Read in the reader, with word lookup
Ներսէս Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ · 3/7
Բաղդատութիւն առ միմեանս սահմանադրութեանց եկեղեցւոյ քրիստոնէից Հոռոմոց Փռանկաց եւ Հայոց եւ առ մի դիտաւորութիւն ցուցակ նոցին աւարտման
ԵԹԷ նոցա՝ որ զգհրս սուրբս հին կտակարանացն քննեցին եւ յեկեղեցի աւանդեցին, հարցն մերոց բըրբոց, փոյթ եղեւ ՚ի պէտս ստուգութեան գրեցելեոցն զիւրաքանչիւր ոք ՚ի թարգմանչացն անուամբ եւ բանիւ ՚ի մէջ առնուլ. այսինք եօթանասունքն զայս այսպէս թարգամանեցին, տսկ Ակիւղաս զայն այնպէս, եւ թէոտիտոն այլով օրինակաւ. իսկ ՚ի վեցիջեանսն այսպէս է գրեալ։ Եւ այսքան խուզողութեամբս զմի ճշմարտութիւնն գտին, ոչ հրաժարեալ յարանց՝ որ ոչ էին ճըշմարտութեանն աշակերտք, զնոյն անգայթակղ ուսանել. ապա եւ մեզ ոչ է վայրապար՝ որ եդաք առաջի զեւս բարձրագոյն խորհրդոյ զօրութիւն ուսանել, զիւրաքանչիւր ումեք յազգաց քրիստոնէից զառ ՚ի սոյն աւանդութիւնս ՚ի մէջ առնուլ. թերեւս կարասցուք գոնեա այնպէս զանստերիւրն ՚ի մէջ մեր ուղղել զճշմարտութիւնն, եւ զվայելուչ բարեկարգթիւն գիտելով, հաստատապէս մի եկեղեցի Քրիստոսի ըստ իւրաքանչիւր զագաց քրիստոնէից բազմութիւն, եւ մի անդամք են, ըստ իւրաքանչիւր պատուոյ յարմարեալ առ իրեարս, եւ պատկանեալ ՚ի հասարակաց գլուխն Քրիստոս, որ եղեւ մեզ խաղաղութիւն յԱստուծոյ Հօրէ արդարութիւն եւ սրբութիւն եւ փրկութիւն։ Ուրեմն ապա անկար է ոտին ասել ցձեռս՝ թէ չես ինձ պիտոյ. եւ կամ գլխոյ ցոտս՝ թէ չես ինձ պիտոյ։ Նաեւ ամենեեւին խելագարութեան վիճակեալ, որ ասէ՝ թէ չեմ ՚ի մարմնոյ աստի. եւ ոչ կարէ տիրապէս զչլինելն հաստատել, գլուխ իւր զՔրիստոս համարելով. զի թէ գլուխ նա է, ապա հարկաւորապէս նուաճի լինել յանդամոց քրիստոնէից ՚ի ներքոյ միոյ գլխոյն եղեալ մի մարմնոյ մասն։ Իսկ թէ ոք առ այս խորհրդոյ գիտութիւն կամակորի, այլ դնելով զինքն ՚ի քրիստոնէից եկեղեցւոյ, կամ զնոսա առ ՚ի յիւրմէ՝ սակս բայից եւ բառից քննութեան, կամ վասն զանազան աւանդութեանց, Աստուած աշխարհիս այսոցիկ կուրացոյց զսիրտս այնպիսեացն, զի մի՛ ծագեսցէ առ նոսա լուսաւորութիւն գիտութեանն Քրիստոսի։ Այլ ինձ եւ որոց ողջունեն զճշմարտութեանն աշակերտութիւն, մի՛ լիցի ՚ի ներքոյ այսպիսի կարծեաց վարանել, որ բաժանէ ՚ի Քրիստոսէ՝ առ որ տենչամս խառնիլ. կամ զազգ քրիստոնէից՝ ժպրհել եւ որպէս զմի մարդ յաղաչել, որ ուսայ եւ ՚ի կատարեալն լինել՝ անձինս միայն տալ պարծանս, եւ ոչ առ ընկերաւն։ Թէ այլապէս կարգօք անջրպետեմք ՚ի միմեանց ըստ իրաց փոքրկանց, այլ գոլով հաւասար նոցին քրիստոնեայ, եւ յընտանութենէ մարմնոյ Հայ, մի եմ ընդ եղբարս, եւ միոյ արգանդի ծնունդ, ուստի նոքա ստեղծան վերստին, եւ պատուեմ առաւելապէս քան զկամս մարմնոյ՝ զԱստուծոյ ծնանելն. եւ որ այնպէս իմ եղբարք եւ մարմնակիցք ՚ի համասեռից եւ յայլեզուաց, եւ մի Քրիստոս եւ մի քրիստոնեայք։ Իսկ թէ ոք յայսմանէ հրաժարէ, իբրեւ զկաթնկեր դատեմ եւ զտգէտ բանին արդարութեան. եւ ես ոչ խորշիմ, այլ զկնի ընթանամ այնպիսւոյն. զի գրեալ է, «Բա՛յ մի՛ յաղթիր ՚ի չարէն, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին »։ Եւ զլուսաւոր զայս խորհուրդ ամենեցուն ընձեռնեմ՝ ըստ իւրաքանչիւր ազգաց, որոց կամին ըստ ճշմարտութեանն ՚ի Քրիստոս մնալ. ոչ թէ վայրապար ուսումն կամ ՚ի պարզմտութենէ յառաջ եկեալ, այլ ՚ի խորագիտութենէ, զի այսպէս ասացից, եւ ՚ի գիտութենէ հաստատել, եւ զամենայն յաչաղանս նորագիւտս ՚ի յետ ընթադրել։ Արդ քանզի նախ ՚ի հաւատս Քրիստոսի՝ եւ առաջին քան զամենայն ազգս Հելլենացւոցն է ազգ, որք յետոյ առին զանունն Հոռոմայեցւոց, եւ վասն այսորիկ եւ նախադասիւ սոքա դասեցան ՚ի մէջ ամենայն քրիստոնէից. ուսանելով մեր զայս յեկեղեցւոյ գրոց բազմութեանէ, որ ՚ի զանազան ազգս է. զի նոցա բարբառովն ուրեք ուրեք եդեալ են բանք եւ անուանք, եւ ոչ յեղաշրջել, առ ՚ի պատիւեւ ազգին. որպէս զՔրիստոսն անուն, եւ զամէնն, զտէր ողորմեայն յայլ ազգս, եւ զպռօսխումէն ՚ի մերս ,. եւ նոքա յեկեղեցւոյն աւանդութեամբ զմեծին Հռոմայ պատուել զածոռ , որպէս ծանեաք, ՚ի նոցին բարբառ զընթերցուածսն առնել ՚ի հանդիսական աւուրս ՚ի մեծ եկեղեցին. առ այս զառաքելականն պատուելով կամս, որ հրամայէ ՚ի պատիւ զմիմեամբք ելանել. եւ դարձեալ ասէ, մի՛ եղիցի ինչ ըստ գրգռութեան կամ ըստ սնապարծութեան, այլ զմիմեանս լաւ համարել առաւել քան զանձինս։
Նոցին էր մերս եկեղեց առընթեր եւ սահմանակից. առ որս եւ սուրբքն Գրիգոր եւ իւրքն վարժեցան եւ ձեռնադրեցան, եւ ըստ նոցա կրօնիցն ընթացից եւ զմերս ուղղեցին բարեկարգութիւն։ Իսկ յետ գիւտի գրոյն թարգմանիչքն զճշմարիտ գիրս աստուածաշունչս առ ՚ի նոցանէ բերին ՚ի Հայաստանեայս։ Ինչ ինչ եւ յԱսորոց ընկալան տեղեկութիւն կարգաց։ Բայց որ հռոմայեցւոցն էր ազգ եւ եկեղեցի, կոչեցեալն այժմ փռանգք, յաւուրսն առաջինսն բացակայ ելով ՚ի մէնջ՝ վիճակաւ եւ աշխարհաւ, կարծեմ չունել ինչ նոցին կարգացն հմտութիւն եւ տեղեկութիւն ՚ի նախնեացն։ Բայց որ Հռոմայեցւոցն էրազգ եւ եկեղեցի, կոչեցեալն այժմ փռանգք, յաւուրսն առաջինսն բացակայ ելով ՚ի մէնջ՝ վիճակաւ եւ աշխարհաւ, կարծեմ չունել ինչ նոցին կարգացն հմտութիւն եւ տեղեկութիւն ՚ի նախնեացն։ Բայց թէ այժմ յորժամ զօրացաւ բազուկ նոցա, եւ տիրեցին այսմ աշխարհի, ականատես մեր ունելով զաստուայնութիւն իւրեանց եւ զբարեվայելչութիւն հրատանգից եկեղեցւոյ գերազանց յոքունց, ընդ որս եւ մերոցս կարգաց գտանեմ իւիք համեմատութիւն, թէպէտ եւ ոչ զբովանդակն. նոյն եւ ընդ Յոյնս իրս իրս խառնեալ, եւ յոմանս որոշեալ։ Եւ չէ ինչ զարմանք զանազանութիւնն առ ՚ի սոյն խորհուրդ. քանզի կամ մերոց հարցն հաճոյ թուեցաւ առ ՚ի մերս եկեղեցի առնել առաւելութիւն եւ նուազութիւն, եւ կամ նոցա որք յետոյ նստան յաջորդք աթոռոց՝ առաւելութիւն սահմանաց պատշաճ համարեցան յեկեղեցի մուծանել։ Եւ զի՞նչ, պա՞րտ է ընդդէմ դառանալ կամ խոտել. եւ ոչ երբէք. զի թէ զայս խորհիմք, ո՞ւր պահի առաքելոյ հրամանն, «Ոգիք մարգարէից՝ մարգարէից հնազանդին»։
Վասն այսորիկ թէ երկրորդին որ նստի՝ յայտնեսցի, առաջինն լռեսցէ։ Եպիսկոպոսք են եւ տնօրէնք եկեղեցւոյ, զհաւատոյ շաւիղն ամբողջ պահելով՝ զոր ինչ կարգաց առաւելութիւն առնեն կամ պակասութիւն, ՚ի փառս անուանն Քրիստոսի է, եւ ՚ի պէտս բարեձեւութեան կարգաց քրիստոնէից։ Նա զի՝ թէ որպէս ընկալաք յառաքելոցն, եւ չէր ինչ աճումն լեալ ՚ի պայծառանալ բարեպաշտութեանն, առաքելական աւանդիցն առաւելութիւն վարկանելով, ո՞ւր էին երգոցն քաղցրաձայնութիւն՝ որ այժմ յեկեղեցի. ո՞ւր տաճարացն պայծառութիւն. ո՞ւր զանազանապէս ՚ի նոսին տօնախմբութիւնք։ Քանզի այս ամենայն առ նոքօք ոչ էր, սակայն լցին հետեւողքն եւ աճեցուցին. եւ դեռ եւս աճէ եւ պակասէ ՚ի իոցանէ՝ որք վարձկանեցան յայգեգործութիւն եկեղեցւոյ. զի զոր օրինակ նա՝ որ այգէգործ մշակն է՝ ըստ ժամանակին պիտոյից թողու զուռն ՚ի հորթն, եւ ոչ աւելի կամ պակաս. եւ տեսանէ, զի այն ուռն՝ որ յանցեալ ամն ետ զպտուղն, յայսմ ամի չէ ինչ պիտանացու, այլ մանաւանդ եւ խափանումն այլոցն, յապաւէ զնա, եւ դեռաբուսիցն տեղի պատրաստէ, զորթն խնամելով այնու. եւ ոչ վասն այնոցիկ ինչ թշնամանի, այլ ՚ի նորայն առնեն ապաստան յիմաստութիւն տեսողքն՝ յորժամ գիտեն զհմտութիւն արհեստին։ Այսպէս ՚ի մէջ աշխարհի ծառ եւ որթն տնկեցաւ հաւատոյն բան, եւ սաղարթք ՚ի նմանէ յառաջ եկին պէսպէս բարեկարգութիւնք. իսկ գործողք նորա եւ մշակք՝ առաջնորդք եկեղեցւոյ։ Որպէս նա ՚ի պէտս զօրութեան առոյգութեան որթոյն՝ զոմանս ՚ի հնացեալ բարունակացն հատանէ, որք նախ էին պիտանացուք եւ այժմ անպիտանք. այսպէս եւ սոքա ՚ի պէտս զօրութեան հաւատոյն՝ զոմանս ՚ի հին կարգացն յորժամ պատշաճ համարին բառնան , եւ այլոց ուժեղագունի քան զնա պատրաստեն տեղի բուսանել։ Եւ չէ ինչ պարտ սակս այսորիկ ՚ի սոսա բամբասողական նետս ձգել, գիտելով զհմտութիւն եւ զխոհականութիւն անձինն, եթէ յերկիւղէ զայս յառաջ բերէ եւ յիմաստութենէ ծնանի, զի մի՛ ուռն զորթն խանգարեսցէ հնանալովն. այսինքն կարգն զզօրութիւն հաւատոյն նուաղեցուսցէ. այլ պէսպէս դեռաբուսիւք բարունակօք կարգացն՝ որթոյ հաւատոյն արմատ եւ՛ս ՚ի խոր առաքեսցէ, եւ զպտուղ բարեգործութեանն յերկնից արքայութեան հնձանսն զեղցէ. ըստ այսմ դեռ եւս տեսանեմք զկոխումն հարց քրիստոնէից եկեղեցւոյ, որպէս եւ Հոռոմոց առաջնորդք։ Քանզի տեսին վասն փարթամութեան ազգին՝ տձեւ պճնեալ զժառանգաւորս եկեղեցական զգեստու՝ մետաքսեայ եւ ոսկեթել պատմուճանօք, բարձին զսովորութիւն առաջնոցն՝ որք այսպէս զգենուին, եւ սահմանեցին ամենեցուն զմի նիւթ զգենուլ ՚ի սպասաւորութիւն սուրբ, այսինքն անպաճոյճ ՚ի ստեւոյ ոչխարաց։ Եւ գովելի է յետոյ մտեալ օրէնքս ՚ի փառս Աստուծոյ։ Նոյնպէս եւ փռանգք՝ զի տեսին զժառանգաւորս ՚ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, եւ զնուէրս եկեղեցւոյ ՚ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բարձին զունելն նոցա կանայս. զի մի՛ ասեն եկեղեցիս որ Քրիստոսի է ժառանգութիւն՝ ընդ մարմնաւոր ընտանութեամբ գրաւեսցի։ Եւ պահեն արդ եւս զհայրենի աւանդութիւնն՝ թէ եւ նեղին, որպէս լսեմք, ՚ի մարմնոյս բնական պիտոյից. բայց ՚ի կամս վեհագունի հօրն թողուն զօրէնս համապատուին։ Նոքին դարձեալ ՚ի յետին ժամանակս՝ ՚ի հայրապետէ ումեմնէ Օգոստոս անուն՝ առին հրաման սափրելոյ զմօրուս ժառանգաւորաց, խորհրդոյ աղագաւ առ հրեշտակս նմանութեան. եւ դարձեալ զի համապատիւքն հաւասար երեւեսցին, եւ մի՛ ոք յալիս մօրուացն փառս որսասցէ։ Իսկ բարեբարոյ ազգն ընդդէմ բնութեան եւ սովորութեան՝ զհրամանս հօրն որպէս զորդիս մտերիմս սիրով ընկալան։ Գտին եւ յորժամ յայս աշխարհս անցին՝ այլ օրէնս լինել եղբայրութեան կարգօք կրօնաւորաց ՚ի մէջ աշխարհի եւ զինուորական զգեստուք առ ՚ի պէտս հաւատարիմ մարտի ընթերակայ թշնամեացն. եւ գովելի է սկիզբն, եթէ ՚ի կատարումն սատանայ զիւրն որոմն ընդ բարի սերմանն չխառնէ. որպէս եւ ունին մարտասէրքն ընդդէմ իւրաքանչիւրոցս ասել. գիտեմք եւ մեք. բայց յետոյ, եւ ոչ ՚ի սկզբանն սահման կարգին այնպէս։ Եւ թէ զի՞նչ խառնեցաւ ընդ սոսին, ինձ՝ դատելն եւ զիմս ազգ ժպրհութիւն է՝ որ օգտի ՚ի դատելոյն եւ յանդիմանելոյն. յայլ ազգս մի՛ լիցի ձեռնարկել, որոց ոչ կարգեցայ քննիչ, եւ ոչ օգտեցուցանեմ ՚ի քննելն։ Իսկ որ քննեն՝ միայն զքաղց թշնամութեանն յագեցուցանեն, եւ նոցա բամբասանօքն զիւրեանց սխալանսն թեթեւացուցանեն, իսկ օգտել եւ ոչ ինչ։ Այլ բանս յիւր կարգն դիմել յօժարի։
Դարձեալ՝ եւ Հոռոմք, զի դժուարին եւ ոչ որպէս այժմ, քաղցրալուր ունէին զեղանակս յառաջնոցն. Գերմանոս պատուական նոցա հայրապետ եղեալ ՚ի ժամանակս Հերակլի եւ Կոստանդեայ Արքայից, հանդերձ Յովհաննու եւ Կոզմայիւ կրօնաւորօք ՚ի Դամասկոսէ՝ յեղաշրջեցին զնոյն ՚ի դիւրալուր եւ յախորժակս լսողաց, եւ բազմապատկապէս աճեցուցին զերգս տօնականս։ Այսպէս հարքն իւրաքանչիւրոցն ՚ի ժամանակս իւրեանց զառաքելականն պահեցին օրէնս. «Եթէ երկրորդումն յայտնեսցի, ասէ, առաջինն լռեսցէ. եւ զամենայն ինչ փորձեցէ՛ք եւ զբարին ընկալարուք, եւ յիրաց չարաց ՚ի բաց կացէք »։ Եւ որդիքն՝ այսինքն համացեղ ազգն յառաջնորդացն ընթացակցութենէ ոչ խոտորեցան, եւ ոչ հարցն հրամանի ընդդէմ դառնալ ժպրհեցան, տեսեալ առ Աստուած զանպատուութիւն նոցին վերացեալ։ Իսկ մերս՝ որպէս ասացաւ, կանխագոյն ուրեմն ՚ի Յունաց թարգմանեցան գրեանք եւ կարգ, եւ վաղվաղեալ զկնի սատանայական հակառակութեանն, ՚ի մէջ արկաւ որոմն, որ վասն հաւատոյն բանի. դղրդեալ տղայքն դեռաբոյսք ՚ի գայլոց ծանունց՝ տեղի ետուն ատելութեան ընդ հարսն առաջինս։ Եւ ոչ գիտեմք, զիա՞րդ փոփոխմամբ ժամանակաց նոյնն ատոքացեալ՝ սին եւ ազազուն արար զսաղարթ սիրոյ եւ բարեկարգութեանն, հրաժարական ողջոյն ստիպելով ետ տալ ամենայն եկեղեցեաց քրիստոնէից, եւ յաշտարակ ամբարտաւանութեանն հանեալ՝ զինքն միայն ճշմարիտ ետ աղաղակել, մոռացուցեալ՝ զի այսպէս ասացից, զգործոցն կշռել ՚ի Պօղոսէ հրամանս, եւ ՚ի պարծանս անձին տալ զնոյն՝ եւ մի՛ առ ընկերաւն. այլ անդր ՚ի բարձրաւանդակն կացեալ աշխարհաւ եւ կամօք, ՚ի ծաղկելն բնաւորական իմաստիւ նոցա եկեղեցեացն՝ խոնարհեցան եւ ոչ բնաւ, թող թէ ճաշակել ոչ միայն եւ զհամեղութիւնն իմանալ, այլ եւ ոչ ՚ի բացուստ կալ եւ հոտոտել. գիտելով սկզբնաչարին՝ որ յայն աշտարակն եհան զնոսա, զի թէ զհոտն առնուին եւ ՚ի համն փափաքէին, եւ նորին փափաքմամբ եւ յաշտարակէն խոնարհեալ ողջոյն խաղաղութեան տային, եւ անգործ իւրն լինէր մեքենայք այնուհետեւ։ Վասն այսր երկեղի ած բանդեաց զնոսա յամուր մախանացն, եւ կնիք եդ ՚ի վերայ նորա անլուծանելի զգործակցաց իւր կանոնադրութիւն. յաղագս որոյ եւ թերի մնաց ՚ի բազում իրս եւ ըստ մերս եկեղեցւոյ վայելչութիւն սպառեալ եւ պասքեալ, յաղագս անջրպետ ձգելոյ զթշնամութիւն ՚ի մէջ մեր եւ իմաստութեան աղբերն։ Եւ թուել զսպառեցուցիչ ախտսն հեղգանամ, կամ թէ զճշմարիտն ասել երկնչիմ. զի մի՛ կարծելով ուղղել՝ ՚ի յանդգնութիւն զոմանս ՚ի տկարամիտ եղբարց իմոց ձգեցից։ Երգս մնաց առ մեզ դժուարալուրն ամենեւին. եւ անփորձ գոլով անուշահամ պտղոցն՝ զդառնահամս ախորժելով ճաշակեմք։ Եկեղեցիք մաքսատունք այլազգեաց եղեն անմտութեամբ. ուստի զնոսա անիմաստութիւնն պարսպեաց. եւ ՚ի ներքոյ միոյ ձեռին մի քրիստոնեայք գոլով մեք ծառայք եւ նոքին ազատք։ Եպիսկոպոսաց տնօրէն լինել քաղաքաց եւ գաւառաց մոռացաւ, թէ այդ այլազգեաց է սովորութիւն, եւ ոչ մեր. սքեմ եւ կարգ կրօնաւորութեան աղաւաղեցաւ, եւ որպէս զծանր արհամարհեցաւ. եւ քահանայական պատիւն եղեւ կոխան անպատուիցն. աստիճանաց եկեղեցւոյ զանազանութիւն առաքելական աւանդութեամբ որպէս զաւելորդ ինչ ՚ի յետ ընթադրեցաւ. զգեստուց բարեձեւութիւն անգոսնեցաւ. պատարագն յանպատշաճ եւ յանպատիւ տեղիս անպատուեցաւ. թողցի ասել եւ ՚ի տուրեւառս ծախելն։ Ո՜վ անմատոյց աշտարակի յիմարութեանս ամրութեան՝ ուր նստեալ առանձինն ՚ի համակարգ եղբարց որիշ՝ զայսպիսի մանկունս չարեաց ստեղծեալ ծնաք, ՚ի զուր դատելով եւ զնոսա մոլար ՚ի շաւղաց հաւատոյ կարծելով։ Բայց դիցուք թէ եւ յայտ նորաձեւեցան, զկարգս եկեղեցւոյ եւ զառ ՚ի նոյն իմաստութիւնն թերեւս ընդ այսմ մոռացան հաստատեալքն աթոռով եւ աշխարհաւ։ Եւ թէ ոչ, ապա ընդէ՞ր հրաժարեմք ընդունել զոր հարքն մեր պատուեցին, եւ մեզ աւանդեցին։ Բայց չունիմք ասել առ ատելութիւն, եւ ոչ զառ ՚ի նմանէ չարեացն սահման կարող եմք գիտել՝ բազմաթիւ լինելովս. զոր օրինակ եւ ոչ զսիրոյն բարիոք բողբոջս ՚ի հակառակատիպ ծաղկեցան. զի սա առոգիչ իւր ունի զԱստուած եւ զկամս նորա. եւ նա զհակառակն Աստուծոյ եւ զգաղտնի խայթոցս նորա։ Արդ զակն ոգւոց ՚ի ծմակեցուցիչ այս ախտէ բարձրացուցեալ, եւ զտապ ջերմութեան սիրոյ եւ խաղաղութեան յարդարութեան արեգակնէ ՚ի մեզ ծագեալ, բարիոք վարկանիմ առաջիկայ խորհրդոյս աւանդութեան, զոր հանդերձել եմք քննել, փոքր ինչ բաղդատութիւն առնել ընդ այլոց ազգաց քրիստոնէից ըստ այսմ մասին սահմանադրութեան, եւ սակաւուք՝ թէ իրաւունս վարկանի բանս՝ լրումն առնուլ մերում թերութեանս։ Արդ պարտէ գիտել թէ մերս խորհրդածութիւն պատարագի նախ թարգմանեցաւ քան զհաստատելն յեկեղեցի սրբոյն Յովհաննու ոսկեբերանի աւանդութեանցն որ եղեալ հայրապետ Կոստանդնոպօլսի՝ բազում կարգս աճեցոյց յեկեղեցի հանդերձ աշխարհալոյս վարդապետութեամբն. ընդ որս եւ կատարողութեան պատարագին առաւելութիւն արար քան զսովորութիւն առաջնոցն, զորս սահման մեք ոչ ունիմք եւ ոչ փռանգք, նաեւ ոչ Հոռոմք ըստ այլ հարցն խորհրդոյ։ Այլ թէ Բարսեղին է պատարագ, եւ թէ Աթանասին, նախ զՈսկեբերանի ասեն մինչեւ ՚ի վերաբերումն ընծայիցն, եւ ապա զնոցայն։ Քանզի որպէս եւ ասացաք՝ յետոյ նա հաստատեաց բազմապատիկ քարոզութիւնս սարկաւագին ՚ի խորհրդականն ժամու եւ ըստ նոցին աղոթս։ Եւ զայս ոչ վայրապար, այլ ըստ այնմ խորհրդոյ կարծեմ. քանզի առ առաջնովքն եռանդն գոլով բարեպաշտութեանն՝ սրտի մտօք ամենայն ժողովուրդն աղօթէր ՚ի պատարագն. յետոյ սկսան հեղգանալ, մինչ քահանայն ՚ի խորհրդեանն է՝ ՚ի շատաքօսութիւն կամ ՚ի դանդաղութիւն մտեալ։ Երանելի հարս տեսեալ զայս՝ սահմանեաց զհրաման քարոզութեան սարկաւագին, որպէս զի հարկաւորապէս եւ անդանդաղ զամենեցուն միտս արթուն պահեսցէ, եւ ՚ի խնդրուածս ողորմութեան, եւ զկամս նոցա կցորդ քահանային կամաց, որ վասն նոցա աղօթէ. զի ՚ի հրամայելն խիտ առ խիտ սարկաւագին հարկաւորապէս՝թէ զտէր աղաչեսցուք, ո՞վ է որ դանդաղի ՚ի յաղաչելոյն. բայց թէ ոչ զայս բռնադատութիւն լսէին, բազումք հեղգային։ Ո՜վ երանելի եւ քաղցր աստուածազգեացն հոգւոյ. այսպիսի վայելէր մեզ քահանայապետ չարչարակից զգածեալ տկարութեամբ ժողովրդեանս. որք յորժամ կամօք հեղգացաք, հարկիւ բռնադատեալ ձգեաց յաղաչելն։ Այս աւանդութեամբս վարի Հոռոմոց եկեղեցին. քանզի ասեն նախ քան զխորհուրդ պատարագին երիս սաղմոսս եւ ըստ իւրաքանչիւրոցն քարոզութիւն եւ աղօթք առ ՚ի սրբոյ հօրէս սահմանեալ։ Ապա յետ այնորիկ ընթերցմունք մի՛ ըստ միոջէ. եւ ոչ յետ աւետարանին ասեն զհաւատոյն վաշն, այլ յապաղեցուցեան զնա մինչեւ քահանայն ՚ի վերայ երախայիցն աղօթէ, եւ սարկաւագն զնոսին արտաքս առաքէ. եւ սերեալ սարկաւագն ըզնուէրսն ՚ի սեղանն՝ զսուրբ ողջոյնսն աւարտեն, եւ միաբան զհաւատսն երգեն։ Եւ այս ոչ թէ վայրապար, այլ երանելին Դիոնեսիոս ըստ այսմ տայ մեզ տարացոյց՝ թէ յետ արտաքս գնալոյ երախայիցն՝ միայն հաւատացեալքն զհաւատոյն դաշն երգեսցեն. որոյ հետեւեալ ողջունեալ միանձնանան, եւ միաբանութեամբ ՚ի մի բերան փառաւորեն զԱստուած, որպէս հրամայէ առաքեալ։ Բայց փռանգացն կարճառօտ է քան զնոցայն, եւ կարի համեմատ մերումս. քանզի նոքա յետ աւետարանին երգեն զխոստովանութիւն հաւատոյն, ըստ որում եւ մերս է սովորութիւն։ Նա զի եւ ՚ի փռանգ մի երէց ՚ի ժամուն պատարագէ երկու պաշհօնէիւք՝ սարկաւագաւ եւ կիսասարկաւագաւ. եւ կացեալ ՚ի խորհըրեանն՝ տարածեալ ունի զձեռսն։ Իսկ Հոռոմք բազմութիւն քահանայից ՚ի միասին. եպիսկոհոսապետն եպիսկոպոսօքն որ նախապատիւն է կացեալ առաջի սեցանոյն, եւ այլքն առընթեր նմին աղօթեն զսուրբ խորհուրդն, հաւանեալ եւ ըստ այսմ մասին սրբոյն Դիոնեսիոսի. քանզի նա այսպէս հրամայէ՝ ասելով. «Քահանայապետն կացեալ առաջի աստուածայնոյն սեղանոյ, եւ շուրջ զնովաւ բազմութիւն քահանայիցն, եւ ՚ի սարկաւագացն որք ճոխագոյնքն են»։
Քանզի եւ զայս վայելուչ կարծեմ եւ ընդ անստերիւր պողոտայն շաւիղ. զի խորհուրդ հաղորդութեան անուանիխ եւ պարտին հաղորդքն միաբան աղոթել, եւ զնոյն ÿ ի ծածուկ ասել. սրովբեական երգն, աղօթքն տերունական չունելով եւ ոչ մի ինչ զանազանութիւն։ Բայց միայն զի փռագք այժմ զտէրունական աղօթսն պատարագիչ քահանայն երգէ միայն ՚ի լուր ամենայն ժողովրդեան, եւ ոչ որպես զայլ ազգս խնդրէ զնոյն աղօթել։ Այսքան եւ այսպիսի չնչին զանազանութիւնս քրիստոնէից ոզ է առ ÿ ի Քրիստոս հաւատոցն համարեալ թերութի. նա եւ ոզ նիւթք խորհրդածութեանն այլ եւ այլք, որք ունին ՚ի փառս Քրիստոսի պատրուակեալ ընդ ինքեամբ այլ եւ այն խորհուրդս։ Այսինքն զի փռագք եւ հայաստանեայքս զհաց նուիրացն բաղարջ առնեմք վասն պարկեշտ եւ գեղեցիկ այնպես լինելոյ առ ՚ի պաշտօնէիցն գործեալ, եւ ունիմք խորհրդոյն օժանդակ՝ զի տէր մեր բաղարջ ՚ի բաղարջակերացն օր առեալ օրհնեաց սրբեաց եւ մարմին իւր անուանեաց։ Իսկ խմորուն առնեն Հոռոմք, եւ զնոյն ՚ի ժողովրդենէն վասն ընծայաբեր լինելոյ նոցա զհաց պատարագին փրկութեան իւրեացն աղագավ. որպես ՚ի հնումն որ զանբանիցն ջոկսն տային ՚ի ձեռս քահանայիցն եւ նոքօք սրբէին. զի ՛ զայս անմահ զենմանս փրկութեան նիւթ փրկեալքն սիրով մատուսցեն։ Եւ ունին ապացոյց զառաքեալսն սուրբս, որք ոչ փոյթ արարին որոշել ՚ի միմեանցն զտեսակ հացիցն որք Հոգւովն սրբին։ Գեղեցիկ է զանազան մտածութիւնն ՚ի մի խորհուրդ փառացն Աստուծոյ. եւ ոչ ինչ վասն այսորիկ ունի թերութիւն պատարագն ՚ի կատարմանէ Հոգւոյն ըստ ախմարացն կարծեաց։
Դարձեալ զի եւ ջուր արկանեն ՚ի նոյն սոքա երկու ազգքս խառն ընդ գինին՝ յայտարարութիւն առ ՚ի կողից փրկչին կրկնավտակ աղբերացն. իսկ մեք ոչ արկանեմք՝ քննեալ թէ նա գինւով զխորհուրդն ավանդեաց, եւ ՚ի բերոյ որթոյ այնուհետեւ ոչ ճաշակել ասաց. եւ չէ ինչ վասն այսորիկ հակառակութիւն, զի գինին ÿ ի ջրոյ ունի զնիւթն գոյացութեանն որպես եւ բնախոսքն քննեցին։ Նա եւ ջուրն որ յետոյ արկավ ՚ի գինին։ ոզ եթե զիւրն ամբողջ պահեաց որակութիւն՝ այլ ՚ի նորայն փոխեցաւ բնութիւն։ Աւելորդ է մերս սոցա աղագաւ առ իրարս գայթակղութիւն, եւ մեծի օրինաց սիրոյն ընդդիմադրութիւն։ Դարձեալ զի եւ մեք զհացն ջերմն խնդրեմք զպատարագին, եւ Հոռոմք զգինին, մտածելով մեր՝ թէ ՚ի հնումն ջերմն հաց դնէին ՚ի սեղանն առաջադրութեան. եւ նոցա՝ թէ կենդանութեան տեսակ է ջերմն ջրոյս խառնուած։ Յետին այս օրինադրութիւնք եկամուտք, եւ ոչ ՚ի հարցն առ մեզ ժամանեալ. այլ մերս ծնեալ յառաւել հպարտութէ եւ նոցայն ՚ի դանդաղ հաշտասիրութենէ՝ ոչ առավելութիւն խորհրդոյս եւ ոչ նուազութիւն։ Է՞ ր վասն. զի հինն ջերմն առնէր իբր ՚ի տիպ Հոգւոյն, չունելով զՀոգին մատակարար պաշտամանն։ Այլ մեր զկեանսն ունելով՝ պատկեր կենդանւոյ ջերմութեամբ առնել չէ հարկաւոր։ Իսկ թերութիւն սորին վասն բազում, զի քահանայիցն եղեւ հարկ առնել զնոյն, եւ թերութիւն լինի հարկաւոր աղօթիցն վրդովումն մտաց եւ աշխատութիւն մարմնոյ, յորմէ խոյս տալն իրաւացի է եւ ըզբարեձեւութիւնն պատուել, զփռագս ունելով ապացոյց. որք առնեն բաղարջ՝ եւ ոչ ամենայն աւուր. եւ պատկառ կալ եւ ջան ունել միայն մտաց մաքրումեան աղօթողացն, եւ զոր ինչ այնմ ներհակ՝ առանց խտրութեան յապաւել. չի յայս կոչեցաք հոգւով պաշտել զԱստուած Աստուծոյ, եւ ոչ մարմնական ինչ հպատակութեամբ. այլ մարմնոյքն հոգւոյն են օժանդակք, եւ ոչ հարկաւորին նորին կամացն լինել խափանիչք։ Ապա ուրեմն մի է ամենայն քրիստոնէից եկեղեցի, եւ մի յուսով գնան ՚ի ճանապարհն հանդերձեալ կենացն. եւ ոչ պարտ սնոտի բարրանօք իւրաքանչիւրոցս անձանց պատուամատոյց լինել եւ ազգի ջատագով, եւ զեղբայրն անգոսնել, եւ զխիղճ մտաց նոցա գայթակղեցուցանելով ՚ի Քրիստոս մեղանչել։ Այլ որպէս ՚ի մի Աստուած Հայր է հաւատ մեր, եւ ՚ի մի տէր Յիսուս ՔՐիստոս Որդին նորա, այսպէս լիցուք մի անձինք եւ մի նորա եկեղեցի՝ իւրաքանչիւր աւանդութեամբք որոշեալ, եւ յօդակապութեամբ սիրոյն ընդ միմեանս խառնեալ, եւ առ բարեձեւութիւնս իրերաց խոնարհեալ եւ օգտեալ, լուծանելով զյարյարան որ հակառակ այսմ ներգործութեան սատանայի ՚ի մէջ մեր. եւ տեառն փառս որ ՚ի խաղաղութենէ անդամոցս ուղղի՝ հրատարակեսցուք ÿԻ յերկինս եւ ՚ի յերկրի։ Եւ զի ընդ երկնաւորսս արդանի գտաք խառնել եւ հաշտել, մի՛ մեք ՚ի միմեանց քայքայեսցուք՝ առաջի նոցա ծաղր թշնամեացն լինելով, եւ նոցին տրտմեցուցիչք. մի՛ քննութեամբ աւանդութեանցս լուծուք զայն՝ վասն որոյ սոքա եդան, այսինքն զսէրն Աստուծոյ առ մեզ, եւ մեր առ իրեարս։ Զի չիք այլ դժուարին քան Աստուծոյ մարդ լինել. եթէ սէրն զայս արար նորաձեւութիւնս, եւ հաւատամք, չիք այլ ինչ որ ճաշակողաց նորին ոչ է դիւրահաւան։ Մի ունիմք թշնամի ընդ այն մարտիցուք, որ անմարմինն է մախացող. ՚ի մարմնաւորացս յամենեցունց պահանջէ Աստուած՝ իմեանց վշտակից լինել, եւ յիրերաց տկարութիւն սիրով խոնարհել եւ զմիմեանց բարեպաշտութիւնս յարգել։ Եւ ես վասն զի հաւատացի, յաղագս որոյ խօսեցայ, եւ սուտ ասեմ զայսոսիկ հակառակ մտածութիւնս, սիրալիր մտօք կարեւոր համարեցայ նուաստս յոքունց Ներսէս, զի ասել զանուն աստ իրաւացի է ՚ի փառս խորհրդածութեան սրբոյ պատարագին. եւս խորհրդածութիւն առ մեզ աւանդեալ ՚ի սրբոյն Յովհաննու ոսկեբերանի սահմանադրութեանցն։ Աղաչեմ ընդունել սիրով եւ թէ այլ ոք քան զմերս այլ յետ մեր գեղեցկացուցանէ զնոյնս, եւ զնորայն ՚ի փառս Քրիստոսի, եւ ՚ի պարծանս եկեղեցւոյ. յորում օրհնի նա յաւիտեան։
Օրէնք արկանելոյ
Սպաս եկեղեցւոյ
Յորժամ կամեսցի քահանայն պատարագ մատուցանել, պարտ է այսպէս խորհրդաբար զգեստաւորել։
Հանդերձ սարկաւագօքն մտանէ յաւանդատուն ուր զգեստն է պատարագին. եւ զգեցեալ պաշտօնէիցն ըստ իւրաքենչիւր աստիճանի, ասեն ապա սաղմոս, Յիշեա տէր զԴաւիթ, տուն առ տուն ամենեքեան։
Քարոզէ սարկաւագն. Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղաչեսցուք։
Ժողովեալքսն ասեն. Տէր ողորմեա։
Սարկաւագն. Խնդրեսցուք հաւատով եւ միաբանութեամբ ՚ի տեառնէ, զի զողորմութեան շնորհս իւր արասցէ ՚ի վերայ մեր. ամենակալ տէր Աստուած մեր, կեցո եւ ողորմեա։
Ժողով . Կեցո տէր։
Սրկ. Ողորմեաց մեզ տէր Աստուած մեր ըստ մեծի ողորմութեան քում. ասասցուք ամենեքեան միաբանութեամբ, տէր ողորմեա։
Ժողով. Տէր ողորմեա , ժբ։
Քահանայն խոնարհի եւ ասէ զաղօթս զայս. Որ զգեցեալս ես զլոյս որպէս հանդերձս տէր մեր Յիսուս Քրիստոս, անճառելի խոնարհութեամբ ՚ի յերկրի երեւեցեար, եւ ընդ մարդկան շրջեցար. որ եղեր քահանայապետ ճշմարիտ ըստ կարգին Մելքիսեդեկի, եւ զարդարեցեր զեկեղեցի քո սուրբ. տէր որ պարգեւեցեր եւ մեզ զնոյն զերկնային հանդերձն զգենուլ. արժանի արա եւ զիս ՚ի ժամուս յայսմիկ զանպիտան զծառայս քո որ համարձակիմս եւ մերձենամ ՚ի նոյն հոգեւոր պաշտօն փառաց քոց, որպէս զի ամենայն ամբարշտութիւնս մերկացայց, որ է հանդերձ պղծութեան, եւ զարդարեցայց լուսով քո։ Ընկեա յինէն զչարիս իմ, եւ թօթափեալ լուսոյդ առ ՚ի քէն. շնորհեա ինձ քահանայական փառօք մտանել ՚ի պաշտօն սրբութեանց քոց ընդ այսորիկ ոյք անմեղութեամբ պահեցին զպահուիրանս քո. զի եւ ես պատրաստ գտայց երկնաաւոր առաջաստիդ ընդ իմաստուն կուսանսն փառաւորել զքեզ Քրիստոս որ բարձեր զմեղս ամենեցուն։ Դու ես սրբութիւն անձանց մերոց եւ քեզ բարերարիդ Աստուծոյ վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս։
Եւ մատուցեալ կիսասարկաւագքն զգեցուցանէ նմա զհանդերձն սաղմոսելով. Դատ արա ինձ տէր, զի ես յանբծութեան։
Եւ ՚ի զգենուլն զհանդերձն ասէ. Զգեցո ինձ տէր ըզհանդերձ փրկութեան եւ պատմուճան ուրախութեան, եւ շուրջ պատեա զգեստովս փրկութեան. շնորհօք տեառն մերոյ։
Եւ ածէ գօտի. Շուրջ պատեսցէ կամար հաւատոյ զմէջս սրտի իմոյ եւ զմտաց, եւ շիջուսցէ ՚ի սմանէ զխորհուրդս աղտեղիս, եւ զօրութիւն շնորհաց քոց յամենայն ժամ բնակեսցէ ՚ի սոսա. շնոհօք տեառն մերոյ։
Ուրարին. Զգեցո՛ տէր պարանոցի իմոյ զարդարութիւն, եւ սրբեա զսիրտ իմ յամենայն աղտեղութենէ մեղաց. շնորհօք տեառն մերոյ։
Բազպանին. տուր տէր զօրութիւն ձեռին իմոյ, եւ լու՛ա զամենայն զաղտեղութիւնս իմ, որպէս զի կարող լինիցիմ սպասաւորել քեզ անաղտեղութեամբ հոգւոյ եւ մարմնոյ. շնորհօք տեառն մերոյ։
Նափորտին. Տէր ողորմութեամբ քո զգեցո՛ ինձ զգեստ պայծառ, եւ պարսպեա ընդդէմ ներգործութեանց չարին. զի արժանի եղէց փառաւորել զքո փառաւորեալ անունդ. շնորհօք տեառն մերոյ։
Յորժամ զխոյրն դնէ եպիսկոպոսն. Տէր, դիր սաղաւարտ փրկութեան ՚ի գլուխ իմ պատերազմել ընդ զօրութիւն թշնամւոյն. շնորհօք տեառն մերոյ։
Իսկ եթէ կամի զայս ասասցէ ՚ի զգենուլն զհանդերձն. ածէ գօտի ընդ մէջն, եւ արկանէ ուրար զուսովքն ասելով. Քահանայք քո զգեցին զարդարութիւն, եւ սուրբք քո ցնծալով ցնծասցեն։
Դնէ զբազպանն, եւ զգենու զփիլոնն ասելով. Ցընծասցէ անձն իմ ՚ի տէր, զի զգեցոյց ինձ հանդերձ փըրկութեան, եւ պատմուճան ուրախութեան. իբրեւ փեսայի եդ ինձ պսակ, եւ որպէս հարսն զարդու զարդարեաց զիս։
Իսկեթէ եպիսկոպոս լինի խորհրդածուն, առնու զսուրբ կոնքեռն, ածեալ ՚ի վերայ լանջացն եւ զպատուական եմիփորոնն, եւ գայ առընթեր ընծայարանի սեղանոյն՝ լուացեալ զձեռս , եւ մատուցեալ անկանի առաջի սեղանոյն ՚ի վերայ երեսաց իւրոց լուռ եւ անմռունչ, եւ ասէ զաղօթս զայս առ սուրբ Հոգին տնօրէն գործոյն.
Ամենակալ Աստուած բարեար մարդասէր, Աստուած բոլորից յօրինող երեւութից եւ աներեւութից, փրկող եւ հաստատող, խնամող խաղարարար, Հօր հզօր Հոգի. հայցեմք բազկատարած մաղթանօք՝ գոչմամբ հեծութեան յանդիման եղեալք ահաւորիդ։ Մատչիմք մեծաւ դողութեամբ, սաստիկ երկիւղիւ՝ մատուցանել նախ զբանականս զայս պատարագ քում անքնին տերութեանդ, իբր աթոռակցի, փառակցի եւ արարչակցի հայրենի անկապուտ պատւոյդ, եւ քննողի ծածկութեան խորոց խորհրդոց ամենակատար կամաց Հօր Էմմանուոելի, եւ կենդանատուի եւ արարչի ամենայնի։ Ի ձեռն քո ծանուցաւ մեզ երրեակ անձնաւորութիւն միասնական աստուածութեանդ յորոց մի եւ դու ճանաչիս անհաս. քեւ եւ ՚ի ձեռն քո առաջինքն նահապետական տոհմին շառաւեղք տեսանողք անուանակոչեալք, զանցեալսն եւ զգալոցսն, զեղեալսն եւ զոչ գոյացեալսն անստուերաբար բանիւ վերապատմեցին։ Հոգի Աստուծոյ քարոզեալ զքեզ Մովսէսի՝ որ ՚ի գնալն քո ՚ի վերայ ջրոցն անպարագիր զօրութեան, ահեղ շրջարկութեամբ թեւապարփակ տածողականաւ պաշտպանողօրէն գթասիրեալ ՚ի ծնունդս նորոգս, զաւազանին խորհուրդ ծանուցեր՝ յոր կերպարան օրինակութեան նախ քան զկառուցանել զլոյծ մանուած վերջում վարագուրիդ յօրինեցեր կարող տիրապէս զբովանդակ բնութիւնս ամենից բնաւից գոյից բոլորից ամենայն էից. յանէից։ Քեւ ստեղծանին ՚ի նորոգութիւն յարութեան ամենայն եղեալքս առ ՚ի քէն, յայնմ ժամանակի՝ որ օր վերջին է այսմ կենցաղի, եւ օր առաջին երկրին կենդանեաց. մեզ հնազանդեցաւ միութեամբ կամացն որպէս Հօր իւրով կերպիւ, զքեզ աւետարանեաց ճշմարիտ Աստուած հաւասար եւ համագոյ Հօրն իւր հզօրի. զառ ՚ի քեզ հայհոյութիւնն անքաւելի քարոզեաց, եւ իբր զաստուածամարտից զ ՚ի քէն հեստելոցն չարաբանական բերանսն կարկեաց, եւ զիւրն շնորհեաց արդարն եւ անարատն՝ գտիչ ամենայնի, որ վասն մեղաց մերոց մատնեցաւ, եւ յարեաւ վասն զմեզ արդարացուցանելոյ. նմա փառք ՚ի ձեռն քո, եւ քեզ բարեբանւութիւն ընդ Հօր ամենակալի յաւիտենից յաւիտեանս , ամէն։
Դարձեալկրկնեսցի ՚ի նոյն կարգ բանի՝ մինչեւ ՚ի վերայ հայեցութիւն լուսոյն հրաշապէս ազդեալ յայտնեցի, աւետարանել վեստին զկրկին խաղաղութիւն։
Աղաչեմք եւ աղեսեմք արտասուալից հառաչմամբ յամենայն անձնէ՝ զփառատրելի արարչութիւնն անեղծ եւ անստեղծ անժամանակ Հոգւոյդ գթածի, որ բարեխօսդ ես վասն մեր յանմռունչ հեծութիւնս առ ողորմածդ Հայր, որ զսուրբսն պահես, եւ զմեղուցեալսն քաւես՝ մաքրես եւ տաճարս կազմես կենդանիս կեցուցիչ կամաց բարձրեալդ Հօր։ Արդ ազատեա զմեզ յամենայն անմաքուր գործոց՝ որ ոչ է հաճոյ քումդ բնակութեան, եւ մի ÿ շիջցին առ ՚ի մէնջ լուսոյդ շնորհաց փայլմունք ՚ի տեսականացս աչաց իմաստից. վասն զի զքեզ ուսաք միանալ ՚ի մեզ ՚ի ձեռն աղօթից, եւ ընտիր վարուց խնկելոց։ Եւ քանզի մինդ յԵրրորդութենէդ պատարագի, եւ միւսդ ընդունի հաճեալ ընդ մեզ հաշտարար ապրեամբ անդրանկի իւրոյ, իսկ դու ընկալցիս զմեր պաղատանս, եւ յարդարեսցես զմեզ օթեւանս պատուաըկանս ամենայն պատրաստութեամբ ՚ի վայելումն ճաշակման երկնաւոր գառինդ՝ առանց պատժոց դատապարտութեան ընդունել զայս անմահացուցիչ մանանայս կենաց նորոյ փրկութեան։ Եւ հալեսցի ՚ի հրոյս յայսմանէ գայթակղութիւնս մեր, որպէս մարգարէին կենդանախարոյկ կայծակամբն ՚ի ձեռն ունելեացն մատուցմամբ, զի յայսմ ամենայնի քոյդ քարոզեսցի գթութիւն՝ ըստ որում Որդւովն Աստուծոյ Հօրդ քաղցրութիւն, որ զանառակ որդին մերձեցոյց ՚ի հայրենի ժառանգութիւնն, եւ զպոռնիկն յառաջեցոյց յերկնային արքայութիւնն արդարոցն երանութեան։ Այո՛ այս՛, եւ ես մի եմ ի նոցանէ. եւ զիս ընկալ ընդ նոսին իբր մարդասիրութեան կարօտեալ մեծի, շնորհօք քո ապրեալ, զի յայսմ ամենայնի՝ ծանիցի մարդասիրութիւն քո ընդ Հօր փառաւորեալ համապատուաբար ՚ի կամս, եւ ՚ի մի իշխանութիւն գովութեամբ. զի քո է գթութիւն եւ կարողութիւն, զօրութիւն եւ փառք յաւիտեանս յաւիտենից։
Ապա յարուցեալ գայ առընթեր ընծայարան սեղանոյն. առ որ մատուցեալ նախասարկաւագն զնշխարն որ է հաց, դնէ ՚ի մաղզմայն ասելով. Յիշատակ տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։
Եւ առեալ գինի արկանէ խաչանիշ ՚ի բաժակն՝ որ է սկիհն, ասելով. Յաղագս յիշատակի տնօրենութեան տեառն Աստուծոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի։
Եւ առեալ գինի արկանէ խաչանիշ ՚ի բաժակն՝ որ է սկիհն, ասելով. Յաղագս յիշատակի տնօրէնութեան տեառն Աստուծոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի։
Եւ քահանայն ասէ զաղօթս զայս, սրբոյն Յովհաննու ոսկեբերանի. Աստուած Աստուած մեր, որ զերկնաւոր հացդ՝ զտէր մեր Յիսուսի Քրիստոս զկերակուրդ ամենայն աշխարհի առաքեցեր փրկիչ եւ կեցուցիչ, բարերար զմատուցողս եւ վասն որոյ մատուցանի, եւ զմեզ անդատապարտ պահեա ՚ի քահանայագործութիւն աստուածային խորհրդոց քոց։ Զի սուրբ եւ փառաւորեալ է ամենապատիւ մեծավայելչութիւն փառացդ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյդ սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս։
Դպիրն . Ամէն։
Եւ ապա սարկաւագն ծածկէ ասելով. Տէր թագաւորեաց վայելչութիւն զգեցաւ։
Եւ տուեալ խունկ ՚ի ձեռս քահանային, ինքն առընթեր կալով ունելով զբուրվառն. եւ նա առեալ մատուցեանէ խնկելով եւ ասէ. Խունկ մատուցանեմ առաջի քո Քրիստոս բուրումն հոգեւորական։ Ընկալ ՚ի սուրբ եւ յերկնային եւ հիմանալի քո մատուցարանդ ՚ի հոտ անուշից , եւ առաքեա առ մեզ փոխարէն զշնորհս եւ զպարգեւս Հոգւոյդ սրբոյ։ Եւ քեզ փառս մատուցանեմք ընդ Հօր եւ Հոգւոյդ Սրբոյ. այժմ եւ միշտ։
Եւ դնէ խունկ, խաչակնքէ երիցս անգամ երկրպագեալ, եւ ապա արկանէ շուրջ զսեղանովն հպատակաբար։ Եւ առընթեր գոլով նմին սարկաւագն խնկակալաւն, եւ կիսասարկաւագն առաջի մոմեղինօք, իջանէ քահանյն ՚ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ խնկէ ամենայն բազմութեան ժողովրդեանն ինքնին։ Եւ վերստին դառնայ ՚ի խորանն սուրբ. դարձեալ արկանէ սեղանոյն, եւ տայ զբուրվառն ՚ի սարկաւագն. եւ նա ծխէ նմին, իսկ քահանայն երիցս երկրպագեալ համբուրէ զսեղանն։ Եւ սարկաւագն հրաման առեալ կլանէ ՚ի մէջ եկեղեցւոյն՝ կանգնի ձեռնամած, եւ ձայնէ ՚ի խորանն առ քահանայն. Օրհնեա տէր։
Քահանայն. Օրհնեալ թագաւորութիւն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւի։
Ժողովուրդն . Ամէն։
Խարկաւագն քարոզէ ժողովրդեանն ասելով բարձր ՚ի թիւ. Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղաչեսցուք։
Ժողով. Տէր ողորմեա։
Սարկաւագն. Վասն ՚ի վերուստ խաղաղութեան եւ փրկութեան անձանց մերոց զտէր աղա։
Վասն Խաղաղութեան ամենայն աշխարհի եւ հաստատութեան սրբոյ եկեղեցւոյ եւ ամենայն օրհներգուացս զտէր աղա։
Վասն սրբոյ տաճարիս, եւ որոց հաւատով ընկալեալ զերկեղ տեառն աղօթեն ՚ի սմա զտէր աղաչեսցուք։
Վասն հայրապետին մերոյ կենաց եւ փրկութեան հոգւոյ զտէր աղա։
Վասն պատուական քահանայից, եւ որոց ՚ի Քրիստոս սարկաւագաց եւ ամենայն ժառանգաւորաց եկեղեցւոյ զտէր աղա։
Վասն բարեպաշտ եւ աստուածապահ թագաւորին մերոյ, եւ ամենայն պաղատանն եւ ամենայն զինուորաց նորա զտէր աղա։
Վասն լինելոց նորա յաղթող, եւ խորտակելոյ զամենայն թշնամիս առ ոտս նորա զտէր աղա։
Վասն ամենայն քաղաքաց եւ գաւառաց, եւ որոց հաւատով բնակեալ են ՚ի նոսա զտէր աղա։
Վասն պտղաբերութեան երկրի, եւ ժամանակաց զտէր աղա։
Վասն ճանապարհորդաց, նաւորդաց, վաստակաւորաց, եւ վասն փրկութեան գերեաց զտէր աղա։
Վասն փրկելոյ զմեզ ՚ի վշտաց, եւ ՚ի նեղութեանց զտէր աղա։
Ընկալ կեցո՛ եւ պահեա զմեզ տէր քոյին շնորհիւդ։ Կեցո տէր։
Զամենասրբուհի աստուածածինն զամէնօրհնեալ տիրուհին, եւ զմիշտ կոյսն Մարիամ, յիշեշջիք եւ զամենայն սուրբս եւ նոքօք զտէր աղա։ Յիշեա։
Եւ եւս առաւել վասն միմեանց եւ միաբան ճշմարիտ եւ սուրբ հաւատոյս զտէր աղա։
Զանձինս մեր։ Քեզ տեառն յանձն եղիցուք։ Ողորմեաց մեզ տէր Աստուած։
Եւ քահանայն խորհրդաբար ասէ զաղօթս։ Բայց պարտ է գիտել, զի զայս եւ զորս յետ այսորիկ աղօթանի՝ ոչ մնայ մինչեւ յաւարտումն քարոզին. այլ մինչդեռ սարկաւագն ընդ ժողովուրդն խօսի բարձր, նա աղօթիւքս ՚ի ծածուկ ընդ Աստուած, եւ յաւարտելն նորա զքարոզն, քահանայն զփառսն աւարտէ՝ բարձրաբարբառ ՚ի լուր ժողովրդեանն. որպէս զի միաձայն ասասցեն զԱմէնն։ Այս է սահման բնաւիցդ։
Տէր Աստուած մեր, որոյ կարողութիւնդ անքնին է, եւ փառքդ անհասանելի. որոյ ողորմութիւնդ անչափ է, եւ գթութիւնդ անբաւ. դու ըստ առատ մարդասիրութեան քում նայեա ՚ի ժողովուրդս քո եւ ՚ի տաճարս յայս սուրբ. եւ արա ընդ մեզ եւ ընդ աղօթակիցս մեր առատապէս զողորմութիւնս քո եւ զգթութիւն։
Բարձր. Զի քեզ վայելէ ամենայն փառք, պատիւ եւ իշխանութիւն յաւիտեանս յաւիտենից։
Ժողով . Ամէն։
Յետ այսորիկ ասեն զսաղմոսս զայս ՚ի ձայն դաս դաս՝ ըստ ութից ձայնից Խոնարհեցոյիցն յեղանակաց.
Բարի է խոստովան լինել տեառն, սաղմոս ասել անուան քում բարձրեալ։ Փառք քեզ Աստուած , ՚ի բուն։
Ուղիղ է տէր Աստուած մեր, եւ ոչ գոյ ՚ի նմա անիրաւութիւն։ Փառք քեզ Աստուած։
Փառք Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ։ Փառք քեզ Աստուած։
Այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտ։ Փառք։
Եւ միաձայնեալ երկու դասն ընդ մի բերան ասեն զայս զկնի. Միածին Որդի եւ բանդ Աստուած, եւ անմահ էութիւն, որ յանձն առեր մարմնանալ ՚ի սուրբ աստուածածնէն, եւ ՚ի միշտ կուսէն։ Անփոփոխելիդ մարդ եղեալ եւ խաչեցար, մինդ ՚ի սրբոյ Երրորդութենէն, փառակից ընդ Հօր եւ ընդ սրբոյ Հոգւոյդ կեցո զմեզ։
Սարկաւագն. Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղա։
Ժողովուրդն. Ընկալ կեցո եւ ողորմեա, եւ պահեա զմեզ տէր քոյին շնորհիւդ։
Զսրբուհի աստուածածինն զօրհնեալ տիրուհին եւ միշտ կոյսն Մարիամ։ Եւ եւս միաբան։ Զանձինս։ Ողորմ։
Քահանայն, մինչդեռ քարոզէ, ասէ խորհրդաբար. Տէր Աստուած մեր, կեցո զժողովուրդս քո, եւ օրհնեա զժառանգութիւնս քո, զլրումն եկեղեցւոյ քո պահեա. սրբեա զսոսա որք ողջունեցին սիրով զվայելչութիւն տան քո։ Դու զմեզ փառաւորեա աստուածային զօրութեամբ քով, եւ մի՛ թողուր զյուսացեալքս ՚ի քեզ։
Ի ձայն. Զի քո է կարողութիւն եւ զօրութիւն եւ փառք այժմ եւ միշտ։
Խաղաղութիւն։
Ըր հասարակաց զայս, եւ միաձայն մեզ ամենեցմուն ուսուցեր աղօթել, եւ զերկուց եւ զերից միաձայնելոց յանուն քո զխնդրուածս պարգեւել խոստացար։ Դու եւ այժմ զծառայից քոց զխնդրուածս առ ՚ի յօգուտն կատարեա, շնորհելով մեզ յայսմ յաւիտենիս զգիտութիւն քում ճշմարտութեան, եւ ՚ի հանդերձեալսն զկեանս յաւիտենականս պարգեւելով. զի բարերար եւ մարդասէր ես Աստուած, եւ քեզ վայելէ փառք իշխան։
Դարձեալ սաղմոս ըստ խորհրդոյ աւուրն դաս եւ դաս շարականաւ ասեն.
Տէր թագաւորեաց։ Զգեցաւ տէր։ Շարական, Լուսով Աստուած։ Բացան դր։ Տօնէ այսօր Երուսաղէմ։
Սարկաւագն ձայնէ . Պռօսխումէ։
Եւ ասեն զերեքսրբեանն ժողովուրդքն։
Բայց պարտ է գիտել, թէ յորժամ հանդիսական տօն լինի, կամ եպիսկոպոս ՚ի խորհրդեանն, այլով օրինակաւ է հրահանգութիւնս մինչեւ յայս վայր ՚ի պատիւ աւուրն. այսինքն զի եպիսկոպոսին ոչ է անկ ՚ի սկզբան ժամուցն մտանել ՚ի խորանն, այլ այսպէս տնօրինեսցի. Աւագ երէցն եւ մի ոք ՚ի սարկաւագացն կացեալ յեկեղեցին, եւ ասէ սարկաւագն որպէս վերոյ գրեալ է նմա սկսանել. Օրհնեալ թագաւորութիւն։
Եւ մինչ սարկաւագն քարոզէ, եւ ժողովուրդն ասեն զՏէր ողորմեայն, գայ եպիսկոպոսն զգեստաւորիլ պատուակից քահանայիւքն, հանդերձ սարկաւագօքն եւ կիսասարկաւագօքն եւ այլ պաշտօնէիւքն՝ որք հպատակ են նմա ըստ իւրաքանչիւր գործոց. եւ չէ պարտ այլում յայլ աշտիճանի գործ ձեռնամուխ լինել, որպէս ոչ փոքրն ՚ի մեծին՝ այսպէս եւ ոչ մեծն ՚ի փոքուն։ Այլ տարցին առաջի նորա նախ կիսասարկաւագն զմոմեղէնսն լուցեալս, յետ նորա ՚ի նոյն կարգէն զգաւազանսն խաչագլուխսն. եւ նախ սարկաւագքն ունիցին զաւետարանն եւ զբուրվառն, եւ յետոյ նոցա քահանայն դատարկ գան. եւ յետոյ քահանայիցն գայ եպիսկոպոսն՝ երկու սարկաւագ ունելով պաշտօնեայս իւր, եւ մտեալ յեկեղեցին՝ յորում որք ենն յիւրեանց պաշտամանն անվրդով, սոքա եկեալ կանգնին առ դրունսն. որպէս եւ գային նախ մոմեղինաւորքն, ապա որք զգաւազանսն ունին, եւ ապա սարկաւագքն, եւ յետ նոցա քահանայքն ոչ բոլոր, այլ մի զմիոյն կնի յերկայնսն տող երկու դաս մինչեւ ՚ի դուռն՝ մէջն փողոց, եւ դէմք իւրեանց ՚ի միմեանս։ Եւ եպիսկոպոսն կանգնի ՚ի նախադրունսն հուպ առ սեամսն ՚ի մէջ, եւ նման անշարժ եւ անփոփոխ պաշտելով զառաջին սաղմոսն. Բարի է խոստովան լինել տեառն. որպէս եւ գրեալ է։ Եւ ասէ եպիսկոպոսն եւ քահանայն զաղօթս նոցին. Տէր Աստուած մեր, կեցո զժողովուրդս քո։ Քարոզէ սարկաւագն այն՝ որ յառաջն էր յեկեղեցին, եւ ոչ ՚ի կարգս սոցա , այլ առ դուռն խորանին ըստ վերոյ գրելոցդ։ Եւ սոքա ասեն զերկրորդ սաղմոսն, Տէր թագաւորեաց, խորհրդաւոր շարականաւն։ Եւ քարոզէ զկնի այն սարկաւագն, եւ սոքա ասեն զաղօթսն. եւ աւագ երէցն ՚ի խորանն՝ Որ հասարակաց զայս, եւ միաձայն. զայն որ վերոյ փոխ է դրած առանձինն յայն օրն այս սաղմոսիս ասասցեն։ Եւ յետ աւարտելոյն այսօր սաղմոս մի, այլ յաւելուն խորհրդապէս ՚ի պատիւ աւուրն. եւ ասեն զայս ալելուով՝ ըստ ութ ձայնիցդ Ապրցոյին եղանակի դաս եւ դաս։ Եկայք ցնծասցուք ՚ի տէր. ալէլուիա. Կանխեսցի ալէլուիա. մինչեւ յաւարտ փառք Հօր եւ Որդ. ալէլուիա. այժմ եւ միշտ . ալէլուիա։
Եւ երբ զայս սաղմոսս սկսանին, թողու եպիսկոպոսն զիւր տեղն որ առ սեամսն, եւ գայ ընդ մէջ երկուց դասուցն հեզութեամբ, եւ ընդ իւր երկու սարկաւագքն. եւ սոքա որպէս կային՝ մնան անւրով, եւ չփոփոխին զհետ նորա, այլ մնան մինչեւ նա գայ ՚ի ծայր դասուցն ՚ի մէջ տաճարին, եւ ապա շարժին քահանայքն յետուստ կուսէ՝ նախապատիւքն նախ, եւ այլն զկնի։ Եւ գան զհետ եպիսկոպոսին երկու երկու հաւասարք միմեանց, եւ երկուք յետ նոցա, եւ ապա սարկաւագն, եւ ապա կիսասարկաւագն. որպէս զի լիցի այնմ որ բուն յառաջն էր կանգնեալ դէպ խորանին՝ բուն յառաջն եկն, եւ գնան եւ կանգնին առ դուրս խորանին՝ ըստ պատուոյ զկնի եպիսկոպոսին, նախ քահանայքն, եւ ապա այլքն որպէս ասացաւ։ Զի լիցի այնմ որ յեկեղեցին յաշռաջ մտաւ ՚ի խորանս բուն յետոյ մտեալ եւ եպիսկոպոսն անդ յետոյ, աստ յառաջամտէ. բայց նախ քան զմտանելն մինչդեռ ամենայն եկեղեցին պաշտէ զսաղմոսն, խոնարհի եւ աղօթէ ՚ի ծածուկ. նոյնպէս եւ քահանայք ընդ նմա զաղօթս զայս.
Տէր Աստուած որ կարգեցեր յերկինս դասս, եւ զինուորութիւնս հրեշտակաց եւ հրեշտակապետաց ՚ի սպասաւորութիւն փառաց քոց, արա եւ լինել պաշտօնակից մեզ եւ փառաբանակից քում բարերարութեանդ, զի քո է կարողութիւն եւ զօրութիւն եւ փառք յաւիտեանս , ամէն։
Եւ որք առծնթեր են ասեն զԱմէն։
Իսկ բովանդակ եկեղեցին զիւրեանց ասեն անմիջոց զսաղմոսդ, եւ նոքա զաղօթս յայնժամ աւարտեն՝ եթէ եպիսկոպոսն նախ առաջին ՚ի խորանն, եւ ապա այլ քահանայքն. սաղմոս, Եկայք երկիր պագցուք նմա եւ լաց։
Նա ինքն է տէր Աստուած մեր. Ի բուն զսաղմոս շարականաւ. Այսօր աստուածութիւնն զուարճանայ նոր . Այսօր եւ մեք ցնծու. Խնդայ եւ զուարճ։
Մինչդեռ եկեղեցին զսաղմոսն պաշտէ՝ մտեալ եպիսկոպոսն ՚ի խորանն, եւ ընդ նմա քահանայն եւ սարկաւագն զկնի, եւ կիսարկաւագն որպէս վերոյ գրեցաւ երկու երկու՝ որք եկին ընդ նմա յեկեղեցիս եւ այլ աւելի ոչ, երկրպագեն սեղանոյն, եւ կանգնին։ Եւ մատուցեալ սարկաւագն խունկ յեպիսկոպոսն, առնու զբուրվառն եւ ինքնին խնկարկէ շուրջ զսրբով սեղանովն։
Առաջի նորա ունելով կիսասարկաւագն զմոմեղէնն, եւ սարկաւագն զկնի խնկոցն, իսկ ապա նա գայ ՚ի դասս քահանայիցն եւ ծխէ նոցա. ապա ինքն միայն յեկեղեցին, եւ որք ընդ նմա մոմեղէնն եւ խունկն, եւ ծխէ ամենայն լրման եկեղեցոյն՝ մինչեւ ցյետին ժողովրդոցն, որպէս հրամայէ սուրրբն Դիոնեսիոս։ Իսկ պաշտօնեայքն արտաքոյ խորանին պաշտեն զխորհրդական շարականսն եկեղեցւոյն, յերկարեալ մինչեւ նա աւարտէ զխնկարկութիւնն, եւ դառնայ վերստին ՚ի խորանն, եւ ծխէ սրբոյ սեղանոյն։ Եւ ապա սարկաւագն որ ունի զգործ քարոզութեան ՚ի մէջ եկեղեցւոյն, ասէ Պռօսխումէ, եւ բարձրացուցանէ զաւետարանն ընդ բանին։
Ժողովուրդն. Սուրբ Աստուած, սուրբ եւ հզօր, սուրբ եւ անմահ որ խաչեցար վասն մեր, ողորմեա մեզ. երիցս ասէ։ Եւ անդէն առ նմին խոնարհի քահանայն եւ ասէ զաղօթս.
Աստուած սուրբ որ ՚ի սուրբս բնակեալ ես, եւ երեքսրբեան ձայնիւ սերովբէք գովեն զքեզ , եւ քերովբէք փառաբանեն, եւ ամենայն երկնային զօրութիւնք քեզ երկիր պագանեն։ Որ ՚ի չգոյէ ՚ի գոյ ածեր զամենայն արարածս, որ արարեր զմարդն ըստ պատկերի քում եւ նմանութեան, եւ ամենայն շնորհիւ քո զարդարեցեր զնա, եւ ուսուցեր խնդրել զիմաստութիւն եւ զգօնութիւն. եւ ոչ անտես արարեր զմեղուցեալն, այլ եդեր ՚ի վերայ նորա ապաշպարութիւն քաւութեան։
Որ արժանի արարեր զմեզ զնուաստացեալ եւ զանարժան ծառայս քո եւ ՚ի յայսմ ժամու կալ առաջի փառաց սըրբութեան սեղանոյ քո, եւ զօրինաւոր երկրպագութիւն եւ զփառաբանութիւն մատուցանել քեզ։ Դու տէր ընկալ ՚ի բերանոյ մեղաւորացս եւ զերեքսրբեան օրհնութիւնս, եւ պահեա զմեզ քոյին քաղցրութեամբ. թող զամենայն յանցանս զկամայ եւ զակամայ. սրբեա զհոգիս եւ զմարմինս մեր, եւ շոնհեա ՚ի սրբութեան պաշտել զքեզ զամենայն աւուրս կենաց մերոց բարեխօսութեամբ սուրբ աստուածածնիդ եւ ամենայն սրբոց որք յաւիտենից քեզ բարեհաճոյացան. զի սուրբ ես Աստուած մեր, եւ քեզ փառք։
Եւ կատարի աղօթքս եւ երեքսրբեանն միանգամայն։
Քահանայն բազկատարած ասէ զաղօթս. Տէր Աստուած մեր, բազկատարած զաղաչանս ծառայից քոց վերընկալցիս եւ ողորմեսցիս ըստ մեծի ողորմութեան քում. զգթութիւն քո առաքեա ՚ի վերայ մեր, եւ ամենայն ժողովրդեանս՝ որք ակն ունին առ ՚ի քէն ողորմութեանդ. զի ողորմած եւ մարդասէր ես, եւ քեզ փառք։
Սարկաւագն. Ասասցուք ամենեքեան միաբանութեամբ, տէր ողորմեա։
Ժողովուրդն. Տէր ողորմեա։
Յամենայն անձնէ եւ ամենայն մտաց զտէր աղաչեսցուք։
Ամենակալ Աստուած հարցն մերոց, զքեզ աղաչեմք։
Լուր մեզ եւ ողորմեա։
Ծասն սրբոյ տաճարիս եւ հաւատացելոց՝ որք են ՚ի սմա երկիւղիւ տեառն զտէր աղաչեսցուք։
Ծասն փրկելոյ զմեզ յամենայն վշտաց եւ ՚ի նեղութենէ զտէր աղաչեսցուք։
Ծասն բարեպաշտ թագաւորաց յաղթութեան եւ զօրութեան, հանապազորդ խաղաղութեան եւ առողջութեան, եւ որպէս զի տէր Աստուած մեր առաւել գործակից լինին նոցա զտէր աղաչեսցուք։
Ընկալ։ Զսրբուհի աստուածածին։ Եւ եւս մի։
Զանձինս մեր։ Ողորմեա։
Եւ վասն եղբարցն մերոց, եւ համօրէն ամենայն ժողովրդեանս՝ որք եկին յամենապայծառ ՚ի տօնս տեառն մտադրութեամբ աղօթել զտէր աղաչեսցուք։
Յետ այսորիկ երիցս երկրպագեալ համբուրեն զսեղանն. եւ ասէ սարկաւագն ցքահանայն. Յաստիճանն եկեսցուք։ Եւ ասէ սարկաւագն . Օրհնեա զաստիճանս զայս. եւ օրհնեալ բազմի, եւ տայ ՚ի ձեռս նորա զաւետարանն։ Յետոյ խոնարհեալ առ ոտս նորա առնուն հրաման, եւ ընդունի յինքն զնոյն ՚ի ձեռանէ քահանային. ապա յետ ասելոյն ընթերցողին զառաքեալն եւ զալէլուսն, գայ հանդերձ աւետարանաւն առ դուրս խորանին, կամ յամպոնն, եւ պաշտկամբ կիսասարկաւագի ընթեռնու սարկաւագն զաւետարանն։
Ապա թէ ըստ որում վերոյ գրեցաք, եպիսկոպոսն ձեռնադրութիւն հանդերձեալ է առնել սարկաւագի, կամ քահանայի, կամ թէ արքեպիսկոպոսն եպիսկոպոսի, ամենայն հաստատութեամբ պարտ է գիտել թէ այս է ժամանակն։ Զի թէ կիսասարկաւագի է՝ իւր զգեստովն եւ ուրարովն է ընդ նոսա, եւ թէ սարկաւագ՝ եւ քահանայ կամի լինել, իւրովն, եւ թէ քահանայ՝ եւ եպիսկոպոս կամի լինել, իւրով նափորտամբն է։ Յետ ասելոյ եպիսկոպոսին զբազկատարած զաղօթսդ՝ ոչ նստի։ Այլ սակայն որ զքարոզութիւն ունի յաւելու վերստին ասելով զքարոզ ձեռնադրութեանն կարգի. եւ որ ՚ի խորանն են սարկաւագքն առնուն զնուիրեալն ՚ի դասակարգութենէն, եւ բերեալ արկանեն առաջի սրբոյ սեղանոյն, եւ ՚ի ներքոյ ձեռին եպիսկոպոսին։ Եւ թէ սարկաւագ է ՚ի լինելն՝ ՚ի վերայ ահեակ ծնկին, եւ թէ քահանայ՝ յերկուցն. իսկ եթէ եպիսկոպոս՝ զաւետարանն դնեն ՚ի վերայ պարանոցին, եւ կատարէ ՚ի վերայ նորա եպիսկոպոսն զաղօթս ձեռնադրութեան իւր փոխովն։
Յետ այնորիկ վերաճառէ սարկաւագն առ ժողովուրդն. Աստուածային եւ երկնաւոր շնորհն ՚ի ձեռն առնու զայս անուն յայս ինչ. եւ վկայեալ յամենեցունց, յաւելու եպիսկոպոսն զորս ըստ նմին աղօթք խորհրդաբար։ Եւ եթէ ձեռնադրեալն եպիսկոպոս է, այլ եպիսկոպոսունքն զձեռս ՚ի վերայ դնիցեն եւ ձեռնադրողն ՚ի գլխոյն։
Յետ կատարելոյն զայս աղօթս փոխելովն, թէ սարկաւագ օծաւ, առնու եպհսկոպոսն զուրարն եւ ինքն դնէ ՚ի վերայ ահեակ ուսին. ապա թէ քահանայ՝ ինքն եպիսկոպոսի փոխէ զուրարն ՚ի վերայ երկուց ուսոցն, եւ զգեցուցանէ զնափորտն. իսկ եթէ եպիսկոպոս՝ արքեպիսկոպոսն ինքնին արկանէ զպատուական եմիփորոնն զլանջովքն։ Եւ անհնարին է եւ զաղփաղփուն եւ անկար զերկուս աշտիճանսն ՚ի միում աւուր տալ. թողցի ապա անիրաւութիւնն առ անօրէնսն։ Եւ երթեալ նստի արքեպիսկոսպոսի յաթոռն քահանայք ընդ նմա. իսկ ձեռնադրեալ մնայ առաջի սրբոյ սեղանոյն ՚ի ծունկս, թէ սարկաւագ է կամ քահանայ՝ մինչեւ կրկնեսցի ՚ի վերայ նորա աղօթքն։ Ապա եթէ եպիսկոպոսի՝ ոչ, այլ ընդ համապատիւսն նստցի. եւ յետ աւետարանին գայ առաջի սրբոյ սեղանոյն, եւ կահարեն զնոյն որպէս ցուցանեմք։
Բայց այժմ նստեալ նոցա՝ գայ առ սաղմոսերգուն ՚ի մէջ եկեղեցոյն, եւ ինքն միայն առանց օգնականի ասէ. Սաղմոս ասացէք թագաւորին մերոյ, սաղմոս ասացէք։
Եւ առնու ՚ի նմնէ ամենայն եկեղեցին եւ ասեն. Սաղմոս ասացէք Աստուծոյ մեր։
Ինքն դարձեալ միայն երկրորդէ. Ծափս հարէք ամենայն։
Եւ զայս ասացեալ երկրպագէ յայսկոյս եւ յանկոյս եւ գնայ։ Կամ ընթեռնու զառաքեալն ըստ խորհրդեան աւուրն, կամ թէ կամի զձեռնադրութեան ընթերցուածքն՝ թէ օրն այնր խորհրդոյ է.
Պօղոսի առաքեոյն ՚ի Կորնթացւոց թղթոյն է ընթերցուածս։
Եղբարք , գովեմ զձեզ, զի զամենայն ինչ զիմ յիշեցէք, եւ որպէս աւանդեցի ձեզ՝ զաւանդութիւնսն ունիք. կամիմ զի գիտիցէք դուք եթէ առն ամենայնի գլուխ Քրիստոս է, եւ գլուխն կնոջ այր, եւ գլուխ Քրիստոսի Աստուած։ Ամենայն այր յորժամ յաղօթս կայցէ, կամ մարգարէանայցէ, եւ զգլուխն ծածկեալ ունիցի՝ յամօթ առնէ զգլուխ իւր. եւ ամենայն կին յորժամ յաղօթս կայցէ, կամ մարգարէանայցէ բացաւ գլխով՝ յամօթ առնիցէ զգլուխ իւր, զի այնպէս համարէ՝ եթէ զերծեալ իցէ։ Զի թէ ոչ սքօղեսցի կինն՝ փոքրեսցէ զհերս իւր. ապա թէ անպատեհ է կնոջ փոքրել կամ գերծուլ՝ սքօղեցի։ Առն մարդոյ չէ պարտ ծածկել զգլուխ իւր, զի պահկեր եւ փառք Ասհուծոյ է. իսկ կինն փառք առնն է։ Զի ոչ եթէ այր ՚ի կնոջէ, այլ կին յառնէ. քանզի ոչ իսկ հաստատեցաւ այր վասն կնոջ, այլ կին յառնէ. քանզի ոչ իսկ հաստատեցաւ այր վասն կնոջ, այլ կին վասն առն. վասն այսորիկ կինն պարտի շուք դնել գլխոյն վասն հրեշտակաց , բայց ամենայն Յասհուծոյ։ Այլ դուք ձեզէն տուք դիաւդ. արժա՞ն է կնոջ մարդոյ հոլանի յաղօթս կալ առաջի Աստուծոյ. եւ ոչ բնութիւնն Իսկ ուսուցանէ ձեզ, զի այր եթէ գիսաւոր է անարգանք են նմա, բայց կին եթէ գիսաւոր է՝ փառք են նմա. զի գէսք փոխանակ զգեստու տուեալ են նմա։ Ապա եթէ ոք կամեսցի հակառակող լինել, մեք չունիմք այնպիսի սովորութիւն, եւ ոչ եկեղեցիքն Աստուծոյ։
Յետ ընթերցուածս երկրպագէ։ Եւ դարձեալ սաղմոսերգոյն գայ, եւ սկսանի միայն ինքն՝ թէ փոքր է կամ մեծ առանց օգնականի . Ալէլուիա։
Առնու ամենայն եկեղեցին զսոյն, եւ երկրորդեն, Ալէլուիա. յաւելուն դարձեալ զայս միայն. Յարեաւ Աստուած եւ ցրուեցան։ Եւ ՚ի կատարումն երգոյս երկրպագէ յայսկոյս եւ յանկոյս, ազդելով թէ աւարտեցի։ Իսկ նոքա ամենեքեան երկրորդեն զնոյն զնախասացեալն, Ալէլուիա , ալէլուիա։
Նոյն երգողն առնու դարձեալ բարձրագոյն, Ալէլուիա. եւ սարկաւագն ունելով առաջի զմոմեղէնսն յալէլուս յետին՝ գայ առ դուռն քորանին աւետարանաւն, եւ ՚ի կատարմանն ձայնէ՝ ոչ եղանակաւ, այլ միայն ինքն բարձրաբարբառ . Որթիւ։
Քահանայն. ՚ի խորանէն դառնայ առ ժողովուրդ եւ խոչ հանէ ասելով. Խաղաղութիւն ընդ ամենեսին։
Ժողովուրդն. Եւ հոգւոյդ քում։
Սարկաւագն. Երկիւղածութեամբ լուարուք։
Քահանայն. Սրբոյ աւետարանիս։
Սարկաւագն միայն . Պռօսէթէօս։
Սարկաւագն ընթեռնու. Տէր մեր Յիսուս ասէ.
Մի համարիք եթէ եկի լուծանել զօրէնս։ --վջ.
նա մեծ կոչեսցի յարքայութեան երկնից։
Ժողովուրդն. Փառք քեզ տէր Աստուած մեր։
Եւ անդէն առ նմին սկսանին զՀաւատամսն։ Իսկ սարկաւագն տանի յետ ընթեռնլոյ զաւետարանն ՚ի քահանայն համբուրել. եւ մինչ ժողովմուրդն երգեն ըզհաւատամսն, մեկնէ զխորհրդականսն , ընդունի
՚ի վերայ սեղանոյն զգուշութեամբ, եւ եպիսկոհոսն կամ արքեպիսկոպոսն եպիսկոպոսակցօք. սարկաւագն հանէ զեմիփորոնն, զի մինչեւ ցայժմ ՚ի տեղին յորում նստեալ էին՝ էին կանգնեալ, եւ ոչ առաջի սեղանոյն։ Ապա յետ հանելոյն զնոյն առնու սարկաւագն յահեկ բազկին վերայ ձգէ՝ որպէս եհան առանց ծալելոյ, եւ նա գայ առաջի սրբոյ սեղանոյն միայն նամփորտամբն. եւ թէ ոք ձեռնադրի՝ անդ է առաջի սեղանոյն ՚ի ծունկս, եւ նմասցէ եւս։
Հաւատամք ’ի մի Աստուած Հայր ամենակալ, արարողն երկնի եւ երկրի՝ երեւելաց եւ աներեւութից. եւ ’ի մի տէր Յիսուս Քրիստոս յՈրդին Աստուծոյ ծնեալն յԱստուծոյ Հօրէ միածին, այսինքն յէութենէ Հօր։ Աստուած յԱստուծոյ, լոյս ’ի լուսյ, Աստուած ճշմարիտ յԱստուծոյ ճշմարտէ ծնունդ եւ ոչ արարած. նոյն ինքն ’ի բնութենէ Հօր, որով ամենայն ինչ եղեւ յերկինս եւ ’ի վերայ երրկրի, երեւլիք եւ աներեւոյթք. որ յաղագս մեր մարդկան, եւ վասն մերոյ փրկութեան իջեալ յերկնից՝ մարմնացաւ, մարդացաւ, ծնաւ կատարելապէս ’ի Մարիամայ սրբոյ կուսէն Հոգւով սրբմվ. որով էառ մարմին՝ հոգի եւ միտք, եւ զամեայն որ ինչ է ի մարդ ձշմարտապէս եւ ոչ կարծիս ունելով։ Չարչարեալ, խաչեալ, թաղեալ, ելեալ յերկինս նստաւ ընդ աջմէ Հօր։ Գալոց է նովին մարմնով եւ փառօք Հօր դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս, որոյ թագաւորութեան ոչ գոյ վախճան։ Հաւատամք եւ ’ի սուրբ Հոգին, յանեղն եւ ’ի կատարեալ որ խօսեցաւ յօրէնս եւ ’ի մարգարէս եւ յաւետարանս. որ էջն ’ի Յորդանան, քարոզեաց յառաքեալսն, եւ բնակեցաւ ’ի սուրբսն։ Հաւատամք յայս միայն ընդհանրական եւ առաքելական եկեղեցի։ Հաւատամք եւ ’ի մի մկրտութիւն, յապաշխարութիւն, ’ի քաւութիւն եւ ’ի թողութիւն մեղաց, ’ի յարութիւն մեռելոց, ’ի դատաստանսն յաւիտենից, յարքայութիւն երկնից, եւ ’ի կեանսն յաւիտենական ,. ամէն։
Մինչ ասի այս վերոյ գրեալքս եւ կատարեսցին, թէ մի քահանայ է՝ կանգնի առաջի սեղանոյն. ապա թէ եպիսկոպոսն քահանաիւք, եպիսկոպոսն կայ առաջի սեղանոյն, եւ քահանայք դաս դաս ըստ պատուոյ յետոյ նմին, ’ի մի եզրէ խորանին մինչեւ ցմիւսն։
Սարկաւագն քարոզէ առ դուռն խորանին. Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղաչեսցուք։
Ժողովուրդն. Տէր ողորմեա։
Եւ եւս հաւատով աղաչեսցուք եւ խնդրեսցուք ’ի տեառնէ Աստուծոյ ’ի փրկչէն մերմէ Յիսուսէ Քրիստոսէ ’ի ժամուս պաշտաման եւ աղօթից. զի արժանի ընդունելութեան արասցէ, լուիցէ ձայնի աղաչանաց մերոց. ընկալցի զուխտս եւ զխնդրուածս սրտից մերոց, թողցէ զյանցանս մեր, ողորմեսցի ’ի վերայ մեր. աղօթք մեր եւ խնդրուածք մտցեն առաջի մեծի տերութեան նորա։ Եւ նա տացէ մեզ միաբան միով հաւատով եւ արդարութեամբ վաստակել ’Ի գործս բարեաց. զի ողորմութեան զշնորհսն արասցէ ’ի վերայ մեր. տէր ամենակալ կեցո եւ ողորմեա։
Ժողովուրդն. Կեցո՛ տէր։
Սարկաւագն. Զժամ պատարագիս, եւ զառաջիկայ օրս խաղաղութեամբ անցուցանել հաւատով ’ի տեառնէ խնդրեսցուք։
Ժողովուրդն. Շնորհեա տէր։
Սարկաւագն. Զհրեշտակ խաղաութեան պահապան անձանց մերոց հաւատով ’ի տեառնէ խնդրեսցուք։
Զքաւութիւն եւ զթողութիւն մեղաց մերոց տեառնէ խնդրեսցուք։
Զսրբոյ խաչին մեծ զօրութիւն ’ի պահապանութիւն անձանց մերոց, քրիստոնէութեամբ կատարել զկեանս մեր անամօթ եւ բարի պատասխանատութեամբ առաջի ահաւոր բեմին ’ի Քրիստոսէ խնդրեսցուք։ Եւ եւս միաբան։ Զանձինս մեր։ Ողորմեա։
Քահանայն ասէ զաղօթսն մինչդեռ նա քարոզէ. որ ’ի կատարումն քարոզին փառս տայ, եւ ապա երկրպագէ ժողովուրդն յետ խաղաղութեան. եւ քահանայն խոնարհի եւ զփոխ ասէ. Տէր մեր եւ փրկիչ Յիսուս Քրիստոս , որ մեծ ես ողորմութեամբ, եւ առատ պարգեւօք բարերարութեան. որ դու քոյին կամաւ համբերեցեր ’ի ժամուս յայսմիկ չարչարանաց խաչի եւ մահու յաղագս մեղաց մերոց, եւ պարգեւեցեր առատապէս զպարգեւս եւ զշնորհս Հոգւոյդ սրբոյ երանելի առաքելոցն։ Հաղորդս արա զմեզ պէր աստուածային պարգեւացս այսոցիկ, թողութեան մեղաց, ընունելութեան Հոգւոյդ սրբոյ. զի արժանի լիցուք փառաւորել զքեզ ընդ Հօր եւ Հոգւոյդ սրբոյ. այժմ եւ միշտ։
Ժողովուրդն . Ամէն։
Քահանայն. Խաղաղութիւն ամենեցուն։
Ժողովուրդն. Եւ ընդ հոգւոյդ քում։
Սարկաւագն ասէ . Աստուծոյ երկիր պագեսցուք։
Ժողովուրդն. Առաջի քո տէր. եւ խոնարհի ամենեքեան։
Խոնարհի քահանայն եւ ասէ. Խաղաղութեամբ քո Քրիստոս փրկիչ մեր՝ որ ’ի վեր է քան զամենայն միտս եւ զփանս, արմացոյ զմեզ եւ աներկիւղ պահեա յամենայն չարէ։ Հաւասարեցո զմեզ ընդ փշմարիտ երկրպագուս քո՝ որք հոգւով եւ ճշմարտութեամբ քեզ երկիրպագանեն. վասն զի ամենասուրբ երրորդութեանդ վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ. այժմ եւ միշտ։
Ժողովուրդն. Ամէն։
Քահանայն. Օրհնեալ տէր մեր Յիսուս Քրիստոս։
Ժողովուրդն. Ամէն
Քահանայն դառնայ առ ժողովուրդն, եւ հրաման տայ երախայիցն ելանել ասելով. Տէր Աստուած օրհնեսցէ զամենեսեան։
Սարկաւագն ձայնէ բարձր բարառովք. Որ երախայքդ էք երթայք։ Մի՛ ոք յերախայից, մի՛ ոք ’ի թերահաւատից, եւ մի՛ ոք յապաշխարողաց եւ յանմաքրից մերձեսցի յաստուածային խորհուրդս։
Ժողովուրդք հաւատացելոց. Մարմին տէրունական եւ արիւն փրկչական կայ առաջի. երկնային զօրութիւնքն յաներեւոյթս երգեն եւ ասեն անհանգիստ բարբառով. սուրբ սուրբ սուրբ տէր զօրութեանց։
Եւ սարկաւագն. Սաղմոս ասացէք տեառն Աստուծոյ մերոյ դպիրք ձայնիւ քաղցրութեամբ զերգս հոգեւորս։
Դպիրքն միաձայնեալ երգեն զՈրք զքերովբէից։ Եւ սարկաւագունքն գնան ՚ի սարկաւագատունն, բերեն զսուրբ նուէրսն՝ մոմեղինօք եւ խնկովք. իսկ քահանայն խոնարհի եւ ասէ զաղօթսն որ զկնի այսր է գրած, որպէս զի աղօթքն եւ Որք զքերովբէիցն ՚ի միասին աւարտեսցի։
Որք զքրովբէիցն խորհրդաբար կերպարանիմք զխորհուրդս, եւ կենդանարար Երրորդութեան զերեքսրըբեան օրհնութիւնս մատուցանեմք, զամենայն կենցաղականս ՚ի բաց դնելով զգործս, որպէս զի զթագաւորն ամենեցուն ընդունիցիմք, եւ հրեշտակացն հանդիսապէս ընծայեալ բերեմք զկարգ . ալէլուիա։
Մինչ նոքա զայս երգեն, սարկաւագքն զնուէրսն զգուշութեամբ վերաբերեն ՚ի սեղանն. եւ քահանայն կայ ՚ի խոնարհ եւ աղօթէ ՚ի ծածուկ այսպէս.
Ոչ ոք արժանի է յըմբռնելոցս մարմնաւոր ախտիւք ցանկութեան մտանել ՚ի սեղան քո, կամ սպասաւորել արքունական փառաց քոց. զի պաշտել զքեզ մեծ եւ ահաւոր զօրութեանց իսկ է. սակայն վասն անչափ բարերարութեանդ քո անպարագրելի բանդ Հօր եղեր մարդ, եւ քահանայապետ մեր երեւեցար. եւ իբրեւ տէր ամենեցուն այսմ սպասաւորութեան եւ անարիւն զենման զքահանայութիւն աւանդեցեր մեզ։ Վասն զի դու ես տէր Աստուած մեր որ տիրես երկնաւորաց եւ երկրաւորաց, որ ՚ի վերայ քերովբէական աթոռոյ բազմիս, սէրովբէից տէր, եւ թագաւոր Իսրայէլի։ Որ միայն սուրբ ես եւ ՚ի սուրբս հանգուցեալ, աղաչեմք զքեզ միայն բարերար եւ հեշտալուր, նայեա յիս ՚ի մեղուցեալ եւ յանպիտան ծառայս քո, եւ սրբեա զհոգի եւ զմարմին իմ յամենայն պղծութենէ չարին, եւ բաւականացո զիս զօրութեամբ սրբոյ Հոգւոյդ՝ որ զգեցեալ եմ զքահանայական շնորհ կալ առաջի սրբոյ սեղանոյս քահանայական շնորհ կալ առաջի սրբոյ սեղանոյս եւ քահանայագործել զքո անարատ մարմինդ եւ զպատուական արիւնդ։ Քեզ խոնարհեցուցեալ զպարանոցս իմ եւ մաղթեմ, մի ÿ մերժեր զիս, եւ մի ÿ դարձուցաներ զերեսս քո յինէն, այլ արժանի արա մատուցանել քեզ զընծայս զայս ՚ի մեղուցեալ եւ յանարժան ծառայէս քումմէ. վասն զի դու ես որ մատուցեանես եւ մատչիս եւ ընդունիս եւ տաս Քրիստոս Աստուած մեր, եւ քեզ փառք վերառաքեմ հանդերձ անսկիզբն քո Հարբդ, եւ ամենասուրբ Հոգւովդ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենցից , ամէն։
Եւ կատարի խորհրդաւոր աղօթքս, եւ սրոբէական երգն միանգամայն. ապա սարկաւագն առ դուրս խորանին քարոզէ, եւ կիսասարկաւագն ջուր բերեալ քահանային լուանալ զձեռս առաջի սրբոյ սեղանոյն. եւ սարկաւագ, Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղաչեսցուք։
Ժողովուրդն. Տէր ողորմեա։
Եւ եւս հաւատով եւ սրբութեամբ կացցուք առաջի սրբոյ սեղանոյս Աստուծոյ, եւ ահիւ. մի՛ խղճիւ եւ գայթակղութեամբ, մի ÿ նենգութեամբ, խորամանկութեամբ, մի ÿ երկմտութեամբ եւ մի ÿ թերհաւատութեամբ, մի ÿ պատրանօք եւ խաբեութեամբ։ Այլ ուղիղ վարուք, պարզ մտօք, միամիտ սրտիւ , կատարեալ հաւատով, լցեալ սիրով, առաւելեալ եւ լի ամենայն գործովք բարութեան, կացցուք յաղօթս առաջի սրբոյ սեղանոյս, եւ գտցուք զողորմութիւն յաւուր յայտնութեան, եւ ՚ի միւսանգամ գալստեան տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի։ Ամենակալ տէրԱստուած մեր կեցո։
Եւ ՚ի հանդիսի օր զայս քարոզն որ վերոյ գրեալ է։
Քահանայն տարածեալ զձեռսն, եւ ՚ի ծածուկ ասէ զաղօթս զայս.
Աղօթք Աթանասի։
Տէր Աստուած զօրութեանց եւ արարիչ ամենայն լինեութեանց՝ որ յանէութենէ զբնաւս ՚ի ցուցակութիւն ածեալ գոյացուցեր. որ եւ զմերս հողեղէն բնութիւն պատուեալ մարդասիրապէս, այսպիսի ահաւոր եւ անպատում խորհրդոյս կարգեցեր սպասաւորս։ Դու տէր որում պատարագեմք զպատարագիսս, ընկալ առ ՚ի մէնջ զառաջադրութիւնս զայս, եւ աւարտեա զսա ՚ի խորհրդականութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնի քո։ Դեղ թողութեան մեղաց պարգեւեա ճաշակողացս զհացս զայս եւ զգինիս։ Շնորհօք եւ մարդասիրութեան տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, ընդ որում Հօր եւ Հոգւոյդ սրբոյ փառք այժմ եւ։
մերոյ
Ժողով. Ամէն։
Սարկաւ. առ դրունսն քարոզէ. Ողջոյն տուք միմեանց։
Իսկ եթէ ձեռնադրութիւն լինի, ոչ այժմ ասեն զՈղջոյն տուք, այլ յետոյ ասելոյն եպիսկոպոսին առընթերակայ սարկաւագն է՝ զեմիփորոնն պատուոյ դարձեալ զգեցուցանէ նմա. եւ սարկաւագն որ ունի զքարոզութիւնն՝ արտաքոյ քարոզէ այժմ զձեռնադրութեան քարոզն՝ որպէս եւ է յայն կարգն ըստ իւրաքանչիւր պատւոյ գրեալ. այսինքն քահանայն Աստուած մեծն։
ԹԷ կամիս ասա զսոյն եւ սարկաւագն որ ունի զքարոզն ասէ եւ ժողովուրդն զՏէր ողորմեայն, նուիրեալն ՚ի ծունկս է առաջի սեղանոյն եւ եպիսկոպոսն զաջն ՚ի վերայ գլխոյն որպէս կայ ՚ի ծունկսն եւ չշարժի. եւ ասէ զաղօթսն ըստ պատշաճին, որպէս զի ՚ի վախճան քարոզին սա զփառսն երգեսցէ. իսկ յետ այնր տուեալ զխաղաղութիւնն, եւ երկրպագեալ ամենեցուն, խոնարհի եւ ինքն եւ ասէ ըզփոխ աղօթիցն, եւ աջն անշարժ ՚ի գլուխն մինչեւ աւարտի աղօթքն։ Յետ փառացն սարկաւկն որ ունի զքարոզն, յիւր տեղն անշարժ է ՚ի դուրսն, յաւարտելն ձայնէ. Ողջոյն տուք միմեանց ՚ի համբոյր սրբութեան. որք ոչ կարացին հաղորդել աստուածային խորհրդոյս, եւ առ դրունս են՝ աղօթեսցեն։
Յետ ասելոյ նորա զայս՝ խոնարհի եպիսկոպոսն, եւ զսեղանն համբուրէ եւ կանգնի. իսկ ձեռնադրեալն գայ, եւ յետ նորա համբուրէ զսեղանն եւ զեպիսկոպոսն։ Եւ թէ քահանայ է կամ եպիսկոպոս ձեռնադրեալն, կանգնի յաջ անկիւն սեղանոյն, եւ նա ՚ի ձախն, դէմք իւրեանց ՚ի միմեանս. եւ գան այլքն որք են ՚ի խորանն, եւ զողջունեն զմէջ սեղանոյն եւ զնոսա, կանգնին զհետ նոցա մի յայսկոյս եւ մի յայն. ապա թէ սարկաւագ է՝ առընթեր կանգնի եպիսկոպոսին՝ եւ ողջունի յամենեցուն որպէս գրեցաւ։ Իսկ եթէ օր պատուաւոր առանց ձեռնադրութեան, ողջունեն զմիմեանս քահանայքն որ են ՚ի խորհրդեանն. եւ մինչ նոքա ողջունեն, դպիրքն զայս յեղանակեն յեկեղեցին.
Քրիստոս ՚ի մէջ մեր յայտնեցաւ, որ էն Աստուած աստ բազմեցաւ. եկեղեցիս մի անձն եղաւ, համբոյրըս յօդ լրման հուաւ. թշնամութիւըն հեռացաւ, սէր ընդհանուրըս սփռեցաւ։ Արդ պաշտօնեայք բարձեալ ըզձայն՝ տուք օրհնութիւն ՚ի մի բերան, միասնական աստուուծութեան՝ որում սրովբէք են սըրբաբան։
Միանգամայն կատարի ողջոյնքն եւ երգս. յետ որոյ դառնան ՚ի սեղանն, եւ հանէ դարձեալ եպիսկոպոսն զեմիփորոնն. իսկ ձեռնադրեալըն՝ թէ եպիսկոպոս է ընդ այլսն պատարագէ. ապա թէ քահանայ, ՚ի իւսիսոյ կուսէ կանգնի՝ ունելով զդէմս ՚ի սեղանն, եւ դնէ զերկու ձեռսն ՚ի սեղանն ՚ի վերայ միմեանց. եւ եպիսկոպոսն առնու զմաղջմայն հացովն, եւ դնէ ՚ի վերայ ձեռին նորա եւ անդր օրհնէ, եւ անդ նմայ անշարժ կրկնելով զնոյն մինչեւ ՚ի կատարումն խորհրդոյն եւ հաղորդելոյն։ Ապա թէ սարկաւագ է, յետ ողջունին ամենեցունց զքարոզութիւնն ինքն արասցէ առ դուրս խորանին ասելով.
Զդրունս, զդրունս իմաստութեամբ եւ զգուշութեամբ։
(ԶՀաւատամքն թէ կամիս աստ ասա։ ) Եւ փակին դրունք խորանին։
Սարկաւագն. Ահիւ կացցուք, երկիւղիւ կացցուք, բարիոք կացցուք, եւ նայեցարուք զգուշութեամբ։
Ժողովուրդն. Առ քեզ Աստուած։
Սարկաւագն. Պատարագ Քրիստոս մատչի գառնն Աստուծոյ
Ժողովուրդն. Ողորմութիւն եւ խաղաղութիւն, եւ պատարագ օրհնութեան։
Քահանայն դառնայ ՚ի ժողովուրդն եւ ասէ. Շնորհք սէր եւ աստուածային սրբարար զօրութիւն Հօր եւ Ոդրւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ եղիցի ընդ ձեզ ամենեսեան։
Ժողովուրդն. Եւ ընդ հոգւոյդ քում։
Սարկաւագն. Ի վեր ընծայեցուցէք զմիտս ձեր աստուածային երկիւղիւն։
Ժողովուրդն. Ունիմք առ քեզ տէր ամենակալ։
Սարկաւագն. Եւ գոհացարուք զտէր բոլորիով սրտիւ։
Ժողովուրդն. Արժան եւ իրաւ։
Քահանայն ՚ի ծածուկ. Արժան է ստուգապէս եւ իրաւ՝ ամենայորդոր փութով փառաւորել զքեզ Հայր ամենակալ. որ քոյին անզննելի եւ արարչակից բանիւդ զանիծիցն բարձեր զկրճիմն։ Որ ժողովուրդ ինքեան զեկեղեցի առեալ սեփականեաց զհաւատացեալս ՚ի քեզ, եւ զննելի բնութեամբ ըստ ՚ի կուսէն տնտեսութեանն հաճեցաւ բնակելի ՚ի մեզ, եւ նորագործ աստուածապէս ճարտարապետեալ զերկիրս երկին արար։ Վասն զի որ ոչն հանդուրժէին առաջի կալ զուարթնոցն ջոկքն զարհուրեալ ՚ի փայլակնացայտ եւ յանմատոյց լուսոյ աստուածութեանդ, եղեալ այդպիսիդ մարդ յաղագս մերոյ փրկութեան, շնորհեաց եւ մեզ ընդ երկնայինսն պարել զհոգեղէն պարսն. եւ ընդ սերովբէսդ եւ ընդ քերովբէսդ միաձայն սրբասացութեամբ յօրինել նուագս, համարձակապէս գոչելով աղաղակել ընդ նոսին եւ ասել։
Ժողովրդեանն հրաման տայ սարկաւագն, եւ երգեն միաձայն. Սուրբ սուրբ սուրբ տէ րզօրութեանց, լի են երկինք եւ երկիր փառօք քո. օրհնութիւն ՚ի բարձունս. օրհնեալ որ երկիր եւ գալոց ես անուամբ տեառն. ովսանա ՚ի բարձունս։
Յորժամ նոքա սկսանին զսուրբս, եւ քահանայն զաղօթս սկսանի ցած եւ ոչ մնայ. Սուրբ, սուրբ, սուրբ ես ճշմարտապէս եւ ամենասուրբ. եւ ո՞վ ոք պանծասցի բովանդակելի բանիւ զքո ՚ի մեզ զանբաւ բարեգոցծութեանդ զեղմունս. որ եւ անդէն իսկ ՚ի նախնումն զանկեալն ընդ մեղօք զանազան եղանակօք խնամեալ սփոփեցեր, մարգարէիւք, օրինացն տուչութեամբ, քահանայութեամբ եւ ստուերակերպ երնջոցն մատուցմամբ։ Իսկ ՚ի վախճան աւուրցս այսոցիկ զբովանդակ իսկ ըզպարտեաց մերոց խզեալ զդատակնիք, ետուր մեզ զՈրդիդ քո միածին պարտապան եւ պարտս, զենումն եւ օծեալ, գառն եւ երկնաւոր հաց, քահանայապետ եւ պատարագ. վասն զի ինքդ է բաշխող, եւ նոյն ինքն բաշխի ՚ի մեզ միշտ անծախապես։ Վասն զի եղեալ հաւաստեաւ, եւ առանց ցնորիդ մարդ, եւ անշփոթ միութեամբ մարմնացաւ ՚ի սուրբ կուսէն Մարիամայ. ճանապարհորդեաց ընդ ամեայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց, եւ յաշխարհակեցոյց եւ յառիթն փրկութեան մերոյ եկեալ կամաւ ՚ի խաչն։ Առեալ զհացն ՚ի սուրբ յաստուածային յանմահ յարարչագործ ձեռս իտւր, օրհնեաց, գոհացաւ, սրբեաց, եբեկ, ետ իւրոց ընտրեալ սուրբ եւ բազմեալ աշակերտացն ասելով. Առէք կերայք ՚ի սմանէ ամենեան, այս է մարմին իմ՝ որ վասն ձեր է բաշխեալ ՚ի քաւութիւն եւ ՚ի թողութիւն մեղաց։
Ժողովուրդն . Ամէն։
Քահանայն. Եւ զսոյն միշտ իւր յիշատակ առնել պատուիրան աւանդեաց մեզ բարերար Որդիդ քո միածին. եւ իջեալ ՚ի ստորին վայրս մահու՝ մարմնովն զոր ՚ի մերմէս ընկալաւ յազգակցութենէ, եւ զնիգս դժոխոցն աղարտեալ հզօրապէս, զքեզ միայն ծանոյց մեզ հաւաստեաւ Աստուած ճշմարիտ, զԱստուածդ կենդանեաց եւ մեռելոց։
Այժմ երկոքին ձեռօքն կալեալ զսպաս սրբութեան յառաջ մղեսցէ, եւ ունելով զնոյնն ասացէ. Եւ արդ մեք տէր ըստ այսմ հրամանատարութեան յառաջ բերեալ զայս խորհուրդ փրկական մարմնոյ եւ արեան միածնիդ քո, յիշեմք զդորա որ վասն մեր զփռկագործ զչարչարանսն, զկենդանատու զխաչելութիւնն, զերեքօրեայ թաղումն, զերանելի յարութիւնն, զաստուածապէս հմաբարձումնն, զնստելն ընդ աջմէ քո Հայր, զահաւոր եւ զմիւսանգամ գալուստն խոստովանիմք եւ օրհնեմք։ Զքոյս ՚ի քոյոցս քեզ մատուցանեմք, ըստ ամենայնի եւ յաղագս ամենեցուն։
Ժողովուրդն երգեն հրամանաւ սարկաւագին. Յամենայնի օրհնեալ ես տէր. օրհնեմք զքեզ, գովեմք զքեզ, գոհանամք զքէն, աղաչեմք զքեզ տէր Աստուած մեր։
Քահ. Զքեզ արդարեւ տէր Աստուած մեր գովեմք, եւ զքէն գոհանամք հանապազ, որ զանց արարեր զմերով անարժանութեամբս, այսպիսի ահաւոր եւ անպատում խորհրդոյս կարգեցեր զմեզ սպասաւորս. ոչ յաղագս մերոյ ինչ բարեգործութեան՝ յորոց յոյժ թափուր եմք, եւ միշտ ունայն գտանիմք հանապազ. այլ ՚ի քո բազմազեղ ներողութիւնդ ցանգ ապաւինեալ, համարձակիմք եւ մերձենամք ՚ի սպասաւորութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնի քո։
Սարկաւագն. Աստուծոյ երկրպագեսցուք։
Ժողովուրդն. Առաջի քո տէր։
Քահանայն խոնարհի եւ ասէ. Երկիրպագանեմք եւ աղաչեմք եւ խնդրեմք ՚ի քէն բարերար Աստուած, առաքեա ՚ի մեզ եւ յառաջի եդեալ յընծայս այս զմշտենջնաւորակից քո եւ զէակից սուրբ Հոգիդ։
՞՞
Սովաւ եւ օդոց շնորհեա բարեխառնութիւն, եւ անդոց զպտղաբերութիւն, եւ ախտացելոց ՚ի պէսպէս ցաւս զփութապէս առողջութիւն։
Սովաւ հանգո՛ զամենեսեան ՚ի Քրիստոս զննջեցեալ հարսն, զսուրբ հայրապետսն, զառաքեալս, զմարգարէս, զվկայեալս, զեպիսկոպոսունսն, զերիցունս, զսարկաւագունս եւ զբնաւ ուխտս եկեղեցւոյ քում սրբոյ, եւ զամենեսեան յաշխարհական կարգէ զարս եւ զկանայս հաւատով զվախճանեալս։
Ընդ որս եւ մեզ այց արասցես բարերար տէր աղաչեմք։
Ժողովուրդն. Յիշեա տէր եւ ողորմեա։
Մահանայն ՚ի ձայն բարձր. Աստուածածնի սրբոյ կուսին Մարիամու, եւ Յովհաննու Մկրտչին, սրբոյն Ստեփանոսի, եւ ամենայն սրբոց եղիցի յիշատակ ՚ի սուրբ պատարագս , աղաչեմք։
Ժողովուրդն. Յիշեա տէր եւ ողորմեա.
Խարկաւագն գայ այժմ յաջակողմ սեղանոյն զդէմսն ուղղեալ ՚ի պատարագն, եւ զձեռսն տարածեալ ասէ զայս բարձր բարբառով ՚ի լուր ժողովրդեան.
Առաքելոց սրբոց, մարգարէից, մարտիրոսաց եւ ամենայն սրբոց հայրապետաց, երիցանց , ուղղափառ սարկաւագաց եւ ամենայն սրբոց։
Ժողովուրդն. Յիշեա տէր եւ ողորմեա։
Խարկաւագն. Սուրբ եւ աստուածահաճոյ հայրապետի, վկայի, կուս. ճգն. )այսր անուան ( զորոյ զյիշատակն կատարեցաք այսօր եղիցի յիշ։
Առաջնորդաց մերոց եւ առաջին լուսաւորչացն սրբոց, Թադէոսի առաքելոյ, Գրիգորի լուսաւորչի, Ռըստակիսի, Վրթանիսի, Յուսկանն, Գրիգորիսի, Ներսիսի, Սահակայ եւ ամենայն սրբոց հովուաց եւ հովուապետաց հայաստանեայց եղիցի յիշատակ ՚ի սուրբ պատարագս։
Միանձնացելոց սրբոց, առաքինասէր կրօնաւորաց, Անտոնի, Մակարայ, Մեսրովբայ եւ Գրիգորի, եւ ամենայն սրբոց հարց եւ աշակերտելոց նոցին որք ընդ տիեզերս, եղիցի յիշ։
Թագաւորաց հաւատացելոց սրբոց Կոստանդիանոսի, Տրդատայ, Թէոդոսիցն, եւ ամենայն սրբոց թագաւորաց եւ իշխանաց եղիցի յիշ։
Ընդհանուր ամենայն հաւատացելոց, արանց եւ կանանց , ծերոց եւ տղայոց, եւ ամենայն հաւատով ՚ի Քրիստոս կատարելոց եղիցի յիշ։
Ապա խունկ արկանէ շուրջ զսեղանովն. եւ քահանայն սկսանի զաղօթսն, Յիշեա տէր եւ ողորմեա եւ օրհնեա։ Իսկ նախասարկաւագն յետ խնկարկութեանն գայ ՚ի նոյն յաջակողմն սեղանոյն . դարձեալ կանգնի նոյնպէս, եւ յաւելու ասել զայս.
Եւ եւս գոհութիւն եւ փառաբանութիւն մատուսցուք տեառն Աստուծոյ մերոյ վասն սուրբ եւ անմահ պատարագիս որ ՚ի վերայ սրբոյ սեղանոյս. զի զսա մեզ ՚ի սրբութիւն կենդանութեան պարգեւեսցէ։ Սովաւ շնորհեսցես զսէր զհաստատութիւն եւ զղձալի զխաղաղութիւն ամենայն աշխարհի, սրբոյ եկեղեցւոյ եւ ամենայն ուղղափառ եպիսկոպոսաց. եպիսկոպոսապետին մերոյ, եւ եպիսկոպոսիս մերոյ, եւ քահանայիս որ զպատարագս մատուցանէ, եղիցի յիշ։
Եւ վասն փրկութեան եւ զօրութեան թագաւորաց քրիստոնէից եւ իշխանին մերոյ։ Ազատութիւն եղբարց մերոց գերելոց, եւ շնորհ առաջիկայ ժողովրդեանս. հանգիստ հաւատով ՚ի Քրիստոս ննջեցելոցն։
Ժողովուրդն. Ըստ ամենայնի, եւ յաղագս ամենեցուն։
Մահանայն, մինչդեռ սարկաւագն զայս ասէ, զաղօթսն կատարէ խորհրդիւ. Յիշեա տէր եւ ողորմեա, եւ օրհնեա զսուրբ կաթողիկէ առաքելական եկեղեցի քո՝ զոր փրկեցեր պատուական մարմնով եւ արեամբ միածնի քո, եւ ազատեցեր խաչիւն սրբով. շնորհեա սմա զանշարժ զխաղաղութիւն։ Յիշեա տէր եւ ողորմեա, եւ օրհնեա զամենայն ուղղափառ եպիսկոպոսունս՝ որք ուղիղ վարդապետութեամբ համառօտեն ՚ի մեզ զբանն ճշմարտութեան։ Եւս առաւել զեպիսկոպոսապետն մեր (զայս անուն ) շնորհելով մեզ ընդ երկայն աւուրս ուղիղ վարդապետութեամբ։
Ժողովուրդն . Ամէն։
Յիշեա տէր եւ ողորմեա, եւ օրհնեա զքո առաջի կացեալ ժողովուրդս, եւ զպատարագիս մատուցողքս, եւ պարգեւեա իւրաքանչիւրոց սոցա զպիտոյս եւ զօգտակարս։ Յիշեա տէր եւ ողորմեա, եւ օրհնեա զուխտաւորս, եւ զպտղաբերիչս եկեղեցւոյ քում սրբոյ՝ որք յիշեն զաղքատս ողորմածութեամբ. եւ հատո՛ նոցա զպարտս նոցա ըստ ընդաբոյս առատութեան քում հարիւրապատիկ աստ եւ ՚ի հանդերձելումդ։
Յիշեա տէր եւ ողորմեա եւ գթա ՚ի հոգիս հանգուցելոցն . դասաւորեա զնոսա այցելութեամբ ՚ի լոյս երեսաց քոց ընդ սուրբս քո, եւ արժանաւորեա ողորմութեան քո։
Յիշեա տէր եւ զայնոսիկ՝ որք յանձնեցին մեզ զինքեանս յիշատակել յաղօթս զկենդանիս եւ զհանգուցեալս, եւ կառավարեա զկամս հայցմանց նոցա եւ զմերս ընդ ուղղորդն եւ որ լին է փրկութեամբ, եւ վարձատրեա բոլորեցունց զանանց եւ զերանելի զբարութիւնսդ. եւ զտեալ զխորհուրդս մեր տաճարացո ընդունելութեան մարմնոյ եւ արեան միածնի քո տեառն մերոյ եւ փրկչի Յիսուսի Քրիստոսի, ընդ որում քեզ Հօր միանգամայն եւ Հոգւոյդ սրբոյ վայելէ փառք իշխանութիւն եւ պատիւ։
Ժողովուրդն . Ամէն։
Քահանայն. Եւ եղիցի ողորմութիւն մեծին Աստուծոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի ընդ ձեզ ամենեսեան։
Ժողովուրդն. Եւ հոգւոյդ քում։
Սարկաւագն առ դուրս խորանին յետ այսր քարոզէ. եւ քահանայն ասէ զաղօթսն. Աստուած ճշմարտութեան , ծածուկ զոյգ ընդ քարոզելոյն, որպէս զի ՚ի միասին աւարտեսցի։
Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղա։
Ժողովուրդն. Տէր ողորմեա։
Ամենայն սրբովքս զորս յիշատակեցաք, եւս առաւել զտէր աղա։
Վասն մատուցեալ սուրբ եւ պատուական պատարագիս տեառն Աստուծոյ մերոյ զտէր աղա։
Որպէս զի տէր Աստուած մեր որ ընկալաւ զսա ՚ի սուրբ եւ յերկնային եւ յիմանալի իւր մատուցարանն, փոխանակ առ մեզ առաքեսցէ զշնորհս եւ զպարգեւս Հոգւոյն սրբոյ զտէր աղա։
Եւ եւս միա։ Զանձինս։ Ողորմ։
Քահանայն տարածեալ զձեռս, եւ ասէ ՚ի ծածուկ ընդ քարոզին. Աստուած ճշմարտութեան, եւ Հայր ողորմութեան, գոհանամք զքէն որ ՚ի վեր քան զերանելի նահապետացն զմեր պարտաւորելոցս առաւել մեծարեցեր զբնութիւնս. վասն զի նոցա Աստուած կոչեցար, իսկ մեզ հայր հաճեցար անուանիլ գթալով։ Եւ այժմ տէր աղաչեմք զքեք, զայսպիսի առ ՚ի քէն պատուական եւ զնորոգ անուանադրութեանս շնորհ օր ըստ օրէ պայծառացեալ ծաղկեցո ՚ի մէջ եկեղեցւոյ քո։
Ժողովուրդն. տարածեալ զձեռսն երգեն բարձր. եւ քահանայն ՚ի ծածուկ։
Հայր մեր որ յերկինս ես, սուրբ եղիցի անուան քո. եկեսցէ արքայութիւն քո. եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի. զհաց մեր հանապազորդ տուր մեզ այսօր. թող մեզ զպարտիս մեր, որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց. եւ մի տանիր զմեզ ÿԻ փորձութիւն, այլ փրկեա ՚ի չարէ։
Ի ձայն. Զի քո է արքայութիւն եւ զօրուըիւն եւ ափառք այժմ։
Քահանայն. Խաղաղութիւն ամենեցուն։
Ժողովուրդն. Եւ հոգւոյդ քում։
Սարկաւագն. Աստուծոյ երկրպագեսցուք։
Ժողովուրդն. Առաջի քո տէր։
Քահանայն խոնարհի եւ ասէ. եւ ամենայն ժողովրուդն խոնարհի. Որ աղբիւրդ ես կենաց եւ բղխումն ողորմութեան, Հոգիդ սուրբ, ողորմեա ժողովրդեանս որ խոնարհեալ երկրպագանեն առաջի ահաւոր աստուածութեանդ քո. պահպանեա զսոսա ամբողջս, տըպաւորեա յոգւոջ սոցա զձեւ մարմնոյ ցուցակի առ ՚ի ժառանգութիւն եւ ՚ի վիճակ հանդերձելոցդ փառաց,
Քրիստոսիւ Յիսուսիւ տերամբ մերով ընդ որում քեզ Հոգւոյդ սրբոյ եւ Հօր ամենակալի փառք իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս։
Եւ սարկաւագն բարձր բարբառով ասէ յետ այսր.
Պռօսխումէ։
Քահանայն վերացուցանէ զընծայսն երկոքին ձեռօքն առաւել քան զգլուխ իւր եւ ասէ.
Մեկնութիւն խորհրդոյ պատարագին
Խրատ եւ սահման վերոյ գրեալ գործոյս բարեձեւ սպասու
ՔԱՆԶԻ բազում եցոյց բանս հրահանգութեան գործ սարկաւագացն աստիճանի, եւ առ մեօք այս կարգ բնաջնջին է յեկեղեցւոյ, ոչ է պարտ սակս այսր թերութեան եւ զայլ բարեձեւութիւնս լուծանել. այլ ուր չէ ՚ի մէջ սարկաւագ, քահանայ համապատիւ իւր քահանային որ ունի զգործ պատարագելոյն՝ արասցէ պաշտօն՝ լցեալ զթերութիւն սարկաւագին. եւ չէ անճահ. զի թէ տէր մեր ոչ եկն պաշտօն առնուլ այլ պաշտել, եւ էր ՚ի միջի մերում որպէս սպասաւոր, մեր նորա խորհրդոյն պաշտօն սարկաւագութեան տանել՝ նմին է համանմանութիւն։ Եւ զայս ո՞րպէս. քահանայ որ որիշ կամի զպատարագն առնել, մի՛ զատցի ՚ի խաւարային ոմբոլոնսն, այլ մնասցէ ՚ի մեծ եկեղեցին, եւ աւագերիցուն պաշտօն արասցէ, եւ ընդ նմին հաղորդեցի։ Նոյն պատարագն է՝ զինչ աստ ընդ կցորդակից եղբայրն, եւ զինչ առանձինն. թողցի այսմ առաւելութիւն մաքուր մտաց գիտելի։ Նոյն թէ եւ ոչ կէս սարկաւագն չէ՝ ոք ՚ի քահանայիցն, զի այս է առատ այսօր, զնորին գործ արասցէ. որիշ եւ մի՛ ամենեքեան խառնակեսցեն զգործ աստիճանին զալէլուն եւ զառաքեալն. այլ որպէս եւ գրեալ է՝ միայն մինն։
Նա եւ զայս պարտ է գիտել՝ թէ չունիմք հրաման եւ իշխանութիւն յԱստուծոյ յայսոսիկ գործառնութիւնս ծածուկ գլխով կամ կնկղով մերձենալ. եւ թէ առնեմք, դատիմք որպէս զառաքելական օրինացն անհաւատս եւ քակտիչս. եւ լինիմք Քրիստոսի ամաչեցուցիչս, եւ զնա մեզ ամօթ համարեալ, որպէս եցոյց Պօղոս։ Այլ ամենայն հաստատութեամբ նախ քան զգենուլ զքահանայական զգեստ՝ զկնկուղն ՚ի բաց պարտ է ձգել եւ զգտակն, եւ մերկ գլխով զամենայն պաշտամունսն կատրել, զընթեռնուլն առաքեալ եւ աւետարան, զասելն ալէլու, զաղօթելն, եւ միանգամայն ասեմ, զինչ գործ է որ դու իշխանութիւն առեր առնել զինքն յեկեղեցի, եւ աշխարհականն ոչ իշխէ, եւ ոչ կատարես, զՔրիստոս նախատեցեր եւ հայհոյեցեր. եւ թէ քեզ նախատինք եւ ամօթ համարեցար զբանալ գըլխոյդ, զքո գլուխն զՔրիստոս համարեցար բանալ զգլուխդ ՚ի ցրտոյ կամ ՚ի խորշակէ, եւ վասն այսր չդանդաղեցար ՚ի պաշտամանէն համարձակիլ ՚ի նա, ՚ի պիղծ ձեռաց է քո նուիրագործութիւնն։ Եւ եթէ զայս օրէնս՝ որ ՚ի Քրիստոսէ Պօղոսիւ եդաւ ՝իբրեւ ըզփոքր յանձն կամ յայլս լուծանէ, փոքր կոչեսցի յարքայութեան երկնից. որպէս ասացն որ եդն. ինձ թուի՝ թէ վասն այսր անգոսնեալ է օրէնս, որ թեթեւ է եւ դիւրատար։ Ո՜վ անբանութեանս. զգիտա՞կդ ՚ի գլխոյդ հեշտ է առնուլ՝ թէ բան մի հանել ընդ բերանդ եւ զՔրիստոս Աստուած ասել. բանն է հեշտ, եւ թէ չասէիր զայս բանս, ո՞րքան մեղար։ Արդ ծանիր, զի հեթանոսաց առաքեալն Պօղոս որ զայդ հաւատ սահմանեաց մեզ հեշտ, եւ զայս օրէնս հեշտս. եթէ ՚ի ծանր օրէնսն մեղանչեմք, ներելի եմք վասն մարմնոյս տկարութեան. իսկ յորժամ յայս մեղանչեմք՝ ոչ տկարութիւնն ստիպեաց, զի զի՞նչ տկարութիւն բանալ զգլուխ, այլ արհամարութիւն օրինացն . եւ եմք ՚ի յանցանելն այնուհետեւ աններելիք. զի չիք տկարութիւն մարմնոյ, որ մեզ զնոյն ներելի առնէ։ Արդ զարթուցեալ ծաներուք զորքանութիւն մեղացդ - եւ մի ÿ հակառակիք ընդդէմ բնութեան օրինացն, եւ Քրիստոսի փառացն, եւ Պօղոսի հրամանացն, եւ եկեղեցեացն Աստուծոյ սովորութեանց. զի մի ՚ի քահանայագործելն եւ դուք զամօթի հարկանիցիք՝ լուեալ, «Ընկեր, զիա՞րդ մտեր այսր՝ ոչ ունելով հանդերձ հարսանեաց»։
Սրբոյն Դիոնեսիոսի Յաղագս եկեղէցական աւանդութեան եւ դիտումն նոցին
ԱՐԴ քանզի որ մերս է քահանայագործութիւն, ո՜վ սրբազանդ Տիմոթէոս, յԱստուծոյ է աւանդեալ, եւ որք առին զաստիճան պատուոյ յեկեղեցի Աստուծոյ, գործակիցք կարգեցան աստ աստուածայանաբար գործով պաշտամանն, ցուցանել պատշաճ համարիմ զսրբոյ պաշտամանն, ցուցանել պատշաճ համարիմ զսրբոյ խորհրդոյս կատարման դիտումն յառաքեալական խորհրոյն եւ աւանդութեանցն զոր ՚ի նոցանէ ընկալաք։ Այլ տես, որպէս զի մի՛ արտաքս փայլեցուսցես զորս հանդերձեալ բանս ցուցանէ, որք են պատրուակելիք որպէս զսրբութիւն սրբութեանց. այլ երկիւղիւ պահպանեալ, եւ քո զխորին խորհուրդս տէրունական իմանալով՝ հոգւով եւ մտօք պատուեսցես, անարատ եւ անկցորդ պահելով զսա ՚ի յանարժանիցն։ Քանզի սրբոցն միայն վայելէ առ սրբութիւնս յայս կցորդութիւն գիտութեան, եւ յանմաքրիցն պահել զգուշութեամբ. որպէս եւ ընկալաք զտէրունական խրատսն՝ ասացեալ. «Մի՛ տայք զսրբութիւն շանց, եւ մի ÿ արկանէք զմարգարիտն առաջի խոզից»։
Արդ զայս սկիզբն արասցուք բանիս՝ ասելով, թէ աստուածութիւնն որ գերագոյն է էութեամբ երկնաւորաց, լինի անճառ սիրովն եւ ողորմութեամբն եւ նոցա աստուածանմանութեան եւ սրբութեան սկիզբն եւ պատճառ. սակայն երանելեաց եւ քան զմեզ լաւագունից էութեանց հրեշտակացն յայտնագոյն միանգամայն եւ իմանալի երեւմամբ զլուսաւորութիւն իւր փայլեցուցանէ. իսկ մարդկան՝ որք վիճակեցան թանձրութեան մարմնոյ եւ աղցաւոր կրից եւ այլայլական բարուց, անկարելի է առ ամենամաքուրն մերձ կացուցանել, ՝ ըզբազմօտարութիւնս մեր, բայց միայն առքինութեամբ եւ պարկեշտ եւ անարատ կրօնաւորութեամբ։ Վասն այսորիկ եթէ խորհեսցի ոք ՚ի մէնջ առ Աստուած հայել, եւ ըստ կարողութեան միաւորել ընդ նմա, պերտ է նախ զակն հոգւոյ, այսինքն զմիտս, յաշխարական իրաց յետս դարձուցանել. եւ բոլորապէս արտաքս ելանել ՚ի զգայարանացս հաճութենէ , եւ առ ինքն ժողովել. զի աշխարհական հոգս ՚ի բազում մասունս ցնդէ զնա՝ ախորժակօք եւ հեշտութեամբ մարմնոյ։ Արդ եթէ միտքն բոլորապէս ՚ի ներքս դառնայ յայսցանէ, եւ միայնակ առանձնանայ յինքեան մաքրութեամբ, կարէ այնուհետեւ բուռն հարկանել զտեսութենէ աստուածային ճառագայթիցն ։ Եւ այս ոչ ՚ի ձեռն զգալեաց աչաց, քանզի ոչ հասանէ յայս մարմնոյս խոնարհութեամբ, այլ մաքրութեամբ մտաց հպաւորեալ յամենավայելուչ մաքրութիւնն, եւ յանձն իւր ստացեալ՝ մնայ անփոփոխելի՝ ՚ի նոյն մաքրութիւն։ Այսպիսի մաքրեալն եւ այսպէս յաշխարհական ցնդմանէ ամփոփեալն՝ ապա կարողանայ ՚ի սուրբ գործ պաշտաման քահանայական աստիճանց ելանել. որով մերձանայ յաստուածային սպասաւորութեան պաշտօն, նմանութեամբ հրեշտակացն՝ գերագունիցն քան զմեզ էութեանց. հայի սա անձին յարակայ եւ անփոփոխ սրբութեամբ առ սքանչելի եւ աստուածային լոյսն Յիսուսի, որքան հասանելի է հայել եւ տեսանել, եւ գիտութեամբ նորին տեսութեանն լուսաւորէ զխորհրդական իւր իմաստութիւն։ Եւ այսպէս կարող լինի կալ ՚ի սարկաւագութեան, եւ զանմաքուրսն ՚ի հեթանոսաց մաքրել վարդապետութեամբն եւ ուսուցանել. առնուլ զպատիւ լուսատեսակ քահանայութեան, եւ մկրտել եւ լուսաւորել զսրբեալսն, ելանել ՚ի պատիւ լուսատեսակ քահանայութեան, եւ մկրտել եւ լուսաւորել զսրբեալսն, ելանել ՚ի պատիւ քահանայապետութեան եւ կատարել եւ աստուածագործել զմկրտեալսն Հոգւոյն պարգեւօք։ Իսկ եթէ զի՛նչ է հրեշտակացն եւ հրեշտակապետացն եւ պետութեանցն քահանայապետութիւն, գերագունիցն իշխանութեանց, զօրութեանց եւ տէրութեանց, եւ կամ համակարգիցն աթոռոցն էութեանց, սերովբէից եւ քերովբէից, զորս միշտ հուպ գոլ Աստուծոյ եւ ընդ Աստուծոյ ուսաք լինել, թէպէտ եւ ոչ արժանապէս՝ սակայն որպէս հասանելի էր, եւ որքան ՚ի գրոց տեղեկացաք զնոցանէ, կարգաւ պատմեցաք, բայց սակայն այսքան կարեւորէ է ասել, որպէս զի նոյն ինքն՝ որ նոցա է երկնաւորացն, եւ որ այժմս պատմի առ ՚ի մէնջ դասակարգութիւն երկրաւորացս, մի եւ զնոյն ունի զօրութիւն ըստ ամենայն քահանայական իրողութեան։ Բայց քանզի էութիւն աստուածութեանն վեհագոյն գոլով ամենեցուն նոցա, ըստ հպաւորութեան դասուցն միջնորդութեան զամենեսեան զնոսա առ ինքն բարձրացուցանել վարդապետութեամբն, մկրտութեամբն, կատարողութեամբն եւ ձեռնադրութեամբն, որպէս զի քահանայք եղեալ՝ հետեւեսցին քահանայապետին, եւ սարկաւագք՝ քահանայիցն, եւ ժողովուրդն սուրբ՝ նոցա, եւ երախայքն կոչեցեալք՝ ժողովրդոցն . եւ աստուածային եւ սուրբ կցորդութեամբ արդարեւ էին լաւիմաստնոյ եւ բարւոյ հաղորդ լինել իւրաքանչիւր ումէք ըստ կարողութեամբ։ Արդ գերագոյն էութեանցն կարգ՝ որոց այժմ յիշումն արարաք՝ անմարմին է, վասն այսորիկ վեհագոյն եւ իմանալի է քահանայապետութիւնն. իսկ զմերս տեսանեմք համեմատաբար մեզ զգայական նշանակօք զանազանեալ դասուցն ՚ի միմեանց եւ որոշեալ. սակայն միատեսակ յաստուածանալն ըստ մերում չափաւորութեանս համբառնամք։ Դարձեալ զԱստուած եւ զաստուածային առաքինութիւնսն՝ նոցա աննիւթ գոլով՝ յայտնապէս իմանան որպէս պարտ է, այլ մեք զգալեօք պատկերովքս առ աստուածային տեսութիւնս համբառնամք ըստ կարողութեան։ Նա եւ զայս ճանաչել է ճշմարտապէս, զի մի է Աստուած, որում զանազան դասք անմարմնոցն հետեւին. բայց հաղորդ լինին ոչ միապէս միոյ եւ նորին, այլ իւրաքանչիւր ոք՝ որպէս եւ աստուածային կարգն բաժանեաց ըստ արժանաւորութեան զչափն։
Եւ զայս մարմնասաբար յայլումն վայրի ճառեցաք. բայց այժմ զմերս քահանայապետութեան սկիզբն եւ կատարումն զՅիսուս կարդալով։ Արդ է քահանայապետութիւն՝ ըստ բարեպաշտ աւանդութեանս մեր՝ որոց ընդ նովաւ են սահմանեալ բոլորվիմբք հանդիպելոցն միահամուռ պետ եւ զգլուխ եւ կատարումն։ Վասն այսորիկ եւ ասի եւ է քահանայապետութիւնս մեր պարունակող ամենայն կարգացն սրբազանից, ընդ ինքեամբ ունելով զաստիճան քահանայից եւ սարկաւագաց, եւ զդասս ժողովրդոցն եւ երախայիցն. եւ ինքն վեհագոյն գոլով նոցա՝ կատարեալ պատուոյն ունի զհաղորդութիւն. զոր եւ մականունութիւնն յայտնէ՝ ամենեցուն ունելով նորա կարգաց զպետութիւն, յայտնի նշնակելով մակադրութիւն անուանս զԱստուծով եւ զաստուածային այրն եւ կրօնիւք առաքինութեան բնաւից վեհագոյն գոլ, եւ ամենայն աստուածայնոյ գիտութեան տեղեակ եւ ուսուցիչ։ Քանզի այսպէսգոլով մաքուր եւ ըստ տեառն կամանց կատարէ զվերակացութիւնն. եւ ճանաչի այսորիկ սրբութեան սկիզբն եւ աղբիւր մի՝ պատճառն ամենայն էիցս էութիւն բարերար Երրորդութեան. յորմէ գոլն եւ բարի գոլն է ամենայն էիցս վասն բարերարութեանն։ Այս աստուածութիւն, որ գերագոյն է քան զամենայն եղականքս, երեք անձնաւորութիւն եւ մի աստուածութիւն, արդարեւ մեզ անհասանելի է , սակայն ինքեան գիտելի. որոյ եւ կամք են բանաւորացս փրկութիւն՝ երկրայնոցս մեր եւ գերագունիցն էութեանց երկնայնոց։ Եւ այս անկար է լինել յեղականքս, եթէ ոչ աստուածասցին ապրեալքն. իսկ աստուածանալն է առ Աստուած միութիւն, որպէս հասանելի է, եւ նմանութիւն. յաղագս որոյ եւ մարդկան զանազան օրինօք զգուշութիւն սահմանեցաւ, պատսպարիլ նոքօք, եւ ՚ի ներհակաց մեղացն փախչել. որպէս զի ճշմարիտ հանճարոյն տեղեկասցի, եւ մաքրութեամբ մտաց յաստուածական լուսաւորութիւնն հայեսցի, կերակրելով զինքն ՚ի հոգեւոր ճաշակացն. եւ այնպէս կարող լինիցի զաստուածութեանն նմանութիւն ՚ի յանձն բերել ըստ չափոյ մարդկան։ Իսկ բնութեամբ աստուածութիւնն, յորմէ շնորհի աստուածանալ մաքրելոցն, զողորմութիւն իւր եւ զբարերարութիւն նախ ՚ի փրկութիւն եւ յաստուածանալն բանականացն եւ իմանալեացն էութեանցն պարգեւեաց, որոց բարեկարգապէս յաստուածութենէն կատարումն անմարմին եւ իմանալի է. քանզի ոչ արտաքուստ շարժէ զնոսա Աստուած ՚ի յաստուածայինսն, այլ իմացողացն ինքն իմացումն եղեալ՝ ՚ի ներքուստ լուսաւորէ ըզնոսա եւ մաքրէ աննիւթ մաքրութեամբ։ Բայց մեզ ըստ նոցա նմանութեանն՝ ծածկապէս է պարգեւեալն. այսինքն աստուածաւանդ օրինօք, յորոց սահմանեալ պատշաճեցաւ զանազան կարգ եկեղեցւոյ նիւթական նշանակօք ըստ մեր հասողութեան2։ Եւ զայս աւանդութիւն ճշմարիտ կարգաւորութեանս՝ որքան ինչ կատարեմք, յաստուածայնոց հարցն մերոց գրով եւ առանց գրոյ հաստատեցաւ ՚ի մեզ։ Քանզի նոքա երանելի հարքն անմարմնապէս մաքրութեամբ ՚ի յերկրի հուպ գոլով հրեշտակաց՝ կարող եղեն զերկնայնոցն կարգաւորութիւն մաքուր մտօք ճանաչել, եւ ՚ի ձեռն միջնորդութեան բանի եւ գրոյ աշակերտաց իւրեանց աւանդել։ Եւ զի անկար էր մարնաւորացս եւ յաշխարհի վի ճակելոցս զվերնականացն գիտութիւն՝ նոցա նման որք վարուք հպեցան ՚ի հրեշտակս իմացականապէս՝ ուսանել , կարեւոր համարեցան մարմնաւոր նշանակօք մեզ զնոյն տալ. քանզի ոչ ամենայն ոք կարող է, եւ ոչ ամենեցուն ճշմարիտն գիտութիւն, որպէս ասացաւ։ Ապա վայելչապէս դասք սուրբ առաքելոցն՝ որք եղեն սկիզբն մերոցս քահանայութեան՝ նախ անձամբ զշնորհս Հոգւոյն սրբոյ ընկալան , եւ յետ այնորիկ առաքեցան ընդ աշխարհս յառաջ ածել զմարդիկ ՚ի հաւատս, եւ զնոյն Հոգի ընձեռել նոցա. որք աւ աննախանձ սիրով հաճեալք ընդ քարոզութիւն՝ աշակերտելոցն հաւատովք ուսուցին ճանաչել զգալեօք պատկերովք զերկնայինսն, եւ բազմազանութեամբ զծածուկսն, եւ նիւթովք զաննիւթսն, եւ մերովքս զգերագոյնսն։ Եւ զայս գրով եւ առանց գրոյ ետուն մեզ, խորհրդազգածս արարեալ զհաւատացեալս սրբոյ օրինադրութեանն3. ոչ վասն զեկեղեցի ՚ի հեթանոսական սովորութեանցն որոշելոյ միայն, զոր եւ ոչ խորհել ամենեւին պարտ է, այլ որպէս յառաջագոյն ասացի՝ մեր համեմատ զգայական իրօք սահմանել զաւանդութիւն կարգաց եկեղեցւոյ երկնայնոցն նմանութիւն։ Քանզի կարօտացաք այսպիսեօքս յիմանալի աստուածային կոյս համբառնալ։ Եւ թէ ոյք են օրինակք, կամ յորոց նմանութիւն սահմանեցաւ, յառաջակայ բանիւս հանդերձեալ եմք ցուցանել. թէ որպէս աստուածային աւանդութեան օրինադիրքն՝ անմարմին դասուց հրեշտակաց հաստատուն կայիւք, եւ նոցա անշփոթ կարգօք, եւ իւրաքանչիւր աստիճանաց զանազանութեամբ կարգեցին զպաշտօն եկեղեցականաց, յազգակցութիւն իմանալեացն վերացուցեալ զմարմնաւորացս նմանակերպութիւն։ Վասն որոյ եւ քոյդ սրբազան արժանաւորութեան հաւանեալ, քանզի պարտ է վերստին յիշել զդա, որպէս զի ամենագերագոյն աւանդութեանս ոչ հաղորդեցուսցես զոք յանմաքրիցն եւ յանարժանիցն, բայց միայն զհամակարգս քո քահանայապետս. մանաւանդ թէ եկ զնոսա հաւանեցուսցես՝ նախ ըստ առաքելական օրինադրութեանն խոստովանել հաւատ, եւ յետ այնր մաքրութեան ՚ի մաքուրս մերձենալ, այսինքն քահանայից հրեշտակացելոց միայն՝ հպել յաստուածագործական օրէնս, եւ եպիսկոպոսաց կատարելոց ՚ի կատարեալս, եւ սարկաւագաց սրբոց յամենայն սուրբս, ըստ քեզ մաքրութեամբ այսպիսի աստուածային պարգեւիս հաղորդութեան արժանացեալք։
ԱՅՍՔԱՆ եւ այսպէս երանելի հայրս ուսուցանէ մեզ զեկեղեցական կարգաւորութիւն, ոչ վայրապար եւ պարզ տեսութիւն կամ արհամարհանաց գործ, այլ յառաքելոցն իջեալ աւանդութեան խորհուրդ հրեշտակական կարգաւորութեանն, եւ ախորժելի ճշմարտասիրացն. զոր կարեւոր համարեցայ ըստ կարի խուզողութեամբ եւս փեռեկել առաջի այնոցիկ որք խնդրեն զիմացութիւնն, ժպրհութիւն մեծ ունելով անձամբ զանձն ՚ի սոյն շարժել՝ եթէ ոչ յեղբարց բռնադատեալ էաք հայցուածոց. որոց զհնազանդելն կարեւոր վարկայ եւ գործել, քան թէ արհարհութեամբ ՚ի դանդաղութեան մահիճս ննջել։
Եւ պարտ է նախ զայս իմանալ թէ երանելի հայրս՝ որում փոյթ եղեւ զայս սահման կարգացս քննել, մանուածով բազմաբառութեան զնոյն թագուցանէ։ Եւորպէս ասաց վերագոյնդ առ Տիմոթէոս, որում աւանդեաց զնոյն պատսպարել, զի մի ամենեցուն լիցի համարձակելի. այսինքն զի խորհուրդք են աստուածայինք, եւ պարտ է խորհրդածուացն միայն զնորին զօրութիւնն գիտել։ Այլ քանզի մեք վերջինք՝ վերջին եղաք ժամանակի ծնունդք, պասքեալք եւ ծարաւիք՝ վարժողական աղբերացն առեալ զպատիւ, եւ զգործ խորհրդածութեանն, եւ ՚ի զօրութենէ խորհրդոցն զոր գործեմք՝ տգէտք եւ անիմաստք, կարեւոր համարեցայ յօգուտ եղբարց հակառակ շաւղօք առ խորհրդոյս զննութիւն գնալ, եւ զգանձս իմաստից զոր երանելիքն ՚ի խնդրողաց եւ ՚ի սիրողաց մանուածով բառից թաքուցին, զի յառաւել երկասիրութիւնն առաւելապէս առ ՚ի նոյն փափաքն աճեսցէ նոցա, ես սպառեցելոցս ՚ի սիրոյ նորին եւ յուսահատելոցս ՚ի խնդրոյ՝ մերկ եւ յայտնի բանիւ ցուցանեմ, թերեւս գոնեա ակներաւ տեսեալ ձգիցիմք առ ՚ի փափաք ըղձալոյն . եւ մի ոք զմեզ այպանեսցէ՝ տեսեալ մինչեւ ՚ի չնչին իրաց իջեալ ՚ի քննութիւն. այլ զպատճառն ուսցի, զի վասն այսորիկ քննեցաք զփոքունս ընդ մեծամեծացն, եւ խորհրդածեցաք զմանունսն, որպէս զի մի նոքին որպէս զհարեւանցի ինչ իրս արհամարհեսցին , եւ մեք գտցուք պարտական դատաստանի ասողին. «Որ ոք լուծցէ մի ինչ ՚ի պատուիրանացս յայսցանէ ՚ի փոքունց, եւ ուսուսցէ այնպէս զմարդիկ, փոքր կոչեսցի յարքայութեան երկնից »։ Յայսմանէ տիրական հրամանէ սարտուցեալ տարտամս առ ՚ի նորին կատարումն՝ ցանկացայ զհարցն գորովասիրաց պահել սովորութիւն. առ որս տեսանեմք, զի կաթնակեր ունելով զմանկունս եւ անկիրթ ճաշակելիս կատարեալ կերակրոց, նախ ինքեանք առնուն զհացիկն եւ յատամունս մանրեն, եւ ապա եդեալ ՚ի բերան նոցա՝ առ ՚ի նոյնպիսի կերակրոց ճաշակումն զտղայսն դաստիարակեն։ Այսպէս եւ վարդապետաց՝ որոց պաշտօն բանին հաւատացաւ ՚ի Հոգւոյն, հարկաւոր է առնուլ զկատարեալ հոգւոցն կերակուր գրաւորական վարդապետութեան, եւ զնոյն յատամունս խուզողութեան մանրել եւ դիւրաճաշակելի եւ ախորժ առնել որոց կարեւոր է առ ՚ի նոյն սնունդ եւ աճումն. զի այնպէս յառաջանալով աւուրցն՝ եւ ինքեանք զնոյն զօրասցին ընդունել։ Ապա թէ ոչ այս հարկ եւ սէր ընդ աստուածայինսն սնանելոյ եղբարց, եւ փափագ յառաջատելոյ նոցին ՚ի կաթնկեր լինելոյ, որոց կատարեալն է կերակուր, որքան տմարդութիւն էր հասակի եւ ախտապաշար մտաց եւ թերավարժ աշակերտի՝ առ ՚ի յաստուածային խորհրդոյս ձեռնարկել քննութիւն. կամ զիա՞րդ հաւատալի է անձամբ յանձին զայս գործ վճարել եթէ ոչ զՀոգին Աստուծոյ հաւատացաք ունել պաշտպան։ Կամ զիա՞րդ գործի մեծաբանել կարէ ՚ի գործելն, կռան ՚ի ձուլելն, կամ մանգաղ ՚ի հնձելն , կամ գրիչ ՚ի գրելն, որ յիմաստութէան մարդկան պատշաճեցան առ պէտս գործոյն։ Կամ զի՞նչ շահ ինձ յաւետարանելս կամաւ կամ ակամայ, յորժամ տնտեսութիւն տնօրէնութեան յանձն արարեալ ինձ։
Զի՞նչ յայտ առնէ քահանայիցն հանդերձ սարկաւագօքն յաւանդատունն պայծառազգեստիլ
ԵԿԵՂԵՑԻՍ տաճար եւ տուն Աստուծոյ է, որպէս գրեաց Պօղոս. «Ոչ է տուն տեառն տեղի ձեզ հաց ուտելոյ », եւ սոքա իշխանք կարգեցան առաջի Աստուծոյ ՚ի սոյնս զիւրաքանչիւր գործ կատարել։ Իշխանին անմարթ է յարքունական ապարանսն եւ նորին առաջի զգեստուց փոփոխումն առնել. այլ պարտ է որպէս զի առաջի նորա միայն իշխանականաւն երեւեսցի փառօք, եւ աստ զտէրունին կատարեսցէ պաշտօն գործոյ, եւ ոչ զանձին. վասն այսորիկ հանդերձեալք կատարել զգործն Աստուծոյ, այսինքն զպատարագն սուրբ, յարտաքին գաւիթն զարդարին, եւ ՚ի տաճարս Աստուծոյ իւրաքանչիւր պատուոյ կերպարանօք զանազանապէս ներգործեն զայլ եւ այլ պաշտօն տնօրէնութեան աստուածային խորհրդոյն։ Բայց դուտես ինձ եւ զայս, զի զգենուլն եւ մտանելն առաջի Աստուծոյ նոցա է՝ որոց սիրտն է ուղիղ ընդ նմա. եւ հաւատարմութիւն կամաց ծառային առնէ զպաճուճանս նորա ըղձալի արքային. ապա թէ զներքին պայծառութիւնն մտաց՝ որոյ ապացոյց է մարմինն՝ ոչ ունի հաւասար նմին պայծառ եւ առ Աստուած բարձրացեալ, կարծեմ յանդգնութիւն մեզ եւ դատապարտութիւն զարտաքինս. այսպէս եւ ոչ ներքին պայծառութիւնն առանց արտաքոյս է կատարեալ ՚ի մարմնով հոգիացելոցս։
Մեկնութիւն աղօթիցն որ առ սուրբ հոգին ասէ քահանայն
«ՅԻՇԷԱ տէր զԴաւիթ եւ զամենայն հեզութիւն նորա »։ Դաւիթ անուամբ զորդին Դաւթի կոչեմք զՅիսուս, որ թագաւորեաց ՚ի վերայ տան նորա ՚ի յաւիտեան, եւ խնդրեաց ՚ի նմանէ զհեթանոսս ՚ի ժառանգութիւն, յորժամ ծնաւ այսօր ըստ մարմնոյ, եւ հեզ երեւեցաւ քան զամենայն որդիս մարդկան. մինչ զի ձայնել բարձրաձայն. «Ուսարու յինէն, զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ։ Եկայք առ իս աշխատեալք, եւ առէք զլուծ իմ քաղցր՝ հանգերուք »։ Առ նա ամրացաւ եկեղեցի, եւ այպիսի քաղցր տեառն անուն կոչեցեալ է ՚ի վերայ մեր. վասն այսորիկ հանդերձեալ խօսել ընդ Աստուած Հայր, եւ խնդրուածս ՚ի նմանէ առնուլ, ոչ զիւր ինչ յիշէ առաջի նորա բարեգործութիւն, այլ զօծելոյ տեառն իւրոյ Յիւսուսի՝ ասելով. յիշեա տէր Աստուած Հայր զՔրիստոս , որ ըստ մարմնոյ Դաւիթ, եւ տես զանչափ հեզութիւն նորա եւ զխոնարհութիւնն ՚ի մարդանալն վասն մեր եւ վասն մերոյ փրկութեան։ Եւ այս թէ որչափ՝ յաջորդ բանիւս յայտնէ. «Որպէս երդուաւ տեառն եւ ուխտս եդ Աստուծոյ Յակովբայ »։ Եւ ու՞ր երդուաւ Քրիստոս, Աստուծոյ Հօր, թերեւս ասիցէ ոք։ Երդումն մարդկային ՚ի մէջ համակամ աստուածութեանն ոչ է. բայց այս գործ տնօրէնութեան իբրու զուխտադրութիւն է Որդւոյ առ Հայրն. ըստ այնմ զոր ասէր, զգործն զոր ետ ինձ Հայր՝ պարտական եմ իբրեւ զուխտադիր առնել եւ կատարել։
«Թէ ոչ մտից ՚ի յարկս տան իմոյ, թէ ելից յանկողինս մահճաց իմոց, թէ տաց քուն աչաց իմոց կամ նինջ արտեւանաց իմոց, կամ հանգիստ իրանաց իմոց, մինչեւ գտից զտեղի յարկի տեառն Աստուծոյ Յակովբայ »։ Տուն եւ յարկ եւ մահիճք Քրիստոսի էր հայրական ծոցն, իսկ քուն եւ նինջ էր անտես առնելն ողորմութեամբ զմարդիկ, եւ հանգիստ էր փառք աստուածութեանն։ Ի ծոցոյ եւ ՚ի տանէ հանգստենէ երկնից ել եւ եկն յաշխարհս. եւ նա որ նախ ննջէր ՚ի խնամելոյ զսոսա, կանխեաց հանապազ վարդապետութեամբն եւ բժշկութեամբն ՚ի մարմնոց եւ ՚ի հոգւոց նախախանամութիւնն։ Եւ այնչափ աշխատեցաւ խաչիւ եւ չարչարանօք, մինչեւ եգիտ զտեղն եւ զյարկն՝ ուր Աստուած հանգչէր, այսինքն զհեզս եւ զխոնարհս, եւ զորս դողան ՚ի բանից նորա։ Զոր ծանուցեալ Առաքելոյն Պօղոսի ասէր. «Դուք տաճար էք Աստուծոյ »։ Եւ ինքն տէրն յորժամ եգիտ զտեղի բնակութեանն ասէր, «Ես եւ Հայր եկեսցուք եւ օթեւանս առ նմա արասցուք »։ Արդ զայս ամենայն աշխատութիւնս Որդւոյն՝ կամաց հաճութեամբ Հօրն՝ նմին յուշ ածեալ, եւ զմահու չափ հնազանդութիւն նմին հեզոյն ՚ի գործոյն հրատարակեալ, պատմէ եւ զեղանակ մեր զնոյն աստուածային խորհուրդն ուսուցանելոյ։
«Ահա լուաք զնմանէ յԵփրաթայ, եւ գտաք զնա ՚ի դաշտս մայրեաց »։ Ոչ եմք ասէ իբրեւ զանմիտ հեթանոսս անփորձ յայսպիսի աստուածագործակ տնօրէնութեանց, այլ լուաք զմարմնով երեւումն Աստուծոյ ՚ի վերայ աշխարհի, եւ ՚ի պէտս խաղաղութեան երկնի եւ երկրի՝ զծնունդն յԵփրաթայ Բեթղէեմի. եւ յորժամ լուաք, հաւատացաք ՚ի նա բոլորով սրտիւ, եւ գտաք զնա իսկական էութեամբն՝ ոչ միայն ՚ի ծոց քո, որ է տուն եւ մահիճք իւր սեփական, եւ յաթոռ փառացդ հայրական, այլ եւ ՚ի հարթ ՚ի խոնարհ դաշտս երկրի մարմնով երեւեալ ՚ի մէջ մարդկան, եւ հաճեալ եւ բնակեալ ըստ հոգիս յատակեալս խոնարհութեամբ, եւ բուսուցանողս ծառոց եւ սաղարթուց առաքինութեանն. զի յորժամ այնպիսի ծառքն յայնպիսի դաշտն անտառանան՝ այն է նորա հանգիստ հովանւոյ, եւ ընդ այնպիսի գերանօքն բազմի՝ որպէս եւ ասաց առ հարսնն։
«Մտցուք ՚ի յարկս նորա եւ երկիր պագցուք ՚ի տեղւոջ ուր կացեալ են ոտք նորա »։ Յարկս Քրիստոսի բանս զհայրական ծոցն ստուգեաց. արդ ո՞րպէս զայն մարդիկ խնդրեն մտանել, ուր ոչ ոք եմուտ բայց միածին Որդին, անցեալ ՚ի ներքին կողմն վարագուրին։ Արդ վասն զի նա եմուտ, վասն այնորիկ եւ մեք խնդրեմք մտանել. զի թէ զառհաւատչեայն ոչ ունէաք, անյոյս էաք. բայց որովհետեւ նա քահանայապետ է մեզ, անդանօր եղեւ եւ սրբելոցս նովաւ մտանելն համարձակելի. եւ զի այսպէս է, Պօղոս խրախուսէ. «Մատիցուք, ասէ, առաջի աթոռոյ շնորհաց նորա »։ Իսկ մտանելն զի՞նչ այլ է, եթէ ոչ իմացական աղօթիւք հպելն յիմանալին։ Այս մտիցս, խնդրեմք հայր Աստուած, վասն հեզութեան Քրիստոսի քո եւ մերոյ յուսոյ, արժանի արա զմեզ բարձրանալ ՚ի յերկրէ, եւ մտանելով ՚ի յերկինս՝ կախիլ զոտից յուսոյդ մերոյ, եւ հոգւով ճշմարտութեամբ երկիր պագանել ՚ի վերին տեղիդ՝ ուր հանգեաւ ոտք նորա1, յետ անքուն աշխատութեանն որ յերկրի։
«Արի տէր ՚ի հանգիստ քո, դու եւ տապանակ կտակի սրբութեան քո »։ Ո՜վ թէ որքան էառ բանս համարձակութիւն՝ ապաւինեալ ՚ի հեզութիւնն Քրիստոսի, զոր մինչեւ ցայժմ զնորայն առաքինութիւն որ ըստ մարմնոյ վասն իւր Հօրն նուիրէր, իսկ այժմ կախեալ զոտիցն՝ զնոյն ինքն զտէրն յարուցանէ ՚ի տեղին, ուր կայ լինել իւր աղօթակից. արի, ասէ, տէր, այդր ՚ի հայրական աթոռոյդ, ուր հանգեար, եւ բարեխօսեավասն մեր որպէս խոստացար, առնւոլ ՚ի դմանէ զհոգին եւ տալ մեզ. եւ ոչ դու միայն աստուածութեանդ փառօք, այլ եւ տապանակաւ մարմնոյդ՝ որ երկրպագեցար Աստուած մի դովաւ յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց. քանզի այդ է որ ստիպէ հանապազ առնուլ մեզ զողորմութիւն. եւ դովաւ յանդիման երեսաց Հօրդ քահանայապետեա մեզ։ Եւ այս թէ ոյր աղագաւ, ինքն յայտնէ ասելով։
«Երիցունք քո զգեցցին զարդարութիւն, եւ սուրբք քո ցնծալով ցնծասցեն »։ Սուրբք են ամենայն դասք քրիստոնէից, եւ երիցունք առաջնորդք նոցա քահանայքն. արդ վասն այսորիկ, ասէ, յարուցեալ մարմնով քո բարեխօսեա, որպէս զի նախ առաջին առաջնորդք ժողովրդեանս զսրբութիւն եւ զարդարութիւն եւ զշնորհս Հոգւոյդ որպէս զպատմուճան արկցուք զանձամբ, եւ լիցուք այդու համարձակ կալ ՚ի մէջ ժողովրդեանն, որք ՚ի զանազան մեղաց ըմբռնմանէ վարանեալ են տրտմութեամբ. որոց պարտուցն փոխան արժանացեալք զքեզ պատարագել, յամենեսեան ՚ի նոսա զցնծութիւն եւ զուրախութիւն տարածեմք, ծանուցեալ զմինդ փոխան ամենեցուն մեղաց մեռեալ2։
«Վասն Դաւթի սիրելւոյ քո մի դարձուցաներ զերեսս քո յօծելոյ քումմէ »։ Մեծ էր խնդրուածն զոր հայցեաց, արդարութիւն եւ ցնծութիւն՝ երիցանցն եւ ժողովրդոցն3. վասն այնորիկ դարձեալ զՈրդւոյն միջնորդութենէ բուռն հարկանէ՝ յարուցեալ զնա առաջի Հօրն. եւ այս նա, որում ինքն Հայրն վկայեաց. «Դա է, ասէ, որդի իմ սիրելի ». արդ վասն սիրելի Որդւոյդ Քրիստոսի քո օծելոյ, մի դարձուցանել զերեսս քո յօծակից անդամոց նորին քրիստոնէիցս, առ ՚ի դերեւ առնել զխնդրուածս մեր։ Քանզի բաւական է սիրելւոյդ արդարութեանն յիշատակ զամենեսեան զմեզ զմեղուցեալքս մաքրել ՚ի պարտեաց, եւ զքեզ յողորմութիւն շարժել ՚ի վերայ մեր. քանզի եւ զայս ինքն խոստացաւ մեզ, թէ «Զոր ինչ խնդրիցէք յանուն իմ ՚ի Հօրէ իմմէ, առնուցուք ». եւ զի նա խոստացաւ, յայտ է թէ զքո կամքդ յայտնեաց, զի որպէս լսէ ՚ի քէն՝ դատի. եւ ահա դու երդուար ՚ի փառս քո՝ նովաւ զմեզ փրկել. ըստ որում ասէ.
«Երդուաւ տէր Դաւթի ճշմարտութեամբ եւ ոչ ստեաց նմա, ՚ի պտղոյ որովայնէ նորա նստուցանել յաթոռ նորա »։ Պտուղ որովայնի Քրիստոսի են ծնեալքն ՚ի վարդապետութենէ նորա հաւատովք, ըստ որում ասէր առ առաքեալսն, «Որդեակք իմ ». արդ Քրիստոս վասն նոցա եւ վասն ամենայն հաւատացելոց բանիւն նոցա աղօթեաց. «Հայր, կամիմ զի ուր եսն իցեմ, եւ սոքա ընդ իս իցեն »։ Հայրն արար զկամս նորա. այն իսկ1, զի զնա եդ իշխան ՚ի վերայ երկնաւորաց եւ երկրաւորաց. իսկ նա փոխանակ իւր եդ զդասս առաքելոցն՝ ասելով. «Որպէս առաքեաց զիս Հայր իմ, եւ ես առաքեմ զձեզ »։ Արդ զայս ՚ի մէջ առնու, որպէս զի ցուցցէ Աստուծոյ՝ թէ իբր ՚ի պարտականէ խնդրեմք ՚ի քէն զողորմութիւն, որ կարգեցաք յաթոռ Որդւոյ քո յաջորդք առաքելոցն սրբոց։
«Թէ պահեսցեն որդիք քո զօրէնս իմ, եւ զվկայութիւնս իմ զոր ուսուցից նոցա, որդիք նոցա նստցին յաւիտեանս յաւիտենից յաթոռ քո »։ Թէպէտ եւ զԱստուած պարտական ողորմութեանց դատեաց բանս, ոչ դանդաղի եւ զորպէսն օգնականութեան նորին ցուցանել. այսինքն երդուայ իմ միածնին , նստուցանել յաթոռ նորա զմարդիկ, բայց ոչ թէ վայրապար նստին2, այլ յարաժամ ընդ հետս շաւղաց արդարութեան նորա ընթանան. իսկ ապա թէ ՚ի համանմանութէան վերջանան, եւ յաթոռոցն կորանան, եւ Քրիստոս որ հնազանդ եղեւ Հօր մահու չափ եւ մահու խաչի՝ առ ՚ի նմանէ անուն ՚ի վեր քան զամենայն անուն, եւ մեզ փրկութեան շնորհ, ոչ վայրապար, այլ յորժամ որդիքս վարդապետին՝ որպէս զնա ջանասցուք պահել զօրէնս եւ զվկայութիւնսն Աստուծոյ։ Թէ այս կատարի ՚ի մէնջ, մշտնջենաւորապէս խոստանայ մեզ զփառացն ժառանգութիւն. եւ ոչ երբէք հետեւողքս յետնեալ գտանին յառաքելական պատուոյն՝ նոցին գործոցն հաւասարեալք. այլ միշտ պտուղ վարդապետութեան վերջնոցն նստցին յաթոռ առաջնոցն. է՞ր վասն . քանզի
«Հաճեցաւ տէր ընդ Սիոն եւ ընտրեաց բնակել ՚ի նմա. ասէ. այս է հանգիստ իմ յաւիտեանս յաւիտենից. ՚ի սմա բնակեցայց, զի հաճեցայ ընդ սա »։ Հաճեցաւ Որդւոյն արեամբն, որ ետ զանձն իւր վասն մեր, եւ ջնջեաց զձեռագիր յանցանաց մերոց. յորժամ այն պատառեցաւ մահուամբն Քրիստոսի, ԱստուածՀայր հաճեցաւ ՚ի մարդիկ, ըստ որում գրէ Պօղոս. «Ըստ հաճութեան կամաց իւրոց եղեւ այս ամենայն ՚ի գովեստ փառաց շնորհաց իւրոց ». զայս ցուցանէ եւ մարգարէս. նա եւ ոչ միայն հաճեցաւ ՚ի նոր Սիոն յեկեղեցի հեթանոսաց, այլ եւ ընտրեաց զսա յամենայն ազգաց իւր ՚ի բնակութիւն. ըստ որում ասաց տէրն, «Դու Հայր ՚ի յիս եւ ես ՚ի քեզ, զի եւ սոքա ՚ի մեզ իցեն ». եւ այս ոչ եթէ յայժմու յաւիտենիս միայն որ անցաւոր է, այլ բնակէ ՚ի սուրբս իւր ՚ի մշտնջենաւոր յարութեանն առ ՚ի լինել Աստուած ամենայնում յամենայնի։
«Զորս սորա օրհնելով օրհնեցից, եւ զաղքատս սորա լցուցից հացիւ »։ Զայս ՚ի դիմաց Աստուծոյ առնու այսուհետեւ ասել բանս. դուք ասէ խնդրէք, ով մարդիկ, վասն իմոյ սիրելւոյս չդարձուցանել զերեսս ՚ի ձէնջ, որք անդամք էք սորա. այլ ծանիք, զի ես ոչ թէ սորա վասն զայս միայն արարի ձեզ, այլ եւ դաշամբք զձեզ աթոռակից սմին արարի, վասն մեծի նուիրաց մահուն զոր փոխան ձեր պատարագեաց ինձ կամաւ. յետ այնորիկ եւ հաճութեամբ ընտրեցի զձեզ ինձ աթոռ լինել քերովբէից հաւասար։ Յաւելի եւ զոր սորա անուամբ անուանիք, օրհնութեամբն որ ոչ անցանէ՝ հոգեւորաւն օրհնել, եւ զաղքատացեալս ՚ի ձէնջ՝ յիմաստութեան եւ յարդարութեան հացէն կերակրել։ Եւ զի այսմ արժանաւորեցաք, տես թէ որպէս շնորհակալ լինի առաքեալ. «Օրհնեալ է Աստուած, ասէ, որ օրհնեաց զմեզ ամենայն հոգեւոր օրհնութեամբ յերկնաւորս ՚ի Քրիստոս », զի Քրիստոսիւ եւ որպէս զնորա օրհնեցաք ՚ի Հօրէ։
Քահանայից սորա զգեցուցից զփրկութիւն, եւ սուրբք սորա ցնծալով ցնծասցեն »։ Տես զանբաւ մարդասիրութեանն շնորհ. զի զոր մեք ՚ի սկզբանն Քրիստոսիւ եւ վասն նորա խնդրեցաք ՚ի Հօրէ, յետ այլ պարգեւացն եւ զայս առատապէս ընձեռէ. քանզի անդ զՔրիստոս տապանակաւ մարմնոյն յարոյց առաջի Հօրն, եւ կացուցեալ զնա յանդիման՝ խնդրէր1 վասն նորա ոչ դարձուցանել զերեսս, այլ զգեցուցանել երիցանց զարդարութիւն. իսկ հայրն տեսեալ զնա յաղաչանս վասն իւրոցն՝ ակնարկէ յՈրդին, ասելով. քահանայից սորա՝ որ խնդրեցիք2 զարդարութիւն, վասն սորին ոչ միայն ազյդ զգեցուցանեմ, այլ պատարագաւն զոր մատուցանէք՝ նախ առաջին զձեզ փրկեմ, եւ ապա զամենայն ժողով սրբոցդ ՚ի ցնծութիւն արդարութեամբ փոխեմ։
«Անդ ծագեցից եղջիւր ՚ի Դաւիթ, պատրաստ արարից զճրագ օծելոյ իմոյ »։ Անդ, ասէ, յայտ է թէ ՚ի Սիոն, ուր հաճեցաւ բնակիլ, ծագեցից եղջիւր ՚ի Դաւիթ. եղջիւրն ուջգնութեան ապացոյց3 եւ զէն հարկանող թշնամեաց. ըստ այնմ, «Այն են եղջիւրքն որ ցրուեցին զՅուդայ եւ զԻսրայէլ »։ Արդ անդ ՚ի մէջ նոր Սիոնի՝ ուր բնակել հաճեցայ, օրհնեցի եւ փրկեցի, տաց նոցա եւ ՚ի նոսա եղջիւր եւ զօրութիւն ըզմիածինս իմ Որդի, որով կարողանայք խոցոտել զթշնամիսն։ Եւ զայս ո՞ է որ առնէ, եթէ ոչ մահ նորին ՚ի մէջ մեր եւ յիշատակ։ «Պատրաստ արարից ասէ զճրագ օծելոյ իմոյ ». այսինքն զլոյսն իմաստութեան եւ գիտութեան, որ ծագի սովաւ ձեզ միշտ առանց խնայելոյ, պատրաստեմ առաջի նոցա որք կամին տեսանել։
«Թշնամեաց նորա զգեցուցից զամօթ, այլ ՚ի վերայ նորա ծաղկեսցի սրբութիւն իմ »։ Ո՞ է այլ թշնամի եկեղեցւոյ Քրիստոսի, եւ որոց նա է եղջիւր զօրութեան, եթէ ոչ խաւարին իշխան եւ լուսոյն հակառակ. նորա ասէ ամօթ զգեցուցանեմ։ Արդարեւ մեծ ամօթ է նորա եւ պատկառանք տկարութեանն, յորժամ տեսանէ զմարդիկ՝ զորս ինքն մեծաւ ջանիւ գթեցոյց եւ տրտմեցոյց, մահուամբն Քրիստոսի եւ ողորմութեամբն դարձեալ հաստատեալս եւ զուարճացեալս, յետ այնորիկ եւ նովաւ զօրացեալս եւ լուսաւուորեալս, վասն այսորիկ ասէ. ձեզ զփրկութիւն զգեցուցանելով՝ թշնամեաց ձերոց ամօթ եւ տրտմութիւն տարածի ՚ի վերայ. այլ ՚ի վերայ ձեր ոչ միայն այս, այլ եւ իմ սրբութիւնս ծաղկի, զի աստուածահաւասարք լինիցիք՝ յՈրդւոյն Աստուծոյ սեղանոյ վայելեալք, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։
Զինչ քարոզութիւն սարկաւագին յետ այսորիկ
ՍԱՐԿԱՒԱԳՆ յորժամ զայսչափ առատութիւնսսիրոյ եւ խոստմանցն Աստուծոյ ծանեաւ՝ ՚ի սաղմոսելն ամենեքեան, ապա հրաման տայ ամենեցուն. ով եղբարք, ծանեայք մարգարէիւս, թէ որչափ գթութիւնն Աստուծոյ ՚ի ձեռն Քրիստոսի հեղաւ ՚ի վերայ մեր. արդ քաջալերեալք այսու յուսով, «Խնդրեսցուք հաւատով եւ միաբանութեամբ ՚ի տեառնէ, զի զողորմութեան զշնորհսն արասցէ ՚ի վերայ մեր՝ տէրն ամենակալ, կեցուսցէ եւ ողորմեսցի »։ Այսինքն լուայք, զի խոստացաւ տէրն, եթէ երկու ՚ի ձէնջ միաբանեալք, զոր ինչ խնդրեն հաւատով՝ առնուցուն. արդ մեք կցորդեալք մարմնով՝ լծեսցուք եւ զիղձս հոգւոց եւ զհաւատս կամաց ՚ի միաբանութիւն, եւ խնդրեսցուք ՚ի տեառնէ շնորհս մեզ՝ զմեծ զողորմութիւն նորա, որ կարող է զառաջարկութիւնս տնօրինել ՚ի բարի։ «Ամենակալ տէր Աստուած մեր, կեցո եւ ողորմեա »։ Յորժամ ուսոյց նոցա զճանապարհս աղօթիցն իբրեւ զվերակացու եւ զդաստիարակ, ապա յԱստուած դարձուցանէ զբանն. տէր, ասէ, որ ամենեցուն տիրես, եւ զամենասեան նախախնամես, կեցո զմեզ ողորմութեամբ ՚ի կործանմանէ մեղաց եւ ՚ի սայթաքելոյ խորհրդոց։
Իսկ եղբարցն ծանուցեալ, թէ զայս արժան է խնդրել յԱստուծոյ՝ զկեցուցանելն, կցորդին եւ ինքեանք վարդապետին բանից՝ զնոյն երկրորդեալ ասելով. Կեցո տէր։ Զի յորժամ դու պարսպեալ խնամովք կեցուցանես, չիք ոք որ համարձակի կործանել։ «Ողորմեաց մեզ տէր Աստուած մեր ըստ մեծի ողորմութեան քում »։ Զայս եւ որոց ըստ սմա զօրութիւնք, վերագոյն ուսիր դարձեալ ՚ի քարոզութեան սարկաւագին։
Մեկնութիւն քահանայական աղօթիցն
ՔԱՀԱՆԱՅՆ, մինչդեռ նոքա բարձրաձայն աղօթեն, ընտանեբար եւ խորհրդապէս խօսի ընդ Քրիստոսի, ասելով. «Որ զգեցեալ եա զլոյս որպէս զհանդերձ, տէր մեր Յիսուս Քրիստոս, անճառելի խոնարհութեամբ ՚ի յերկրի երեւեցար եւ ընդ մարդկան շրջեցար »։ Մեծ էր եւ անչափ խոնարհութիւնն Քրիստոսի ՚ի մարդ լինելն, զոր սկիզբն կարգէ. զի թէ զայս ասէ ընկալաք ՚ի քէն մինչ ոչ խնդրեցաք, հաւատամք այսու եւ հայցուածոցս ոչ դառնալ ունայն։ «Որ եղեր քահանայապետ ճշմարիտ ըստ կարգին Մելքիսեդեկի, եւ զարդարեցեր զեկեղեցի քո սուրբ »։ Կարգ Մելքիսեդեկի էր2 մշտնջենաւորելն ՚ի քահանայապետութեան, որպէս ասէ Պօղոս. ըստ նորա ընթացիցն երեւեալ Քրիստոսի ճշմարտեաց զՄեքիսեդեկ ՚ի ստուերական ապացոյցն, եւ եմուտ յերկինս՝ մեզ ճշմարիտ քահանայապետ եւ քաւիչ. որ եւ քաւեալ զեկեղեցի իւրով պատարագաւն՝ զարդարեաց զսա շնորհօք Հոգւոյն, զոր առ ՚ի Հօրէ յետ հաշտութեան, եւ առաքեալ յերկիր՝ զարդարեաց նովաւ զհաւատացեալս զանազան շնորհաց պսակօք, ըստ այնմ. «Ումեմն ՚ի Հոգւոյն տուեալ է բան իմաստութեան, այլում բան գիտութեան », եւ որ զհետ այսոցիկ։ «Տէր ամենակալ, որ պարգեւեցեր մեզ զնոյն զերկնային զհանդերձ զգենուլ »։ Երկնային հանդերձ դարձեալ զշնորհս Հոգւոյն ասէ, որով զարդարեցաք. զի զնա նախ Քրիստոս յինքն ընկալաւ եւ ապա ՚ի մեզ սփռեաց, մինչ զի լինել մկրտելոցս ՚ի Քրիստոս Հոգւովն զՔրիստոս զգենուլ. զայս շնորհ յիշէ։ «Արժանի արա եւ զիս ՚ի ժամուս յայսմիկ՝ զանապիտան ծառայս քո, որ համարձակիմս եւ մերձենամ ՚ի հոգեւոր պաշտօն փառաց քոց, որպէս զի զամենայն ամբարշտութիւնս մերկացայց, եւ զարդարեցայց լուսով քո »։ Դու, ասէ, որ զայսոսիկ զորս յիշատակեցի՝ արարեր, այժմ եւ զիս արժանացո շնորհաց քոց. խառնեալ ընդ առաջին երախտիսն իմաստութեամբ եւ զիւր թախանձանսն. քանզի այս դիւրաւ ածել կարէ զտէրն յունկնդրութիւն, յորժամ նորա զծայրագոյն շնորհսն խոստովանի, եւ ինքն զյետին խոնարհութիւն ողջունէ. զանպիտան ծառայս քո ասէ, ըստ այնմ, «Յորժամ զամենայն ինչ կատարիցէք՝ ասասջիք ծառայս անպիտանս զձեզ գոլ». այլ զի հոգեւոր պաշտօն դնէ, ցուցեալ թէ գոյր եւ մարմնաւոր պաշտօն Աստուծոյ ՚ի հնումն, որք ոչ կարէին ըստ միտս քահանայագործել. այլ միայն կերակրովք եւ մարմնոց արդարութեամբ, այսինքն զի ՚ի զոհել քահանային՝ միայն զմարմնական նշանակսն կատարէր, եւ ոչ իմացականապէս առ Աստուած հարկաւորէր ձկտել. իսկ մերս գերազանցէ քան զնոցայն, զի հարկ է այնմ որ զմարմնական նշանակսն ունի առաջի՝ մտաւոր աղօթիւքն առ Աստուած մտանել. եւ առ Աստուած զիա՞րդ կարէ մերձենալ, թէ ոչ պարզեսցի ՚ի չաղախմանէ մեղացն սրբեալ. վասն այսորիկ, ասէ, հոգեւորիս եմ գործաւոր եւ պաշտօնեայ, եւ անձամբ զանձն մաքրել տկարացայ . աղաչեմ տէր, նախ դու լեր ինձ քահանայ եւ սրբիչ շնորհօք քո, եւ մերկացո զիս յամենայն թխատիպ մեղաց, որով տգեղացաւ հոգիս ՚ի պիղծ հանդերձիցն, եւ ապա ընդ զգենուլ մարմնոյս զլուսատեսակ պատմուճանս՝ զգեցո եւ հոգւոյս իմաստութեան եւ սրբութեան։
«Րնկեա յինէն զչարիս իմ, եւ թօթափեա զյանցանս իմ, զի արժամնի եղէց հանդերձեալ լուսոյդ առ ՚ի քէն »։ Դարձեալ թախանձանք մաքրութեան. քանզի գիտէ հաստատութեամբ, թէ սուրբ Հոգին իմաստութեան փախչի յայսպիսի կրից, սակս այսորիկ եւ ժտի նախ ՚ի նոցանէ սրբիլ, եւ ապա զլոյս Հոգւոյն ընդգրկել, զի կարող լիցի զհոգեւոր պաշտօն հոգիընկալ մտօք կատարել։ «Շնորհեա ինձ քահանայական փառօք մտանել ՚ի պաշտօն սրբութեանց քոց ընդ այնոսիկ՝ ոյք անմեղութեամբ պահեցին զպատուիրանս քո »։ Մեծ են փառք քահանայութեանն յարժանապէս ունողսն, ընդ Աստուած եւ ընդ մարդիկ միջնորդ լինել, եւ յԱստուծոյ առնուլ զշնորհս եւ ՚ի նոսա բաշխել. վասն այսորիկ յետ մաքրութեանն եւ զայս երկրորդ շնորհ ՚ի նմանէ խնդրէ առ ՚ի կարող լինել մաքուր մտօք մտանել ՚ի սրբութիւնն երկնից, եւ մարմնով ՚ի պաշտօն սրբոյ եւ տէրունի սեղանոյն։
«Ընդ այնոսիկ, ասէ, ոյք պահեցին զօրէնս քո»։
Զի ոչ եթէ ինձ միայն խնդրեմ զայս պարգեւ, այլ բազումք նախ զիս զօրացեալք եւ անմեղութեամբ ՚ի փառս անուան քո զայն գործեցին։
«Զի եւ ես պատրաստ գտայց երկնաւոր առագաստիդ ընդ իմաստուն կուսանսն փառաւորել զքեզ Քրիստոս՝ որ բարձեր զմեղս ամենեցուն »։ Յորժամ իմաստնոցն, ասէ, լինիմ շնորհօք գործակից, ապա իշխեմ եւ նոցին առագաստին ակն ունել. արդ եթէ զայս այժմ ինձ շնորհեսցես ըստ նոցա գործել, հաւատամ եւ լինել ժառանգակից ՚ի ձեռն քո, որ ոչ թէ զոմանց, այլ զամենեցուն մեղս բարձեր Քրիստոս։ Իսկ կուսանք ընդ որս փափագէ մտանել, են համադասակից նորա ժառանգաւորք եկեղեցւոյ՝ առակեալք ՚ի կուսանք վասն անապական շնորհի պատուոյն որով կնքեցան, եւ հինգ չարք յիմարքն, եւ բարիքն իմաստունք։ Բայց հինգ թիւ, եպիսկոպոս, քահանայ, սարկաւագ, կէս սարկաւագ, գրակարդաց. իսկ ընդ առաջ փեսային ելանել լապտերօքն՝ պատիւ եւ իշխանութիւն գործոյն իւրաքանչիւրոցն է՝ զոր ընկալան առաջի նորա յայսմ աշխարհի, եւ ընթանան նովաւ ՚ի հանդերձեալ կեանքն։ «Յիմարքն առին զլապտերսն, եւ ձէթ ընդ իւրեանս ոչ բարձին », այս ինքն՝ զի ոմանք ՚ի սոցանէ ՚ի հինգ դասուցս զշնորհն զոր ընկալան, եւ զձէթ իշխանութեանն յայսմ աշխարհի ծախեցին, զի ոչ փութացան նովաւ ՚ի փառսն Աստուծոյ՝ ըստ որում եւ ուխտեցին, այլ եպիսկոպոս փոխանակ գործելոյ զառաջնորդութիւնն միայն փառաւորէր եւ պատուէր, եւ քահանայն զպատիւն ունելով՝ ՚ի քահանայագործելն դրժէր, նոյն եւ այլքն. զի ծախեցին զհանդերձեալ փառսն եւ զհեշտութիւնն, եւ գնեցին նովաւ զառժամանակեայս, այսինքն զի ՚ի պատիւն որով ՚ի հանդերձեալն էր նոցա խոստացեալ փայլել, յաշխարհ փայլեցան. եւ ՚ի պէտս այսր փառաց զնոյն ստացան. վասն այսորիկ տարան ընդ ինքեանս ՚ի հանդերձեալն սոսկ զլապտերն առանց ձիթոյ, այսինք միայն զանունն առանց Հոգւոյն. իսկ իմաստունքն տարան ձէթ ընդ ինքեանս, զի ՚ի հինգ դասուցս բազումք զշորհն զոր ընկալան՝ երկիւղիւ եւ զգուշութեամբ պահեսցին, եւ ոչ ՚ի մարդկանէ նորին վասն փառաւորեցան. այլ բազումք որպէս եւ ծանեաք զսրբոցն՝ աքսորեցան եւ անարգեցան, եւ զայս ամենայն արհամարհեալ՝ միայն իւղոյն պատկառ կացեալ՝ զնոյն պահեցին. վասն այսորիկ եւ ՚ի հանդերձեալն տարեալ լուցին, եւ ընդ փեսային սիրելւոյ նովաւ պաճուճեալ ՚ի յառագաստն մտին, որպէս ուսուցանէ զայս ընդարձակագոյն հայրն մեր Եփրեմ ՚ի ճառ մանանխին եւ զատկի, որոց լիցուք իմաստութեան արժանի եւ մեք ՚ի Քրիստոսէ նոցին զօրացուցանողէ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։
Զինչ յայտ առնէ յետ զգենլոյն առ հոգին սուրբ աղօթելն
ՀՈԳԻՆ սուրբ յետ Քրիստոսի տնօրէնութեանն եղեւ վերակացու մեզ եւ պաշտպան, ըստ այնմ. «Առ ձեզ բնակեսցէ, եւ ընդ ձեզ եղիցի յաւիտեան ». քանզի ՚ի նմանէ զրկեցաւ առաջին մարդն յանցանօքն, եւ դարձեալ ընկալաք զնա1 Քրիստոսի շնորհօքն։
Խա Հոգիս է որ զօրացուցանէ զդասս հրեշտակացն միջնորդութեամբ իրերաց առ ՚ի գիտութիւն եւ ՚ի փափագ Աստուծոյ, եւ ՚ի ձեռն նոցին սրբոց1 զուարթնոցն սպասաւորութեան իջանէ եւ ՚ի մեզ, եւ կատարէ մեօք զպէսպէս տնօրէնութիւն եկեղեցական գործոց։ Վասն այսորիկ յետ խնդրելոյ ՚ի Քրիստոսէ զսրբութիւնն որպէս ՚ի հարազատէ եւ ՚ի բնութենաըից վշտակցէ, եւ զգենլոյ մարմնով զմաքուր պատմուճանն, եւ հաւատալոյ ընդ նմին Հոգւոյն մաքրութեան Քրիստոսիւ, այնուհետեւ առ Հոգին մատչի աղերսել. զի մի արգելցէ զհեզութիւն իւր, զշնորհս եւ գործակցութիւն յառաջիկայ գործոյն. եւ զայս անկեալ ՚ի վերայ երեսաց մատուցանէ, զայն յայտ առնելով, թէ մինչդեռ չեւ եմ ՚ի քէն զօրացեալ, կորագլուխ եմ եւ անհամարձակ ընդ Աստուած խօսելոյ. իսկ յորժամ դու հաշտ ակամբ հայեսցիս յիմս խոնարհութիւն անձին եւ յաղերսանս բանից, գաս որպէս եւ սովոր ես, եւ զօրացուցանես, ապա է ինձ համարձակելի եւ քեւ եւ ՚ի ձեռն քո զպարանոցս բարձրացուցանել, եւ զբազուկս առ Աստուած խնդրուածովք տարածել. վասն այսորիկ ՚ի վերայ երեսաց անկեալ զայս աղաչանք անմռունչ ձայնիւ ՚ի սկզբանէ մինչեւ ցկատար աւարտէ։ Զի զձայն բարձրացուցանել հարկաւոր է յորժամ առ ժողովուրդն լիցի բանն, որպէս զի միջնորդութեամբ ձայնին տեղեկասցին զնոյնն. իսկ այս աղօթելս առ Աստուած է, որ զծածուկս տեսանէ, եւ առ Հոգին որ զսիրտն քննէ, վասն այսորիկ ըստ տեառն հրամանին ՚ի սենեակ մարմնոյն ամփոփէ զբանական միտսն, եւ փակէ ՚ի վերայնորա զդրունս շրթանցն, եւ այսպէս կայ յաղօթս առ նա ՚ի ծածուկ. իսկ նա, զի ամենատես է, տեսանէ աստուածաբար զծածուկս մեր, եւ հատուցանէ զխնդիրսն յայտնապէս։
Մեկնութիւն աղօթիցն որ առ սուրբ հոգին ասէ քահանայն
«ԱՄԵՆԱԿԱԼ Աստուած, բարերար, մարդասէր»։
Ամենակալ է Հոգին սուրբ, վասն զի ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյ իշխէ2 երկնաւորացն եւ երկրաւորացս, եւ կալեալ ունի զսոսա ՚ի ներքոյ զօրութեանն։ Բարերար, զի որոց տիրէ՝ նոցա միշտ զբարին տնօրինէ եւ մատակարարէ, որպէս առ հրեշտակս զլուսափայլութիւնն Աստուծոյ՝ որում կարօտին, եւ առ երկրաւորքս զպէսպէս նախախնամութիւնս։ Մարդասէր, զի թէպէտ եւ վայելեն ամենեքեան ՚ի շնորհս նորա, բայց առաւել առ մարդիկ առատացաւ սիրով։
«Աստուած բոլորից՝ յօրինօղ երեւութից եւ աներեւութից »։ Աստուածն արարչական անուն է. վասն այսորիկ ած ՚ի վերայ սորին եւ զարարչութիւնն. եւ սոքա ո՞յք. երեւելի արարածս եւ զգալիք, եւ աներեւոյթք դասք հրեշտակաց, եւ հոգիք մարդկան. զի ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյ եւ Հոգւոյն խոստովանիմք զսոսա ստեղծեալս։
«Փրկող եւ հաստատող, խնամող եւ խաղաղարար»։
Այս է տիրական3 արարչութիւն, զի ոչ միայն արար, այլ եւ փրկէ, եւ զփրկեալսն խնամովն ՚ի նոյն էութիւնն հաստատուն պահէ, եւ միշտ խաղաղութեան լինի միջնորդ Աստուծոյ առ արարածս, եւ սոցա առ միմեանս։
«Հօր հզօր Հոգի »։ Զի բազումք կոչին հոգիք, որպէս եւ հրեշտակք, եւ հոգիք մարդկան, եւ չար հոգիքն. անջրպետէ զսա ՚ի բնաւիցս զսա ՚ի բնաւիցս, զի որպէս Որդին Հօր միածին, նոյն եւ Հոգիս նմին առանձինն4։
«Հայցեմք բազկատարած մաղթանօք գոչմամբ հեծութեան, յանդիման եղեալ քեզ ահաւորիդ »։ Եկի մտացս ընթացիւք առ քեզ, եւ հոգւոյ աչօք նկատեմ զտէրդ ահաւոր եւ սքանչելի. վասն այսորիկ անկեալ մարմնով՝ զսրտիս բազուկս տարածեմ առ քեզ, գոչելով ձայնիւ եւ հեծեծելով խորհրդովք զօգնականութիւնդ հայցեմ, զամենեցուն կառավարդ։
«Մատչիմք մեծաւ դողութեամբ սաստիկ երկեղիւ, մատուցանել նախ զբանականս զայս պատարագ քում անզնին տէրութեանդ »։ Դողումն եւ երկիւղ՝ մտացն է որ նայի ՚ի նա, ուստի եւ ցուցանէ զկիրսն. իսկ բանական պատարագ՝ գոհութիւն եւ փառաբանութիւն, շնորհակալութեանն է, զոր վասն պէսպէս արարչութեանն հանդերձեալ է տալ նմին. եւ այս նախ քան զպատարագել միածնին առ նա խօսք, ըստ որում ասաց իբր առ գործակից եւ զօրացուցիչ։
«Իբր աթոռակցի փառակցի եւ արարչակցի, հայրենի անկապուտ պատուոյդ »։ Զի ոչ թէ որպէս առ մի ոք յեղելոցս գործի եւ սպասաւոր խօսիմք առ քեզ ըստ չարափառացն, այլ նախ աթոռակից եւ արարչակից Հօր խոստովանիմք, յորմէ ոչ ոք կարէ զքեզ արտաքս որոշել. թէպէտ եւ ժպրհեցան անմիտք ՚ի մարդկանէ եղկելի յիմարութեամբ, սակայն նոքա ըստ յանցանացն պատժին, եւ դու ՚ի քոյդ միշտ անճողոպրելի ես։
«Քննող ծածկութեան խորոց ամենակատար կամաց Հօր Էմմանուէլի, զքեզ առաքչի, փրկչի եւ կենդանատուի եւ արաչի ամենայնի »։ Զառաքելոյն առնու ասել. ոչ ոք գիտէ զԱստուծոյսն եթէ ոչ Հոգին որ քննէ զխորս նորա. զի ոչ միայն թէ արարիչ ես, այլ եւ զկամս եւ զխորս խորհրդոց Հօր, գոլով ընդ նմա անձնաւոր հարազատապէս, քննես, եւ անտի էառ զքեզ ՚ի հայրական գրկացն Որդին, եւ առաքեաց վերակացու մեզ ողորմութեամբ եւ փրկչաբար։
«Ի ձեռն քո ծանուցաւ մեզ երրեակ անձնաւորութիւն միասնական աստուածութեանդ, յորոց մի եւ դու ճանաչիս անհաս »։ Այսոքիկ են բանական պատարագքն զոր խոստացաւ տալ նմա, այսինքն պէսպէս շնորհացն գոհաբանութիւնքս. եւ նախ զծայրագոյնն դնէ, թէպէտ եւ ժամանակաւ անագան քան զայլսն. այս է գիտութիւն Երրորդութեանն. զի զայս Հոգին յայտնեաց առաքելոցն եւ նոքօք աշխարհի, եւ զՔրիստոսի վարդապետութիւնն վերստին յիշողութեամբ արմատացոյց ՚ի սիրտս նոցա։
«Քեւ եւ ՚ի ձեռն քո առաջինքն նահապետական տոհմին շառաւեղք, տեսանողք անուանակոչեալք, զանցեալ եւ զգալոցն, զեղեալսն եւ զոչ գոյացեալսն անստուերաբար բարբառով բանի վերապատմեցին »։ Զմարգարէիցն ասէ, որք բուսան ՚ի սերմանէ Աբրահամու եւ իւրոցն. եւ զօրացեալք Հոգւով տեսին զեղեալսն եւ զլինելոցն որպէս Մովսէս. զի առ ՚ի մէջ անագան ուրեմն, ճառեալ զլինելութիւն, արարածոցս զորս ոչ էր մարմնոյ աչօք տեսեալ կամ ունկամբ լուեալ. նոյնպէս եւ Եսայի զկործանումն սատանայի ՚ի դէմս իշխանին Ծուրայ . սոքա եւ զառ յապա լինելոցն ուսուցին, զի զոր չեւ է եղեալ, որպէս զգալուստ նեռինն, ուսանիմք ՚ի Դանիէլէ։
«Հոգի Աստուծոյ քարոզեալ զքեզ Մովսէսի»։
Զոր գրեաց, «Հոգի Աստուծոյ շրջէր ՚ի վերայ ջրոց », բացայայտէ զխորհրդոյն զօրութիւն այսպէս. «Որ ՚ի գնալն քո ՚ի վերայ ջրոցն՝ անպարագիր զօրութիւն ահեղ շրջարկութեամբ տածողականաւ թեւ ապարփակ պաշտպանողօրէն գթասիրեալ ՚ի ծնունդս նորոգս զաւազանին խորհուրդ ծանուցեր »։ Զի մի յորժամ լսիցես՝ կարծիցես թէ էութիւնն Հոգւոյն շրջէր ՚ի վերայ ջուրցն, նախ ուսուցանէ՝ թէ էութիւնն անհաս է եւ անպարագիր, եւ զօրութիւնն ըմբռնէր զջուրսն. եւ այն որ ասէ թէ Հոգին շրջէր, ստուգաբանի՝ թէ բարձեալ ունէր զտարերքս ՚ի ներքոյ խնամոց իւրոց ղօրութեան, եւ այնպէս պաշտպանեալ զօրութեամբ, որպէս թեւօք պահէր զիսկզբանէ արարեալքս ՚ի հաստատութեան, մինչեւ կամեցաւ աստուածութեամբն զգոյքս ՚ի նոցանէ ստեղծանել, եւ յետ գոյութեանն դարձեալ նովին խնամովքն նօթճէ։ Իսկ որ1 ասացաւ շրջել ՚ի վերայ ջուրց, նոր խորհրդոյս էր ապացոյց. զի որպէս անդ շրջելով ՚ի ջուրսն՝ յառաջ էած ՚ի նոցանէ զէքս ամենայն , եւ աստ նոյն ինքն շրջի յարգանդ եկեղեցւոյ յաւազանն, եւ ծնանի որդիս Աստուծոյ զմարդիկ։
«Յոր կերպարան օրինակութեան նախ քան զկառուցանել զլոյծ մածուած1 վերջնումն վարագուրիդ՝ յօրինեցեր կարող տիրապէս զբովանդակ բնութիւն ամենից բնաւից գոյից բոլորից ամենայն էից յանէից »։ Որպէս ասացաք՝ աւազանին խորհուրդ ՚ի սկզբանն նկարեցաւ Հոգւովն, զի մինչ չեւ էր անջրպետեալ ջուրն, եւ անուանեալ հաստատութիւն, որ եղեւ վարագոյր ՚ի մէջ երկնի եւ երկրի, Հոգին խնամէր զտարերքս, եւ շնորհէր 2 նոցա զօրութիւն, նիւթ ստեղծման լինել ամենայն էից։
«Քեւ ստեղծանին ՚ի նորոգութիւն յարութեան ամենայն եղեալքս առ ՚ի քէն, յայնմ ժամանակի՝ որ է օր վերջին այսմ կենցաղի, եւ օր առաջին երկրին կենդանեաց »։ Աստ զԴաւթին առնու ասել, թէ «Առաքես զՀոգի քո եւ ստանաս զնոսա , եւ նորոգես զերեսս երկրի ». քանզի ինքն Հոգին՝ որ խնամեաց եւ ստեղծ եւ պահեաց եւ ծածկեաց, նոյն ինքն դարձեալ նորոգէ յօրն՝ որ է վախճան ապականացու ժամանակիս, եւ սկիզբն անապականն կենաց. քանզի ապականեալքն վասն այնորիկ նորոգին, որպէս զի ՚ի մշտնջենաւորութիւն յարակայեսցին։
«Քեզ հնազանդեցաւ միութեամբ կամացն՝ որպէս Հօրն իւրում, ազգակիցն քո եւ էակիցն Հօր անդրանիկն Որդի մերովս կերպիւ »։ Ո՞րպէս զայս հնազանդութիւնս ուսանիմք, եթէ ոչ այսպէս. կամ էր Աստուծոյ Հօր մարդկայինս փրկութիւն՝ ստեղծանելոցս ՚ի նմանէ, կամ էր եւ Հոգւոյն խնամելոցս իւրոց. Քրիստոս հաւասար նոցին ոչ թէ կամեցաւ միայն, այլ եւ զփրկագործութենէ եհար բուռն ՚ի մարմնանալն, եւ մահու խաչի փոխանակ սոցա համբերեալ որպէս զՀօր կամս կատարեաց փրկելովն, նոյնպէս եւ զՀոգւոյն։
«Զքեզ աւետարանեաց ճշմարիտ Աստուած հաւասար եւ համագոյ Հօրն իւրոյ հզօրի »։ Կարծեմ զոր առ կինն Սամարացի ասաց, «Հոգի է Աստուած»։
«Զառ ՚ի քեզ հայհոյութիւնն անքաւելի քարոզեաց, եւ իբր զաստուածամարտից զ ՚ի քէն հեստելոցն չարաբանական բերանսն կարկեաց, եւ զիւրն շնորհեաց արդարն եւ անարատն՝ գտիչն ամենայնի »։ Քանզի այսպէս ասաց տէրն. «Որ ոք ասիցէ բան զՈրդւոյ մարդոյ, թողցի նմա. բայց որ զՀոգին սուրբ հայհոյեսցէ, մի թողցի նմա ». իսկ իւր ոչ եղեւ վրէժխնդիր, եւ այն զի անմեղ չատապարտիւր1. իսկ համագոյին կարի սաստիկ, որպէս զի հաստատեսցէ առ մեզ զաստուածութիւն Հոգւոյն։
«Որ վասն մեղաց մերոց մատնեցաւ, եւ յարեաւ վասն զմեզ արդարացուցանելոյ »։ Ըստ որում գրեաց Եսայի. նա վասն մեղաց մերոց մատնի։ Արար եւ կատարեաց եւ յարեաւ, եւ զմեզ ընդ իւր նորոգեաց։
«Նմա փառք ՚ի ձեռն քո, եւ քեզ բարեբանութիւն ընդ Հօր ամենակալի »։ Զի Հոգին է որ զօրացուցանէ զլեզուս մեր ՚ի փառաբանութիւնն Քրիստոսի, ըստ առաքելոյ. «Ոչ ոք կարէ ասել տէր զՅիսուս , եթէ ոչ Հոգւովն սրբով ». վասն այսորիկ ասէ ՚ի ձեռն քո, եւ քեզ ընդ Հօր, որպէս հաւասար նմին Աստուած առ ՚ի մէնջ խոստովանելոյ անստգիւտ մտօք՝ այժմ եւ յաւիտեանս։
«Դարձեալ կրկնեսցի ՚ի նոյն կարգ բանի, մինչեւ վերահայեցութիւն2 լուսոյն հրաշապէս ազդեալ յայտնեսցի, աւետարանել վերստին զկրկին խաղաղութիւնն»։
Բանք աղօթիցս մինչեւ ցայս վայր ոչ խնդրուածք էր, այլ յիշատակ Հոգւոյն պէսպէս սքանչելեաց, եւ փառատրութիւն նմա ՚ի վերայ այնոցիկ բարեբանութեամբ. զոր աւարտեալ՝ ասէ. Արդ ոչ է բաւական առ քեզ խօսակցութեանս. այլ թէպէտ եւ վախճան ածի, սակայն կարօտիմ վերստին զնոյն բանիցն ոճոյ բուռն հարկանել, մինչեւ կարացից բազմապատիկ թախանձանօքս զլոյս զօրութեանդ՝ որ դեռ եւս ՚ի վեր հայիմ իմացականապէս եւ բացակայ յինէն տեսանեմ, խոնարհեցուցանել, եւ հրաշալի ազդմամբ առ իս ձգել. որոյ յայտնութիւնդ յանձն իմ այնու ճանաչի, յորժամ խռովեալ խորհրդոցս խաղաղութիւն եւ հանդարտութիւն աւետարանեսցի. որպէս եւ գիտեմ զփորձ շնորհացդ՝ մաղթեմ, մինչեւ դարձեալ վերստին ճաշակեցից ՚ի դմանէ. եւ ապա սկսանի ասել.
«Աղաչեմք եւ աղերսեմք արտասուալից հառաչմամբ յամենայն անձնէ զփառատրելի արարչութիւնդ՝ անեղծ եւ անստեղծ անժամանակ Հոգւոյդ գթածի »։ Անմարթ եւ անկար է ուրուք զաղօթից բան մեկնել. զի նա իւր լծակից եւ աղ համեղութեան ունի զիղձ տռփման տոչորման հոգւոյն ասողին՝ որում քաղցրանայ յաւէտ . իսկ զայն բանիւ մարմնացուցանել չիք հնար, եւ զայս առանց նորին որոնել ունայն է. արդ ո՞րպէս կարողանամք զարտասուալից հառաչումն ամենայն անձինն մեկնել կամ ուսուցանել, բայց թէ փորձիւ ոք ընդ կիրթ նորին անցեալ ծանիցէ. յոր ճաշակ վայելեալ , ամենայն պատրանաց աշխարհիս ՚ի ստիպոյ1 սրտին ողջոյն տուեալ հրաժարէ, եւ միայն յայն հառաչմանէն միշտ զանձն իւր կերակրէ։ Հառաչումն այն է՝ որ զբոց սիրոյն Աստուծոյ արծարծէ, եւ արտասուքն է՝ որ զհոգւոյն աչս վճիտ ներգործէ. մարմնական հառաչանք եւ արտասուքն ՚ի հեռանալ սիրոյն եւ յաճել տրտմական կրիցն զօրէ. իսկ այս հակառակ նմին. զի որչափ զերեսս բաղձալւոյն նկատէ, եւս առաւելապէս բոցով սիրոյն հառաչէ. եւ որչափ մերձենայ ՚ի նա՝ յորդառատ զգետս արտասուացն հեղեղէ, եւ միշտ զաւուրսն յորս անճաշակ էր ՚ի սմանէ՝ ապաշաւէ, եւ յառաջակայն զնոյն աղօթէ ունել։ Այս է ուրախութիւն՝ որում բնաւ զղջումն ոչ տիրէ, եւ տրտմութիւն՝ որ զանապաշաւ ցնծութիւն բխէ. զսա ՚ի բան ձգել եւ պատմել՝ անարգութիւն է շնորհին, եւ ուսմամբ զսոյն ճանաչել անկարութիւն է լսողին. այլ թէ լսես արտասուալից հառաչումն յամենայն անձնէ, մի կարծես գիտել բնաւ կամ ուսանել յօտարաց, մինչ չեւ ՚ի քէն է սորին տեղեկութիւն բղխեալ2 եւ յորժամ ուսանիս, ապա հաստատես յանձն թէ ոչ գիտես։ Այսպէս կանխէ երանելիս առ Հոգին, եւ այսու ըղձիւքս, եւ ոչ թէ սոսկ բանիւքս հաւատայ զվերահայեցութիւն Հոգւոյն ՚ի յանձն տանել։
«Որ բարեխօսդ ես վասն մեր յանմռունչ հեծութիւնս առ ողորմածդ Հայր »։ Զայս յառաքելոյ ուսաք զխորհուրդս, որպէս գրէ. «Զոր կամքն յաղօթս, որպէս արժանն իցէ՝ ոչ գիտեմք, այլ ինքն Հոգին բարեխօս լինի ՚ի հեծութիւնս անմռունչս ». այսինքն զի ոչ եթէ ձայնք մեր եւ աղաղակ առ նա ազդեն զիղձս հոգւոցս, այլ միայն մտաւոր թախանձանքս. զի յորժամ արգելուս ՚ի ներս զազդեցութիւն հոգւոյդ ՚ի զգայարանացդ, եւ սկսեալ այդրէն ՚ի քեզ անմռունչ հեծեծես, թէպէտ եւ դու տգէտ ես՝ թէ հասանէ այդ առ Աստուած, սակայն շնորհ Հոգւոյն որ է ՚ի քեզ՝ տեսանէ զփղձկումն հոգւոյ քո, եւ ծանուցեալ զնոյն եւ նիւթ առեալ ՚ի քէն՝ ինքն ՚ի տեղն ուր ոչ կարացեր բարձրանալ՝ մտանէ, եւ վասն քո բարեխօսէ, զի հեզ է եւ մարդասէր։
«Որ զսուրբսն պահես, եւ զմեղուցեալսն մաքրես, եւ տաճարս կազմես կենդանիս կեցուցիչ կամաց բարձրեալդ Հօր »։ Որպէս լոյս արեգականն զգալի էիցս է դաստիարակ, զոմանս հասուցանէ ՚ի պտղոց, զայլս բուսուցանէ, եւ ամենեցուն զէութիւնն տնօրինէ, այսպէս եւ Հոգին սուրբ բխեալ ՚ի Հօրէ՝ զիմանալի էութիւնս կառավարէ, նախ առաջին զհրեշտակացն, եւ յետ նոցա եւ նոքօք զմարդկան. զսուրբսն պահէ անվթար եւ օր ըստ օրէ զօրացուցանէ, զմեղուցեալսն ուղղէ, եւ խղճմտութեամբ յանդիմանեալ կշտամբէ1, մինչեւ զղջմամբն մաքրէ. եւ փոյթ ունի անաշխատ զամենայն հոգիս երկնայնոց եւ երկրայնոց տաճար Աստուծոյ առնել, ըստ որում գրէ առաքեալ. «Դուք տաճարէք Աստուծոյ, եւ Հոգի Աստուծոյ բնակեալ է ՚ի ձեզ, մի տրտմեցուցանէք զնա»։
«Արդ ազատեա զմեզ յամենայն անմաքուր գործոց, որ ոչ է հաճոյ քում բնակութեանդ »։ Ահաւասիկ սկիզբն արար խնդրուածոց. եւ այս զի՞նչ, նախ առաջին մաքրելոյ աղերս, զի աղցաւոր գոլով2 նախ սրբել կարօտիմք, եւ ապա զՀոգին սուրբ տանել. վասն որոյ ասէ. արդ զի մինչեւ ցայս կէտ ժամուս գրաւեալ եմ ընդ սխալանօք մարմին գոլով, յորոց ազատել ժտիմ, եւ որոշել զիս ՚ի շաւղացն՝ ուստի քոյդ շնորհ տրտմի։
«Եւ մի շիջցին առ ՚ի մէնջ լուսոյդ շնորհաց փայլմունք՝ ՚ի տեսականացս աչաց իմաստից »։ Տես, զի ոչ ընդունել նորոգ խնդրէ, այլ զի՞նչ. մի շիջանել. քանզի ընկալաք զնա ՚ի մեզ , յորժամ յաւազանէն ծնաք։ Ապա ընդէ՞ր ոչ ներգործէ ասես. վասն զի շիջուցանեմք զշնորհն. որո՞վք. այնոքիւք յորոց Պօղոս զգուշացոյց ասելով. «ԶՀոգին մի շիջուցանէք ». քանզի ամենայն մեղք մինչեւ ՚ի դատարկաբանութիւնն՝ մարտակից է նմին եւ հակառակ, վասն այսր թախանձէ զի ես որպէս մարդ զհեղեղս մեղաց յարձակեցի ՚ի վերայ մտացս, եւ շիջուցի զլոյս սորա առ ՚ի քեզ նկատելն. այլ դու որպէս Աստուած ողորմած՝ ծագեա վերստին զքաղցր ճառագայթդ՝ զտեսականիս հայեցողութիւն։
«Վասն զի զքեզ ուսաք միանալ ՚ի մեզ ՚ի ձեռն աղօթից եւ ընտիր վարուց խնկելոց »։ Ուսաք ոչ յայլ ումեքէ, բայց միայն ՚ի Քրիստոսէ եւ յառաքելոց նորին՝ որ ասաց. «Ի ձեզ բնակեսցէ եւ ընդ ձեզ եղիցի յաւիտեան »։ Եւ բնակէ ոչ յամենեսեան, այլ յորս զխունկ անուշութեան1 վարուց ծխեն նմա. քանզի ասաց տէրն. «Զոր աշխարհս ոչ կարէ ընդունել ». է՞ր վասն. քանզի ոչ հաճոյանայ նմին. զի շնչէ ինքնիշխանութեամբ ուր կամի, եւ կամի զայնոսիկ՝ ոյք խնդրեանն զնա ըղձիւք. ըստ այնմ. «Աղօթս արարէք զի ինձ տացի բան ՚ի բանալ բերանոյս ». արդ զի մեք այսպէս ուսաք զքո քաղցրութիւնդ ասէ, վասն այսորիկ զտէրդ թախանձեմք աղօթիւք՝ միութիւն քո ընդ մեզ փափագել2։
«Եւ քանզի մինդ յԵրրորդութենէդ պատարագի, եւ միւսդ ընդունի՝ հաճեալ ընդ մեզ հաշտարար արեամբ անդրանկին իւրոյ »։ Միանալ ընդ Հոգին խնդրեաց. այս կարի բարձրագոյն հայցուած՝ Աստուծոյ ընդ մարդկան խառնել. վասն այսորիկ ասէ, ո՜վ տէր, մի կշտամբեցայց վասն համարձակաբարբառ քեզ խօսելոյս եւ միութիւն խնդրել, քանզի քո աստուածութիւնդ յայս զմեզ սովորեցոյց համարձակութիւն, այնու զի միածին Որդիդ ոչ միայն գայ առ մեզ, այլ եւ մեր փոխանակ մեռանի, եւ Հայրդ ոչ թէ զնա մեռեալ տեսեալ բարկանայ մարդկան, այլ եւ այնու վասն ընդ հաշտի. արդ այս եթէ այսպէս է , ըստ որում եւ է հաւաստեաւ, «Իսկ եւ դուորպէս զհամակամ ընկալցիս զմեր պաղատանս, եւ յարդարեսցես զմեզ օթեւանս պատուականս ամենայն պատրաստութեամբ ՚ի վայելումն ճաշակման երկնաւոր գառինն »։ Յաարդարիմք ՚ի Հոգւոյն, յորժամ ՚ի մեղաց տգեղութենէ որոշէ զմեզ, եւ զներքինս մարդ՝ իմաստութեամբն լուսաւորէ, յայնժամ կարեմք ՚ի սպանդգառինն զհամեղութիւն անուշութեան ճաշակել։
«Առանց պատժոց դատապարտութեան ընդունել զայս անմահացուցիչ կենաց նորոյ փրկութեանս »։ Զի մեծ երկեղ է ՚ի նա անմաքրապէս մերձենալ, ըստ որում գրեաց առաքեալ. «Որ անարժանութեամբ ուտէ, դատաստան անձին իւրոյ ճաշակէ ». վասն այսր յետ զսրբութիւն խնդրելոյ ՚ի Հոգւոյն՝ եւ զայս թախանձէ, զի մի ասէ կենաց դեղս՝ վասն անպատրաստութեան ինձ պատժոց լինիցի առիթ. այլ զի անմահ ես՝ անմահացայց, եւ անմահանալն անկար է՝ եթէ ոչ նախ առաջին դու զմահու խայթոցս յինէն սրբեսցես։
«Եւ հալեսցի ՚ի հրոյս յայսմանէ գայթակղութիւնս մեր, որպէս մարգարէին կենդանախարոյկ կայծակամբն ՚ի ձեռն ունելեացն մատուցման »։ Յոյժ համեմատ օրինակաւ վարի առ խորհրդոյս զօրութիւն. զի որպէս մարդիկ սիրելեաց այլ եւ այլ սեղանովք առատանան, եւ պէսպէս կերակրոցն համովք զմարմինն պարարեն, այսպէս եւ Հոգին սուրբ զխնդրողսն զանազան շնորհօք պարարէ, որ կարեն զազդեցութիւնք համեղութեան նոցին պարզութեամբ մտացն ճաշակել. այլ մարգարէն սուրբ ունէր միտս, վասն այսր եւ սոսկալի տեսլեանն պատահեաց. բայց ՚ի կայծականց սեղանոյն եւս մաքրեցաւ, յայտ է թէ եւ ՚ի շրթանց սխալանաց. այսպէս եւ սա թէպէտ եւ Հոգւոյն հաւատայ զանձն մաքրել, եւ ՚ի սպասաւորութիւն աստուածային տեսութեան պատարագին զօրացուցանել, սակայն կրկին մաքրութիւն նովաւ առնուլ աղերսէ՝ ըստ մարգարէին, եւ այլ անուշութիւն ցնծութեան յայնր ճաշակմանէն։
«Զի յայսմ ամենայնի քոյդ քարոզեսցի գթութիւն, ըստ որում Որդւովդ Աստուծոյ Հօրդ քաղցրութիւն »։ Քրիստոս, ասէ պէսպէս շնորհօք զՀօրն ողորմութիւն որ ՚ի վերայ մարդկան՝ հռչակելի արար. հանգոյն նմին եւ դու գթալով յաղերս բանից՝ զանուն քո տէր փառաւորեա ՚ի մէջ մեր։
«Որ զանառակ որդին մերձեցոյց ՚ի հայրենի ժառանգութիւնն, եւ զպոռնիկսն յառաջեցոյց յերկնից արքայութիւնն, արդարոցն երանութեան »։ ԶՔրիստոսին ՚ի մէջ առնու ապացոյց, ցուցանելով զի ոչ ես, ասէ, յիմ բնութենակից մեղաւորացն եմ օտար, եւ ոչ դու ՚ի քո բնութենակցին ողորմութենէն հեռի. այլ որպէս ես հաւասար նոցին յանցաւոր, եւ դու զոյգ նորին արդարացուցիչ։
«Այո՛ այո՛, եւ ես մի եմ ՚ի նոցանէ. եւ զիս ընկալ ընդ նոսին, իբր մարդասիրութեան կարօտեալ մեծի »։ Կրկին թախանձելովն՝ զստուգութիւն աղերսին հաստատէ. մի եմ ասէ ՚ի նոցանէ, թէպէտ ոչ գործովք, սակայն կամօք, եւ կարօտ սիրոյ, եթէ սիրես դու՝ որպէս եւ սիրեաց Քրիստոս, եւ թէ ընդունի Հոգիդ՝ որպէս ընկալաւ Որդին։
«Շնորհօք քո ապրեալ զարեամբ Քրիստոսի ստացեալս, զի յայսմ ամենայնի՝ յամենայնի ծանիցի մարդասիրութիւն քո »։ Քրիստոս արեամբն գնեաց եւ ստացաւ, եւ դարձեալ գերեցայ եւ հիւանդացայ. այսուհետեւ քոյդ կարօտիմ շնորհաց օգնականութեան1, յոր աւանդեաց նա զիս պահել. արդ յայտնեա զմարդասիրութիւնդ երկնաւորաց եւ երկրաւորաց առ իս ողորմութեամբ, եւ ստացիր այսու փառս յամենեցունց։
Այսքան է զօրութիւն բանից խորհրդաւան աղօթիցս համառօտեալ, բայց ոչ եւ ըղձականութիւնն. այլ աշխատիմք տեղեկութեամբ բանից՝ ըղձիցն եւ փափագմանն, հառաչմանն եւ արտասուացն ճանապարհ հորդել յանձինս, զի մի լիցի լեզուաւ կալ ՚ի յաղօթս, եւ մտաց անպտուղ առ ՚ի նմանէ լինել. այլ քրքրելով զվայելչութիւն սորին առաջի տեսութեան մտացն թերեւս ըղձասցուք գնել զսոյն մաքրութեամբ մտաց հառաչմամբ եւ արտասուօք։ Ապա մինչ չեւ զայս գինս առատաբար տուեալ եմք, մի հաւատասցուք մեզ սեփականել զսոյն. այլ զի՞նչ. զոր օրինակ որ ՚ի վաճառականս մտանէ, տեսանելով զզանազան համադամս կերակրոցն եւ ըմպելեացն, եւ ինքն ծարաւի եւ սովեալ, ոչ ինչ օգտի ՚ի տեսութենէն, այսպէս եւ մեր յեկեղեցի Աստուծոյ ընթեռնլով եւ լսելով զաստուածաշունչ գիրս՝ միայն ՚ի բացուստ տեսանելով զնոսա, եւ մնամք սովեալ։ Իսկ յառեալ ընդ երկար ՚ի գեղ նոցա քննութեամբ ցանկամք, եւ ՚ի ցանկութենէն ստիպեալք՝ գինս յառաջ բերեմք զիղձսն եւ զարտասուսն, եւ ապա առեալ զայն ՚ի մէնջ ստացող նորին Հոգին՝ տայ զնոսին ՚ի կերակուր եւ ըմպելի հոգւոց մերոց ՚ի մշտնջենաւոր ուրախութիւն ՚ի փառս Աստուծոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։
Զինչ նշանակէ զառաջադրութիւն նուիրացն յիշատակ կոչել Քրիստոսի
ԸՍՏ իւր աստուածաղէն պատուիրանին՝ թէ զայսորիկ արարէք ինձ յիշատակ։ Բայց խնդրելի է, թէ ո՞յր առաջի յիշողութիւնն լինի, ու՞մ ումեք. բայց եթէ Հօրն նորա, որում ՚ի յուշ ածեմք զչարչարանս միածնին միջնորդ մեզ ողորմութեան, որպէս եւ խրատեցաք ՚ի Քրիստոսէ առակաւ խնդրելոյ որդւոյն ՚ի Հօրէն հաց կամ ձուկն. ՚ի վերայ որոյ բերէ. եթէ դուք մարդիկ ՚ի խնդրելն որդւոցն բարիք՝ զնոյն տայք նոցա, ո՞րչափ եւս առաւել Հայրն ձեր երկնաւոր տացէ բարիս այնոցիկ որ խնդրենն ՚ի նմանէ։ Արդ եթէ մեր սովորութիւն է ՚ի յիշելն մեղուցելոցն որոց բարկանամք՝ զանուն որդւոց խանդաղատել. եւ ՚ի յիշատակ նոցա, եւ վասն նոցա, թէ ապառում ոք է, ՚ի վերայ յանցաւորին ՚ի քաղցրութիւն նուաճել, եւ վասն նորա ներել սխալանացն չարացս, քանի՞օն առաւել ամենաբարի բնութիւնն Աստուծոյ զիջանի յարդար պատուհասիցն սպառնալեաց՝ ՚ի յիշատակել մարդկան եւ միջնորդ ունել զմահ Որդւոյն սիրելւոյ առաջի նորա որ մեռաւ. ոչ վայրապար, այլ փոխանակ մեր, եւ մահ ոչ սոսկ, այլ նախատանաց եւ խաչի։ Արդ չափեսցուք զի որչափ մեծ է Աստուած քան զմարդ, այնչափ եւ սէրն նորա եւ գութն առ իւրն Որդի, որ վասն մեր ոչ խնայեաց. եւ զայս գիտելով Որդւոյն որ զմեզ այնչափ սիրեաց՝ զայս ետ դիւրագայթ բնութեանս փրկութեան հնար, իբր թէ ասելով. զայս արարէք ինձ յիշատակ միշտ առաջի Հօրն, եւ զմահ իմ որ վասն ձեր՝ պատմեցէք նմա. ես գիտեմ հաստատուն զի զմահ Որդւոյս սիրելւոյ լուեալ, ՚ի խանդաղատանաց գթոյն ստիպեալ՝ վասն իմ զամենայն շնորհս արձակէ ձեզ։ Քանզի ծոցածին էր, եւ գիտէր զամենայն կամս Հօրն հաւաստեաւ. յոր հաւատացեալքս առնումք զհացն եւ զգինին եւ դնեմք ՚ի սպաս սրբութեանն ասելով. այս նիւթք որ որոշեցան եւ արկան յայս ամանս, ոչ վայրապար՝ այլ որպէս զի շնորհօք սուրբ Հոգւոյն՝ Քրիստոսի մահուան առաջի Հօրն իւրոյ լիցի յիշեցուցիչ. առ ՚ի յայտ առնել, թէ որպէս այս հացս եւ գինիս ճշմարիտ առաջի քո մարմին է, այսպէս եւ Որդիդ քո ճշմարտապէս առաջի քո փոխանակ մեր մեռաւ. արդ նայեա ՚ի դորա երկք աշխատանացն, եւ վասն իւր մահուն ներա մեզ։ Բայց այս խնդիրս ՚ի վերայ սրբոյ սեղանոյն հանդերձեալ է լինել, իսկ աստ միայն առ յապա խորհրդոյն վասն որոշեալ եդան։
Մեկնութիւն աղօթիցն զոր քահանայն ասէ յընծայարան սեղանոյն
«ԱՍՏՈՒԱԾ Աստուած մեր, որ զերկնաւոր հացդ զտէր մեր Յիսուս Քրիստոս զկերակուրդ ամենայն աշխարհի առաքեցեր փրկիչ եւ կեցուցիչ եւ բարերար՝ օրհնել եւ սրբել զմեզ »։ Հոգւովն եւ նորա զօրութեամբ զոր ունիմք, շնորհեցաք2 յառաջակայ սպասաւորութիւնս, եւ սպասաւորեմք ու՞մ այլ ումեք, քան թէ այնմ որ ոչ ամօթ համարեցաւ եղբայր մեր անուանել. այնու՝ զի որ սրբէն եւ որ սրբին՝ ՚ի միոջէ են ամենեքեան, ապա զՔրիստոս եղբայր ունելով, եւ զՀոգին գործակից, եւ զՔրիստոս պատարագ, եւ զՀոգին նուիրիչ, յա՛յտ է թէ հաշտելոյ սոքօք ընդ Հայր կարօտիմք, եւ աղերսակիցք են մեզ սոքա առ Հայրն պաղատանաց։ Յաղագս որոյ եւ սկիզբն բանիս առ նա կարգէ ասելով. «Աստուած Աստուած մեր, Հա՛յր սուրբ, որ զերկնաւոր հացդ զայդ » որ ինքն ասաց, «Ես եմ հացն որ իջի յերկնից եւ կեանս տամ աշխարհի »։ Եւ զի՞նչ ճաշակէ աշխարհ ՚ի նմանէ, ասիցես. զքաղցրութիւն կամացն եւ զառատութիւն գթոյն. զի որպէս հաց զգալի զմարմինս զօրացուցանէ, այսպէս եւ նորա երախտեացն յիշատակ զհոգիս. զի օրհնեաց զմեզ յինքն յանիծիցն Ադամայ, սրբեաց ՚ի մեղացն տգեղութենէ։
«Ինքնին դու տէր օրհնեա՛ զառաջադրութիւնս զայս »։ Ինքնին դու որ զմեծ եւ զանզուգական սէրն առանց խնդրելոյ ետուր՝ նախ քան զմեր թախանձելն. զայս առ քեզ ո՛չ վայրապար , այլ թախանձանօք խօսիմք. օրհնեա՛ զորս առաջի քո որոշեցաք զնիւթս, եւ քեզ հանդերձեալ եմք նուիրել։ Առաջադրութիւն ասէ, ցուցանելով զի թէպէտ դեռ չեւ է տուեալ, սակայն քո առաջի եդաւ, որ զամենայն ինչ տեսանես։
«Ընկա՛լ զսա յերկնային քո սեղանդ »։ Երկնային սեղան՝ զսեղանն սուրբ որ ՚ի տաճարին խորան է՝ անուանէ, եւ այժմ խնդրէ՝ արժանի առնել զսոյն ելանել ՚ի վերայ նորին։
«Յիշեա՛ որպէս բարերար եւ մարդասէր զմատուցողքս, եւ վասն որոյ1 մատուցանի »։ Մեք ՚ի մէջ առաք սկիզբն առնել մատու Որդւոյդ քո յիշատակի. սկսի՛ր այսուհետեւ եւ դու՝ որ եսդ մարդասէր, յիշել զմարդիկ ողորմութեամբ եւ գթութեամբ, որք համարձակիմք վասն մեր եւ վասն համահաւասարակից մեր մարդկան զսա քեզ հաշտութեան նուէր մատուցանել։
«Եւ զմեզ անդատապարտ պահեա՛ ՚ի քահանայագործութիւն աստուածային խորհրդոց քոց »։ Զանուն եւ զօրութիւն խորհրդոյն նախ ցուցաք ընդարձակ, արդ ուսի՛ր այնու թէ որպէս սիրելի եւ համակամ խորհրդակից է Աստուծոյ քահանայս, եւ քաջ տեղեակ կամաց նորա, նոյն եւ գործակից ՚ի պէտս փրկութեան ժողովրդեանն. վասն այսորիկ երկնչի, մարդ եմ ասէ, եւ ՚ի վեր քան զչափ իմ ձկտիմ քեզ անհաս բնութեանդ ծածուկ խորհրդով խօսակցելոյ1. աղաչեմ մի՛ դատապարտեցայց ՚ի ժպրհելս ՚ի սոյն գրաւեալս տկարութեամբ։
«Զի սուրբ ես Աստուած մեր, եւ քեզ վայել է փառք »։ Սուրբ ես բնութեամբ, եւ կամիս զմեր սրբելն եւ ընդ քեզ խառնել ողորմութեամբ, եւ չի՛ք ՚ի քէն արգելեալ մեզ շնորհ. վասն որոյ քեզ փառք։
Ընդէր սարկաւագն ծածկէ զսպասսն եւ նա բերէ ի սեղանն եւ նոյն դարձեալ բանայ յետ կատարմանն եւ մաքրէ
ՍԱՐԿԱՒԱԳՆ պաշտօնեայ թարգմանի եւ սպասաւոր. եւ պաշտօնեայ է սա ո՛չ մարդոյ, այլ Աստուծոյ, նորին սեղանոյն, եւ նորին բանին. եւ են յաստիճան Ստեփանոսի եւ իւրոցն. քանզի ասէ պատմութիւն գործոց առաքելոցն. ո՛չ է պարտ մեզ , ասացին առաքեալքն, թողուլ զբանն Աստուծոյ եւ պաշտել զսեղանսն. ընտրեցէ՛ք եղբարս վկայեալս ՚ի ձէնջ, զորս կացուսցուք ՚ի վերայ պիտոյիցս այսոցիկ, եւ մեք աղօթից եւ բանին հպատակ լիցուք։ եւ ընտրեցին զՍտեփանոս եւ զիւրսն, եւ ձեռնադրեցին առաքեալքն զնոսա ՚ի պէտս այսորիկ։ Արդ յորժամ պատարագէրն Պետրոս, Ստեփանոսի հարկ էր բերել զսպասն, եւ զհացն առաջի նորա դնել, բանալ եւ ծածկել, մաքրել եւ պահել, եւ նա միայն զաղօթսն կատարէր ՚ի վերայ, որպէս ասացն, եւ զնոյնն սրբէր։ Վասն այսորիկ սոքա զնոցա գործն կատարեն՝ զսպասաւորութիւնն. եւ քահանայքն զՊետրոսին միայն, զաղօթելն եւ օրհնել։ Երկրորդ՝ քահանայս պատգամ է առ Աստուած ՚ի ժողովրդենէն, եւ պատարագն նուէր եւ ընծայս ընդ նմա, ՚ի նոցանէ առեալ, անմարթ է պատգամին իւրովի ունել զընծայսն, եւ խօսել զբանն, որպէս եւ մարդկան այս է սովորութիւն. այլ միայն նա զհրեշտակութիւն բանիցն առնէ, իսկ սա զնուէրսն բերէ մինչեւ ՚ի նա. եւ առեալ ինքնին քահանայն դնէ առաջի Աստուծոյ ՚ի սեղանն։ Արդ է սարկաւագն պաշտօնեայ տէրունական սեղանոյն եւ նորին սպասուցն. իսկ կէս սարկաւագն՝ քահանային եւ նորին զգեստուցն. վասն այսր չէ համարձակելի սմա ՚ի տէրունիսն ձկտիլ, եւ ոչ քահանային որ աղօթիցն է հպատակիչ, պարտ է ՚ի գործ ձեռնարկել, այլ զհատակութիւն սպասաւորութեան մարմնական նշանակացն կատարէ սարկաւագն՝ առընթեր նորին համարձակաբար, ծածկել եւ բանալ, ածել եւ տանել, եւ զորս ՚ի յարին գործք։
Զինչ է խնկելն զընծայսն, եւ մեկնութիւն նորին աղօթիցն
ԽՈՒՆԿՆ է զգալի անուշահոտութիւն, ըստ որում աղօթքն իմանալի. արդ յետ ծխելոյ զաղօթսն ոչ բաւական համարի, այլ որպէս իմանալի եւ մարմնաւոր՝ տայ Աստուծոյ եւ զմարմնական անուշահոտութիւնն. ըստ որում եւ աղօթիւքն յայտ առնէ. «Խունկ մատուցանեմ առաջի քո Քրիստոս Աստուած բուրումն հոգեւորական ». այսինքն ընդ զգալի խնկոյս եւ զհոգւոյն ծուխ արծարծման կայծականց սիրոյս աղօթիւք նուիրեմ քեզ։
«Ընկալ ՚ի սուրբ եւ յերկնային եւ յիմանալի քոմատուցարանս ՚ի հոտ անուշից »։ Մի երկին կոչէ զտաճարս եւ զերկինս. վասն որոյ ասէ՝ զգալի խունկս ՚ի զգալի մատուցարանս, ուր զգալի մարմին մատուցար, ընկալ եւ զիմանալի աղօթս յիմանալի սրբարանդ, ուր միշտ կենդանի ես՝ բարեխօս վասն մեր, առ քեզ բուրումն անուշից։ «Առաքեա առ մեզ փոխարէն զշնորհս եւ զպարգեւս Հոգւոյդ սրբոյ »։ Զի այսմ կարօտի այժմ զՀոգին ունել գործակից։
Զինչ նշանակէ քահանային նոյն եւ քահանայապետին շուրջ գալն խնկարկութեամբ զամենեքումբք եւ դարձեալ ի բեմն ի սուրբ դառնալ եւ մտանել ի խորանն
ՔԱՀԱՆԱՅԱՊԵՏԻՆ սկիզբն առնել խնկարկութեամբն սեղանոյն, եւ մինչեւ ցյետինս ժողովրդոցն զանուշահոտութիւնն շնորհել, եւ անդրէն ՚ի նոյն կոյս դառնալն, այսորիկ խորհրդոյ է նշանակ. քանզի գերագոյն գոլով քան զամենայն աստուածային երանութիւնն, թէպէտ եւ յառաջ գայ բարերարութեամբն ՚ի կցորդութիւն մաքուր բնութեան հրեշտակաց, զօրութեամբ է այս. իսկ ըստ էութեան՝ եւ ո՛չ երբէք շարժի յանշարժականէ փառաց աթոռոյն՝ տալով զլուսափայլութեան2 ճառագայթս յոր շուրջ զիւրեաւ են դասաւորեալ հրեշտակքն, եւ յիսկական էութենէն ոչ երբէք տապալի։ Ըստ այսմ համեմատութեան տեսցես եւ զշնորհս սրբոյ պատարագիս կատարման. որոյ սկիզբն գոլով Աստուած բանն, որ թէպէտ եւ ծածուկ է ՚ի մէնջ եւ անհաս, պարզ եւ անճառ, սակայն շարժեալ ՚ի մարդասիրութենէն՝ տպաւորէ զինքնութիւն փառաց իւրոյ էութեան յառաջադրեալ նշանակ հացիս եւ բաժակիս, եւ ՚ի ձեռն ճաշակմանն իմացականապէս բնակի ոչ միայն ՚ի քահանայից դասսն, այլ եւ յամենայն լրումն սուրբ գնդի եկեղեցւոյն, եւ միացուցեալ ընդ ինքեան զսրբութեամբ համարձակեալսն, միանայ եւ ՚ի սոցա սրբութիւնն, որովք դարձեալ յիւր միութիւնն ժողովի, փոփոխեալ զաննմանսն ՚ի նմանութիւն մաքրութեան եւ աստուածութեան իւրոյ. եւ ըստ որում անմարմնապէս փառօք ՚ի հրեշտակսն մերձենայ յինքեան մնալովն, եւ վերբերէ զնոսա առ իւր գիտութիւնն, այսպէս եւ մարմնատեսակ երեւմամբ ՚ի ձեռն սրբոյ գոհութեանս՝ եւ մարդկան հաղորդի, եւ առ իւր միութիւնն զմեզ դարձուցանէ։ Ուստի եւ քահանայապետն ըստ սոյն աստուածատեսակ օրինակի խնկարկութեամբն շուրջ գայ զամենեքումբք, ուսուցանելով այսու, թէ որպէս Աստուած զլուսափայլութիւն իւր ՚ի հրեշտակս տայ եւ յինքեան մնայ, եւ տէրն զմարմին իւր մարդկան՝ զորս առ ինքն միացուցանէ, այսպէս եւ քահանայապետն՝ որ է պատկեր Աստուծոյ, խնկարկութեամբն նշանակէ, թէ եւ սա զինքեան պարգեւսն իջուցանէ մինչեւ ՚ի նուաստագոյնսն. որպէս զբան վարդապետութեանն, զկնիքն եւ զձեռնադրութիւնն, զորս միշտ մատակարարէ ամենեցուն ըստ իւրաքանչիւր արժանեաց առատապէս եւ ազատ կամօք . ըստ յարացուցի խնկոցն՝ զանուշահոտ շնորհսն յամենեսեան իմացականապէս սփռէ, որպէս եւ զխունկն մարմնապէս, որովք յիւր մաքրութեանն տիպ դարձուցանէ զնոսա, եւ ինքն յետ այսորիկ որպէս անըմբռնելի ՚ի նուաստագունիցն՝ յիշխանական տեղ կայանին իւրոյ աննուազաբար դառնայ. քանզի այս պաշտամունք սպասաւորութեան երկրորդ են պատուոյ նորա։
Արդ կատարեալ զնախախնամութիւնս զայսոսիկ՝ որպէս Աստուած ՚ի հրեշտակս, եւ սա առ եկեղեցին, զոր խնկարկութեամբն նշանակէ, դարձեալ ելանէ ՚ի բեմն. եւ որպէս Աստուած մնայ յիւրում ինքնութեանն, յայտ առնելով նշանակութեամբն թէ զայսոսիկ սպասաւորութիւնքս սակս փրկութեան ժողովրդեանն կատարեաց, բայց ոչ ՚ի բաց եկաց յինքնիշխան պատուոյն, այլ յառաջին տեղին վերացաւ, այսինքն յաստուածտեսութեան բարձրութիւն բեմին։ Քանզի եւ զԱստուծոյ ասացաք, թէ միայն լուսափայլութեամբն ծագի ՚ի հրեշտակս, եւ ոչ էութեամբ. զորոյ ճշգրիտ պատկեր բերէ քահանայապետն, եւ ուսուցանելովն խոնարհեալ եւ խնկարկութեամբն առ ամենեսեան ընթացեալ, եւ ապա յետ այսորիկ զինքնական պատիւն վերադարձեալ անշարժ սերտութեամբ1 մնալով ՚ի բեմն սուրբ, յայտնի կացուցեալ նշանակաւն զայս՝ թէ զայսոսիկ յառաջ եկեալ նախախնամութեամբ ՚ի յերկրորդն պատուոյ իւրոյ , այսինքն ՚ի գործելն եւ ՚ի խնկարկելն՝ ժողովրդեանն փրկութեան աղագաւ արար։ Սակայն ոչ ՚ի բաց եկաց ՚ի զիւրսն գործելոյ եւ յիւրսն գոլոյն, այսինքն յաստուածտեսութեանցն բարձրութենէ, այլ յաստուածայնոցն յաստուածայինսն դարձաւ. որպէս թէ մինչ ՚ի փրկագործութենէ պաշտման1 խնկարկութեանն յաստուածաբնակ տեսութեանն բարձրութիւն դարձեալ, ըստ կամաց Հոգւոյն սրբոյ իջեալ, եւ անդրէն վերացեալ։
Զինչ սարգաւագին առ քահանայն ձայնելն որպէս զի օրհնեսցէ զսկիզբն աղօթիցն
ՈՐՊԷՍ եցոյց բանս ճշմարիտ խուզողացն՝ քահանայն զսպասաւորութիւն գործոյ տնօրէնութեանն կատարեաց յերկրի առ մարդիկ, այսինքն ՚ի տաճարին, եւ եմուտ յերկինս ՚ի խորանն. ըստ որում Քրիստոս յետ տնօրէնութեանն վերացաւ անդր՝ քահանայապետ մեզ եւ բարեխօս։ Արդ թէպէտ եւ է Քրիստոս մեզ բարեխօս, սակայն պահանջէ եւ ՚ի մէնջ խնդրել աղերսիւ զիւրն բարեխօսել. այսպէս եւ սա ՚ի պատկեր Քրիստոսի եմուտ յերկինս իմացականապէս առաջի Աստուծոյ, կալ մեզ բարեխօս արտաքոյ կացեալ ժողովրդեանն. սակայն անկ է նոցա հայցել զմաղթելն եւ զբարեխօսելն եւ զմիջնորդելն. վասն այսորիկ սարկաւագն, որ է վարդապետ ուսուցիչ եւ դաստիարակ ժողովրդեանն, ՚ի մէջ կացեալ՝ բերան լինի ամենեցուն, եւ ՚ի դիմաց հանուր եկեղեցւոյն ձայնէ առ նա որպէս յերկրէս առ Քրիստոս, այսպէս եւ ՚ի տաճարէն առ քահանայն. «Օրհնեա տէր »։ Այսինքն դու ես տէր մեր փոխանակ Քրիստոսի եւ յետ նորա. արդ օրհնեա եւ մատո՛ զաղաչանս մեր առաջի աստուածութեանն, որպէս եւ Քրիստոս միշտ բարեխօսէ վասն մեր առ Հայր. ըստ այնմ, «Ոչ թէ ՚ի ձեռագործ սրբութիւնսն եմուտ Քրիստոս, այլ ՚ի բուն իսկ յերկինս՝ յանդիման լինել առաջի երեսաց Աստուծոյ վասն մեր ». առ որ մատչել ճշմարիտ սրտիւ լրութեամբ հաւատոց առաք հրաման, եւ մատչիմք ոչ ամենեքեան, այլ սա փոխանակ բնաւիցս, առ որ ձայնեմք թախանձանօք . օրհնեա՛ եւ խառնեա՛1 առաջի Աստուծոյ զպաղատանս մեր. իսկ նա սկսանի ապա.
«Օրհնեալ թագաւորութիւնն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ »։ Զի մեծամեծ խնդրուածս հանդերձեալ է խնդրել, նախ օրհնէ, քանզի օրհնութիւն է՝ յէիցս բարեաց մերոց եդեալ Աստուծոյ բարեբանութիւն. այսինքն զորոց ունիմք նախ շնորհակալութիւն, եւ ապա կարգաւորապէս յետ այնր՝ այլոց խնդիր. վասն այսր ՚ի սկզբանս օրհնէ՝ շնորհ ունելով տուելոց2 բարեացն, որ ՚ի տէրութենէն Հօր եւ Որդւոյ եւ սուրբ Հոգւոյն ընձեռեցաւ մեզ։
«Այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից»։
Այժմ զներկայս ցուցանէ, այսինքն զժամանակս որ ՚ի մէջ է, իսկ միշտն զապառնին որ գալոցն է, եւ յաւիտեանս յաւիտենից զանհասն եւ զանկէտն. քանզի յաւիտեան ոչ ժամանակ, եւ ոչ ժամանակի մասն ինչ, յորում յամենայնն ասէ օրհնութիւն Աստուծոյ. ոչ միայն ՚ի մէնջ որ այժմս եմք եւ օրհնեմք, այլ եւ յիւրաքանչիւր եկելոցն, յիւրաքանչիւր աւուրս. իսկ ժողովուրդն կցորդ լինի նմին ասելով. Ամէն. այս ինքն թարգմանեալ եւ է, թէ զոր ինչ ասացեր օրհնութիւն փոխանակ մեր միջնորդ եւ հրեշտակ առ Աստուած քահանայ, այդպէս է ճշմարիտ, եւ է միշտ օրհնութեան արժանի սուրբ Երրորդութիւնն յամենայն ժամանակս։
Ընդէր ի միասին սկսանին սարկաւագն ի մէջ եկեղեցւոյն զքարոզելն եւ զոյգ նմին քահանայն ի խորանն սուրբ զաղօթելն
ՄԻ՛ ոք կարծեսցէ վայրապար եւ կամ երագութեան վասն զսահման զոյգ միմեանց լինելոյ քարոզութեան սարկաւագին եւ աղօթից քահանային, եւ կամ իրաւունս դատեսցի միոյն լռել՝ մինչեւ յաւարտել միւսոյն, այսինքն քահանային՝ մինչեւ սարկաւագն լռէ, եւ ապա սկսանել. այլ պարտ է գիտել, թէ զուգընթաց միմեանց լինել՝ այսր աղագաւ սահմանեցաւ, քանզի նոյն խորհրդոյն զօրութիւն, զոր ինչ քահանայն խորհրդաբար խնդրէ, եւ զոր ինչ սարկաւագն ժողովրդեանն բարձրաձայն հրամայէ աղաչել։ Վասն այսորիկ համաձայն նոցա պարտ է լինել միմեանց, որպէս զի ցուցցեն ժողովուրդքն Աստուծոյ՝ ըստ հրամանի դաստիարակին սարկաւագին աղաչելով1, թէ զոյգ է մեր իղձք կամաց քահանայիդ, որ եմուտ ամենեցուն մեր փոխանակ առաջի քո. եւ թէպէտ տղայք եմք յիմաստից, եւ ոչ կարեմք այդպէս հարազատաբար աղաչել զքեզ, սակայն զտէր ողորմեայս ձայնելովս՝ թախանձեմք ողորմած կամօք տալ զխնդիրսդ, զոր խորհրդապէս մաղթէ քահանայդ, եւ սարկաւագին յորդորելն վարդապետութեամբ քարոզութեանն զնոսա՝ ՚ի սոյնս հայի։ Ապա ամենայն իրօք պարտ է գիտել, թէ որպէս ամենայն քարոզից զանազանութիւն առ այս հային խորհուրդ՝ ստիպումն ժողովրդեանն աղօթակից լինել քահանային, զոյգ պարտին միմեանց աղօթել, եւ ՚ի միասին աւարտել, քահանային ծածուկ խօսելով, եւ նոցա միաձայն եւ յայտնի։
Մեկնութիւն քարոզութեան սարկաւագին
ԽՈՐԱՆՆ սուրբ է ներքին կողմն վարագուրին, որ է նոյն ինքն աստուածութիւնն՝ ուր եմուտ պատկերն Աստուծոյ քահանայն, անցեալ ընդ երկինս ըստ կարապետին մերոյ Քրիստոսի, յանդիման եղեալ երեսացն Աստուծոյ լինել բարեխօս վասն մեր։ Իսկ եկեղեցիս երկրորդն որ յետ նորա երկին, ուր մարդիկ հաւասար հրեշտակաց եղեալ՝ կան ՚ի պաշտօն փառատրութեան անջրպետապէս առաջի Աստուծոյ, եւ սարկաւագն բերէ յինքեան զտիպ իմանալի զուարթնոցն. զի որպէս նոքա երկատեսակաբար առնուն յԱստուծոյ զգիտութիւնն, եւ տան միմեանց ըստ չափոյ կարողութեան ընդունելոյ խոնարհ դասուցն , այսպէս եւ սա մտանելովն ՚ի վերին տեղն ՚ի խորանն սուրբ անընդմիջաբար հպելով յԱստուած, որպէս զքերովբէսն, եւ ՚ի պատկերն Քրիստոսի քահանայն, եւ ծանեաւ զկամս քահանային որպէս հրեշտակ զՔրիստոսին՝ թէ մերոյ փրկութեան վասն մաղթէ, որ արտաքոյս եմք , բարեմտութիւն բերէ յինքն հաւասար սուրբ զուարթնոցն. եւ ըստ որում նոքա զիրեարս, նա եւ զմեզ զարթուցանեն ՚ի սէրն Աստուծոյ, այսպէս եւ սա եկեալ յեկեղեցին՝ զանճառ գիտութիւն խորհրդոցն զոր ինքն կալաւ թագնաբար, որպէս եւ սերովբէն, ըստ կարի ժողորդեանս տանելոյ ազդէ նոցա որպէս եւ հրեշտակաց՝ ասելով. միջնորդն ձեր եւ կարապետն քահանայն՝ որ անց ընդ երկինս իմանալի մտօք վասն ձեր ամենեցուն յանդիման կայ Աստուծոյ, եւ խնդրէ զփրկութիւն բնաւիցդ թախանձանօք. զարթիք եւ դուք, զգաստացիք, եւ ըստ կարի հաւասարեցէ՛ք նմին աղօթիւք, որպէս զի մի՛ նորայն լիցի ՚ի դերեւ՝ զձերդ օտար ունելով յինքենէ զընթացս կամաց. եւ թէ զո՛րս եւ որպիսիս3 խնդրէք, ձայնակցել նմին ուսուցանեմ ձեզ։
«Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղաչեսցուք »։ Բայց պարտ է գիտել. զո՛ր խաղաղութիւն եւ եւս առաւելապէս հրամայէ հայցել ժողովրդեանն, մի՛ արդեօք զմարդկայինս՝ որ առ իրեարս ՚ի խռովութենէ թշնամութեանն նուաճումն սիրով. եւ ոչ երբէք. այլ այժմ զայն խաղաղութիւնն մաղթել հրամայէ՝ որոյ վասն եւ քահանայն ժտի, եւ նորա մաղթանքն է՝ Աստուծոյ առ մարդիկ ունել խաղաղութիւն, զոր ծանուցեալ սովորեաց ասելով յետ խնդրելոյ սոցին. «Խաղաղութիւն ամենեցուն ». այսինքն թէ խաղաղութիւնն զոր խնդրեցիք հրամանաւ սարկաւագիդ՝ տուաւ ձեզ ամենեցուն։ Արդ չեւ եւս առեալ զայն խաղաղութիւն սարկաւագս յորդորէ զնոսա խնդրել աղաչանօք զխաղաղութիւնս զայս, զոր Քրիստոս հաստատեաց մահուամբն իւր, եւ ետ ՚ի ձեռն աշակերտաց իւրոց հաւատացելոցս. «Խաղաղութիւն զիմ տամ ձեզ, զխաղաղութիւն զիմ թողում ձեզ ». այսինքն զի Աստուած մերձ է առ ամենեսեան, եւ տեսող բնաւիցս գործոց եւ անգործից. բայց մեք խտրոց թշնամութեան արկանեմք զմեղս եւ զյանցանս ՚ի մէջ մեր եւ նորա, եւ անտես լինիմք մեք եւ աղաչանք մեր. վասն այսորիկ ասէ, յանցանօք մեր թշնամութիւն եդաւ ընդ մեզ եւ ընդ տէրն մեր. նախ զայս աղաչեցէք, եւ ՚ի յիրաւամբք խռովութենէն ՚ի հաշտութիւն գալ ընդ ձեզ. որպէս զի այնուհետեւ եւ այլ խնդիրքն զոր հայցեմք՝ նմին քաղցր կամօք լսելի լինիցի. եւ զայս մի՛ դանդաղելով, կամ որպէս զհարեւանցի իրս խնդրէք, այլ եւս առաւելապէս. յայտ է ամենայն զօրութեամբ, եւ ամենայն կամօք բախեցէք նախ՝ եւ զդրունս սիրոյն բացէք, խաղաղութեամբ եւ հաշտութեամբ նայել ՚ի մեզ. թէ զայս առնուք, հաւատացէք զամենայն խնդիրսն ընդունել, զի առատ եւ մարդասէր է տէր սիրողացն իւրոց. արդ աղաչեցէք ասէ առաւելապէս զտէր։ Իսկ նոքա որպէս դաստիարակի եւ վարժապետի յօժար կամօք հաւանեալ, եւ միաձայն2 ասեն. «Տէր ողորմեա », ՚ի փոքր բանս յայս զոր ասացին առ Աստուած՝ պարունակեալ զամենայն թախանձանս կամաց իւրեանց. քանզի յորժամ Աստուած ողորմի, զամենայն ինչ ընդարձակ առնէ այնոցիկ որոց ողորմի, զի կարող է. բայց ախորժեմ փոքր ինչ եւ զզօրութիւն ողորմածութեանն սահմանել, զի պարզապէս յայտնեսցի բանս՝ միշտ աղաղակել յեկեղեցի։ Ողորմութեան հայցումն է՝ բժշկական զօրութեամբ ՚ի թշուառութիւնս մեր մերձեալ առ Աստուած, եւ սիրոյն ստիպումն՝ հայցուածովքս խառնել ընդ մեր կարօտութեանս թշուառութիւն՝ զախտակցութիւն կամացն, լինել եւ նմա կամօք ՚ի տրտմութեանս դժուարութեան լծակից՝ յոր մեք վտանգիմք ՚ի հարկէ. եւ է ողորմութիւն ըստ ճշմարիտ սահմանի՝ կամաւոր տրտմութեան ստիպումն նմա՝ վասն ծառայիցս վշտաց չարչարաւցել3 տեառն։ Եւ եւս յայտնագոյնս առնելով ասեմք. ողորմութիւն ստուգի4 դժուարակրացն եւ վտանգելոցն ՚ի բացուստ տեսութիւն եւ ախտակցութիւն ՚ի բնաւորական սիրոյն շարժմանէ խանդաղատեալ, եւ յողորմելի տեսութէանն՝ որպէս զկրից վշտակցեալ. արդ զայսպիսի ախտակցութիւնս թախանձեմք ունել տեառն մերոյ առ իւրաքանչիւր հայցուածս մեր յասելն, «Տէր ողորմեա »։ Զի թէպէտ եւ ՚ի բացեայ ես՝ ասելով՝ ՚ի մէնջ, եւ ՚ի մերս աղցաւոր կրից ըստ բնութեան օտար, սակայն անճառաբար տեսանես, եւ միշտ քննես տկար եւ վշտացեալ զողորմելիքս, եւ քո օգնականութեանդ առ իւրաքանչիւր հայցուածսդ կարօտեալ։ Արդ աղաչեմք, խառնեա զառատագութ1 կամսդ ընդ նեղութիւնս մեր, եւ տես ողորմութեամբ զիւրաքանչիւրդ ՚ի հայցուածոցդ ախտակցութեամբ, եւ որպէս ամենակարող2 արա մեծ այցելութիւն ըստ բազմապատիկ հայցուածոցդ բազում ողորմութեամբդ կատարելով զխնդրուածս, զոր համաձայնութեամբ ամենեքեան կցորդեալ դաստիարակիս մեր եւ առաջնորդիս՝ աղաչեմք, եւ իբր թէ ասելով. տէր, տեսեալ զմեզ յայսպիսի վտանգս՝ լաց ընդ մեզ, տրտմակից լեր մեզ, կարօտակից լեր. զի այսոքիկ եւ այսպիսիք են ողորմութեանն պտուղք։
«Վասն ՚ի վերուստ խաղաղութեան եւ փրկութեան անձանց մերոց զտէր աղաչեսցուք »։ Տես, զի զխաղաղութիւն ոչ զոր յերկրէ ասաց վերագոյնն, այլ զերկնայինն, ըստ որում եւ յաւելուած բանիս զնոյն տնտեսէ։ Քանզի Հայր է Աստուած, եւ հայրաբար գութ ունի առ եկեղեցիս, ո՞ այլ որ արգելու զնոյն, եթէ ոչ մեր ըմբոստանալն, եւ անհնազանդութիւն օրինաց նորին. սակս որոյ եւ խռովի, ոչ յինքենէ, այլ ՚ի մէնջ զպատճառն ունելով։ Արդ մեք, ասէ սարկաւագն, եղբարք, զղջացաք յըմբոստանալոյն, եւ եկաք ՚ի միասին աստ խնդրել զերեսս Հօրն մերոյ Աստուծոյ, եւ հայցել ՚ի նմանէ զփրկութիւն. նախ աղաչեցէք լինել իւր ընդ մեզ հաշտութեամբ3, եւ ապա առաքել ՚ի վերուստ զնախախնամողական զօրութիւնն. եւ խաղաղացուցանել զմեզ յամենայն խռովարար ներգործութեանց թշնամւոյն, որով ջանայ թշնամութիւն առնել ՚ի մէջ մարդկան եւ Աստուծոյ։ Տալ մեզ աղաչեցէք զվերին խաղաղութիւնն, զայն որ ՚ի մէջ հրեշտակացն է եւ աստուածութեանն. զի մեք այնպէս ունիցիմք ընդ Աստուած համակամութիւն. խնդրեցէք զի փրկեսցին անձինք մեր յայսմ խափանողաց արկածից։ իսկ նոքա զնոյն բան երկրորդեալ, եւ ըստ այսմ մասին զվշտակցութիւն յԱստուծոյ պահանջեն ասելով, «Տէր ողորմեա»։
«Վասն խաղաղութեան ամենայն աշխարհի, եւ հաստատութեան սրբոդ եկեղեցւոյ, եւ ամենեցուն օրհներգութեան, զտէր աղաչեսցուք »։ Յետ զերկնայինն ունելոյ խաղաղութիւն՝ ըստ կարգի եկեալ եւ ամենայն աշխարհի պահանջեն, այսինքն հաւատացելոց եւ անհաւատից։ Ըստ այսմ մասին ոչ թէ միայն ՚ի սատանայական խռովութեանց, այլ եւ ՚ի մարդկանէ՝ որք զինեալ ՚ի նմանէ ընդ միմեանս ՚ի թշնամութիւն պատերազմաւ յառնեն, զմիմեանս գազանաբար սպանանեն, զբնաւորական գութն ունայնացուցանեն, զանբնական ատելութիւնն ներգործեն, ուստի զբղխեալ չարիսն ո՞ կարէ թուել։ Անտի սպանումն, ՚ի նմանէ գերութիւն, զրկումն, ծառայութիւն, ՚ի պէտս այնր աշխատութիւն պարսպաց, պատրաստութիւն զինուց, խրոխտումն երիվարաց. նորին վասն անձաւք բնակութիւն մարդկան, քարակոշտք հանգստարանք, հարթ եւ գեղեցիկ տեղ՝ ատելի։ Զի թէ խաղաղութիւնն ՚ի մէջ էր, ոչ դժուարինքն բնակութիւնք, եւ սիրոյ տեղք ամայիք, ոչ ոմն ծառայ եւ այլ ոք բանդեալ. ուստի կարեւոր քան զամենայն ինչ զայս խնդրէ աշխարհի ամենայնի. յաւելու եւ զհաստատութիւն եկեղեցւոյ, քանզի արմատ նորա հաստատութեանն արտաքոյն է խաղաղութիւն։ Զի յորժամ թշնամեացն յարձակումն կարճի, սուր եւ գերութիւն խափանի, եկեղեցի պայծառութեամբ հաստատի, եւ իւրաքանչիւր ոք ՚ի բարեպաշտութիւն յորդորի. ընդ որ լծէ ամենեցուն օրհներգութեան. քանզի որպէս ՚ի խաղաղութենէն հաստատութիւն գայ յառաջ, այսպէս ըստ կարգի հաստատութեամբն օր ըստ օրէ յամենեցուն բերանն օրհներգութիւն Աստուծոյ առատանայ, զոր պարտական եմք միշտ հատուցանել նմա, ըստ այնմ. «Օրհնեցից զտէր յամենայն ժամ ». եւ դարձեալ, «Օրհնել միշտ ՚ի սիրտս ձեր զԱստուած»։
«Վասն սուրբ տանս այսմիկ, եւ որոց հաւատով ընկալեալ զերկեղ տեառն աղօթեն ՚ի սմա, զտէր աղաչեսցուք »։ Տես դարձեալ թէ ո՛րպէս բարեկարգութեամբ տանի զընթացս բանիս. նախ երկնի եւ երկրի խնդրեալ զխաղաղութիւն, եւ ապա աշխարհի առ միմեանս. յետ որոյ եղականապէս որոշէ զժողովեալ տաճարս ՚ի հանուրցն, եւ առաւել սորին վասն թախանձել յորդորէ։ Բայց ասա մեզ ո՜վ երանելի պաշտօնեայ, զիա՞րդ մեզ որք ՚ի տանս եմք մարդկան հրամայես այնչափ փութով վասն անձանց աղերսել։ Ես ասէ ոչ միայն զձեզ գիտեմ աստ , այլ եւ համաձայն ձեզ զդասս հրեշտակաց. զի եթէ տէրն հրեշտակաց ըստ անսուտ խոստմանն է ՚ի մէջ ժողովելոցս յանուն նորա, ընդ նմա են եւ լեգէոնք իւրոցն սպասաւորաց. եւ թէ աղօթս մեր տեսանէ զերեսս Հօր մերոյ, յայտ է թէ հրեշտակքն մեր առնուն եւ բարձրացուցանեն զնոսա, որոց առաւել հրամայեմ աղաչակիցս ինձ լինել քան թէ ձեզ, եւ նոցա մտերմաբար վասն ՚ի տանս ժողովելոցս զտէր թախանձել, ըստ որում են մարդասէրք եւ աստուածասէրք։ Ապա թէ զորպէսն այսմ հաւատալ կամիք յինէն պահանջել, ընթացի՛ք ՚ի պատմութիւն սրբոյ հօրն Սպիւռիդոնի, եւ գտանէք զասացելոցս յայտնաբանիչն. քանզի յորժամ սարկաւագակիցն իմ հեղգացաւ ըստ եպիսկոպոսին հրամանի լուցանել զկանթեղսն՝ նայեցեալ ՚ի սակաւութիւն ժողովոյն, հրեշտակք պատասխանէին նմա ՚ի քարոզութեանն զՏէր ողորմեա, կշտամբեալ4 զթերահաւատութիւնն։ Նոյն եկեղեցի գոլով եւ նոյն պաշտօն, հաստատեցէ՛ք զհաւատս եւ ընդ մեզ ունել զնոսին երգակիցս եւ աղաչանացս առ Աստուած կցորդ։
«Վասն հայրապետին մերոյ կենաց եւ փրկութեան զտէր աղաչեսցուք »։ Որպէս ասացաք, կարգ ունի հետեւումն հրամանական աղօթիցս. զի յորժամ զտաճարս Աստուծոյ եւ բնակիչս առ համանգամայն, ապա սկսանի յանուանէ յիշել զիւրաքանչիւր ոք՝ ըստ չափոյ պատուոցն նախադասեալ. եւ ո՞ ունի յեկեղեցին զառաջին տեղն եթէ ոչ եպիսկոպոսն, որ է փոխան Քրիստոսի՝ առաջնորդ հոգւոց, եւ նորա փրկութեանն եւ ուղղութեանն շնորհ յամենեսին ազդէ. ուստի նախ նորին վասն աղօթեսցուք1 նմա ասէ, զի մի՛ երբէք սայթաքեալ հովուին, ընդ նմին հօտքս լիցուք գահավէժ։
«Վասն պատուական քահանայից, եւ որոց ՚ի Քրիստոս սարկաւագաց, եւ ամենայն ժառանգաւորաց եկեղեցւոյ զտէր աղաչեսցուք »։ Սոքա զերկրորդ եւ զերրորդ կարգ պատուոյ յեկեղեցիս ունին յետ եպիսկոպոսին, ըստ իւրաքանչիւր աստիճանի ժառանգակիցք Քրիստոսի եւ իշխանք հոգւոց. որոց փրկութիւնն ոչ անձանց միայն է օգուտ, այլ եւ ամենայն ժողովրդեանն, սակս այսր վասն նոցա աղաչեն։ Բայց մի՛ եղբարք հպարտասցուք վասն նախադասութեանս, այլ զայն ածցուք զմտաւ, թէ «Որում շատ տուաւ՝ շատ խնդրեսցի ՚ի նմանէ », եւ ոչ թողու Աստուած զպատիւս իւր ընդ վայր, առ ՚ի յոչ պահանջել զկշիռ պտղոյ գործոյն՝ որ հաւատացաւ նմա. այսինքն որոց Քրիստոսի ժառանգակիցք են եւ անուանին, ոչ միայն անձանց լինել լոյս, այլ եւ զայլս լուսաւորել ըստ իւրաքանչիւր պաշտաման գործոյ. ապա թէ հեղգամ, ունիմ ՚ի ձեռին հաստատութեամբ զպատիժ չար եւ վատ ծառային։
«Վասն բարեպաշտ եւ աստուածապահ թագաւորին մերոյ, եւ ամենայն պաղատանն եւ ամենայն զինուորաց նորա զտէր աղաչեսցուք »։ Յետ ժառանգաւորացս եւ հոգւոց առաջնորդաց ՚ի հասարակ ժողովուրդն իջանէ, որոց նախապատիւք են թագաւորք. սոցա վասն Պօղոս մեզ առաւելապէս հրամայէ աղօթել քան ամենայն մարդկան. է՞ր վասն. զի խաղաղութեամբ, ասէ, զկեանս մեր վարեսցուք, քանզի հոգւոյ եւ մարմնոյ կենաց ցանկամք. արդ որպէս եպիսկոպոսք ՚ի պէտս հոգւոց խաղաղութեան տքնին, եւ թագաւորք ՚ի մարմնոց, եւ ըստ որում քահանայք եւ սարկաւագք նորա են գործակիցք, եւ իշխանք պաղատին զինուորքն՝ սորա. եւ ՚ի մարմնական գործն կանխեալ, եւ այնու զմեզ խնամեալ՝ պարտական արարին զեկեղեցի հոգւոց նոցա փրկութեան խնամակալու լինել աղօթիւք. ըստ այնմ, «Նոցա առաւելութիւնն ՚ի ձեր պակասութիւնն, եւ ձեր պակասութիւնն ՚ի նոցա առաւելութեանն. զի իցէք կատարեալք ՚ի մի»։
«Վասն լինելոյ նորա յաղթող, եւ խորտակելոյ զամենայն թշնամիս առ ոտս նորա զտէր աղաչեսցուք »։ Քանզի յաղթութիւն նորա ամբողջ պահէ զմերս խաղաղութիւն, եւ խորտակելն նորա զթշնամիսն՝ զմեզ ՚ի սրոյ նոցա պարուրէ, կարեւոր է ՚ի պէտս մեր եւ զայս աղաչել։
«Վասն ամենայն քաղաքաց եւ գաւառաց, եւ որոց հաւատով բնակեալ են ՚ի նոսա, զտէր աղաչեսցուք »։ Զի մի՛ այլոց փրկութեան մախանաց տացուք կարծիս՝ մեր թագաւորիս յաղթութիւն խնդրելով, առնու զաղաչանսն եւ սփռէ ՚ի վերայ տիեզերաց, եւ առաւելապէս հաւատացելոցն ՚ի նոսա, զի այլքն մարմնակիցք են մեր, եւ հաւատացեալքն ընդ ամենայն աշխարհ անձնակիցք եւ եղբարք։
«Վասն պտղաբերութեան երկրի եւ ժամանակաց զտէր աղաչեսցուք »։ Զպտուղն ոչ միայն երկիրն տայ, այլ եւ հոլովեալն ՚ի վերայ ժամանակք եղանակաց տարւոյն՝ որք խառնեն ընդ նա զքաղցրութիւն օդոցն. գարունն զխոնաւութիւնն, եւ ամառն զցամաքութիւն խորշակին. ոմն սնուցանէ, եւ ոմն կատարէ, եւ զհարկաւոր կարիս մարմնոյս պատրաստէ, իրաւացի է զշնորհ սոցին խնդրել յԱստուծոյ։
«Վասն ճանապարհորդաց, նաւորդաց, վաստակաւորաց, եւ վասն գերեաց փրկութեան զտէր աղաչեսցուք »։ Կարի կարօտ են ձեռնտուութեան Աստուծոյ սոքա յիւրաքանչիւր ընթացս, եւ դիւրագթելիք հարկաւոր փորձանօքն, կամ նաւաբեկութեամբ, կամ աւազակաց դրժանօք, կամ թէ այլ ինչ վտանգիւք։ Զի՞նչ պարտ է եւ զգերեացն թշուառութիւն երկրորդել՝ որք յոյժ մանաւանդ կարօտին ձեռինն Աստուծոյ օգնականութեան. սորին վասն1 հասարակաց անդամոց անկ է մեզ աղաչելն։
«Վասն փրկելոյ զմեզ ՚ի վշտաց եւ ՚ի նեղութեանց զտէր աղաչեսցուք »։ Վիշտ եւ նեղութիւն՝ զոր մարմնոց եւ հոգւոց պատահի՝ ներգործութեամբ չարին առնու. քանզի փորձութիւն է վարք մարդոյ ՚ի վերայ երկրի, ըստ որում ասացաւ, եւ միշտ կարօտիմք յայսմանէ փրկիլ Աստուծով, զոր խնդրելն իրաւացի է. զի մի՛ տացէ ՚ի փորձութիւն առաւել քան զկար մեր, եւ ՚ի տալն՝ արասցէ եւ զելսն։
«Ընկա՛լ կեցո եւ ողորմեա, եւ պահեա զմեզ տէր քոյին շնորհիւդ »։ Հայր, եւ դաստիարակ եւ ուսուցիչ է ժողովրդեանն սարկաւագն. արդ յորժամ որդիքն հաւանութեամբ զոր ինչ ուսոյց՝ աղաչեցին, առնու զպտուղ աղօթից նոցա, եւ ՚ի ձեռս մտաց եւ բարբառոյ իւրոյ եւ ըղձականութեամբ սրտի իւրոյ նուիրէ առաջի Աստուծոյ ասելով, ընկալ. զո՞. զայս զոր ինչ սոքա հրամանաւ իմով զքեզ թախանձեցին քաղցր եւ սիրալիր ընկալ ՚ի ձեռս քո տէր , որ պատարագ քեզ հաճոյ խնդրեցեր զայս ասելով, «Մատո Աստուծոյ պատարագ օրհնութեան, եւ կատարեա բարձրելոյն զուխտս քո. կարդասցես դու առ իս յաւուր նեղութեան քո, եւ ես փրկեցից զքեզ »։ Արդ մեք ՚ի նեղութենէն ստիպեալ կարդացաք առ քեզ աղաչանօք. դու այսուհետեւ ըստ քումդ խոստման արասցես զփրըութիւն, այսինքն կեցուցանել զմեզ անվրդով ՚ի սահեցմանէ չարին կենցաղոյս, եւ ողորմեա։ Բազմապատկաբար խնդրեաց ժողովուրդս զողորմելն քո, տուր եւ մի՛ արգելուր մարդասէր, եւ «Պահեա զմեզ տէր քոյին շնորհիւդ », զի գաղտամարտ ունիմք թշնամի ընդ խաւար խոցոտող զայնոսիկ որ ուղիղ են սրտիւք։ Ի քեզ յուսացաք ես եւ սոքա, առ որ եւ կողկողիմք ձայնիւ. պահեա զմեզ տէր շնորհիւդ քո, եւ մի՛ խնդրեր զփոխարէն ծառայական հպատակութեանն1 առ որ տկարացաք , քանզի բարիք իմ քեզ չեն ինչ պիտոյ, անկարօտ բնութիւն եւ ամենակալ։
«Զսրբուհի աստուածածինն զօրհնեալ տիրուհին եւ միշտ կոյսն Մարիամ. յիշեսջիք եւ զամենայն սուրբս, եւ նոքօք զտէր աղաչեսցուք »։ Ո՜վ թէ որքան է գութ գորովոյ սորա1 ՚ի վերայ եկեղեցւոյս. զի ոչ զայն բաւական համարեցաւ զիւր բնաւիցս վասն մաղթել, այլ եւ զսրբոցն ոտից բռնադատէ բուռն հարկանել. զոր օրինակ որ առաջի թագաւորին մտանեն, իշխանացն որ շուրջ են զնովաւ ակնարկեն՝ համարձակութեամբն զոր ունին առ արքայն՝ կցորդել հայցուածոցն, այսպէս ասէ եւ դուք յետ ամենայնի զտիրամայրն ձեր եւ զամենայն սուրբս յիշեսջիք առաջի Աստուծոյ։ Հաւատամք զի թէպէտ եւ մեք անարժան եմք, նոցա ստիպումն աղաչանացն շարժէ զգթածն յողորմութիւն, որպէս ասաց. «Վերակացու եղէց քաղաքիդ այդմիկ վասն իմ եւ վասն Դաւթի ծառայի իմոյ ». իսկ սոքա յաւելուն դարձեալ. «Յիշեա տէր եւ ողորմեա »։ Այսինքն՝ զառաքինութիւն սրբոց քոց եւ զհաճոյական վարս որ տեառնդ նուիրեցին՝ զմտաւ ածեալ յիշեա, եւ թէ ոչ վասն մեր՝ յաղագս նոցին սիրոյ ողորմեա մեզ տէր, որպէս եւ ստիպիս միշտ ՚ի նոցանէ՝ ոչ անտես առնել զգործս ձեռաց քոց։
«Եւ եւս միաբան վասն ճշմարիտ եւ սուրբ հաւատոյս զտէր աղաչեսցուք »։ Ճշմարիտ եւ սուրբ հաւատ ոչ միայն զխոստովանութիւն սուրբ Երրորդութեանն ասէ, այլ եւ զհաւատալն եկեղեցական բարեկարգ աւանդութեանցս, եւ զԱստուած առաջի աչաց ունել աստանօր հաւատով յունկնդրութիւն խնդրուածոցս, զի մի՛ թերահաւատութեամբ անյոյս եղեալ հեղգանայցեն յաշխատութենէ աղօթիցն, այլ որպէս զի տացէ Աստուած առաւելապէս զօրութիւն առ իւր գիտութիւնն բարձրանալ։
«Զանձինս մեր եւ զմիմեանս տեառն Աստուծոյ ամենակալի յանձն արասցուք »։ Որք մինչեւ ցայժմ հասարակօրէն աղօթեցիք՝ զեղբարցն փրկութիւն նախապատուելով2 քան զանձանց, այժմ եւ զձեր անձինս եւ զմարմինս Աստուծոյ յայնձն արարէք 3 նախախնամել յամենայն դրժանաց չարին։
«Ողորմեաց մեզ տէր Աստուած մեր ըստ մեծի ողորմութեան քում »։ Մեծ է ողորմութիւնն Աստուծոյ, եւ առաւել մեծ եւ բազմապատիկ, ըստ որում ամենայն ուրեք գիրք վկայեն. երբեմն «Ողորմեա ինձ Աստուած ըստ մեծի ողորմութեան քում ». երբեմն «Աստուած որ մեծն է ողորմութեամբ ». եւ մեծ վասն այնր, զի եւ որց ոչխնդրեն յիմարեալ տգիտութեամբ , նայեցեալ ՚ի թշուառութիւնն՝ առանց խնդրելոյ ողորմի եւ օգնէ գթալով ՚ի ստեղծուածն իւր. ըստ որում յաւելու առաքեալ. «Մինչդեռ մեռեալն էաք ՚ի մեղս մեր՝ կենդանիս արար ՚ի Քրիստոս». իսկ է եւ բազում ըստ սաղմոսերգողին, «Որպէ՜ս զի բազում արարեր զողորմութիւն քո Աստուած ». զի արդարապեէ կշռէ ըստ իւրաքանչիւր արժանեաց զշնորհն, մեծի հաւատոյն եւ աշխատութեանն՝ մեծ, եւ փոքուն փոքր. վրիպի եւ ոչ ոք բնաւ յողորմութենէ որ ապաւինի յԱստուած. վասն այսորիկ ասէ, խնդրեցաք բազում անգամ զողորմութիւն, եւ դու հարուստ ես դովաւ տէր արարիչ մեր. տուր մեզ զդոյն ըստ չափոյ արժանեաց մեր, եւ առաւել քան զնոյնն, եւ մի՛ անտես առնել զայսքան աղաղակ ՚ի քեզ ապաւինելոցս։ Յետոյ դարձեալ ստիպէ զաշակերտսն. ասացէք, մի՛ հեղգայք, բախեցէ՛ք եւ բացցի ձեզ, ժտեցէ՛ք, թախանձեցէ՛ք. թէ ոչ վասն բարեկամութեան՝ յորմէ յետնեալ գտաք, հաւատասցուք զի վասն ժտութեանս յառնէ տէրն մեր. եւ տայ զխնդրեալ ողորմութիւնս. իսկ նոքա սրտառուչ կամօք, որպէս ընկալան հրաման՝ բազմապատկաբար զնոյն կրկնեն առ Աստուած։
Արդ եկայք եղբարք որք տգիտանայք զխորհուրդ Քրիստոսի պատարագելոյս, եւ ՚ի մեռելոց սակս միայն զնա դնէք, որոց միայն յուսայք գտանել սովաւ օգնութիւն, ուսարուք հաստատութեամբ զխորհրդոյս զօրութիւն. այսինքն զի զոր ինչ սարկաւագս խրատեաց զեկեղեցին աղաչել բարձրաձայն, զնոյն քահանայն հանդերձեալ է խնդրել խորհրդաբար՝ պատարագին միջնորդութեամբ, եւ սա նորա կամացն զսոսա զուգընթաց լինել յորդորեաց, զոր բաղդատելով ընդ իրեարս միմեանց գտանես հաւասար։ Ասաց սարկաւագն խնդրել քեզ զխաղաղութիւն, զնոյն խնդրէ եւ քահանայն ասելով. «Սովաւ շնորհեա զսէր, զխաղաղութիւն աշխարհի ». ասաց սա խնդրել զեպիսկոպոսաց, զթագաւորաց, զաշխարհի, եւ զոգւոց1 փրկութիւն. զսոցանէ մաղթէ եւ քահանայն միջնորդութեամբ պատարագին, եւ չիք ինչ կարծիք զանազանութեանճշմարիտ քննողաց։ Ապա պարտիմք ՚ի սկզբանս զխորհրդոյս զօրութիւն ճանաչել՝ ըստ որում ուսաք, որպէս զի քահանայքս այսպիսի մտօք զնոյն մատուսցուք, եւ ժողովրդականք վասն իւրեանց եւ վասն ամենեցուն ստուգեսցեն զբանն զսոյն կատարել, առ ՚ի յարձանանալ2 յուսոյ մեր ՚ի շնորհացս առատութիւն անստերիւր հաստատութեամբ, թէ մին ամենեցուն փոխան մեռանի3. քանզի ամենեքեան մեռեալ էաք, եւ վասն ամենեցուն մեռանի. է՞ր վասն. որպէս զի կենդանին ելով այսուհետեւ՝ մի՛ անձանցլիցուք կենդանիք, այլ այնմ որ ՚ի վերայ մեր մեռաւ եւ յարեաւ, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից , ամէն։
Ընդէր քահանայն ծածուկ խորհրդաբար ասէ զաղօթս
ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆ ՚ի ծառայական կարգ են Աստուծոյ, եւ ոչ յիշխանակցութեան կամ բարեկամապէս խորհրդակցութեան. իսկ քահանայք վասն մտերիմ հաւատարմութեան Աստուծոյ գործակիցք եղեն, առեալ իշխանութիւն ՚ի վերայ սոցա՝ աստուածաբար կապել եւ արձակել եւ շնորհս բաշխել. են եւ յաստուածակոյս կողմն , ըստ որում ասաց առ նոսա տէրն, «Զձեզ ոչ եւս կոչեցից ծառայս, զի ծառայն ոչ գիտէ զի՛նչ գործէ տէրն նորա. այլ զձեզ կոչեցից բարեկամս, զի զամենայն զոր լուայ ՚ի Հօրէ իմմէ՝ ծանուցի ձեզ »։ Ապա յայտ է թէ հազարապետք են խորհրդոցն Աստուծոյ, եւ համարձակ առ նա որպէս զգործակից եւ զիշխանակից. ուստի եւ ոչ աղաչեն զնա ծառայաբար աղաղակաւ, այլ ՚ի խորհուրդ մտանեն թագնաբար ընդ տեառնն, ՚ի ձեռն պարզ դիմացն եւ համարձակութեանն, իրաւունս դատելով՝ զոր ՚ի փառս իւր եւ ըստ հաճոյից կամացն Աստուծոյ խնդրէ կատարել. զի յաղաղակելն1 ստիպէ զմեզ ծանրալուրն լինել ումեք. եւ ծանրալուր է Աստուած ժողովրդեանս, որք վասն ՚ի Քրիստոս տղայութեանն խտրոց արկին զմեղսն ՚ի մէջ ինքեանց եւ նորա. ուստի եւ աղաղակեն՝ իբր բռնադատելով առ հայցուածոցն լրումն. իսկ սա որ քահանայս է, հարազատապէս մերձենայ առ նա իբր խորհրդակից Աստուծոյ եւ վերակացու ժողովրդեանս մաղթել առ Աստուած եւ մովսէսապէս անմռունչ գոչմամբ աղաղակէ առ նա, որով գիտէ զտէր իւր զիջուցանել ՚ի բարկութենէն, խոնարհել ՚ի սիրոյն աղերս. իսկ եթէ ասիցես գրաւեալ զքահանայս ընդ տգիտութեամբ կամ ընդ մեղօք՝ որպէս զմի ոք յօտարացն, բանս այսպիսի ելով մեր եւ ոչ զյաղթելն համարձակէ զքահանայական աղօթսն, զի մի՛ լուիցուք, «Դու ընդէ՞ր պատմես զարդարութիւն իմ, կամ առնուս զուխտ իմ ՚ի բերան քո », մեղաւոր ելով եւ մերժող, եւ տգէտ բանից բերանոյ իմոյ։ Նա դարձեալ եւ ոչ զփառսն բարձրացուցանել ՚ի լուր ժողովրդեանն է վայրապար. քանզի յառաքելոյ ՚ի սոյնս խրատիմք, յորմէ առ կորնթացիսն վասն ընտրութեան շնորհացն գրեցելոցն, ընդ որս ածէ, «Եթէ դու օրհնեսցես օտար լեզուաւ, զիա՞րդ որ կայցէ ՚ի տեղւոջ տգիտին՝ ասիցէ ՚ի քում գովութեանն զամէնն ». որով տայ տարացոյց աղօթիցն տգէտ լինել մերձակայիցն, եւ փառատրութեանն հաղորդ՝ զամէնն ասելով, որպէս զի վկայութեամբ ամենեցուն օրհնեսցի անունն Աստուծոյ։ Ինքն եւ զլռութեամբ աղօթելս ուսոյց մեզ. «Զոր կամքն յաղօթս, ասէ, որպէս արժանն է ոչ գիտեմք, այլ ինքն Հոգին բարեխօս լինի ՚ի հեծութիւնս անմռունչս ». տես զի անմռունչ, այսինքն անբարբառ բանիւ գիտէ նա զքահանայական աղօթսն, որ ՚ի սրբոյ Հոգւոյն սպասաւորութենէ բարձրանայ առաջի Աստուծոյ, ըստ որում ետես աւետարանիչն. ապա դրժելով սահմանի օրինացս՝ յայտ է թէ յառաքելական շաւղացն մոլորիմք։