Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Ներսէս Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ · 2/7

Իմաստութեամբ բացայայտութիւն աստուածային խորհրդոյ պատարագին, եւ առ ունայնացուցիչսն զնոյն՝ ընդդիմութիւն։

ՔԱՆԶԻ որ մինչեւ ցայժմ հաստատելոյ զճշմարտութիւն բանն կարօտեալ՝ ՚ի պէտս անդր ճարակեցաւ, զխռիւ եւ զփուշ որմնացան մշակին յանդաստանէ մտաց մեր եւ զփուշ որմնացան մշակին յանդաստանէ մտաց մեր ասհուածային հրովն մաքրեալ, զուտ եւ պայծառս յօրինաց զիմանալիս հոգւոյս պարզութիւն, որ կարօտի այսուհետեւ այլ ինչ նշոյլ իմաստից ՚ի վերայ իւր արտափայլել. ըստ որում եւ զարծաթոյ է տեսանել զնիւթ, որ այնքան զնշոյլս արեգականն ոչ կարէ տանել՝ որչափ աղտովն է տժգունեալ. իսկ յորժամ զայն լուացողոական աճառօք ՚ի բաց մաքրեն , շողացուցանելով զնոյն ընդդէմ արեգականն՝ վաղվաղակի յինքն ընդունի զծագումն ճառագայթիցն, եւ նովաւ գեր քան զբնութիւնն պայծառանայ. այսպէս եւ բանականս ՚ի մեզ մարդ ժանգահարեալ եւ տվեղացեալ օտարօտի վարդապգտութեամբք եւ ստայօդ աւանդութեամբ՝ տգեղ եւ անմաքուր էր ՚ի բնականն ՚ի լուսափայլութենէ . իսկ այժմ զի զօրացեալ տերամբ՝ ըստ կարի զայն աճառաւ նախագրելոցդ ՚ի սմանէ լուացեալ հանաք, եւ տեսանեմք զսոյն բնական գեղովն պայծառացեալ, բեր այսուհետեւ նպատակ դիցուք զսա առաջի ծագման ճառագայթիւք իմանալի արեգականն Հոգւոյն Աստուծոյ. թերեւս ըստ յուսոյ մեր եւ հաւատոց, արձակեալ ’ի սա զնշոյլս իմաստից՝ փայլեցուսցէ զնոյնս, ճաճանչել իւռով պայծառութեամբն, առ ’ի կարող լինելոյ զառաջի եդեալ խորհրդոյս քննել զօրութիւն. եւ ոչ միայն լոյս լինել, այլ եւլուսաւորել զայլս տացէ զօրութիւն, ըստ որում անարժան հոգւով ժպրհեալ՝ առի զպատիւ եւ զիշխանութիւն՝ անձամբ անփինս կրփանս եւ դատապարտութիւն։ Թերեւս լիցի ինձ այսուիկ փոքր ինչ յերկիւղէ այսր պարտուց խուսափել, եւ զօգուտ խորհելով եղբարց՝ ’ի սիրողացն միմեանս կարգն դասել։

Լուաք ’ի գրոց՝ Աստուծոյ զմարդկային բնութիւնս պատկերակից ստեղծանել։ Եւ Աստուած յորժամ ասեմ, զԵրրորդութեան փառս փանիւս յայտնեմ, որ աղբիւրն եւ պատճառն է եղականաց՝ իմանալեաց եւ զգալեաց. նոյն որ եւ զայս կենդանի խառնուած եւ հաղորդ արար երկուցն բնութեանց, յետ յանցանաց ոչ արար անտես, զի մի՛ զրկեսցի արդարութիւն՝ ’ի մարմին եղելոցս թշուառութեամբ. այլ ողորմեալ վտանգելոցս՝ ըստ տանելո՝ տղայական հասակին յիրաքանչիւր ժամանակս վարժեաց օրինօք, խրատեաց մարգարէիւք, եւ փրկեաց որվւովն ըստ յառաջադրութեան ծածուկ խորհրդոյն։ Արդ քանզի ծանեաք զԱստուած արդար՝ այլ եւ ողորմած, եւ մարգարէն յողորմութիւն եւ յիրաւունս օրհնէ զնա եւ դարձեալ՝ «Ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն, ասէ, գնասցէ առաջի երեսաց քոց Աստուած, որոյ աթոռդ յարդարութեանս եւ ողորմութեանս, որ նախաշաւիղ ընթանան երեսացն Աստուծոյ, ոչ զրկիլ ’ի միմեանց՝ կամ զընկենուլ զիրաւունս իրերաց. ո՞րպէս. քանզի միշտ զնախադասութիւնն տայ ողորմութիւնն արդարութեանն, եւ ինքն ոչ երբէք քան զնա յառաջէ ընթանալ. իսկ ընթացեալ արդարութեանն յորժամ ինչ խտրոց ընդդէմ նորա ձգեն մարդիկ փոքր եւ կամ մեծ անխտիր, մինչեւ ՚ի չնչին իրաց կասեալ նհանջի, եւ ողորմութեանն այնուհետեւ տայ տեղի՝ ներգործել պէսպէս եւ զանազան շնորհս փրկութեան։ Բայց սաւայն կարօտիմ ապացուցիւ զբանս յայտնել. եւ զայս ոչ յարտաքնոց, այլ ՚ի նորին ՚ի տեառնն գործոց։

Աւազակն մինչեւ ՚ի վերջին շունչն ոչ ձգեաց խտրոց սիրոյ կամ հաւատոց ընդդէմ արդարութեանն Աստուծոյ, վասն այնորիկ անընդհատ տիրէր ՚ի վերայ նորա արդար իրաւունքն, եւ ածէր զնա ՚ի պատիժ յաւիտենից դատապարտութեանն. իսկ յորժամ արտաքս եբեր յանձնիշխան կամաց զփոքրն բան, »Յիշեա՛ զիս տէր յարքայութեան քում «, այս չնչին մէտ կշռոց զուգեալ ընդ արդարութիւնն Աստուծոյ՝ յաղթեաց նմին, եւ արձակ զողորմութիւնն՝ առնել առ նա ճանապարհ, եւ ասել. »Այսօր ընդ իս իցէս ի դրախտին «։ Ո՜վ մեծ եւ անկշռելի ողորմութեանս՝ որ թափեալ հեղաւ ՚ի վերայնորա։ Այսպէս եւ այս արդար իրաւունք տիրէր ՚ի վերայ մարդկան, եւ փակեալ պահէր զողորմութիւն փրկագործութեանն ՚ի սոցանէ մինչեւ ՚ի վախճան յաւիտեանցս եւ ՚ի յետինս շունչ. իսկ յորժամ ինքեանք անձիշխան կամօք խնդրեցին զնա, արգելին զարդարութիւնն, եւ արձակ զողորմութիւնն զայն զմեծն հեղին. որպէս ասէ Պօղոս. »Աստուած , որ մեծն է ողորմութեամբ, մինչ դեռ մեռեալն էաք ՚ի մեղս մեր, կենդանիս արար զմեզ ՚ի Քրիստոս «։ Եւ խնդրեցին ո՞րպէս. առ նոյն ինքն Պօղոս ընթասցուք ուսանել. «Հեթանոսք, ասէ, որ ոչ գիտէին զօրէնս՝ բնութեամբ զօրինացն գործեցին. նոքա ցուցին զգործս օրինացն գրեալ ՚ի սիրտս իւրեանց վկայութեամբ մտաց իւրեանց «. թէրեւս ոչ վարկցուք խնդրել զԱստուած օրինացն նորա կատարողաց։

Կամի՞ս ուսանել, թէ եւ զԱստուած ո՞րպէս խնդրեցին. ե՛կ զկնի նորա յԱրիսպագոսն աթենացւոց, եւ լուր զի՞նչ ասէ. «Արք աթենացիք, զԱստուած զոր դուք յանծանօթս պաշտէք՝ ես զնա քարոզեմ ձեզ ». ապա յայտ է, թէ խնդրեցին ամենայն իրօք մարդիկ զԱստուած, եւ ապա Աստուած ծանուցաւ նոցա։

Թերեւս ոչ դադաղելի է ՚ի պէտս ասացելոցս հաստատութեան ՚ի մէջ առնուլ զառակ անառակ որդւոյն ՚ի փրկչէն ասացեալ. որ զի՞նչ այլ յայտ առնէ, քան զուշ ունել մարդկան աստուածգիտութեանն. քանզի անագան ուրեմն ասէ եկն ՚ի միտս իւր եւ ասէ. »Յարուցեալ գնացից առ հայր իմ «. եւ ո՞ր էր այս խոկումն, եթէ ոչ ընտրել ՚ի մէջ պաճարամիտ հեթանոսաց արանցն իմաստասիրաց՝ այնոցիկ՝ որք դատեալ զբնութիւնս, ծանեան զէութիւն սորա բարի՝ որոշեցին բացատրապէս քննութեամբ, եւ զարտաքուստ արկեալ ՚ի սա սերմանս չարին հակառակ բնութեանս, կարգեցին թագաւորս, գրեցին օրէնս քաղաքականս , պատժեցին զսպանութիւն, դատեցին զյափշտակութիւնս, պատուցին զողջախոհութիւն, գովեցին զխաղաղութիւն, հաստատցեին զմիաբանութիւն. եւ արդարեւ եկին ՚ի միտս իւրեանց՝ խոկացեալ զհայրենի տանն պայծառութիւն։ Այլ եւ զընթացսն զհայրենի տանն պայծառութիւն։ Այլ եւ զընթացսն դիտե՞ս գիտել, զի ասէ. »Եւ յարուցեալ եկն առ հայրն «. զո՞ր շաւիղ թողին նոքա, զորս ոչ յաղագս գիտելոյ զԱստուած կոխեցին։

Այն յոյսն եւ խուզողական վարանումն արար զնոսին երկրաչափս, երաժիշտս եւ համարողս. նոյն որ կայր ՚ի բնութիւնն՝ հայրենի տանն փափաք՝ վերացոյց զնոսա ՚ի ներշրջանակացն տեղեկութիւն։ Արդ ՚ի ճանապարհ առնելն մարդկային մարմնոյ առ Աստուած՝ մինչեւ զո՞րվայր կարէ ընթանալ. բայց թէ յոր նոքա ձկտեցան, յօդդ ելին եւ զբնութիւնս տարերց քննեցին, զդիրս աստեղաց քանակեցին, եւ զընթացս լուսաւորացդ ծանեան. եւ տեսեալ հայրն ողորմած ՚ի հեռուստ, այսինքն յանհասն վայրէ եւ ՚ի հողային թեւոցն թեթեւութնէ, զի որդին վարանէր ՚ի գիտութիւն հայրենեացն ճանապարհի, շրջէր ՚ի մէջ լուսաբերաց՝ եւ աստեղացն պարուց, եւ զհայրն բոլորեցունց արարչութեամբ եւ խնամօք ոչ գտանէր. քանզի զիա՞րդ Աստուած ՚ի մարդոյ հասանի. իսկ սա բազախոյզ լնելովն ՚ի հասաենելոյ ոչ յուսահատէր. վասն այսորիկ հայրն յարուցեալ եկն ընդ առաջ նորա, դու, ասէ, եւ եւս առաւելապէս աշխատելով՝ առ իս ոչ կարես հասանել միանգամ որոշեալդ. ես գամ ընդառաջ սիրեցեալ որդւոյդ. մինչեւ զայն թաքուցանէի զսէրն, մինչ ոչ խնդրէրն, իսկ այժմ եւ զպարնոցդ համբուրեմ, այսինքն զէութիւնս իմ ընդ քոյդ խառնեմ։ Նաեւ ծառայիցդ հրամայէր զպատմուճանն առաջին հանել եւ՛ սմա զգեցուցանել. եւ զի՞նչ այլ էր մեր առաջին պատմուճան, բայց եթէ հոգին զոր փչեաց Աստուած ՚ի մարդն առաջին. եւ նա զրկեալ ՚ի նմանէ զմաշկեղէնն փոխանակ այնորիկ ընկալաւ, այժմ հրամայէ պաշտօնեայ հոգւոց հրեշտակաց զլուսափայլութիւն հոգւոյն որ յինէն առ ձեզ միջնորդութեամբ միմեանց զանազանապէս իջանի , եւ առ դա ածեալ ըստ իւրում տանելոյն զգեցուցէք, եւ միոյ հոգւոյ տհաղորդեալ՝ այնուհետեւ խաղաղութիւն ընդ միմեանս արարէք. եւ զայն եզն որ պարարեցաւ խաչիւն, գիրացաւ չարչարանօքն, ածէք եւ օր ըստ օրէ ՚ի պէտս ուրախութեան եւ ցնծութեան դորա բաշխեցէք։

Մի են պատուով եւ իշխանական անուամբ հրեշտակք եւ քահանայք, որպէս կոչեաց մարգրաէն. որք զայս պաշտօն գործոյ ՚ի պէտս ուրախութեան եկեղեցւոյ հեթանոսաց՝ գործակցութեամբ միմեանց հրաման առին միշտ կատարել. եւ տես զի ոչ սահմանէ զզենումն, այլ թէ զենէք, եւ միշտ անքանակ. յայսմ յաւիտենիս նովաւ ուրախ լիցուք, դուք ՚ի զենելն ուրախացեալք, որդիդ՝ որ է հաւատացեալ եկեղեցիդ՝ յուտելն եւ ՚ի սրբիլն, ես յընդունելն եւ ՚ի հաճելն, եւ եզնն ՚ի միշտ պատարագելն։ Այս շնորհ անզուգական պարգեւաց՝ տուաւ յԱստուծոյ ազգի մարդկութեանս, զորոյ իմաստիցն քաղցրութիւն խուն մի ճաշակեալ բանս զմայլեցաւ։ Բայց թէ որո՞յ աղագաւ ոչ բաւական համարեցաւ որդոյն շնորհ՝ զպարանոցին համբուրելն եւ զպատմուճանին զգեցուցանելն, այլ եւ զորդին միածին ետ միշտ ՚ի խրախութիւն, համառօտիւ ասել բանս յօժարի։ Մարդկային բնութիւնս մարմին գոլով՝ անմարմին ունի թշնամի եւ չարախօս բազմամեքենայ, եւ ամենաչար մախանօքն միշտ ընդդէմ սորա զինեալ, եւ պատրանօքն զսա ոչ եթէ վայրապար խարդաւանէ, այլ որպէս զի միշտ առԱստուած չարախօսեսցէ. ըստ այնմ. «Քանզի նստան իշխանք եւ չարախօսեսցէ. ըստ այնմ. «Քանզի նստան իշխանք եւ չարախօսէին զինէն առ քեզ տէր, սակայն ծառայ քո խորհէր յիրաւունս քո »։ Եւ զի չեղեւ ումեք կար ՚ի նորա մեքենայիցն զգուշանալ կամ զերծանել, այլ թագաւորեաց մահն հոգւոց ՚ի վերայ ամենեցուն, եւ ծառայ քո խորհէր յիրաւունս քո »։ Եւ զի չեղեւ ումեք կար ՚ի նորա մեքենայիցն զգուշանալ կամ զերծանել, այլ թագաւորեաց մահն հոգւոց ՚ի վերայ ամենցուն, եւ Աստուած տրտմէր, զի ստեցծեալ ՚ի նմանէ բարի բնութիւնս, ակամայ կամօք եւ խաբեութեամբ չարագործի՝ չարեաց կցորդէր, եւ առ նա հայել ոչ զօրէր, ողորմեցաւ կցորդէր, եւ առ նա հայել ոչ զօրէր, ողորմեցաւ սմա արդարապէս. քանզի թէ տիրապէս յանցանելն եւ սկիզբն մեղացն եւ բաղձանքն ՚ի սմանէ էր՝ անարժան էր ողորմութեան որպէս կամակոր բանսարկուն. ապա թէ ընդ խաբս մոլորէր, եւ զչարն տգիտութեամբ որպէս զբարի կարծէր, պարտ է րզի յարարչէն ածցի ՚ի գիտութիւն ճշմարտութեան, եւ ՚ի չարախօսին մեծաբանելոյ զերծցի, որ զիւրն ներգործութիւն սոցա առաջի իրաւանցն Աստուած ոյ դնէր. յորմէ թուի թէ ձանձրացեալ մարգարէն՝ ասէր. «Ի նանիր թագուցին ինձ որոգայթ, ՚ի նանիր նախատեցին զանձն իմ, եւ յարեան ՚ի վերայ իմ վկայք չարեաց։ Արդ դու տէր զերծո՛ զիս ՚ի խորամանկութենէ նոցա, եւ յառիւծուց զմիամօրութիւն իմ. եւ զարթիր եւ հայեաց տէր յիրաւունս իմ, Աստուած իմ եւ տէր իմ ՚ի դատաստանս իմ, եւ իրաւ արա ինձ ըստ արդարութեան քում »։ Յայսպիսի զզուանս գոլով ՚ի նոցանէ մարդկութիւնս՝ ՚ի ձեռն հայեցողաց աչաց մարգարէիցն թախանձէր զԱստուած. իսկ նա զարթուցեալ ՚ի քնոյն՝ յաղաչանս նորա հայեցաւ յիրաւունս, ոչ բացատրապէս, այլ բնաւորականն փորձիւ. զի անըստգիւտ արդարութեամբ լիցի զոր պահանջեաց փրկութիւն. եւ առաքեաց զբնութենակից որդին խառնել ընդ բնութիւնս, զորոյ վկայքն չարեաց ՚ի նանիր չարախօսէին. որ եկեալ՝ զհաւատացեալ նմա գործ ՚ի Հօրէ առնել եւ կատարել, խառնեցաւ ընդ հողեղէնս բնութիւն անշփոթ միութեամբ, կրեաց զամենայն կիրս սորա ճշմարտութեամբ. եւ անհաս ունելով բանսարկուին զէութիւն աստուածութեանն՝ տայր թոյլ մարմնոյն ներգործել զիւրն բնական կիրս. իսկ նա՝ թշնամին, ըստ չար սովորութեանն մերձենայր եւ ընդ սորա անմեղ կիրս՝ զներգործութիւն թիւնիցն խառնել. եւ պարտեալ յետս ընթադրէր. քանզի էր լոյսն եւ ՚ի խաւար աշխարհի լուսաւոր. եւ զիա՞րդ խաւար նմին հասանէր։ Այլ թէպէտ նա չարն տգիտացեալ ընդ լոյսն՝ որպէս ընդ խաւար հարկանէր, միշտ զամօթի հարեալ կործանէր. եւ որդին Աստուծոյ մարմնացեալ եւ զկիրս մարմնոյ կրեալ՝ արդար առաջի Հօրն նովաւ երեւէր։ Ծանեաւ եւ զմեքենայս չարին դատաստանաւ անձին իւրոյ, եւ իրաւ արար մեզ ըստ արդարութեան իւրոյ։ Եւ իրաւունքն զի՞նչ. բայց թէ անմեղն եւ կենդանին փոխանակ մեր մեռաւ, եւ զմեզ ՚ի մեղաց եւ ՚ի մահուանէ յանմեղութիւն եւ ՚ի կեանս վերագեաց, եւ զմեռեալս ընդ հինն Ադամայ՝ նորոգեաց նորն Ադամ . ըստ որում գրեաց Պօղոս. «Որպէս միոյն յանցանօք յամենայն մարդիկ դատապարտութիւն, այսպէս եւ միոյն արդարութեամբ յամենայն մարդիկ արդարութիւն կենաց ». եւ «Զի թէ միոյն յանցանօք՝ մեղաւորք բազումք եղեն, պարտ եւ արժան էր՝ զի միոյն արդարութեամբ արդարք բազումք եղեղիցին ». որ եւ եղեւ իսկ. քանզի ամենեքեան որք ՚ի Քրիստոս մկրտեցան՝ արդարացան, եւզՔրիստոս զգեցան, եւ յորդեգրութիւն Աստուծոյ հաւատով եւ յուսովն գրեցան։ Բայց զի չեւ եւս է յայտ որդիութիւնն, որպէս գրեացն Յովհաննէս. «Սիրելիք, այժմ որդիք Աստուծոյ եմք, բայց դեռ չեւ եւս է յայտ, թէ զի՞նչ լինելոց եմք ». այլ այսօր պարտիմք այնպէս լինել, որպէս եւ նա եկաց յաշխարհի, զի ՚ի մէջ կարճաց շրջիմք ՚ի վայրս պանդխտութեան, ըստ որում ասաց Աստուած առ Եզեկիէլ։ Եւ պանդուխտն յայլ աշխարհ ակն ունի ուրախութեան, եւ ոչ եթէ յայն՝ ուր բռնի ածաւ. այլ աստ իրաւացի է ՚ի հետս ընթացից չարչարանաց նորա կոխել, եւ նադ ընդ նմա փառաւորի։

Եւ զի այս կայր մեզ առաջի շաւիղ յաւիտենական կենացն, ետես նա՝ տէրն մեր ճանապարհն եւ ճշմարտութիւնն, որով ձգեցաք առ Հայրն, բազմադիմի զնետս մուխս չարին ՚ի վերայ ճանապարհի կենցաղոյս տեղատարափ խաղացեալ. ծանեաւ փորձիւ, եւ փորձելոյս օգնական եղեւ ողորմածն եւ հաւատարիմ քահանայպետն. զի միայն իւր կարելի եղեւ զանմարմին թշնամւոյն ներգործութիւնն խայտառակել, եւ գերազանց նմին գտանել. իսկ մեր զգալի մարմնոյս որ՞պէս էր կարելի ընդ աշխարհակալիս անմարմին իշխանութիւն եւ պատութիւնն առանց իւր օժանդակութեանն պատերազմել. վասն այսորիկ օգնական եղեւ տկարացս՝ իւր սուրբ մարմնովն եւ արեամբն, զի մի՛ չարխօսն ՚ի վերայ մեր մեծաբանեսցէ եւ վա՛շ վա՛շ աղաղակեսցէ։ Եւ օգնութիւնն ո՞րպէս. բայց եթէ միշտ ՚ի մէջ մեր մեռանելովն։ Եւ միշտ՝ ասելով, ոչ եթէ զնա նորոգապէս կարծեմք մեռանել, «Որ մի անգամ՝ Ի վախճան յաւիտեանցս, որպէս ասէ առաքեալ, իւրով պատարագաւն յայտնեցաւ ». այլ զի՞նչ, խորհրդածութիւն է բանս. եւ զայս ո՞ այլ ուսուցանէ մեզ, եթէ ոչ հազարապետն խորհրդոցն Աստուծոյ։ Քրիստոս էառ մարմին եւ զկիրս նորա ճշմարիտ, եւ յաւուրս մարմնաւորութեանն՝ որպէս ասէ Պօղոս. «Աղօթս եւ պաղատանս առ Հայր մատուցանէր, որ կարէր զնա ապրեցուցանել ». ոչ թէ զի կարօտ էր, որ որդի նորա էր եւ Աստուած, այլ զի զմարմնոյն՝ ընթացս ճանապարհի ուսուսցէ մեզ։ Եւ յորժամ կամեցաւ եւ նա ինքն անմեղ մեռաւ, «Եղեւ ամենայն հնազանդելոց իւրոց, ասէ, պատճառ փրկութեան յաւիտենից »։ Ամենեքեան հնազանդելոց, եւ ոչ եթէ միոյ ժամանակի մարդկան, այլ ամենեցուն որք յիւրաքանչիւր ժամանակս հաւատան, այլ ամենեցուն որք յիւրաքանչիւր ժամանակս հաւատան ՚ի նա՝ կայ բարեխօսէ ոչ թէ յամենայն ժամ՝ այլ յորժամ մեք խնդրեմք։ Եւ մեր տկար գոլով՝ անկար է անաղօտ միշտ պահել զմահու նորա յիշատակ, որ առ Աստուած անաղօտ է. վասն այսորիկ ուսոյց զմեզ, թէ առաջի ամենատես գիտութեան Հօր իմոյ՝ իմ արիւնս եւ մահս անծերանելի եւ անհնանալի քահանայապէտ եւ բարեխօս է ձեր՝ ընդ աջմէ նորա նստեալ, եւ ոչ կասիմ կամ ձանձրանամ ՚ի նմանէ. նաեւ ոչ եթէ ՚ի մի ժամանակն առաւել բարեխօսեմ կամ ՚ի միւսն նուազ, այլ մնայ իմ մահուն շնորհ անգործ՝ եւ բարեխօսելն եւ Հօրն իմոյ ողորմելն, յորժամ դուք մոռացեալ՝ ոչ խնդրիցէք զնոյն. եւ մարմնաւոր գոլով՝ գիտեմ զի մոռանայք, վասն այսորիկ առէք զհացս զայս, այս է մարմին իմ. զայս միշտ արարէք մահուն իմոյ ՚ի միտս ձեր վերստին յիշողութիւն առաջի Հօր. եւ այս բաժակս է արիւն իմ նորոյ ուխտի. եւ որպէս զի դուք յուտելն եւ յըմպելն զսա՝ զմահ իմ՝ որով զԱստուած հաշտեցուցի ընդ ձեզ, անձնիշխան կամաց յօժարութեամբ առաջի Հօրն, զի՞նչ լինիցի. ձեր յիշողութեամբդ եւ նա զմտաւ ածէ զանմոռացն յինքենէ զյիշատակ մահուն, եւ առաքէ զաստուածեղէն զօրութիւն ներգործութեան Հոգւոյն. եւ զարիւնն եւ զմարմինն՝ զոր տայք դուք նմին, հոգիացուցեալ՝ Աստուած կատարէ, առ որ զմեձեցեալսդ աստուածեղէն զօրութեամբն մաքրէ , եւ սրբեալ կենդանացուցանէ. ըստ այնմ. «Որ ոչ ուտէ զմարմին իմ եւ ըմպէ զարիւն իմ, ոչ ունի կեանս յանձին. իսկ որ ուտէ եւ ըմպէ, նա յիս բնակեսցէ եւ ես ՚ի նմա ». քանզի ես կենդանի եմ վասն Հօր, եւ որ ուտէ զիս՝ եւ նա կեցցէ վասն իմ. այսինքն, ես կենդանի եմ վասն աստուածախառն մարմնոյս. իսկ որ հաղորդի ինձ, ՚ի վերայ նորա իմս մահու շնորհն սփռի, ըստ որում գրեաց աւետարանիչն. «Արիւնն Յիսուսի սրբեսցէ զմեզ յամենայն մեղաց»։

Արդ՝ որպէս ունի խորհրդական աւանդութիւնս մեր, ոչ էպատարագս Քրիստոսի՝ նորին որ է իսկական էութեան նորա. մահ. այլ զի նա մի անգամ մեռաւ, եւ իւրով արեամբն եմուտ ՚ի սրբութիւն սրբութեանցն ՚ի ներքին կողմն վարագուրին, զօրացաւ այն մի մահն զյաւիտենից փրկութիւն գտանել մարդկան, որպէս ասաց Պօղոս։

Եւ փրկութիւնն ո՞րպէս. զի միշտ դնելով զսա՝ որպէս ասացաւ, առաջի Աստուծոյ մահուն նորա յիշատակ եւ պատմաբանութիւն, աղօթիւքն իջուցանէ ՚ի վերայ նուիրացն զՀոգին. եւ եդեալ հացն՝ Աստուծոյ մարմին, սրբէ զխիղճն մտաց մերձեցելոյս ՚ի մեռելոտի գործոց անտի։

Եւ դու տես զճշգրտութիւն իմաստիցս ՚ի Պօղոսէ ասացեալ. «Արիւնն Քրիստոսի, ասէ, որ ՚ի ձեռն Հոգւոյն յաւիտենականի ». այսինքն թէ յայսմ յաւիտեանս Հոգւոյն շնորհ որ տուաւ մեզ վերակացու, կատարէ զսոյնս Քրիստոս եւ արիւն Քրիստոսի. եւ առնէ զանարատս պատարագ՝ խղճի մտաց մերոց անդեղայ։ Ո՜վ մեծ եւ անբաւս շնորհաց, առ որ տկարանայ բան իմաստիցս ձգտել, եւ ՚ի գոհութիւնն երկրպագութեամբ լինի ապաստան . քանզի որպէս ասացաւ, դնելով զսուրբ նշանակսն ՚ի վերայ աստուածընկալ սեղանոյն եւ յիշատակաւ մահու տեառն զկամս Հօրն թախանձեալ՝ կատարեալ Աստուած եւ մարմին Աստուծոյ ընդունիմք զնոյնն Հոգւովն՝ միջնորդ խաղաղութեան յերկինս եւ յերկրի։ Քանզի աստուածութեամբն երկնաւոր՝ մարմնովն երկրաւոր, յարախառնիմք անդամքս մարմնոյն ընդ գլուխն մեր եւ Աստուած ընդ Քրիստոս. եւ ապա որպէս անբան ոչխարացն արիւնն ըստ հնոյ ուխտին փոխանակ մատուցանողացն հեղոյր զնոսա ըստ մարմնոցն սրբէր, այսպէս եւ բանաւոր գառինս արիւն մատուցեալ եւ հեղեալ փոխանակ մեր, ոչ միայն զմարմին , այլ եւ զխիղճ մտաց պատարագողացս մաքրէ, եւ զմերձեցելոցն սրբէ, եւ յեկեղեցիս Աստուած յամենեսին եղեալ՝ զամենեսին կատարէ, եւ զչարախօս թշնամին ամօթով ընթադրէ. զի եթէ յիւր որդին ոչ խնայէ Աստուած՝ որ զմեզ արդարացուցանէ, զիա՞րդ ոչ նովաւ հանդերձ զամենայն ինչ մարդկայինս բնութեան շնորհեսցէ։

Բայց տես եւ այլ խորհրդոյ զօրութիւն յառաջիկայ շնորհիս քննութիւն. մանզի ասաց առաքեալ, «Որ մեռանին՝ արդարացեալ է ՚ի մեղաց, զի զպատիժ պարտուցն հատոյց ». եւ մեք զի նիշտ մեղանչականք ըստ տկար բնութեանս՝ հարկ է եւ միշտ մեռանել. եդ հովիւն քաջ զանձն իւր ՚ի վերայ հօտիս, եւ փոխանակ մեր մեռանի հանապազ. քանզի ըստ որում ասացաւ՝ եւ դեռ եւս մեռանի. զի որքան այս օր՝ յաւիտենիս այսորիկ առաջի կայ, եւ մարդիկ նորոգ յաշխարհ ծնանին, մահ նորա չէ կատարեալ, քանզի գլուխ է մեր, եւ մեք անդամք նորա ՚ի մարմինոյ նորա եւ յոսկերաց նորա որ է եկեղեցի։ Արդ որքան անդամոցս մահ չէ սահմանեալ, եւ ոչ գլխոյն. եւ որքան կարօտիմք մեք ըստ մեղացն մեռանել եւ արդարանալ ՚ի նմանէ, նա դեռ եւս փոխանակ մեր դնէ զանձն ՚ի մահ առաջի Հօր ՚ի վերայ սրբոյ սեղանոյն, եւ մեք կցորդ լինիմք մահուն՝ հաղորդութեան խառմամբ. եւ մեռեալ՝ զօրութեամբ կամաց՝ արդարանամք ՚ի մեռելոտի գործոցն՝ որով խղճի մտացս չարչարի։

Այլ զի նուրբ է խորհրդոյս զօրութիւն, թէրեւս կարասցուք յարացուցիւ զսոյն ստուգել։ Զոր օրինակ արեգակնդ որ յերկինս՝ յառաջին արարչութեանն ստեղծաւ, բայց միշտ նոյն է լուսաւորիչ, եւ ոչ ոք ասէ ՚ի վերջին ժամանակս աղօտացեալ զզօրութիւն ճառագայթիցն կամ նուազեալ. բայց հայեցողքս եւ ընդունողքս լուսոյն ոչ եմք նոյն, որք ՚ի մարմին աչաց զնոյն պարփակեմք. եւ ոչ ոք ասէ, այլ արեգակն յերեկեանն յայս օրէ որիշ է, այլ ուխք ընթացից ժամանակին են այլ եւ այլ, եւ ոչ նա՝ որով նոքա սահմանին. այսպէս ինձ իմա եւ զմահն Քրիստոսի. իմանալի արեգական եւ լուսաւորիչ մարկային բնութեանս եղեալ յիւրում ժամանակին, բայց ոչ եթէ յայնժամ եղեւ եւ այսօր աղօտացաւ զօրութիւն նորա. այլ զոր արեգակն անաղօտ է առ վեջրինս որպէս յառաջինսն, այսպէս եւ մահն Քրիստոսի անաղօտ կենդանացուցիչ եւ լուսաւորիչ է միշտ ծներոց յաշխարհի՝ ըստ որում առաջնոցն, եւ ոչ հնացաւ. թէպէտ եւ այլ եւ այլ են իւրաքանչիւր ժամանակի մարդիկ որ ՚ի նմանէ վայելեն, սակայն նա նոյն է եւ անաղօտ եւ կենդանարար. եւ զոր օրինակ նա ծածկի ընդ երկրաւ, եւ դարձեալ նոյն լոյսն ծագէ օր ըստ օրէ, եւ զխաւարն հատանէ, եւ զհայեցողսն լուսաւորէ, եւ այսպէս եւ սա ծածկի յիմանալի աչաց մերոց, մինչեւ չեւ է բաշխեալ. իսկ յորժամ պատարագի, նոյն Քրիստոսն՝ որ երէկ եւ այսօր, նոյն եւ յաւիտեանս զիմանալի աչս հոգւոց հաւատով հայեցողացն եւ մերձելոցն լուսաւորէ, եւ զխաւար մեղացն ՚ի նոցանէ փարատէ։

Այսքան յարմարումն ապացուցիս զօրեաց. իսկ ՚ի սա հասանէ միայն հաւատ եւ տռփումն, եւ ոչ եթէ յօդուած բանի կամ օրինակաց. զի «Հոգի է, ասէ, Աստուած ». մերձենան ՚ի նա հոգիացեալքն՝ եւ ոչ պիտառութիւնք զգալեացս հայելեաց. այլ զի թանձրացաք մտօք՝ եւ ՚ի զբաղմանց աշխարհիս թակարդեալ, հարկաւորիմք երեւելօք զաներեւոյթսն իմաստասիրել։ Արդ այս երեւելի արեգականս լոյս առաջի կայ՝ ՚ի վայելումն պայծառ աչաց՝ որք կարեն զլոյս նորա սրբապէս տանել. իսկ եթէ ումեք ախտացեալ է հայեցողութիւնն, պատրուակաւ եւ աղօտաբար զլոյսն ձգէ, զի մի՛ յառաւելութենէ լուսոյն վշտասցի։ Նա դարձեալ՝ եւ ոչ ոք ՚ի խաւար արգանդի մօրն գոլով՝ մնին տեսող կարող է լինել, մինչեւ պատշաճ ժամանակաւ ծնցի. այսպէս տարացոյց տայ մեզ սուրբն Դիոնեսիոս, զերախայսն կարծել յարգանդ մօրս եկեղեցւոյ, դեռ եւս ՚ի ստեղծումն եւ ՚ի կենդանութիւն հաւատոց եւ տկար եւ անզգայ ելով ՚ի տղայութիւն հաւատոց եւ տկար եւ անզգայ ելով ՚ի տղայութեան. ծասն այսորիկ անօգուտ է՝ մինչ չեւ վերստին ծննդեամբն ածեալ եմք զնոսին ՚ի լոյս՝ յիմանալի արեգակն հայել. որպէս եւ մանուկն, թէ յանպատշաճ ժամանակն ծնցի՝ ոչ կենդանի, այլ վիժած անուանի. զորոց զօգուտն խորհելով սարկաւագն՝ ՚ի խորհրդականն ժամու հրամայէ նոցա զարտաքս գնալն. նոյնպէս եւ այնոցիկ որք զաչս մտացն ախտիւ մեղացն հիւանդացուցին, եւ անզեղջ կամօք ՚ի նոյն հեշտացան, անմարթ է ախտաւոր մտօք յանախտ լոյսս հայել. որոց բարեկարգութիւն եկեղեցւոյս քող արկանէ զանջրպետութիւնն, զի մի՛ յառաւելութենէ լուսոյն յաղթահարեալ՝ եւս խաւարեսցի. ապա թէ ոք մաքուր ունի զհայեցուածսն, եւ հեղգ եւ դանդաղ մտօք ՚ի նմանէ վերջանայ, ինքն կամաւ ձգէ զանձն ՚ի խորխորատ խաւարի, եւ զրկէ ՚ի լուսոյս քաղցրութենէ. եւ նիւթ ունի դանդաղութեանն զանհաւատութիւն, թէպէտ եւ անզգայեացեալ ոչ ճանաչէ. զի թէ հաւատայր զսոյն լոյս գերազանց գոլ քան զգալիս, որպէս եւ է տիրապէս, ե՞րբ ողջոյն հրաժարման տայր սմա եւ արտաքս կամաւ գնայր ՚ի տաճարէս ընդ այնոսիկ որք ելինն ակամայ. բայց զի ոչ հաւատայ եւ տգէտ է խորհրդոյս զօրութեան, ահա այսուիկ յայտ է։ Եւ ո՞յք են սոքա, եթէ ոչ նուիրիչք խորհրդոյս, քահանայք որք այսօր պատարագեն, եւ վաղիւն ՚ի կարգ երախայիցն զանձինս դասեն. եւ երանի ^ թէ յայնժամ միայն, յորժամ զհրամանն միայն առնուին նոքա յելանել. այլ եւ բնաւ իսկ ոչ մտանեն յեկեղեցիս այսօր, որք յերէկ յիշխանական յաթոռն էին բազմեալ ՚ի բարձրութեան բեմին։ Եւ թէ ուստի՞ գտին զայսքան խուսափելս ՚ի սմանէ, ՚ի գրոց ոչ կարեն ցուցանել. զի գիրք ըստ որում բազում անգամ ցուցաք, ոչ միշտ արգելու զեկեղեցիս անարժանիցն՝ ըստ թիւրն կարծեաց, այլ ունելով զնոսա ՚ի ներս՝ միայն ՚ի խորհրդականն ժամու արտաքս առաքէ։

Զի՞նչ ասասցուք եւ զայնցանէ, որք ոչ միայն յեկեղեցւոյս, այլ եւ ՚ի հաղորդութենէ խորհրդոյս զամ մի ողջոյն եւ զեւս բազումս հրաժարեն . ըչ միայն որք ընդ կեանս աշխարհիս շաղախին, այլ եւ նոքին՝ որք զձեւ մեռելութեան Քրիստոսի զգեցողք՝ կրօնաւորք եւ քահանայք։ Եւ ողբոց արժանի այս, զի յանցանելով ոչ որպէս զյանցաւորս ամաչեմք, այլ եւ պանծամք եւ պարծիմք ՚ի հրաժարելն։ Վասն զի մեծ եւ աստուածեղէն է այս խորհրդոյս, եւ ես ոչ կարեմ սմին պատրաստել։ Ով մարդ՝ եւ դո՞ւ գիտես տիրապէս զԱստուծոյ մեծութիւնն, եթէ ինքն Աստուած։ Արդ ինքն կոչեաց զքեզ կցորդ իւրոց խորհրդոցն, եւ դու կամաւ հրաժարիս. ո՞չ եւ զառ Մովսէս սաստն լուար, եւ այն զի երկիւղած էր այրն. եւ մերս բազում անգամ ոչ երկիւղն, այլ հեղգութիւնն եւ անհաւատութիւնն՝ այսորիկ բարբառոյ արմատ, որպէս գիտեմք իւրքանչիւր ոք՝ ՚ի խղճի մտաց անաչառ եղեալ դատաւոր։ Սակայն պարտ է ապա զուղիղն խոստովանել. ոչ եթէ բարիոք երկեղն հրաժարացուցանէ, այլ զի յոյսն եւ հաւատն եւ սէրն որ առ Քրիստոս՝ գնաց յամենեցուն մեր մտաց. եւ ոչ ամենեւին հոգամք խուզել եւ քննել զտնօրէնութեան նորա մատակարարութիւն, թէ ո՞յր աղագաւ եղեւ առ մարդիկ. այլ պարզամիտք, անյոյսք եւ անիմաստք, որպէս ՚ի չար գործսն, նոյնպէս եւ ՚ի բարին։ Ա՛յլ ազգք թէպէտ եւ յանցանեն, զկայծակն յուսոյ եւ հաւատոցն՝ որպէս կարծեմ, ոչ շիջուցանեն։ Բայց մեք ՚ի ծառայական երկիւղ եւ ՚ի խոտորնակ կարծիս վարանեցաք միայն. ոչ բնաւ կամեցեալ զակն ոգւոց ՚ի սոցանէ բարձրացուցանել, այլ զարիւնն Յիսուսի, որոյ վկայքն աղաղակեն, թէ «Սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց », եւ ինքն ձայնէ, թէ «Որ ոչն ուտէ զմարմին իմ եւ ըմպէ զարիւն իմ », մեռեալ մտօք՝ ՚ի մեռելոցն պէտս միայն կատարեմք, եւ ընդ նոսին թաղեմք զկեանքն, որք ոչ ուտել զնա կարեն եւ ոչ ըմպել. իսկ զանձինս դատարկ եւ անշահ ՚ի շնորհէն վարկանիմք։ Ո՜վ ողբոց արժանի կարծեացս, ո՜վ սոդոմայական գինւոյս արբեցութեան, որով այսչափ ժամանակս թմբրեցաք։ Եկ Եսայիաս եւ ծանո՛ մեզ զախտիս այսորիկ չարիս։ Ասէ Եսայի. «Ո՜վ է խուլն, եթէ ոչ ժողովուրդն իմ. եւ ո՞վ է կոյրն, եթէ ոչ որ տիրեն նոցա »։ Արդար եւ ճշմարտութիւնն, եւ որք ուսանել կարօտին՝ զականջս իբրեւ իժի եւ քարբի առ նոյն խցին։ Վա՜յ մեզ զի վազեցաք զԱստուծով, որպէս ասաց ուրեմն Ովսէէ. եւ եղո՜ւկ զի ամպարշտեցաք ՚ի փրկչին, եւ բամբասեցաք զնա սուտ. զի զոր նա մեզ կենաց գրաւական ետ, իբրեւ զոչինչ պիտանացու ՚ի մեռեալս ձգեցաք, իբր թէ չես կենդանեացս օգուտ։ Ահաւասիկ ճշմարիտ բամբասանք Աստուծոյ սուտ. առ որ ասէ սոյն մարգարէ. «Վասն այսորիկ հնձեցի զմարգարէսն ձեր, եւ կոտորեցի զնոսա բանիւ բերանոյ իմոյ, զի իրաւունք քո իբրեւ զլոյս ծագեցան, եւ դու զաչս քո կափուցեր. ասէ, անցեր իբրեւ զաղաւնի մի միամիտ սրտաթափ, որոյ ոչ իցէ սիրտ. թագուցին քահանայք զճանապարհս գիտութեան. վասն այսորիկ ասէ եղեւ ժողովուրդ իմ իբրեւ զքահանայ հակառոկող։ Բայց դու քահանայ, զի մերժեցեր զգիտութիւն՝ մերժեցից եւ ես զքեզ, զի մի՛ քահանայասցիս ինձ. եւ զի մոռացար զօրէնս Աստուծոյ քո, մոռացայց եւ ես զորդիս քո. եւ եղիցիս քահանայդ իբրեւ զժողովուրդն յիմարեալ »։ Ըստ ախտի մերում չարի՝ ընկալաք ՚ի քէն, աստուածային մարգարէ, զյանդիմանութիւն. վասն այսորիկ եւ զամօթի հարեալ՝ կափուցեալ զշրթունս՝ ոչ կարեմք խօսել։ Եկեսցէ եւ այլ ոք ՚ի համապատիւ քոց մարգարէիցն՝ սաստել եւ նոցա յիմարութեանն։ Խօսի եւ աստուածայինն Մաղաքիաս զայս ինչ առ ժողովուրդն. «Իցէ՞ թէ խաբիցէ մարդ զԱստուած, զի դուք խաբեցիք զիս. եւ ասցէք, զի դուք խաբեցիք զիս. եւ ասցէք, ի՞ւ խաբեցաք զքեզ. զի տասանորդք եւ պտուղք առ ձեզ են, եւ չարկանելով չարկանէք , եւ խաբէք զիս. եւ տարին կատարեցաւ, եւ զարդիւնս ամենայն ՚ի շտեմարանս ձեր ժողովէք։ Արդ դարձարուք այդուիկ, ասէ տէր ամենակալ ». ահաւասիկ որ ունիցի ականջս լսելոյ լուիցէ. զի իւր համարի Աստուած զխաբէութիւն անպտղութեան ժողովրդոցդ, յայտ է թէ զպտուղն. իսկ դուք դրժեցիք ճշմարտութեանն. զտալն՝ մեզ համարիք, եւ զփոխն ռժդութեամբ պահանջէք. եւ կամ ամենեւին զձեռս ՚ի պտղաբր լինելոյ Աստուծոյ կորացուտայք Աստուծոյ, որք տասանորդելոյն էք պարտական։ Անհաւատութեամբ խարխափէք. զՔրիստոս առանց հաւատոց ոսկւով միայն կամիք գնել. ո՞չ գիտէք, թէ նա սիրով գնի, եւ ոչ արծաթով. սիրոյն լիցի պտուղ պատարագդ. ապա թէ ոչ՝ ոչ ինչ օգտիս ՚ի ÿջամբելն զինչսդ աղքատաց. ապա թէ սէր ունիս, եւ նովաւ շարժեցար օժտաբեր լինել Աստուծոյ, համարս տուրեւառից՝ ՚ի սիրելոյն ո՞յր աղագաւ պահանջես. միթէ ո՞չ գիտես զնա հարուստ, միթէ տկարանա՞յ առ փոխարէնն. արդեօք տկարացա՞ւ զծածուկս սրտի քո գիտել, եւ յինէն կարօտանայ ուսանել, թէ այն անուն զայս ինչ ետ քեզ ՚ի ձեռն իմ։ Յիմար մտաց այս կարծիք. զամենատես գիտութիւնն Աստուծոյ տկարացուցանել։ Այլ աղօթից ասես կարօտել. բարւոք. եւ համար իմոցն աղօթից ո՞յր աղագաւ խնդրես. ո՞չ գիտես՝ թէ հարկաւորապէս յայս գործ որոշեցայ՝ միշտ անդադաղ առ Աստուած վասն քո խօսել՝ ՚ի գիշերի եւ ՚ի տուընջեան կանխելս առաջի նորա՝ քո է բարեխօսութիւն. ընդէ՞ր ոչ ամաչես այսքան աշխատութեանս զփոքրդ փոխարէն ՚ի համար արկանել։ Ապա թէ կամիս զաղօթըս պատարագին գնել, պահանջեմ եւ ես զայլ ժամանակսն՝ յորս առանց գնոց՝ ՚ի վերայ քո թախանձիմ՝ ահա հակառակութիւն սատանայական։

Մի՛, եղբարք, զայս զմտաւ ածէք. տուք զԱստծոյն՝ որ ետ ձեզ ձրի՝ ձրի Աստուծոյ, եւ առէք եւ զնորայն ձրի. եւ մի՛ զմեզ վասն մարմնական պիտոյից ընդ աստուածավաճառութեամբ ձգէք. մի է զԱստուած վաճառել, եւ զձիրս շնորհաց նորա։ Համար տուրեւառիցն՝ կրպակաւորացն է գործ. յեկեղեցիս՝ որպէս ՚ի կրպականոց, մի՛ հարկաւորէք զմեզ փայտ համարոյ կախել, եւ զշնորհ ողորմութեան Քրիսոտոսի ՚ի թիւ արկանել։

Խարսափեցէք գոնէ անագան. զի ոչ է առ մարդ մեղանչելս մեր, այլ առ Աստուած. Հեղի՝ որդւոցն խրատով լիցի մեզ վարդապէտ. եթէ մարդ մարդոյ յանցանէ, առ Աստուած մաղթեն եւ թողու. իսկ որ առ Աստուած մեղանչէ, ո՞վ աղօթեսցէ վասն նորա. չիք այլ որպէս զայս առ Աստուած յանցանք, զշնորհ նորա ՚ի թիւ արկանել. եւ առաւել վասն այնորիկ՝ զի ՚ի յանցանելս ոչ գիտեմք զմեզ յանցաւորք։ Զանկիւնս եկեղեցւոյս սեղանովք ՚ի պէտս այսորիկ լցաք, եւ ոչ դատեմք զանձինս ագահս. արծաթասէրն ագահ է համարեալ, եւ ՚ի պէտս արծաթոյ պատարագողն՝ ո՞չ դատի մեղանչական։ Կոստանդնուպօլիս մեծ եկեղեցին մի սեղանովն բաւականացաւ, եւ Անւոյ կաթողիկէն, եւ Երուսղեմի սուրբ Սիոնն, եւ Անտիոքայ սուրբ Պետրոսն, եւ Տարսոնի սուրբ Սոփին. եւ բազմապատիկ սպասաւորքն թէրեւս արժանի վարկանին արժանապէս զայն պաշտել. եւ ՚ի վաներս քան զթիւ բնակողացն զսեղանսն բազմացուցաք, եւ բարեպաշտութիւն զնոյն համարիմք. որքան ծակոտեալ կրպականոցքն բազմանան, փառս շինութեան դնեմք. եւ ոչ ոք է՝ որ իմանայ, եւ ոչ՝ որ զմտաւ ածէ. «Ամենեքեան խոտորեցաք ՚ի միասին եւ անպիտանացաք»։

Քննելս զսոյն՝ յանդգնութիւն կարծի, եւ խոտելն՝ նորաձեւութիւն. եւ որք հնոցն աշակերտք զանձինս դնեմք, ՚ի նոցա շաւղացն որպէս երկինք յերկրէ հեռի ընթանամք. ոչ խորհիմք, թէ միոյ Քրիստոսի մի սեղան բաւական է, եւ բազմապատիկ պաշտօնեայք նմին սակաւք. եւ եկեղեցիք բազումք՝ վասն աստուածասիրութեան մարդկան շինեցան, եւ ոչ ՚ի պէտս համարոց. ըրպէս զի ՚ի մի եկեղեցին բազումքն հաղորդեսցին, եւ ոչ թէ միութիւնն պառակտեալ՝ ՚ի յորջս ծակուց թագիցեն։

Հաղորդութիւն անուանեմք զայս խորհուրդ, ոչ գիտեմք՝ թէ հակառակ անուանն ընթացք մեր լինին. զի որ մինչեւ ցայնվայր միաւորք էաք եւ հաղորդք իրեաց, յայնժամ քակտեալ բաժանիմք եւ յայլ եւ այլ տեղիս պառակտիմք։ Եւ զի՞նչ այլ ունիմք այսմ պատճառ ասել, եթէ ոչ զախտ համարոցն, որք զմիանձնութիւն աղօթակցացս անզօր թուեն, եւ զբաժանելն զօրաւոր։ Վ՜այ թշուառութեան իմոյ. եւ ու՞ր կատարի Պօղոսի ասելն, «Միաբանութեան ՚ի մի բերան փառաւորեցէք զԱստուա. ու՞ր եւ տեառն նորա, «Ուր երկու եւ երեք ՚ի ձէնջ միաբանիցին՝ զամենայն որ զի՛նչ եւ խնդրեսցեն՝ եղիցի նոցա »։ Ուստի՞ գտաւ ամուր այս հիման քակտիչ կրօնքս. էր՞ վասն ընկղմեցաւ օրէնք հոգւոյն կենաց՝ յօրէնս մեղացն եւ մահու։ Ո՞ ուսոյց զմիաբանութիւն քակտել յաստուածազանիցն. չկայ ոք եւ ոչ երեւի . զօրէնս միայն պինդ ունիմք, զորոյ սահմանիչսն ոչ բնաւ ճանաչեմք. բայց մի՛, եղբարք, եւ այլ եւս, բաւական է ընդ խաբս մոլորութիւն. կացուք անագան ուրեմն տեղի ճշմարտութեան յանձինս. խտասցուք մի՛ միայն զաղաւնոյ պարզութիւն յանձինս , այլ եւ զօձի իմաստութիւն. քննութեամբ հաւանեսցուք օրինացն, եւ մի՛ յիմարութեամբ. զպտուղն տեսցուք զծառին, արդեօք տատա՞սկ իցէ թէ խաղող, եւ ապա արմատոյն հաւատասցուք. մինչեւ ցայժմ տատասկովք խոցոտիմք, թէպէտ եւ ոչ զգամք։ Ե՛թէ քննեմք , ապա զասացելոցս զօրութիւն ճանաչեմք. որոց տացէ Քրիստոսն Աստուծոյ՝ իմաստ ասացելոցս եւ գիտութիւն քան զթշնամիսն առաւել, եւ քան զամենայն ճանապարհաց չարաց զոտս արգելուլ, զբանս նորին զճշմարիտս պահել, եւ ՚ի քիմս մտաց զսոյն քաղցրացուցանել, եւ իմացեալ զթիւր շաւիղսն՝ ատել, եւ ճրագ զլոյսն ունելով՝ ՚ի յաւիտենական կեանսն լուսաւոր շաւղօք ժամանել՝ շնրհօք Հոգւոյն Աստուծոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս։

Բնախօսութեամբ քննութիւն յաղագս զօրութեան աղօթից

Հաստատութիւն թէ պարտ է ներգործութեամբ մտաց ի նոյն կանխել

ԱՐԱՐԻՉ Աստուած՝ զեղական արարածոց կենդանեացս ազգ՝ յերիս սեռս զանազանեալ որոշեաց. նախ եղելոց հոգեղինացն զօրութեանց զվերին կայեանսն՝ առ ինքեամբ եւ հուպ ընդ իւր տալով տեղի բնակութեան. իսկ զգալեաց եւ անասուն կենդանեաց որ յերկրէ՝ սահմանեաց ՚ի սոյնս, յորմէ ստեղծան՝ բազմանալ, եւ ՚ի ծոց անդ մօրն դարձեալ լուծանել։ Այլ զբանաւորս զայս մարդ յետոյ քան զբնաւսն ՚ի ներս մուծեալ՝ որպէս ուսաք ՚ի պատմութենէն, շաղակապումն եւ խառնուած արար սովաւ իմանալեաց եւ զգալեացն էութեանց քանզի առ հող յերկրէ՝ ուստի անասնոցն ջոկք գոյացան, եւ փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի, որով իմանալի պատկերն Աստուծոյ ՚ի նա էացաւ, եւ եղեւ մարդն՝ հողեղէն որպէս զանասունսն, եւ պատկերակից Աստուծոյ՝ որպէս զհրեշտակս իմանալին այն հոգւով. ոչ վայրապար զայս տնօրինեալ, որ սեպհական զանուն իւր մարդասէր յորջորջէր, «Ես Աստուած մարդասէր եմ » ասէ. այլ որպէս աղօտապէս ձգտիմք յանհաս խորոցն քննութիւն, զի նիւթ եւ պատճառ ունիցի մարդն զմարմինս ապաշխարութեան, եւ ներողութեան Աստուծոյ. ներելի յԱստուծոյ, վասն զի բնաւորապէս ունի զինեալ զօրէնսն հակառակ օրինաց մտացն՝ եւ գերիչ յօրէնսն մեղաց. եւ զի գերի ՚ի մեղսն՝ եւ ոչ թէ յօժարի, արդար իրաւունքն տայ նմա տեղի ապաշխարութեան։ Իսկ ապաշխարէ, քանզի հաճեալ է ընդ օրէնսն Աստուծոյ ըստ ներքին մարդոյն. եւ ՚ի կործանելն յոչ հաճոյսն՝ բնաւորապէս ունի զղջումն։ Այսպէս մարդն իմաստնացաւ զյանցանելն զգալ, եւ ապաշխարել. եւ արդարն Աստուած՝ դատեցաւ յետ այնորիկ նմին զթողուլն. ըստ այնմ, զոր տէրն ասաց. «Որդիք աշխարհիս իմաստնագոյն են քան զորդիս լուսոյ յազգս իւրեանց»։

Արդ քանզի ասացեալս հաստատեցաւ լինել մարդոյս ՚ի բնական եւ յանբան էութենէ մի կենդանի, պարտ է գիտել, ո՞ արդեօք իցէ բան սորա. մի՛ արդեօք յիմար լիցուք՝ կարծել զբարբառս ՚ի մարմնոյս արտաքս հնչեալ, եւ ընդ փողս բախեալ, լեզուովս յերիւրեալ եւ ՚ի յօդս ցնդեալ՝ գոլ բան. քանզի զայս եւ առ անասուն կենդանիս է տեսանել. նա զի եւ Աստուած, յորոյ պատկերն ստեղծաք, եւ հրեշտակք՝ որ զբանն յօդացուցանէ, սակայն տիրապէս են բանականք եւ ասին։ Ուրեմն ապա ոչ այս բան՝ որ կերպարանի շրթմամբք, այլ ձայն նիւթական՝ որ զգենու զիմանալին բան, եւ նիւթականացս երեւելի առնէ։ Իսկ եթէ էաք աննիւթ միայն, որպէս զնոսա՝ որոց կցորդիմք բանիւս, ոչ կարօտանայք ձայնին, այլ միայն իմացականապէս զներգոծութիւն բանին միմեանց ազդէաք. որպէս եւ ՚ի համասեռ ազգս է զայսոցիկ զտարացոյցն գիտել. զի ահա որ զհռոմայեցին խօսի ՚ի լուր ինձ առ համազգին ձայն, զձայնն զգալի հաւասար ընդունիմք ՚ի յունկան զգայրարանս. սակայն իմանալին բան միայն առ նա ազդէ որ զվարժումն ունէր նախակրթութեան։ Այլ եւ այժմ ահա զտառս գրոյս յարմարելով՝ ազդումն ձայնիս խափանեալ է, եւ բանականս ներգործէզիւրն. եւ սոյն տառ ոչ տեսանողացն միանգամայն ամենեցուն է գիտելի, այլ միայն վարժմամբ ներկթութեամբ բանականին ՚ի սոյն խորհրդաց։

Զայս նախաշաւիղ բանիս բնախօսութիւն առ ՚ի պէտս ՚ի խոնարհ դիմելոյ ճառիս արարաք, ոչ արտաքուստ, այլ ՚ի բնութենէ խրատել մեզ առ արտաքուստ, այլ ՚ի բնութենէ խրատել մեզ առ արհեստ սահմանի աղօթից. որոց մաղթեմ լսողացդ եւ ըստ այսմ մասին զիջանել առ ունկնդրութիւն, զոր ՚ի պէտս օգտի հասարակաց մեր հիւսեմք։

«Աստուած հոգի է », ասաց տէրն, եւ յերկրպագուածս ոչ զպարանոցի խնդրէ կորացումն կամ զծնգաց մածուցումն, կամ զձայնի բարբառումն, այլ հոգւով եւ ճշմարտութեամբ զերկիր պագանելն. այսինքն զիմանալի միտս առ իմանալին Աստուած վերաբերողապէս ձգտեցուցանել. զի այս է որ զնա հեշտացուցանէ, եւ ոչ բարբառ բերանոյ։ Սովաւ Մովսէս լռութեամբ աղաղակին զԱստուած ձանձրացուցանէր, մինչ ասէր. «Զի՞ գոչէս առ իս »։ Թէրեւս ձայնի գոչու՞մն կարծիցես ՚ի նրբաձայնէն յերկինս հասեալ . եւ ոչ երբէք, այլ հոգւոյն աղաղակ։ Այս ձայն էր՝ որ ՚ի յոչ շարժել շրթանց, քահանայապետին՝ զԱննա արբեալ երեւեցուցանէր։ Սովաւ եւ Դաւիթ յաղաղկելն ասէր. «Խորհուրդք սրտի իմոյ առաջի քո յամենայն ժամ, տէր օգնական իմ եւ փրկիչ իմ ». քանզի ոչ եթէ բացակայ է ՚ի մէնջ Աստուած, որպէս զի ձայնիւն զգաստասցուք, այլ մերձ է յամենեսին. ըստ որում ասաց. «Աստուած մերձաւոր եմ ես, եւ ոչ հեռաւոր. մերձեցարուք առ իս, եւ ես մերձեցայց առ ձեզ »։ Արդ որպէս զնորա մերձ առ մեզ լինելն հաւատամք, այսպէս եւ մեք մերձեցարուք առ նա. եւ մերձ է Աստուած առ մեզ իմացականապէս եւ ոչ զգալի կերպարանօք. պարտ է եւ մեզ խօսել առ նա եւ մերձենալ առ նա՝ իմանալի հոգւով եւ ոդ զգալի բարբառոյս ձայնիւ. այլ նախ ամբառնալ զմիտս առ նա՝ եւ ապա թէ կարօտիմք, ընթացակից տալ զձայնս՝ մտացն։

Իսկ եթէ միտքն՝ որիշ է յԱստուծոյ եւ ձայնն զգալի միայն առ նա խօսի, շատախօսութիւն է աղօթքն մեր միայն առ նա խօսի, շատախօսութիւն է աղօթքն մեր հեթանոսաբար, որպէս ասաց տէրն. սակայն ընդ ուղիղն ախորժելով գնալ պողոտայ, նախ զայն հաւատասցուք՝ թէ մերձ է յամենեսեան Աստուած, ըստ որում ամենայն աստուածաշունչ գիրք հաստատեն. եւ որում ամենայն աստուածաշունչ գիրք հաստատեն. եւ որում ամենայն աստուածաշունչ գիրք հաստատեն. եւ ոչ է երկինք պատրուակ արարչին իւրոյ՝ առ ՚ի թագուցանել զմեզ յամենատեսն աչաց. իսկ մեք ոչ եմք մերձ ՚ի նա, վասն զի մոլորեցուցաք զմիտս մեր ՚ի զանազան ընթացս կենցաղոյս, զայս որում կարելի էր զԱստուած տեսանել։ Արդ դարձուցեալ զսոյն եւ ամփոփեալ ՚ի վայրապար ցնդմանէն՝ ՚ի վեր ճանապարհ նմին արասցուք, ամենասուրբ պատեհութեամբ անպղտոր խորհրդովք խօսել ընդ Աստուած աղօթիւք, եւ մերձենալ ՚ի նա, ըստ որում հրաման ընկալաք։ Քանզի նմա զիա՞րդ է հաւատալի յէիցս զօտարանալն, որ զօրութիւն ազդման քննութեան անցանէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ եւ ոգւոյ, յօդից եւ ուղղոյ ըստ որում գրեաց առաքեալ։ Զոր ոչ ինչ դանդաղելի է օրինակաւ հաստատել, ՚ի պէտս գիտութեան մերձ նորա լինելոյն՝ եւ ուսուցանել զմերն առ նա մերձենալ։ Զոր պարտ է համարել, որպէս թէ լուսաւոր ինչ լար յերկնից ՚ի ստորին վայրս երկրի կախեալ, եւ մեր բուռն հարեալ զնմանէ, եւ զձեռս ձեռամբ փոփոխեալ, կարծիս տամք ՚ի սկզբանն՝ որպէս թէ զլարն ՚ի մեզ քարշեալ ածեմք. իսկ նա քանզի յերկինս արմատացեալ է, ոչ թէ ՚ի ստորեւ բերի, այլ պնդագոյն փոփոխմամբն եւ բուռն հարկանելովն՝ զմեզ յերկրէ ՚ի ճաճանդեղ վայրս երկնից վերածէ. այսպէս է եւ գիտութիւն Աստուծոյ հաստատեալ աստուածաշունչ գրովք՝ մերձ առ ամենեսեան զնա գոլ։ Արդ եթէ ոք այնմ ասացելոցն տիրապէս սրտիւ հաւատայ, եւ զնմանէ ար մերձ է առ ամենեսեան՝ ձեռօք մտաւոր աղօթից բուռն հարկանէ, ՚ի կարծելն զԱստուած մերձ ինքեան՝ եւ այնպէս ընդ նմա խօսել, ինքն ընդ աստուածային գիտութեան՝ բարձրանայ ՚ի լուսաւոր վայրս երկնից աստուածային կայանին։ Վասն այսորիկ նախ քան զուսանելն զառաջիկայ խորհրդածութիւն աղօթից սրբոյ պատարագին՝ զաղօթելոյ ճանապարհն պարտիմք գիտել, թէ մտացն է ներգործութիւն աղօթք, եւ իղձք սրտին տռփման, եւ ոչ բարբառոյ կամ բերանոյ. եւ ոչ կարեմք զնա լսելի առնել Աստուծոյ, բայց եթէ միտք արտաքոյ եղեալ ամենայն զբաղանաց՝ զիւրն ներգործեսցէ իմացութիւն. որ է այլ ոչ ինչ, որպէս կարծեմ, բնաւորապէս նմա, բայց միայն առ Աստուած համբառնալն, եւ նորա լուսովն լնուլն. յետ որոյ եւ այնպէս ուղղել կարող է զմարմնոյս ճանապարհ։

Արդ պաատարագիչք ելով՝ ծանիցուք զպատարագելն ոչ այլ ինչ, բայց միայն խօսակցութիւն Աստուծոյ. եւ խօսիմք ընդ Աստուած՝ ոչ եթէ զայն ինչ զոր նա ոչ գիտէ՝ ՚ի յուշ նմին ածելով, այլ զգիտելի նմա խորհուրդն մեր՝ յօժարական կամօք ՚ի պէտս փրկութեան աշխարհի առ նոյն խօսել։ Եթէ մեք մտաւորապէս զնոյն ոչ ծանիցուք, եւ զիղձս փափաքանաց ընդ աղօթելն ոչ զուգեսցուք, այլ վարանեալ խորհրդովք միայն՝ Աստուծոյ վարկցուք ուսուցանել, Աստուած մնայ եւ այնպէս յիւրում գիտութեան յոչ մեր ճանաչելն, եւ մեք դատարկ եւ անշահ դառնամք յերեսաց նորա, զնա ոչ տեսական աչօք մտացն տեսեալ, եւ ոչ պարգեւ ընկալեալ։ Յոր ծանուցեալ՝ որոց հաւատացաւ այս գործ պաշտաման , ոչ ինչ այլ այսպէս զգուշալի լիցի, որպէս զմիտս մաքրել. մանաւանդ զի եւ ամենայն սպասահարկութիւն պաշտաման պարկեշտութեան մերոյ՝ սորին վասն պատրաստեցաւ, եթէ կուսութիւն, եթէ զգետուց բարեձեւութիւն, եթէ յաշխարհական կենաց որոշողութիւն. որպէս զի յապահովացեալ միտքն առ ինքն եկեսցէ, եւ զիւր լոյսն տեսանիցէ։ Իսկ եթէ յամենայն աղօթից ժամանակս այս պահանջի ՚ի մէնջ, ո՞րքան առաւելապէս ՚ի խորհուրդ սրբոյ պատարագին, յորում ոչ թէ սոսկ միայն աղօթեմք, այլ հարազատապէս եւ ընտանեբար ընդ Աստուած ՚ի խորհուրդ մտանեմք, եւ բարեկամաբար ընդ նա խօսիմք։

Եթէ ՚ի սոսկալին այն ժամ ազնիւ եւ մաքուր միտքն ոչ լինիցի՝ յանձն ցաւոց եւ արտաքին զբաղանց, յանդուգնութիւն առաւելապէս է մեզ կարծել զաղօթելն, քան թէ փրկութիւն. այլ պարտ է որպէս զի ՚ի խորհրդակցելն իմանալի մտացս՝ ճաշակելով զքաղցրութիւն խորհրդոյն ըմպիցեմք, եւ ապա այլոց հրամայիցեմք, «Ճաշակեցէք եւ տեսէք, զի քաղցր է տէր»։

Եւ այս ոչ եթէ դժուարին կիրք, կամ արտաքոյ բնութեանս, այլ բնաւորապէս եւ ընտրանի. քանզի իմացողացծ մտացս չիք այլ ինչ սնունդ կամ կերակուր անզեղջ, բայց եթէ գիտութիւն Աստուծոյ. մանզի յամենայն յայլ իրս ածեալ՝ ապաշաւն է զկնի. իսկ առ Աստուած վերացեալ՝ ուրախութիւն եւ ցնծութիւն եւ անտարակոյս զուարճականութիւն, այն զոր ետ մեզ Պօղոս. «Ուրախ լերուք ՚ի տէր յամենայն ժամ, եւ դարձեալ ասեմ, ուրախ լերուք »։ Իսկ եթէ օտար յայսպիսի մաքրութենէ մտաց՝ եւ այլով խորհրդով, եւ ոչ յաստուածային սիրով ՚ի սրբագործութիւնս ձգտիմք, յիրաւի է ոչ քաղցրանալն սորա ՚ի քիմս մեր, եւ մեծ պատիժն առ Աստուած մեղանչելոյն։

Ընդէ՞ր եւ ոչ յանձանց իսկ տամք զիրաւն՝ ըստ ասացելումն. քանզի ընդ մարդ խօսելով՝ զուշ մտաց հարկաւորապէս ընդ բարբառն ուղերձեմք, մի՛ արդեօք ՚ի վայելչական կարգէ՝ բանն խոտորեալ՝ այպանիցիմք. իսկ զԱստուած սոսկ բարբառով՝ առանց գործակցութեան մտաց կարծե՞մք հաշտեցուցանել։ Ո՜վ թէ ո՞րքան յիմարութիւն ըստ այսն մասին այսօր մածեալ զմեօք տեսանեմք, եւ ՚ի քննել զնոյն ոչ վեհերիմք, որպէս զի զղջումն ըստ յանցանացս թէրեւս կարասցուք յանձինս ձգել։ Ո՞ր բան ոչ ողբասցէ զմեզ՝ որ ջանամք ջանալով , եւ նիւթեմք եւ համբարեմք զոչինչ։ Եւ այս ո՞րպէս. մանզի ջան մեր եւ աշխատութիւն ոչ թէ առ ՚ի զմիտսն յաղօթսն ուղղել, այլ միայն զթիւս սաղմոսացն զմիտսն յաղօթսն ուղղել, այլ միայն զթիւս սաղմոսացն գլխել, եւ ՚ի բազմացուցանելն զնա երագընթաց լեզուովն միտեալ. եւ կատարունմ աղօթից զայն համարիմք, իսկ թերութիւն՝ զոչ նորին յաճախելն։

Ուստի ուսաք, ուստի՞ վարժեցաք, ո՞վ ստացաւ զմեզ այսպիսի սնոտի բաջաղմանցս աշակերտ։ Սաղմոսերգուն հրաման տայ սաղմոս ասել նմա՝ ոչ բազումս, այլ իմաստութեամբ , ոչ աղաղակել, այլ ՚ի միտ առնուլ. եւ առաքեալ՝ գոհանալ եւ սաղմոս ասել Աստուծոյ ՚ի սիրտս՝ հրամայեաց։ Ո՞ր էր օրինադիրն որ զսոցայն տապալեաց եւ զիւրն ուղղեաց, բայց թէ սկզբնաչարն սատանայ։ Ո՞րպէս հաւատամք իմանալւոյն Աստուծոյ զբարբառ ձայնից քաղցրացուցանել , կամ զիա՞րդ յուսամք այնուիկ զաղօթսն կատարել։ Տէրն ճրագ մարմնոյն լուսատու՝ ոչ զձայնն ասաց, այլ զմիտսն. նորա առատանալովն մեզ լուսաւորել, եւ ոչ անհանճար կցորդիցն աղաղակաւ, ուստի ոչ միտքն քաղցրանայ, եւ ոչ լսելիք հեշտանայ։

Ձայնք եւ եղանակք ողբականք եւ ուրախականք յեկեղեցի՝ մտացն լուսաւորութեան օգնական՝ երաժշտական արհեստիւքն տուան, եւ ոչ թէ զաղօթից սահման կարող են լնուլ։ Իսկ մեք զմիտսն նոցա յերիւրմանն եւ բեկբեկելոյն համարոց ծառայ տուեալ, եւ ՚ի մեծ եւ ՚ի ծայրագոյն բարւոյն ՚ի լուսաւորութենէ աղօթիցն թափուր գտաք. զոր օրինակ որ զճշմարտութիւնն թողու, եւ ընդ նորին օրինակն պշնու։

Ո՜հ թէ ո՛րքան է թմբրութիւնս։ Ո՞չ գիտէք եղբարք՝ զձայնս աշխարհականաց պարարիչ երաժշտական զօրութեամբն յեկեղեցի սահմանեալ, որպէս զի զօրութիւն արհեստին քաղցրացեալ սրտից նոցա՝ կակղացուսցէ զնա եւ մեղկացուսցէ. ըրպէս մրմունջք խաղուցն ՚ի չարն, այսպէս եւ այս ՚ի յերկիւղն. իսկ ՚ի մեր եղանակացս այսպիսի համեղութիւն ամենեւին տեղի ետ, ընդ որս թէ միայն չքաղցրանան լսողքն, այլ եւ ընդ լսելն տաղտապեալ տագնապին եւ տեղի տան. եւ մեք անզեղջ կամօք որպէս բարեկարգութիւն զնոյն համարիմք, եւ զնուազութիւն՝ աստուածային պատուիրանացն թերութիւն։

Չէ եղբարք՝ ոչ է ընթացս մեր ընդ ճանապարհն ճշմարտութեան, եւ ոչ ՚ի հետս սրբոց հարցն, որք զյաս կրօնաւորութեան ճանապարհս գտին, նոքա զորակութիւն աղօթիցն խրատեցին գիտել, եւ ոչ զքանակութիւն։ Այլ մեք հակառակ այնմ՝ զչափ համարոյ սաղմոսերգութեան՝ երագութեանն գրեմք, եւ անպտուղ ՚ի յերկար ժամանակաւ սերմանելոյ զնոյն գտանիմք. քանզի պտուղ աղօթից է սէրն եւ խնդութիւնն եւ խաղաղութիւնն առ Աստուած։ Իսկ մեք զայս եւ ոչ ընդ երկար ժամանակաւ կարողացաք ստանալ, զոր հարքն մեր ՚ի դոյզն ժամանակս ընդգրկեցին։ Պարտ է ապա զգալ զտկարութիւնս, եւ մի՛ լիցուք անբան պաշտօնեայք Աստուծոյ, իբրեւ զնոսա՝ որք առ կուռսն անմռունչս երթային եւ գային։

Ո՞րպէս կարողանամք զայս ուղղել՝ ասիցէ ոք. կարծեմ ոչ ինչ այլ այնպէս մարզիչ զմեզ յուղիղս ճանապարհ, ըստ որում յեկեղեցի աղօթելն. զոր ՚ի հակառակէն ստուգեսցուք. զի արտաքոյ սորա լինիմք մտածելով՝ թէ հեռի լինիմք յԱստուծոյ, ըստ որում ծառայն արտաքոյ տաճարին յերեսաց արքային։ Եւ առ այս կարծիս անզգոյշ լինիմք յաղօթելն, խառնելով ընդ սաղմոսելն գործ եւ ընդ գործն շատախօսութիւն, ուստի ծնանի դատարկաբանութիւն, եւ անտի խեղկատակութիւն. լեալ այնուհետեւ փոխանակ հեշտալոյն ընդ Աստուծոյ աղօթիւքն՝ խռովութիւն կրկին, ըստ որում զեկուցանէ Պօղոս. «Մի՛ տգեղ բանիւք տրտմեցուցանէք զհոգին սուրբ Աստուծոյ, որով կնքեցարուքն »։ Եւ զիա՞րդ հնար է ոչ միայն զմիտս՝ այլ եւ զլեզու տուեալ նանրութեան ծառայ՝ մտաւորաբար աղօթել. ուստի զգուշացեալ՝ հարկաւորապէս զեկեղեցի տեսցուք խօսակցութեան Աստուծոյ պատշաճ, ուր հպատակեմք լեզուոյ առ լռութիւն, եւ մարմնոյ առ արիութիւն։ Զի յամենայն տեղի է Աստուած, հաւատարիմ եւ ես, բայց ես ոչ յամենայն տեղւոջէ առ նա՝ այլ միայն աստ հաւատամ կացեալ զանձն առաջի նորա. ուր եւ զպտուղ հաւատոցն տամ զգուշութիւն մարմնոյս . իսկ յորժամ սա զգուշանայ օր ըստ օրէ, առաջնորդ լինի մտացս մաքրութեան առ ՚ի կարող լինելոյ եւ սմա մտանել յիմանալի կայանսն Աստուծոյ, ըստ որում մարմինս ՚ի զգալիս. ապա թէ ոչ՝ եւ դեռ եւս մարմինս զգուշանայ երկնչի եւ խնդրէ զգալի տունս, ո՞րպէս հաւատացից, թէ հրեշտակ աղօթիցն տեսանէ զերեսս Հօրն իմոյ որ յերկինս է. իսկ նորա ոչ արարեալ զերթեւեկութիւն անդր ՚ի խաղաղութենէն որ ընդ Աստուծոյ, դեռ եւս բացատրութեամբ հեռի եմ, ոչ ունելով ապա զծանոթութիւն խաղաղութեամբն՝ որպէս հայր առ Որդի, անպտուղ եմ ՚ի խօսելոյն առ նա, եւ դեռ եւս ընդ ծառայութեամբ երկիւղին գրաւեալ. եւ որ երկնչի, չէ կատարեալ ՚ի սէրն, աստուածաբանն գրեաց Յովհաննէս։

Արդ որ դեռ եւս զմեր սէրն չեմք կատարեալ առ աստուած ուղղել կամ զխաղաղութիւն, այլ ՚ի ներքոյ եմք տանջանաց, ո՞րքան ժպրհութիւն է այլոց բարեխօեսլ պատարագաւն։ Զի՞նչ պարտ է ասել, բայց թէ զլեզուս ՚ի քիմս կցել. եւ որ ոչ եմս՝ որպէս նայն էր յաշխարհիս յայսմիկ, զիա՞րդ առ նա համարձակաբար խօսել կարիցեմ։ Այլ պարտ է զծառայական երկիւղ՝ որոց ՚ի բարեկամաց կարգի Աստուծոյ դասեցաք, ՚ի բաց ընկենուլ, եւ սիրել զԱստուած, վասն զի նա նախ սիրեաց զմեզ, ամաչել ՚ի նմանէ պատուիրանազանցութեամբն, եւ ոչ երկնչել միայն. զի այսքան անօսրութիւն առաքինութեան քննել եւ ունել քահանայից հարկաւոր է, որք ծայրագոյն խորհրդոյն են պաշտօնեայք, եւ Աստուծոյ սակս փրկութեան մարդկան խորհրդակիցք։ Ոչ մոռանամ զտէրունականն առ իս ասացեալ. «Ի բերանոյ քումմէ դատեցայց զքեզ ծառայ չար ». սակայն անձամբ անձինս յօժարիմ գրել զդատապարտութեանս կռուփ՝ քան պաճարապէս լռել, եւ ընդ լոյս պատուիրանին՝ որպէս ընդ խաւար սլանալ։ Առ որ եւ ասացից իսկ. Ո՜վ անձն, թերեւս բռնադատեցա՞ր յումեքէ. ոչ լուար ՚ի կամս ապաստանեալ զկուսութիւնն, ասելով, «Որ կարողն է տանել տարց։ Դու ինքնին գերազանց օրինացն հասարակակնի կարգեցեր զքեզ շաւիղս, ընտրեցեր զտեառն հոգալ եւ ոչ զմարդոյ, սուրբ լինել ոչ միայն մարմնով այլ եւ հոգւով, եւ հաճոյ Աստուծոյ, ընդ այնր եւ ՚ի սոսկալիդ ժպրհեցար աստիճան։

Արդ եկ եւ կացուցից զքեզ ըննդէմ բանիս դատախազ. զի՞նչ է որ խափանէ զքեզ ՚ի հոգալոյն զԱստուծոյ, այսմ առաջի բազում վկայից եղեալդ պարտական։ Ոչ ինչ ըստ ճշմարտութեան, այլ թէ ըստ քում կամացդ դանդաղութեան։ Ո՜վ թշուառական, եւ թէ հեշտութեանդ սիրէիր ծառայել եւ աշխարհի լինել կենդանի, մեռար՝ ՚ի յումմէ՞ բռնադատելոյ նմին ձեւով եւ կրօնիւք անձնիշխան կամացդ տիրող. ո՞ր փառք, ո՞ր հեշտութիւնդ, ո՞ր պատիւ կամ իշխանութիւն, երախատիք, կամ սիրելիութիւն, մշտենջենաւորութիւն կամ անմահութիւն առ ՚ի զԱստուած սիրելոյն զքեզ զղջացոյց։ Այր անմաքուր, եւ ատենին Քրիստոսի իրաւամբք պատժապարտ, թէրեւս ո՞չ տեսեր, եւ կամ լուար խաւարեալդ յիմաստութենէ, զի նմին վասն թագաւորք զփառս երկրորդ վարկան՝ իբր զանցաւոր առ մշտենջենաւոր. եւ իշխանք տնանկացան , մարդիկ առոյգք եւ զուարթք ընդ սուր եւ ընդ հուր որպէս ընդ շուշանս հովտաց խաղացին, հաստատուն զյոյս անվախճան կենացն՝ առաջի արթուն մտացն արձանացուցեալ։ Թերեւս դու իմաստացար քան զնոսա, վերջինդ ծնունդ՝ ժամանակի վերջնոյ՝ ապաբան մշակ անպիտան։ Ո՞չ գիտես ՚ի հանդէս կարգեալ զքեզ, եւ ոչ ՚ի հանգիստ։ Հանգիստն անդանէր է, ու Պօղոս բազում աշխատութեամբ ասէր մտանել։ Նա ընժ սուր մարտեաւ, եւ դու յարհամարհանաց յաղթիս. նա գազանամարտիկ եղեւ, եւ դու ՚ի սրտմտութենէ պարտիս. նմա ՚ի ծովէ եւ ՚ի ցամաքէ վիշտ եւ տառապանք, դու յամենայնի զփառս եւ զհանգիստ խնդրես. նա աշխարհ խաչեալ, եւ դու նմին տրտմեցուցիչ։ Հրեշտակք պահապան շուրջանակի, եւ դու անզգուշութեամբ՝ նոցին զարհուրեցուցիչ։ Կեանքդ երագ ցնդմամբ խուսափեալ ՚ի քէն, եւ դու բռնութեամբ կամաց նմին ընկրկիչ։

Ո՜վ յիմարութեամբ քան թէ յանցանօք թշուառացեալ, հայեաց յայսկոյս եւ յայն, թէ զո՞վ տեսանես ՚ի սորին ըմբռնողացն առանց դրժելոյ պահապանս. տես զի բազումք ջանացան եւ ոչ կարացին զայս գանձս հողմոց ինքեանց սեփականել. այնպէս եւ դու ես նժդեհ եւ անցաւոր, ըստ որում ամենայն հարքն քո։ Թոյլ արա քեզ զհանգչելն ՚ի մեղաց, մինչ չեւ երթեալ իցես. եւ մի՛ որպէս պատկերի շրջողդ՝ այդքան ՚ի զուր յամենայն տեսակս ախտից խռովիր. ծանիր ստուգապէս ՚ի ճշմարտութեան հօրէ՝ զի համար ունիս տալ ընդ ամենայնի մինչեւ ՚ի չնչին դատարկաբանութիւն եւ ՚ի մորոսն անուանադրութիւն գիտեա զլի քոյին չափովս՝ յահեղն ատեան չափելոց է քոցդ գործոց քննութիւն յարդարն դատաւորէ։ Գերանակիր ակն թշուառացեալ՝ դարձո՛ ապա զդատաստան քո առ քեզ. ուսիր, զի չես ապրելոց ՚ի դատաստանաց Աստուծոյ՝ որ խիստ եւ անզեղջ սրտիւ գանձեցեր քեզ զբարկութիւն։ Արձանացիր ՚ի յոյսն, մինչ դեռ ժամանակիս ՚ի ձեռս է, մատիր առ արքայն ահաւոր, մինչ դեռ ՚ի շնորհացն աթոռ է, հաւատայ գտանել շնորհս ՚ի դէպ ժամանակի օգնականութեան։ Դաշմամբք ուխտեցեր ծառայել, մի՛ հեղգանար. հրաժարեցեր յամենայնէ, մի՛ կարծեր ողորմութեամբ արդարանալ. յաշակերտութեանդ ես կարգի, մի՛ ՚ի տեառն ընթացակցութենէ նահանջիր. մաչին ես աւետարանիչ, մի՛ քեզ առօրեայս քաղցրասցի։ Նեղութեամբն առ մահն վարժեա՛ց, հանգստեամբն զհանդերձեալսն իմաստասիրեա, փառօք զանվախճանն կշռեա, եւ այսպէս յամենայն իրս զփանապարհս ոտից քոց ուղղեա, անաչառ մատնեալդ դատասատանի։

Այլ դու նայեա յիս ամենակարող տէր իմ Յիսուս յաթոռոյ փառացդ եւ շնորհաց, տալով անարժան քո ծառայիս զանխռով միտս՝ ՚ի յոյս հանդերձեալ քո յուսոյդ։ Տես, տէր, թէ ո՛րքան վտանգիմք յաղցաւոր կենացս կրից՝ ՚ի զանազան հողմոց բքաբեր շնչմանց՝ երեքալեանն խռովութեամբ թշուառացեալ մտացս երերեալ. չունիմ տէր պտուղ գորոծոյ՝ քեզ նուէր հաշտութեան, քանզի զոր ունել կարծէի, մաշեալ պակասեաց ՚ի քում ահաւորութեանդ եկեալ գիտութիւն. եւ ես մերկ եւ թափուր կիսամեռ եւ ոգեկործան, միայն զմարդասիրութեան ոտիցդ կախիմ՝ բուռն հարեալ զդմանէ, եւ ոչ երբէք զթողուլն ախորժեմ։ Հան զիս ՚ի չարս շաւիղաց՝ զորս բերանով իմով աղարտեմ. եւ ուսոյ զճանապարհս քո ուղիղս՝ որում կամօք սրտիս վկայեմ։ Անկայ ՚ի մահիճս մեղաց, եւ ես ինձէն զգարշութիւն մեղացս բողոքեմ. տուր զբժշկութիւն ախտացեալ հոգւոյս, որ զառողջացուցանել զայլս խաբեմ։ Զուխտս հոծեալս բանի յեկեղեցիդ անդրանկաց՝ առաջի ամենայն երկիւղածաց քոց խնդրեն։ Զաղօտացեալ քո լոյս բարեկամացն ցուցանեմ. յիշեսցեն սովաւ, եւ դարձին առ տէրդ, որք ՚ի ծագաց երկրէ քումդ գիտութեան փափագեն։ Քեզ փառք, պարծանք եւ գրաւ աշխարհի, ՚ի յերկինս փառաւորեալ յաւիտեանս. ամէն։

Զինչ նշանակէ անուանեալն զտուն աստուծոյ եկեղեցի

ԵԿԵՂԵՑԻ անուն տիրապէս ՚ի վերայ ժողովրդեանն առնու՝ քան ՚ի տանն. ըստ այնմ, զոր Աստուած առ Մովսէս ասաց. «Եկեղեցացո ինձ զժողովուրդդ », այսինքն ժողովեա։ Եւ գիրք ժողովողին եկեղեսիաստէս կոչի, որ է ժողովող։ Ապա ըստ պարզ տեսութեան ժողովին մարդիկս , եւ ոչ եթէ տունս. եւ սա համանունաբար սոցա կոչի եկեղեցի՝ իբր ժողովարան. նա զի եւ մի հոգի ընկալան ՚ի շնորհացն Աստուծոյ տունս եւ մարդիկս. եւ անձնաւորեցաւ եւ սա զօրութեամբ հոգւոյն Աստուծոյ ՚ի ձեռն օրհնութեան հաւասար նոցա . եւ զմի հոգին ունելով՝ միով անուամբ կոչել տանս եւ բնակչացն վայելուչ է, զոր եւ ուսուցանէ մեզ պատմութիւն գործոց առաքելոցն հաւանաբար, թէ յօրն պենդեկոստէից սաստիկ հնչումն Հոգւոյն որ ՚ի յերկնից՝ նախ զտունն ելից յորում նստէին առաքեալքն, եւ ապա նստաւ իւրաքանչիւր ՚ի վերայ նոցա, զառյապա խորհուրդն ազդելով. այսինքն զի ամենայն եկեղեցի նախ ինքն ընդունի զՀոգին Աստուծոյ, եւ ապա զմեզ ծնանի աւազանին արգանդաւ հոգեպէս, եւ աճեցեալ վարդապետութեան ստեամբք, ՚ի զանազան վիճակս աստիճանաց յետ կատարաման հոգեւոր հասակին՝ վիճակէ զոմանս։ Իսկ զորս ոչ առ սոյնն զօրէն, նոքօք հովուէ, եւ ընդ յարկաւ իւրով միշտ ամրափակեալ պարսպէ։ Ապա ուրեմն մի մարմին են յանշնչական արձանաց տաճարս կանգնեալ, եւ որդիքն առ ՚ի սմանէ ծնեալք միով Հոգւոյն կենդանացեալք։ Ուստի եւ գիրք սուրբք եւ օրհնութիւնք երգոց՝ եզականապէս որպէս ընդ մի դէմս անձին խօսին ընդ նոսա զուրախարար եւ զաւետեաց հնչմունս։ Սակայն մեզ պարտ է իմանալ, թէ առ մեզ են ամենայն խորհրդածութիւնք բարբառոցն, որք ՚ի գիրկս նորին սնեալք խրախանամք ՚ի Քրիստոս ՚ի փեսայն նորա։ Զայս եւ առաքեալ գրեաց. «Յորժամ գայցէ եկեղեցին ամենայն ՚ի մի վայր, ոչ է տուն տեառն տեղի ձեզ հաց ուտելոյ »։ Եւ տէրն առ Պետրոս. «Ի վերայ քո շինեցին զիմ եկեղեցի », ուղիղ դաւանութեամբ հետեւեցուցանել զքրիստոնէից ժողովուրդս նշանակեալ։

Զինչ նշանակէ իգական անուամբ զեկեղեցիս կոչել եւ հարսն անուանեալ իսկ զՔրիստոս փեսայ քանզի առաքեալ ասէ

ՏԷՐՆ մեր ասաց յաւետարանին. «Նմանեցաւ արքայութիւնն երկնից առն թագաւորի՝ որ առնիցէ հարսանիս որդւոյ իւրոյ »։ Եւ առաքեալն նորին ՚ի հպատակութիւն առն եւ կնոջ խրատելով զեփեսացիսն՝ յաւելու. «Խորհուրդս այս մեծ է, բայց ես ասեմ ՚ի Քրիստոս իսկ եւ եկեղեցի ». համարձակութիւն տան մեզ՝ զեկեղեցի եւ զՔրիստոս ՚ի տիպ փեսայի եւ հարսն օրինակել, այնու զի օտար եւ մաքուր ՚ի կարծեաց ախտաւոր թուլութեան ամենասուրբն միտք։

Պարտիմք եւ մեք այսմ վեհագոյն բարձրանալ, եւ զխորհրդոյս քննել զօրութիւն. զի ոչ թէ միայն ՚ի նոր կտակարանս, այլեւ ՚ի հնոցն է զսոյն ուսանել, ըստ որում ասէ Եսայի. «Որպէս ուրախ լինի փեսայ առ հարսին, այսպէս ուրախ լիցի ՚ի քեզ տէր Աստուած քո »։ Եւ «Զոր օրինակ բնակէ երիտասարդ ընդ կուսի, յասպէս բնակեսցեն որդիք քո ՚ի քեզ »։ Այլ եւ Պօղոս դարձեալ գրէ. «Խօսեցայ զձեզ առն միում իբրեւ զկոյս մի սուրբ յանդիման առնել Քրիստոսի »։ Եւ այսպէս ամենեքեան նոքա համեմատեն զճանապարհ մեր խօսման հարսին, եւ հարսանեաց։ Քանզի յորժամ խօսեալ լինի կին առն՝ հեռի է ՚ի նմանէ տեսութեամբ, եւ միջնորդք հարսնածուք գան եւ առթեն զնա, յորոց լսէ վասն մեծութեան փեսային եւ վասն փառաց գեղեցկութեան նորա, եւ ՚ի խօսից անտի առթացն կաթէ եւ սերմանի սէր փեսային ՚ի սիրտ կուսին. եւ գերեալ վարի միտք նորա ՚ի սերն որ առ նա, եւ թողու զհայր իւր եւ զմայր, եւ առ նա ընթանայ։ Այսպէս եկեղեցւոյ քրիստոնէից առիթք եղեն մարգարէքն եւ առաքեալքն. խրատեցին մոռանալ զժողովուրդն եւ զտուն հօրն, եւ պատմեցին սմա զմեծվայելչութիւն մեծութեանն Քրիստոսի, եւ վասն գեղոյ աստուածութիւն նորա. եւ հաւատացաք մեք ՚ի նա։ Եւ ըստ որում նոքա ոչ միայն զփեսայն հարսինն, այլ եւ որ պատմեցին զմեծութիւն տեառն մերոյ, եւ նմա մատուցին բանս բարիս վասն եկեղեցւոյ հեթանոսաց, եւ աղօթս եւ խնդրուածս հաշտութեան առաջի բարձրելոյն։

Եւ ըստ որում յետ սոցա զխաղաղութիւն խօսելոյ՝ ՚ի մի անձնաւորութիւն գան հարսն եւ փեսայն, այսպէս յետ գերելոյ զմիտս հեթանոսաց ՚ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի առաքելոցն, ամենեքեան ՚ի Քրիստոս մկրտեցան, եւ մարմին նորա եւ ոսկերք անուանեցան, եւ ընդ նա յօդակապութեամբ Հոգւոյն խառնեցան։ Եւ որպէս փեսայն յետ այնորիկ բեղմնաւորէ որդիս ՚ի հարսնէն զանազանս, այսպէս եւ Քրիստոս արկ զվարդապետութեամբ իւր յարգանդ մտաց եկեղեցւոյ իւրոյ սրբոյ, եւ ծնաւ ՚ի նմանէ որդիս բազումս եւ հասակս զանազանս՝ զդասս հարց եւ հայրապետաց, մարտիրոսաց եւ ճգնաւորաց, արդարոց եւ սրբոց։ Եւ որպէս մայրն յետ ծնանելոյ զորդիսն՝ առ ՚ի կատարելութիւն սնուցանէ զնոսա, ըստ այսմ եւ ստինք մշտաբուխ եկեղեցւոյ միշտ դիացուցանէ զորդիս իւր, եւ սնուցանէ մինչեւ հասուսցէ զամենեսեան յայր կատարեալ ՚ի չափ հասակի կատարամանն Քրիստոսի։ Դարձեալ որպէս չէ օտար փեսայն կուսին՝ որ խօսեալն իցէ նմա, զի ՚ի միոջէ բնութենէ են. այսպէս եւ մեք չեմք օտար տեառն մերոյ, այն զի մարմնակիցք նորա եմք։ Եւ որպէս չէ օրէն կնոջ փոխանակել զանկողին առն իւրում ընդ այլում, ապա թէ ոչ՝ շուն համարեալ լինի, այսպէս եկեղեցւոյ ոչ է պարտ տեղի տալ յինքեան օտարոտի վարդապետութեան, որ զներհակն ուսուցանէ օրինացն Քրիստոսի։ Եւ որպէս հարսն հանդերձիւ զարդարի , եւ ինքն գլխովին մերկ պիտոյ է փեսային, սոյնպէս եւ գործք մեր բարիք լինին մեզ զարդարանք, զի հաճոյ լիցուք նովաւ տեառնն, եւ մեք միայն եմք պիտոյ նմա։ Եւ որպէս կին յորժամ զարդարի, ոչ հարցանէ ընդ ընկերսն թէ գեղեցի՞կ է, այլ առնու հայելի, եւ ինքն որոնէ զզարդ գունոյ իւրոյ. այսպէս եւ եկեղեցի ոչ ընդ այլ ոք հարցանէ, այլ ՚ի հայելիս սուրբ գրոց յառեալ զաչս մտացն՝ զպաճուճանս առաքինութեան իւրոյ նովաւ ուղղէ։ Ուրեմն կարի վայելչապէս խորհելով առաքեալ՝ անուանեաց զեկեղեցի հարսն Քրիստոսի։

Որպէ՞ս եւ ո՞յր աղագաւ մերս եկեղեցի անուանի դուստր Վերին Սիոնի եւ Երուսաղէմի

ՍԻՈՆ վերին եւ Երուսաղէմ՝ ուսուցանեն մեզ գիրք սուրբք խորհրդականապէս առաքելոց եւ մարգարէից՝ զժողովս սրբոցն որ առ Աստուծոյ. ըստ այնմ զոր գրէ առաքեալ. «Վերինն Երուսաղէմի », առ եկեղեցիս հեթանոսաց ասելով։ Քանզի զսա ծնան դասք մարգարէիցն հնոյ օրինացն աշակերտք. եւ նոր օրէնքս եւ վարժեալք սովաւ ՚ի նախ եղելեոցն՝ դուստր կոչեցան, զի նովաւ ծնան։ Իսկ այժմ անուանիմք դուստր ոչ ներքին Երուսաղեմի՝ այլ վերնոյն։ Ըստ Պօղոսի. «Մատուցեալ էք ՚ի Սիոն լեառն եւ ՚ի քաղաք Աստուծոյ կենդանւոյ յԵրուսաղէմ յերկինս ». խորհրդոյս առ այն վարժելով զմիտս՝ թէ սուրբքն աստուածահաճոյք այժմ առ Աստուծոյ են, յետ նկուն առնելոյ զզօրութիւն սատանայի, եւ մարդկան յերկինս ճանապարհ հորդելոյ, ըստ այնմ զոր ինքն աղօթէր. «Հայր, կամիմ զի ուր եսն եմ եւ սոքա ընդ իս իցեն ». եւ առ աւազակն, «Այսօր ընդ իս իցես ՚ի դրախտին »։ Եւ Պօղոս, «Ելանել եւ ընդ Քրիստոսի լինել լաւ համարիմ »։ Եւ Յովհաննէս աւետարանիչն աղօթէր. «Ի գալս իմում առ քեզ տէր Յիսուս զճանապարհս իմ անփորձ պահեա յօդային այսոցն ». զոր եւ սուրբն ետես Անտոնիոս, եւ գրեաց Աթանաս։ Բազում եւ այլ ունիմք ապացոյց այսմ, բայց կարւորապէս սուղ ինչ բնախօսել է պարտ։

Հոգին իմանալի բնութիւն է եւ անմահ՝ զգայուն եւ անձնաւոր, ՚ի մեկուսանալն ՚ի մարմնոյս եւ ՚ի լքանելն զսա՝ յայտ է թէ առ Աստուած դիմէ. իսկ ՚ի գնալն նորա՝ գայ սատանայ եւ քննէ՝ թէ գտանէ ՚ի նմա ինչ յիւրոցն, մինչ զօրել ըմբռնել, որպէս եւ ետեսն Անտոն։ Մնան ՚ի տեղի ինչ, ըստ որում գրեաց սուրբն Եփրեմ ՚ի ճառ մանանխին, մինչեւ յօրն դատասատնի անվտանգ ՚ի սատանայէ, եւ անփառս յԱստուծոյ։ Բայց առ որս ոչ գտանէ նա յիւրոցն, ըստ որում ասաց Քրիստոս, «Գայ իշխան աշխարհիս այսորիկ, եւ յիս ինչ ոչ գտանէ », եւ որպէս ոչ եգիտ յԱնտոն, զերծանին եւ առ Աստուած եւ ընդ Աստուծով հանգչին ՚ի սէր եւ ՚ի փառսն ըստ գործոցն ոչ ընկալալ մինչեւ յօրն դատաստանի, «Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ զի մի՛ առանց մեր կատարեսցին », եւ առանց վշտակից մարմնոյս փառաւորեսցին։ Այլ որպէս յայս կեանքս որք անօսրանան մտօք, իմացականապէս տեսանեն եւ զուարճանան ՚ի սէրն Աստուծոյ մարմին գոլով, սակայն մարմինն հեշտութեամբ ոչ կցորդի այսմ ուրախութեան, այլ մանաւանդ վիշտն սորա ծնանի զնոյն, այսպէս եւ սրբոցն մարմինքն մնան ըստ անհաս իմաստիցն Աստուծոյ ներքոյ ապականութեան մինչեւ ՚ի դատաստանն. եւ ինքեանք ըստ որում ՚ի մարմնոյս կապանս՝ հպէին յԱստուած անձնապէս, առաւելապէս այժմ են առ նա՝ ազատեալ ՚ի կապանացն։

Եւ այն ժողովն նոցա՝ վերին Սիոն եւ Երուսաղէմ անուանի՝ այսմ եկեղեցւոյս մայր, զի սա ՚ի նոցանէ ծնաւ՝ եւ դուստր է նոցա՝ որք հոգեւոր երկամբքն ծանան ըստ Պօղոսի. «Որդեակք իմ, զորս դարձեալ երկնեմ ». եւ որպէս ծնունդքն միշտ յառաջանալով ծնանին յայլոց, եւ ինքեանք զայլս ծնանին, որ յետոյ՝ զնախն ունի մայր, այսպէս առաքեալքն ծնան զհետեւողսն իւրեանց եւ գնացին. որք մնացին՝ զնոսա մայր կոչէին. եւ յետ նոցա մի ըստ միոջէ ծնանին սուրբք զմանկունս եկեղեցւոյ՝ եւ մեռանին եւգնան ՚ի մի ժողովն. եւ սա հանապազ զնոցա ժողովն իւր մայր անուանէ. զորոց յիշատակն կատարելով հանապազ, որպէս որդին զի համարձակաբար ընդ մայրն խօսի քան ընդ հայրն՝ երկնչելով ՚ի նորա իշխանական սաստէն, այսպէս եւ մանկունք եկեղեցւոյ համարձակաբար խօսին ընդ մայրն իւրեանց ընդ վերինն Երուսաղէմ ՚ի ժողովս սրբոցն, եւ թախանձեն զնոսա բարեխօսել առ Քրիստոս Հայրն եւ Աստուած վասն ինքեանց. իսկ նոքա ընդունին սիրով, եւ մայրենի գթովն մաղթեն առ նա. զորոց պտուղ աղօթիցն բազումք պէսպէս սքանչելեօք ճաշակեցին՝ մայր անուանել մեզ զվերինն Սիոն եւ Երուսաղէմ։

Թէ պարտ է հաւատալ զեկեղեցի Աստուծոյ երկին յերկրի

ԱՍՏՈՒԱԾ մարդ եղեւ, եւ երկնաւորն երկրաւոր, ապա եւ երկիրս երկին եղեւ. եւ զի այս է ճշմարտապէս, լի են գիրք սուրբք բանիւք որք ածեն զմեզ յայս հաւանութիւն։ Աղաղակեցին եւ հրեշտակք. «Փառք ՚ի բարձունս Աստուծոյ, եւ յերկիր խաղաղութիւն, եւ ՚ի մարդիկ հաշտութիւն »։ Գոչէ եւ Պօղոս. «Զմիջնորմն ցանկոյն քակեաց, եւ եկն աւետարանեաց խաղաղութիւն ձեզ հեռաւորաց, եւ խաղաղութիւն մերձաւորաց »։ Այլ թերեւս ասիցես՝ թէ այս յայնժամ էր մինչ տէր մեր մարմնովն էր ՚ի վերայ աշխարհի. ու՞ր ապա դիցուք զասելն նորա, «Ես ընդ ձեզ եմ, ոչ մի ժամանակ կամ երկուս, այլ մինչեւ ՚ի կատարած աշխարհի ». եւ «Ուր երկու կամ երեք ժողովեալ են յանուն իմ, անդ եմ ես ՚ի մէջ նոց։ Իմաստուն մտաց ոչ ինչ այս զարմանալի. զի նոյն տէրն է երկնի եւ երկրի, եւ այնպէս ստեղծուած նորա մարդն՝ ըստ որում եւ հրեշտակք. այլ մեղքն էր որոշիչ ՚ի մէջ մեր եւ Աստուծոյ, եւ դատակնիք յանցանացն Ադամայ, զոր բարձեալ Քրիստոս՝ հաստատեաց զխաղաղութիւն արեամբ խաչին իւրոյ, եւ եբաց զբերան մարդկան՝ Աստուծոյ Հայր կարդալ, որոց եւ ինքն Որդին սեփականեաց բուռն հարեալ զզաւակէն Աբրահամու. ուրեմն կարելի է հաւասար երկնից իմանալ զեկեղեցի Աստուծոյ, ուր բնակեն հաւասարեալք հրեշտակաց յուսովն մարդիկ, եւ փառաբանեն զնա նոցին կցորդեալ։ Պարտ է գիտել, զի իսկութեանն Աստուծոյ հասումն՝ որպէս ՚ի մենջ՝ է ծածկեալ եւ ՚ի հրեշտակաց. զի «ԶԱստուած ոչ ոք ետես երբէք » ասացաւ. բայց յորժամ սիրեմք զնա, զօրութեամբ ՚ի մեզ բնակէ, ըստ որում ՚ի նոսա։

Եւ զի բնակեաց՝ ահա բազումք աղաղակեցին. «Զփորձ խնդրէք զՔրիստոսի՝ որ ինեւս ընդ ձեզ խօսի. եւ դուք տաճար էք Աստուծոյ, եւ Հոգի նորա բնակեալ է ՚ի ձեզ ». հաւատամք զի Աստուած բնակէ ՚ի մարդիկ որպէս եւ ՚ի հրեշտակս. եւ մարդիկ բնակեն յեկեղեցիս եւ ՚ի տաճարս սուրբս, ըստ որում եւ նոքա յերկինս. եւ միաձայնութեամբ երկնաւորացն եւ երկրաւոացս պաշտի սոցին արարիչն, որ է ՚ի մէջ երկուց եւ երից ժողովելոց՝ ըստ անսուտ խոստմանն. եւ մաքրեալ աչաց իմանալի լեալ յայտնապէս երեւի, որպէս որք բազում անգամ տեսին, որոց բաց եւ անախտ էին միտք։

Զի յորժամ մտանեմք ի տաճարս սուրբ պարտ է հաւատալ անընդմիջաբար զմեզ առաջի Աստուծոյ որպէս եւ հրեշտակք

ՓԱՌՔՆ Աստուցոյ, եւ ներգործութիւն խնամոցն եւ զօրութեանն հասանէ առ երկնաւորս եւ երկրաւորս. իսկ գիտութիւն բնութեանն եւ ոչ ումեք ցարդ եւս եղեւ հասանելի յեղականացս, ոչ մարդկան եւ ոչ գերաեունիցն քան զմեզ հրեշտակաց։ Արդ ՚ի զօրութիւնն՝ ամենայն ոք որ մաքրի՝ հպի յԱստուծոյ եւ ՚ի գիտութիւնն՝ ըստ առաւելութեան մաքրութեանն առաւելապէս հասեալ, ըստ որում զձայնս է իմանալ. զի որք մերձաւորք են առաւել լսեն, եւ որչափ հեռի են մարդիկ՝ աղօտանայ առ նոսա, այսպէս իմանամք եւ զլոյս արեգականն, զի իսկն նորա եւ բնութիւնն անհաս է ՚ի մէնջ, բայց ՚ի նշոյլս ճառագայթիցն ըստ չափոյ մաքրութեան աչաց վայելեմք, ըստ այսմ եւ իսկութիւնն Աստուծոյ անհաս է ՚ի մենջ, սակայն նշոյլ գիտութեանն մերձաւոր։ Իսկ ոչ տեսանի, որչափ զաչս իմանալիս ՚ի խոնարհ կոյս պշուցեալ՝ դանդաղիմք առ նա բարձրացուցանել ՚ի զբաղանց աշխարհի պարտեալ, յապահովացեալ ՚ի սոցանէ՝ երեւի մտաց լոյսն իւր՝ առաւելապէս քան յամենայն տեղիս՝ ՚ի տունս որոշեալ անուանն Աստուծոյ եւ փառօք նորա լցեալ. ուր ոչ երկու կամ երեք , այլ բազումքս զլոյս երեսաց նորա խնդրեմք տեսանել, եւ հաւատով յանուն Որդւոյ՝ որպէս առաք հրաման, զՀայր թախանձեմք։

Բայց նախ մտանելն, է եւ ապա խնդրելն. գամք ՚ի տաճարս՝ որ է տուն Աստուծոյ, եւ խօսիմք ընդ նա համարձակաբար արեամբն Յիսուսի նորոգողին մեզ զայս համարձակութիւն։

Յայտ է ուրեմն զի Աստուած ՚ի մէնջ ոչ ծածկի, այլ միայն մոլորումն մտաց հեռանայ ՚ի նմանէ. իսկ որ անստերիւր ունէր զսա, տե՛ս թէ զի՞նչ աղաղակէր. «Ելանեմ յերկինս, եւ դու անդ ես. իջանեմ ՚ի դժոխս, եւ անդ ՚ի մօտ ես. յեզերս ծովու թեւօքս թռչիմ, եւ անդ ձեռն քո տիրէ ինձ »։ Ծանեաք զի եւ սիրելեացն իւր առընթեր էր, եւ յորժամ խօսէին՝ պատասխանէր. եւ ոչ է երկինք պատրուակ իմանալի հայեցողութեանն Աստուծոյ որ զսիրտս եւ զերիկամունս քննէ. պարտ է ապա հաւատալ հանգիստ փառաց նորա զորոշեալ տունս, ու ՚ի մտանելն առաջի նորա ծանիցուք լինել կցորդութեամբ հրեշտակաց, որք իմացականապէս զիմանալի խունկ մերոց աղօթիցն առնուն, եւ Աստուծոյ նուիրեն, ըստ որում ուսաք ՚ի յայտնութենէ անտի Յովհաննու։

Զի՞նչ նշանակէ ձեւ կերպարանաց սրբոյ տաճարի եկեղեցւոյ զի անջրպետեալ է խորանն ի հասարակաց խմբարանէ տաճարին

ԵՐԿՐԻՆ ՚ի յերկիր հաւատացաք գոլ զսուրբ տունս. վասն այսորիկ եւ ՚ի տիպ կայանի երկնաւորացն ձեւակերպեցաւ պատկեր սորա. ըստ որում ուսեալ յառաքելոցն սուրբն Դիոնեսիոս աւանդէ մեզ այսպէս. «Քանզի նոքա, ասէ, երանելիքն առաքեալք, անմարմնապէս մաքրութեամբ յերկրի հուպ գոլով հրեշտակաց՝ կարող եղեն զերկնայնոցն կարգաւորութիւն մաքուր մտօք ճանաչել, եւ ՚ի ձեռն միջնորդութեան եւ գրոյ բանի աշակերտաց իւրեանց աւանդել։ Եւ զի անկար էր մարմնաւորացս եւ աշխարհի վիճակելոց զվերնականացն գիտութիւն նոցա նմանաբար ուսանել, կարւոր համարեցան մարմնական նշանակօք մեզ զնոյնն տալ՝ որպէս զի ուսուցուք զգալի պատկերօք զերկնայինս, եւ բազմազանութեամբ զծածուկսն, եւ նիւթովք զաննիւթսն, եւ մերովքս զգերագոյնսն, գրով եւ առանց գրոյ վարժեցին »։ Զայս ասելով երանելոյս, զարթուցանէ զմիտս մեր իմանալ զեկեղեցի պատկեր երկնի, եւ զխորանն սուրբ եւ զսրբարանն բեմ ապացոյց փառաց աթոռոյն Աստուծոյ, զորով շուրջ կան անընդմիջաբար աթոռքն, քերովբէքն եւ սերովբէքն։

Զի՞նչ նշանակէ եւ սեղանն սուրբ

Եւ զսեղանն սուրբ՝ պատկեր Աստուծոյ. քանզի որպէս խաչն պատկեր նորա անունի՝ բնակելով ՚ի նմա զօրութիւնն իւր, այսպէս եւ ՚ի սմա տպաւորեցաւ զօրութիւն եւ ներգործութիւն Հոգւոյն սրբոյ՝ քահանայապետականն օրհնութեամբ եւ կատարողականն մեռոնիւ։ Ուսուցանէ եւ զայս մեզ սուրբն Դիոնեսոս ՚ի խորհրդածութիւն մեռոնին այսպէս ասելով. Իսկ եթէ ընդէր սեղանն սուրբ, յորոյ վերայ նուիրագործութիւն պատարագին կատարի՝ սրբի մեռոնիս օծմամբ, այսպէս իմանամք, թէ ամենայն փրկագործութեան մերոյ պատճառ եւ սրբութեան սկիզբն Յիսուս է. որ եւ յետ ամենայն տնօրինական խոնարհութեանն՝ հաճեցաւ լինել սեղան վասն մեր. սեղան ըստ աստուածութեանն, որպէս ՚ի վերայ սեղանոյ՝ Հօր. ուստի եւ եբեր կտակ ազատութեան ամենայն մարդկան իւրով խորհրդաբար ողջակիզելովն. ըստ այսմ ինձ առցես զսրբութեան սեղանն, որով կատարի պատարագն նախ ՚ի ձեռն աստուածային օծութեան կատարեալ, որպէս թէ ինքն Յիսուս ըստ մեռոնիս շնորհաց իմացականապէս բնակի ՚ի սեղանն, եւ կատարէ զնա ըստ գերունակ աստուածութեանն նմանութեան. ՚ի վերայ որոյ եւ մատուցանէ զինքն ըստ մարմնոյ պատարագ՝ որպէս եւ այնժամ, եւ արդ օր ըստ օրէ բերելով ՚ի Հօրէ մեզ քաւութեան մեղաց զշնորհս, զի ամենայն սրբութեամբ լցուսցէ զմարդիկ. առ այս հայի նուիրական սեղանոյն արձանումն ՚ի մէջ սրբոյ խորանին, եւ դնելն ՚ի վերայ նորա զաւետարանն սուրբ, այսինքն զՔրիստոս. եւ որպէս շուրջ զԱստուծով եւ անջրպետապէս ՚ի նմանէ կան հրեշտակք փառաբանիչք, այսպէս շուրջ զսեղանովն անջրպետութեամբ բեմին պարեն դասք պաշտօնեիցն. եւ որպէս զերգս օրհնութեան նոքա ՚ի խոնարհ վայրէն առ Աստուած առաքեն ՚ի բարձունս, այսպէս երգք եւ պաշտանմունք քաղցրաձայնութեան սոցա արտաքոյ խորանին կատարի. եւ ըստ որում ՚ի ներքին կողմ վարագուրին միայն կարապետն մեր եմուտ Յիսուս՝ յանդիման լինել երեսանց Աստուծոյ վասն մեր, այսպէս ՚ի ներքին կողմ խորանին միայն քահանայն մտանէ ՚ի պատկեր նմանութեան Քրիստոսի խորհրդական աղօթիւքն առաջի սեղանոյն բարեխօսել վասն մեր. եւ որպէս յոյս մեր այժմ զՔրիստոսէ է կախեալ, ըստ որում գրէ առաքեալ, որ գրաւականն է մարդկան ՚ի յերկինս, այսպէս յոյս ամենայն եկեղեցւոյն զքահանայէն է կախեալ աղօթից ՚ի խորհրդածութեան պատարագին, յոր մաղթէ Աստուծոյ վասն նոցա։

Յաղագս զի՞նչ նշանակէ զգեստ կերպասուցն զոր ի վերայ սրբոյ սեղանոյս սփռեմք

ԱՌԱՆՑ խորհրդոյ աւանդութիւն՝ յընդանուր եկեղեցի քրիստոնէից ոչ է, այլ աստուածային իմն ազդեցութեամբ ՚ի հարցն հաստատեալ. եւ մեզ թէ եւ էր կարելի անձամբ անձին զզօրութիւն նոցա խուզել, վայելուչ էր վասն հաւատարիմ զքննութիւնս առնելոյ զնոցայն առնուլ բան. ոչ թէ զի ամենեւին տկարութիւնս կարօտի առ զօրաւոր մրցակիցս, մանաւանդ զի առաջադրութիւնս ոչ եթէ վարդապետութիւն է, այլ օրինադրութիւն։ Արդ զայս խորհուրդ սուրբն Գրիգոր աստուածաբան յայտնէ ՚ի թուղթն որ առ Դորոթէոս կոմսն այսպէս գրելով. «Մաքրագոյն սնդոյն սփռեալ յաստուածեղէն պատարագին՝ արիմաթացոյն է սպասաւորութիւն Յովսեփայ. զի որպէս նա զմարմինն պատեալ զտեառնն եդ ՚ի սնդոնի եւ ՚ի գերեզման յուղարկէր, յոյր ձեռն ամենայն ազգի մարդկան յարութիւն պարգեւեաց, այսպէս եւ մեք ՚ի վերայ սնդոնի կտաւուն զհացն առաջադրութեան եւ զբաժակն օրհնութեամբ սրբելով՝ ճշմարտապէս զնա մարմին եւ արիւն տեառն առանց յերկուանալոյ ճաշակեմք հաւատովք. եւ նա մեզ զանապականութիւն շնորհէ, որ ՚ի Յովսեփայն մեզ ընծայեալ տուաւ ՚ի թողութիւն մեղաց մերոց Քրիստոս»։

Զի՞նչ նշանակեն աստիճանք աթոռոցն շուրջ զսրբով սեղանովն ի միմեանց որոշեալ ի վերայ որոյ քահանայականն աթոռ հաստատեալ

ԱՄԲՈՂՋ պահելով զկարգ բանիս՝ եւ զայս կարեմք ճշգրիտ ուսանել. քանզի զեկեղեցիս եկին ուսաք, եւ զխորանն երկնից երկին եւ տեղի Աստուծոյ. եւ չէ պիտոյ վերստին հաստատել. այլ եւ զսեղանն պատկեր աստուածութեանն։ Արդ որպէս անդ շուրջ զԱստուծով են անընդմիջաբար երեք դասք սերովբէիցն եւ քերովբէիցն եւ աթոռոց, այսպէս եւ որք են ՚ի պատկեր նոցա քահանայք՝ բազմեալ հանգչին ՚ի սոսա ՚ի խորհրդականն ժամու։ Իսկ զի քահանայապետն մեր Քրիստոս «Անց ընդ երկինս, որպէս գրէ առաքեալ, եւ վեհագոյն նոցա նստաւ ընդաջմէ Աստուծոյ », այսպէս քահանայապետն որ է պատկեր Քրիստոսի, գայ յարտաքին վայրէս յետ կատարելոյ զպաշտօն խնկարկութեանն, որպէս եւ Քրիստոս զտնօրէնութեանն, եւ նստի վեհագոյն ամենեցուն ՚ի բարձրագոյն աթոռն, որպէս ընդ աջմէ Աստուծոյ։ Ուսանիմք զայս ՚ի պատմութենէ սրբոյն Պետրոսի Աղեքսանդրու հայրապետին. քանզի նա երանելին մաքուր ունելով զհայցուածսն՝ ոչ կարէր համարձակել ինքն ՚ի պատկեր Քրիստոսի նստել յաթոռն, ուր յայտնապէս զնա տեսանէր։ Ո՜վ շնորհազարդ հոգւոյն. «Պատկառեմ, ասէ, ՚ի վերայ պատուանդանին նստել, եւ ոչ եթէ յաթոռն »։ Ահա ճշգրտեմք սովաւ, թէ յամենայն քահանայապետական յաթոռ բազմի Քրիստոս. եւ ուր նա է, առ նովաւ եւ ընդ նովաւ են պաշտօնեայքն իւր հոգիք հրեշտակք՝ առ ընթեր համադասիցն իւրեանց քահանայիցն, որպէս ասացաւ։

Զի՞նչ յայտ առնեն լուացմունք ջահիցն եւ լապտերացն եւ բուրումն խնկոցն ի սուրբ եկեղեցիս

ԼՈՅՍ ծայրագոյն եւ անմերձենալի է Աստուած անհաս եւ անճառելի. եւ լոյսք յետ նորա երկրորդ գոյացան յառաջին լուսոյն՝ հրեշտակացն դասակարգութիւնք. լոյս երրորդ հաստատեցաւ մարդս, որպէս ուսուցին վարդապետքեկղեեցւոյ, եւ գրեցին արտաքին բնախօսքն, որ եւ է տիրապէս յաղագս իմանալւոյն որ ՚ի սա ներքինն մարդոյ։ Արդ քանզի եդաք զեկեղեցի ապացոյց երկնից առաջի հաւատոցն աչաց, լուցանեմք ՚ի նա զլոյս ջահիցն, ոչ եթէ իբր Աստուծոյ առ ՚ի նմանէ լուսաւորել, որ անկարօտն է, այլ նշանակեն սոքա բազմութեամբ պայծառութեան իւրեանց զգումար բազմութեան հաւատացելոցն որք կան ՚ի տաճարն առաջի Աստուծոյ։

Եւ զայս պատկեր զգալի արարին իւրեանց իմանալի լուսոյն մտացն, որ իմացականապէս արծարծի հրով սիրոյն Աստուծոյ։ Եւ զոր օրինակ ջահս որ ՚ի խարուկէն լուցեալ բորբոքեալ արծարծի՝ միշտ ՚ի վեր կոյս ձկտելով, այսպէս եւ որք են եկեղեցիս ժողովուրդք յաստուածային սիրոյն կայծականց բորբոքեալ միշտ առ նա վերանան՝ լուսաւոր խորհրդովք զվերինն խորհելով, որպէս եւ հրեշտակք. ըստ որում եւ տէրն զառաքեալսն լոյս անուանեաց, եւ ՚ի ձեռս կուսանացն զլապտեր վարուց նոցա առակեաց, զոմանս անդ պայծառացեալս՝ որք աստ ՚ի փառս Աստուծոյ վառեալ պահեցան, եւ զայլս խաւարեալս եւ շիջեալս՝ որք ՚ի պէտս փառաց մարդկան պճնեցան։

Արդ որպէս լոյսն առ Աստուած սիրոյն արծարծելոյ մտաց մեր կերպացաւ, այսպէս եւ խնկոցն անուշահոտութիւն բարդելոյ ծխոյ աղօթից նոցին տայ զտարացոյց. զի որպէս սա զգալի անուշահոտութիւնս մաքրապէս հոտոտելովքն հեշտացուցանէ զընդունողսն, այսպէս եւ մեր աղօթքն իմանալի խունկ ծխեալ առաջի Աստուծոյ՝ զուարճացուցանէ զկամս նորա եւ ուրախանայ ՚ի նոյնն։ Ըստ այսմ առնու հայրն մեր Նեղոս ՚ի գլուխսն որ վայ»սն աղօթից ՚ի յայտնութենէ անտի Յովհաննուվկայութիւն այսպէս. «Տաշտք խնկոցն՝ աղօթք սրբոցն, զոր քսան եւ չորք ծերքն կրէին. եւ տաշտ համարեալ սէրն որ առ Աստուած, այսինքն հոգեւորական սէրն, յորում զաղօթսն ներգործեն հոգւով եւ ճշմարտութեամբ »։ Նա եւ ՚ի հին գրոց լուաք. «Հոտոտեցաւ տէր ՚ի պատարագն Նոյի ՚ի հոտ անուշից ». ոչ թէ միայն ՚ի զգալի ծուխ ճենճերոյ, այլ ընդունէր ընդ իմանալի ծխոյ աղօթիցն եւ զգալի պատկեր նորա զպատարագն ՚ի հոտ անուշից. զի հոգեւոր նուիրագործութիւն Աստուած միայն ՚ի հոգեղինաց հրեշտակացն պահանջէ։ Իսկ մեր խառն գոլով ՚ի հոգւոյն եւ ՚ի մարմնոյ, կամի եւ ՚ի մէնջ զմարմնաւոր հպատակութիւնս՝ ըղձից հոգւոյ ընթակից. որպէս արարին սուրբքն եւ աւանդեցին մեզ. ապա թէ ոչ զի՞նչ կարօտանայ Աստուած մոմեղինացն եւ խնկոց, զոր քրիստոնեայք ընծայս բերեն ՚ի տուն նորա։ Բայց սակայն ընդունի զապացոյց հաւատոցն եւ սիրոյն, տալով նոցա նշանակ թէ այսպէս ընկալաւ եւ զմտաւորական խնդիրսն։ Ապա թէ առանց սիրոյ եւ հաւատոցն լինիցի, այսպէս պատասխանէ. «Խունկք ձեր պիղծ են ինձ »։ Իսկ եթէ հաւատն եւ սէրն առանց սոցին՝ ասէ. «Ոչ մատուցեր ինձ խունկս ՚ի Սաբայէ »։ Այլ զուղիղն խնդրելով՝ երկոքեանս պարտ է, զի միմեանց վկայք լինիցին. մարմնաւորս հոգեւորին, եւ հոգեւորն մարմնաւորին, ՚ի մարմին եւ ՚ի հոգի եղելոցս անստգիւտ սիրոյ նշանակ։

դասակարգութիւնք եկեղեցւոյ համատիպ երկնաւորացն կարգաց

ԶԻ երկին յերկիր է սուրբ՝ ահա ցուցաւ որպէս կարծեմ. պարտ է գիտել զի եւ բնակչաց սորա դասք՝ ըստ նոցա սահմանեցան ՚ի սրբոցն, զոր համառօտաբար դնել իրաւացի է. սակայն զնոսա նախ պարտ է ՚ի մէջ առնուլ՝ որոց մերս ապացոյց է։ Երիս դասս զնոսա ուսաք ՚ի միմեանց անջրպետեալս կայանօք տեղւոյ. իսկ զերիսն դարձեալ զանազանեալ յիւրաքանչիւր կայանս յերիս երիս, ոչ կայանօք՝ այլ միայն անուամբ եւ պատուով։

Արդ նախ քան զամենեսեան եւ առաջին դաս որք շուրջ զԱստուծով կան անընդմիջաբար աթոռքն եւ սերոբէքն եւ քերովբէքն, յինքնակատար աստուածութենէն սոցա լուսաւորեալ եւ իմաստնացեալ՝ իջուցանեն աննախանձ կամօք զլուսաւորութիւն գիտութեանն եւ զշնորհս ՚ի խոնարհագոյն դասսն, կցորդս արարեալ զնոսա իւրեանց գիտութեանն։ Երկրորդ զզկնի նոցա դաս՝ իշխանութիւնք եւ զօրութիւնքն եւ տէրութիւնք, որք յառաքեալ լուսագիտութիւնն ՚ի վեհագունիցն ըստ չափոյ զօրութեան իւրեանց վայելեալ՝ տան յեւս կրսերագոյնսն։ Երրորդն գոլով յետ նոցա եւ վերջին դաս՝ պետութիւնքն եւ հրեշտակապետքն եւ հրեշտակք, առ որս իջեալ լուսաւորութիւնն ՚ի նախակացելոցն՝ ՚ի նոսին նահանջի. եւ այսպէս ՚ի ձեռն միմեանց միջնորդութեան ամբառնան եւ յետինքն ՚ի գիտութիւն աստուածութեանն ըստ կարի ընդունելութեան, որով եւ կատարեալք լինեն եւ անուանին։ Իսկ յետ սոցա քահանայականս կարգաց՝ ամենառատ բարեգործութիւնն կամեցաւ եւ զմարդկան ազգ հաղորդեցուցանել այսպիսի կարգաց եւ շնորհաց, որպէս զի եւ զմեզ իւր գիտութեան ստասցի հաղորդս եւ զարդարեսցէ փառացն շնորհօք, ուսոյց ՚ի ձեռն վերնոցն խորհրդազգածաց՝ զներքին եկեղեցի իւր այնպէս յօրինել յերիս դասս եւ յինն իշխանութիւնս պատւոյ եւ անուանց։

Արդ ուսոյց բանս զսեղանն պատկեր Աստուծոյ, եւ զբեմն տեղի նմին. ՚ի տեղի իսկութեանն Աստուծոյ , եւ զբեմն տեղի նմին. ՚ի տեղի իսկութեանն Աստուծոյ շուրջ զնովաւ դասակարգէ բարեզարդութիւնն զեպիսկոպոսապետս, զեպիսկոպոսս, եւ զքահանայս, որք թէպէտ եւ անուամբ զանազանին եւ իշխանութեամբ, սակայն ՚ի մի դաս քանակին հաւասարապէս կալ շուրջ զսեղանովն, եւ անընդմիջաբար խօսել ընդ նմին խորհրդականն աղօթիւք, եւ ՚ի նմանէ ընկալեալ զլուսափայլն գիտութիւն՝ իջուցանեն բարեյօժար կամօք ՚ի խոնարհագոյն դասսն, այսինքն զխաղաղութիւնն, զհաղորդութիւնն՝ եւ զայլ քահանայական կատարմունքն։ Երկրորդ յետ նոցա անջրպետութեամբ բեմին որոշեալ՝ սարկաւագք եւ կէս սարկաւագք եւ սաղմոսերգուք, լցեալ ՚ի նոցա շնորհացն՝ հեղուն յեւս յետինսն զնոյն. ոմն զքարոզութեանն վարդապետութիւն, ոմն զընթերցողութիւնն, այլ ոմն սաղմոսերգութեամբն զնոսա լուսաւորեալ։ Իսկ վերջին դաս կրօնաւորացն եւ զժողովրդոցն եւ երախայիցն զանազանութիւն՝ ընկալեալ ՚ի սոցանէ զշնորհ գիտութեան իմաստիցն՝ ըստ իւրաքանչիւր չափոյ լուսաւորին, եւ առ ինքեանս զնոյն նահանջեն։

Այսպիսի աստուածաւանդ կարգօք զարդարեալ մերս եկեղեցի՝ երկնայնոցն եկեղեցւոյ համատեսակք զաստուածատեսակութիւն նոցա մարմնական մասամբք նկարագրեալ։ Այլ թէրեւս ասիցես, թէ ոչ գոյ առ երկնաւորսն կարգ որմաքրութեան կարօտին, որպէս զերախայքն. եւ զայս ճշմատեմք ոչ գոլ առ նոսա անսուրբ կամ կարօտ մաքրութեան, այլ մաքրութիւն ՚ի վերայ երկնայնոցն ասեմք զառաջնոցն հեղեալ առ յետինսն զլուսափայլութիւն, որովք աստուածային հանճարոյն գան սոքա ՚ի գիտութիւն եւ ՚ի լուսաւոր տեղեկութիւն։

Զի՞նչ բացայայտէ անունն երէց կոչել զվերակացուս ժողովրդոյ եպիսկոպոս եւ քահանայ

ԵՐԷՑ՝ ծերունեացն է անուն, փոխելոցն յերիտասարդական հասակէն եւ ՚ի ծերութիւն յեղաշրջելոցն. այսպէս է տեսանել եւ յաստուածակոյս կողմն՝ տղայութիւն, երիտասարդութիւն եւ ծերութիւն հոգւոց. որպէս ասէ Պօղոս զանձնէ. «Մինչ տղայն էի, իբրեւ զտղայ խօսէի եւ հանճարէի, այժմ եղեալ այր՝ զտղայութեանն խափանեցի »։ Եւ որ միջամուխն էր աստուածային խորհրդոցն, զանունն իւր երէց գրէր. եւ զաշակերտսն յայս երիս հասակս որոշէր, որովք ուսանիմք ընթացս հասարակաց հոգւոյ, որպէս եւ մարմնոյն, զի զնոր եկեալն ՚ի հաւատս՝ մատաղատունկ առին կոչել գիրք։ Արդ որ ոք նորոգ որոշեալ ՚ի խաւարէ աշխարհի եւ մերձեցեալ յօրէնսն Աստուծոյ՝ տղայ է այնպիսին, թէպէտ եւ հասակաւ մարմնոյն ծեր է։ Իսկ յառաջացեալ յայնմանէ առաքինութեամբ եւ գիտութեամբ զօրացեալ, ոչ միայն զանձն այլ եւ զայլս խրատել երէց է ՚ի հասակ հոգւոցն. վասն այսորիկ զքահանայս երէցս անուանեմք՝ թէպէտ եւ մանկունք են, ծերունեացն մակադրութեամբ. յայտ առնելով կոչմամբն՝ կատարեալս զնոսա ըստ աստուածային հասակի առաքինութեանն, ոչ միայն անձանց, այլ եւ այլոց հրատարակելով զնոսա ուսուցիչս . վասն որոյ եւ ծերոց պատիւ առին ՚ի մէջ ժողովրդոցն, որպէս հայրն ՚ի մէջ հոգւոց՝ երկամբք ծնելոց մանկանցն նախադասեալք։

Ընդէ՞ր քահանայ անուանին երիցունք

ՔԱՀԱՆԱՅ՝ ըստ մերումս պատշաճեալ լեզուի՝ մաքրող կամ սրբիչ անուանի, եւ մաքրագործութիւն երիցանց է՝ նախ զգործս ամենայն հօտին սրբել, եւ ապա զանձինս նոցա։ Քանզի ամենայն մարդոյ անկար է խորին խորհդոցն Աստուծոյ հասանել. իսկ սա նորին ընտրութեամբ եւ ժողովրդեանն վկայութեամբ՝ իբրեւ զիմաստուն տեղեակ նորին, ՚ի բաց որոշեցաւ ՚ի հասարակական կարեէ՝ միջնորդ լինել ընդ Աստուած եւ ընդ մարդիկ. այսինքն մաքրութեամբ մտաց առ Աստուած հպել, եւ վշտակցութեամբ մարմնոյ առ ժողովուրդն, եւ զխաղաղութիւն սոցա խոհական տքնութեամբ տնօրինել հանգունատիպ քահանայապետին մերոյ Քրիստոսի՝ որ նստի ընդ աջմէ Աստուծոյ, եւ այնպէս փորձ է մերումս տկարութեան, որպէս գրեաց Պօղոս. որոյ փոխան գոլով քահանայս՝ հարկաւորապէս յոր գործէ՝ նայեցեալ անտի ուշ ունի ժողովրդեանն, եւ տեսանէ զնոսա ցնդեալ եւ զբաղեալ ՚ի հոգս աշխարիհս եւ վերջացեալ վասն այնր ՚ի կանխելոյն առ Աստուած. վասն այսորիկ սա վշտակից գոլով նոցա մարմնով՝ եւ ընտանի Աստուծոյ մտօք, փոխանակ նոցա կայ առաջի Աստուծոյ, զամենեցուն համար պարտուց յանձն իւր ընկալեալ խոստովանի, եւ աղէկիզութեամբ զհասարակաց փրկութիւն հայցէ. այս է առաջին մաքրագործութիւն։ Իսկ երկրորդն եւ վեհագոյնն՝ գառնն անարատ Քրիստոս, զոր ընկալեալ պարգեւ ՚ի Հօրէ՝ բաշխէ ժողովրդեանն. եւ զպատմուճան հոգւոց նոցա ՚ի կրից մարմնոյն աղտեղեալ՝ այսպիսի լուացողական աճառով սրբէ. ըստ այնմ. «Արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց»։

Սրբէ դարձեալ եւ զերեխայսն մկրտութեամբ, զմեղօք շաղախեալսն թողութեամբ, զբարեգործսն օրհնութեամբ ուստի եւ տիրապէս առ զմաքրողականն անուն, որ է քահանայ։

Զի՞նչ զօրութիւն եպիսկոպոսն անուն ցուցանէ

ԱՆՈՒԱՆՔՍ այսոքիկ ոչ եթէ բնաւորն էութեան է, այլ ներգործութեան գործոյն, յորմէ վերջացեալք՝ պիտակ զանունն կրեմք անձանց նախատինս, ըստ որում եմս իսկ։ Զոր օրինակ իշխան ոք կոչի՝ յորժամ ունի որոց իշխէ, եւ արքայ՝ յորժամ ունի որոց առաջնորդէ։ Իսկ առանց նիւթոյն սոսկ անուն է նմին այպանումն, այսպէս եւ եպիսկոպոսն անուն ՚ի հելլենացի լեզու է, իսկ առ մերս այցելու թարգմանի. եւ այցելութիւնն՝ ընդարձակութիւն առատութեան է առաջնորդելոյն, վասն այսորիկ զտիրապէս գթութեանն առ զանուն. զի առաջնորդել է՝ միայն հովել զորս ՚ի ձեռին, իսկ այցելութիւն ՚ի ստիպելոյ գթոյն, եւ կորուսելոցն միշտ ՚ի խնդիր ելանել եւ զամենեսեանն յորժամ այց արասցէ ձեզ Աստուած, այսինքն այժմ անտես եղելոց յայսմ մասնէ խնամոց։

Արդ սա հռչակէ անուամբն՝ թէ միշտ այց առնէ եւ նախախնամէ սիրովն Աստուծոյ զամենեցուն հոգւոց փրկութիւն։ Իսկ վերջացեալ յայսման եւ ընդ այլ ճանապարհ գնացեալ՝ ոչ կարօտիմ ՚ի բանէն զոր խօսեցաւ Քրիստոս ընդ իս դատել, այլ նոյն ինքն անունս իմ դատի զդատապարտեալս յաւուրն յետնում։ Եւ զիա՞րդ մխիթարեցայց յուսակտուր կործանեալս ՚ի կամաց իմոց։

Զի՞նչ է տիրապէս քահանայագործութիւնն սոցա

ՀՐԵՇՏԱԿ լինել յԱստուծոյ առ մարդիկ, եւ ՚ի սոցանէ միջնորդ խաղաղութեան առ Աստուած. ըստ այնմ զոր մարգարէն ասէ առ սոսա. «Շրթունք քահանայիդ զգուշասցին գիտութեան, վասն զի օրէնս խնդրեսցեն ՚ի քահանայիդ զգուշասցին գիտութեան, վասն զի օրէնս խնդրեսցեն ՚ի քէն՝ որ հրեշտակ ես տեառն ամենակալի »։ Յայտ արար՝ թէ չէ բաւական սորա միայն սրբութիւն անձին, այլ պարտի զկատարեալն ունել զգիտութիւն աստուածայնոցն. զի ՚ի խնդրելն ՚ի նմանէ զճանապարհս ընթացից օրինացն Աստուծոյ ժողովրդեանն՝ կարող լիցի ցուցանել զուղիղն։ Եւ ցուցանէ ո՞րպէս, եթէ ոչ յորժամ ապացոյց բարբառոյն զանձն տայ, եւ զպէսպէս իմաստութիւնն նմին օժանդակ, զոր դիւրաւ մի ոք համարեսցի ստանալ. այլ զոր օրինակ հրեշտակ թագաւորին ոչ միայն ուշ ունի ուր առաքի պարզաբար զհրամանսն ասել, այլ այնպէս ձեւացուցանէ զնոյնն որով հնարաւոր կարծիցէ զհաւանութիւնն, եւ ջան նորա որ միայն ՚ի պատմելն՝ այլ եւ ՚ի հնազանդեցուցանելն. պարտական է ամենայն իրօք եւ կարգեալն յայս պատիւ յԱստուծոյ հրեշտակ եւ հրամանատար նորին՝ քահանայք, նախ զամենայն կամս եւ զպատուիրանս Աստուծոյ որ ՚ի հին եւ ՚ի նոր կտակարանս ամփոփեալ յանձինս իւրեանց ամբարել, եւ ըստ նոցա զընթացս քաղաքավարութեան կերպացուցանել. եւ ոչ այնու բաւականանալ՝ այլ ուսելոցն հրեշտակ լինել, եւ ՚ի դիմաց Աստուծոյ միշտ վայելչապէս ժողովրդեանն զնոյն պատմել. այսինքն այլով օրինակաւ խօսել ընդ մանուկն, եւ այլ ընդ ծերն, այլ ընդ յանցաւորն, եւ այլ ընդ բարեգործն. ոչ զնոյն օրինադրել ամուսնացելոյն եւ կուսին, ըստ որում գրէ պարզաբար առ Տիմոթէոս՝ առաքեալն։ Ապա որպէս յարացոյցն հրեշտակ թագաւորին՝ նուաճեալ զաշխարհն իմաստութեամբ առ նոյն վերստին դառնայ փոխեալ զբարբառ իւր. եւ որ աստ զթագաւորն ահաւոր եւ բուռն ցուցանէր, եւ առ որս եկն՝ զնոսա ստամբակս, մտեալ առ նա զթագաւորին քաղցրութիւն այնուհետեւ յիշէ, եւ աշխարհին հնազանդութիւնն. այլ եւ պատարագ ածեալ ՚ի նոցանէ՝ ՚ի հաշտութիւն նովաւ աղերսէ. ըստ այսմ եւ սա քահանայս՝ յետ ժողովրդեանն ցուցանելոյ ահաւոր զօրէնսն եւ զհրամանս Աստուծոյ, դառնայ առ նոյն աղօթիւքն, եւ զմարդասիրութիւնն նմին յուշ ածելովն՝ յիշէ զպէսպէս ողորմութիւնն ՚ի վեր քան զարժանն մարդկան եղեալ . եւ խոնարհ կերպարանօք եւ արտօսրալիր հայցուածովք թախանձէ զնա, մանաւանդ եւ զսոցայն տառապանսն պատմէ առ որս եկն հրեշտակ. Վտանգին, տէր, անմարմմին ունին թշնամի, անզեղջ չարագործ՝ մարտակից. ներեա գթելոյն սոցա քում պատուիրանի. մարմնոյ վիճակեցան աղցաւոր կրից, նախախնամեա զսոսա յիւրեանց տառապանսն։

Այսպիսի է զօրութիւն ամենայն քահանայական աղօթից փոխանակ ժողովրդեանն եւ վասն նոցին պաղատանք. ապա տայ եւ պատարագ ՚ի սոցանէ Աստուծոյ Հօր՝ պատճառ եւ միջնորդ խաղաղութեան։ Եւ սա ո՞վ այլ ոք, եթէ ոչ այն որ եկն ոչ դատել զաշխարհ, այլ փրկել, որ կայ ընդ աջմէ Աստուծոյ բարեխօս վասն մեր. եւ միշտ կենդանի առնել կարող է զինքեամբ մատուցեալսն առ Աստուած. որպէս գրեաց Պօղոս. Յիսուս Քրիստոս Աստուած ճշմարիտ եւ գլուխն եկեղեցւոյ իւրոյ. զոր առեալ ՚ի մէնջ որպէս զգլուխ՝ նովաւ զամենայն անդամս դնէ նուէր ՚ի վերայ սրբոյ սեղանոյն Աստուծոյ Հօր՝ ասելով, տկարացան տէր, հեղգացան, ծոյլ գտան առ կատարումն քո սուրբ պատուիրանին. մեղաք եւ անօրինեցաք. եւ սահմանեցեր «Անձն որ մեղիցէ նոյն եւ մեռցի ». արդ այս տէր մեր եւ գլուխ մեռանի վասն մեր մարմնով, եւ մեք ամենեքեան մեռանիմք ընդ սմա կամօք. արդարացո զմեռեալքս ՚ի մեղաց մերոց, զորոց դատապարտութիւնն սա յանձն իւր ընկալաւ, որ անմեղս է. եւ սրբեա սովաւ զխիղճ մտաց մերոց՝ կենդանապէս պաշտել զքեզ Աստուած կենդանի. քանզի տեսանես, ահա մահ եղեւ վասն ուխտին, որում յանցաւորք գտաք՝ առցուք զաւետիսն հրաւիրեալքս ՚ի ժառանգութիւն կենացդ յաւիտենից. այս է քահանայագործելն։

Յորպիսեա՞ց հասակաց իրաւացի է առնուլ զանազան աստիճանսն

ՅԱՅՏՆԻ է այս ճշմարտութեամբ օրինացն, եւ բնութեանս կրիւք, զի տէրն մեր որ ամենակատարն է բնութիւն, լռեալ դադարեաց ՚ի վարդապետականն գործոյ, մինչեւ սահման մարմնական հասակին զլրումն առեալ ՚ի թիւ երեսնից ամացն ժամանեցաւ. եւ զՅոսէփ մինչեւ ցայս կէտ ընդ կիրթ փորձանաց անցոյց, եւ ապա ընտիր գտեալ՝ թագաւոր կացոյց յԵգիպտոս. նոյն եւ զԴաւիթ եւ զՄովսէս. որովք ուսանիմք՝ թէ անմարթ է վաղվաղել եւ զոք ՚ի մանկանց վասն հմտութեան յերիցութեան աստիճան վերացուցանել, որպէս եւ զծերն յաղագս տգիտութեան. այլ երկոքումբք հարկ է լինել կատարեալ. որպէս զի մի՛ մատաղ հասակն իւիք փորձեալ յառաջդիմանալովն՝ ՚ի դատաստան անկցի սատանայի, վասն այսորիկ նախ մինչ դեռ մանուկն է՝ զպաշտպանութեան գործսն կատարեսցէ, զընթերցողութեանն, զսաղմոսողուգութեանն, յետ որոյ եւ զսարկաւագութեանն. եւ ապա փորձ եւ ընտիր գտեալ բարիոք, եւ անցեալ ընդ երիտասարդական հասակին յեղյեղուկ դիւրաշարժութիւնն, առցէ զպատիւ կատարելոցն, որպէս զի զգուշագոյն լինիցի նմա շնորհն, եւ մի ÿ դիւրաւ գտանելովն դիւրաւ արհամարհելի։

Առ այս եւ Սաղովմոն բազում անգամ խրատէ զմեզ յառակսն՝ զբնութեանս փորձ ճշդեալ. քանզի ասէ՝ որպէս ոչ զհետս նաւուց ծանեայ ՚ի ջուրս կամ զարծուոյ յօդս, այսպէս եւ ոչ զմիտս մանկան յերիտասարդութեանն. այն զի ընդ մարմնոյն փոփոխման եւ միտքն տարբերի, եւ տարաբերեալ մտաց զառաջնորդական պատիւ հաւատալ՝ զգուշալի է։ Այլ մի՛ ՚ի մէջ կացցէ այժմ մեզ Դանիէլ կամ Տիմոթէոս, վասն զի ոչ մի ծիծառն գարուն առնէ՝ ասէ Աստուածաբանն։ Ապացոյց մեզ ամենայն կարգաց եւ կրօնից Քրիստոս տուաւ, եւ ոչ այլ ոք. իսկ զնա տեսաք այսմ օրինաւոր սահմանի ՚ի ներքոյ կացեալ մեզ առ ՚ի խրատ։

Որո՞վ որոշեալ ճանաչին յեկեղեցի այսոքիկ դասք

ԾԱՌԱՅԱԿԱՆ եւ իշխանական տեսակ զգեստուցն յայտնապէս զանազանէ զսոսա ՚ի միմեանց. քանզի ամենայն որ ժառանգաւոր է, գօտելոյծ զգեստուն տարացոյց տայ՝ թէ հաւատացեալ ինձ գործելոյն իշխան եմ ՚ի մէջ եկեղեցւոյս. իսկ կրօնաւորքն եւ աշխարհականքն եւ երախայքն գօտւով կացեալ յաղօթելն՝ զծառայական իւրեանց կարգն խոնարհութեամբ ցուցանեն։ Բայց տես եւ այլ զանազանութիւն, զի մի դասն եւ երեք կարգն, այսինքն երախայիցն հաւատացելոց եւ սրբոյ ժողովրդեանն, եւ կրօնաւորացն կուսանաց՝ գօտւով կան յաղօթելն. իսկ կէս սարկաւագացն եւ ընթերցողացն եւ սարկաւագաց երեք կարգն եւ մի դասն՝ գօտելոյծ եւ թեզանօք պատմուճանաւ։ Բայց որ ՚ի ներքս են ՚ի խորանն սուրբ՝ մի դասն երեք կարգն, այսինքն քահանայքն եւ եպիսկոպոսք եւ եպիսկոպոսապետք՝ գօտելոյծ պճղնաւոր ունին զպատմուճանսն եւ առանց թեզանեաց. որ զայս նշանակեն, թէ որք գօտւովն՝ են պատրաստական սոցա հրամանին, որպէս զծառայս կատարել զոր ինչ պատգամաւորութեամբն իւրեանց բերեն յԱստուծոյ բան հրամանի։ Իսկ սոքա որ զկնի նոցա ժառանգաւորք են եւ իշխանք, բայց ոչ տիրապէս հրամայողք ժողովրդեանն, այլ պաշտօնեայք նոցա ՚ի ներքոյ քահանայական դասուն հրամանի. զի զոր ինչ նոքա բանիւ հրամայեսցեն, սոքա գործով առ ժողովուրդն կատարեն, վասն այնորիկ եւ թեզանեօքն պատրաստ առ ՚ի գործ ունին զձեռս։ Եւ զի՞նչ է գործն սարկաւագին. խունկ արկանել, եւ զխորհրդական սպասն բերել. դպրացն զմոմեղէնսն եւ զայլ ինչ կրել. կէս սարկաւագացն զդրունսն պահել։ Իսկ քահանայական կարգն յայսցանէ ՚ի գործոցս որիշ է, միայն գործ է նոցա առ Աստուած պատգամաւորութիւնն, եւ խօսելն աղօթիւք վասն ժողովրդեանն, եւ իշխանութեամբ հրաման տալ պաշտօնէիցն զիւրաքանչիւր գործ. յաղագս որոյ պճղնաւոր եւ առանց թեզանեաց ունի զպատմուճանն, յայտ արարեալ՝ թէ բանի միայն է սպասաւոր, եւ ոչ մարմնական գործոյ. բանական աղօթիւքն միայն պաշտօն տանի Աստուծոյ եւ ժողովրդեանն, եւ ոչ զգալի գործով. քանզի խնկարկելին տնօրէնութիւն է նմա, եւ երկրորդին աստիճանի, որպէս ցուցաւ, եւ ոչ սեպհական գործ, այլ զիջումն ՚ի պէտս հօտին։

Զի՞նչ նշանակէ բացաւ գլխով կալ սոցա ի տան աստուծոյ ի ժամ աղօթիցն ի խորհրդական տեղւոջ քննելի է զստոյգն

ՀԵԹԱՆՈՍԱՑ առաքեալն Պօղոս կրթելով զնոսա յօրէնս ճշմարիտս, կարի իմն կարեւոր պրամայէ նոցա ունել զայս կերպարան. «Առն ամենայնի, ասէ, գլուխ Քրտստոս է. եւ յորժամ սա յաղօթս կայ, եթէ ծածկէ զգլուխն՝ յամօթ համարի ինքեան զգլուխն իւր զՔրիստոս . վասն այսորիկ ոչ պարտի ծածկել զգլուխն, զի պատկեր եւ փառք Աստուծոյ է »։ Յետոյ եւ ՚ի բնութիւնն ապաստանեալ՝ վկայութեամբ նորա հաստստէ զասացեալն. «Եւ ո՞չ բնութիւնդ իսկ ուսուցեանէ զձեզ, զի այր եթէ գիսաւոր է՝ անարգանք են նմա, բայց կին եթէ գիսաւոր է՝ փառք են նմա։

Ապա թէ ոք այսմ հակառակի, մեր սովորութեանն արտաքոյ գտանի, եւ եկեղեցեացն Աստուծոյ որ յԱնտիոք եւ յԵրուսաղէմ », ասաց ՚ի վախճան օրինացն։ Արդ զի մի՛ իւիք հակառակ ամբարձցի եկեղեցի հեթանոսաց օրինադրին իւրոյ Պօղոսի եւ բնութեանն սահմանի, ոչ ծածկէ զգլուխն ՚ի մտելն ՚ի տուն Աստուծոյ աղօթել. այլ եւ զաւելորդսն ՚ի գիսացն՝ որ անարգանք են նմա՝ ծածկաթիւ օրինացն օժանդակէ. սակս այնորիկ ամենեցուն հասարակաց արանց տարկ է զաւելորդսն ՚ի գլխոյ հերացն յահաւել եւ ՚ի ժամ աղօթիցն բացաւ գլխով լինել. զի մի ÿ իւիք լեցուք առաքելական օրինացս դրժող։ Այսպէս տեսանեմք այսօր զընթացս նախապատիւ ազգին Փռանգաց, զի հասարակաց են բացագլուխ եւ առանց յաւելուածոյ հերաց. եւ զայս փառս ինքեանց ունին, որպղս եւ գրեաց առաքեալ։ Իսկ ժառանգաւորք եկեղեցւոյ ոչ թէ միայն որպէս զհասարակաց ժողովուրդն՝ զհերսն յապաւեն, այլ եւ զգագաթունսն ամենեւին ՚ի հերաց մաքրեալ ջնջեն, զոր մի ÿ կարծեսցես վայրապար եւ առանց խորհրդոյ, այլ եկ եւ քննեսցուք ըստ կարի , զի՞նչ հարկ եղեւ առաքելոյ սահմանել զայս, եւ զմեզ ՚ի սոյնս կըրթել. եւ իմանամք այսպէս ըստ կարի մեր։

Աստուած զմարդն ՚ի հոգւոյ եւ ՚ի մարմնոյ մի կենդանի արար, եւ զերեւելի մարմինս գործի ետ իմանալին մտաց, որպէս զի սորա յայտնի կերպարանքն զնորա ծածուկ կամսն հրատարակեսցէ. այսինքն ջրով զմարմինն ՚ի մկրտութեանն լուանալովն՝ զմտացն յաղտոյ սրբելն հաստատեմք, իւղով զմարմինն կնքեալ՝ զՀոգին սուրբ ՚ի միտս դրոշմեմք, եւ զպարանոց յաղօթս կորացուցեալ՝ զմտացն առաջի Աստուծոյ զխոնարհելն ցուցանեմք, եւ զձայն բարձրացուցեալ, զնորա առ Աստուած աղաղակն յայտ առնեմք. զի մարդ եւ պատկեր Աստուծոյ՝ նա է, եւ սա համագոյ նմին եւ զգալի կերպարան։ Արդ որպէս ամենայն տարացոյցք արտաքին մարդոյս ներքնումս ներգործութեան է յարացոյց, այսպէս եւ այս. քանզի որպէս գլուխս ՚ի մարմինս է առաջին եւ իշխանական ՚ի վերայ այլոցն, այնպէս եւ ՚ի բանականն հոգւոյ մասունք առաջին եւ իշխանական է անձիշխանն միտք, ընդ իւրով ունելով զմարմինս լգայարանովք եւ զգալի շնչով եւ զցասմնական տեսակն եւ զցանկականն, զի սորա հրամանաւն ըստ ճշմարտութեանն վարին. եւ որպէս ՚ի գլխուխս բազմապատիկ է հերքն եւ միշտ ՚ի յաճումն, այսպէս բազմապատիկ է հերքն եւ միշտ ՚ի յաճումն, այսպէս եւ ՚ի միտս անըիւ են խորհուրդքն եւ հանապազածինք։ Արդ որպէս զհերացն աւելորդն ՚ի գլխոյս հատանեմք, այպէս եւ առ Քրտստոս յուսովն ՚ի մտացն զաւելորդ խորհուրդսն յապաւեմք. եւ որպէս զգլուխ ՚ի բաց ունիմք առանց նիւթեղէն ծածկութից, այսպէս եւ ամենայն քրիստոնեայ՝ զմիտսն ՚ի բաց ունի առաջի Աստուծոյ, եւ զխորհուրդս նորա առանց մարմնական ցանկութեանց. եւ ոչ է ծածկեալ զնա ինչ յաշխարհէ եւ ՚ի սորա կրից, բայց միայն առ յոյսն իւր Քրիստոս սէրն եւ հաւատն. զի սորա է նա գլուխ, եւ ասի յԱռաքելոյ՝ մտացս, եւ սորին գիտութեան նախ եւ առաջին առ նա հաւատն։ Արդ յորժամ լսես՝ «Քրիստոս ՚ի ձեզ է, եւ զՔրիստոս եւ զառ նա զյոյսն եւ սէրն զսոսա ընդունի եւ տաճարանայ. եւ պարտ է մարմնական ծածկոյթ ՚ի վերայ իշխանական անդամոց գլխոյս յաղօթելս առ քեզ, Աստուած, այսպէս եւ չիք հիւթաւոր խորհուրդ ՚ի վերայ մտացս, այլ միայն Քրիստոս, եւ առ նա դաշն եւ սէրն եւ հաւատն եւ յոյսն։ Իսկ զի ամենեցուն քրիստոնէից անկ է զաւելորդս հերացն յապաւել, բայց ժառանգաւորացն զամենայնն մաքրել ՚ի գագաթանէն, զայս իմանամք՝ թէ մեք որոց մտաց եղեւ գլուխ Քրիստոս, վասն առ ՚ի նա սիրոյն եւ յուսոյն հատաք ՚ի խորհրդոց մերոց զամենայն աւելորդ ցանկութիւնս աշխարհիս, այսինքն զշնութիւն, զգողութիւն, պղծութիւն, զսպանութիւն, զագահութիւն եւ զայլ տեսակս մեղաց, եւ միայն հարկաւորօքն բաւականանամք, սուրբ ամուսնութեամբ, եւ արդար ստացուածովք. զնոսին եւ խորհիմք, եւ ոչ զանիրաւսն, որպէս հերքդ զկշիռն ունին՝ եւ ոչ աւելի։ Բայց ժառանգաւորքն զի սափրեն զայն, յայտ առնեն՝ թէ ամենայն ցանկութիւն աշխարհի պակասեաց ՚ի ներքին խորհրդոց մերոց եւ ջնջեցաւ. յաղագս այսր եղաք յեկեղեցիս ժառանգակից եւ եղբայր Քրիստոսի եւ բարեկամ, ՚ի ծառայական կարգէն վերացեալ. զի «Մաշեցաք զամենայն գիտութիւն՝ հպարտացեալ ՚ի վերայ գիտութեանն Աստուծոյ, եւ գերեցաք զամենենայն միտս ՚ի հնազանդութիւն Քրիստոսի»։

Իսկ եթէ հերքն հարացոյց է խորհրդոց մտացն, բազումս է այսր ՚ի գրոց ածել վկայութիւն. իբր զայն՝ «Բազում եղեն քան զհեր գլխոյ իմոյ՝ ոյք ատէին զիս տարապարտուց ». եւ «Փշրէ Աստուած զգլուխս թշնամեացն, եւ զհերն կարճ նովին ». եւ տէրն, «Ձեր եւ ամենայն հեր գլխոյ թուեալ է » յայնմանէ որ քննէ զորոշումն շնչոյ եւ ոգւոյ։ Արդ քանզի եկն Քրիստոս, եւ զմեղացն որոյ Մովսէս զկատարումն եհատ, նա զարմատն եւ զցանկուցիւնն. եւ կատարումն մեղացն է մարմնով, իսկ արմատն մտօք, վասն այսորտկ Մովսէս յօրինակ հատանելոյ զկատարումն մեղացն՝ զմարմինսն թլպատեաց. իսկ առաքեալ յապացոյց զարմատն հատանելոյ խորհրդոցն՝ զհերսն ՚ի գլխոյն։ Բայց մի՛ ոք ներհակ բերցէ բանիս, թէ վասն զի արդեամբք տկարանամք առ խորհրդոյս զօրութիւն, նշկահեսցուք եւ զօրէնս. քանզի եթէ զայս այսպէս խորհիս, ապա եւ մկրտիս մի ÿ, զի մեռելութեան նշանակ է ընդ Քրիստոսի, եւ մատու նորա տնկակցութիւն։ Եւ ահա թէպէտ եւ այսպէս ուխտեմք արդեամբք, ըստ խորհրդոյն սակաւուց է մեռանել. եւ քահանայանամք, բայց ՚ի գլուխ օրինաց կերպարանել. իսկ եթէ մտօք տկարանամք հաւասարել նմին եւ առանց պատրուակի խորհրդոց լինել, այսպէս հաւատասցուք՝ թէ մարմնոյս ձեւ զկամս ցուցանէ՝ թէ զայս ախորժեմ բացագլուխ լինել եւ ըստ ներքին մարդոյս , որպէս արտաքինս է. իսկ թէ ծածկի սա ոչ յիմ ախորժակաց, այլ ՚ի թշմանւոյն ներածութեանց։

Եւ առեալ յուսոյն մեր Քրիստոսի զկամս մեր նշանակաւ ապացուցին, զտկարութիւնն շնորտօքն իւր արդարացուցանէ ՚ի ձեռն հաւատոցն. զի նա է միշտ արդարութիւն մեր, եւ ոչ, գործն. այլ զհաւատսն տամք եւ ՚ի նորա գործսն վայելեմք. ըստ այնմ, «Շնորհօք նորա էք փրկեալք ՚ի ձեռն հաւատոցն. եւ այս ոչ ՚ի ձէնջ՝ այլ յԱստուծոյ պարգեւ է, ոչ ՚ի գործոց՝ զի մի՛ ոք պարծեսցի »։ Ուրեմն որ անգոսնէ զօրէնս, զհաւատն առ շնորհն արհամարեաց, եւ ՚ի գործս իւր յուսացաւ, եւ ՚ի մարմին բազկի իւրոյ ապաստան եղեւ, որոց տկարացեալ՝ ոչ հաւատաց շնորհօք արդարութեանն. իսկ որ կատարէ եւ զգործն՝ որ ըստ ապացուցին ոչ կարէ, հռչակէ՝ թէ կամիմ զնոյն, Քրիսհոս ՚ի ձեռնարտութիւն յուսամ զոր հաւատն. «Զի թէ գործովք արդարութիւն էր, ապա Քրիստոս զուր մեռաւ », ասէ առաքեալ. իսկ զի չէ զուր գիտելով առաքեալ նորին ասէ. « Արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց»։

Զի՞նչ են եւ ո՞րպէս այլ մարմնոյ զգեստք որով պաճուճեալ բացագլուխ զխորհրդական պաշտօնն կատարեն ժառանգաւորք եկեղեցւոյ

ՑՈՒՑԱՒ հասարակ բանիւ՝ թէ ամենայն ժառանգաւորի է զգեստ գօտերոյծն, եւ իշխանականն, եւ գլուխն բաց, եւ առանց հերացն պատրուակի, այսուհետեւ խնդրելի է, ուստի՞ եգիտ զայս տեսակ ձեւոյ կերպարանաց եկեղեցի, եւ կամ ՚ի յորքան տարազս կերպարանի ՚ի մէջ իւր բաժանեաց։ Արդ խուզեալ ճշմարտապէս գտանեմք զսոյն յԱստուծոյ հրամայեալ Մովսէսի. ըստ այնմ զոր առաքեալ ասէ. «Որք առակաւ եւ օրինակաւ երկնաւորացն ՚ի վրան ժամուն պաշտէին »։ Բայց դու մի՛ զայն ըննդէմ բերեր՝ թէ զստուեր հանդերձելոցս ունէին օրէնքն, եւ հինն անց. քանզի է ինչ՝ որ անց ՚ի հնոյն, եւ է՝ որ առաւել եւս հաստատեցաւ։ Եւ քանզի յերիս որոշեաց Մովսէս զվրան ժամուն, ՚ի սրբութիւն սրբոցն, եւ ՚ի խորանն սուրբ, եւ ՚ի խորանին, ՚ի սրբութիւն սրբոցն եդ զտապանակն եւ զսեղանն քաւութեան, յօրինակ աստուծութեանն, որ յերկինս երկնից ՚ի սրովբէից պաշտեցեալ. իսկ յառընթեր խորան եդ զսեղան հացիցն, եւ զսեղան խնկոցն, եւ զաշտանակն յոսկոյ կազմեալ սոցա, որ էր, երկնի օրինակ եւ անապական ՚ի նմա պաշտօնէիցն պաշտաման. իսկ ՚ի սրահն արտաքին եդ զպղնձի սեղանն ուր զոհքն եւ պատարագքն մատչէին յօրինակ երկրի. արդ զապացոյցն երկրի եւ զերկրաւոր զոհից սովորութիւն եթող եկեղեցի, հաւանեալ Աստուծոյ որ ասաց. «Ընդ զոհս անասնոց ոչ հաճեցայ ». բայց զներքին խորանսն որ երկնի եւ երկնից երկնի յարացոյցք էին, ըստ առաքելոյ առ եւ ընկալաւ, եւ զիւր սովորութիւնն այսպէս հաստատեաց, զի ըստ սրբութեանն զտաճարս, եդ ՚ի ներքոյ զսեղան քաւութեան զտէրունի մարմնոյն զոհարանն, եւ արտաքոյ զխունկսն եւ զաշտանակս լուսոյ, եւ զընծայարան սեղան տէրունի հացին, որպէս եւ ուսաւ։

Արդ որպէս զտաճարս եւ սեղանս որ ՚ի սմա՝ ուղղեցաք ըստ երկնից օրինակի եւ նախատիպն գաղափարի, այսպէս եւ զճշմարիտ պատարագիս քահանայագործօղս պատուեալ փառաւորեցաք քահանայական նոցա զգեստուքն, զոր ընկալան ՚ի հրամանէն Աստուծոյ։ Եւ տես զհաստատութիւն օրինակին, քանզի յորժամ արտաքոյ խորանին ՚ի սրահն եւ ՚ի սեղան զոհիցն որ խափանելոց էր՝ պաշտէին, ոչ եթէ այսու զգեստուքս զարդարէին, այլ զայս զգենոյր քահանայապետն Ահարոն եւ որդիք նորա քահանայքն՝ յորժամ ՚ի խորանն խունկ արկանէին, եւ զաշտանակսն լուցանէին, եւ ՚ի սրբութիւն սրբոցն աղօթել մտանէին. քանզի ասաց, ասէ, Աստուած ցՄովսէս, «Եւ արասցես պատմուճանս Ահարոնի եղբօր քում եւ որդւոց իւրոց, որովք քահանայասցին ինձ »։ Եւ այս օրինակ սրբոց պատմուճան, եւ ՚ի վերայ այնորիկ վակաս զուսովքն եւ զլանջ օքն, եւ վտաւակս պճղնաւոր եւ օձիսն գրպանաւ. եւ զինքն բոլորակ ձեւեսցես շուրջանակի. եւ վակասն լիցի ՚ի կապուտակէ եւ յոսկոյ եւ ՚ի կարմրոյ մանելոյ եւ ՚ի բեհեզոյ նիւթելոյ գործ ոստայնի նկարակերպ երկու վակասք ընդ միմեանս յեռեալս, եւ վերջք նոցա մանուածոյս ծաղկեալս, գործ հիւսկէն ». այսպէս, ասէ, լիցի եւ տախտակն դատաստանաց ՚ի զանազան երանգոց, յոր եւ երկոտասան ակունքն ընդ վակասն յեռեալ. իսկ վտաւակն որ է ՚ի վերայ սոցա, ասէ, համակ կապուտակ լիցի, եւ ստորոտն զանգակովք եւ նռնաձեւոք զարդարեալ»։

Այսպէս եւ ըստ այսմ օրինակի է եւ նորս քահանայից պատմուճանք. զի զգենուն ՚ի ներքոյ զպճղնաւոր պատմուճանն . զի զգենուն ՚ի ներքոյ զպճնաւոր պատմուճանն, եւ ՚ի վերայ նորին արկանեն զվակասն, որ այժմ կոչի առ մեզ ուսանոց, այնպէս ըստ որում հրամայեալ է ՚ի զանազան նիւթոց նկարակերպեալ։ Իսկ զտախտակն դատաստանի ունին միայն քահանայապետք յաջակողմ կախեալ ՚ի վերայ բարձիցն, եւ զվտաւակն պղճնաւոր ՚ի վերայ այնորիկ՝ զոր այժմ կոչեմք նափորտ։ Ուրեմն ապա աստուածադիր է օրէնս Աստուծոյ մեղանչեմք. զի թէ նոքա անբան արեանցն պաշտօնեայք այսքան զգուշութիւն ուսան. իսկ մեզ ամբիծ գառինն որդւոյն Աստուծոյ սպասաւորաց՝ քանիօ՜ն առաւել պարտ է ունել հպատակութիւն մարմնոյ եւ հոգւոյ ՚ի քահանայագործելն։

Արդ պարտ է գիտել՝ թէ պատմուճանն պճղնաւոր ամենեցուն է ժառանգաւորաց եկեղեցւոյ զգեստ, եւ հոլանի կալն ըստ իշխանական պատուոյ եւ առանց գօտւոյ։ Իսկ սարկաւագացն պատուոյ եւ իշխանութեանն առաւելութեան նշանակ այս է , զի զվակասն միայն ՚ի վերայ ահեակ ուսին արկցէ ՚ի վերայ պճղնաւոր պատմուճանին։

Իսկ քահանայիցն եւս քան զնոսա գերազանցութիւն, զի երկու ուսովքն զնոյնն բառնայ զքաղց տէրունական լծոյն ապացոյցն, եւ զպճղնաւոր վտաւակն. այսինքն զնափորտն ՚ի վերայ այնորիկ զգենուցու։ Բայց քահանայապետից՝ կրել ընդ վակասին եւ զտախտակն դատաստանաց, որէ ծայրագոյն պատիւն. եւ ոչ միայն զգենուլ զնափորտն վտաւակ պճղնաւոր, այլ առնուլ ՚ի վերայ նորին զպատուական եմիփորոնն խաչիւք զարդարեալ. որովք Քրիստոսի Աստուծոյ յուսոյն մերոյ պատկեր զանձն ցուցանէ. քանզի նա զխաչն փառս իւր անուանեաց. «Այժմ, ասէ, փառաւորեցաւ որդի մարդոյ, եւ Աստուած փառաւորեցաւ ՚ի նմա ». գրէ եւ աւետարանիչն. «Չեւ էր հոգի, քանզի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ»։

Եւ ընդէ՞ր էր խաչն փառք Քրիստոսի՝ խնդրելի է այսինքն՝ զի ՚ի նմա ետ զմարմին իւր Հօր պատարագ կամաւոր վասն մեղաց մեր, եւ զձեռագիր յանցանաց մարդկան պատառեաց. եւ ազատելովն զմեզ ՚ի դատակնքէ մահուն՝ փառաւորեաց զանուն իւր ՚ի մէջ արեամբ իւր փրկեալ հօտիս, եւ վասն մեր առ ամենայն դասս հրեշտակաց։

Արդ նորա՝ որպէս փառաւորեցաւ, նստաւ յեկեղեցւոյ մէջ յաթոռ իւր քահանայապետն փոխան ՚ի մէջ այս հօտիս. զոր Քրիստոս ոչ վայրապար՝ այլ մահուամբ ժառանգեաց. վասն այսորիկ եւ զեմիփորոնն զարդարեալ խաչիւքն զգենու, յայտ արարեալ՝ թէ ընդ թագաւորին մերոյ Քրիստոսի եւ ես որ փոխան եմ նորա՝ զհինգ զգայարանս իմ ՚ի խաչ հանի ամենայն ցանկութեանց աշխարհի. եւ կենդանի եմ ես՝ ոչ ինձէն, այլ կենդանի է յիս միայն Քրիստոս։ Եւ զայս մահս իմ որ ընդ նմա՝ ունիմ փառք ինձ, եւ առիթ պատուոյ եւ իշխան ՚ի մէջ հօտիս նորա լինելոյ. վասն այսորիկ եւ յաթոռ նորա նստիմ յաջորդ ՚ի մէջ եկեղեցւոյս. զի եւ ինձ աշխարհ ՚ի խաչ ելեալ է, եւ ես աշխարհի։ Որպէս նա կամաւոր մահուամբ մարմնոյն ժառանգեաց զսա, եւ եղեւ առաջնորդ ՚ի հերկինս, այսծղս եւ ես կամաւ մեռայ ընդ նմա աշխարհիս ըստ հինգ խաչիցս ապացուցի հինգ զգայարանօքս, եւ կեամ միայն մարմնով վասն պտղոյ գործոյ եւ հօտիս առաջնորդելոյ. ապա թէ ոչ՝ կամքս եւ ցանկութիւնս բովանդակ ՚ի խաչ է ելեալ աշխարհիս։ Իսկ եպիմիստկոսն զոր կոչեմք բազպանս, որ է եւ այս քահանայապետական պատւոյն՝ վասն պատրաստ սհասաւորութեան արասցէ. իսկ տախտակն դատաստանի՝ զոր կրէ սա ՚ի վերայ բարձիցն, ըստ որում եւ ՚ի հնումն քահանայապետն ՚ի վերայ լանջացն, զայն տայ մեզ տարացոյց՝թէ որպէս նա երկոտասան ակամբք զերկոտասան նահապետացն անուանս տանէր առաջի Աստուծոյ վասն քաւութեան որդւոցն բարեխօս, այսպէս եւ ես զանուն փրկչին մերոյ Քրիստոսի՝ որ է ՚ի սորին վերայ, տանիմ առաջի Աստուծոյ միջնորդ հաշտութեան. իսկ վակասն լանջացն եւ նափորտն վտաւակն՝ երկրորդ դասուն որ յետ քատանայապետին. եւ զվակասն ուսանոց՝ իմանամք քաղցր լծոյն Քրիստոսի տարացոյց, զոր բարձին ՚ի վերայ պարանոցին իւրեանց, եւ ՚ի գործ պատուիրանին վաստակին անաշխատ. վասն այսորիկ եւ արժանացան առ ՚ի նմանէ զվերակացութիւն եւ զառաջնորդութիւն ժողովրդեան իւրոյ ժառանգել. զի մի միայն ինքեանք, այլ եւ ՚ի սեղանաւորս զարծաթ վարուց իւրեան արկաեալ բազմահատկեցուսցեն։

Իսկ նափորտ վտաւակն զարքունական պատիւն հռչակէ. այսինքն թէ վասն զի զներքին մարդս բովանդակ ՚ի ներքոյ լծոյ օրինացն Քրիստոսի եդի, վասն այսորիկ արտաքոյ ետ ինձ իշխանութիւն ՚ի տունս իւր եւ յեկեղեցի առաջնորդ լինել ամենեցուն վերակացու, եւ նորին առ սոսա հրամանացն հրեշտակ, որպէս եւ ցուցանէ գօտելոյծ պատմուճանս՝ թէ ոչ եմ ՚ի կարգ ծառայութեան, այլ ՚ի բարեկամացն դաս եւ ՚ի խորհրդականացն Քրիստոսի. եւ ոչ եւս կոչէ զիս ծառայ, այլ բարեկամ. զի ունիմ զօրութիւն իմաստից՝ տանել զբանից նորա զօրութիւն, զոր ինձ աւանդեաց։ Բայց խոնարհ քան զսոսա սարկաւագացն աստիճան , թէպէտ եւ ունին զվտաւակ պատմուճանն եւ զիշխանական՝ այլ թէզանեօք, եւ լվակասն լանջանոց ՚ի վերայ ահեակն ուսի միայն, յայտ արարեալ՝ թէ մեք զլուծ պատուիրանին կարողացաք մի ուսով միայն բառանալ ՚ի նեքին մարդս. վասն այսորիկ եւ իշխանք կարգեցաք պաշտելոյ եւ սպասաւորելոյ, եւ ոչ թէ առաջնորդելոյ. յաղագս այսորիկ եւ թէզանեօքս զձեռս պատրաստ առ ՚ի գործ արարաք, առնուլ զնուէր ժողովրդեանդ եւ տալ Աստուծոյ, եւ զնորա պարգեւն նշանակակ խնկարկութեանն ըստ հրամանի քահանայիցն բաշխել ձեզ. նոյնպէս եւ այլ պաշտօնէիցն դասք՝ որք յետ սոցա կարգեցան, ցուցանեն թէ իշխանք են ոչ տհրապէսք, այլ գործաւորք եւ պաշտօնեայք քահանայապետին եւ քատանայիցն հրամանի. ոմն զդրունսն պահել, այլ ոմն զմոմեղէնսն եւ զջահսն կրել։

Արդ զայս զգեստուց նիւթ ազգ քրիստոնէից ՚ի զանազան երանգս նիւթոյ փոխեցին. եւ քանզի ՚ի հմումն Աստուած կտաւիս հրամայեաց առնել զպատմուճանսն, Փռանգք անփոփոխ պահեցին զաւանդութիւնս եւ կտաւիս զգենուն. նա եւ խոյր ՚ի գլուխս դնեն, եւ յաղօթելոյ ժամն վերացուցանեն։ Իսկ Հոռոմք առ ՚ի միտս յառեցան՝ թէ յայնժամ մինչ Աստուծ մարմին ոչ էր զգեցեալ եւ ոչ մարդ ծնեալ, ՚ի դէպ էր յանծանելի նիւթոզ զնորա պաշտամանն զգեստ պատշաճել. իսկ ապա այժմ զի Քրիստոս գառն եղեւ եւ անուանեցաւ, վայելուչ է զնոյն պաշտողացս՝ նորին ստեւովն առանց պաճուճանաց զարդարիլ. իսկ վակասն ուսանոց եմիփորոնն եւ այլն ամենայն մի եւ նոյն է հասարակաց ամենեցուն. այսինքն ՚ի զանազան որակութեանց թելոց կատարեալ, ըստ որում եւ զմերս է տեսանել. նոյնպէս եւ զգեստուցն ձեւ եւ կերպարան։

Արդ որոշի այժմ յեկեղեցի Աստուծոյ քրիստոնէից ժողովուրդ յերիս դասս, ՚ի ժողովուրդն, ՚ի պաշտօնեայսն, եւ ՚ի քահանայսն. եւ նոքին դարձեալ յիւրաքաչիւր դաս զանազանին յերիս աստիճանս. քահանայիցն կարգ՝ յեպիսկոպոսապետս, յեպիսկոպոս եւ քահանայս. քանզի սոքա պատուով մի են , եւ միայն անուամբ եւ աստիճանաւ զանազնին։

Երկրորդ դաս սարկաւագացն որոշի յերիս աստիճանս, ՚ի սարկաւագս, ՚ի կէս սարկաւագս եւ ՚ի դպիրս։

Երրորդ դաս ժողովրդեանն՝ ոչ ըստ աստիճանի, այլ միայն հաւատով զանազանին, ՚ի կրօնաւորս, ՚ի սուրբ ժողովուրդս եւ ՚ի հաւատացեալ երախայքն։

Եւ տեղ կայանի է քահանայական դասուն շուրջ զԱստուծով կալ ՚ի խորանն սուրբ, որպէս զաթոռսն, զսերովբէսն, զքերովբէսն, անընդմիջելի հպաւորութեամբ։ Իսկ սարկաւագացն ընդ մէջ նոցա եւ ՚ի խորանն համարձակ եւ հաղորդել. այսինքն մտանել ՚ի խորանն համարձակ եւ հաղորդել քահանայական խորհրդոցն եւ բերել զնոյն արտաքս եւ մատակարարել ժողովրդեանն ոմն զքարոզութիւնն, ոմն զընթերցումն, ոմն զսաղմոսերգութիւնն։ Իսկ ժողովուրդ լինին առընթեր սոցա եւ ուսանին զասացեալն զանազանաբար հպաւորութեամբ քանզի ՚ի կրօնաւորացն իջանէ ՚ի սուրբսն, եւ ՚ի սրբոցն յերախայսն, եւ առ նոսա նահանջի, որպէս երկնային գիտութիւն առհրեշտակս։ Այսոցիկ երիս դասու ՚ի վերայ կարգելով զգլուխն առաքելոց, Քրիստոս, զՊետրոս՝ յանձն արար զսոսին նմին արածել ըստ զանազան սիրոյն զօրութեանց «Սիմոն, ասէ, սիրե՞ս զիս ». եւ յորժամ խոստովանեցաւ, ապա ասաց՝ թէ «Արածեա զգառինս իմ », այսինքն զհասարակ ժողովուրդնն։ Իսկ երկրորդ պահանջել զհաստատութիւն սիրոյն յաւել, թէ «Արածեա զոչխարս իմ », այսինքն քահանայական պատուովն իշխել գառանցն եւ ընդ նոսին պաշտօնէիցն եւ ժողովրդոց։ Եւ զի՞նչ այլ յայսմանէ ուսուցանէ մեզ աղբիւրն իմաստութեան՝ քան զայս, եթէ ոչ է բաւական այլ իրք պատուիրանի զոք ՚ի մարդկանէ յարածելոյ զհօտն Քրիստոսի յաստիճան հանել, բայց միայն առ նա սիրոյն հաղորդութիւնն։ Քանզի մինչչեւ զայս ճաշակս առեալ է ձեռնադրութեամբ իշխանութեան , դիւրաւ ունի զնա դրժել հակառակամարտն, իսկ ՚ի սմանէ հաղորդեալ՝ զօրանայ ՚ի վերայ մարտին՝ օգնականութեամբն Աստուծոյ։

Եւ այս ո՞ր սէր է. այն՝ զոր Պօղոս տայ տարացոյց. «Եթէ ունիցիմ, ասէ, զխորհուրդս եւ զգիտութիւնս, եւ ջամբիցեմ զինչս իմ աղքատաց, եւ մատնիցեմ զմարմինս իմ յայրումն, եւ սէր ոչ ունիցիմ, ոչ ինչ օգտիմ»։

Զսմանէ եւ Յովհաննէս գրէ. «Երկիւղ ոչ գոյ ՚ի սէրն. այլ սէրն կատարեալ ՚ի բաց մերժէ զերկիւղն »։ Յորժամ յայս սիրոյս սահման ժամանեմք աշակերտքս, ապա տէր մեր առեալ զնոյն գրաւական՝ զգառինս իւր տայ մեզ յարածել, եւ կացուցանէ յաստիճանս սարկաւագութեան եւ յիշխանութիւն եկեղեցւոյ իւրոյ։ Իսկ զի սիրոյ սահման եւ չափ ոչ է, այլ օր ըստ օրէ առ բաղձալին զաճելն է բնաւորեալ, յորժամ յայնմ աստիճանէ եւս աճեցուցանէ զսէրն, եւ ազատի առաւելապէս ՚ի մարմնական վայրաքարշութենէ, ապա առեալ տեառնն զաճումն առաւելութեան սիրոյն՝ տայ նմա զպատիւ քահանայութեան, իշխել եւ ոչխարացն պաշտօնօից, եւ առաջնորդել նոքօք հանդերձ գառանցն ժողովրդոց. որոյ յառաջադէնմ նկրտեալ սիրովն՝ որպէս եւ Պետրոսն, եւ ըստ երկուց աստիճանացն անսայթաք ընթացեալ եւ ըստ երկուց աստիճանացն անսայթաք ընթացեալ առ տէրն իւր բաղձանօքն, եւ ՚ի նա ապաստանեալ զգիտութիւն առաւելութեան սիրոյն, լինի արժանի ՚ի ծայրագոյնն ելանել յաստիճան քահանայապետութեան, եւ արածել զխոյսն՝ զդասս քահանայիցն, եւ զոչխարսն՝ զկարգս պաշտօնէիցն, եւ զգառինս՝ զխումբս ժողովրդոցն։ Յետ որոյ լինի համարձակ լսել ՚ի Քրիստոսէ, թէ եկ զկնի իմ ՚ի հայրենի փառսն, եւ ՚ի խոստացեալ աթոռսն։

Այսպէս ընթացք եւ զանազանութիւն են սիրոյ, եւ այսպէս ըստ իւրաքանչիւրոցն չափոյ որոշեցան ՚ի Քրիստոսէ աստիճանք հովութեան. զորովք ոչ է պարտ զանց առնել, այլ վիճակելոցն՝ ճանաչել եւ առ կամս օրինացն տեառն իւրոյ զգուշաբար բերիլ. քանզի դատաստան կայ ամենայնիս եւ հատուցմունք արդար իրաւամբք։ Եւ կարի անմտութիւն է՝ ՚ի պէտս մարմնոյ հեշտութեան՝ յԱստուած մեղանչե, առ ո՞վ աղօթեսցեն ընդ նորա »։ Ամենայն յանցանք մեղք է, եւ մարմնոյ տկարութիւն առաջի Աստուծոյ եւ ներելի ՚ի նմանէ վասն հարկաւորապէս լինելոյն բնութեանս ախտակիր. իսկ այս ոչ մեղք միայն, այլ եւ զզուանք եւ անիրաւութիւն Աստուծոյ՝ զիւր պատիւն յափշտակել ՚ի նմանէ առանց իւրոյ կամաց, եւ առնուլ զնոյն ոչ ՚ի պէտս փառաց իւրոց, այլ ՚ի մեր. որք կաէաք եւ առանց այնր զհարկաւոր կեանս կատարել. եւ այս յանդըգնութիւն ծնանի յարհամարհութիւն նորա։

Ո՜վ թշուառութեանս, եւ եբարձ յուշոյ մտաց մերոց բանսարկուն զԻսրայելի ապացոյցն լինել զանազանապէս. որպէս եւ գրէ առաքեալ, «Այն օրինակաւ լինէր առ նոսա, եւ գրեցաւ ՚ի մեր վարդապետութիւն »։ Զի ո՞ այլ տուաւ բերանոյ երկրի նոր սքանչելեօք կերակուր, եթէ ոչ ինքնայօժար կամօք խնդրողքն զպատիւ եւ զիշխանութիւն եւ զաստիճան քահանայութեան, զտունն Կորխայ ասեմ, զԴադարանայ եւ զԱբրիոնի. որոց եւ բուրվառքն պահեցան յիշատակ չարեացն ՚ի մէջ Իսրայելի։

Ո՞ այլ զտապանակն Աստուծոյ արար գերի այլազգեացն, թէ ոչ քահանայիցն առ ՚ի միս կաթսայի արհամարութիւն. քանիօ՞ն մերս առաւել՝ առ Հոգւոյն սրբոյ շնորհս վայրապար ծախումն։ Ո՞ւմ այլ ումեք մեղք էր, որ ոչ քաւեցաւ զոհիւք եւ պատարագօք, բայց թէ քահանայիցն. «մեղք տանն Հեղեայ , ասաց Աստուած, ոչ քաւեսցի զոհիւք եւ պատարագօք, բայց թէ քահանայիցն. «Մեղք տանն Հեղեայ։ Ապա, եղբարք, զտեառն առ մեզ զերկայնամտութիւնն փրկութիւն համարեսցուք, եւ ճողոպրել միշտ յանաչառ ատենէն զգուշասցուք։

Զի՞նչ նշանակէ անուանել զսուրբ զպատարագն խորհուրդ

ԽՈՐՀՈՒՐԴ ՚ի մարմնականս սովոր եմք կոչել զժամանակն, յոր թագաւորն զիշխանակիցսն առանձինն առնու ՚ի հասարակաց ամբոխէն, եւ խորհուրդ առնու ընդ նոսին զհնարս խաղաղութեամբ աշխարհին եւ զիմաստ յաղթութեան թշնամեացն, եւ որոց ՚ի սոյն յարին կարեւոր խնդիրք։ Եւ հարկ է յայնժամ իշխանացն առ տէրն իւրեանց համարձակ խօսել վասն ուղղութեան խորհրդոյն եւ օգտի աշխարհին, զոր առաջի բազմացն ոչ համարձակէին։ Այսպէս եւ վիճակեալքն ՚ի քահանայականս կարգ՝ Աստուծոյ գործակիցք են, ըստ որում գրեացն Պօղոս. մանաւանդ եւ աթոռակիցք, զի նորա փոխան վարեն զիշխանութիւն հոգւոց ՚ի մէջ մարդկան։

Արդ հարկաւոր է սոցա ըստ աւուր աւուր առանձնանալ ՚ի հասարակաց ամբոխէն, եւ առ տէրն իւրեանց ՚ի խորհուրդ մտանելով՝ զընթացս գործոյն որ ՚ի ձեռս առին՝ ցուցանել. ուստի եւ առանձնանան ՚ի պատշաճ ժամու պատարագին ՚ի խորանն սուրբ՝ շուրջ կացեալ զԱստուծով. զորո զօրութիւնն հաւատացաք ՚ի սեղանն գերագոյն տպացեալ. եւ թագնաբար յուշ ածեն նմա զմեծամեծ երախտիսն, որ արար ՚ի վերայ աշխարհի. այնպէս սիրեցեր, ասեն, զաշխարհ, մինչեւ զորդիդ միածին ետուր. եւ ոչ միայն ետուր, այլ եւ ընդ կիրս տկարութեանս սահմանեցեր անցանելոյ. յետ որոյ եւ խաչին վասն մեր մատնեցեր անցանելոյ. յետ որոյ եւ խաչին վասն մեր մատնեցեր. որ կատարեալ զհնազանդութիւնն՝ մերովս ընդ աջմէ քումմէ առհաւատչեայ փրկութեան բազմեցաւ։ Արդ աղաչեմք զքեզ խորհրդապէս, մի՛ զայսքան անզուգական երախտիս՝ փոքունց յանցանացն հաւասարեր, եւ վասն մեղաց յաստուածային շնորհացդ զրկեր. այլ որոց զսէրն ՚ի թշնամութեանն մահուամբ որդւոյ քո, ապա այժմ առաւելապէս ապրեսցուք սովաւ յարդար իրաւանացդ բարկութենէ։

Այսպիսի թախանձանօք խորհրդապէս շարժեն զգթութիւնն Աստուծոյ յողորմութիւն աշխարհի. եւ զի շարժի՝ ուսոյց մեզ ինչ խնդրէք յանուն իմ ՚ի հօրէ, տացի ձեզ »։ Եւ զայսպիսի առատութիւն գթութեան ոչ դատեցաւ բարեկարգութիւն եկեղեցւոյ հասարակաց ժողովրդեանն լսել. զոր սոքա ՚ի սէրն Աստուծոյ համարձակեալ վասն նոցին պաղատին. եւ որպէս եւ ոչ մարմնական իրաւունք զխորհուրդ արքայի. այլ միայն քահանայիցն անմռունչ ձայնիւ եւ սրտի աղաղակաւ առ Աստուած հառաչել հազարապէս, եւ ոչ ՚ի ներքոյ ծառայականն երկիւղի։ Եւ այս ե՞րբ լինիցի, եթէ ոչ յորժամ սիրտք մեր ոչ ըստ գտանիցեն զմեզ, համարձակութիւն ունիմք առ Աստուած. եւ զոր ինչ հայցեմք, առնումք ՚ի նմանէ, զի զպատուիրանս նորա, ասէ, պահեմք, եւ զհաճոյս առաջի նորա առնեմք»։

Զի՞նչ յայտ առնէ անուանելն զայս խորհուրդ պատարագ

ՊԱՏԱՐԱԳՆ հաշտութեան նուէր է, ՚ի ծառայէ տեառնն մատուցեալ, եւ ՚ի խաղաղութիւն նուաճիչ. եւ ըստ չափոյ մեծութեան պատարագին յորժամ մատուցանէ՝ հաւատոյ զողորմութիւն գտանել։ Արդ քանզի մարդիկ ՚ի սկզբանն յանցաւորութեամբն խռովեցան ընդ Աստուծոյ, եւ խտրոց թշնամութեան եդին զմեղսն ՚ի մէջ իւրեանց, եկն այն՝ որ ոչն գիտէր զմեղս, եւ վասն մեր մեղք անուանեցաւ, նահանջել զթշնամութիւնն ՚ի մարմնի իւրում, եւ արար հաշտութիւն արեամբ խաչին իւրոյ, աւետարանել ձեզ խաղաղութիւն հեռաւորաց եւ խաղաղութիւն մերձաւորաց. իսկ մեք որք կոչեցաք աւետարանաւն, եւ նուաճեցաք միով հոգւով առ Հայր, յուսով խնդամք, այլ մարմնով գոլով՝ դեռ՝ եւս ունիմք զհակառակն օրինաց մտաց եւ գերիչ յօրէնս մեղացն. զոր ծանուցեալ որ զփորձն էառ յամենայնի ըստ նմանութեան մեր առանց մե»աց, աւանդեաց մեզ զփրկագործ իւրոյ մահուն յիշատակ՝ ՚ի նշանակ հացիս եւ գինւոյս, իբր թէ ասելով, առէք զայս, սա է մարմին իմ եւ արիւն, որ նոր ուխտ խաղաղուըեան եղեւ ընդ ձեզ եւ ընդ Աստուած. եւ յորժամ թշնամանադիրն ուխտին ջանայ մեղօք զձեզ յանցաւորս առնել, դիք զայս պատարագ առաջի Աստուծոյ, եւ իմոյ մահուն յիշատակ արարէք առ նա, թէ քո միածինդ մահուն չափ եւ մահու խաչի, Հայր սուրբ, քեզ՝ վասն զմեզ արդարացուցանելոյն վերստին մեղքն Ադամայ տիրեալ դատապարտեաց։ Զայս առ ՚ի Քրիստոսէ ուսեալ, եւ առեալ հրաման, կատարեմք, եւ տամք զմահ նորա միշտ փոխանակ մեր պատարագ Հօր. եւ յորժամ տամք, հաւատամք գտանել զողորմութիւն. զի թէ Աստուած ինքնին է՝ որ զմեզ սովաւ արդարացուցանէ, որպէս գրեաց Պօղոս, ո՞վ է որ դատապարտ առնիցէ։ Եւ տես, զի ոչ ասաց՝ թէ արդարացոյց, այլ զմշտնջենաւոր յարակայութիւն շնորհին ցուցանելով՝ արդարացուցանէ ասէ, այսինքն միշտ յիշատակաւս. ըստ որում եւ նա ոչ միանգամ, այլ միշտ բարեխօսէ ընդ աջմէ Աստուծոյ վասն մեր։

Արդ որքան նա բարեխօսէ, եւ մեր զնոյնն պատարագելս՝ զշնորհ թողութեան մեղացն բերէ, եւ բարեխօսէ մինչեւ վերստին դարձեալ գայ. վասն այսորիկ եւ հրամայեաց, մատուցէք զիմս պատարագ փոխան ձեր Հօր, եւ զմատ իմ յուշ ածէք նմա, որպէս տէրս, եմ ձեր՝ մինչեւ եկից դարձեալ. իսկ իմ ունելով զկամս ձեր օժանդակ՝ եւ զհայեցուածսն, պատրաստ եմ ՚ի միշտ բարեխօսելն։ Ուրեմն արդաեամբք եւ ճշմարտութեամբ է նա պատարագ փոխանակ մեր. եւ մեք մի՛ կարծեսցուք ՚ի մատուցեանելն զնա՝ ունայն ՚ի հատուցմանէ շնորհալի դառնալ, այլ հաւատասցուք քաւութիւն լինել զնոյն մեղաց մերոց, այլ եւ ամենայն աշխարհի, որպէս ասացաւ։

Զի՞նչ ցուցանէ զպատարագս անուանել գոհութիւն

ՅՈՐԺԱՄ քննեմք զազդումն գոհութեանս, ուստի ծնեալ արդեօք, ՚ի բազմապատիկ երախտեաց զնոյն գտանեմք. յոր վայելողն ոչ կարացեալ զկշիռ հատուցմանն չափել, ՚ի գոհանալոյն ապաստան լինի բարբառ. եւ տուող պարգեւին նովաւ հեշտացեալ պարարի ցնծալով։ Բայց է սովորութիւն մարդկան , որ ՚ի խնդիրս առ ոք ՚ի սիրելեաց կանխեն, առաջին երախտիսն նախ նմին գոհութեամբ յուշ ածեալ՝ զմիտսն քրքրեն, եւ ապա զայժմուս խնդիր հայցուածոց ընդ նմին կցորդեն. իսկ նա թերեւս ոչ դանդաղի առ տալն՝ պարարեալ ՚ի բարւոյն գոհութեանց եւ յիշատակաց։ Այսպէս եւ մեր գտեալ յԱստուծոյ եւ ՚ի Հօրէ մեծ եւ անզուգական բարիս, զամենայնն միահամուռ այժմ գոհութեամբ նմին յուշ ածեմք, զյոչէից գոյացուցանելն, զօրինօք դաստիրակելն, զորդւովն փրկելն, զհոգւով նորոգելն, յորդիութեան պատիւն զհանելն։ Զայս ամենայն ՚ի խորհրդականն ժամու քահանայքն յիշատակեալ գոհութեամբ շնորհակալ նմին լինին, բերան եղեալ ամենայն մարդկային ազգի, որ յայս վայելեցաք հասարակաբար ՚ի պարգեւ, եւ զայսպիսի գոհութիւնս նուիրել Աստուծոյ, որպէս հրաման ընկալաք. «Գոհացողք, ասէ, լինիջիք զԱստուած ՚ի մատկանացու մարմինս ձեր ». եւ նոյն վերստին ասէ. «Գոհացարուք յամենայն ժամ ՚ի վերայ ամենանի յանուն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի զՀօրէն եւ զԱստուծոյ »։ Ըստ այսմ պատուիրանի եդեալ առաժի Հօր զՔրիստոս՝ նովաւ գոհանամք զնմանէ ՚ի վերայ ամենայնի յանուն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի զՀօրէն եւ զԱստուծոյ »։ Ըստ այսմ պատուիրանի եդեալ առաջի Հօր զՔրիստոս՝ նովաւ գոհանամք զնմանէ ՚ի վերայ ամենայնին, եւ արարեալ զանկարօտն ծայրագոյն մեր բանականն պտղով, այնուհետեւ ՚ի խնդիրսն առնեմք ճանապարհ. դու, ասելով, որ զմեծամեծսն ետուր, եւ լցեր զբերանս մեր գոհութեամբ ՚ի վերայ այսոցիկ օրհնել զփառս քո, տուր եւ զայս խնդիրս, այսինքն զորս մի ըստ միոջէ խորհրդածութիւն ցուցանէ, սէր, խաղաղութիւն եկեղեցւոյ եւ աշխարհի, եւ բնակելոց ՚ի սոսա զփռկութիւն, սովաւ զոր տամք քեզ ընծայ։

Իսկ նա քանզի մարդասէր է վկայեալ հանապազ, եւ միջնորդ խնդրոյս սիրելին որդի, հաւատամք հաստատաբար ոչ լինել անտես, այլ առնուլ զգոհութիւնն գթութեամբ, եւ տալ զխնդրուածսն առատութեամբ. ըստորում ասացն. «Ո՞վ է Աստուած մեծ իբրեւ զիս կարող թողուլ զմեղս եւ ջնջել զանօրէնութիւնս»։

Զգոհութիւնս հաղորդութիւն առ ի՞նչ հայի անուանելն

ՀԱՂՈՐԴՈՒԹԵԱՆ յորջորջումն յայտ առնէ, թէ զանազանութիւն բազմութեանն ՚ի մի անձնաւորութիւն գան սովաւ, եւ որք մարմնական վայրաքարշութեամբ այլայլեալ են, ՚ի ձեռն այսր ճաշակման ՚ի մի տեսակ աստուածանմանութիւն փոփխին։

Դարձեալ ըստ այլում տեսութեան հաղորդութեանս անուն, քանզի ՚ի Քրիստոս մերձենամք սովաւ եւ անդամք, որ խտրոց արարեալ զմեղսն բաժանեցաք ՚ի նմանէ, այսու վերստին դարձեալ ՚ի գլխոյն իջանէ առ մեզ կենդանութիւնն յետ առողջարար դեղոցն ապաշխարութեան, եւ հաղորդիմք ՚ի կեանսն՝ կենդանացեալք ՚ի մեղացն մեռելութենէ. եղեալ մի հոգի ամենայն եկեղեցւոյն բաժանեալ մարմնոցն։ Ըստ այնմ զոր գրէ առաքեալ. «Որ մերձենայ ՚ի տէր, մի հոգի է ». եւ դարձեալ առ կորնթացիսն. «Բաժակն օրհնութեան հաղորդութիւն է արեանն Քրիստոսի. հացն զոր բեկանեմք հաղորդութիւն է մարմնոյն Քրիստոսի ». եւ մեք բազումքս որ զմի հացն կերաք՝ մի, ասէ, լինիմք մարմին. այսինքն զի ՚ի միոջէ հացէն վայելեմք. եւ յեղաշրջեալ ըստ նորին սրբութեանն տարրանամք հաղորդեալք իրերաց եւ միացեալք ՚ի Քրիստոս։

Ո՞րպէս պարտիմք հաւատալ թէ ճշմարտապէս Քրիստոս է սա առ որ հաղորդեցաքս եւ մարմին Քրիստոսի եւ ոչ օրինակ մարմնոյն Քրիստոսի

ԲԱԶՈՒՄ եւ պէսպէս բանք վասն այսր ՚ի տեառնէ ասացեալ եւ յառաքելոց նորին՝ կարող են ածել զիմաստունս ՚ի հաւանութիւն. զի ասաց բարձրաբարբառ ՚ի ժողովուրդն յուսուցանելն ՚ի Կափառնաւում. «Որ ոչ ուտէ զմարմին իմ եւ ըմպէ զարիւն իմ, ոչ ունի կեանս յանձին ». զի մարմին իմ ասաց, եւ ոչ զօրինակ մարմնոյն. «Իսկ որ ուտէ եւ ըմպէ, նա յիս բնակեսցէ, եւ ես ՚ի նմա »։ Յետ որոյ զբանիւ ասացեալն գործով կատարեաց, զի «Առ, ասէ, հաց, գոհացաւ օրհնեաց սրբեաց, եւ ետ աշակերտացն, եւ ասէ. Առէք կերայք ՚ի սմանէ, այս է մարմին իմ ». եւ ոչ օրինակ մարմնոյն. նոյնպէս եւ զբաժակն արիւն անուանեաց, եւ ոչ օրինակ արեանն զոր ճաշակողքն աղաղակէին. «Արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց ». եւ «Որ ուտէ եւ ըմպէ զնա անարժանութեամբ, ոչ թէ զօրինակն ոչ խտրէ, այլ զմարմինն տեառն ». քանզի օրինակ է մարմնոյ գծագիրն պատկեր, եւ Աստուծոյ՝ արեգակն կամ այլ ինչ ՚ի յէիցս, զորս բաղդատեմք՞ Արդ որպէս գծագրեալ պատկերն ոչ է կենդանի, եւ ոչ կենդանացուցանել ունի զօրութիւն, այսպէս եւ սա թէ սոսկ օրինակ էր, ոչ ինքն կենդանի եւ ոչ զայլս սրբէր. որպէս գոչեաց աստուածաբանն. եւ որպէս արեգակն օրինակ Աստուծոյ՝ չունի աստուծական զօրութիւն, նայեցողն ՚ի նա ոչ դատապարտի, յորժամ անխտիր յօրինակն Աստուծոյ մերձենայ, այսպէս եւ ՚ի սորա ճաշակելն ոչ դատաստան անձին ուտէր ըստ Պօղոսի, թէ օրինակ էր. քանզի օրինակ անուանի, որ զգաղափար գոյին ունի, եւ ոչ զզօրութիւնն, որպէս ասացաւ, նկարագիր է կենդանոյն։ Իսկ մարդ մարդոյ ոչ է օրինակ՝ այլ համաբանութիւն կոչի. այսպէս եւ սա համաբանութիւն կոչի. այսպէս եւ սա համաբանութիւն է Աստուծոյ, եւ ոչ օրինակ. վասն այնորիկ եւ ունի զօրութիւն զմեղս սրբել՝ որպէս եւ զԱստուած. ապա թէ օրինակ էր, ոչ սրբէր, որպէս եւ ոչ պատակերն խօսի։

Բայց զի թանձրամիտ գոլով, թէպէտ եւ բերանովք սմին հաւատամք, եւ ոչ սրտիւք։ Բեր՝ ապաւինեալ ՚ի հոգին Աստուծոյ՝ զիմանալի խորհուրդս զգալի օրինակաւ երկիւղածաց մտաց հաւանական արասցցուք. զի յորժամ զայն տեսանեմք գոլ հնարաւոր, կարող եմք հաւատալ՝ թէ եւ այս յամենակար մարդասիրութենէն Աստուծոյ տնօրինի առ ՚ի մերն փրկութիւն։

Արեգակնդ ստեղծուած Աստուծոյ նիւթական լոյս ՚ի վեր քան զմարմինս՝ օր ըստ օրէ սփռէ զճաճանչ ճառագայթին ՚ի վերայ աշխարհի, յորմէ լուսաւորին ամենայն էքս արտաքուստ կոյս. այսինքն քար եւ փայտ եւ որք ըստ նոցա. իսկ յինքեանս զլոյսն, եւ նովաւ զօրացեալք՝ լոյս ծագեն ՚ի տեսողսն, յառաջ կուսէ ընկալեալք, եւ յետոյ սփռեալք. զոր այլ նիւթ ոչ կարէ առնել։ Արդ համարեսցուք գոլք խաւարչտին ինչ տուն, եւ լուսանցոյց յարկին յապակոյ. յորժամ ծագէ արեգակն, ոչ ապաքէն ՚ի վերայ ամենայն տանն փայլէ, սակայն յինքն զճառագայթն ապակին միայն ընդունի, եւ զ՚ի ներքս կացեալն յարախառնեալ լուսովն՝ ընդ էութիւն իւր լուսաւորէ. եւ ոչ ոք կարէ տեսութեամբ զանմարմին արեգակն կամ զմարմին ապակոյն՝ որ խառնեցան ընդ միմեանս՝ բացատրել։ Այսպէ իմասցուք իմանալի արեգակն զիսկութիւն աստուածութեանն սրբոյ Երրորդութեան գերագոյն էութիւն գերագոյն լոյս քրիստոնէից վերատեսուչ. զՀայրն անսկիզբն, զՈրդին միածին եւ զՀոգին համափառ յանճառ իսկութիւն եւ փառս գերագոյապէս հաստատեալ. ճառն իսկութիւն եւ փառս գերագոյապէս հաստատեալ. իսկ կամացն բարեաց ախորժեալ զնախախնամութիւն արարածոցս՝ արտաքս բխէ առ ՚ի յինքենէ զելողութիւն հոգւոյն՝ արարածոցս լուսափայլութիւն, որ նախ առաջին զօրանայ եւ պայծառացուցանէ զրեշտակական զօրութիւնսն եւ զերկնայինսն ըստ իւրաքանչիւր դասու եւ կայանի, որպէս արեգակնդ զնախ քան զմեզ զօդդ, եւ անտի եէեն նոքա սուրբք եւ մաքուրք եւ բնակարան ամենայն բարութեանց. իսկ մեր գոլով ՚ի խաւարչտին տանս, այսինքն ՚ի հոսանուտ կեանս, եւ ՚ի բնաւորական ախտից ապականութիւնս, անկարանամք զճաճանչ ճառագայթի հոգւոյն տանել որպէս զնոսա առանց միջնորդ զսուրբ նշանակ հացիս եւ գինւոյս, որպէս ապացոյցն զապակին աեգականն, եւ ՚ի յուշ ածեմք զխոստումն փրկչին մերոյ Քրիստոսի՝ Աստուծոյ Հօրն, եւ զկիրս նորա փրկագործս. յոր հայեցեալ՝ ծագէ զարեգակն իմանալին զհոգին ՚ի վերայ աշխարհի. եւ նա փայլեալ աստ միայն զայս նիւթ գտանէ ներընդունակ, որ տիրապէս ընդ նա խառնի որպէս արեգակն զապակին , եւ խառնի անճառապէս. որպէս զի ոչ կարել որոշել զզգալի նիւթս յիմանալի հոգւոյն, ըստ որում եւ ոչ զնա ՚ի ճառագայթից արեգականն. այլ է նոյն Աստուած հացս, որպէս եւ հոգին. ըստ որում նոյն լոյս ապակին՝ որպէս եւ արեգակն. եւ այս ո՞ր հոգի է, եթէ ոչ այն՝ որ զՏէր մեր իբրեւ զպատուակից զօրացուցանէր եւ ՚ի սքանչելեացն ներգործութիւն կցորդէր. որ տուաւ մեզ մատակարար շնորհաց մինչեւ յաւիտեան. ապա ուրեմն Աստուած հոգին ընդ մարմին հացիս խառնեալ՝ Քրիստոս եւ Աստուած զսա առանց յերկուանալոյ օծանէ. եւ է ոչ յարացոյց Աստուծոյ, որպէս արեգակն զոր առաք եւ ապակին, այլ նախատպին զօրութեան ընդունակ, եւ մարմին, ըստ որում եւ անուանեցաւ արիւն Յիսուսի, եւ ոչ արեանն յարացոյց . եւ զօրութիւն ունող թողուլ զմեղս որպէս զԱստուած։ Արդ որպէս արգելեալքն ՚ի տանն՝ յապակոյն, որպէս յարեգականէ պայծառացան լուսովն զոր ընկալան. այսպէս եւ մեք ՚ի խաւարային կեանս գոլով՝ սա սուրբ ընծայս քահանայական աղօթիւնք ընդունի յինքն զներգործութիւն լուսոյ իջման Հոգւոյն , եւ զհայեցողսն ՚ի յինքն ճաշակմամբ մտաց եւ մարմնոյ՝ լուսաւորէ, սրբէ եւ արդարացուցանէ։ Այլ թէ ասիցես. ընդէ՞ր միայն այս նիւթ եւ ոչ այլ ոք յէիցս նմին ընդունակ, ասասցուք. եւ ընդէ՞ր միայն այն նիւթ արեգականն եւ ոչ այլ ոք. զի այն Աստուած որ զնա զգալի լուսոյ արար պարունակիչ, զսա առ բարձրացոյց, օրհնեաց եւ սրբեաց, եւ իմանալի լուսոյ աստուածութեանն զօրացոյց լինել պարունակող, եւ ոչ այլ ոք կարէ տեսանել զնա, բայց միայն սա՝ զոր անուանեաց իւր մարմին ըստ այսմ խորհրդոյ։ Դարձեալ մանր խուզելով թէ ասեն ոմանք, ընդ այն մարմին Որդին միացաւ եւ ընդ այս Հոգին, ասասցուք, թէ բնութիւն աստուածութեանն եւ փառաց ոչ ունին զանազանութիւն՝ անձնաւորութեամբ որոշեալքն, եւ ընդ այս Հոգին խառնեալ որ բնութենակից է Որդւոյ, բնութեան Որդւոյն խառնեցաւ, եւ Քրիստոսի եղեւ մարմին, մանաւանդ զի հոգին Քրիստոսի էջ առ մեզ, եւ նա ետ զնա նախ առաքելոցն եւ նոքա աշխարհի. զի իւր արդարութեանն ընկալաւ զնա ՚ի Հօրէ փոխարէն, եւ սփռեաց ՚ի յաշխարհս, որում խորհրդազգածն առաքեալ՝ գրէ «Եթէ ոք զՀոգին Քրիստոսի ոչ ունի, սա չէ նորա ». եւ աստուածաբանն Յովհաննէս, «Այսուիկ, ասէ, գիտեմք եթէ ՚ի նմա եմք, զի ՚ի Հոգւոյ իւրոյ ետ մեզ »։ Ուստի յայտ է թէ զմարդիկ մկրտութեամբ, եւ զհացն առաջադրութեան Հոգին ներգործէ մարմին Քրիստոսի. եւ զմեզ եւ զնա նոյն ինքն լինի յօդակապ եւ խառնէ, եւ չէ պարտ վասն այսր հակառակել զգրոց զօրութիւն գիտողաց։ Իսկ թէ ոք ասէ, մարմինն Քրիստոսի միս էր եւ արիւն, եւ այս հաց եւ գինի, ասասցուք թէ զօրութեամբ եւ էութեամբ բնութեան մի մարմին անուանի միսն եւ հացն, համագոյ գոլով իրերաց ՚ի չորից տարերցս գոյացեալքն. եւ որպէս արիւնն մարմին, այպէս եւ գինին բնութեամբ, մի, թէպէտ եւ ոչ որակութեամբ. զի թէ արտաքոյ էր տարերցս մի ոք ՚ի սոցանէ, յայտ է թէ թերութիւն ունէր մինն քան զմիւսն. ուրեմն արմատ մի ունելով եւ պատճառ մի , անուանին մարմին, եւ միոյ Քրիստոսի մարմին՝ միոյ հոգւոյ գոլով ընդունակ։

Ո՞րպէս կարասցուք հաւատալ թէ յամենայն տիեզերաց եկեղեցիս զանազան ազգաց մի Քրիստոս է եւ մի մարմին Քրիստոսի պատարագի

ՈՒՆԻՄՔ եւ այսմ բազմապատիկ ՚ի գրոց վարդապետութիւն, սակայն ստուեր հակառակասիրութեանն աղօտացոյց զիմանալի լոյս մտաց մեր առ ՚ի նոյնն յառել. ապա թէ ոչ ու՞ր դիցուք զառաքելոյ ասելն, «ԵԹէ Հրեայք եթէ հեթանոսք՝ ամենեքեան դուք մի էք, յորոց վերայ անունն Քրիստոսի կոչի, եւ զնա զգենլով՝ քրիստոնեայք անուանեցայք. քանզի մի է տէր, մի հաւատք, մի մկրտութիւն, մի եկեղեցի ՚ի զանազան ազգաց որոշեալ եւ մկրտութեամբն ծնեալ եւ Քրիստոսի անուանեալ »։ Այլ ասիցես, ո՞րպէս զանազան ազգաց պատարագէ , նա զի եւ զանազան հացքն։ Առ որ ասասցուք. մի՛ տղայք լինիք մտօք, այլ ՚ի չարեաց տղայացեալ՝ մտօք կատարեալ լերուք առ ՚ի քննել զճշմարտութիւն եւ նմին հաւանել։ Զի եթէ զանազան Քրիստոսք էին կամ զանազան Աստուածք զանազան զօրութեամբ իւրաքանչիւր ազգացն տիրեալք՝ ճշմարիտ էր կարծիսն, եւ ունէր զանազանութիւն պատարագն հակառակամարտ Աստուածոցն զօրութեամբ կարատեալ, զի այն ազգին Աստուածն զիւր զօրութիւն փառացն ՚ի նորա պատարագն տպաւորէր, եւ այսմ ՚ի սորայն։ Իսկ թէ ասես, Քրիստոս մի է՝ բայց առ նա հաւատովն սոքա զանազանապէս բերին, ծանիր զի զոր վասն այսր բան ընդարձակագոյն քննեալ ուսուցաք հաւանաբար՝ որպէս զՔրիստոս մի, եւ զսոցա հաւատն առ նա միապէս. ապա թէ Քրիստոս մի է, եւ մեր ամենեցուն յոյսն առ նա միով օրինակաւ, եւ մի հոգի՝ անուանեալքս յանուն նորա յիւրաքանչիւր ազգս ընկալաք, եւ չիք խտիր ՚ի հաւատոցն Աբրահամու որդւոցս ծնելոց, յայտ է թէ մի է եկեղեցի ընդ տիեզերս, եւ մի միով Հոգւովն ՚ի նոսա կատարեալ պատարագն. զի որպէս դու խնդրես զՀոգին կատարիչ քում նուիրեացն, այնպէս խնդրէ եւ նա իւրումն. եւ թէ զանազան են լեզուքն, բայց ոչ թէ զանազան Հոգիս խնդրէք, այլ զմին, մանաւանդ եւ մի բանիւք աղօթից, եւ մի ձեւակերպութիւն առ ՚ի նոյն ամենայն ազգաց քրիստոնէից խորհրդածութիւն։ Ուրեմն զմին Հոգին խնդրելով քո եւ նորա՝ նոյն մինն էջ ՚ի վերայ եւ զօրացոյց եւ կատարեաց՝ զիմս, որ Հայ եմ, եւ զնորայն որ Փռանգ եւ զայլումն որ Հոռոմ. եւ մի էութիւն զիւրաքանչիւրոցս նուէր տարրացոյց։ Թէ պարտ է, եւ զառաջին օրինակէն դարձեալ բուռն հարցուք. որպէս մի արեգակէն դարձեալ բուռն հարցուք. որպէս մի արեգակն է որ զիմս զգալի աչք եւ զնորայն լուսաւորէ, այսպէս մի Հոգի զիմ պատարագս եւ զնորայն սրբէ, եւ իմանալի աչաց լոյս շնորհէ։ Իսկ եթէ ոք ՚ի չարութենէ դրդեալ՝ ասիցէ, ես միայն տեսանեմ զարեգակն եւ ոչ դու, միայն զիւր չարութիւնն ցուցանէ, եւ ոչ զիս ՚ի համասփիւռ լուսոյն զրկէ՝ որչափ մաքուր է հայեցուածս. այսպէս եւ ազգ որ զազգ անկատար եւ թերի յաչաղէ, յորոյ վերայ անունն Քրիստոսի է, զիւր չարութիւնն ցուցանէ՝ եւ ոչ զնա ՚ի հասարակաց շնորհէն զրկէ, բայց թէ ինքն զիմանալի հայեցողութիւնն կամաւ կափուցանէ։ Չիք ապա զանազանութիւն միոյ Քրիստոսի պաշտօնէիցս ՚ի մի խորհրդածութիւնն. եւ որք զայս ոչ այսպէս կարծեն, զանձինս դատապարտեն, եւ ոչ թէ զհեզութեան Հոգին յաչաղանաց ախտի ծառայեցուցանել կարեն, կամ հակառակութիւն գործակից ստանալ։ Այլ նիւթքն, ասեն, զանազան են պատարագին։ Եթէ հաց եւ գինի ոչ են ըստ որում ՚ի Քրիստոսէ մեզ աւանդեցաւ, այատ է թէ ոչ կարեն զներգործութիւն Հոգւոյն ըստ այսմ խորհրդոյ ընդունել, եւ մարմին Քրիստոսի անուանել. ապա թէ հաց է եւ գինի, տանի ստուգապէս զլոյս զօրութեան սուրբ Հոգւոյն, որպէս եւ ապակին զարեգակնն։ Այլ խմոր է ընդ նոյն խառնեալ եւ ջուր։ Ո՜վ յանդգնութեանդ եւ անօգուտ հակառակութեանդ, որ ձգէ զմեզ ՚ի շատախօսութիւն. ած զվերոյգրեալ օրինակն ՚ի մէջ. եթէ խառնեմք ընդ ապակին որակութիւն ինչ գունոյ ՚ի պէտս վայելչութեան՝ թէրեւս այն տկարացուցանէ՞ զնա տանել զլոյսն արեգական, կարծեմ եւ ոչ բնաւ. ապա մի՛ զզօրութիւն Հոգւոյն նիւթոյ աղագաւ քան զարեգակնս եղական տկարացուսցուք։ Այլ խնդրես ո՞րպէս մի մարմին է Քրիստոսի ՚ի զանազան աշխարհս եւ յեկեղեցիս պատարագք. եւ այսմ զնախագիծ ապացոյցն ՚ի մէջ առցուք ուսուցիչ։ Դիցէ բանս ՚ի տանն ոչ մի ապակի, այլ բազումս յիւրաքանչիւր կողմանս եւ յանկիւնսն, նոքա թէպէտ եւ ՚ի քառակողմ կոյսն որոշեցան, այլ լոյսն որ ծագէ ՚ի վերայ եւ բնակէ ՚ի նոսին, մի է, եւ մի անուանին որոշեալքն, եւ միոյ զօրութեան լուսոյ ընդունակքն. գոլով նիւթոցն ազգակից, եւ լոյսն որ բնակեցաւ ՚ի նոսա՝ մի. այսպէս եւ յամենայն կողմանս աշխարհի թէպէտ եւ զանազան են եկեղեցիք, սակայն մի նիւթ դնէ ՚ի նոսա նուէր պատարագի հաց եւ գինի, ՚ի վերայ որոց ծագի մի արեգակն համասփիռ իմանալի Հոգին Աստուծոյ, եւ տարրացուցանէ զսոսա մի Աստուած եւ մարմին Աստուծոյ. որպէս զգալի լոյսն զընդունակ նիւթ դնի ՚ի նոսա նուէր պատարագի հաց եւ գինի, ՚ի վերայ որոց ծագի մի արեգակն համասփիւռ իմանալի Հոգին Աստուծոյ, եւ տարրացուցանէ զսոսա մի Աստուած եւ մարմին Աստուծոյ. որպէս զգալի լոյսն զընդունակ նիւթսն. եւ ըստ որում որք յայսմ կողմ որ զհարաւոյս է՝ հային ՚ի պարունակող լուսոյ յապակին, եւ որք յայն՝ որ յարեւելիցն է, միայն տեղեօք տեսանեն զնոսա որոշեալս. ապա թէ ոչ բնութիւն նիւթոյն մի է, եւ լոյսն որ ընդ իւրաքանչիւրսն խառնեցաւ՝ անորիշ, մանաւանդ եւ զորոշեալսն ընդ ինքեան եւ ընդ միմեանս խառնէ։ Այսպէս որք ՚ի ծագս տիեզերաց իմանալին աչօք ընդ սուրբ այս խորհուրդ յառին, մի բնութիւն մարմնոյ հացի եւ գինւոյ տեսանեն, տեղեօք բաժանեալ եւ ոչ էութեամբ. ՚ի վերայ որոյ ծագեալ Հոգին՝ խառնէ զսոսա ընդ ինքեան, եւ զմեզ տեզերս զանազան ազգաց քրիստոնեայք։

Եւ զի այս այսպէս է ճշմարտապէս՝ ահա ցուցաւ հաւանաբար, որպէս կարծեմ, եւ չէ բաժանեալ Քրիստոս ՚ի Պօղոս եւ յԱպօղոս. եւ ոչ եկեղեցի նորա ՚ի հայ կամ ՚ի հոռոմ կամ ՚ի փռանգ, թէպէտ եւ տկարացն կարծիք այսմ ծառայէ. զի բաժանեալ էաք՝ թէ առ այլ Աստուած յոյս ունէաք իւրաքանչիւրքս։ Իսկ միոյ տեառն Քրիստոսի անուն կոչեցեալ ՚ի վերայ մեր՝ մի եմք ամենեքեան. եւ որիշ ՚ի մէնջ՝ որ համարի զինքն քրիստոնեայ եւ ՚ի տամանուն քրիստոնէէ վասն տարալեզութեան խորշէ, եւ ՚ի նորա անդամոց։ Ապա խաղաղութիւն առեալ ՚ի Քրիստոսէ կտակ յետ մահու՝ մի՛ նմին պտուղ տացուք զսատանայական հակառակութեան ամենաչարն հնարեաց ունել նիւթ ատելութեան, քան զոր չիք ինչ աղետից արժանի։

Եթէ պարտ է հաւատալ ի ձեռն անարժան քահանայի զպատարագն կատարեալ որպէս զսրբոյն

ԱՍՏՈՒԱԾ յառաժին արարչութեան արեգակն ստեղծ մարմնոցս ՚ի վայելս, առանց որոյ չիք էիցս կենդանութիւն։ Երկրորդ ստեղծուած արար, կամ թէ պարտ է ասել նորոգութիւն հոգւոց մարդկան եւ լոյս ետ իմանալի նորոգելոցն՝ իմանալի զՈրդին միածին որ ձայնէր բարձրաբարբառ. «Ես եմ լոյս աշխարհի, որ գայ առ իս ՚ի խաւար մի՛ մնասցէ »։ Արդ եթէ ո՛րքան յառաջնումն բազմացան չարիք մարդկան առաջի Աստուծոյ, գիտեմք ամենեքեան. զի ոչ միայն զարարիչն արարածովքս ոչ ծանեան, այլ մանաւանդ եւ հակառակ նորա աստուածս գտան. թողցի ապա ՚ի բնութեանս օրինաց ՚ի պէսպէս վատթարութիւն նոցա մոլորումն։ Սակայն բազումողորմ արաիչն տեսեալ զայնքան նոցա անառակութիւնն զղջացաւ, ոչ բնաւ ընդ իւրն արարչութիւն. այսինքն ոչ ամփոփեալ պարուրեաց զպատփառ մարմնաւոր կենացս զարեգակն ՚ի մարմինով վատթարելոցն, այլ ներէր նոցա երկայնմտութեամբ, զղջացեալ մանաւանդ ՚ի պատուհասելն եւ ոչ թէ ՚ի բարեգործելն, տեսեալ զմիտս մարդկան ՚ի խնամս չարին հաստատեալ, զոր եւ տէրն ասէր. «Ծագէ զարեգակն ՚ի վերայ չարաց եւ բարեաց »։ Իսկ եթէ զայն շնորհ կենաց պատճառ եւ լոյս մարմնոյ՝ չարութիւն մարմնաւորացն ոչ արգել, այլ ծագէ միշտ գթութեանց Հայր, քանիը՞ն առաւելապէս այսմ պարգեւի պարտիմք հաւատալ, եթէ ոչ լղջանայ Աստուած վասն մեղաց մարդկան զնոյն արգելուլ, այլ միշտ ծագէ ՚ի վերայ հոգւոց՝ քահանայական աղօթիւք. եւ որպէս զզգալի արեգակնս ոչ արգելու ՚ի չարացն, ըստ որում եւ ոչ ՚ի բարեացն, այսպէս եւ ոչ զիմանալին՝ յանարժանին կատարելն, ըստ որում եւ ոչ յարժանաւորին։ Իսկ եթէ ասիցես, հոգւոյ աչօքն խաւարեալ է, ասեմք. այս խորհուրդ ոչ թէ նորա հոգւոյն միայն է լոյս, այլ բնաւ աշխարտի. նա թէ խաւարեալ է՝ ոչ տեսանէ, բայց սակայն զշնորհն ըստ իշխանութեան պատւոյն առեալ սփռէ. զի ոչ թէ իւր է այլ Աստուծոյ, եւ նա ասհուածայնոցն մատակարար. ծառայքս Աստուծոյ, ՚ի միջնորդութիւն նորա ըստ հաւատոցն իւրեանց վայելեն, իսկ նա տեառնն իւրում պարտի զդաստանն՝ զոր անմաքրապէս պաշտէ. եւ ըստ որում նոքա որ ՚ի չարիսն նանրացեալ խորհրդովք, սակայն լոյսն ոչ թէ զիւրն ներգործելոյ դադարէ։ Նա եւ զայս պարտէ է տաւատացելոցս յայտնի առնուլ, զի թէ սոսկ եւ անզօր մնայր ՚ի ձեռն անարժան քահանային պատարագն, ընդէ՞ր նա որպէս զոչ խտրող մարմնոյն տեառն՝ դատապարտէր կամ դատաստան անձին իւրում ուտէր եւ ըմպէր. այլ դատի վասն այնորիկ՝ զի անզեէջ խոստումն Աստուծոյ տայ ՚ի ձեռն նորա վասն առաքելական պահւոյն զՀոգին, եւ նա ՚ի սուրբն անմաքրապէս եւ շաղախեալ վարուք հպեալ, գտանի դատաստանի պարտական. եւ ոչ թէ որպէս ՚ի սոսկ տաց եւ ՚ի գինի, որ ամենեցուն համարձակելի։

Ո՞րքան շնորհ է ի պատարագէն ի բացուստ տեսութեամբն առանց ճաշակման

ՏԻՐԱՊԷՍ մաքրութիւն եւ ոչ բնաւ՝ ոչ կենդանւոյ եւ ոչ մեռելոյ, որպէս ոմանք կարծեցին. զի որ ուտէն զիս՝ ձայնէ սա մեզ, եւ ըմպէ՝ ունի կեանս յանձին, եւ ոչ թէ որ տեսանէ։ Նա եւ յորժամ բաշխեաց, ոչ բաւական համարեցաւ զտեսանելն առաքելոցն, այլ ետ ճաշակել. «Առէք, ասէ, կերայք ՚ի սմանէ ». ուրեմն չիք տարեալ սրբութիւն առանց արժանապէս սորին ճաշակմանն՝ ոչ կենդանւոյ որ յեկեղեցին է, եւ ոչ մեռելոյ։ Բայց սակայն եւ ոչ զայս հաստատեմք, զմեծ այս ժամանակ աղօթից իբրեւ զմի ՚ի գիշերային կամ ՚ի տուընջենային պաշտամանէ նոցա, որք առընթերակացեալ սրբոյ խորհրդածութեանն՝ աղօթեն. այլ որքան հուպ առ մեզ տեսանեմք զԱստուած այժմ քան յամենայն ժամ, այնքան երագ հաւատասցուք զաղօթսն առ նա ժամանել, եւ զողորմութիւն նորա սթափ ՚ի վերայ մեր ծագել. զի մեծ է բարեխօսն, եւ յորդառատ այժմ խնդրուածք պատարագողին առ Աստուած վասն առընթեր կացելոցն։ Սակայն եւ այնպէս մեզ պարտ է անկատար զանձինս համարել, մինչդեռ ոչ եմք արժանապէս յայս սեղան վայելեալ, եւ զկեղտ մեղացն որով զշնորհ որդեգրութեանն աղտեղացուցաք՝ լուացողական աճառովս վերստին մաքրել. այլ մնասցուք վերջացեալք ըստ մեղաց յայս շնորհէ մեծէ՝ սրտակտուր եւ սրտաթափ իբրեւ զորդիս ստամբակս ՚ի սեղանոյ հօրն եւ ՚ի կցորդութենէ եղբարց բաժանելաք, առեալք զհաղորդութիւն զօրութեան հանդերձելոյ կենացն, եւ վերստին ՚ի դրունս մահու դարձեալ մեղաց շաղախմամբ։

Ուստի՞ եմուտ այս սովորութիւն զյիշատակ մեռելոցն ի պատարագն խնդրել եւ է՞ր վասն

ՍՈՎՈՐՈՒԹԻՒՆՍ այս ՚ի սրբոց անտի աւանդեցաւ յառաջնոցն հարցն երանելեաց, ըստ որում պատմութեանցն ուսուցանեն բանք. բայց ուղիղ մտօք եւ ոչ ստերիւրեալ կարծեօք, որպէս այժմ բազումք տեսանին. այսինքն զի պատարագն հարկաւորապէս մատչի Աստծոյ, եւ յանուն Աստուծոյ յաձն արարին զինքեանս՝ որպէս կենօք, նոյնօրինակ եւ յետ մահու յիշել, եւ ոչ եթէ զհասարակաց փրկանսն միայն յինքեանս գրաւեցին, կամ զԱստուած փոխանակ մարդոյ տրից հատուցին եւ կամ յանուն մարդոյ նիւթեցին զհնազանդեալն Հօր մահու չափ եւ մահու խաչի, եւ ՚ի նորա յանունն մեռեալ։ Զի թէպէտ եւ ասեմք ընդ հետս նոցա զմերս սովորութիւն, մեծ զանազանութիւն տեսանի ՚ի դիտաւորութիւն կամաց նոցա եւ մերսումս. քանզի որպէս զբազում ինչ յուղիղ շաւղաց ստերիւրեաց չարն, եւ բազմաց զթիւրն որպէս զուղիղ եցոյց պողոտայ , այսպէս եւ այսմ մասին մեզ արար։ Արդ եթէ ոչ առցուք զզէնն արդարութեան՝ որ յաջմէն եւ յահեկէն. արդարեւ մոլորեցաք ՚ի ճանապարհին որպէո յանապատի։ Գիտել կարծեմ զապացոյցդ ՚ի զանազան դէմս, եւ հեղգանամ երկրորդել, զի սուրբքն զԵրրորդութիւնն յերիս անձնաւորութիւնս որոշեցին, նա խրատեաց զԱրիոս ըստ անձանցն եւ բնութեամբ բաժանեալ. եւ նոքին զերիս անձինսն աստուածութեամբ մի խոսիովանեցան, յորժորեաց զՍաբէլ եւ անձամբ շփոթել. եւ սոքա հակառակամարտ հեձուծս աստուածաշունչ գրովք յախտն չար զօրանային, եւ սրբոցն կարծէին զանձինս համախոհս՝ պէսպէս վկայութիւնս առեալ ջատագով՝ որոց ոչ հաւանեցան ճշմարտութեան աշակերտքն, այլ յերկուցն թիւրեալ՝ զմաքուրն պահեցին հաւատ։

Այսպէս եւ այս գտեալ ՚ի մէջ եկեղեցւոյ նորաձեւութիւն՝ աւանդութիւնս ՚ի սրբոցն է, ՚ի պատարագն յիշել զննջեցեալսն. բայց ոչ այսպիսի սովորութեամբ ՚ի մեռելոցն յանուն զնոյն կատարել, եւ ՚ի վաճառաշահութիւն զՔրիստոս ձգել, եւ կենօք հեղգանալ, եւ յետ մահու ՚ի սոյն ապաւինել. նա դարձեալ եւ ոչ զայս լուծանել կամելով՝ անպտուղ զմեռեալսն յօգնականութենէ խնդրուածոցն կարծել կամ զրկիլ յիշատակելոյն ՚ի պատարագս. իբր թէ շփոթելն ապաւինել, որ երկոքին չարք. այլ պարտ է ընդ ուղիղն գնալ պողոտայ, եւ ոչ լուծանելով ՚ի պատուիրանացն՝ այնպէս ուսուցանել զմարդիկ, նա եւ ոչ երկնչել ՚ի ուղիղն գոչելն՝ ՚ի կուրացն գայթակղել. վասն այսօրիկ հաւանեալք ճշմարտութեան , հաստատեմք զնոյնն այսպէս։ ԶՔրիստոս գիրք սուրբք յայտնապէս հռչակեցին վասն կենդանեաց մեռեալ. զի «Որոց հաւատասցեն, ասէ, յանուն նորա՝ ետ նոցա իշխանութեան որդիս Աստուծոյ լինել, որք ոչ յարենէ եւ ոչ ՚ի կամաց մարմնոյ, այլ յԱստուծոյ ծնան »։ Բայց ուսաք դարձեալ ՚ի նոցանէ խորհրդաբար եւ ոչ յայտնապէս, թէ եւ մեռելոցն արար ՚ի մահուն ազատուի. ըստ որում գրեաց առաքեալն Պետրոս, «Ոգւոցն որ էին ՚ի բանդին՝ երթեալ քարոզեաց ». եւ աւետարանիչն, «Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան, եւ մտին ՚ի քաղաքն սուրբ »։ Արդ եթէ ՚ի գնալն առ մեռեալսն՝ ո՛րքան եւ որպիսի՛ էր շնորհն առ նոսա, մեզ՝ նոքա զորս կարծեմ գիտողս՝ ոչ բնաւ կամեցան յայտնել. կամ թէ ՚ի քարոզելն՝ զամենեսեան են, երանելին Անտոն յայտնեպէս ետես. բայց թէ շնորհ ո՞րքան եղեւ առ նոսա, ստուգապէս ծանեաք ոչ բնաւ։ Արդ ընդ այն շաւիղն զոր ցուցին մեզ՝ պարտիմք անստերիւր գնալ եւ ըստ որում հրաման ընկալաք, իւր մահուն յիշատակ եւ նոյն փրկագործութեան անջինջ առ մեզ կնիք , եւ հաւատալ հաստատապէս, ըստ որում ինքն ուսոյց. որ ուտէ զմարմին իմ արժանապէս, եւ ըմպէ զարիւն իմ սրբապէս, յիս բնակեսցէ, եւ ես ՚ի նմա. եւ տիրապէս եւ ճշմարիտ եւստոյգ ճաշակողացն փրկանք եւ մաքրութիւն ՚ի մեղաց »։ Այլ զի հարկաւորապէս յիշէ միջնորդութեամբ Քրիստոսի առաջի Հօր քահանայն՝ զկենդանիս ամենայն ըստ իւրաքանչիւրոցն հաւատոց եւ յուսոյն՝ կենդանեաց եւ մեռելոց։ Եւ զայս ընծայս տալ Աստուծոյ ՚ի ձեռս նորա՝ յուսոյ է պտուղ եւ հաւատոյ. թէ կենդանի տայ վասն մեռելոյ , եւ մեռեալ վասն իւր առնու եւ նա յԱստուծոյ հատուցումն՝ որպէս տեսանէ Աստուած զհաւատս նորա։ Իսկ նշանակ հաւատոցն՝ ո՞ր է։ Ոչ առնել տուրեւառութեան համարս եւ շահաւաճառութեան եւ ջան առ ՚ի զրկել եւ զթիւսն բազմացուցանել. այլ տալ զպտուղ սիրոյն, որպէս ետ պոռնիկն զիւղն, եւ կցորդ նմին զարտասուսն։ Ոչ բնաւ զայս զմտաւ ածել, թէ կա՛ զայս քեզ, եւ փոխան սմին պատարագէ՛ զՔրիստոս ինձ. այլ թէ զի պատարագի Քրիստոս ՚ի ձեռն խո ինձ ՚ի փրկութիւն, նախ քան զիմս տալ՝ արժանի լիցի այս իմ նուէր՝ նորին ՚ի սպաս պիտոյից. եւ ոչ բնաւ անհաւատութեան տալ կարծիս համարս պահանջելով։ Այլ մեզ՝ որոց սպասաւորել բանի վիճակեցաք՝ պարտ է սրբոցն հետեւել. եւ որպէս նոքա կնքեցին ամենեւին փակել զյոյս քաւութեան մեղաց յետ մահու՝ աղաղակելով եւ ասելով. «Այս է ժամանակ ընդունելի՝ այս օր փրկութեան, ջանասցուք՝ մինչդեռ այս օր առաջի կայ»։

«Բազումք ասիցեն յաւուր յայնմիկ, տէր տէր յանուն քո մարգարէացաք. եւ ասացից, ոչ գիտեմ զձեզ ». իւրաքանչիւր ոք առնու փոխարէն՝ զոր ինչ իւրով մարմնովն գործեաց, եթէ բարի եւ եթէ չար։ «Եղբայր ոչ փրկէ եւ ոչ մարդ. ոչ օգնեն ինչք յաուր պատերազմի, այլ արդարութիւն փրկէ ՚ի մահուանէն յաւիտենականէ»։

Խորհրդածութիւն ի նոյն եւ վասն նորին

ՔՐԻՍՏՈՍ խնդրեաց վասն առաքելոցն, «Հայր կամիմ, զի ուր եսն իցեմ, եւ սոքա ընդ իս իցեն, զի տեսցեն զփառսն իմ ». եւ Պօղոս վկայէ նմին. «Ելանել եւ ընդ Քրիստոսի լինել լաւ համարիմ »։ Յովհաննէս աղօթէր, «Ի գալս իմում առ քեզ, տէր Յիսուս, աջակողմեանքն կացցեն, եւ ձախակողմանքն ամաչեսցեն ». եւ տուր զճանապարհս իմ առ քեզ անբռնադատ վճարել, առնուլ զայն՝ զոր խքոստացար սիրելեաց քոց։ Այսոքիւք եւ այլ բազմօք խորհրդական բանիւք ՚ի գրոց ուսանիմք, զի սուրբք որ ընդ հետ շաւղաց Քրիստոսի գնացին, յորժամ ելանեն ՚ի մարմնոյս՝ հոգիքն առ Աստուած գնան, որ ետ զնա։ Աւելորդ վարկանիմ ասել եւ զտեսիլ կրօնաւորացն յերկուց լերանցն զհոգի սրբոյն Ներսէսի, որ բարձրանայր հրեշտակաց բանակօք, եւ զԱնտոնի, զՊօղոսի , եւ զԱմոնի, նա եւ զիւր իսկ, ըստ որում գրէ մեծն Աթանաս՝թէ եհաս հոգւով միանգամ եւ երկիցս մինչեւ յօդդ տեսեալ զներգործութիւն սատանայի մինչեւ ցայն կէտ ժպրհեալ այժմ, եւ այնուհետեւ նահանջեալ, որովք հաստատեմք զառաքելոյ ասել՝ ըստ իշխանի իշխանիութեան օդոյս այսր։ Արդ այս խորհուրդ չարութեան նորա՝ մարտ որ յօդդ, գիտել էր սրբոցն. վասն այսորիկ յանձն արարին մեզ՝ յետ մահու խորհրդական աղօթիւք յերծանելոյն կցորդել։ Զայս եւ պէր ուսոյց յաւետարանին. «Գայ իշխան աշխարհիս այսորիկ, եւ յիս ինչ ոչ գտանէ. այլ զի ծանիցէ աշխարհ թէ սիրեմ զՀայր, եւ որպէս ետ ինձ պատուէր՝ այնպէս առնեմ ». այսինքն ես ոչ թէ ըստ դատակնքի մեղացն Ադամայ մեռանիմ, քանզի մեղք ինձ բնաւ տիրեաց. այլ Հօր հնազանդիմ մահու չափ , եւ որպէս ետ ինձ պատուէր՝ այնպէս առնեմ. զի փոխանակ ամենայն աշխարհի փրկութեան մեռանիմ անմեղս, եւ զայս ծանիցէ աշխարհի յետ այս սակաւ ժամուց՝ յորժամ արձակեմ զհոգիս առ Հայր. եւ գայ իշխան նորա չար բանսարկուն ընդ առաջ, եւ յիս յիւրայոցըն ոչ ինչ գտանէ։ Այսու խորհրդապէս ուսանիմք թէ ՚ի կարծիս էր սատանայ Աստուծոյ մարդեղութեանն եւ անմեղութեանն, տեսեալ զնա մարմնով եւ բնաւորական կրիւք նորա վարեալ, եւ զանհաս էութիւնն պատրուակեալ։ Ապա յորժամ արձակեաց տէրն զհոգին որպէս եցոյցն կանխաւ , եկն ընդ առաջ՝ որպէս սովոր էր ամենայն հոգւոց, թէրեւս գտցէ ինչ յիւրոց ներգործութենէն, եւ ոչ ՚ի բնաւորական կրից, եւ մերկացուցեալ եհան ՚ի նմանէ Քրիստոս զիշխանութիւնն՝ որ ունէր ՚ի վերայ հոգւոցն, եւ չարչարէր զմեղուցեալսն, որպէս գրէ առաքեալ. այս է զիշխանութիւնն՝ որ ունէր ՚ի վերայ հոգւոցն, եւ չարչարէր զմեղուցեալսն, որպէս զմեծատունն եւ պահէր ՚ի ներքոյ դատակնքին Ադամայ զարդարսն, որպէս զԱբրահամ. եբարձ զայս իշխանութիւնս ՚ի նմանէ, եւ արդարութեամբն իւրով մի մարդն Յիսուս Քրիստոս ա՛ռ յինքն իշխանութիւն ՚ի Հօրէ յերկինս եւ յերկրի, ըստ որում ասացաւ առաքելոցն, «Տուաւ ինձ իշխանութիւն յերկինս եւ յերկրի ». զիշխան աշխարհիս դատապարտեալ, եւ զհոգիսն ՚ի դժոխոցն վերածեալ, ըստ որում գրեացն Պետրոս. եւ առեալ զնոսա որ ցանկային տեսանել զօր նորա՝ ուրախացոյց, եւ ընդ ինքեան բարձրացոյց։

Իսկ զպարտականսն դատաստանի՝ որպէս զՍոդոմայեցիսն, եթող ազատ ՚ի չարչարանացն մինչեւ ՚ի միւսանգամ իւր գալուստ, ըստ որում ասաց յաւետարանին. «Եկեսցէ ժամանակ՝ յորում ամենեքեան որ ՚ի գերեզմանս կայցեն՝ լուիցեն ձայնի իմում, եւ եկեսցեն արտաքս. որոց բարիս գործեալ է՝ ՚ի յարութիւն կենաց, եւ որոց չար արարեալ՝ ՚ի յարութիւն դատաստանաց. եւ որ հաւատայ յիս, ՚ի դատաստան ո՛չ մտանեն ՚ի դատաստան, այլ մանաւանդ եւ զայլս դատին ինքեանք. արդ եւս յամօթ արարեալ զսատանայ անբասիր կրօնաւորութեամբքն։ Նոյնպէս եւ ամբարիշտք մեծամեղք՝ որ լցեալ է չափ պարտեաց նոցա, չէ ինչ պիտոյ թէ ՚ի դատաստան մտանիցեն. այլ իբրեւ յառնեն, իսկ եւ իսկ դառնան ՚ի դժոխս. ըստ այնմ, զոր Դաւիթն ասաց, «Դարձցին մեղաւորք անդրէն ՚ի դժոխս, եւ ամենայն հեթանոսք որք մոռացան զԱստուած »։ Եւ Եսայի ասէ. «Ամենայն հեթանոսք իբրեւ զկաթիլ մի ՚ի դուլէ են, եւ իբրեւ զմէտ մի ՚ի կշռոց համարեցան, եւ կղզիք ամենայն իբրեւ զառաւօտս մերժեցան, եւ ամենայն իբրեւ զառաւօտս մերժեցան, եւ ամենայն հեթանոսք իբրեւ զոչինչ են եւ յոչինչ համարեցան ». զի ամենայն հեթանոսք որ ոչ գիտեն զԱստուած եւ ոչ ունէին յոյս յարութեան կամ ՚ի պէտս նորին ուշ բարեգործութեան, իբրեւ զոչինչ համարեալ են նմա, եւ ոչ մտանեն ՚ի դատաստան նորա, այլ իբրեւ յառնեն, իսկ եւ իսկ դառնան ՚ի դժոխս. եւ այլ աշխարհս որք կոչին մեղաւորք, նոքա մտանեն ՚ի դատաստան։ Եւ դատաստանն զի՞նչ այլ, եթէ ոչ յարդար դատաւորէն խնդիր իրաւանց ընդ մեզ եւ ընդ մախացող թշնամին սատանայ. քանզի որ մեղաւորքս եմք, եւ սակս նորին ՚ի խաւարային իշխանութեանցն որ ՚ի ներքոյ երկնից ըմբռնեցաք յետ մատու, եւ նա կարծէ թէ թողեալ ներողութեանն Աստուծոյ, իբր զի ընդ իւր պատիժիցն, յորժամ գայ Քրիստոս եւ յարուցեալ ՚ի մեռելոց մտանեմք առաջի նորա ՚ի դատաստան, նա որոյ գիտութիւնն սքանչելապէս զօրացաւ յիս, մինչ զի ոչ հանդարտեմ, անհաս իմաստութեամբն քննեալ որոշէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ եւ ոգւոյ , զոր առ ՚ի յինէն գործք, եւ զորս ՚ի չարէն արկածք, եւ առ մեղս ծածուկ խայթուածովքն սատարութիւն. եւ յայնժամ ապա տիրապէս դատապարտէ զիշխան աշխարտիս այսորիկ, որ այժմ այնու յուսովն դատապարտեցաւ։ Առ այս եւ Հայր ոչ դատի զոք, այլ զամենայն դատաստան ետ Որդւոյ իւրում. որպէս զի որ չարչարեցաւն եւ փորձ էառ թշնամւոյն, անմեղ փորձելոցս եւ վտանգելոց լիցի օգնական։ Յորում աւուր գայ կատարի ՚ի վերայ մարդկան հրամայեալն, «Տուք ողորմութիւն, եւ ահա ամենայն ինչ ձեր սուրբ է ». քանզի ասէ, եկայք օրհնեալք Հօր իմոյ, որ զքաղցեալսն կերակրեցէք, եւ զծարաւիս արբուցէք, զիւանդս տեսէք, եւ զօտարս ժողովեցէք։ Արդ զի՞նչ պարտէ առ այս խորհրդաբար իմանալ, կամ ու՞ր խնդրել զդասս առաքելոցն, որք ոչ ստացան անձանց կերակուր, եւ ոչ զայս կերակրեցին. կամ զվկայսն՝ որք ծարաւեցան միայն, եւ ոչ այլոց արբուցին. կամ զճգնաւոր հարսն՝ որք մերկացան յաշխարհէ, եւ ոչ զայլս զգեցուցին։ Քանզի այս կոչումն՝ միայն ողորմածացն է, եւ ոչ նոցա. յայտ է թէ հաւատացեալ նոքա՝ այնչափ ՚ի մարտին քաջացան, մինչ զի ոչ մտանել ՚ի դատաստան, որպես ասաց տէրն. «Ի դատաստան ոչ մտանէ, այլ փոխեցաւ ՚ի մահուանէ ՚ի կեանս »։ Եւ ժամանեալք յօդդ՝ սպառազինութբն Աստուծոյ ՚ի վերոյ քան զնոսա՝ ուր սահմանեաց Աստուած վայելեն ՚ի սեր նորա եւ ՚ի գիտութիւն մինչեւ ՚ի յարութիւն. եւ յանժամ լինի յարութիւն նոցա միայն կենաց, եւ ոչ դատաստանաց. իսկ որոց չար արարեալ իցէ խառն ընդ բարիսն եւ յերկուցն միջի, է յարութի նոցա դատաստանաց, եւ ՚ի կեանս թէ զորս վիճակէ յայնպիսեջցն արդար դատաւորն կամ՝ ՚ի տանջանս, ինքն միայն գիտէ։ Ուսոյց եւ մեզ փոքր ինչ զկամս իւր, այսինքն ստանալ բարեկամս ՚ի մամոնայէ անիրաւութե մարտակիցս ՚ի դատաստանին զդասս կարօտելոց։ Օ այս գիտելով սուրբքն՝ սահմանեցին ոմանց տալ զողորմութիւնն կենօք եւ յետ մահու, եւ ոմանց մաղթել անյապաղ վասն ողորմածացն Աստուծոյ, առ ՚ի սրբել զպատարագ նոցա, եւ ՚ի հոտ անուշից ընդունել։ Եթե կենդանիք են, յոյս է նոցա վասն ողորմութեանն՝ որ յաղքատս եւ յեկեղեցիս ՚ի բանն յայն. «Որ արբուսցէ ձեզ մի բաժակ ջուր ցուրտ՝ թէ դուք Քրիստոսի էք, ամէն ասեմ ձեզ, ոչ կորուսցէ զվարձս իւր »։ Իսկ եթե կենօք ոչ զօրեցին, եւ յետ մահու արձակեն զձեռս յողորմութիւնն կամ անձամբ կամ ՚ի ձեռն ընտանեաց, յոյս է նոցա օգնութեամբ ողորմութեանն, եւ մեր ըստ պտտղոյ հաւատոցն աղօթիւք ՚ի կշիռս գործոց իւրոց բարեաց ծանրութիւն խառնեալ՝ յաղթել չարին եւ զերծուցանել զնա ընդ իշխանութիւն օդոյն. ապա թէ առ այն տկարանայ գործքն եւ մնայ ՚ի ստորեւ ըմբռնեալ ՚ի մեղացն, մինչեւ յօրն դատաստանի հաւատամք լինել ձեռնտու ողորմութեանս եւ աղօթից մերոց յայնժամ առաջի Քրիստոսի, որպէս ինքն գիտէ կշռել՝ որ ամենողորմն է։ Արդ այս է դիտաւորութիւն աղօթից եւ պատարագաց՝ զոր տան ՚ի փրկութիւն մեռելոց, գործոց իւրոց զոր ՚ի կեանսն արար՝ օգնականութիւն, եւ ոչ տղայաբարոյ կարծիք՝ թէ մեղացն տիրապէս քաւութիւն. զի մեղաց քաւութիւն զմեզ գիրք ՚ի կեանս ապաշխարութեամբ ուսուցին գտանել. յետ մահու ասէ մարգարէն, «Միթէ պատմեսցէ ոք երբէք ՚ի գերեզմանի զողորմութիւն, եւ չէ. զի թէ անմարմին յանցաւորի թողութիւն կայր, դեւք ոչ էին անյոյս ՚ի փրկութենէ. եւ անմարմին յանցաւոր զայն կոչեմք՝ որ զմեղսն զկնի տարաւ առանց ապաշխարութեան։ Յուսայ ՚ի մեր աղօթքս, եւ չէ վայրապմար առաջի ողորմածին Աստուծոյ, բայց եւ ոչ կատարեալ փրկանք յետ մահու լինի ՚ի ձեռն այլոցն՝ առ որ ինքն հեղգացաւ. զի իւրաքանչիւր ոք ժառանգէ զոր ինչ իւրն մարմնովն գործեաց՝ եթէ բարի եւ եթէ չար։ Զայս եւ երանելին Դիոնեսիոս ուսուցանէ ՚ի տեսութիւն խորհրդոյ թաղման ննջեցելոց՝ զոր ՚ի մէջ առնուլ ոչ կարծեմ վայրապար, որպէս զի մի՛ կարծեսցուք ստորութեան ուսուցիչք, այլ հայրենի աւանդութեանն արձանացուցիչք։ Եւ ասէ այսպէս. «Դնեն զննջեցեալն ՚իմէջ եկեղեցւոյն, եւ քահանայապետն աղօթս առնէ ՚ի վերայ նորա »։ Քանզի ինքն սուրբն՝ որպէս զայլ կարգս եկեղեցւոյ, եւ զայլս սահմանեաց։ Ապա քննէ թէ եւ զի՞նչ յայտ առնէ աղօթելն. «Ամենայնի, ասէ, որ ըստ մարդկային տկարութեան մեղուցեալ ննջեցելոյն՝ թողութիւն լինել, եւ կարգել զնա ՚ի յոյս, եւ ՚ի դաս կենդանեացն ՚ի գոգն Աբրահամու, Սահակայ, եւ Յակովբայ ՚ի տեղւոջ՝ ուստի ՚ի բաց փախուցեալ են տրտմութիւնք, ցաւք եւ հեծութիւնք »։ Այսու առ ՚ի մէնջ կանխաւ ասացելոցն կցորդ լինի երանելիս, զանազանութիւնք տալով հանգըստարանաց արդարոցն եւ մեղաւորաց։ Զի թէ դասք արդարոցն առանց տրտմութեան են եւ հեծութեան, յայտ է թէ ջոկք մեղաւորացն ՚ի սոյնս վարակին։ Եւ ո՞յք են առանց տրտմութեան, եթէ ոչ նոքա որք իշխանութեան օդոյս անցին գերակայ։ Դարձեալ եւ զի՞նչ այլ տրտմութիւն, եթէ ոչ ՚ի նմնէ իբրեւ զգործակից ըմբռնիլն՝ անբերելի հեծութիւն եւ անտանելի տրտմութիւն։ Զայն զղջումն կամաց մեր կարծեմ, վասն այսորիկ թէ ՚ի պատարագն խնդրուածք՝ թէ ՚ի վերայ մարմնոյն աղօթք, յայսմանէ զերծանելոյ է հնար ՚ի խաւարային իշխանութենէն եւ ՚ի տրտմութեան վայրէն. եւ նախ իւր գործն պիտոյ է ընթացիցն զօրութիւն, եւ ապա աղօթք մեր նմին օգնական ըստ որում հաստատէ զայս տարակոյս յառաջընթացեալ բանիւս երանելիս այսպէս. «Ասասցես, ասէ, զայս ուղղակի ասացեալ ՚ի մէնջ. բայց տարակուսիս, է՞ր աղագաւ յաստուածպետական բարերարութեան խնդրէ քահանայապետն զմեղուցելոյն թուղութիւն, եւ ընդ աստուածատեսակացն համակարգ եւ երանելի վիճակադրութիւն. զի թէ փոխարէն հատուցումն առցէ ամենայն ոք յաստուածայնոյն արդարութենէ, որոց ՚ի մերձակայ կենցաղս գործեաց՝ քաղցունց կամ այլ այսպիսեաց. եւ կատարեալ յայսմ կենցաղի զիւր գործսն ննջեցեալն, յո՞ր յայլ անկումն փոխեալ եկեսցէ քահանայականօքն աղօթիւք առաւել քան զիւր արժանաւորութիւնն »։ Զայս հարցական դնէ երանելիս, եւ պատասխանէ լուծեալ զտարակոյսս ինքն դարձեալ, այսպէս ասելով. «Քանզի աստանօր կենացս փոխարէն առցէ զվիճակաւորութիւն իւրաքանչիւր ոք, քաջ գիտեմ, ասացելոցն հետեւելով. քանզի փակեաց տէր, ըստ նորին եւ բերցէ իւրաքանչիւր ոք զորս ՚ի ձեռս մարմնոյն զոր ինչ գործեաց եթէ բարի եւ եթէ չար »։ Յաւելու ապա դարձեալ, զի եւ արդարոցն աղօթք ոչ միայն թէ յետ մահու չեն օգուտ յանցաւորաց, այլ եւ ոչ յայսմ կենցաղի. քանզի զի՞նչ օգտեցաւ սաւուղ ՚ի Սամուէլի աղօթիցն, կամ զի՞նչ զԵբրայեցւոց ժողովուրդն օգտեցոյց մարգարէականքն աղօթք։ Բայց յաղագս ասացելոցն աղօթից՝ զորս քահանայապետն առնէ ՚ի վերայ ննջեցելոցն, զոր ՚ի մեզն է եկեալ աւանդութիւն յաստուածայնոցն առաջնորդաց, կարւոր է ասել, եւ պարտ է գիտել թէ առաջնորդս իւր ասէ զՊօղոս եւ զՀռեթէոս։ Աստուածային քահանայապետն յայտնաբանիչ է, որպէս ասացեալքն ասեն, աստուածականացն արդարութեանց. քանզի հրեշտակ տեառն ամենակալի է, ուսեալ յաստուածաւանդ ասացելոցն , թէ որ սրբութեամբ կենցաղաւարեցան երեւելի եւ աստուածային կեանքն ըստ արժանաւորութեան արդարացի լծովք փոխարինին, անտես առնելով բարերարութեամբքն աստուածպետականի մարդասիրութեան զեղեալն ՚ի նոսա բիծ ՚ի մարդկային տկարութենէ. վասն զի ոչ ոք մաքուր յաղտոյ, որպէս ասացեալքն ասեն. եւ գիտէ քահանայապետն, թէ այս խոստացեալ է կեանք արդարոց ՚ի ճշմարիտ ասացելոցն։ Խնդրէ զայս սրբազան զհատուցումնս լինել եւ պարգեւիլ որոց սրբութեամբն կենցաղավարեցան, միանգայն եւ յաստուածանմանութիւնն կոյս աստուածատեսակաբար տպաւորել՝ զայլոցն պարգեւս որպէս զանձին իւրոյ խնդրել շնորհս. քանզի ոչ երբէք խնդրէ քահանայապետն յաստուածպետականին բարերարութեան զայն որ ոչն էր Աստուծոյ հաճոյ եւ տուեալ լինէր ՚ի նմանէ աստուածային խոստումն, վասն որոյ անսրբազանիցն ննջեցելոցն ոչ առնէ զայս աղօթս։ Ապա թէ յանդգնի նա որ ՚ի քահանայագործութիւնն յանդգնաբար շարժեցաւ՝ եւ ոչ ՚ի կատարողապետէն Աստուծոյ , ոչ թէ յաղօթիցն միայն վրիպեսցէ՝ արդարութեանն Աստուծոյ ոչ լսելով նմա, այլ եւ ՚ի քահանայական կարգէ անկցի այսու օտար օրինացն ծառայեալ, եւ ՚ի չարաչար խնդիրսն եկեալ. զի «Խնդրէք, եւ ոչ առնուք, ասէ, վասն զի չարաչար խնդրէք »։ Ի սոյն յարէ եւ մեկնիչ գրոյն զիւր բանն այսպէս. «Տես, զի միայն արժանաւորաց գթութեանն Աստուծոյ են աղօթք արդարոցն օգուտ, թէ կենդանեաց եւ թէ մեռելոց, եւ ոչ մեղաւորաց եւ արժանեաց դատապարտութեանն »։ Ահաւասիկ ընդարձակա բանիւ երանելոյ հօրս ցուցաւ արթուն մտաց, ո՛րքան եւ որպէս օգուտ են ննջեցելեոցն ՚ի յիշատակելոյ աղօթիցն պատարագաց, եւ աւելորդ է ՚ի վերայ սորին երկրորդել. այլ միայն զմերս զարտուղի եւ անհամեմատ սորա ընթացս այսուհետեւ փոքր ինչ քննել. զի չէ բաւական ցուցանել զճշմարտութիւնն, այլ կարեւոր է եւ զստութիւնն ՚ի նմանէ բացատրել. որպէս զի իւրաքանչիւրն ՚ի վերայ իւրոյ արմատոյ արձանասցի։

Արդ պարտ է գիտել, թէ զուղիղ աւանդութիւնս արար մեզ բանսարկուն ոչ ՚ի շինութիւն, այլ ՚ի գաթակղութիւն. եւ պակասեցուցեալ զիմաստն՝ ետ պարզմտութեամբ ՚ի նոյն վարիլ։

Նախ՝ զի յետ մահու թողութեան յոյս առաք, զոր ամենեւին ամենայն ուրեք փակեցին գիրք սուրբք. եւ հա՞րկ է յայս յուսացելոց զկեանս ՚ի հեղգութիւն մտանել։ Երկրորդ՝ զի հաւատն պակասեաց յաշխարէս, եւ մոռացան թէ կենդանեաց փրկանք է պատարագս, եւ ՚ի նոցանէ պահանջէ իւր զընծայաբերութիւնն, այլ ամենեքեան կենօք անհաւատ եւ աննուէր սորա, յետ մահու հաւատան ՚ի փրկութիւն, եւ տան զնուէրսն։ Երրորդ զի այսր աղագաւ ՚ի տուրեւառութիւն, զի մի՛ ասացից՝ անօրենութիւն. քանզի ծանուցեալ եկեղեցւոյ վերակացուք թէ ըստ բազմութեան, բազմացուցին ՚ի մի տեղ տասն՝ աւելի կամ պակաս ծակոտեալ մատրունս խորանօք եւ սեղանովք. ըստ նմին եւ քահանայք թուոցն լցուցիչք, եւ զվարձսն առատացուցիչք։

Ի պէտս այսորիկ եմուտ ամոնացին եւ մովաբացին յեկեղեցին. եւ կրճտեալն յիմաստութենէ եւ մալեալն ՚ի շնորհաց եղեւ քահանայ. բարձաւ այլ դասակարգութիւն պաշտօնէից եկեղեցւոյ, սարկաւագաց եւ կիսասարկաւագաց՝ իբր զանկարգք եւ զանկատարք՝ յաղագս ոչ թիւն գլխաւորելոյ։ Ի ծանր աղէտս մատնեցաք, եւ յողբոց արժանաւոր մեղս , եւ ոչ գոյ իմանայ, եւ ոչ այն որ խնդրէ զճշմարտութիւնն Աստուծոյ. աստուածավաճառք եղաք, ՚ի մարմնական շահավաճառութեան պէտս քահանայացաք, եւ քահանայացուցաք։ Ո՜վ աղետիցս, ո՜վ յիմարութիւնս. յԻսրայէլի միանգամ ՚ի տարւոջն մի քահանայ մտանէր արեամբ օտարաւ ՚ի սրբութիւնսն, եւ զամենայն ժողովուրդն քաւէր. իսկ մեք Քրիստոսի ամենայն աւուր վասն մեր պատարագելոյն յամենայն տեղիս՝ տկարասցաք հաւատալ թէ քաւէ. այլ զնոյնն ՚ի զանազան տեղիս եւ ի մի՛ վայրն անպատուեցաք. եւ մատուցաք յանձուկ եւ անպատիւ ծակոտեալ խորանսն առանց ստասաւորութեան սարկաւագի, առանց հպատակութեան դըպրի, առանց անուշահոտութեան խնկի, առանց լուցման ջահի, որ ՚ի հարցն մեր ամենայն սատմանեցաւ ՚ի պէտս նորին եւ ՚ի կահարումն։ Զայսքան բարեկարգութեամբս զանց արարաք, եւ միայն համարոցն ծառայք եղեալ՝ զպատարագելն եւ զհաղորդութիւն քահանայիցն ՚ի միմեանց պառակտեցաք առանձին քինել եւ զթիւսն աճեցուցեանել։ Ողփասցեն զմեզ երկինք եւ երկիր, թէ առ ո՞ր խորհուրդ գնացաք խոտորնակ, եւ զո՞րքան մեծ շնորհ յանարգութիւն արկաք. եւ ՚ի պէտս այսուիկ թուոց՝ յայն ձեռս մատնեցաք զՔրիստոս , ուստի մեք բազում անգամ գարշիմք։ Յաղագս այսորիկ մանկանց դեռաբուսից ախմարաց արարաք զնա խաղալիկ. որք այնչափ պաշտեն, մինչեւ ոչ գիտեն. եւ յորժամ փոքր ինչ ճանչեն, բացուստ ՚ի բաց ՚ի հաւատացեալ գործոյն հրաժարեն, կամ թէ յանդգնաբար առ նոյնն բերին։ Եղծեալ լքաւ՝ յերկիր կործանեցաւ բարեկարգութիւն հրահանգութեան եկեղեցւոյ. եւ արմատ եւ նիւթ կործանման այս ախտ. եւ երանի՛ թէ գոնեա անգամ ճանաչէաք կամ ՚ի բժշկութիւն միտեաք, եւ ոչ խնդրողացն զճշմարտուիւնն ըննդէմ զինեաք, ջատագով ՚ի բարեպաշտիցն կաեալ եւ ոչ ոք զոք. եւ նոցին բանից պատմողացն յամրահաւատք, մանաւանդ թէ ամենւին անտաւանք։ Թէ ՚ի հրեշտակաց էր եդեալ այս օրէն թուականութեան, պարտ էր լուծանել, յորժամ այսքան բիւրապատիկ չարեաց եղեւ գտակ. եւ ոչ թէ յայնց ոմանց՝ զորոց եւ ոչ բնաւ զանուանսն գիտեմք, թող թէ գիրք կամ բան վկայ։ Թերեւս անպատշաճ կարծես զասացեալսդ բան. բայց ես բազումս ունիմ վկայս։ Ո՞չ լուծին զօրէնսն ուղիղս կատարեալ հասակին մկրտութեան, յորժամ ոչ մարդիկ առ նոյն ուղղապէս բերէին։ Արդ թէ եւ ուղիղ է, այս օրէնք թուելոյ զշնորհն Քրիստոսի, յորժամ զայդքան վերոյգրեալ թիւրութիւնդ եգիտ մեզ, լուծցի քակտեսցի քակտիչն բարեկարգութեան, եւ ձրին բաշխեսցի ձրի, եւ առցէ զհատուցումն իւր ձրի. պաշտեցեալն ՚ի սերովբէից պաշտեսցի եւ ՚ի համկարգութենէ եկեղեցւոյ ըստ իւրաքանչիւր աստիճանի, եւ մի՛ ՚ի բաժանամանէ. փորձեսցուք միշտ զսովորութիւնս, զնա որոյ կատարումն բարի է՝ ընկալցուք, եւ որ այսքան չարեաց գիւտ է՝ ՚ի շինել, եւ ոչ ՚ի քակտել, ՚ի փառս անուան իւրոյ որ է օրհնեալ յաւիտեանս , ամէն։