ոտս նորա։ Իսկ եթէ ոք զանձն արատքոյ գիտէ շնորհիս, որպէս եւ Սիմոնն, եւ արծաթով կամի զնոյն ստանալ կամ իւր եւ կամ մեռելոյ, որպէս թէ տալով զարծաթն՝ ապա վայելէ ՚ի նոյնն, ինքն ընդ Սիմոնի դատապարտութեամբ գրաւի, եւ զմեզ ՚ի շնորհավաճառութեան պարտիսն կործանէ։
ԳՐԻԳՈՐ. Հաւանական է բանդ ամենայն իրօք, բայց ճշգրտել զնոյնդ կամիմ։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ զի՞նչ այլ սորին հաստատութեան խարիսխ տացուք որպէս զՊետրոս, այլ ՚ի պէտս տգիտութեամբ թշուառացելոցն եւս յաւելցուք։ Ո՞չ արարաք յԱստուծոյ. ո՞չ ետ քեզ զաշպարհս ՚ի վայելս. ո՞չ մեռաւ վասն քո Քրիստոս. ո՞չ խոստացաւ քեզ զանճառ բարիսն։ Արդ ընկալեալ զայս ամենայն, քանի՞ բիւրս տաղանդոյ կարող ես կշռել նմին փոխարէն. յայտ է թէ զպարտութիւն խոստովանիս։ Ապա զարթիր ՚ի թմբրութենէդ, եւ միշտ զողորմութիւն առնելով ՚ի ձեռն նորա յեկեղեցիս եւ յաղքատս, գիտեա զի դեռ եւս դու ես պարտական նախառելոցն, նա թէ եւ զանձն եւս տաս փոխարէն. զի նախ նա մեռաւ, եւ ապա դու։ Ապա թէ զանձն պարտիս Աստուծոյ՝ որպէս գրէ Պօղոս առ Փիլիմոն, զողորմութիւն առնելով վիճակելոցն յաստիճանն Պօղոսի եւ խորհրդակցացն Քրիստոսի, նախ քան զքե՞զ տալ կարծես թշուառական մտօք՝ եւ ՚ի նոցանէ փոխարինի համարս պահանջես. ո՞չ գիտես՝ թէ միշտ ՚ի նոցա զուգական ձիրսն վայելես՝ եւ տալովդ եւ ոչ տալովդ։
ԳՐԻԳՈՐ. Ուղիղ եւ աններհակ դաւանեցեր զճշմարտութիւն. սակայն ասեն՝ թէ զհամարն ոչ փոխարէն պահանջեմք, այլ որպէս զի պատարագն յայն աւուրս ՚ի մեր անուն լիցի, եւ մեք առաւել գտցուք զողորմութիւն քան զայլ ննջեցեալսն։
ՆԵՐՍԷՍ. Ո՜վ թշուառութեանս եւ յիմարութեամբ արբեալ մտածութեանս. Քրիստոս ՚ի Հօր անուն մեռաւ, եւ նմա նուիրեաց զիւր մահ, եւ դու ՚ի քո՞ անուն կամիս զնա սպանանել. ամենայն աշխարհի կեանս պարգեւեաց, եւ դու ՚ի քե՞զ միայն կամիս զշնորհ նորա քանակել . ո՞չ երկնչիս թէ եւ առ քեզ ասասցէ, «Ակն քո չար է, սակայն ես առատ եմ»։
ԳՐԻԳՈՐ. Ապա ո՞րպէս հաւատասցուք՝ եթէ մեք վասն տրիցն մերոյ առաւել գտանեմք շնորհս ՚ի պատարագէն՝ քան ՚ի յոչ տալն։
ՆԵՐՍԷՍ. Զի՞նչ այլ այսմ բերեցուք ուսուցիչ, բայց եթէ զնոյն ինքն զտէրն. «Որ արբուսցէ միում, ասէ, ՚ի փոքրկանցս յայսցանէ բաժակ մի ջուր ցուրտ, ամէն ասեմ ձեզ ոչ կորուսցէ զվարձս իւր ». նմին եւ ՚ի զգալի իրաց առցուք ապացոյց։ Զոր օրինակ գետ՝ որ ընդարձակապէս հոսի ընդ հարթաձեւ դաշտ, եւ մարդիկ կամեցեալ առնուլ ՚ի ջրոյ նորա, որ մեծ թակուկով երթայ՝ բազում առնու, եւ որ փոքու՝ սակաւ. այսպէս եւ խորհուրդ մահուս Քրիստոսի հասարակաց ՚ի վայելս տարածի, եւ ըստ իւրաքանչիւր հաւատոցն ամանոց շնորհի մեզ, եւ ոչ ըստ տրիցն։ Այլ զտուրս յեկեղեցի պտուղ հաւատոցն ծանիցուք եւ սիրոյն, զոր եւ առ մարդիկ է տեսանել. զի անկարօտ գոլով ոք եւ արտաքոյ ագահութեան ախտի, զչնչին պատարագ բարեկամին ընդունի՝ ոչ վասն կարօտութեան, այլ զսէրն դիտելով եւ այնու ճանաչելով։ Այսպէս եւ Աստուած ընդունի զսէրն մեր տրօքն, եւ ոչ եթէ զտուրսն առանց սիրոյ. ըստ որում գրեաց Պօղոս. «Եթէ բաշխիցեմ զամենայն ինչս իմ աղքատաց, եւ մատնիցեմ զմարմինս իմ յայրումն , եւ սէր ոչ ունիցիմ՝ ոչինչ օգտիմ»։
ԳՐԻԳՈՐ. Ապա իրաւունս դատես տալ զնուէրս պտղոցն յեկեղեցիս ամենեցուն, եւ ոչ համարս պատարագաց պահանջել. նաեւ նոցին յոչինչ հատուցանելն զայն մեղանչել։
ՆԵՐՍԷՍ. Յայտնի եւ բազմապատիկ վկայութեամբ գրոց զսոյն հաստատեցաք՝ եւ ոչ անձամբ անձին, հաւանեալ տեառն՝ որ ասէ. «Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայրն իմ երկնաւոր, խլեսցի եւ ընկեսցի արտաքս »։ Եւ զի ոչ է պարտ զայս առնել, ՚ի պտղոյ գործոյն ծանիցուք. զի եկեղեցիս տուն վաճառու եւ տուր եւ առից եղեւ փոխանակ հոգեւոր կարգեացն։ Եւ որպէս կրպակաւորն շահիցն աղագաւ զկրպակսն բազմացուցանէ, այսպէս եւ մեք վասն այս ախտի թուոց բազմութեան ՚ի մի կրօնաստան ծակոտեալ եկեղեցիս ՚ի միմեանց բաժանեցաք. եւ զՔրիստոսի խորհրդոց զօրութիւն տգիտացեալ՝ միայն վասն մեռելոցն զպատարագս վարկաք, ՚ի կենդանեացս փրկանաց անհաւատք եղեալ. զմանկունս տգէտս եւ զանպատշաճս ՚ի պէտս սորին քահանայութեան վիճակեցաք, որոց բարեկարգութիւն եւ ոչ զդպրաութիւն վիճակէ. եւ սորին ագահութիւն եւ ոչ զդպրութիւն վիճակէ. եւ սորին ագահութեան վասն զպէսպէս աստիճանս եկեղեցւոյ եւ Քրիստոսի խորհրդեանն զլացաք. յաշխարհականաց զյոյս եւ զհաւատս որ առ Աստուած՝ բարձաք. եւ փոխանակ անախտութեան ախտաւորք յաչս նոցա գտաք. զի տեսանեն արծաթոյ փոխան եւ գին մեզ զՔրիստոս տուեալ, եւ ինքեանք վասն սորին տան զնոյն, եւ զգինս խնդրեն բազամապատիկս։ Այս յայտնի եւ երեւելի պտուղ մոլորութեանս. իսկ եթէ առ Աստուած ո՛րքան յանցանեմք այսպիսի շռայլութեամբ, ինձ անկար է ասել առաւելութեամբ թշնամանացս յաղթահարեալ։
ԳՐԻԳՈՐ. Ոչ ինչ ունիմ առ ասացեալդ երկբայութիւն՝ տեսող գոլով պտղոյ խոտորնակ ընթացից , որպէս եւ ասացեր. սակայն ոչ ինչ դանդաղիմ զոր առ կրօնաւորս կիր այսորիկ վասն ախտ՝ ՚ի մէջ առնուլ։
ՆԵՐՍԷՍ. Ասա ճշգրտիւ. քանզի յոյժ տեսանեմ զքեզ ՚ի վերայ սորին վշտացեալ։
ԳՐԻԳՈՐ. Սահման է ՚ի մէջ նոցա յետ վախճանին երիս քառասունս կատարել զեղբօրն յիշատակ պատարագաւն։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ զի՞նչ հաւատան շնորհ լինել մեռելոյն ՚ի պատարագէն։
ԳՐԻԳՈՐ. Զի՞նչ այլ, բայց եթէ թողութիւն մեղաց, զայս զմտաւ ածեալ՝ եթէ մի մահն Քրիստոսի զամենայն աշխարհ ՚ի ծառայութենէ մեղացն ազատեաց, քանիօ՞ն առաւել յորժամ բազմապատիկ եւ զերիս քառասունս մեռանի վասն միոյ մեռելոյ. եթէ ՚ի ներքին սանդրամետս դժոխոցն իցէ, ՚ի վեր ածիցէ։
ՆԵՐՍԷՍ. Ո՜վ տգիտութեանս եւ ամենեւին անբաւութեանս. եւ բազմապատի՞կ մահք Քրիստոսի. ապա եղիցին եւ բազում Քրիստոսք ըստ իւրաքանչիւր մահուցն. նաեւ ու՞ր դիցուք զառաքելոյ ասելն, թէ «Սա մի անգամ ՚ի վախճան յաւիտեանցս իւրով պատարագաւն յայտնեալ է, եւ սրբեսցէ զխիղճ մտաց ոչ զմեռելոցն՝ այլ զկենդանեացդ ՚ի մեռելոտի գործոց անտի՝ պաշտել զԱստուած կենդանի »։ Եւ զի ասեն՝ թէ մահն Քրիստոսի զաշխարհ փրկեաց. հարցանեմ, զո՞րս փրկեաց, զմեռելա՞լս թէ զկենդանիս. եւ զկենդանիսն զամենեսա՞ն եթէ զորս հաւատացին եւ ընդ նմա մեռան։
Եթէ ամենեցուն էր փրկանք՝ այնքան բիւրք հեթանոսացն անհաւատիցն ո՞յր աղագաւ փրկութեանն գտան արտաքոյ. յայտ է թէ զի վասն ոչ հաւատալոյն։ Ապա թէ անհաւատ ես, յաստուածակոյս կողմանէն արձակ է փրկութիւնն, իսկ դու անձամբ զանձն ՚ի նմանէ զրկես. իսկ եթէ հաւատացեր, զի՞նչ է հաւատոյդ ուսուցիչ, բայց եթէ կատարումն պատուիրանին. «Որ սիրէ զիս, ասէ, զպատուիրանս իմ պահեսցէ »։ Եւ եթէ կատարեցեր զպատուիրանն, վայելեցեր ՚ի շնորհս նորա կենօք եւյետ մահու. իսկ եթէ առ այն հեղգ գտար մինչեւ ՚ի մահ, զիա՞րդ հաւատաս յետ մահու թողութեան, գնացեալ յընունելութեան օրէս եւ ՚ի փրկութեան ժամանակէս, ըստ որում գրէ խորհրդոցն Քրիստոսի հազարապետն. «Այս է ժամանակ ընդունելի եւ այս է օր փրկութեան », եւ ոչ եթէ այն։ Եւ նոյն դարձեալ. «Ելանել եւ ը Քրիստոսի լինել լաւ համարիմ », բայց զկեանս մարմնոյ պտուղ գործոյ ունիմ։ Թերեւս նա տգիտեցաւ՞ ՚ի մերս իմաստութենէ, որք յետ մահու կարծեմք բարեգործել եւ թողութիւն գտանել զոր իւրով մարմնովն գործեաց՝ եթէ բարի եւ եթէ չար »։ Մոռացեալ են այսպիսիքն եւ զողորմութիւն, եւ զիւր տեառն զյիմար կուսիցն անտես առնել զարտասուսն, եւ եւ աղաղակել մեծաբարբառ՝ եթէ ոչ գիտեմ զձեզ։ Սատանայի ամենայն իրօք կարծեմ զայս սերմն, որ ջանայ զայնպիսիսն անպտուղ յիշխանութենէ առաքինութեան առնել. զի որ յետ մահու թողութեան մեղաց յոյս ունիցի, զկեանս մարմնոյն էր՞ վասն ՚ի ճգունս մտանէ. եւ որ հաւատայ թէ ստացուածս զոր ժողովեալ եմ, յետ մահու ողորմութիւնն ընդունելի է, կենօք է՞ր վասն զնոյնն վատնէ, եւ զցանկութիւն զընչասիրութեանն քաղցեալ պահէ։
Եւ ահա այս կարծիմք ելոյծ եւ յերկիր կործանեաց զամենայն խորհրդոյս քրիստոնէից , եւ ՚ի դերեւս արար զմահն Քրիստոսի եւ զուսումն վարդապետութեան առաքելոցն եւ նոցին հետեւողացն, որք զայս յոյս ամենեւին բարձին, եւ խրատեցին՝ ջանալ մինչդեռ այսօրդ առաջի կայ, եւ անդ հռչակեցին ոչ լինել ողորմութիւն, այլ իւրաքանչիւր գործոց հատուցումն։ Եւ թէ յետ մահու թողութիւն մեղաց, է՞ր վասն կրօնաւորիս, սգաս, արտասուես, տառապիս ճգնութեամբ. կեր, արբ եւ ուրախ լեր. եւ յորժամ մեռանիս, զոր ոչ կարացեր ուտել ըմպել՝ տուր վասն պատարագի, զի ՚ի հետ ոչ կարես տանել, եւ արդարացիր։ Ապա որպէս կարծեմք, բազումք ՚ի կրօնաւորաց այսու յուսով անփոյթ արարեալ զկրօնաւորութենէ՝ գործեն եւ ժողովեն զարծաթ, որպէս զի յետ մահու պատարագաւս արդարասցին։ Առ որս ասասցուք, մոլորեալ էք ոչ գիտելով զգիրս եւ ոչ զզօրութիւն Աստուծոյ. կամաւ կափուցանէք զաչս առ լոյս գիտութեանն, եւ ՚ի բարուրս հեշտանայք. չէ բազում մահ Քրիստոսի ըստ թուոյ աւուրցդ, որպէս կարծէք, եւ ոչ հատեալ գիշերատիւ։ Աստուծոյ օր է, առ որ ոչ մերձենայ խաւար. այլ այս բովանդակ կեանս մի օր է նմա համարեալ, ըստ որում գրէ Պօղոս. «Մինչդեռ այս օրդ առաջի կայ »։ Յայս ՚ի մի օրս եկն Քրիստոս եւ մեռաւ վասն մերոյ փրկութեան առաջի Հօր, եւ դեռ եւս մեռեալ էնմա համարեալ . զորոյ գիտութիւն ոչ հնութիւն ժամանակի աղօտացուցանէ։
Եւ մեք իւրաքանչիւր ազգ որ ծնանիմք յաշխարհ, զմի մահու խորհուրդ նմին ՚ի յուշ ածեմք. եւ առ մերս մտածութիւն նորոգելով զնոյն հաւատ եւ գիտութիւն՝ գիտել Աստուծոյ ասեմք, եւ գտանեմք ՚ի նմանէ ողորմութիւն վասն սորա։
Նուրբ է խորհուրդս Աստուծոյ, եւ իմաստուն եւ մաքուր մտաց կարօտի. ապա թէ ըստ ձեր պարզամտութեանդ քառասներով նոր ՚ի նորոյ Քրիստոս մեռանի, եղիցին բազում Քրիստոս Հռոմոց յիւրեանց աշխարհն, եւ Ֆրանգաց յիւրեանցն, եւ մեզ ՚ի մերն. զի եւ զայս կարծեն՝ որք զազգաց քրիստոնէից պատարագս անկատար կարծեն։ Բայց ոչ է ճշմարտութիւն այսպէս. «Այլ մեզ մի է Քրիստոս, եւ մի մահ նորա ՚ի վախճան յաւիտեանցս » ասաց Պօղոս։ Եւ միոյ մահուն յիշատակ, որչափ այս օրս առաջի կայ, սրբէ զխիղճ մտաց մերձեցելոյս հաւատով եւ սրբութեամբ, եւ ոչ եթէ զմեռելոցն։ Մի եւ եկեղեցի նորա ընդ ծագս տիեզերաց բազմութիւն ազգաց, որք յայս խորհուրդ ճոխանան. եւ թէպէտ ասէ ձեռն ցոտն՝ թէ չես ՚ի մարմնոյ աստի, կամ ակն ցունկն՝ թէ չես ինձ պիտոյ, ոչ եթէ այնու քակտին անդամքն ՚ի միմեանց որք ՚ի գլուխն Քրիստոս պատկանեցան, եւ ՚ի նորայն հաճութիւն եւ դատաստան յուսան, յորոյ եւ ՚ի շնորհն հասարակաբար վայելեն եւ վայելեսցեն։
ԳՐԻԳՈՐ. Ծանեայ զասացեալս հաստատութեամբ մի գոլ զմահն Քրիստոսի, եւ զմեզ օր ըստ օրէ նմին յիշատակի նորոգիչք. արդ խնդրեմ ուսանել թէ ամենեւին անյո՞յս են մեռեալքն ՚ի փրկութենէ յետ մահու։
ՆԵՐՍԷՍ. Եւ ուստի՞ յոյս նոցա թողութեան. բեր ՚ի գրոց, եւ հաւանեցայց։
ԳՐԻԳՈՐ. Ոչ կարեմ։ Բայց ապա ո՞յր աղագաւ նոցին հանգստեան վասն աղօթել ուսաք, եւ ՚ի պատարագն զնոյն խնդրել։
ՆԵՐՍԷՍ. Բեր զգիրս առաքելականս այսորիկ վկայ որ հրամայէ զայս մեզ։
ԳՐԻԳՈՐ. Ոչ գտանեմ. զի թէպէտ եւ գրէ Յովհաննէս, «Եթէ ոք տեսցէ զեղբայր իւր մեղուցեալ՝ խնդրեսցէ եւ թողցի նմա ». եւ Յակովբոս, «Յոյժ զօրաւոր են աղօթք արդարոց յօգնականութիւն », կենդանեաց վասն ասեն, եւ ոչ մեռելոց, զորոյ կցորդութիւնն ապաշխարութեան ՚ի ձեռն ունիցի աղօթողն։
ՆԵՐՍԷՍ. Այդպէս է, ըստ որում ասացերդ, ճշմարտապէս. բայց եւ այս սովորութիւն վասն մեռելոց աղօթել ոչ է արտաքոյ եկեղեցական աւանդութեան, այլ ՚ի սրբոցն առ մեզ իջեալ։ ԵՒ թէ ո՞յր աղագաւ, ասացից, որպէս կարծեմ։
ԳՐԻԳՈՐ . Կարօտիմ ուսանել։
ՆԵՐՍԷՍ. Սուրբն եւ մեծն Աթանաս գրէ ՚ի վարս երանելոյն Անտոնի, թէ երբեմն զինն ժամու աղօթսն կատարելով ծերոյն յափշտակեցաւ մինչեւ յօդս, եւ յընթացսն տեսանէր զգունդս գունդս դիւաց ընդառաջ եկեալ նմա, եւ չար թունօք ժպրհել պատճառս մեղանաց զմանկութեանն ՚ի վերայ նորա բաղբաղել. եւ ձայն եղեւ յերկնից, «Զայն եթող նմա Աստուած. զմիայնակեցութեան ընթացսն քննեա, թէ ինչ ՚ի քոյոցն գտցես ՚ի նմա ». եւ նա ափ ՚ի բերան եղեւ ամենեւին, եւ զերծաւ երանելին ՚ի մեղսասէր ձեռացն։
Նոյն դարձեալ հայրն տեսանէր երկայն զոմն մինչեւ յօդս, եւ զձեռս տարածեալ՝ զհոգիս մարդկան որք վերանային՝ ըմբռնէր, եւ զորս ոչ կարէր ըմբռնել՝ կըրճտէր ՚ի վերայ նոցա զատամունս։ Արդ զայսպիսի մարտ պատերազմի որ յօդս նորա ընդ հոգիս ծանուցեալ, աւանդեցին աղօթիւք օգնել ննջեցելոցն մեզ յընթացս նորա՝ յետ վախճանին, զի զերծցին ՚ի չար հրեշտակացն որպէս աղօթեացն Յովհաննէս. «Ի գալս իմում առ քեզ տէր Յիսուս յամօթ լիցին հրեշտակք չարին, սատանայ պարտեսցի, բանսարկուն պապանձեսցի »։ Վասն այսր նեղութեան նոցա, յորմէ եւ ամենայն սուրբքն զգուշացան, տամք զաղօթս մեր նոցա օժանդակ, եւ ոչ որպէս կարծիքն է ոմանց՝ թողութեան մեղաց հաւատամք մեք լինել ննջեցելոցն. եւ ոչ զայն ուսաք ՚ի սրբոցն խնդրել. քանզի ոչ լիցի, եւ ընդդէմ է այսպիսի աղօթքս կամացն Աստուծոյ, որպէս գրեաց սուրբն Դիոնեսիոս։ Այլ զի՞նչ, հանգիստ խնդրեմք. եւ ամենայն աղօթք՝ նոցա հանգստեան վասն է սահմանած, եւ ոչ թողութեան. այսինքն թէ զորս վարուքն իւրեանց եւ կենօքն աշխատեցան՝ զերծոյ ՚ի դիւային պատերազմացն որք յօդս են, եւ հանեալ ՚ի խաւարային իշխանութեանցն՝ ընդ սուրբս քո պայծառացոյ. ըրոց խոստացար եւ խնդրեցեր եւ ասացեր, թէ «Կամիմ զի ուր եսն իցեմ, եւ սոքա ընդ իս իցեն », եւ քո կամքդ գործ է կատարեալ. եւ այսմ ապացոյց առցուք ՚ի մարմնական իրաց. զոր օրինակ ոք առաջի արդարադատ թագաւորի ընդ թշնամւոյ եւ ընդ ոսոխէն եւ յանաչառ կամայ թագաւորին, եւ ակնարկէ որոց մերձ են յարքայն՝ օգնել իւր. արդ սոցա օգնելն ներգործէ՝ զիւր ուղղութիւնն ունելով նիւթ։
Արդ մեռեալ մեր՝ ընթանամք ընդ այնպիսի թշնամւոյ յիրաւունս, յորմէ եւ Յովհաննէս ամենամաքուրն խնդրէր զզերծանելն. եւ զԱնտոնի վերայ պատճառս բաղբաղէր։ Նախ կենօք պարտիմք մահու չափ գուն գործել յապաշխարութիւն առաքինութեան, եւ ապա յետ մահու զաղօթս եղբարց մերոց առաջի պատարագին Քրիստոսի խնդրել հաւատով օժանդակ. որպէս եւ սուրբքն որ խնդրեցին, զնոյն եւ արարին. եւ ոչ զՔրիստոս պատարագել վասն միոյ հոգւոյ։ Այլ զի հարկաւորապէս պատարգի Քրիստոս, խնդրել ընդ բազմացն եւ նմա զերծումն ՚ի դիւաց՝ եւ հանգիստ ՚ի փառս։ Այսքան օգտեցուցանեմք աղօթիւք մեր զմեռեալն ըստ ճշմարտութեանն, անկարացեալ՝ յորժամ ինքն ոչ աշխատեցաւ՝ մեր զոք ՚ի դժոխոցն զերծուցանել կամ փրկել. այլ յորժամ ըստ պատուիրանին արար զընթացսն քաղաքաւարութեանն, ընդունի Աստուած զաղօթս մեր օժանդակ նմին ըստ չափոյ հաւատոց մերոց։
ԳՐԻԳՈՐ. Ուսայ խորհուրս գովելի եւ հաւանական. բայց կամիմ եւ զայն ուսանել՝ զքառասնի աւուրցն թիւ հիշատակի։
ՆԵՐՍԷՍ. Ագահութեան ախտի ծառայելով մոլորեցան ՚ի ճշմարտութենէն բազումք. քանզի զքառասունսն թուել իրաւացի էր, ոչ ըստ համարոյ պատարագացն , այլ ըստ աւուրցն՝ յօրէ յորմէ վախճանեցաւ մինչեւ ՚ի քառասուներորդն յիշատակել զնա յաղօթս, եւ ոչ այլ առաւելուլ երիցս եւ չորիցս եւ բազմապատիկս. եւ այսմ կարծեացս սկիզբն թուի ինձ ՚ի հնոցն ունել. քանզի «Ելաց, ասէ, ամենայն Իսրայէլ զԱհարոն աւուրս երեսուն »։ Արդ փոխանակ նոցա լալոյն՝ մեք զաղօթելն առնեքմ, պայծառացեալ յուսով յարութեան ՚ի վերայ եղբարցն՝ սկսեալ ՚ի վախճանէն զայն աւուրս օժանդակեմք նմին յառաջիկայ ճանապարհն։
ԳՐԻԳՈՐ. Ապա որպէս կարծեմ, անպատշաճ դնես զառանձինն առանձինն եկեղեցիս, եւ ՚ի սակաւ աւուրս զթիւ քառասնիցն լցուցանել։
ՆԵՐՍԷՍ. Ամենեւին իսկ, նաեւ զբազմապատիկ քառասունսն, զոր գնեն տուրեւառիկքն. որպէս ընդարձագոյնսն լուծաք ՚ի բանսն զայսպիսի կարծիս։
ԳՐԻԳՈՐ. Ապա ո՞րպէս կալցուք զայսպիսի սովորութիւն աշակերտեալք ճշմարտութեանն։
ՆԵՐՍԷՍ. Ըստ որում վերագոյնն ասացի, որ զՔրիստոս վասն մեր իւրով աստուածեղէն կամօքն միշտ յայսըմ յաւիտենիս, յորժամ մերանի ոք ՚ի մէնջ՝ խնդրել ՚ի պատարագն Քրիստոսի աղօթիւք զհանգիստ զաւուրս քառասուն ամենայն եղբարցն, եւ ոչ զթիւս. զի բազմացն աղօթքն մի է ՚ի նոյն օրն, եւ ոչ բաժանի եւ ՚ի քանակութիւն փայտի պարփակի. եւ թէ այլ ոք հուպ ընդ առաջնունմ վախճանի, ընդ նմին եւ զսորա յիշատակն բերել, եւ ոչ թերութիւն վարկանել յիմարեալ մտօք։
ԳՐԻԳՈՐ. Իսկ զնուէրս տրոց աշխարհականաց ո՞րպէս ընկալցուք։
ՆԵՐՍԷՍ. Միանգամայն ասեմ, թէ բիւրաւորս եւ հազարաւորս տայցեն Աստուծոյ ՚ի ձեռս մեր պտուղս, ոչ բնաւ զմեզ պարտական արարին. այլ ինքեան պարտական գոլով Աստուծով՝ նմին հատուցին զսակաւն, եւ առ նա ակն կալցին փոխարինին, եւ ոչ ՚ի ձեռս մեր, որ ասաց. «Որչափ արարէք միում եղբարց իմոց, ինձ արարէք »։ Եւ մեր ընկալեալ զնոյն երկեղածութեամբ ՚ի լրումն պիտոյիցն՝ եւ ոչ ախտիւ ագահութեան, արժանի դատեսցուք զմշակն կերակրոյ իւրոյ, եւ ազատ մտօք ՚ի նոյն վայելեսցուք։
ԳՐԻԳՈՐ. Ապա թէ ասեն, ոչ տամք ողորմութիւն՝ այլ ՚ի պէտս պատարագացն, եթէ արժա՞ն է առնուլ։
ՆԵՐՍԷՍ. եթէ մինչեւ ցայն ոչ պատարագէաքն, եւ նորա վասն շարժիմք ՚ի նոյն՝ մեղանչեմք ՚ի յառնուլն. իսկ եթէ պատարագն ամենայն իրօք լինի ՚ի փառս Ասպուծոյ, եւ նա տայ, նորին վասն զայն առեալ՝ լցուսցուք զպէտս եղբարցն. եւ նմա Աստւուած պատարագաւն ըստ իւրում հաւատոցն հատուսցէ. եւ այնուհետեւ կցորդ է խնդրուածոցն՝ զոր առնեմք ՚ի պատարագն, «Յիշեա տէր եւ օրհնեա զպտղաբերիչս եկեղեցւոյ քում սրբոյ»։
ԳՐԻԳՈՐ. Իսկ ՚ի թիւ եւ ՚ի համար ըստ չափոյ տրիցն զպատարագն ո՞չ է պարտ արկանել։
ՆԵՐՍԷՍ. Ոչ եւ ամենեւին ոչ. եւ դարձեալ ասեմ՝ ոչ. զի մի՛ շնորհաւաճառ լիցուք, որ հրաման առաք ձրի առնուլ եւ ձրի տալ, ինքն Քրիստոս գլխովին հրամայեաց. եւ զի՞նչ այլ ձրի առնուլն եւ ձրի տալ, եթէ ոչ այս, զի մի՛ թուեսցուք պարտապան գոլ, եւ ՚ի հատուցումն փութալ տգիտութեամբ, որք միշտ հատուցանեմք զԱստուծոյն տալով, եւ ոչ զմերն. եւ յԱստուծոյ առնուլ պարտիմք եւ ոչ ՚ի մարդկանէ։ Այսպիսի հայրենի աւանդութեանս հետեւեալ պայծառապէս փայլեցուսցուք զփառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ ՚ի գործս մեր՝ եւ զՀօրն նորա Հոգւովն սրբով, որ է օրհնեալ յաւիտեանս . ամեն։
Որոշումն ինն դասուց աստիճանաց եկեղեցւոյ եւ յատուկութիւն գործառնութեանց նոցա, եւ զգեստուցն. ընդ որս եւ ընդդիմադրութիւն այսոցիկ խորհրդոց ունայնացուցանողաց։
ԵԿԵՂԵՑԻ Քրիստոնէից առաքելական խօսիւք հարսնացեալ երկնաւոր փեսային իւրոյ Քրիստոսի՝ յօրինեաց զսենեակ իւր պէսպէս սպասաւորաց պատմուճանօք ՚ի պատիւ եւ ՚ի փառս արքային իւրում Քրիստոսի։ Եւ զոր օրինակ խօսեալ ոք ՚ի պարսնութիւն որդւոյ թագաւորի՝ հարկաւորապէս նման թագաւորական ապարանիցն պաճուճէ զառագաստ իւր, այսպէս եւ սա խօսեալ երկնաւոր արքային որդւոյ, եւ սպասեալ մտանել յառգաստ նորա, այժմ ՚ի դասակարգութիւն համեմատութեան երկնաւոր քահանայապետութեանցն ուղղեաց զկանոն եւ զաստիճան պաշտօնէից իւրոց. քանզի նոքա՝ որպէս այնորիկ խորհրդազգացքն պատմեցին մեզ, ոմանք անընդմիջաբար են շուրջ զԱստուծով , այս ինքն աթոռքն անուանեալ եւ քերովբէից եւ սերովբէից դասակարգութիւնքն, որոց համատիպ են արքեպիսկոպոսք՝ եպիսկոպոսք եւ քահանայք. եւ այլք յետ նոցա՝ տէրութիւնք, զօրութիւնք, իշխանութիւնք, զորս գաղափարեն սարկաւագք եւ կէս սարկաւագք եւ սաղմոսերգուք. երրորդ դաս ՚ի նոսա՝ պեհութիւնք, հրեշտակապետք, հրեշտակք, որոց ապացոյց են կրոնաւորք, ժողովուրդք եւ երեխայք. որպէս զի լիցի եւ աստ ինն դասակարգութիւն պաշտոնէից Աստուծոյ՝ զանազան պատուովք եւ իշխանութեամբք։ Սայց դու տես ինձ եւ այլ ճշգրտութիւն իմաստիցս, զի որպէս նոքա առաջինքն երեք կարգն, եւ նախապատիւ դասն թէպէտ ունին ինչ զանազանութիւն անուանց, սակայն հաւասարապատիւ գոլով անընդմիջաբար են շուրջ զԱստուծով, եւ ՚ի նորա լուսափայլութիւնն վայելեն, եւ երկահեսակ բնութեամբն յերկրորդսն մատակարարեն զնոյնն։
Այսպէս եւ այս երեք կարգս արքեպիսկոպոսաց , եպիսկոպոսաց եւ քահանայից թէպէտ եւ անուամբ զանազանին ՚ի միմեանց, բայց սակայն ՚ի մի դաս եւ յիշխանութիւն պատւոյ են՝ կալ շուրջ զԱստուծով անընդմիջաբար, այսինքն զսրբով սեղանովն, յորում տարացեալ զօրութիւնն Աստուծոյ, եւ վայելել համարձակաբար ՚ի կատարողութիւն խորհրդոյ սրբոյ պատարագին եւ ՚ի մտաւորական գիտութիւնն Աստուծոյ՝ մատակարարեն զնոյն յերկրորդսն որ զկնի իւրեանց՝ ՚ի դասս պաշտօնէիցն։ Իսկ նոքա ունելով զմիջնորմն աստուածատեսակութեան բեմին՝ ոչ ունին համարձակութիւն կամ պատիւ հայել անընդմիջաբար յԱստուած, այլ ՚ի նախադաս կարգէն ընկալեալ զնոյն լուսափայլութիւն բարետէս՝ ոչ յաչաղեն պահել զնոյնն առ իւրեանս, այլ հեղուն զսրբազան գիտութիւնն յերրորդն՝ որ ընդ ինքեամբ է դասակարգութիւն ժողովրդոցն. սարկաւագն զվարդապետութիւն քարոզութեանն հռչակեցուցանելով առ նոսա, կէս սարկաւագն զաստուածաշունչ գրոց ընթերցողութիւն, երգեցողն զսաղմոսացն քաղցրաձայնութիւն։ Իսկ նոցա ընկալեալ, որք մի են դասով եւ զանազան պատուովս, բարեվայելչապէս ՚ի նոյն վայելեն, եւ առ ինքեանս քանակեալ սահմանեն՝ ոչ ունելով պատիւ կամ իշխանութիւն առ այլս զնոյն իջուցանել, բայց եթէ ինքեանց նովաւ պայծառանայ։ Զայս գիտելով խորհրդոցն Քրիստոսի քահանայագործողն Պօղոս՝ յերիս մասունս զսոսա որոշեաց, ասելով. «Զորս եդ Աստուած յեկեղեցւոջ, այս են. նախ զառաքեալս որք են եպիսկոպոսք, երկրորդ զմարգարէս՝ որք են քահանայք, երրորդ զվարդապետս՝ որք են սարկաւագքն »։ Բայց ոչ ինչ վայրապար կարծեմ առնուլ զսոսա ըստ կարգի պատուոցն եւ աստիճանի, եւ զիւրաքանչիւրոցն խորհրդական զգեստ, եւ գործառնութիւն ցուցանել. զոր այժմ աղօտացեալ ամենեւին ՚ի մէնջ տեսանեմ, թերեւս ՚ի ձեռն այսր գոնեայ տեղի տացուք ճշմարտութեանն, եւ ոչ ընդ խաբս գնալովս՝ լիցուք ներհակ նմին զինաուորք եւ արհամարհիչք։
Արդ առաջին աստիճան է յեկեղեցի դաս պատրիարգաց, որ թարգմանին առաջին հարք, այսինքն հայրապետք. եւ նստին նոքա ընդ տիեզերս ՚ի չորս մայրաքաղաք չորս աթոռսն, ուր աւետարանիչքն գրեցին զաւատարանսն։ Եւ վասն զի նախ Մատթէոս գրեաց յԱնտիոք, պատրիարգն Անտիոքու զնախապատուութիւն ունի քան զայլսն. իսկ յետ նորա Մարկոս յԱղեքսանդրիայ, յաջորդ նորա պատրիարգգն յետ սորա դասակարգեցաւ. եւ Ղուկաս ՚ի Հռովմ գրեաց. որ Հռոմայն է՝ ըստ կարգի երրորդ էր պատուով, թէպէտ եւ զօրութեամբ առաջին. այլ Յովհաննէս հուսկ յետոյ յԵփեսոս գրեաց. որ նորայն եղեւ պատրիարգ, վերջին էր աթոռով քան զերիսն։ Այս կարգաւորութեամբ վարեցաւ եկեղեցի տիեզերաց մինչեւ ՚ի ժամանակս Յուստիանոսի թագաւորի, ըստ չորս աւետարանչացն ընդ չորս բաժանեցաւ աշխարհ յիշխանութիւն չորից հայրապետացն. բայց Յուստիանոս իբրեւ թագաւորեաց, կամ եղեւ նմա փոխել զաթոռ սրբոյն Յովհանու յԵփեսոսէ ՚ի Կոստանդինապօլիս, եւ հաւանեցուցեալ զժողով եպիսկոպոսացն կատարեաց զնոյնն։ Եւ Յուստիանոս դարձեալ փոխեաց զաթոռն Մարկոսի յԱղեքսանդրէ յԵրուսաղէմ. քանզի մինչեւ ՚ի սորա ժամանակն՝ Կոստանդինապօլիսի եւ Երուսաղէմի եպիսկոպոսք՝ ինքնագլուխք միայն էին , այսինքն ոչ ինքեանք ընդ այլովք եւ ոչ այլք ընդ նոքօք. Կոստանդինուպօլսին վասն թագաւորեալ քաղաքին, եւ Երուսաղէմին՝ վասն զի քաղաք է երկնաւոպ թագաւոին. ըստ այսմ եւ ՚ի Նիկիայ ժողովոյն սահմանս գտցես։
Արդ ահա ասացաք զառաջին դաս եկեղեցւոյ՝ որ են հայրապետք, եւ կոչին յունարէն պատրիարգք. սոքա ունին զգեստ զառաքելականն, որ եմիփորոնն է հինգ կրկին՝ հինգ կրկին խաչիւք զարդարեալ. իսկ նափորտ զգենու բազմախաչ, ՚ի վերոյ արկանէ զպատուական եմիփորոնն։ Եւ գործ եւ իշխանութիւն է պատրիարգին ձեռնադրել զարքեպիսկոպոսս, որք են ընդ իւր վիճակաւ. եւ ՚ի չորս բաժին տիեզերաց նոքա տան հրաման վասն ժողով լինելոյ։
Երկրորդ դաս աստիճանի եկեղեցւոյ են արքեպիսկոպոսք, որ թարգմանին եպիսկոսապետք կամ առաջին եպիսկոպոսք. եւ զգեստ է նոցա նոյն նափորտն բազմախաչ, եւ ՚ի վերայ եմիփորոն չորեքկին. եւ գործ է նոցա ձեռնադրել զմետրապօլիտս, եւ օրհնել զմեռոնն սուրբ. եւ երեք արքեպիսկոպոսքն ունին իշխանութիւն ձեռնադրել զպատրիարգն իւրեանց։ Ի սոյն աստիճան են կաթողիկոսք, որ թարգմանին ընդհանրականք. բայց ունին առաւելութիւն պատւոյ քան զարքեպիսկոպոս, զայս՝ զի ոչ եթէ յիւր վիճակն միայն, այլ ընդ ամենայն տեղիս՝ ուր ազգքն իւր եւ համացեղքն են, ունի իշխանութիւն ձեռնադրել նոցա եպիսկոպոսս եւ տալ զմիւռոնն, վասն այնորիկ անուանի եւ Կաթողիկոս։
Երիր դաս աստիճանի եկեղեցւոյ մետրապօլիտք, որ թարգամանին մայրաքաղաքացիք, եւ զգենուն նափորտ միայն՝ առանց խաչի, եւ ՚ի վերայ եմիփորոն երեք կրկին. եւ գործ է նոցա ձեռնադրել եպիսկոպոսս, եւ օրհնել զմիւռոնն՝ արկանելով ՚ի նա զպատրիարգական միռոնն, զոր պահէ եկեղեցի յաւելուածով, եւ երեք մետրապօլիտ ունին իշխանութիւն ձեռնադրել զարքեպիսկոպոսս իւրեանց, սակայն ՚ի նախապատիւ պատրիարգէն պարտի առնուլ զօրհնութիւն՝ սոցա հաճութեամբ եւ վկայութեմաբ։
Չորրորդ դաս աստիճանի եկեղեցւոյ եպիսկոպոսք՝ որ թարգմանին այցելուք կամ տեսուչք, եւ զգենուն զնափորտն, եւ ՚ի վերայ եմիփորոն կրկին միայն. եւ գործ է նոցա ձեռնադրել զամենայն վիճակաւորս, եւ զսեղանն օրհնել եւ զխաչ եւ զաւետարան եւ զիւղն օծութեան. մինչեւ յայս է եպիսկոպոսի իշքանութիւն։
Հինգերորդ դաս աստիճանի եկեղեցւոյ երեփսունք եւ պապասք, որ թագմանին քահանայք եւ երիցունք. քահանայք ՚ի քաղաքս լինին, եւ երիցունք ՚ի գիւղս եւ յագարակս. մի են երկոքեան, բայց յաղագս պատուոցն՝ անուամբ զանազանին. եւ զգեստ է նոցա նափորտն միայն առանց եմիփորոնի, զի սոքա ուրար միայն արկանեն զերկոսին ուսովքն. եւ գործ է նոցա պատարագ մատուցանել, եւ բաշխել զնոյն ժողովրդեանն, մկրտութիւն առնել, եւ աղօթս մատուցանել, եւ խաղաղութիւն տալ ժողովրդեանն, առաջնորդել եւ զմեղս թողուլ. եւ ոչ յայլ ինչ համարձակել, այսինքն ոչ օրհնել սեղան եւ ոչ վիճակել զոք աստիճանի. զի այս եպիսկոպոսին պատիւ է եւ իշխանութիւն։
Վեցերորդ դաս եկեղեցւոյ՝ դիակոնք, որ թարգմանին սպասաւորք, այսինք սարկաւագունք. եւ չգեստ է նոցա պատմուճան հոլանի առանց գօտւոյ, եւ ուրար արկանեն զահեակ ուսովքն միայն. եւ գործ է նոցա հրամանաւ քահանային աւետարան կարդալ, եւ քարոզել. եւ զմաղզմայն եւ զսկիհն եւ զքշոցսն բերեն ՚ի սենեկէն ՚ի սեղանն, եւ ՚ի սեղանոյն ածեն արտաքս ՚ի բաշխումն. նոցին իշխանութիւն է եւ խունկ ածել , եւ որ ինչ միանգամ սպասաւորութիւն է՝ սպասաւորեն, մինչեւ ՚ի կատարել կարգաց ժամուցն ամենայնի։ Եւ հրամայէ քահանայն ձեռնադրեալ սարկաւագին եւ կէս սարկաւագին գիրս ընթեռնուլ ժողովրդոցն եւ քարոզել զեւ եւս խաղաղութեանն, եւ ընթեռնուլ զաւետարանն. նոքին են աստուածայնոյ նուիրացն եւ պատարգի սպասաւորք եւ քողաձիգք, այսինքն սարկաւագք. իսկ կէս սարկաւագքն զքահանայապետականն պահեն զսպասաւորութիւն. եւ սոքա բերեն քահանային ջուր առ ՚ի լուանալ՝ յառաջ քան զխորհուրդ պատարագին, քահանային մերձ կալ եւ մոմեղէն ունել. եւ յորժամ սարկաւագ օրհնեն , կոչել, եւ քահանայապետին անսայթաքելի կատարել սպասաւորութիւն։
Եօթներորդ դաս իւրոյ եկեղեցւոյ՝ դիակոնք, որք են կէս սարկաւագաց. եւ ունեն զգեստ որպէս զսարակաւագին՝ հոլանի անգօտի, բայց զուրարն սոքա զահեակ բազկաւն ածել կապեն վերոյ արմկանն ՚ի կախ ուենլով կրկին . եւ գործ է սոցա առաքեալ կարդար, եւ զխաչագլուխ գաւազանսն կրել եւ զմոմեղէնսն. եւ զեկեղեցին նոքա յզարդարեն եւ զդրունսն պահեն։
Ութերորդ դաս եկեղեցւոյ՝ անգանոսք, որ թարգմանին ընթերցողք. եւ ունին զնոյն զգեստ պատմուճանի հոլանի, բայց յունարէին , եւ սոքա ոչ առանց գոտւոյ, այլ գօտի կապեն ՚ի վերայ պատմուճանին, որք արտաքոյ եկեղեցւոյն ելեալ, թէ կամին՝ մեկնակս զգենուլ մարթ է. եւ գործ է սոցա ընթեռնուլ զմարգարէս եւ զբնագիրս եւ զվարդապետականս։
Իններորդ դաս եկեղեցւոյ՝ փսալտք , որ թարգմանին երգեցողք. եւ զգենուն որպէս զընթերցողսն. իսկ գործ է նոցա կանգնել եւ միայն երգել զալէլուն զմեսեդին։
Ահա ցուցաւ ինն դաս պաշտօնէից վիճակելոց յեկեղեցի, եւ գործ նոցին, զգեստ խորհրդականք, որք ոչ եթէ վայրապար են , կամ մինչեւ ՚ի մարմնական նշանակսն միայն, այլ մարմնաձեւ կերպարանօքն ցուցանեն զիմանալի խորհրդոյն զօրութիւն, զորս ասել սակաւ ինչ՝ ոչ դանդաղիմ։
Արդ եցոյց բանս ՚ի պատրիարգէն մինչեւ ՚ի կէս սարկաւագն իջեալ հարկաւոր ամենեցուն նոցա եւ վայելուչ զգօտէլոյծ պատմուճանսն, զի նափորտն գօտէլոյծ՝ է քահանայական կարգին զարդ, եւ պատմուճանն՝ սարկաւագաց։ Եւ զի՞նչ այլ այս ուսուցանէ մեզ, եթէ ոչ զպատիւ եւ զիշխանութիւն նոցա ՚ի տաճարիս. քանզի գօտին ծառայական նշանակ է. ըստ այնմ, «Գօտի ածեալ պաշտեսցէ զնա ». նաեւ ՚ի պաղատ թագաւորի ինքն միայն գօտէլոյծ ՚ի գահոյսն բազմի, իսկ որք մտեն առաջի նորա՝ հոլանի ոչ ունին իշխանութիւն կալ, այլ գօտով. յայտ արարեալ, թէ իշխան եւ հրամանահան ՚ի վերայ մեր՝ միայն արքայն է, իսկ այլքս ծառայք եւ պաշտօնեայք նորա։ Արդ որպէս նա յիւրում իշխանութեանն, վասն զի իշխան է՝ գօտէլոյծ կան իբրեւ իշխանք ՚ի վերայ ժողովրդեանն, եւ ոչ որպէս ծառայակիցք միայն. յայն կարգն գոլով՝ զոր տէրն առ առաքեալսն ասաց. «Զձեզ ոչ եւս կոչեմ ծառայս, զի ծառայն ոչ գիտէ զի՛նչ գործէ տէրն նորա. այլ զձեզ կոչեցից բարեկամս, զի ամենայն զոր լուայ ՚ի հօրէ պատմեցի ձեզ »։ Քանզի սոքա ըստ իւրաքանչիւր դասու արժանեաց՝ պատմելոյ ՚ի տեառնէ խորհրդականն՝ խորհրդակիցք գտան արժանի լինել . եպիսկոպոսքն զՀոգին բաշխել, քահանայքն պատարագել, սարկաւագքն ուսուցանել. եւ այսպէս գործակցեալք Աստուծոյ եւ ժառանգակիցք են նմա, եւ բարեկամք յեկեղեցիս, զոր գնեաց արեամբն իւրով անդրանիկ եղբայրն սոցա Քրիստոս։ Այս վասն գոտելոյծ լինելոյն հաստատապէս քննութիւն։
Յետ այսորիկ պարտ է գիտել, թէ եւ արկանել զուրարսն զանազանապէս՝ ըստ իւրաքանչիւրոցն զի՛նչ ունի պատրուակեալ զազչեցութիւն իմաստից. ապա թէ ոչ՝ զի՞նչ վտանգ էր ամենեցուն յերկուս ուսն ձգել։ Բայց զայն հռչակէ, թէ այս լուծս քաղցր է, զոր ասաց Քրիստոս առնուլ մեզ ՚ի յանձինս։ Եւ ես կէս սարկաւագս տղայ գոլով իմաստնիցն աստուածային, դեռ եւս տկարացայ զնոյնն բառնալ. այլ միայն բուռն եմ հարեալ զնմանէ տկար գործով ձախու ձեռամբս, որ ցուցանէ զներքին մարդոյն իմով տղայութիւն առ գիտութիւն պատուիրանին. վասն այսորիկ եւ ըստ իմ արժանեացս՝ միայն այս վիճակեցաւ ինձ պատիւ՝ զայլոց բանս ընթեռնուլ ժողովրդեանդ, եւ պահելով զդրունս՝ ունել իշխանութիւն զանմաքուրսն ՚ի մաքրոցն զատանել։Իսկ սարկաւագն ոչ միայն բուռն եհար, այլ զօրացաւ եւ ՚ի յուսն դնել. բայց ոչ ՚ի տիրապէս գործիականն, այլ ՚ի ձախ միայն, որով տայ տարացոյց, թէ զօրացայ շնորհօքն Աստուծոյ՝ ՚ի ներքին մարդոյս ուսն բառնալ զլուծ քաղցր պատուիրանին, եւ զօրացեալ նովաւ՝ երիտասարդապէս մրցիմ ընդ թշնամւոյն. յաղագս որոյ ետ ինձ Հոգին Աստուծոյ իշխանութիւն՝ յետ զանձն մարզելոյ՝ եւ զայլս խրատել վարդապէտութեամբ եւ ուսուցանել, պաշտել զնուիրագործութիւն պատարագի՝ թագաւորին մերոյ հպատակ սպասաւորութեամբ։ Բայց քահանայն երկոքումբք ուսովք զնոյնն բարձեալ՝ լիապէս ցուցանէ զանձն պատուիրանին կատարիչ. վասն այսորիկ եւ տուաւ նմա իշխանութիւն՝ Աստուծոյ լինել խօսակից խորհրդական աղօթիւք, եւ ոչ եթէ միայն որպէս զսարկաւագն ընդ ժողովուրդն։ Եւ եպիսկոպոսք զի ՚ի վերայ ուրարին ունին եւ զպատուական եմիփորոնն խաչիւք շուրջանակի պաճուճեալ՝ զայն յայտ առնեն, եթէ մեք յետ զքաղցր լուծն բառնալոյ՝ զօրացաք եւ զխաչն բառնալ եւ գնալ զհետ Քրիստոսի. եւ որպէս այս ձեւացեալ խաչս է ՚ի վերայ լանջաց մերոց երեւելապէս, այսպէս եւ ներքին մարդս մեր համարձակապէս աղաղակէ. «Ինձ քաւ լիցի պարծել, բայց միայն ՚ի խաչն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որով ինձ աշխարհ ՚ի խաչ ելեալ է, եւ ես աշխարհի »։ Եւ զի այսպէս ՚ի խաչն Քրիստոսի հեղուսաք յօժարութեամբ զանձինս, տուաւ մեզ այս շնորհ ՚ի տեառնէն՝ փոխանակ նորա նստել ՚ի մէջ ժողովրդեանս, եւ զաթոռ իշխանութեանս զոր արեամբն իւրով գնեաց Քրիստոս, իբրեւ զընտանի հարազատ նորա եւ զխաչակից եղբայր՝ զոր առ նա խաչիւն իւրով, եւ ետ յիս, եւ սովաւ պատուեմ զիւրաքանչիւր ոք ըստ արժանեաց աստուածայնապէս։ Իսկ հինգ խաչն յեմիփորոնն, թէ հինգ զգայրանքս խաչեալ է աշխարհի եւ ցանկութեանց սորա։
Զայսքան բարեզարդութիւն աստիճանաց դասուց եկեղեցւոյ եւ զգեստուցս վայելչութիւն՝ ծնեալ ՚ի տատանեալ ազգս, եւ ոչ բնաւ գտի ՚ի մէջ սոցա. այլ աղաւաղեալ եւ վեր ՚ի վայր վրդովեալ. եւ մեր այնքան ՚ի յուղիղ պողոտայէն անընդելութեամբ մոլորեալ, մինչ զի ոչ ըղձամք ՚ի վայր վրդովեալ. եւ մեր այնքան ՚ի յուղիղ պողոտայէն անընդելութեամբ մոլորեալ, մինչ ոչ ըղձամք ՚ի նոյնս՝ իբրեւ խաւարեալքն՝ լուսոյ. այլ եւ հակառակիմք եւ ոտն հարկանեմք այսպիսի աստուածավայելուչ մաքրագործութեանս, ասելով ոմանց, աւելորդ են այսորիկ։ Եւ մոռացեալ է բնաւին ՚ի մտաց մերոց՝ թէ այլ աստիճան կայ յեկեղեցի բայց ՚ի քահանայից եւ եպիսկոպոսաց։
Ո՜վ թշուառութեանս եւ արտասուաց արժանի մոլորութեանս. վասն այսորիկ եւ քահանայք ելով՝ ՚ի դպրաց իմաստութեան կարգս թերեւս կարողանամք լինել. եւ եպիսկոպոսք՝ բնաւ եւ ոչ ճաշակեալ զքաղցրութիւն բարեկարգութեանս. զոր բովանդակն ասել հեղգանամ, բաւականացեալ ՚ի լինելն անձմբ անձին իմոյ կշտամբիչ։ Բայց զի՞նչ պարտ է ասել եւ զայպանելն եւ նագոսնելն զբարեզգեստութիւն հայրենի աւանդութեանս յիմարեալ մտօք. զոր ասեմ, ասեմ եւ ոչ ամաչեմ, ինձ ՚ի նախատինս եւ ՚ի դատապարտութիւն. զի են ոմանք ՚ի մէնջ՝ որպէս ասացի, յորոց ամենեւին այս խորհրդածութիւն աղօտացեալ է, թէ հարկաւոր է եպիսկոպոսին պատուական զգեստիւքն պաճուճիլ ՚ի փառս Աստուծոյ. եւ քահանային առանց այսր ոչ ՚ի խորհրդածութիւն ժպրհել։ Իսկ յորժամ զգաստացուցանիմք, զի՞նչ, թերեւս տեղի տա՞ն յանձինս ճշմարտութեանն հաւանել. եւ ոչ երբէք. այլ ընդդէմ բերեն զկարծեցեալ զօրաւոր պատասխանին՝ հոգին, ասէ, լիցի սուրբ, թէ ոչ՝ այլ ամենայն աւելորդ է։ Ո՝վ թշնամանադիր եւ ունայնացուցիչ ճշմարտութեանն . եւ մեք զայս ոչ եթէ անմաքուր հոգւոյ տամք ունել, այլ քում սուրբ հոգւոյդ սրբութիւն՝ առանց մարմնոյդ բարեզարդութեան։ Ապա թէ բաւական համարիս զհոգւոյ սրբութիւն առանց զգալի նշանակաց, այսուհետեւ աշակերտեա զմեզ քեզ՝ մկրտել առանց ջրոյ, աղօթել առանց եկեղեցւոյ , պատարագել առանց հացի։ Ապա թէ այսոքիկ ընդ հոգւոյն մարմնական նիւթքս խառնին, եւ չունիս ինչ պատասխանի, յայտ է թէ ունայն ձայնիւ աղաղակես զձայն՝ զոր ոչ կարես հաստատել. եւ որպէս անհնար է առանց ջրոյ մկրտել եւ առանց հացի պատարագել, այսպէս եւ քահանային անհնար է առանց այսպիսի խորհրդական զգեստուց ՚ի քահանայագործութիւն ժպրհել. զի նոքին որ զայն սահմանեցին՝ եւ զայս ուսուցին. եւ Աստուած՝ թէ հաւանիս ուսանել, ուսոոյց Մովսէսի զայս ձեւ պատմուճանաց։ Արդ նոքա անբան արեանցն սովաւ հպատակէին, եւ դու ՚ի բանական պատարագիս պաշտօն՝ հեղգանաս։ Թէ կամիս, եւ այլ ինչ զարհուրելի ասացից քեզ. զորդիքն Ահարոնի՝ հուր քաւութեանն ՚ի ներքոյ քահանայական պատմուճանացն այրեաց, եւ ՚ի պատմուճանսն ոչ ժպրհեցաւ մերձենալ. թէրեւս աւելորդ էր այն , որպէս քեզ թուի։ Ո՝վ իմոյ թշուառութեանս եւ մոլորութեանս, ուր վարդապետեցայ խոնարհ երեւել ՚ի գռեհս մարդկան, զհաճոյս նոցա ջանամ ՚ի գձուձն որսալ կերպարանք. իսկ աստ ուր փառքն եւ զգեստն փառաց ոչ է նմ այլ Աստուծոյ, կամ զգենում որպէս զիմ փառս զարդուց, ՛ կամ արհամարհեմ որպէս ՚ի փառասիրութենէ հրաժարեալ, ըստ որում եւ է մասին ընդ պատուիրանազանցութեամբն գրաւեալ. որ պարտ էի ունել զայն ՚ի փառս Աստուծոյ եւ ոչ յիմ. եւ հարկ ունէի յանգոսնելն՝ փառացն Աստուծոյ թերութիւն համարել եւ ոչ իմումն։
Տես ինձ դարձեալ եւ այլով օրինակաւ զանհարթութիւն խորհրդոյս. քանզի որք յայսմ վայրի զհոգին մաքուր նախապատուեցաք, զկնկուղ կրօնաւորական կարգին՝ որով ՚ի պէտս մարդկան ձեւացաք, եւ ոչ օրհնութեամբ զնոյն ընկալաք, այնքան զգուշաւորութեամբ պահեմք՝ մինչ զի եւ ՚ի խօսելն ընդ Աստուծոյ աղօթիւք՝ հեղգանամք զնոյնն ընթադրել։ Եւ յայսմ վայրի դարձեալ ընդդեմ դառնամք ճշմարտութեանն ջատագովաց՝ զսրբութենէ հոգւոյ հարեալ բուռն, առ որ ժպրհի բանս յառնել առարկու։
Ո՜ եղբայր, գովութեամբ հոգւոյ զօրէնս հոգւոյ տապալիչ, ուսո՛ մեզ թէ որպէս ընկալցուք զաղփաղփունդ քո աւանդութիւն. եթէ սուրբ հոգիդ ոչ կարօտացաւ քահանայական զգեստուցն, պարտ էր զի եւ կնկղիդ մի՛ լիցի կարօտ. ապա թէ անդ զօրէնսն արհամարհեաց ոչ զգենլովն, եւ աստ անգոսնէ զգենելով, յայտ է թէ ոչ սրբութեան ունիս ջատագով զմաքուր հոգիդ, այլ պատուիրանացն Աստուծոյ արհամարհութեան, որպէս զի ամենեւին սզկզբնաչարն զքեզ իւր պատերազմակից օրինազանցութեամբդ ստասցի՝ նովին խաւարեալ խորհրդով. զի որպէս նա միշտ մեղանչելովն՝ ընկղմեալ յամբարտաւանութիւն՝ ոչ զգայ, այսպէս ջանայ եւ զծառայդ Քրիստոսի խարդաւել. ապա թէ ոչ զի՞նչ դանդաղգցուցանէ զեմեզ առ օրէնսն Աստուծոյ բացաւ գլխով աղօթել. զոր Պօղոս ՚ի սահմանելն՝ եւ ՚ի բնական վկայութիւնն ապաստան առնէ. «Եւ ո՞չ բնութիւնդ, ասէ, զքեզ ուսուցանէ, զի այր եթէ գիսաւոր է, անարգանք են նմ։ Արդ եթէ զգէսդ՝ որ բնական փառք էր գլխոյդ, հաւանեալ օրինացն հատեր, զարտաքին ծածկոյթդ ո՞ դանդաղեցուցանէ յաղօթելն ՚ի բաց ընկենուլ։ Ասիցես եթէ հարցն սովորութիւն։ Եւ ո՞ է հայր քո հաւատարիմ. Պօղո՞ս, որ աւետարանաւն ծնաւ, թէ այլ ոք. ապա թէ զնա ախորժեմք լինիմ՝ նմին հաւանեսցուք, որ ասէ. «Ամենայն այր յորժամ յաղօթս կայցէ կամ մարգարէանայցէ, եւ զգլուխն ծածկեալ ունիցի, զՔրիստոս զգլուխն իւր ամաչեցուցանէ »։ Ո՜վ թէ ո՛րքան մեղանչեմք հեշտ եւ դիւր օրինացս դրժելով. ըրով ոչ միայն մեղանչեմք, այլ եւ զփառսն երկնի եւ երկրի տմարդութեամբ մեր ամաչեցուցանեմք. հեշտ կարծես, եւ վասն այնորիկ կոխես զպատուիրանս, եւ ո՞չ գիտես թէ եւ ամենայն օրէնքն Աստուծոյ դիւր են եւ զկնի բնութեանս. եւ այնր աղագաւ պատժապրտք լինիմք, զի բնութեանս կամաց եւ նորա օրինացն լինիմք յանցաւորք։ Ոչ հրամայեաց մեզ ատել զիրեարս եւ ոչ զրկել եւ ոչ սպանանել, որք ընդդէմ են կամաց են կամաց մեր. այլ զսէրն եւ զմիաբանութիւնն՝ զոր բնութեամբ ախորժեմք. այսպէս եւ աստ բնութիւնս զգիսաւոր արյն խոտէ, Աստուած հետեւեցոյց զօրէնս իւր՝ կամաց նորին. դու, ասէ, որոյ գէսն անարգանք է, յորժամ ընդ իս խօսիս կամ զբանս իմ, բացաւ գլխով խօսեա՛։ Արդ քննեսցուք, զի՞նչ բռնութիւն ստիպէ զմեզ անարգել զօրէնս Աստուծոյ, ՚ի վերայ որոց մեռանել հրաման ընկալաք, բայց եթէ անիմաստութիւնն։ Զի՞նչ դարձեալ զզուանս կրեմք՝ անգոսնել զքահանայական զգեստն, առանց որոյ եւ ոչ սուրբքն կարացին Աստուծոյ խօսակցել, զոր ոչ դանդաղիմ յիշել. զի զԲագարատ ո՞ այլ՝ քան թէ այս փայլեցոյց յաչս քաղաքապետին Վոնիփատոսի իբրեւ զհուր. զԲարսեղ ո՞ այլ այնքան սքանչացոյց յաչս Եփրեմի, զորոյ եւ զպատկերսն նովին պատուական պատմուճանովքն ունիմք գծագրեալք։
Սոքա են՝ որ զբարեկարգութիւն քրիստոնէից այսու օրիանկօք ուղղեցին , եւ ոչ եթէ յանյիշատակաց ոք. զսոցա օրէնս առ ոտս կոխելով՝ զնոսաին յայտ է թէ արհամարհեմք։ Աղքատ են ասեն ազգս, եւ ՚ի ստրկութիւն մատնեալ, եւ վասն այնորիկ լքին զօրէնս։ Վկայեմ եւ ես արտասուօք աղքատութեանս եւ ծառայութեանս. եւ աղաղակեմ առ արդարադատն Աստուած, արդարութեամբ եւ յիրաւի ածեալ զայս ՚ի վերայ մեր վասն մեղաց մերոց, զի ոչ պահեցաք զպատուիրանս, որով բարի լինէր մեզ. վասն այսորիկ եւ մատնեցաք ՚ի ձեռս տերանց խստասրտաց։ Բայց որպէս կարծեմ, ոչ թէ վասն աղքատութեան միայն՝ գտաք սուրբ պատուիրանիս դրժող, այլ տիրապէս վասն արհամարհութեան. քանզի ու՞մ ումեք՝ որ փոյթ առնէ, ոչ է դիւրաւ գտանել ՚ի կտաւիս կամ ՚ի ստեւոյ ոչխարաց զայս զգեստ պատրաստել։ Արդ եթէ զմտաւ ածեաք, որպէս թէ չեմք քահանայ առանց զգեստուցն՝ որպէս եւ ոչ առանց կնկղի կրօնաւորք, այսպէս հարկաւորելով՝ դիւրաւ պատրաստեաք զնոյնն, թէ եւ դժուարագիւտ լինէր։
Կամիմ եւ զայլ նիւթ հակառակութեան խզել ամենեւին՝ բաղձացեալ ճշմարտութեանն ուղղութեանն քանզի լուայ յոմանց ասացեալ. Առաքեալ զօրէնս բացաւ գլխով աղօթելոյ աշխարհականաց սահմանեաց, իսկ մեք զկրօնաւորականս ունիմք կնկուղ, զոր հրեշտակն եցոյց սուրբ հօրն Պաքմիմոսի, եւ ասաց Զգեցո զդա կրօնաւորաց, եւ ՚ի ժամ հաղորդութեանն նովին կնկղովն կացցեն։ Առ որ համառօտ զայս դնեմք, եթէ ՚ի կրօնաւորէ ումեքէ կամ ՚ի հրետակէ ունէաք զօրէնս բացաւ գլխով աղօթելոյն, պարտ էր զի միոյն բան զմիւսումն լուծցէ. իսկ եթէ ՚ի նոյն ինքն ՚ի Պօղոսէ, յայնմ առաքելոյ՝ որ գրեաց, «Եթէ մեք կամ հրեշտակ յերկնից աւետարանէսցէ ՚ի ձեզ աւելի քան զոր աւետարանեցաքն՝ նզովեալ լիցի»։
Յետ այսորիկ ուսիր եւ զայս, զի հրեշտակն զկնկուղն կրոնաւորացն ասաց ունել՝ եւ ոչ եթէ երկցանցն. եւ բազում անգամ ցուցաք, թէ որիշ է կարգ կրօնաւորութեան յաշտիճանաց եկեղեցւոյ։ Արդ եթէ կրօնաւոր ես միայն, թէեւս գրաւեալ ես ընդ օրինօքն Պաքմիմոսի, եւ ոչ ունիս իշխանութիւն աղօթել կամ վարդապետել, այլ լռութեամբ ընդ միտս եւ ընդ Աստուած խօսել. իսկ եթէ յետ խոնարհութեանն ՚ի պատիւ աստիճանի վիճակեցար յեկեղեցի՝ լինել քահանայ կամ սարկաւագ, մեծն զփոքրն ելոյծ եւ ինքն էառ տեղի. զի որպէս զաշխարհական զգեստն ծածկեաց սքեմ կրոնաւորութեանն, որ վեհագոյն էր քան զնա, այսպէս զսատման կրօնաւորական ամօթխածութեան՝ համարձակեցոյց եկեղեցական տշխանութիւնն՝ որ բարձրագոյն էր նմին։ Բայց քանզի ասաց բանն, յերկուց եւ յերից վկայից հաստատել ստուգութեանն, կարեւոր է ասացելոյ պատուիրանիս եւ ՚ի կենդանեաց ածել վկայս, որք ամենեւին բացերեւապէս փայլեցուցանեն զճշմարտութիւնն. եւ վկայ ոչ զմի մարդ կամ զերկուս՝ այլ զբովանդակ ազգս ամենայն քրիստոնէից ըստ իւրաքանչիւր սեռի, որք այսու պարծանօքս առաջի աչաց մերոց պանծան։ Ֆռանգք յապաւիչք գիսոյ եւ բացագլուխ. եւ Հռոմոք մեծարիչք օրինացս եւ հնազանդք. իսկ մեր օտար ՚ի նոցանէ ընթացք՝ եւ ՚ի գրոց յայտ է, թէ մոլար է եւ զարտուղի. ուստի դառնալ աղաչեմք եւ հաշտել ընդ Քրիստոսի , զոր խռովեցուցաք ընդ մեզ յամօթ առնելովն. եւ զնա ունել պսակ գլխոց մերոց որ պատուականագոյն է քան զականս պատուականս. եւ ոչինչ է չար՝ որ հակառակ կայ նմա, ըստ ասացելումն. որում յերկրպագուաց ծառայիցս փառք ընդ Հօր եւ սուրբ Հոգւոյն յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։
ԸՆԴԷ՞Ր ՅԱՍՐՈՅ ԵՒ ՈՉ Ի ԿՏԱՒՈՅ ԶԳԵՍՏ ՔԱՀԱՆԱՅԱԿԱՆ։
Ի ՀԻՆ օրէնսն մինչ չեւ էր Աստուած ընդ ծնանելի բնութիւնս խառնեալ, կտաւի հրամայեաց առնել զգեստ քահանայիցն, որ յերկրէ բոյս, եւ ՚ի մարմնոյ կենդանեաց մաքուր՝ եւ ոչ յախտէ ծնեալ. իսկ յորժամ Քրիստոս սիրեաց զմեզ՝ եւ ընդ մեր բնութիւնս խառնեցաւ, ՚ի կուսէ ծնաւ, եւ զամուսնութիւն սրբեաց, եւ զախտից նիւթոց մարմինս ընդ անախտ աստուածութիւն միաւորութիւն միաւորեալ՝ գառն անուանեցաւ, առնումք այսուհետեւ ոչ զանշնչից տարրն նիւթ քահանայական զգեստուց, այլ եւ զստեւ գառանց շնչաւորաց, քատանայագործել զճշմարիտ գառնն՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի։