Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Ներսէս Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ · 4/7

Մեկնութիւն առաջին աղօթիցն

«ՏԷՐ Աստուած մեր, որոյ կարողութիւնդ անքնին է, եւ փառքդ անհասանելի »։ Զանուն Հօրն որդիքն եւ ծառայքն միապէս անուանեն, սակայն նա զունկնդրութիւնն զանազանաբար ձայնից մատուցանէ. արդ տայ եւ սա զտէրն անուա Աստուծոյ ՚ի սկիզբն բանիս հաւասար ժողովրդեանն , սակայն աչք նորա եւ ականջք ՚ի վերայ է աղօթից սորա որպէս առ որդի, եւ ինքն գիտակցութեամբ մտաց այսմ վկայէ, եւ իմացականապէս առ իմանալին մտեալ է, առ որ սկսանի ասել մերձաւոր հպմամբ «Կարողութիւնդ անքնին է »։ Արդարեւ անքննելի կարողութեամբ այն որ չափէ զերկինս թզաւ, եւ զերկիրս ամենայն քլաւ, որ կշռէ զլերինս կշռովք եւ զդաշտս կշռորդովք, որ զանգործսն տեսանէ, եւ զշունչ եւ զոգի քննութեամբ սրոյն բաժանէ. անհասանելի է հաւասար այսմ եւ փառք նորա , այն որ զերկինս եւ զերկիր լնու, եւ ՚ի սրովբէից անհաս ամբարձեալ պարուրի։

«Որոյ ողորմութիւնդ անչափ է, եւ գթութիւնդ անբաւ »։ Ո՜վ շնորհին առատութեան. զի ըստ մեծութեան փառացն մեծ է եւ զիջումն ողորմութեանն. ոչ գրի եւ ոչ պատմի, նա եւ փորձիւ բազում անգամ այսպէս ճանաչի գոլ, ըստ որում ՚ի մարդանալն, յ ետայնր եւ ՚ի խաչն, ուր զառատութիւն գթութեանն տեսին երկինք եւ երկիր. «Զի մինչ դեռ մեղաւորքն էաք, Քրիստոս ՚ի վերայ ամբարշտացս մեռաւ ». զորոյ գթոյ առատութիւն այսու ծանուցեալ խորհրդակիցս նորին ասէ.

«Դու ըստ առատ մարդասիրութեան քում նայեա ՚ի ժողովուրդս քո եւ ՚ի տաճարս յայս »։ Եւ զի՞նչ է ասելն եւ խնդրելս՝ նայեա. թերեւս է՞ ինչ թաքուն յԱստուծոյ, առ որս ոչ նայի, այն որ զամենայն ինչ գրեալ ունի զանգործս մարդկան. եւ ոչ երբէք. բայց սակայն այսքան հայեցողս եւ ննջէ բազում անգամ. ըստ այնմ , » Զարթիր տէր վասն անուան քո. զարթիր վասն մեծութեան փառաց քոց , եւ զարթիր տէր եւ մի՛ մերժեր զմեզ »։ Յորոց հայել՝ զխնամելն ուսանիմք եւ զպահելն, եւ ննջել՝ զանտես առնելն ըստ մեղաց. վասն այսր եւ ըստ այսմ զհայելն խնդրէ իբր յիւր ժողովուրդ, եւ յարեան իւրոյ գին հարկաւորապէս։

«Եւ արա ընդ մեզ եւ ընդ աղօթակիցս մեր առատապէս զողորմութիւն քո եւ զգթութիւն »։ Տեսանե՞ս, զի իւր աղօթակից կոչէ զժողովուրդն՝ յաղագս ընդ մի շաւիղ խնդրոց գնալոյ սմա եւ նոցա հրամանաւ սարկաւագին. եւ զի նոքա զտէր ողորմեա ձայնեցին, սա առնել զայն Աստուծոյ իրաւունս դատի ՚ի վերայ ժողովրդեանն իւրոյ։

«Զի սուրբ ես Աստուած մեր, եւ քեզ փառք յաւիտեանս »։ Սուրբ ոչ միայն վասն ամենաբաւ պարզութեանն ասէ, այլ թէ եւ ՚ի մեր պարտեացն անկցորդ ես, յաղագս վարժելոյ եւ միշտ խրատելոյ եւ խնամելոյ. ըստ այնմ, «Ես զանձն իմ սուրբ առնեմ ՚ի վերայ սոցա ». արդ որպէս արարեր եւ ես սուրբ, միշտ ողորմելովդ, ասէ, սուրբ լեր ՚ի մէջ մեր, եւ քեզ փառք հատուցումն ՚ի տկարացելոցս վասն առատութեան ՚ի վերայ մեր շնորհիդ։

Զինչ նշանակէ սաղմոսացն քաղցրաձայնութիւնք նոյն եւ ընթերցուածքն յետ այնորիկ

ՍԱՂՄՈՍՔՍ մի ըստ միոջէ խորհրդոյս զօրութեան են նախագուշակք, զորս եղանակելով յայտ առնեմք՝ թէ առ մի դիտաւորութիւն հայի մարգարէիցն նախաճառութիւն եւ եկեղեցականացս խորհրդոց կատարումն. թէպէտ եւ ըստ դատման բառից եւ ժամանակաւ զանազանին ՚ի միմեանց, սակայն մի է էութեանն զօրութիւն, այսինքն մարդկան փրկութիւն. ուստի եւ զսաղմոսերգութիւնս եւ զընթերցմունքս սրբոյ պատարագին՝ եկեղեցւոյ օրէնք սկիզբն արար, նշանակելով թէ վասն զի աստուածաշունչ գիրք օրինաց եւ հրամանացն Աստուծոյ են հանդերձ սքանչելի գործովքն պատմաբանք, զոր քաղցրացուցանեմք ՚ի յունկն լսողացդ եղանակաց վայելչութեամբ սաղմոսիս, եւ ՚ի բաց վարեալ ՚ի մտաց ձերոց զարկածս սատանայական խորհրդոց, երաժշտական նուագաւս մաքրեմք զնոյն, եւ առ բարձրագոյն տեսութիւնն պատրաստեմք։ Քանզի է այս շնորհ զօրութեան սաղմոսիս՝ յերգելն փախուցանել զխորհուրդս դիւականս, եւ զջոկս նոցա, որպէս յայտ է ՚ի պատմութենէ անտի թագաւորութեանցն. զի յորժամ երգէր Դաւիթ, դիւրէր Սաւուղի ՚ի լուր երգոց ՚ի չարչարանաց այսոյն. նոյն լինի եւ յեկեղեցիս։ Քանզի ամենեքեան գալով յարտաքին խուճապմանց, ոմն ՚ի վաճառուց տուրեւառից, ոմն յաշխատութենէ մարմնական գործոյ , այլ ոք ՚ի զինուորականն կարգէ, իշխանն յիշխանականն սաստէ՝ եկին մտին յեկեղեցիս, եւ դեռ եւս ամբոխեալ են ՚ի խորհուրդս իւրեանց՝ յիշատակաւ զբաղանացն. վասն որոյ նախ զհեշտալուր երգս սաղմոսացս երգեալ՝ մաքրեն ՚ի մտաց նոցա զմարմնական տիպսն, եւ երգովքս յափշտակեալ զբաղեցուցանեն զմիտս նոցին յաստուածայինսն. եւ յորժամ բովանդակ երգ սաղմոսացս կատարի ՚ի հնոց կտակարանաց ընթերցմունք, եւ զմտաց մեր ներգործութիւնք առաքինութեանն ունակութիւն1 փոփոխէ, յետ այսորիկ սրբազան գիրք առաքելականք համաձայնին ընդ մարգարէիցն, որպէս զի ցուցցի մի դիտաւորութիւն սոցա եւ նոցա ունելոյ. եւ որպէս միով բանիւ խրատեն զմարդիկ, յաղագս որոյ եւ առ ՚ի միմեանս յարակցին ընթերցմամբ։ Դարձեալ զի եւ որ համառօտն եւ ՚ի ծածուկ էր ՚ի սաղմոսն, եւ ՚ի տառս մարգարէիցն, ՚ի ձեռն հաւատարիմ առաքելական պատմութեանն ընդարձակ եւ յայտնապէս վերաճառին. եւ թէ ոք ՚ի շարադրութեանն խորհուրդ ընթերցուածոցն նայեսցի՝ միատեսակս եւ համաձայնս գտցէ իրերաց, որպէս միոյ աստուածապետական հոգւոյ շարժեցեալս. յաղագս որոյ վայելչապէս յեկեղեցի սուրբ յետ հնոց կտակարանացն եւ սաղմոսացն՝ նորոցն ընթերցւոմն լինի կարգ տուչութեանն, ուսուցանելով մեզ՝ թէ մարգարէքն կանխագուշակութեամբ զառյապայ եղեալ Յիսուսի փրկագործութիւնս ասացին յառաջագոյն. իսկ առաքեալքն յետ այնորիկ ականատես գոլով նմին՝ զկատարումն իրին պատմեցին մեզ. բայց սակայն գլուխ աստուածաբանութեան հնոյն եւ նորոյս է աստուածագործիլն մեր, որ յետ սրբելոյ եւ խրատելոյ զմեզ սոցա, հանդերձեալ է խորհրդածութեամբ պատարագին սրբոյ երեւիլ։ Բայց այժմ իրաւունս համարիմ եւ զիւրաքանչիւր ուրուք սաղմոսացն զօրութիւն քննել, առ ՚ի հաստատութիւն ասացելոցս աստուածասէր մտաց արկեալ առաջի։

Մեկնութիւն առաջնում սաղմոսին

«ԲԱՐԻ է խոստովան լինել տեառնդ, սաղմոս ասել անուան քում բարձրեալ »։ Մի՛ ոք կարծեսցէ տգէտս զմարգարէսն նորոյ խորհրդոյս, կամ ՚ի բացուստ տեսողս. զի թէ Հոգին էր որ խօսէր ՚ի նոսա, եւ Հոգին զամենայն քննէ եւ զխորս Աստուծոյ, եւ Աստուած կոչէ զչգոյն իբրեւ զգոյ, որ յառաջագոյն սահմանեալ էր զայլ ՚ի փառս մեր, ապա յայտ է թէ որպէս այժմ՝ նոյն եւ յայնժամ Հոգին գիտէր զփրկութիւնս նորա, այլ ըստ պատշաճ ժամանակին ձեւացուցանէ զբանս իւր ՚ի մարգարէսն պատրուակաւ. իսկ եթէ կեղակարծիս մտօք առ ՚ի սոյն հաւատ՝ ե՛կ միայն յայս սաղմոս, նիստ առընթեր Դաւթի, եւ ուսիր թէ ո՛րպէս պատմէ քեզ առ Աստուած գոհութեամբս զշնորհակալութիւն Քրիստոսի շնորհացս եղելոց, որպէս վայելող ՚ի նոյն եւ ուրախացեալ , եւ մեզ առ յապա եկելոցս եւ պայծառացելոցս պարգեւօքն ուսուցանէ զսոյն երգել, ըստ որում նշանակէ ՚ի վերնագիրս՝ Սաղմոս օրհնութեան յաւուր շաբաթու։ Եւ ո՞ր է օր շաբաթու եթէ ոչ այսօրս առաջի կացեալս, յորում եբարձ Աստուած զարտօսր յամենայն աչաց, աւ շաբաթացոյց զմեզ յամենայն աշխատութենէ մեղաց, որպէս ասէ Պօղոս. քանզի ՚ի նոցանէն յԻսրայելէ նուազեցաւ շաբաթանալն, վասն այսր այլ օր շաբաթու սահմանէ Դաւիթ, յետ այնչափ ժամանակաց, եւ ՚ի նոյն ինքն ճշգրիտ շաբաթ այս ժամանակ սրբոյ պատարագիս , յորում խոյս տուեալ ՚ի մարմնական աշխատութենէ՝ եկաք ՚ի սուրբ եկեղեցիս ճաշակել զՔրիստոսի խորհուրդսն եւ հանգչել ՚ի մեղաց, զոր ծանուցեալ մարգարէիս՝ եկեալ ՚ի մէջ ժողովելոցս երգակիցս առնու զմեզ ՚ի սաղմոսս, ոչ յաղօթից եւ ոչ յարտասուաց երգ, որպէս մինչ ասէ. «Տէր մի՛ սրտմտութեամբ քո յանդիմաներ զիս, եւ մի՛ բարկութեամբ քո խրատեր զիս ». կամ «Ողորմեա՛ ինձ Աստուած, զի կոխեաց զիս մարդ զօրհանապազ ». այլ զի՞նչ. սաղմոս օրհնութեանց։ Քանզի գիտէ զայս ժամանակ գոհութեան եւ ոչ ապաշխարութեան , ուրախութեան եւ ոչ արտասուաց կամ տրտմութեան. զի որք յուսամբ այժմ Որդւոյն Աստուծոյ վասն մեր պատարագիլ՝ փարատեցաք զերկեղ մեղացն, եւ մոռացաք ՚ի մտաց մերոց, եւ զօրհնութիւնս զայս շնորհողին աճեցուցանեմք առ նա բարեյուսութեամբ առաջիկայ պարգեւին սպասելով. ուստի եւ առաջնորդէ մեզ երգել, Բարի է խոստովան լինել տեառնդ »։ Արդարեւ այս1 ժամանակ բարի եւ պատշաճ գոհանալոյ զքէն, ասէ, Աստուած, քան զայլ ընթացս հոլովման աւուրն. է՞ր վասն. զի յուսամք զմիածին Որդիդ տալ փոխանակ մեր ՚ի մահ, յաղագս որոյ եւ մեզ իրաւունս վարկանիմք բարձրաձյն սաղմոսերգութեամբ խոստովանել զշնորհս քո որ առ մարդիկ ՚ի լուր երկնի եւ երկրի։ Բայց զի՞նչ է անուն սաղմոսին, զի ասէ. «Սաղմոս ասել անուան քում բարձրեալ ». սաղմոս առանձինն է յօրհնութենէ , այսպէս եւ օրհնութիւն որոշի ՚ի գովութենէ. քանզի օրհնութիւնն է յէիցս բարեաց մեր եդեալ Աստուծոյ բարեբանութիւն, իբր թէ ասելով. դու արարեր զմեզ քեզ պատկերակից, մեք փոխանակ այդորիկ օրհնեմք զքեզ, եւ գովեստն վասն հրաշիցն գովասանութիւն. որպէս մինչ ասէ, «Ամենայն հրեշտակք իմ գովեցին զիս յորժամ եղեն աստեղք ցիրք ». իսկ սաղմոսս է երաժշտական նուագարանաց գործւոյ յարակցութիւն բարբառոյ, իբր տասնաղւոյ կամ փողոյ կամ այլոյ. այսպիսովք բարիոք վարկանի այժմ մարգարէս զԱստուած օրհնել ասելով. «Սաղմոս ասել անուան քում բարձրեալ », յայտ առնելով թէ զիմանալիդ Աստուած ոչ միայն իմանալի մտօք պարտական եմք օրհնել, այլ եւ զանբան գործիս մարմնոյ ձայնակից նմին տամք, եւ բանիւ հոգւոյ եւ ձայնիւ մարմնոյ, որպէս քնարի եւ եղանակի յարմարութեամբ՝ սաղմոսեմք ՚ի բարիոք ժամանակս՝ բարձրացեալդ մեր Աստուծոյ անուան, եւ ոչ բնութեան. քանզի էութիւնդ անհաս է ՚ի ստեղծուածոցս, միայն առ տէրութեանդ անուն իշխեմք օրհնութեամբքս ձկտիլ։

«Պատմել առաւօտու զողորմութիւն քո, եւ զճշմարտութիւնս քո ՚ի գիշերի »։ Գիշեր միշտ սորա սովորութիւն է ՚ի սաղմոսիս զաղջամուղջ մեղացն կոչել, ըստ այնմ, «Ասացի, խաւար ուրեմն արդեօք ծածկեաց զիս », կամ «Գիշեր փափկութեան՝ զոր ընտրեցի փոխանակ լուսոյ ». իսկ առաւօտ զդարձն ՚ի նմանէ, եւ մերձենալ ՚ի լոյս գիտութեանն Աստուծոյ. որպէս ասէ յայտնապէս յութսներորդ յեւթներորդ սաղմոսին, «Միթէ պատմեսցէ՞ ոք ՚ի գերեզմանի զողորմութիւնս քո, կամ զճշմարտութիւնս » մինչդեռ ՚ի գիշերի մեղացն է։ Եւ փոքր ինչ յառաջ ընթացեալ՝ յաւելու. ես առ քեզ տէր առաւօտուս աղաղակեմ ՚ի նորոգ դարձս. նոյնպէս եւ այժմ ըստ այնմ խորհրդոյ առնու ասել զներգործութիւն կամացն Աստուծոյ առ իւրաքանչիւր ընթացս մեր գուշակեալ. այսինքն, այժմ միայն է բարի խոստովան լինել առ քեզ տէր, եւ գովել զանուն քո, բայց եւ ոչ ամենայն ժամանակ. զի որ ՚ի գիշերոյ մեղացն պաշարեալ է, նորա լեզուն անարժան է գովութեամբ խօսել ընդ քեզ, գոլով ՚ի գերեզման ախտիցն. այլ զի՞նչ. զճշմարտութիւն քո յիշել, այսինքն զանաշառ դատաստանացդ երկեղն ՚ի մտի ունել, եւ ՚ի ճշմարիտ քո իրաւանցն դողալ եւ սարսափել. իսկ զերծեալքն յայնմանէ, եւ չեւ եւս ՚ի լոյս մաքրութեան հասեալ՝ այլ է ՚ի մէջ երկուցն. յառաւօտն դատիլ1 խղճէ մտացն՝ տկարանայ եւ յայնժամ պարզ դիմօք զքեզ խոստովանել, այլ միայն զառատ ողորմութիւնդ առաջի աչացն կերպարանէ եւ ՚ի նա արձանացեալ ՚ի լոյսն դիմէ։ Այլ մեք շնորհօք քո զերծեալ ՚ի մեղաց գիշերոյն, եւ անցեալ ընդ առաւօտ ապաշխարութեանն, ծանեաք ՚ի մինն զճշմարտութիւն իրաւանցդ, եւ յերկրորդն զառատ մեծութիւն ողորմութեանդ, եւ այժմ ՚ի ներքուստ ՚ի վեր դիմեալ՝ բարիոք վարկանիմք ձրիցդ փառաբանիչ եւ խոստովանող լինել։ Քանզի անցուցեր ընդ ալիս մեղացն, եւ հասուցեր յեկեղեցւոյս նաւահանգիստ՝ որք նախ զողորմութիւնն խնդրէաք վտանգեալք, եւ զօգնութիւն տառապանացն կոծեալք, այժմ հանգուցեալ խոստովանիմք եւ շնորհակալ եմք ունկնդրութեան քո։

«Տասնաղեաւ սաղմոսարանաւ ՚ի ձայն օրհնութեան գովել »։ Տասնաղի տիրապէս իմանամք զհոգի եւ զմարմին ըստ վերագրելոցն, իւրաքանչիւրոցն հինգ զգայարանօք, որովք յայտ առնէ՝ թէ այնքան առատացաւ շնորհք քո ՚ի վերայ մեր՝ որ ոչ թէ միայն հոգւով ստիպիմք գովել զքեզ ըստ նմանութեան հոգեղինացդ, այլ խառնեմք զլարս իմաստից սորա ընդ զգայարանս մարմնոյ, եւ որպէս զտասնաղի երգարան զոյգս արարեալ զհոգի եւ զմարմին տասն զգայարանօքս, բարձրացուցանեմք զձայն՝ մարմնոցս ազդեցութեամբ եւ բանիւ հոգւոց, եւ այսպիսի օրինակաւ իրաւունս համարիմք զքեզ Աստուած՝ օրհնութեամբք գովել։ Եւ ո՞ է որ զքեզ յայսքան ստիպէ շնորհ, ո՜վ երանելի, ազդեա՛ երգակցացս. թերեւս ե՞լքն յԵգիպտոսէ տոհմի քո, կամ ժառանգե՞լն զերկիրդ. ո՛չ բնաւ. ապա զի՞նչ.

«Ուրախ արարեր զիս տէր յարարածս քո, եւ ՚ի գործս ձեռաց քոց ցնծացայց »։ Արդ զո՞ր իմանաս արարած ուրախացուցիչ մարդկան յԱստուծոյ՝ ՚ի սմանէ ասացեալ. զի՛ արդեօք զառաջինն. եւ ահա յայն՝ քրտանց եւ տրտմութեանց վիճակեցաք, եւ ոչ ուրախութեան. այլ ուրախացաք՝ յորժամ ելոյծ զնոյն խաչիւն Քրիստոս, ՚ի սոյն հաւասար մեր եւ սա ուրախացաւ։ Եւ զիա՞րդ ասիցես նախ զլինելն. որպէս Աբրահամ ետես զօր նորա, եւ ուրախ եղեւ, ՚ի տեառնէ վկայեալ. ուրախ եղեւ ՚ի նոյն արարածն նովին Հոգւովն եւ Դաւիթ կանխաւ. եւ ուրախանամք մեք տիրապէս այժմ, տեսեալ զՈրդին Աստուծոյ առաջի Հօր մեր փոխան պատարագ. զոր ծանուցեալ Պօղոսի՝ խրախոյս տայ առ ՚ի նոյն շնորհ. «Ուրախ լերուք ՚ի տէր յամենայն ժամ»։ «Եւ ՚ի գործս ձեռաց քոց ցնծացայց »։ Գործք ձեռաց է Քրիստոսի այն, զի միանգամ ինքն զինքն մատոյց պատարագ Աստուծոյ, որով զյաւիտենականն եգիտ մեզ փրկութիւն։ Արդ եթէ մի անգամ էր ասէ քո շնորհն ՚ի վերայ մեր, ցնծացեալքս ՚ի նոյն ոչ այլ զուարճանայաք. ապա թէ միշտ եւ յաւիտեան փրկես պատարագի քո յիշատակաւ, միշտ հանապազ ցնծամք ՚ի գործս ձեռաց քոց, այսինքն յօր ըստ օրէ պատարագելդ, եւ զմեզ ՚ի տրտմութենէ մեղացն ՚ի զուարճութիւն ցնծութեամբ փոխել։

«Ո՜րպէս զի մեծ են գործք քո տէր, եւ յոյժ խորեն խորհուրդք քո »։ Գործք ձեռաց Աստուծոյ ասաց վերագոյնն . զի մի՛ թուեսցի հարեւանցի ինչ, յաւելուածովն զառաւելութիւնն ցուցանէ. վասն այսորիկ ցնծայ1 ՚ի դոյն, զի մեծ եւ անհաս գործ արարեր2 Աստուծոյ մարդանալ եւ վասն մարդկան միշտ փրկանք մատչել։ Իսկ եթէ կարծես մեծ գործ Աստուծոյ զառաջին արարչութիւնն, այսմ ոչ եբեր3 ՚ի վերայ՝ թէ խոր է եւ թագուն խորհուրդ, եւ յազգամացն անծանօթ. զի ահա զայս ամենեքեան տեսանեն՝ որ մեծ է, զերկնի պայծառութիւն, զերկրի լայնութիւն, զարեգական ընթացք, անզգամք եւ իմաստունք, եւ ոչ է խոր՝ այլ յայտնի։ Այլ խոր է ամենայն իրօք յոյժ եւ անհաս խաչին խորհուրդ՝ որ Հրէից գայթակղութիւն եղեւ եւ հեթանոսաց յիմարութիւն, եւ միայն կոչեցելոցս ՚ի նմանէ զօրութիւն եւ իմաստութիւն. ազյն խորհուրդ ասէ՝ զոր շնչաւոր մարդ ոչ ընդունի, քանզի յիմարութիւն է նմա։

«Այր անզգամ զայս ոչ ծանիցէ, եւ անմիտն զայս ոչ առնու ՚ի միտ »։ Տեսանէ՞ս յաւելուածովս զճշգրտութիւն ասացելոցդ. զի ահա յայս խորհրդոյս հրաժարեն հողորդ լինել անզգամք ՚ի մարդկանէ եւ անմիտք. է՞ր վասն. զի հաւատովք ճանաչի եւ ոչ այլ իւիք։ Զի այժմ ոչ եհան զմեզ ՚ի մեղաց, որպէս զԻսրայէլն յԵգիպտոսէ, զգալի նշանօք՝ որ ամենեցուն եղեւ յայտնի հաւատացելոց եւ անհաւատից. այլ կամելով Աստուծոյ փրկել զմարդիկ, ոչ զիշխանական զօրութիւնն, այլ զիրաւունս եւ զարդարութիւն առ ՚ի ձեռս։ Քանզի մարմին առ, եւ զնոյն անմեղ ծանեաւ. առիթ մեղաց զբանսարկուն յայտնեաց, եւ զնոյն խաչիւ նշաւակեաց. զմեզ հաւատով որդիս Աստուծոյ ստեղծ, եւ մարմնով թշուառական եւ չարչարեալ. ետ փրկանս զմարմին իւր՝ որով միշտ փրկիմք աստ խորհրդապէս, եւ զզօրութիւն փրկութեանն երեւելաբար ՚ի հանդերձեալ աշխարհն իմանամք։ Տե՛ս թէ ո՛րքան խոր է խորհուրդս՝ զոր անզգամն ոչ կարէ ճանաչել. է՞ր վասն. զի ոչ կարէհովւոյ աչօք քննել, այլ մարմնոյ զգայարանօք, որոյ առաջի ոչինչ արկեալ քո սքանչելի՝ ոչ առնու ՚ի միտ զնորա շնորհն. ըստ որում ասէ. «Եւ անմիտն զայս ոչ առնու ՚ի միտ »։ Զի յորժամ տեսանէ ՚ի քէն զհացն մարմին Աստուծոյ անուանեալ, եւ զգինին արիւն, եւ ՚ի զգալի աչս իւր ոչ ցոլանայ ՚ի նմանէ հուր կամ փայլատակունք, ծիծաղի զասացելովքն. քանզի թանձրացուցեալ զներքին հայեցուածսն արտաքնոյն ետ ծառայ։ Իսկ որ գիտէ թէ հոգի է Աստուած, եւ հոգեպէս զշնորհս նորա քննէ, իմանայ զամենայն հաւատովք, եւ ՚ի միտ առնու զառաւելութիւնն, գիտելով թէ այս սերմանելոյ ժամանակ է, եւ ոչ հնձելոյ. զոր օրինակ թէ երկուք ոմանք մարդիկ կենակիցք իրերաց հանդիպեալք, մինն իմաստութեամբ գիտէ զառաւելութիւն շահից յերկրագործութենէն, զամբար ցորենոյ իւրոյ յերկիր սփռէ. իսկ երկրորդն անհմուտ գոլով՝ ծիծաղի զնովաւ որպէս զանմտաւ, եւ ինքն զիւրն շռայլութեամբ ծախէ. իսկ ՚ի ժամ հնձոցն սա ամաչէ, եւ նա բազմապատիկ ժողովէ։ Այսպէս խորհուրդ տեառն զառօրեայ կեանքս սերմանելոյ սահմանեաց ժամանակ, քանզի ձմեռն մահուն՝ ամենեցուն կայ առաջի. իսկ անզգամն եւ անմիտն՝ անհաւատ գոլով գարնայնոյն, ոչ առնու ՚ի միտ զխորութիւն իմաստիցն, այլ միայն զառօրեայս ընտրէ իւր հեշտութիւն։

«Ի բուսանել մեղաւորաց որպէս խոտ, ՚ի ծաղկել այնոցիկ ոյք գործեն զանօրէնութիւն »։ Մեղքն սատանայի է ներգործութիւն. քանզի ՚ի սկզբանէ, ասաց, սատանայ մեղանչէ, եւ զնա սատանայ յանձինս մեր բուսուցանէ՝ ինքն ընդ չարիքն իւր զուարճացեալ։ Վասն այսորիկ յորժամ զմեծ եւ զուրախացուցիչ գործն Աստուծոյ ասաց, եւ զխորհուրդն կամի ցուցանել մեզ՝ թէ զի՛նչ է նորա պտուղն. յաղագս որոյ եւ զայս ա՛ռ ՚ի մէջ ՚ի բուսուցանել սատանայի յանձինս մեր՝ ՚ի մէջ սերմանցն Աստուծոյ՝ զխոտ եւ զորոմն մեղացն ՚ի խորհուրդս. քանզի աստ բուսանի նախ առաջին եւ ծաղկէ՝ յորժամ մեք զկամս եւ զյօժարութիւն տամք նմին օգնական, եւ կցորդ լինիմք չարին սերմանց՝ աճեցուցանելով զնա հեղգութեամբն եւ հեշտութեամբքն. իսկ պտուղ տայ, յորժամ գործով կատարի մեղքն ՚ի մէնջ։ Արդ տէր մեր զայս գիտելով՝ ետ մեզ զճառագայթ մարմնոյ եւ արեան իւրոյ՝ իբր թէ ասելով, ես գիտեմ փորձիւ զպատերազմակիցն ձեր, զի միշտ բուսուցանէ ՚ի սիրտս ձեր զմեղսն, եւ բազում անգամ եւ դուք ծաղկեցուցանէք զնա. արդ առէք զայս ջերմութիւն շնորհի, օր ըստ օրէ ճաշակեցէք՝ քաւութիւն բուսելոց մեղացն եւ ծաղկելոց, եւ մինչդեռ չեւ լինի պտուղ բերեալ1 զկատարումն եւ զմահն, այսու սպառեցուցեալ սատակեցէք զնա։

«Սատակեսցին յաւիտեանս յաւիտենից, եւ դու բարձրեալ ես յաւիտեանս տէր »։ Ոչ թէ միայն այսօր սատակին բոյսք մեղացն եւ անօրէնութեան մշակին ՚ի քո ծագմանէդ, այլ յաւիտեանս յաւիտենից, այժմ եւ առ յապա. զի որքան դու բարձրեալ եւ զօրաւոր տէր, թշնամին նկուն եւ արհամարհեալ։ Ահա դու բարձրեալ յաւիտեանս. նա յաւիտեան սատակեալ եւ սատակեսցի ՚ի զօրութենէ քումդ շնորհաց։

«Զի ահա թշնամիք քո տէր, զի ահա թշնամիք քո կորիցեն, սատակեսցին ամենեքեան ոյք գործեն զանօրէնութիւն »։ Ո՜վ թէ ո՛րքան խանդաղատանօք առնու զյաւելուած բանիս ընդ նախասացելոցն. եւ զի ասաց թէ բուսեալ եւ ծաղկեալ ՚ի մեզ մեղք՝ սատակին ՚ի բարձրեալ տեառնէդ, զի մի՛ համարիցիս թէ առ յապա ժամանակս այս լինելոց է , կամ անագան ուրեմն, սրտապնդեալ յուսովն ասէ առ Աստուած. ահա տէր, ահա յայսմ ժամու թշնամիք քո կորիցեն բուսեալք եւ ծաղկեալքն. զի պատարագի միածինդ քո, եւ զտապ ճառագայթի զօրութեան արեան իւրոյ ծագեալ ՚ի խիղճ մտաց հաւատացելոցս իւրոց, սատակէ եւ կորուսանէ ՚ի միջոյ սոցա զամենայն բոյս անօրէնութեան եւ զծաղիկ մեղաց։

«Բարձր եղիցի որպէս միեղջերուի եղջիւր իմ, եւ ծերութիւն իմ ՚ի ձէթ պարարտութեան »։ Զի՞նչ միեղջերու, կամ զի՞նչ նորա բարձրութիւնն, եթէ պարզ տեսութեամս հայիցիմք ՚ի բանս. կամ ո՞րպէս մարդ բանաւոր եղջիւրաւոր՝ որ անբանիցն տուաւ զէն եւ ոչ սմա. այլ պարտ է զճշմարտութիւն իրացս խուզել։ Եղջիւր յորժամ ասեն գիրք, զզօրութիւնն նշանակեն. որպէս եւ Դանիէլ տեսանէր, եւ Զաքարիա լսէր. այս եղջիւրք են՝ որ ցրուեցին զՅուդայ եւ զԻսրեյէլ։ Իսկ միեղջերու ըստ առ Յովբայ ասացելոցն զՔրիստոս իմանամք, որ միով անմատչելի զօրութեամբն յաղթեաց հակառակամարտին։ Իսկ մի եղջիւր ո՞րպէս իբր զնորայն բարձրասցի, ասիցէ ոք. այնպէս ըստ որում Պօղոս գրեաց. «Հացն զոր բեկանեմք՝ հաղորդութիւն է մարմնոյն Քրիստոսի. զի մի հաց մի մարմին եմք բազումքս, մեք Քրիստոսի եւ Քրիստոս մեր ». արդ զայս ասէ եւ սա, թէ ոչ միայն մեռեալ Որդին Աստուծոյ զթշնամիսն իմ կորուսանէ եւ սատակէ, այլ եւ զիս իւր հաղորդ եւ կցորդ առեալ, զիմ զօրութիւնս որպէս զիւրն զօրացուցանէ մարտնչել ընդդէմ թշնամւոյն իմոյ սատանային. զի ընդ իւր հաղորդեալ՝ եւ զօրութեանն յայտ է թէ հաւասարիմք։

«Եւ ծերութիւն իմ ՚ի ձէթ պարարտութեան»։

Որք գիտեն զսովորութիւն գրոց , ծերս զկատարեալսն յառաքինութիւն ճանաչեն, որպէս եւ զկաթնկերս զ ՚ի նոսին տղայս. արդ իմ առաքինութեանս կատարելութիւնն ճաշակմամբ քո՝ Հոգւոյն սրբոյ շնորհացն հաղորդեալ, պարարին սովաւ եւ բերկրին, զոր օրինակ մարմին ուրուք ձիթով. քանզի ձէթ եւ մեռոն եւ անուանք սոցին՝ շնորհաց Հոգւոյն են ապացոցյ, եւ նոյն Հոգին զտէրունական խորհուրդս կատարեալ մեզ շնորհէ. որով ասէ պարարեալ եւ զօրացեալ իմաստ գիտութեան իմ, ուրախ եմ։

«Ետես ակն իմ ՚ի թշնամիսն իմ, եւ ոյք յարուցեալք են ՚ի վերայ իմ չարութեամբ՝ ՚ի նոսա լուիցէ ունկն իմ »։ Ո՞յք այլ ՚ի վերայ իմ թշնամիք յարուցեալք՝ եթէ ոչ անզեղջ մախանօք պատերազմակիցքն. ՚ի նոսա ետես ակն իմ. զի՞նչ. զի խաչիւն կործանեցան, կենարարին կրիւք յիշխանութենէն եւ ՚ի պետութենէն մերկացան, կոխան ՚ի ներքոյ ոտից մարդկան տուան, անգործ եղեւ խայթոց չարեացն օր ըստ օրէ թողութեամբս զոր ընդունիմք. զամենայն ետես հոգւոյ ակն իմ ՚ի նոսա եւ հաւատաց, սակս որոյ եւ ուրախ եմ. «Եւ ոյք յարուցեալք են ՚ի վերայ իմ չարութեամբ, ՚ի նոսա լուիցէ ունկն իմ »։ Զչարութեամբ եւ զրպարտութեամբ յառնելն նոցա ՚ի վերայ մարդկան՝ թէ կամիս, ամենայն բանք սաղմոսին ցուցանեն քեզ. որպէս մինչ ասէ. «Յարեան ՚ի վերայ իմ վկայք մեղաց, զոր ինչ ոչ գիտէի հարցանէին ցիս. բացին ՚ի վերայ իմ զբերանս իւրեանց, եւ ասացին, այո այո տեսին աչք մեր »։ Ի նոսա հանդերձէ ունկն իմ լսել զկործանումն եւ զանկումն։ Ո՞րպէս. յորժամ ձայնէ որդին Աստուծոյ, «Այս է մարմին իմ բաշխեալ , եւ արիւն իմ նոր ուխտ ձեզ քաւութեան եւ թողութեան », յայնժամ իմ սրբութեամբն նա պարտաւորի, եւ զիմ քաւութիւնն լսելով՝ զնա լսեմ դատապարտեալ մեղացն այնոցիկ՝ զոր ՚ի վերայ իմ ասէր տեսանել, եւ ինձ վկայէր լինել։

«Արդարքն որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին. որպէս մայրքն Լիբանանու բազումք եղիցին »։ Առ որս թշնամին մեղաւոր զփուշս բուսուցանէր եւ զդժնիկ անօրէնութեան ծաղկեցուցանէր, այսուհետեւ արդարացեալք Քրիստոսի շնորհօքն՝ ծաղկեալ բուսանին, ոչ ժահահոտ մեղօք երկրային խորհրդոց, այլ որպէս զարմաւենիս. զի որպէս նա միշտ աճելովն՝ ՚ի վեր ընթանայ, այսպէս եւ սոքա աղաղակեն. յետ այսորիկ մեռաք, եւ կեանքն մեր է յերկինս ընդ Քրիստոսի առ Աստուած. անդ է եւ մեր առաքինութիւնն, ուստի եւ փրկչին ակն ունիմք. զայն ծաղիկն ծաղկին՝ յոր երկնաւոր Հայրն հոտոտի։ «Եւ որպէս մայրքն Լիբանանու բազումք եղիցին »։ Լիբանան միշտ ՚ի գրոց հակառակամարտ Եղուսաղէմի դնի, որ է մարդկան ըմբռնելոց ՚ի սատանայէ նշանակ. ըստ այնմ, «Փշրեսցէ տէր զմայրսն Լիբանանու ». զոր փշրեաց, եւ շինեաց նոքօք զեկեղեցի իւր յամենայն ազգաց հեթանոսաց։ Արդ ասէ, թէ որպէս անհաւատութեամբ ամբարձեալքն եւ ծառայեալքն սատանայի բազումք էին ըստ մայրիցն Լիբանանու մարդիկ, այսպէս փշրեալք նոքա եւ խոնարհեալք եւ արդարացեալք Քրիստոսի շնորհօքն, եւ ծաղկեալք առաքինութեամբ բազմապատիկ լինիցին։ Եւ զի եղեւ այս, յառաքելոյ ուսիր՝ որ գերեաց զամենայն միտս ՚ի Լիբանանէ, եւ ած յԵղուսաղէմ ՚ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի, եւ շինեաց զնոսա տաճար հոգեւոր, յանարատ քահանայութիւն։

«Տնկեալք եղիցին ՚ի տան տեառն, եւ ՚ի գաւիթս Աստուծոյ մերոյ ծաղկեսցին »։ Յո՞ր տուն. ՚ի Լիբանանէ կռապաշտութեանն յեկեղեցի հաւատացելոց ամենայն հեթանոսք տնկեցան եւ տնկին Քրիստոսի մահուամբն յայս գաւիթս, եւ ծաղկեսցին նոքա այնուհետեւ, ոմանք մարտիրոսական արեամբ, այլք խոստովանողական դաւանութեամբ, այլք ճգնաւոր ժուժկալութեամբ. կէսք բանիւ եւ վարդապետութեամբ. բազումք ունկնդրութեամբ եւ առաքինութեամբ, զորոց ծաղիկսն նա միայն գիտէ թուել՝ որ հոտոտեցաւ եւ հոտոտի յիւրաքանչիւրսն, եւ ըստ նոցին զհատուցմունսն կշռէ։

«Եւս եւ բազումք եղիցին ՚ի ծերութիւն պարարտութեան »։ Զի մի՛ կարծեսցես՝ թէ յերբեմն ժամանակ եղեւ ծաղկեալ աստուածպաշտութեանն, եւ ՚ի Քրիստոսի շնորհացն ՚ի մէջ եկեղեցւոյ եւ դադարեաց, ուսուցանէ թէ օր ըստ օրէ առաւելապէս բազմանան եւ ծերքն, այսինքն առաքինիքն եւ իմաստունքն երբ եւ լինիցին՝ պարարին Հոգւոյն շնորհօք, եւ միշտ նոյն է Քրիստոս եւ իւր պարգեւքն, որպէս առաքելովքն, եւ յամենայն ժամ1 առ իւր սիրելիսն ծաղկեալ։ «Գիրգ եւ փափուկք եղիցին ՚ի պատմել. ուղեղ է տէր Աստուած մեր, եւ գոյ ՚ի նմա անիրաւութիւն »։ Դարձեալ ուսիր, զի մարմնապէս բանիւքս զհոգեւոր շնորհն ձեւացուցանէ. ապա թէ ոչ՝ ըստ մարմնոյ գիրգն եւ փափուկն՝ ոչ զուղղութիւնն Աստուծոյ ճանաչէ, այլ եւ զոր ունէր մոռասցի. ըստ այնմ, «Գիրացաւ Յակովբ, սոնքացաւ ՚ի պարարտութենէն, եւ եթող զտէր Աստուած իւր »։ Արդ որպէս նա որ մարմնովն գրգի՝ մոռանայ, այսպէս որ մարմնով ճնշեալ գրգէ զհոգին, զԱստուծոյ սիրոյն յիշատակն օր ըստ օրէ առատացուցանէ յանձն իւր. վասն այսորիկ ասէ, յորժամ բազմանայ եկեղեցի եւ յառաջանայ հասակաւ առաքինութեանն, ծեր եւ կատարեալ լիցի իմաստիցն Աստուծոյ պարարեալ1 ճգնութեամբն, եւ գրգեալ ապա փափկանայ առաքինութեամբն, յետ այնորիկ ո՜րքան խելամուտ լինի շաւղացն Աստուծոյ, եւ լսէ պատմել զնորա ուղղութիւնն. եւ զայս թէ կամիս ուսանել, տես զառաքելական օրէնսն առ նորատունկսն, զի՛նչ է ՚ի բաց կալ ՚ի զոհելոյ կռոց, ՚ի պոռնկութենէ եւ ՚ի հեղձուցելոյ։ Տե՛ս թէ յետ այնորիկ ՚ի բազմանալն եւ ՚ի պարարիլն եւ ՚ի պատմել զուղղութիւն երկեղին Աստուծոյ՝ ո՛րքան աճեաց ՚ի հետեւողաց նոցին զանազան զգուշութիւն առաքինութեան։ Զայս ամենայն ընթացս եւ շնորհս եկեղեցւոյ ՚ի սկզբանէ մինչեւ ցկատարած՝ նախ Հոգին Աստուծոյ յայս նուագս սաղմոսի ՚ի ձեռն մարգարէիս ուսոյց մեզ, զոր յորդառատ սիրով սկիզբն աստուածային խորհրդոյն կարգեցին հարքն, հիմն եւ արմատ մեծի շնորհին որ հանդերձեալ է կատարել. ընդ որ եւ զխոստովանութիւնն յայտնի ածեն ՚ի վերայ. «Միածին որդի եւ բանդ Աստուած », որ զայս ամենայն կատարեցեր ՚ի փառս անուան քո, որ ես փառաւորեալ յաւիտեանս . ամէն։

Մեկնութիւն աղօթիցն որ յետ առաջին սաղմոսին ասի

«ՏԷՐ Աստուած մեր կեցո՛ զժողովուրդս քո, եւ օրհնեա զժառանգութիւնս քո »։ Ժողովուրդք մեք անուանիմք Քրիստոսի սեպհական, գնեալք արեամբ նորա, ըստ որում ասէր Պօղոս առ Երիցունս Եփեսացւոց. «Զգոյշ լերուք հօտիդ՝ յորում եդ զձեզ Հոգին սուրբ տեսուչս՝ հովուել զժողովուրդ տեառն, զոր գնեաց արեամբն իւրով »։ Արդ զի այսպէս զգոյշ կալ հրաման առին, ՚ի նոյն ինքն ՚ի Քրիստոսէ աղերսեն զպահպանութիւն որոյ եւ ժառանգութեամբ վիճակի հօտս։

«Զլրումն եկեղեցւոյ քո պահեա », այսինքն թէ մի՛ զրկեսցուք ՚ի սատանայէ, յափշտակել զոք ՚ի բազմութենէ մերում ժողովոյս, այլ պահեա անվրդով։

«Սրբեա զնոսա որք ողջունեցին սիրով զվայելչութիւն տան քո »։ Ի պէտս սրբելոյ ժողովեցան աստ՝ ապաւինեալք յօճառ աղօթից մերոց. արդ դու որպէս ամենաբաւական հատո՛ ըստ հաւատոց իւրեանց, եւ առաւել քան զնոյն։

«Դու զմեզ փառաւորեա աստուածային զօրութեամբ քո, եւ մի՛ թողուր զյուսացեալքս ՚ի քեզ »։ Զի քեզ սպասեալ յուսամք, եւ դու ես կարապետ փրկութեան մերոյ. զաղքատացեալքս հարստացո աստուածեղէն առատ կամօքդ, եւ մի՛ առներ անտես, որպէս բազումողորմ եւ փառաւորեալ յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Մեկնութիւն երկրորդ սաղմոսի երգոյն որ յետ առաջնոցն

ՏԵՍԵԱԼ զվերնագիր սաղմոսիս՝ բաւական համարիմ առ ՚ի զօրութիւն նորին յայտնել իմաստնոց եւ առանց քննութեան. զի գրեալ է. «Օրհնութիւն երգ Դաւթի՝ յօր միաշաբաթու, յորում երկիր հաստատեցաւ »։ Քանզի ահա տեսանեմք հաստատութիւն երկրի՝ զոր ՚ի Քրիստոսէ ընկալաւ շնորհօք մարդեղութեան. ապա թէ վասն առաջին արարչութեանն էր օրհնութիւնս, ոչ ասէր հաստատութիւն որպէս դրդուելոյ, այլ ստեղծուած եւ գոյութիւն. բայց յայտնէ թէ այն ստեղծեալ երկիրն եւ բնակիչք նորա եւ ըստ մեղացն Ադամայ անիծեալ եւ դրդուեալ, այսօր ՚ի նոր Ադամս Քրիստոս օրհնեցաւ եւ հաստատեցաւ. սակս որոյ եւ մարգարէս շնորհակալ եւ գովասան եւ ներբողիչ լինի նմա օրհնութեամբ երգոյս ասելով.

«Տէր թագաւորեաց, վայելչութիւն զգեցաւ »։ Երկուս թագաւորութիւնս գիրք ուսուցանեն մեզ Քրիստոսի. մի զմշտնջենաւորապէսն ընդ Հօր տէրութիւնն Որդւոյ՝ որ նախ քան զամենայն բլուրս ծնաւ ՚ի ծոցոյ նորին անդրանիկ. եւ երկրորդ յորժամ ըստ մարմնոյ եկաց նա թագաւոր ՚ի վերայ Սիոնի լերին սրբոյ նորա, յորժամ եւ խնդրեաց զհեթանոսս ՚ի ժառանգութիւն. զայս թագաւորութիւնս դնէ մարգարէս եզական՝ ասելով, «Տէր թագաւորեաց ». քանզի ՚ի յետին ժամանակս յայտնեցաւ Քրիստոս յանարգութիւն մեղաց, յորում եւ վայելչութիւն զգեցաւ։ Զի՞նչ այլ նմա վայելչութիւն եւ փառք, բայց թէ ամենասուրբ մարմինն միացեալ ընչ աստուածութեանն զոր զգեցաւ յորժամ կամեցաւ, տիրել ՚ի վերայ աշխարհի իրաւամբք, եւ վայելչացաւ եւ շքեղացաւ, փոքր մի խոնարհեալ քան զհրեշտակս Յիսուս՝ իւրով նուաստանալովն։

«Զգեցաւ տէր զօրութիւն, ընդ մէջ իւր ածաւ»։

Աստուծոյ զգենուլ զոր ոչ ունէր զօրութիւն՝ ոչ ասի, զի նա միշտ է զօրաւոր, այլ յայտ է թէ ՚ի մարմնաւորութիւնն ասի այս ՚ի վերայ նորա՝ որ զգեցաւ զօրութիւն, եւ ած ընդ մէջ իւր։ Զո՞ր զօրութիւն, թերեւս հրացանութի՞ւն կամ սա՞ստ, կամ պատուհա՞ս, որով զօրացաւն. ոչ բնաւ. այլ զի՞նչ. զտկարութիւն. քանզի զտկարութիւնն եւ զչարչարանս ած ընդ մէջ իւր, եւ այնու սպառազինեալ՝ մարտեաւ ընդ թշնամին մարդկան, եւ յաղթեաց նմա։ Ո՞ ոք լուաւ, ո՞ ոք ետես զէն արքայի որպէս զմերում տեառնս եւ թագաւորի զօրաւոր, որ ՚ի մարտ դիմեալ ինքն անէծք եղեւ, եւ զանէծսն ելոյծ. ինքն չարչարեցաւ, եւ զչարչարանսն խափենեաց. ինքն դատեցաւ, եւ զթշնամին դատապարտեաց. ինքն արտաքոյ դրանն մեռաւ, եւ զիշխան աշխարհիս յաշխարհէ արտաքս ընկէց։ Այս է զօրութիւն զոր ետես վայելչապէս ընդ մէջ նորա ածեալ մարգարէս։

«Հաստատեաց զաշխարհս՝ զի մի՛ սասանեսցի»։

Ո՜վ թէ ո՛րքան ըստ կարգի ածէ զվայեչութիւնս շնորհացն Քրիստոսի. քանզի յայնժամ հաստատեցաւ աշխարհ, յորժամ նա խարիսխ մեր յերկինս ընդ աջմէ Հօր նստաւ. վրդովեալ էր եւ սասանեալ, իւրաքանչիւր ոք ՚ի ճանապարհս իւր տարակուսեալ՝ թէ զի՞նչ յետ մահու ունի պատահել մեզ. յայսպիսի խռովութենէս հաստատեաց զամենեսեան, յոյս եւ կարապետ մտեալ ՚ի ներքին կողմ վարագուրին՝ ուր հրաւիրեաց զամենեսեան հանգուցանել։ Արդ որպէս Քրիստոսի չիք կրկին մեռելութիւն, եւ ոչ աշխարհի ՚ի հաստատութենէ յուսոյս սասանումն կամ այլայլութիւն. յաղագս որոյ եւ ասէ, այնպէս հաստատեաց, զի մի՛ բնաւ սասանեսցի, զոր գիտելով առաքեալ ասէ. «Պինտ կալցուք զխոստովանութիւն անշարժ եւ հաստատուն յուսոյն. քանզի հաւատարիմ է որ խոստացաւն»։

«Պատրաստ է աթոռ քո, ՚ի սկզբանէ յաւիտեանս դու ես »։ Աստ առ ինքն թագաւորն շրջէ զբանս՝ զորոյ շնորհին հաստատութիւնն եղեւ խոստովան. եւ դու տես զնրբութիւն ասացելոցս1. քեզ աթոռ պատրաստեցաւ ասէ, որ ՚ի սկզբանէ ես եւ յաւիտեան. եւ թէ ՚ի սկզբանէ թագաւոր, այժմ զաթոռն զիա՞րդ ընդունի որպէս նորոգ օծեալ արքայ, եւ ՚ի պատրաստեալ տեղն բազմեալ։ Այլ զանճառ միութիւն մարմնոյն ընդ աստուածութեանն նշանակէ. եւ ըստ որում էր մի, իբր ընդ մի խօսի ընդ զգալին եւ ընդ իմանալին՝ թէ որ ՚ի սկզբանէ ես ՚ի յաւիտեան՝ առեր մարմին, եւ նովաւ յաթոռդ հայրական նստար, գոլով դու նոյն մի Աստուած՝ որպէս ՚ի սկզբանէ, եւ այժմ մարմնովդ եւ յաւիտեանս անփոփոխ. ըստ այնմ. «Ասաց տէր ցտէր իմ, նիստ ընդ աջմէ իմմէ ». որ եւ էր միշտ, բայց յետ մարմնաւորութեանն այս ասացաւ առ նա՝ որով եւ զանուն ընկալաւ ՚ի վեր քան զամենայն անուն։ Արդ որպէս անունն տուաւ նմա յետոյ՝ որ ունէր զնոյն յառաջ, այսպէս եւ աթոռն պատրաստեցաւ նմա յետ հաստատելոյն զաշխահս՝ որ ՚ի սկզբանէ ունէր զնոյն, ըստ որում եւ ասաց. «Տուաւ ինձ ամենայն իշխանութիւն յերկինս եւ յերկրի»։

«Ամբարձան գետք ՚ի տէր, եւ ամբարձին գետք զձայնս իւրեանց, եւ յարիցեն գետք ՚ի գնացս իւրեանց »։ Ամենեւին զարթուցանէ զմեզ ոչ հայել ՚ի պարզ յօդուածս բանիցս. զի զի՞նչ գետք կամ գնացք նոցա, ձայնք կամ ամբառնալ առ տէր առնլի. ապա թէ զզօրութիւնն քննեմք՝ ՚ի բաց առեալ զպատրուակ ապացուցիս, ամբողջ պահէ զընթացս բանից իւրոց. քանզի նախ ասաց թագաւորել նմա, զմարմնանալն, եւ զօրութեամբ հաստատութիւն երկրի զխաչն. յետ որոյ ՚ի պատրաստական աթոռն զնստելն, ՚ի համբառնալն։ Արդ ըստ կարգի ածէ եւ զիջումն Հոգւոյն որ յետ այնորիկ եղեւ, ասելով. «Ամբարձան գետք ՚ի տէր »։ Գետոյ եւ ջրոյ անուամբ միշտ զշնորհս Հոգւոյն է գրոց սովորութիւն առնուլ. ըստ այնմ, «Որ հաւատայ յիս, գետք յորովայնէ նորա բխեսցեն ջրոց կենդանութեան ». զի ըստ որում ջուր մշտաբուխ է, այնպէս եւ Հոգին. եւ որպէս նա զիւրաքանչիւր յորս մերձենայ՝ գտեալ արմատ կենաց եւ զօրութեան՝ կենսացուցանէ, այսպէս եւ Հոգին առ հոգիս ներգործէ։ Յաղագս որոյ գետոյ անուամբ առնու զնա ասելով. «Ամբարձան գետք ՚ի տէր ». զի Հոգին ամբարձեալ ՚ի Հօրէ ՚ի Քրիստոս՝ տուաւ փոխարէն իւրն աշխատութեան ՚ի տէրն մեր, եւ նա առեալ զնոյն եհեղ յաշխարհ առատապէս ՚ի վերայ աշակերտաց իւրոց սաստիկ ձայնիւ ըստ ասացելոցս. «Ամբարձին գետք զձայնս իւրեանց ». զոյգ սմին եւ պատմութիւնն ասէ, «Եկն հնչիւն իբրեւ սաստիկ հողմոյ »։ Իսկ բազմաւորական անուամբ դնէ յաղագս զանազան շնորհացն զոր յաջողէ մի եւ նոյն Հոգին, զիւրաքանչիւր յաջողուածսն նորին անուամբն գետք առեալ. «Յարիցեն գետք ՚ի գնացս իւրեանց ». զի այսուհետեւ ասէ յորժամ ձայնիւ գետօրէն եկն Հոգին1 յերկիր, որ պատրաստէ զանձն իւր գնացից նորա ճանապարհ, անդ յառնէ հանգչել, եւ զանձն նորա գնացիւք իւրովք ոռոգել։ Եւ ո՞ լինի նորա գնացիցն ճանապարհ, եթէ ոչ որ նախ ընդ Քրիստոսի մեռանին մկրտութեամբն, նոքա կարեն զօծութիւն սրբոյն տանել, եւ զորդէգրութեան հոգին ընդունել։

«Ի ձայնէ ջուրց բազմաց սքանչելի եղեն զբօսանք ծովու »։ Զոր այժմ ծով առակաւ ասէ, յետ փոքու հանդերձեալ է տուն Աստուծոյ անուանել, որ է եկեղեցի սուրբ. սորա սքանչելի եւ ուրախարար զբօսանք դնէ զբազմապատիկ ջուրցն ձայնք. եւ ձայն ջրոյն է ազդումն Հոգւոյն յիւրաքանչիւր ոք ՚ի սրբոցն, որով գնացս եւ ճանապարհ արարեալ յեկեղեցի՝ պէսպէս եւ բազմաձայնս շնորհաց ժողովեաց աստ եւ ծով արար։ Զի որպէս ՚ի ծովն ոչ մի գետ, այլ բազումք մտանեն, այսպէս եւ յեկեղեցի ոչ մի շնորհ Հոգւոյն, այլ բազում եւ զանազան է ժողովեալ. եւ որպէս նոքա թէպէտ եւ գետքն զանազանին, սակայն բնութիւն ջրոյն մի է, այսպէս եւ սոքա թէպէտ իւրաքանչիւր ոք ՚ի սրբոցն որիշ են ժամանակաւ եւ բանիւ, սակայն ջուր Հոգւոյն՝ որ նոքօք ճանապարհ արար յեկեղեցի, մի է եւ ՚ի Հոգւոյն շարժեալ։ Այլ օրինակաւ զձայն մարգարէիցն լուաք, եւ այլով զառաքելոցն. ա՛յլ զհետեւողացն, եւ այլ զհայրապետացն. եւ այսպէս այս բազմապատիկ ջուրքս եկեալ ՚ի մի վայր եկեղեցւոյս՝ ծովացան ՚ի սմա, եւ սքանչելի զբօսանօք ուրախ առնեն եւ հեշտացուցեալ զուարճացուցանեն զմիտս հաւատացելոց հայեցողաց ՚ի նոսին։ Զբօսնուն եւ զարթնուն ՚ի թմբրութենէ մեղացն, նայեցեալ յայս ծովս, եւ ըմպեն ՚ի սմանէ, եւ զիւրաքանչիւր ծարաւ զովացուցանեն. ոմն ապաշխարութեան պասքեալ, եւ եկեալ ՚ի ծովս՝ ըմպէ ՚ի ջրոյ սորա, եւ զբօսեալ հեշտանայ. այլ ոք իմաստութեան, միւսն գինոյ, այլ ոք ջրի, միւսն կաթին, ամենեցուն է բաւական տալ զբօսանք մխիթարութեան։ Արդարեւ սքանչելի է այս ծով՝ հասարակաց ցնծութեան առիթ։

«Սքանչելի ես դու տէր ՚ի բարձունս. վկայութեանց քոց մեք յոյժ հաւատացաք »։ Տեսանե՞ս, զի զանուն գետոյն եւ ջրոյն այժմ վկայութիւն փոխեալ, յայտնեաց զստուգութիւն բարառնութեանն. եւ զի՞նչ ասէ.

«Սքանչելի ես դու տէր ՚ի բարձունս ». որպէս ծով քո եւ եկեղեցի յերկիրս1 է սքանչելի զբօսանք մարդկան ըստ ասացելոցս, այսպէս եւ դու ՚ի բարձունսդ ես սքանչելի տէր, անհաս ՚ի հրեշտակաց եւ ուրախութիւն նոցին։ Եւ որպէս մեք ՚ի ծովէս ըմպեմք, եւ զանազան շնորհօք մխիթարիմք՝ զորքանն խորութեան եկեղեցական խորհրդոցս1 ոչ գտանեմք, այլ յետ ամենայնի սքանչելի եւ անհաս զսա դնեմք, այսպէս եւ դոքա ՚ի քէն զանազան շնորհօք զօրացեալ եւ զուարճացեալ՝ յորքանն խորութիւն գիտութեանդ տեառն ոչ հասանեն, այլ յետ ամենայն հասմանս՝ սքանչելի եւ անհաս ՚ի ծառայից զտէրդ հաւատան։ «Վկայութեանց քոց մեք յոյժ հաւատացաք ». վկայութիւն զշնորհս Հոգւոյն ասէ՝ որ գրովք ամբարեալ է ՚ի մէջ եկեղեցւոյ վկայ աստուածութեանն նորա ճշմարտութեան, եւ առ մարդիկ բազմապատիկ մարդասիրութեանն. մեք ասէ զբօսանալով ՚ի լուր սոցա՝ ոչ կեղակարծ մտօք թերահաւատեմք, այլ յոյժ անտերիւր աւատալով հաւատամք՝ յորժամ պատմէ ոմն արարիչ զքեզ, ոմն վկայէ ծննդեան քո, այլ ոք խաչին, այլ ոմն աստուածութեանն, միւսն համբառնալոյն, եւ այլ ոմն կրկնակի գալստեանն։ Այսքան վկայիցս քո տէր հաւատացաք յոյժ, եւ սքանչացաք ընդ շնորհս քո , որպէս եւ հրեշտակքդ ՚ի բարձունս։

«Տան քում վայել է սրբութիւն, տէր, ընդ երկայն աւուրս »։ Որպէս զգետն ստուգաբանեաց տիրապէս կոչմամբն վերագոյն, եւ վկայութիւնս անուանեաց, այսպէս զծովն ՚ի նոցանէ եղեալ զեկեղեցի՝ տուն տեառն այժմ կոչէ. «Տան քում , ասէ, վայել է սրբութիւն, տէր ». այսինքն թէ այս տանս՝ որ յայսքան բազմապատիկ հիմանցս շինեցաւ յառաքելոց եւ ՚ի մարգարէից, ՚ի վկայից եւ ՚ի վարդապետաց՝ որք խաղաղանան ՚ի մէջ տանս եւ առոգանեն զսոյն, յամենայն աղտեղութենէ եւ պղծութենէ սուրբ եւ մաքուր լինելն վայելուչ է. քանզի որ գլուխ անկեանդ ես՝ սուրբ ես, եւ հիմունքն ՚ի քեզ պատկանեալ՝ սուրբ են ամենեքեան որպէս վկայեցեր, վայել է եւ մեզ ՚ի ձեզ յամարեալ որմոցս սուրբ լինել։ Եւ ո՞ է այլ ոք որ սրբէ զմեզ, եթէ ոչ քոյբ սուրբ մարմինդ եւ պատուական արիւնդ. քանզի նա է քաւութիւն սրբութիւն մեղաց, եւ մեք մեղօք տգեղացեալ եւ աղտեղացեալ։ Արդ տուր զօճառ սրբութեան զսրբարար քո պարգեւս, եւ որպէս վայել է տաճարիս քո եւ տան եկեղեցւոյս, մաքրեա զսա ընդ երկնաւորս. մի՛ այսօր միայն կամ վաղիւն, այլ զամենայն երկայնութիւն առժամանակեայ կենացս կալցուք զայդ շնորհ եւ մխիթարութիւն ըստ քում, Աստուած մեր, անսուտդ խոստման՝ որ ասացեր. «Այս է հեղեալ վասն բազմաց »։ Այսքան ետ բան փանաքիմաց մտաց մեր Հոգին Աստուծոյ ՚ի պէտս սաղմոսին քննութեանն՝ զոր երգէ եկեղեցիխորհրդապէս, նախ ՚ի սկիզբն սրբոյ պատարագին. ընդ որ եւ շարական յարմարեն պատշաճապէս ՚ի փառս Աստուծոյ։ Ընկալցուք ապա զհայրենի աւանդութիւնս, ծանուցեալ զզօրութիւն սորա սահմանեալ յԱստուծոյ յառաջագոյն ՚ի փառս մեր, եւ ծանիցուք ապաւինեալքս ՚ի Քրիստոս զայս՝ զոր ոչ ոք յիշխանաց աշխարհիս այսորիկ ծանեաւ. իսկ մեզ յայտնողին Քրիստոսի փառք յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Մեկնութիւն երրորդ աղօթիցն

«ՈՐ հասարակաց զայս եւ միաձայն մեզ ամենեցուն ուսուցեր աղօթել, եւ զերկուց եւ զերից միաձայնելոց յանուն քո խոստացար ընձեռել զհայցուածս »։ Պարզաբար զհրամանսն Քրիստոսի նմին յուշ ածէ զասացեալն. «Եթէ երկու ՚ի ձէնջ միաբանեսցին, զոր ինչ խնդրեսցեն՝ եղիցի նոցա. զի ուր իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն իմ, անդ եմ ես ՚ի մէջ նոցա »։ Արդ զայս ժողովելս, ասէ, եւ զաղօթելս ՚ի քէն ուսաք, եւ ոչ թէ անձամբ անձին ժպրհիմք մարդիկ ընդ Աստուած խօսել. այլ զի լուաք ասացեալ, զոր ինչ խնդրէք՝ եղիցի ձեզ,

«Դու տէր եւ այժմ զծառայից քոց զխնդրուածս առ ՚ի յօգուտն կատարեա »։ Ի քէն խնդրեմք՝ որ զխնդրելս ուսուցեր. վայելուչ եւ քեզ զքո խոստումն կատարել ըստ այնմ, որպէս եւ դու քննես զօգուտն մեր.

«Շնորհելով մեզ յայսմ յաւիտենիս զգիտութիւն քում ճշմարտութեանդ, եւ յապառնիդ զկեանս յաւիտենականս »։ Աստ այնմ կարօտիմք, զկամս Աստուծոյ գիտել, եւ ՚ի ճանապարհս վկայութեանց նորա լինել իմաստուն՝ զոր եւ խնդրէ. քանզի այսոքիկ են որ առաջնորդեն մեզ ՚ի յաւիտենական կեանսն։

Մեկնութիւն երրորդ սաղմոսին որ տօնսն երգի

«ԵԿԱՅՔ ցնծասցուք ՚ի տէր, աղաղակեսցուք առ Աստուած փրկիչ մեր »։ Զայս սաղմոսս ճշգրտաբար երանելի առաքեալն ա՛ռ ՚ի թուղթն որ առ Եբրայեցիսն. ուր եւ ցուցանէ նա Պօղոս՝ թէ առ եկեղեցի է ասացեալ. վասն որոյ ոչ եմք կարօտ սորին վասն բանիս տալ հաստատութիւն. քանզի ասէ՝ թէ այսու սաղմոսիւս եմք աւետարանեալ ՚ի Դաւթէ լսել ձայնին Քրիստոսի. որպէս եւ նոքա ՚ի Մովսեսէ ընկալան զգուշութիւն առ հրամանս Աստուծոյ. եւ զի աւետարանութիւն է սաղմոսս եւ ուրախութեան կարապետ, նորին աղագաւ ՚ի սկիզբն սորա առաքելաբար հրամանաւ ՚ի ցնծութիւն կոչէ զմեզ ասելով.

«Եկայք ցնծասցուք ՚ի տէր »։ Զո՞ ոք կոչէ ՚ի ցնծութիւն՝ եթէ ոչ զքեզ եկեղեցի հեթանոսաց. դուես սեպհական փրկչին քո ժողովուրդ՝ գնեալ արեամբ ամբիծ եւ անարատ գառինն։ Եկայք ամենեքեան ժողովեսցուք ՚ի միասին, եկեղեցասցուք ՚ի Քրիստոս եւ ցնծասցուք ՚ի նա, յիշատակեալ զբազմապատիկ շնորհս նորա առ մեզ։ Վասն մեր եհար զԵգիպտոս զծառայեցուցիչն բանսարկուն. մեզ պատառեաց զծովն մեղաց, եւ անցոյց ընդ նոյնն խաղաղութեամբ. զայս ժողովրդեանս հետեւեալ Փարաւոնն՝ նշանակեալ ընկղմեաց ՚ի ծով խաչին, եւ մերկացոյց յիշխանութէան եւ ՚ի պետութենէ. քեզ առաջնորդէ սիւն Հոգւոյն, քեզ առաջնորդէ մշտնջենաբուխ վէմն աւետարանական Քրիստոս. դու ճաշակես զհաց երկնից զճշմարիտ, դու ընթանաս յերկիրն պարգեւաց յերկնային հանգիստն. նոքա քեզ եղեն ամենայնիւ օրինակ. վասն որոյ ճշմարտութեան վայելող եկեղեցի քրիստոնէից, մի՛ հեղգանար, մի՛ դանդաղիր, այլ եկեսցուք ՚ի միասին եւ ցնծասցուք ՚ի տէրն՝ յորմէ զայսքան գտաք փրկութիւն։

«Աղաղակեսցուք առ Աստուած փրկիչ մեր »։ Աղաղակն ցնծութեան է ծնունդ. քանզի յորժամ ոք ՚ի միտս եւ ՚ի խորհուրդս առատանայ՝ առաւելութեամբ ուրախութեանն1, ոչ կարէ ՚ի ներքս թաքուցանել զնոյնն, այլ արտաքս ՚ի զգայարանս ձգէ, յայնժամ իւրաքանչիւր ոք ՚ի նոցանէ շարժին ՚ի գործակցութիւն ուրախութեանն. հայեցուածք աչացն զուարթանայ, ձեռքն ծափս հարկանէ , բերանն ծիծաղի, լեզուն աղաղակէ, եւ ամենայն մարմինն ներգործութեան հոգւոյն կցորդի2։ Մեք ասէ այնպէս սրտի մտօք տարփմամբ սիրոյ տեառն մերոյ ցնծասցուք, մինչ զի ոչ հանդուրժեալ առաւելութեանն ՚ի զգայարանս զնոյն ձգեսցուք, եւ յայտնաբան արասցուք Աստուծոյ մերոյ՝ զառ նա ուրախութիւնս աղաղակաւ լեզուացս. «Աղաղակեսցուք ասէ, առ Աստուած փրկիչ մեր »։ Որ ստուգաբանի առ Աստուաթ Յիսուս, զի նա է որ փրկեաց զժողովուրդ իւր ՚ի մեղաց իւրեանց։

«Կանխեսցուք առաջի նորա խոստովանութեամբ»։

Աղաղակել հրամայեաց ցնծացելոցս՝ զի մի՛ տարակուսեսցուք՝ եթէ զի՞նչ աղաղակեմք, ուսուցանէ եւ զնոյնն. «Կանխեսցուք ասէ », այսինքն փութասցուք մտցուք՝ որք ժողովեցաք, կացցուք առաջի նորա խոստովանութեամբ. խոստովանել զո՞ այլ, եթէ ոչ զպէսպէս տնօրէնութիւնս նորա ՚ի պէտս փրկութեան մարդկան։ Կամի՞ս ասէ ուսանել եկեղեցի, եթէ յորժամ եկեալ կանխես ցնծալ առ փրկիչն քո, եթէ զի՞նչ աղաղակես առ նա. ես ցուցից քեզ. խոստովանեաց զերախտիսն զոր առեր ՚ի ձեռանէ նորա՝ սաղմոսիւք եւ եղանակաւոր աղաղակաւ3 եթէ վասն մեր մարդացար, զմեզ սիրեցեր. ՚ի պէտս փրկութեան մեր չարչարեցար, յաղագս զմարդիկ կենդանացուցանելոյ խաչեցար, մեզ քահանայապետ, յոյս եւ բարեխօս ընդ աջմէ Հօր նստար. այս ժողովրդեանս զընդ քեզ լինելն աղօթեցեր, եւ կամիս միշտ։

«Սաղմոսիւք աղաղակեսցուք առ նա »։ Առ ո՞. առ փրկիչն մեր . զայսպիսի խոստովանութիւնս յեղանակ սաղմոսերգութեան նուագի խառնեալ1 միշտ առ նա աղաղակեսցուք։

«Զի Աստուաթ մեծ է եւ տէր, թագաւոր մեծ ՚ի վերայ ամենայն երկրի »։ Այս է՝ որ զմեզ փրկեաց երկրորդ արաչութեամբն. ոչ եթէ յայնժամ արար զպէսպէս սքանչելիս զոր խոստովանիմքս, եւ այժմ տկարացաւ, կամ ոչ եթէ յայնժամ կամեցաւ զփրկութիւն մարդկան եւ արդ ոչ. այլ նոյն մեծն է եւ ամենազօրն եւ թագաւոր բարձրաբազուկ ՚ի վերայ ամենայն երկրի. զոր ինչ կամի իշխանական ուժգնութեամբն եւ այսօր կատարէ ՚ի սոյն։

«Ի ձեռն նորա են ամենայն տիեզերք երկրի, եւ բարձրութիւնք լերանց նորա են »։ Եթէ տիեզերք ՚ի ձեռս նորա են, զի՞նչ պարտ էր2 զլերինս երկրորդել որք ՚ի յեզերաց են պարփակեալ. այլ ուսցուք, զի սմա մարգարէիս սովորութիւն է անուամբ լերանց միշտ զհրեշտակս առնուլ, որպէս մինչ ասէ, «Լերինք շուրջ են զնովաւ». «Որ յուսայ ՚ի տէր որպէս լեառն ». ՚ի սոյն միտս առնլի է եւ զասացեալս, զի փրկիչն մեր, ասէ, եւ թագաւորն ոչ թէ սոսկ մեծ է որպէս զմի ոք ՚ի մարդկանէ, այլ զեզերս աշխարհի ՚ի ներքոյ զօրութեան ձեռինն ունի գրաւեալ, եւ զերկիր զամենայն չափէ քլաւ իշխանութեանն. նորա են եւ բարձրութիւնք լերանց, հրեշտակացն յաւիտենական լերինքն, առ որս եւ զձեզ մերձ կացոյց շնորհօք, եւ զնոսա պահապանս զձեօք։

«Նորա է ծով, եւ նա արար զնա, եւ զցամաք ձեռք նորա ստեղծին »։ Ընդարձակէ զիշխանութիւն փրկչին մերոյ ընդ երկինս եւ ընդ երկիր, ՚ի ծով եւ ՚ի ցամաք, որպէս զի յայսմ ամենայն ՚ի մեծութենէ նորին եւ ՚ի փառաց նիւթ առցուք փրկեալքս նորա գովասանութեան, խոստովանութեան եւ փառատրութեան. զի մի՛ միայն մեք, այլ եւ զծով եւ զցամաք կոչեսցուք ՚ի կցորդութիւն օրհնութեան նորա։ Ապա թէ ՚ի միտս1 ոք առնու զսոյն, եւ ոչ այնպէս վրիպէ ՚ի ճշմարտութենէն. ծով զիմաստութիւն մտաց, եւ ցամաք առոգեալ ՚ի նմանէ զստեղծեալս ձեռամբն Աստուծոյ մարմին, որոց թագաւորեալ տիրէ ընդ հրեշտակաց եւ ընդ երկրի. քանզի նորա առաջի ամենայն ծունր կրկնեսցի, երկնաւորաց եւ երկրաւորաց եւ սանդարամետականաց, եւ ամենայն լեզու խոստովան լինի տէր զՅիսուս Քրիստոս ՚ի փառս Աստուծոյ Հօր։ «Եկայք երկիրպագցուք նմա, անկցուք եւ լացցուք առաջի տեառն արարչին մերոյ »։ Իրաւացի արդարեւ այս կոչումն եւ վայելուչ՝ նմա երկիրպագանել որ յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց զնոյն պահանջէ. ապա թէ այս պատշաճ պատիւ է նմա, եւ արժանաւոր է երկրպագութեան յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց, մեք Քրիստոսի եկեղեցի՝ մի՛ միայն սոսկ տացուք փրկչին մերոյ եւ Աստուծոյ զերկրպագութիւն, այլ յառաւելութենէ սիրոյն եւ յըղձութենէ սրտին եւ ՚ի փղձկելոյ գթոյն՝ զառուս արտասուաց արձակեսցուք, եւ անկեալ առաջի տեառն արարչին մերոյ՝ լացցուք ուժգնակի, եւ եղիցի լալն մեր՝ ոչ վասն գործոյ մեղաց այժմ, եւ ոչ վասն ապաշխարութեան յանցանաց, այլ զի՞նչ. պտուղ սիրոյն տեառն ՚ի սիրոյ պարտականացս։ Յիշատակեալ զերախտիս նորա առաջի նորա, եւ խոստովանել զպարտութիւն ասէ, խոստովանեսցուք. քանզի զի՞նչ մեք, կամ զի՞նչ բնութիւն մեր. զի նա որոյ է ծով եւ ցամաք, լերինք եւ երկիր, փրկել կամելով զմարդիկ՝ ոչ միայն մարդացու վասն մեր, այլ եւ չարչարեցաւ. եւ ոչ թէ չարչարեցաւ միայն, այլ եւ մեռաւ։ Ո՞ր ապառաժ սիրտ, ո՞ր յիմարեալ միտք, ո՞ր թանձրացեալ խորհուրդք, որ ՚ի յիշատակելն զայս ոչ երկրպագէ առաջի նորա, եւ անկեալ արտասուօք զշնորհսն խոստովանի։ Եւ տե՛ս ինձ զգեղեցկութիւն ընթացից սաղմոսիս. զի նախ ՚ի ցնծութիւն կոչեաց զմեզ, եւ ՚ի խոստովանել զշնորհսն Աստուծոյ մերոյ՝ յորժամ խոստովանեցաք թէ նա որ մեծն էր Աստուած տէր թագաւոր՝ զայսքանս կրեաց փոխանակ մեր չարչարանս եւ տնօրէնութիւն. ապա գիտէ զի այլ ոչ ժուժամք ՚ի խոստովանելոյ զշնորհսն ՚ի խաղաղութիւն, այլ առատացեալ նովաւ փղձկիմք ընդ արտասուս. վասն այսորիկ եւ ասէ. ոչ ունիմք այլ ինչ, եղբարք, այս բազմապատիկ երախտեացս փոխարէն. մի՛այն զայս կարեմք հատուցանել, զսէրն եւ զարտասուս։ Արդ եկայք երկիր պագցուք շնորհակալութեամբ մեծամեծ շնորհացն, անկցուք առաջի տեառն արարչին մերոյ եւ նորոգողի։

«Նա ինքն է տէր Աստուած մեր, մեք ժողովուրդք ՚ի ձեռին նորա, եւ խաշն արօտի նորա »։ Նա. ո՞. որոյ ծով է եւ ցամաք, երկինք եւ երկիր. նոյն է տէր մեր եւ փրկիչ, նա մեծ թագաւորն, ոչ զհրեշտակաց բուռն եհար, այլ զմարդկայինս բնութենէ. սոցա եղեւ եղբայր եւ ողորմած քահանայապետ յաստուածակոյս կողմ անդ. ապա թէ նա քահանայապետ է մեր, յայտ է թէ մեք ժողովուրդք նորա եմք. եթէ նա հովիւ քաջ է, որ եդ1 զանձն ՚ի վերայ հօտիս, մեք հօտ եմք եւ խաշն արօտի նորա։ Բայց զի՞նչ է ասելն, մեք ժողովուրդք նորա. ոչ վայրապար, այլ եւ խաշն արօտի նորա. արօտ մեզ դնէ զաստուածաշունչ բանս գրոց սրբոց, որովք միշտ կերակրեն զոգիս մեր հարքն սուրբք. ըստ որում եւ այլուր ասէ սա. «Ի վայրի դալարոջ բնակեցոյց զիս , եւ առ ջուրս հանգստեան սնոյց զիս ». զի այս խաշին բանական բնութեանս չիք այլ ինչ սեպհական արօտ քան համաբուն նորին բանն եւ իմաստութիւնն. ուստի եւ յաւելուածով բանիս զնոյն տնտեսէ։

«Այսօր եթէ ձայնի նորա լուիցէք, մի՛ խոստացուցանէք զսիրտս ձեր որպէս ՚ի դառնութեանն »։ Որք արածիք խաշինք ՚ի մարգս եւ յարօտս բանից հովուին ձերոյ եւ առաջնորդին, այժմ յայսմ կենցաղոյս օր՝ թէ կամիք յայտ առնել թէ լուեալ ունկն դնէք2 եւ կամիք կատարել զձայնդ եւ զհրամանսդ որով կերակրիք, մի՛ խստացուցանէք զսիրտս ձեր անհաւատութեամբ, թերութեամբ եւ կեղակարծութեամբ, որպէս եւ Իսրայէլացիքն ՚ի դառնացուցանելն զԱստուած յանապատն։ Յորժամ լսէք զԱստուած մարդ, զտէրն ՚ի կերպարանս ծառայի, զնա տկարութեամբ խաչեալ, զերկինս ձեզ խոստացեալ, մի՛ խստացուցանէք զսիրտս ձեր, եւ յայսմանէ երկմտիք, ՚ի քննութիւն ձգեալ զորպիսութիւն խորհրդոյս, եւ կամեցեալ հասանել իմաստիցն Աստուծոյ. այլ զհաւատս տուք ամենայնի նեցուկ, եւ սովաւ զամբոխեալ դառնութիւն խորհրդոց հանդարտացուցէ՛ք ՚ի խաղաղութիւն։

«Յաւուրն փորձութեան յանապատին՝ ուր փորձեցին զիս հարքն ձեր, քննեցին զիս, եւ տեսին զգործս իմ զքառասուն ամ »։ Թէ ո՛րպէս փորձեցին զԱստուած Իսրայէլացիքն, կամ ո՛րպէս տկարութիւն տուեալ զօրութեան նորա պատժեցան, երկայն կարօտանամք բանից ասել. բայց այս միայն ցուցցի, զի նոքա որք փորձեցին զԱստուած եւ ասացին, ո՞րպէս կարէ ածել զմեզ յերկիրն պարգեւաց, որոյ բնակիչքն այնքան զօրաւորք են ըստ պատմութեան լրտեսացս, յանապատն սատակեցան, եւ ոչ եղեն արժանի անդ մտանել։ Արդ ասէ մարգարէս, նոյն եւ առաքեալն Պօղոս ՚ի դիմաց Աստուծոյ առ մեզ. ո՜վ նորժողովուրդ իմ որդի Սիոնի եկեղեցի հեթանոսաց, առանց քննելոյ զպատուիրանս իմ եւ զձայնն զոր լսես, կատարեա ՚ի մարմնական կենացդ օր. եւ թէ տկարանաս յուսովն առ իս, եւ շնորհօք իմովք զօրացիր, եւ քննեա զգործսն իմ, կամ զիմ խոստումն. քանզի ես հաւատարիմ եմ յամենայն բանս իմ, եւ արդար յամենայն գործս իմ ապա թէ խստանաց սիրտ քո եւ յորդորէ փորձել զԱստուած, հայեաց յօրինակն քո յԻսրայէլ, թէ որք փորձեցին եւ քննեցին զզօրութիւն Աստուծոյ, ո՛րպէս զնա դառնացուցին ՚ի վերայ ինքեանց. զքառասուն ամ շրջեալ ընդ անապատն՝ անդ սատակեցան, եւ մնացին արտաքոյ երկրին պարգեւաց. այսպէս եւ դու թէ քննես՝ յորժամ լսես զձայն նորա, եւ զորպէսն պահանջես փորձիւ ուսանել, յերկրի աստ տագնապեալ սատակիս, եւ ոչ մտանես ՚ի հանգիստն երկնից։

«Ջանացայ ընդ ազգին այնմիկ եւ ասացի, միշտ մոլորեալ են սրտիւք, եւ նոքա ոչ ծանեան զճանապարհս իմ »։ Այն ազգն որ քո օրինակ էր, տաղտկացոյց զիս անհաւատութեամբն եւ միշտ մոլորութեամբն. իսկ ես զքառասուն ամ պէսպէս նշանօք եւ սքանչելի գործովք ջանացի ածել զնոսա ՚ի հաւատս եւ ՚ի գիտութիւն զօրութեան իմոյ, եւ նոքա բնաւ ոչ կամեցան ճանաչել զճանապարհս իմ. «Որպէս երդուայ ՚ի բարկութեան իմում, թէ մտցեն ՚ի հանգիստ իմ »։ Ո՜վ թէ ո՛րքան տժգոհ լինի զնոցանէ Աստուած. այնքան ասէ տաղտկացուցին զիս, եւ այնքան ձանձրացուցին ՚ի խնդրելն զսքանչելիս եւ ՚ի փորձելն զզօրութիւն իմ նշանօք, մինչ զի բարկացուցին զիս ՚ի վերայ ինքեանց՝ երդմամբ հաստատել զոչ մտանելն նոցա յերկիրն պարգեւաց։

Արդ մեք ասէ, որք ցնծացաք յԱստուած, եւ ուրախացաք ՚ի փրկութիւնս նորա, ընդ քաղցրութեանն եւ զանաչառութիւն զմտաւ ածցուք, եւ օրինակաւ Իսրայէլացւոցն զգաստացեալ ՚ի հաւատսն արձանասցուք, եւ այնպէս փութասցուք մտանել յերկնից արքայութեանն հանգիստ, զոր խոստացաւ մեզ տէր մեր Յիսուս Քրիստոս , որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Ընդէր քահանայապետն յետոյ գայ ի մէջ ժողովրդեանն կամ զինչ նշանակէ նորա ի դրունսն կանգնել ի յետին տեղին եւ ապա ի խորանն սուրբ մտանել եւ յառաջին աթոռն բազմել

ԲԱԶՈՒՄ անգամ եցոյց բանս զքահանայապետն պատկեր եւ նման Քրիստոսի, նոյն եւ յաջորդ աթոռոյ նորա ՚ի յերկրի. հաստատեցաք եւ զսրբութիւն սրբոց զխորանն անջրպետեալ երկնից երկին եւ տեղի Աստուծոյ. իսկ զտաճարս երկնից հաւասար, եւ զմարդիկ հաւասար հրեշտակաց ըստ իւրաքանչիւր դասու յօրհնութիւն ՚ի սմա պարապեալ։ Զայս ամենայն, որպէս կարծեմ, ընդարձակագոյն ցուցի ՚ի բազում տեղիս, եւ այժմ տկարանամ երկրորդել։

Արդ գայ քահանայապետն՝ որ է պատկեր Քրիստոսի, հանդերձ հասապատիւ քահանայիւքն եւ դասուք պաշտօնէիցն, մինչ դեռ եկեղեցիս ՚ի սաղմոսերգութեան են եւ ՚ի փառատրութիւն Աստուծոյ, եւ կայ ոչ յեկեղեցիս եւ ՚ի տաճարս, եւ ոչ ՚ի խորանն սուրբ եւ ՚ի բեմն, այլ ՚ի յետին տեղին ՚ի դրունս տաճարին, Քրիստոսի եղեալ այսու ապացոյց՝ որ ՚ի կերպարանս Աստուծոյ եւ Հօր գոլով հաւասար, նմին եւ փառակից, տեղի բնակութեան ունելով զծոցն հայրենի՝ վերագոյն հրեշտակաց եւ հրեշտակապետաց եւ ամենայն անուան անուանելոյ. եւ յայսպիսի փառաց սակս փրկութեան մերոյ ինքնակամութեամբ զանձն խոնարհեցոյց, եւ ՚ի յետին տեղին քան զամենայն դասս հրեշտակաց եկն եւ եկաց, այսինքն յերկիր, որ է դրունք երկնից, եւ երկրորդ յետ նորա. այսպէս եւ քահանայապետն՝ նորապատկեր, եւ նման յամենայն ժողովրդենէս փրկչին մերոյ Քրիստոսի՝ միայն նա է, եւ տեղի իւր սեպհական ունի զներքին տեղ սրբոյ խորանին, եւ անդ հանգչէր միայն ՚ի քահանայապետականն աթոռ՝ վեհագոյն քահանայից եւ սարկաւագաց եւ ամենայն լրման եկեղեցւոյս։ Սակայն նմանեալ Քրիստոսի խոնարհութեանն, որպէս նա ՚ի մարդեղութեանն փոքր մի խոնարհեցաւ քան զհրեշտակս, այսպէս եւ սա յայս սակաւ ժամանակս. յետոյ եւ ՚ի խոնարհ կանգնի քան զամենայն լրումն եկեղեցւոյս՝ որք ՚ի կերպարանս հրեշտակաց փառաբանեն զԱստուած ՚ի տաճարս որ է յարացոյց երկնից։ Զի եկեալ կանգնի ոչ ՚ի տաճարն, այլ ՚ի դրունսն որ է օրինակ երկրի՝ ուր երեւեցաւ Քրիստոս . որպէս նա մարդացեալ ոչ խոնարհ միայն քան զսերովբէս եւ քերովբէս, այլ եւ քան զհրեշտակս. այսպէս եւ սա ոչ միայն քան զքահանայսն յետոյ, այլ եւ քան զսարկաւագունսն եւ զկէս սարկաւագունսն։ Քրիստոս յորժամ մարմին զգեցաւ, ասէ Պօղոս՝ թէ աղօթս եւ պաղատանս առ Աստուած մատուցանէր ՚ի վերայ երկրիս. եւ աւետարանիչքն բազում անգամ նշանակեն վասն աղօթելոյ նորա. աղօթէր ոչ եթէ վասն իւր որ ամենասուրբն է, այլ վասն մեր. որպէս եւ ուսանիմք յաղօթից անտի. «Հայր, վասն յիս հաւատացելոցս աղաչեմ ». այսպէս եւ քահանայապետն մինչ դեռ է ՚ի յետին տեղն եկեղեցւոյն, հանգոյն Քրիստոսի զաղօթսն մատուցանէ փրկութեան սոցա վասն, եւ խնդրէ յԱստուծոյ կեցուցանել զժողովուրդն, եւ ընդունել զօրհնութիւն նորա՝ զոր երգեն ՚ի գովեստ փառաց նորա եւ անուան։ Ըստ որում Քրիստոս յետ կատարելոյ զամենայն խոնարհութիւն տնօրէնութեանն յերկրի՝ ապա յերկինս եմուտ, եւ ոչ եկաց մնաց անդանօր, այլ անց ընդ երկինս, որպէս ասէ Պօղոս. «Ունիմք մեք քահանայապետ մեծ անցեալ ընդ երկինս », եւ դարձեալ ասէ. «Զատեալ ՚ի մեղաւորաց, եւ բարձրացեալ քան զերկինս Քրիստոս՝ էանց ընդ այն, եւ եմուտ ՚ի ներքին կողմն վարագուրին վեհագոյն իշխանութեանց եւ պետութեանց, եւ նստաւ ընդ աջմէ Հօրն յիւրն սեպհական տեղի ժառանգութեան ». այսպէս եւ քահանայապետս յառաջ գայ ՚ի պատշաճ ժամու ՚ի խոնարհ տեղոյս՝ ուր տնօրէնութեամբ խոնարհութեանն կանգնեցաւ, եւ անցանէ ընդ մէջ ժողովրդեանս, որպէս եւ Քրիստոս ընդ հրեշտակացն. եւ ոչ կայ եւ մնայ ՚ի միում ՚ի սոցանէ ՚ի դասակարգութիւն, որպէս եւ ոչ Քրիստոս յերկնայնոցն, այլ սլացեալ ՚ի միջոյ սոցա՝ ինքնիշխանութեամբ մտանէ ՚ի խորանն վեհագոյն, որպէս եւ Քրիստոս ՚ի ներքին կողմն վարագուրին ՚ի ծոցն հայրենի. եւ ըստ որում Քրիստոս յիւր սեպհական եւ ՚ի ծանօթ տեղին եմուտ, այսպէս եւ սա յիւր սեպհական կայարանն ՚ի տեղն եւ յաթոռն բարձրացաւ։ Եւ Քրիստոս յետ մտանելոյ յերկինս իւր նախ եւ առաջին, ապա կարապետ եղեւ ամենեցուն գնալ յայն տեղին, եւ հորդեաց մեզ ճանապարհ նորոգ եւ կենդանի ելանել յերկինս, որոյ հետեւեցան նախ առաքեալքն, եւ յետ այնորիկ սուրբքն ըստ իւրաքանչիւր կարգի. այսպէս եւ սա նախ ինքն եմուտ ՚ի խորանն սուրբ յօրինակ Քրիստոսի, եւ հորդեաց ճանապարհ գնալ ՚ի սոյն եկեղեցական դասուց, որոյ հետեւին նախ քահանայքն ըստ նմանութեան առաքելոցն, եւ ապա իւրաքանչիւրքն դասք պաշտօնէիցն ըստ պատուոյ եւ աստիճանի։ Եւ ըստ որում Քրիստոս եւ սուրբքն իւր յերկրի գոլով՝ խոնարհք էին եւ հաւասարք բնաւիցս, իսկ յերկինս ելեան նա զիւրն տեղ ընդ աջմէ Հօր առեալ բազմեցաւ, եւ սուրբքն զիւրաքանչիւր կարգ որպէս պատուեցան յԱստուծոյ, այսպէս եւ սոքա արտաքոյ խորանին կալով անընտիր էին զանազանութեամբ դասու եւ կայանի, քահանայապետն յետոյ եւ յետինքն յառաջոյ։ Բայց յորժամ մտին ՚ի պատկերն երկնից խորանն, յիւրաքանչիւր տեղ ժառանգութեան արժանապէս որոշմամբ բազմեցան, քահանայապետն ՚ի վեհագոյն աթոռն ապացոյց Քրիստոսի, եւ քահանայքն ընդ նմա պատկեր առաքելոցն, եւ այլ պաշտօնեայքն ըստ պատուոյ ընդ նոսա զետեղին։ Եւ որպէս Քրիստոս միշտ բարեխօսէ վասն մեր՝ ըստ հրամանին առաքելոյ՝ առ Աստուած, քանզի գրէ. «Միշտ կենդանի է լինել բարեխօս վասն մեր, եւ զփորձ առեալ՝ օգնական լինի փորձանաւորացս ». այսպէս եւ սոքա յետ այսր գան առընթեր սրբոյ սեղանոյն, եւ ըստ նմանութեան Քրիստոսի նուիրօք մարմնոյ նորա եւ խոհրդական աղօթիւքն մաղթեն առ Աստուած եւ Հայր՝ վշտակցութեամբ վասն ամենայն ժողովրդեանս, ուստի եւ ընդունին զհայցուածսն որ խնդրենն. «Քանզի զամենեսեան կամի զի կեցցեն եւ ՚ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցեն»։

Զինչ սրբերգենութիւնն յետ մտանելոյ ի խորանն

ԱՌԱՔԵԱԼՆ Պօղոս ՚ի խոնարհութիւն կամելով կրթել զՓիլիպեցիսն՝ զՔրիստոս առնու ապացոյց ՚ի մէջ, ասելով. «Զայն խորհեսցի իւրաքանչիւր ոք ՚ի ձէնջ որ եւ ՚ի Քրիստոս Յիսուս. ՚ի կերպարենս Աստուծոյ գոլով նորա՝ զանձն ունայնացոյց, հնազանդեալ Հօր մահուչափ եւ մահու խաչի . վասն որոյ Աստուած զնա առաւել բարձրացոյց, շնորհեալ նմա անուն որ ՚ի վեր է քան զամենայն անուն. զի յանուն Յիսուսի Քրիստոսի ամենայն ծունր կրկնեսցի (յայտ է թէ խաչելոյն ), եւ ամենայն լեզու խոստովան լիցի տէր զՅիսուս Քրիստոս ՚ի փառս Աստուծոյ Հօր »։ Արդ այսմ զոր ասաց առաքեալ բանիւ վասն Քրիստոսի, քահանայապետս գործով պատկերացաւ՝ ՚ի կերպարանս Քրիստոսի գոլով, եւ փոխան նորա վեհագոյն ամենայն ժողովրդեանն, ոչ անարգութիւն համարեցաւ իւր զանփառութիւնն եւ զիջանել ՚ի բարձրագոյն վայրէ խորանին, այլ նուաստացոյց զանձն ըստ Քրիստոսի նմանութեանն, եւ իջեալ յիշխանական աթոռոյն, մի ՚ի հասարակաց ժողովրդենէն երեւեցաւ ՚ի մէջ նոցա. մանաւանդ թէ ընդ բուն յետինսն առ դրունսն հնազանդեալ եկաց, որպէս եւ Քրիստոս ՚ի բուն իսկ անարգանաց մահն, եւ ապա ըստ նմանութեան նորա ազդեցութեամբ Հոգւոյն Աստուծոյ բարձրացաւ առաւել քան զբնաւսն, եւ անցեալ ընդ մէջ երկնանման եկեղեցւոյն՝ եմուտ ՚ի ներքին կողմն վարագուրին, յանդիման եղեալ երեսացն Աստուծոյ, այսինքն սեղանոյն։ Յաղագս որոյ յետ այնորիկ բարձեալ զձայն ամենայն լրման եկեղեցւոյս, երախայից, հաւատացելոց եւ կղերիկոսաց, ՚ի նմանութիւն երկնաւորաց եւ երկրաւորաց եւ սանդարամետականաց, աղաղակաւ խոստովանին տէր զՅիսուս Քրիստոս ՚ի փառս Աստուծոյ Հօր, ասելով, «Սուրբ Աստուած, սուրբ եւ հզօր, սուրբ եւ անմահ՝ որ մարմնացար եւ խաչեցար վասն մեր, ողորմեա մեզ»։ Այսինքն դու Աստուած, որոյ պատկեր ձեւացաւ քահանայապետս. զի ըստ որում սա վեհ քան զբնաւս, դու Աստուած մեծ եւ հզօր, եւ անմահ էութիւն, եւ ոչ յափշտակութիւն համարեցար քեզ զնոյն. այլ որպէս սա զյետին տեղին կալաւ յեկեղեցիս, նոյնպէս եւ դու զյետին մահն խաչիւ մեռար վասն մեր, եւ որպէս սա եմուտ յետ այնր ՚ի յիւր սեպհական տեղն ՚ի խորանն սուրբ, նոյնպէս եւ դու մերով բնութեամբս որով մեռար՝ մտեր յերկինս մեզ քաւութեան միջնորդ եւ կենաց կարապետ։ Արդ որ խոնարհեցար վասն մարդկան այնչափ, եւ բարձրացար յոյս նոցին անհաս, զքեզ աղաչեմք, ողորմեա մեզ։ Այսպէս եւ այսքան եկեղեցին աղաղակեն առ Քրիստոս մինչ դեռ քահանայապետն աղօթէ։ Իսկ եթէ Հոռոմք այսու երգով զանազանին ՚ի մէնջ, ոչ է պարտ հակառակել. քանզի ՚ի խաղաղութիւն կոչեաց զմեզ Աստուած, եւ նա ոչ է Աստուած խռովութեան՝ այլ խաղաղութեան. քանզի եւ նոքա յառաջ այսպէս երգէին2, սակայն յաղագս ծեքելոյ զօրհնութիւնս հերձուածողացն, եւ սոսկ աստուածութեանն զխաչն համարելոյ, այլափոխեցին ՚ի դէմս Երրորդութեանն։ Եւ ոչ նոցա արժան է սորին վասն առարկու մեզ յառնել, եւ զխռովութիւնն անջրպետ սիրոյն ձգել. զի մեր աղաղակս եւ սրբասացութիւնս առ Քրիստոս է՝ որ խաչեալ վասն մեր, դեռ եւս քահանայապետ է նովին մարմնովն ժողովրդեանս իւրոյ ընդ աջմէ Հօր, որպէս ուսաք եւ հաւատամք՝ առնեմք եւ պատկերանամք. զի թէ Իսրայէլ հինն՝ առակաւ եւ օրինակաւ երկնաւորացն պաշտէր, որպէս գրէ առաքեալ, քանի՞ առաւել եղելոցս նովաւ երկնաւոր՝ պարտ է երկնայնոցն սրբասացութեամբ պաշտել, եւ փառաբանել զտէրն մեր Յիսուս սեպհական իւր ժողովրդեանս։

Մեկնութիւն սրովբէասացութեանն աղօթից

«ԱՍՏՈՒԱԾ սուրբ՝ որ ՚ի սուրբս բնակեալ1 ես, եւ երեքսրբեան ձայնիւ ՚ի սրովբէից գովիս, եւ ՚ի քրովբէից փառաբանիս, եւ յամենայն երկնային զօրացդ երկրպագիս »։ Կցորդի քահանայս ժողովրդեանն սրբասացութեան խորհրդական աղօթիւքս, եւ վկայէ զնախասացութիւն մարգարէիցն՝ որք տեսին զնա ՚ի սրովբէիցն սրբաբանեալ. եւ ՚ի քրովբէից փառաբանեալ, Եսայի եւ Եզեկիէլ, ՚ի ձեռն որոց եւ մեք, ասէ, ուսաք զայս երգել քեզ։

«Որ ՚ի չգոյէ ՚ի գոյ ածեր զարարածս ամենայն, որ ստեղծեր զմարդն ըստ պատկերի քում եւ նմանութեան, եւ ամենայն շնորհիւ քո զարդարեցեր զնա, եւ ուսուցեր խնդրել զիմաստութիւն եւ զգօնութիւն »։ Յետ հրեշտակացն գոյացութեան՝ արարածս զգալի ստեղծան, եւ ապա մարդն իշխան նոցա, ըստ որում ուսուցանէ ազյս մեզ Դաւիթ. «Ո արար զհրեշտակս իւր ՚ի հոգիս ». եւ ապա յաւելու. «Ո հաստատեաց զերկիր ՚ի վերայ հաստատութեան իւրոյ »։ Զսոյն ՚ի մէջ առնու եւ քահանայս. յետ հրեշտակաց զարարածոց լինելութիւն դնէ, եւ ապա զմարդոյն ստեղծանելն, որոյ ասէ ուսուցեր խնդրել զիմաստութիւն. քանզի դրախտ ամենապատիկ ծառովք՝ զիմաստութիւնն առակէ, եւ գործել մարդոյն եւ պահել՝ զխնդրելն եւ պահել անդրժելի զնոյն օրինակէ։

«Եւ ոչ անտես արարեր զմեղուցեալն, այլ եդեր ՚ի վերայ նորա ապաշխարութիւն փրկութեան »։ Մեծ շնորհ եղեւ այս Ադամայ յԱստուծոյ, գիտելն զապաշխարութիւն յետ յանցանացն սակս մարմնոյն, որում ոչ գտաւ արժանի բանսարկուն. քանզի որդիք աշխարհիս այսորիկ իմաստնացան քան զնոսա։

«Որ արժանի արարեր զքեզ զնուաստացեալ եւ զանարժան ծառայքս քո ՚ի յայսմ ժամու կալ առաջի փառաց սրբութեան սեղանոյ քո, եւ զօրինաւոր երկրպագութիւն եւ զփառաբանութիւն մատուցանել քեզ »։ Ի քէն, ասէ, տուաւ մեզ այս զգաստութիւն աղօթից խօսակցութեան ընդ Աստուծոյ, որ զնախապատմեալ շնորհս արարեր մարդկան. ապա թէ ոչ, մեք ու՞ր զօրէաք ՚ի թանձրութենէ մարմնոյ ելանել, եւ իմացականապէս ՚ի յերկրէ ՚ի յերկինս խօսել։ Եւ տե՛ս, առաջի սեղանոյս այժմ սկսաւ ասել թէ կամք. քանզի մինչեւ ցայժմ ՚ի մէջ ժողովրդեանն եւ առ դուրսն աղօթէր։

«Դու տէր ընկալ ՚ի բերանոյ մեղաւորացս եւ զերեքսրբեան օրհնութիւնս, եւ պահեա զմեզ քոյին քաղցրութեամբդ »։ Դու որ կցորդս զմեզ հրեշտակաց արարեր, եւ նոցին երգոցն երգակից, ընկալ ՚ի բերանոյ մեր զհրեշտակական երգս։

«Թող մեզ զամենայն յանցանս մեր՝ զկամայ եւ զակամայ, զգիտութեան եւ զանգիտութեան. սրբեա զհոգի եւ զմիտս մեր, եւ շնորհեա ՚ի սրբութեան պաշտել զքեզ զամենայն աւուրս կենաց մերոց »։ Նախ վասն զփառաբանութիւնն ընդունել աղօթեաց, եւ ապա յետ այնր փոխարէն երգողացս, եւ շնորհել թողութիւն մեղաց եւ զսրբութիւն մտաց. զի զայս կարօտանամք, ասէ, ունել, եւ ապա զքեզ արժանապէս պաշտել։

«Բարեխօսութեամբ սրբուհւոյ աստուածածնիդ, եւ ամենայն սրբոց որք յաւիտենից քեզ բարեհաճոյացան, զի սուրբ ես Աստուած մեր »։ Վշտակից են մեզ եւ բարեխօս առ Քրիստոս սուրբք ամենայն, եւ մանաւանդ օրհնեալ տիրամայրն, զորս ՚ի մէջ առնու միջնորդ եւ խնդրող առ ՚ի յընդունակ լինելոյ աղօթիցն՝ որ ՚ի փառս Աստուծոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս։

Զինչ նշանակէ յետ այսորիկ ի քահանայապետական աթոռն զետեղումն աւետարանաին

ԱՄԲՈՂՋ պահելով զսահման խորհրդածութեանն՝ ուսանիմք եւ զայս եւս ըստ նմին ճանապարհի. քանզիպատկեր Քրիստոսի մտեալ առաջի սրբոյ սեղանոյս, որպէս եւ նա առաջի Հօր, պարտ էր զի նախ աղօթեսցէ առընթեր սմա, եւ ապա յաթոռ իշխանութեան իւրոյ եւ պատուոյ հանգչիցի։ Ուստի եւ զայս մատուցեալ աղօթս զոյդ ընդ սրբասացութեանն, եւ համբուրեալ զսեղանն ըստ նմանութեան աստուածութեանն կարգաւոր օրինօք, յետ այնր ՚ի տեղի իշխանութեան եւ պատուոյն երթեալ զետեղի՝ յինքն ունելով զաւետարանն սուրբ, իբր թէ ասելով, թէ այս պատիւս եւ աստուածայնաբար փառքս եւ իշխանութիւնս եւ նստելս վեհագոյն բնաւիցդ՝ ոչ է իմ, այլ Քրիստոսի, որ ստացաւ զձեզ արեամբն իւրով ժողովուրդ. իսկ ես միայն ապացոյց նորին եւ պաշտօնեայ կերպարանեալ առաջի զգալի աչաց ձերոց. որք տեսանելով զպատգամս Քրիստոսի ՚ի վերայ լանջաց իմոց, զնոյն ինքն զտէրն ձեր սովաւ նայեցարուք բազմեալ ՚ի յաթոռ իւր, եւ մի՛ զիս զծառայ նորա եւ սպասաւոր։ Քանզի նա որպէս ՚ի մէջ երկնայնոցն իմացականապէս առնու զպաշտօնն եւ զփառաբանութիւն, այսպէս եւ ՚ի մէջ ձեր երկրաւորացդ ժողովելոց յանուն նորա՝ երեւի վեհագոյն բազմեալ յանդիման երկրպագուացդ ընդ սրբոյ աւետարանիս իւրոյ, եւ ես թանձր եւ մարմնական աչաց ձերոց այնր իմանալի խորհրդոյն՝ թանձր յարացոյց կերպացայ։ Սմին հաստատութիւն ունիմք զսրբոյ հայրապետին Աղեքսանդրոյ զՊետրոսի բան. քանզի նա մաքուր ունելով զհայեցուածսն՝ յայտնի տեսանէր ՚ի յաթոռն զՔրիստոս. ուստի եւ ինքն զ ՚ի պատուանդանն հանգչելն ժպրհութիւն համարէր։ Զայն յայտնեաց Աստուած երանելոյն, որպէս զի ուսցուք յընդհանրական եկեղեցիս հաւատացելոց զնոյն շնորհ հանգուցեալ ՚ի մէջ ժողովրդեանն իւրոյ։ Քանզի հաւատովք է այժմ ամենայն գիտութիւն ազգիս քրիստոնէից, այսինքն մտաց աչաց տեսութեամբ եւ հաւատալով, եւ ոչ մարմնոյ աչաց. «Զի մեք այսուհետեւ ոչ զոք գիտեմք մարմնով », ասաց Պօղոս։

Զինչ նշանակէ միայնակ ասել սաղմոսերգողին զմեսեդի առաքելոյն եւ զալէլուն աւետարանին

Ի ՉԱՓ եւ ՚ի սահման1 երկնաւորացն դասուց ցուցաք բազում անգամ զորոշումն աստիճանաց եկեղեցւոյ. նա եւ ոչ թէ մերս միայն՝ որք ճշմարտութեանն աշակերտեցաք, այլ եւ ստուեր հանդերձելոց բարեացն՝ Իսրայէլի քահաանյագործութիւնն. որպէս եւ գրէ Պօղոս վասն նոցա՝ որք առակաւ եւ օրինակաւ երկնաւորացն պաշտէին, որպէս եւ ասացաւ Մովսեսի. «Տեսջիր, ասէ, արասցես զամենայն ըստ օրինակին ցուցեալ քեզ ՚ի սուրբ լերինն »։ Ապա յայտ է թէ առ մեզ եւս գերազանց հաստատեցաւ նոցին ճշմարտութիւն՝ որք առնուն զգիտութիւնն Աստուծոյ երկատեսակութեամբ ՚ի միմեանց, եւ իջուցանեն առ իրեարս. այսպէս եւ աստ քահանայն տայ զգիտութիւն Աստուծոյ առ սարկաւագն. իսկ նա ընկալեալ զնոյն՝ հրամայէ իւրաքանչիւր կարգի ժառանգաւորացն, եւ նոքա հրամայեն եկեղեցւոյն։ Արդ որպէս սարկաւագն վարդապետութեամբ քարոզութեանն զիւրն աստիճանի առանձնաւորութիւն եցոյց, նոյնպէս սաղմոսերգուն զիւրն կատարէ գործ՝ երգելովն, եւ ընթերցողն ընթեռնլովն. ապա թէ ամենեքեան զուգակցին նմա յերգելն, անկարգութիւն տիրէ, եւ ոչ որոշի առանձնաւորութիւն պատուոյն. այլ պարտ է, զի որպէս սարկաւագն միայն տայ զքարոզութիւն ժողովրդեանն, եւ ընթերցողն զընթերցողութիւնն, այսպէս եւ սա զսաղմոսողութիւնն2 եւ զայէլուսն, եւ ապա ՚ի նմանէ հրամանաւ եւ առաջնորդութեամբ նորին սփռեսցի քաղցրութիւն եղանակին յամենայն լրումն եկեղեցւոյն, զի կարասցուք պահել զհրամանսն. «Ամենայն ինչ ձեր, ասէ, բարեձեւութեամբ եւ ըստ կարգի լինիցի, նա եւ ըստ եկեղեցեացն Աստուծոյ»։

Ո՛յր վասն աստուածայնոց գրոց վերծանութիւնք

ԻՍԿ աստուածային գրոց ընթերցողութիւնք՝ զաստուածային կամսն եւ զխորհուրդսն վարդապետեն եկեղեցւոյն, առ ՚ի գործով կատարել զնոսին ըստ չափոյ եւ ըստ զօրութեան իւրաքանչիւր ումեք. եւ որպէս զի զսրբոցն երանելեաց ճգնութեանն ճանապարհս ուսցուք, թէ ո՛րպէս աշխատութեամբ եւ երկօք արժանի գտան քրիստոսեա պսակացն ՚ի հանդերձեալ կեանսն՝ մարմնով վշտացեալքն։

Ընդէր նախ քան զաւետարանն քահանայն խաղաղութիւն տայ ժողովրդեան ի ներքուստ ի բեմէն

ՔՐԻՍՏՈՍ ասաց ՚ի դէմս առաքելոցն սուրբց. «Զխաղաղութիւն զիմ տամ ձեզ, զխաղաղութիւն զիմ թողում ձեզ ». տամ ասելով զայն յայտ առնէ՝ թէ միշտ տամ եւ հանապազ. եւ խաղաղութիւն աստ զԱստուծոյ եւ զմարդկան հաշտելն նշանակէ1։ Արդ յայս բարի յոյսս ապաւինեալ որ ՚ի տեառնէ իւրեանց, միշտ եւ նախ քան զամենայն խնդիրս՝ եկեղեցիս զայս աղաչեաց հրամանաւ սարկաւագին, եւ եւս առաւելապէս ունել զխաղաղութիւն՝ զոր ետ Քրիստոս իւրոց հաւատացելոց։ Իսկ քահանայս իշխանութեամբն զոր ունի, եւ աստուածայնապէս պատուովն տայ զայն հայցուածս նոցա ՚ի ներքուստ ՚ի խորանէն՝ ՚ի դիմաց Քրիստոսի, որով ուսուցանէ թէ ընդ զգալի ձայնիս իմոյ խառնեալ է եւ իմանալի զօրութիւն Հոգւոյն, որ աւետարանէ ՚ի դիմաց Քրիստոսի. «Խաղաղութիւն ձեզ հեռաւորաց եւ խաղաղութիւն ձեզ մերձաւորաց »։ Ամենեցուն խաղաղութիւն է ընդ Աստուած, որք հաշտեցան ընդ նմա մահուամբ Որդւոյ նորա Յիսուսի Քրիստոսի յետ զխաղաղութիւնն տալոյ, ապա եւ համարձակելի արար նոցա զընդ Աստուած խօսակցելն, զի միջնորմն մեղացն որ որոշէր ՚ի մէջ մեր եւ Աստուծոյ՝ քակտեցաւ։

Զինչ ուսանիմք ի սրբոյ աւետարանի ընթեռնուլն

ՀՐԵՇՏԱԿՔ յորժամ երեւեցան ՚ի ծննդեանն Քրիստոսի, զայս բարձեալ ձայն աղաղակէին. «Փառք ՚ի բարձունս Աստուծոյ, եւ յեկիր խաղաղութիւն, ընդ մարդիկ հաշտութիւն ». եւ յետ այնորիկ Քրիստոս սկսաւ քարոզել զաւետարանն արքայութեան երկնից աշխարհի եւ զկերպարանս հաշտութեանն ցուցանել։ Արդ ըստ այսմ նմանութեան լինի հանապազ յեկեղեցիս. նախ խռովեալքս ընդ Աստուծոյ մեղօքն՝ զխաղաղութիւնն մաղթեցաք ունել. իսկ յորժամ զայն շնորհեաց մեզ քահանայն, ապա գայ սարկաւագն ՚ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ ընթեռնլով զաւետարանն՝ ուսուցանէ նովաւ, թէ ո՛րքան է առատութիւն սիրոյն Աստուծոյեւ խաղաղութեանն ընդ մարդիկ, որ ետ սոցա ոչ զխաղաղութիւնն, այլ եւ զմիածին Որդին իւրով պէս պէս տնօրէնութեամբն, վարդապետութեամբն եւ սքանչելեօքն, զորս պատմէ աւետարանն։

Զինչ եւ այլ ազգաց քրիստոնէից սովորութիւն յետ աւետարանին

ՊԱՐՏ է գիտել զգեղեցիկ օրինացն սովորութիւն, որովք վարին զանազան բարեկարգութեամբ այգք քրիստոնէից. քանզի Հոռոմք ոչ եթէ յետ աւետարանին վաղվաղակի զնիկիականն դաւանեն հաւատ. այլ զի՞նչ. եթէ հանդիսական օր լինի կամ տօնախմբութիւն եւ ժողովրդոց բազմութիւն, եպիսկոպոսն մինչ դեռ է ՚ի քահանայապետական յաթոռն՝ անդուստ խօսեալ արտաքոյ ուսուցանէ ժողովրդեանն զօրէնսն Աստուծոյ բացայայտ վարդապետութեամբ որչափ եւ կամի. այսպէս առնեն եւ Փռանկք. ըստ այսմ ծանեաք զառաջին սրբոցն սովորութիւն։ Քանզի սուրբն Գրիգոր Աստուածաբանն զյարութեան աւուր ճառն կարճառօտ բանիւ յայս ժամս է ասացեալ, եւ երանելին Բարսեղ՝ զհարիւր եւ տասնեւոչորս սաղմոսին մեկնութիւն ՚ի վկայիցն տօն յորժամ տարաժամեալ էր օրն, եւ եկեալ յեկեղեցին առ ՚ի զպատարագն մատուցանել, եւ այժմ ասաց, վաղ ժամանեալ ձեր ՚ի քահանայականս յայս տեղ ուր մեք անագան եկաք. եւ զսաղմոսն որ ՚ի պատարագն ասացաւ առաքելոյն ըստ խորհրդեան աւուրն մեկնեաց։

Յետ որոյ գայ ապա յաթոռն, առաջի սրբոյ սեղանոյն աղօթէ ՚ի վերայ երախայից, եւ արձակեալ զնոսա, սկիզբն առնէ սրբոյ խորհրդոյն. այս Հոռոմոց է սովորութիւն։ Բայց ե՛կ դու եւ զՓռանգացն ուսցուք բարեպաշտութիւն. քանզի եւ նոքա որպէս զմեզ՝ զհաւատսն յետ աւետարանին խոստովանին. բայց թէ տէրունական օր լինի կամ հանդիսական, ասեն վաղվաղակի զայն, եւ ապա զի՞նչ. ՚ի քաղաքական եկեղեցիս եւ ՚ի ժողովարանս ասեն զհաւատամքն յետ աւետարանին. եւ ապա ոֆրանթ առնեն ժողովուրդքն։ Եւ զի՞նչ ոֆրանթն. գեղեցիկ եւ աստուածահաճոյ օրէնք ՚ի Պօղոսէ հրամայեալ եկեղեցւոյ քրիստոնէից, ըստ որում գրէ առ Կորընթացիսն. «Վասն հաշուին որ ՚ի սուրբսն է, որպէս պատուէր ետու եկեղեցեացն Գաղատացւոց, նոյնպէս առնիջիք եւ դուք. ըստ իւրաքանչիւր միաշաբաթուց իւրաքանչիւր ոք ՚ի ձէնջ անձին իւրում գանձեսցէ որ ինչ եւ յաջորղեսցի »։ Այս հրամանաւս վարին Փռանկք մինչեւ ցայսօր եւ մինչեւ յաւիտեան. քանզի յամենայն կիւրակէ, նա եւ յամենայն օր՝ յետ աւետարանին դառնայ քահանայն ՚ի ժողովուրդն, եւ սարկաւագն առընթեր նմին. իսկ նոքա յառաջ եկեալ՝ համբուրեն զաջ նորա, այնպէս ջերմն հաւատով որպէս զԱստուծոյն. եւ տեսեալ էք ամենեքեան. եւ զոր ինչ կամի եւ ունի ըստ կարի պտուղ հաւատոց իւրեանց դնեն ՚ի ձեռս նորա. այսպէս առնեն յամենայն օր եւ ՚ի կիւրակէ եւ ՚ի տօն, ամենայն ժողովուրդն արք եւ կանայք գանձեն ՚ի ձեռսն նորա՝ որպէս հրամայեաց Պօղոս, անձանց եւ ոչ քահանային. քանզի տան զմամոնայն անիրաւ , եւ առնուն զերկնից արքայութիւնն. տան տուրս զուարթառատս, որպէս եւ սիրէ Աստուած. տան իբրեւ զօրհնութիւն եւ ոչ որպէս զագահութիւն. սերմանեն առատութեամբ, զի յուսան եւ առատութեամբ հնձել. Քրիստոսի շնորհացն տան նուէր, ծանուցեալ զի վասն նոցա աղքատացաւ նա՝ որ մեծատունն էր. հաւատան՝ զի եւ ինքեանք նորա աղքատութեամբն մեծասցին։ Վասն այսորիկ ոչ գոյ ՚ի մէջ նոցա տուրեւառ, ոչ գին եւ ոչ վաճառ, ոչ թիւ աւուրց եւ ոչ վաճառաշահութիւն, ոչ փայտ ծակոտեալ եւ թուոց բազմութիւն, ոչ մեռելոց միայն յոյս փրկութեան Քրիստոսիւ, ոչ ՚ի մի հոգի հասարակաց փրկութեանն քանակութիւն, այլ գիտեն թէ մեզ ամենեցուն փրկութիւն պատարագի Քրիստոս. վասն այսորիկ հասարակաց ամենեքեան տան նմա Քրիստոսի զնուէրսն պատարագին ՚ի ձեռս քահանային համարձակ պանծանօք, եւ ոչ գաղտագողի եւ թագնաբար, որպէս եւ քոյդ սովորութիւն է հայաստան ազգ՝ յիմարեալ առ սէրն Աստուծոյ եւ թշուառական1, որ ՚ի տալն՝ զիս առնես, արծաթասէր եւ վաճառական, եւ զքեզ ցուցանես անհաւատ, մարդոյ տուող եւ ոչ Աստուծոյ՝ յորմէ եւ զսակ համարոյ հատուցմանն ճշդիւ պահանջես։ Եկ անհաւան, եկ թշուառական, եկ եւ նայեցեալ ընդ քրիստոսասէր ազգն, ուսիր զաստուածսիրութեան ճանապարհ, եւ նմանեալ նոցա՝ զԱստուած արա քեզ հաշուընկեր, եւ մի՛ զմարդ. Աստուծոյ տուր զպտուղ քո եւ մի՛ մարդոյ, պարծանօք եւ մի՛ ՚ի ծածուկ. նա կարէ թողուլ զմեղս ՚ի ձեռն իմ, եւ ոչ ես։ Եւ նա ոչ կարօտանայ բազմաթիւ աւուրց եւ ժամանակաց ՚ի ձեռս առեալ ՚ի քէն զուղիղ հաւատս. ծանիր ՚ի բարեբարոյ ազգէն, զի բազմացդ, եւ ոչ թէ միոյ բաշխի շնորհս։ Է՞ր յամառիս, է՞ր պնդիս, է՞ր խափանիս նուէր մատուցանել2 Աստուծոյ, եւ զփոքրն որ տաս՝ է՞ր տաս անհաւատութեամբ, ոչ ՚ի քո պէտս, այլ միայն ՚ի մեռելոց3։ Մինչեւ յե՞րբ սնոտեաց ծառայք, մինչեւ յե՞րբ յիմարութեան գինովն թմբրեալ, մինչեւ յե՞րբ կռոցն գարշութեան նմանիմք1, աչս ունելով եւ ոչ տեսանել սովաւ, ականջք են եւ ոչ լսեմք, սիրտ եւ ոչ իմանամք. յայտնի ակներեւ տեսանեմք զքրիստոնէից բարեկարգութիւն եւ գովեմք, եւ մեք խտրեմք նմին հաղորդել եւ կամ նմանել. արդ եթէ էաք յայսմ մասին պարծանաց, բարիք էր զմերն ամբողջ պահել. իսկ եթէ նոքա ուղիղ եւ մեք թիւր, ՚ի գրոց սրբոց եւ ՚ի գիտակցութենէ մտաց յանդիմանեալ՝ է՞ր վասն հեղգամք դառնալ, եւ ընդ ուղիղն գնալ պողոտայ. ո՞չ տեսանեմք, ո՞չ գովեմք զնոցա սոսկալի դողմամբ գնալ յոֆրանթն, եւ զքահանային աջն որպէս զԱստուած ողջունելն, իբր թէ ասելով, այս սուրբ ձեռնս է՝ որ վասն իմ հանդերձեալ է զՔրիստոս Աստուծոյ Հօր պատարագ մատուցանել. այս աջ է՝ որ ընդ իմ հանդերձեալ է առաջի Աստուծոյ համարս տալ. այս բազուկ է՝ որ զբարկութիւնն Աստուծոյ ամբառնալովն իւրով արգելու յինէն. այս մատունք է՝ որ շօշափէ զԲանն կենաց համարձակութեամբ։ Զսա ողջունեմ սիրով եւ համբուրեմ հաւատով, եւ տամ ՚ի քեզ համբուրիւ շրթամբս զմեղս իմ, ա՜ջ աստուածաբաշխ. բա՛րձ զնա ՚ի ձեռս քո, եւ քաւեա Քրիստոսիւ՝ որպէս հաւատամ. ՚ի քո ձեռսդ գանձեմ եւ ՚ի գանձանակն Աստուծոյ զպտուղ հաւատոց իմոց զմարմնական նւէրսդ, քաւիչ իմ քահանայ եւ միջնորդ. տուր զփոքրդ յինէն Աստուծոյ, եւ առ ՚ի նմանէ զմեծն իւր զողորմութիւն։ Սորին վասն ընդ երկար պիտոյ էր բան՝ մերս օտար եւ թիւր ճանապարհիս ՚ի դսրովանք, եւ նոցա ուղիղ եւ ճշմարիտ հաւատոցն ՚ի գովութիւն. սակայն զփոքրս տուեալ պատճառ զարթուցաք զիմաստնոցն գիտակցութիւն մտաց՝ որք կարող են ընդ սակաւս եւ այլ բազում ինչ ՚ի պէտս այսորիկ իմանալ, եւ գիտել թէ վասն այսր վտարեաց զմեզ Աստուած ՚ի հայրենի աշխարհէն, որպէս զի պանդխտելովս ՚ի մէջ այլ ազգաց քրիստոնէից՝ ուսցուք ՚ի նոցանէ զբարեպաշտութիւնն։ Իսկ մեք ուսաք ՚ի նոցանէ միայն զընդարձակ կեանս եւ զքաղաքավարութիւնս. եւ զհաւատս եւ զյոյսն զոր նոքա թերութեանն լրումն ունին՝ բնաւ ոչ կամեցաք ողջունել. ոչ ժողովրդական ըստ իւրն ճանապարհի, եւ ոչ քահանայ ըստ իւրումն, այլ եղաք եպիսկոպոսքս փափուկք եւ պաճուճեալ զգեստուք, ձիովք եւ ջորովք յօրացեալք1 որպէս զՓռանգս, եւ զբարեպաշտութիւնն, զողորմածութիւնն, զեկեղեցւոյ օրինաց վրէժխնդրութիւնն, զպաշտամանն Աստուծոյ հպատակութիւնն, բնաւ եւ ոչ ուսաք ՚ի նոցանէ. նա եւ ոչ ծանեաք թէ նոքա յաշխարհական քահանայից ձեռնադրին եպիսկոպոսք՝ որոց համարձակ է մետաքսէիւք պաճուճել, եւ ոչ ՚ի կրօնաւորաց. զի թէ յաբեղայից լիցի առ նոսա եպիսկոպոս, որպէս եւ մերս է սովորութիւն , չունի իշխանութիւն արտաքոյ կրօնաւորական կերպին պերճանալ։ Դարձեալ եւ աշխարհականք ուսան ՚ի նոցանէ զանխտրութիւն կերակրոց եւ զպոռնկութեան անխտիր շաղախումն. եւ հաւատոյն եւ յուսոյն եւ հնազանդութեան առաջնորդի, եւ նուիրաց եկեղեցւոյ, հանդարտութեանն եւ պարկեշտախօսութեանն2, որովք նոքա զայն մեղան քաւեն , բնաւ եւ ոչ ետուն տեղի յանձինս։ Այլ սա Հայս՝ որ զգեստուքն Փռանգ է ձեւացեալ, մտեալ ընդ Փռանգին յեկեղեցին, նա ջերմն արտասուօքն խօսի հանդարտ աղօթիւքն առ Աստուած, եւ սա որպէս զանբան անասուն կայ առընթեր նմին3։ Ո՜վ իմոյ թշուառութեանս եւ անմարդութեանս, որ հակառակ վարժեցի զանձն հրամանացն Պօղոսի. նա ասաց թէ «Զամենայն ինչ փորձեցէք եւ զբարին ընկալարուք ». մեք փորձեցաք զանձինս, եւ ՚ի չարն կրթեցաք, եւ ՚ի բարեկարգութենէ քրիստոնէից ամենեւին տեղի տուեալ խուսեցաք։ Աստուծոյ միայն կարելի զմերս մահու չափ հիւանդութիւն առոձջացուցանել՝ որ կենդանի առնէ զմեռեալս. նմա փառք յաւիտեանս , ամէն։

Ընդէր քահանայապետն յետ աւետարանին հանդերձեալ իջանէ յաթոռոյն առաջի սրբոյ սեղանոյն նախ ի բաց հանէ զպատուական եմիփորոնն եւ ապա եկեալ աղօթէ զխորհուրդ պատարագին

ԶՔԱՀԱՆԱՅԱՊԵՏՆ բազում անգամ էառ բանս պատկեր Քրիստոսի, բացափայլեալ ՚ի մէջ ժողովրդեանս, որ ունի ՚ի վերայ իւր զպատուական եմիփորոնն ՚ի փառս, որպէս եւ Քրիստոս զխաչն. քանզի զայս նմա աւետարանիչն անուանէ փառք, զխաչն, որով եւ սա է զարդարեալ ախչանկար եմիփորոնովս, զպատկեր Քրիստոսի յանձն ձեւացուցեալ. վասն որոյ եւ ըստ նմանութեան նորա խոնարհեցաւ տնօրինապէս առ դրունսն, եւ յետ այնր համբարձաւ հաւասար նմա, եւ յիշխանական աթոռն զետեղեցաւ։ Արդ այսուհետեւ վախճան էառ լինել սորա ապացոյց Քրիստոսի . քանզի հանդերձեալ է իւրն ճշմարտութեան խորհուրդ երեւել, այսինքն սուրբ եւ աստուածային մարմնոյ նորին եւ արեան յիշատակ, զի կատարեսցի։ Վասն այսորիկ ՚ի բաց հանէ զեմիփորոնն՝ որով ինքն պատկեր Քրիստոսի ձեւացաւ, եւ գայ առաջի սրբոյ սեղանոյս՝ ճշմարտութեան խորհրդոյ նորին լինել սպասաւոր, յայտ առնելով թէ իմս ձեւ պատկերի մինչեւ ցայժմ զօրացեալ առաջի ժողովրդեանդ մարմնական աչաց զտէրն ձեր կերպարանեալ. որ ըստ որում տեսէքդ զիս, խոնարհեցաւ յերկիր, եւ բարձրացաւ ՚ի յերկինս, եւ նստաւ ընդ աջմէ Աստուծոյ՝ վեհագոյն իշխանութեանց եւ պետութեանց, որպէս եւ եսս վեհագոյն ամենայն եկեղեցականացս դասուց։ Արդ այսուհետեւ պատրաստեցէք զիմանալի աչս ձեր ՚ի հայեցողութիւն՝ զնա զտէրն իմանալի հաւատովք տեսանել ՚ի մէջ մեր, որոյ առաջի ես իջեալ հպատակութեամբ պաշտեմ իբրեւ զծառայ եւ զսպասաւոր. վասն այսորիկ եւ ՚ի բաց հանեմ զարքունականս նմանութիւն, զի ծառայիս տէրութիւնն այլ ոչ զօրէ ՚ի գալ տեառն, այլ որ նախ քան զնա տէր, այժմ յերեւել տեառն՝ ծառայ։ Զայս նշանակելով ՚ի բաց հանէ զպատուական եմիփորոնն, որով ձեւացաւ պատկեր Քրիստոսի, եւ գայ այնուհետեւ առաջի սրբոյ սեղանոյն սպասաւոր նմին՝ կատարել զմեծն խորհրդածութիւն։ Զայս թէ կամիմք եւ ՚ի հնումն ուսանիմք նախագուշակեալ. քանզի հրամայեաց Աստուած Ահարոնի զպճղնաւոր պատմուճանն ՚ի պատիւ եւ ՚ի փառս զգենուլ միայն ՚ի սուրբ խորանն առաջի ժողովրդեանն . իսկ յորժամ ՚ի սուրբ սրբոցն մտանէր նա՝ քահանայապետն, զայն ՚ի բաց հանէր, եւ միայն կտաւեայ պատմուճանաւն անդանօր մտեալ աղօթէր. այն ստուերն, այս ճշմարտութեանս նախագաղափար յարացոցյ ասացաւ ՚ի Պօղոսէ։ Վասն այնորիկ որպէս նա զպճղնաւորն ակամբք զարդարեալ զգենոյր առաջի ժողովրդեանն ՚ի պատիւ եւ ՚ի փառս եւ ՚ի նմանութիւն Աստուծոյ, սա զեմիփորոնն ունի խաչիւք զարդարեալ, որով Քրիստոս փառաւորեցաւ, եւ զբնութիւնս մեր պատուեալ մեծարեաց. եւ որպէս նա ՚ի մտանելն ՚ի սուրբ սրբոցն առաջի Աստուծոյ զնմանութիւնն Աստուծոյ հանէր, եւ սպասաւորի պատկերաւ կերպանայր, այսպէս եւ սա ՚ի քահանայագործելն զՔրիստոս՝ զնմանութիւն նորին ստուերապէս պատկառէ առաջի ճշմարտութեանն բերել. այլ սպասաւորի եւ պաշտօնէի կերպարանօք կացեալ առաջի նորա աղօթէ, եւ զճշմարիտն Աստուած փոխանակ մեր՝ Հօրն իւրում նուիրէ։

մեկնութիւն աղօթիցն զոր առաջի սրբոյ սեղանոյն ասէ

ԸՍՏ իւրաքանչիւր աղօթից է եւ քարոզութիւն սարկաւագին, սակայն ամենեքեան զմի զօրութիւն ունին, որպէս եւ ցուցաք ՚ի սկզբանն, եւ տաղտկութիւն է լսողաց կրկնաբանութիւնն. այլ միայն գիտել է արժամ՝ թէ որչափ քահանայս աղօթէ, նա քարոզութեամբն կցորդ կամի ունել զժողովուրդն կամաց սորա, որ վասն ինքեանց խնդրէ. վասն այսորիկ եւ ստիպէ զտէր աղաչել։ Իսկ քահանայն կացեալ առաջի սեղանոյն՝ աղօթէ առ Քրիստոս. քանզի ամենայն քահանայական աղօթք որ նախ քան զայս, եւ այս՝ առ Քրիստոս է եւ ոչ առ Հայր. եւ ապա յորժամ զնորա մարմնոյ եւ արեանն նշանակքն բերեալ դնեն առաջի, փոխարկէ զխօսակցութիւն աղօթիցն առ Հայր, եւ զնա փոխանակ մեր նմին նուիրէ։ Արդ չեւ եւս բերեալ զնուէր պատարագին սարկաւագացն, եւ դեռ եւս առ Քրիստոս է աղօթիցս բան, որպէս եւ այլն ամենայն. «Տէր մեր եւ փրկիչ Յիսուս Քրիստոս, որ մեծդ ես ողորմութեամբ, եւ առատ պարգեւօք բարերարութեան քո »։ Զմեծութիւն ողորմութեան նորա առ մեզ ՚ի պտղոյ սիրոյն կարող եմք ճանաչել, ըստ որում ասէրն. այսպիսի սէր ոչ ոք ունիցի, որպէս եւ եսս ցուցանեմ, զի զանձն իմ դնեմ ՚ի վերայ բարեկամաց իմոց. ուստի եւ զայնպիսի առատութիւն բարերարութեան նմին յուշ ածէ ասելով.

«Որ դու քոյին կամաւ համբերեցեր ՚ի ժամուս յայսմիկ չարչարանաց խաչի եւ մահու յաղագս մեղաց մերոց »։ Զսէրդ այսու ծանեաք անչափ, եւ զողորմութիւնդ առատ, զի նախ վկայեցեր՝ թէ մարմինս տկար է՝ հաւասար ամենայն մարմնոյ չարչարելի, եւ ապա զնոյնդ ՚ի ցաւս չարչարանաց եւ ՚ի մահ խաչի մատնեցեր փոխանակ մեր, եւ ընդ մեր մեղացն նուէր հաշտութեան Հօր քում Աստուծոյ. ո՜վ առատ շնորհիդ անչափութեան, ուր եւ ոչ միտք զօրէ հասանել։

«Եւ պարգեւեցեր առատապէս զպարգեւս եւ զշնորհս Հոգւոյդ սրբոյ երանելի առաքելոցն »։ Քանզի յորժամ Քրիստոս զգրաւ մեղաց մեր պատառեաց, ապա զձիր Հոգւոյն առ ՚ի Հօրէ յառաքեալսն արձակեաց, զորոյ զառատութեան բխումն ցանկային գոնէ ընդ աղօտ տեսանել հրեշտակք, որպէս գրեաց Պետրոս։

«Հաղորդս արա զմեզ տէր, աղաչեմք զքեզ, աստուածային պարգեւացս այսոցիկ, թողութեան մեղաց, ընդունելութեան Հոգւոյդ սրբոյ »։ Նոյնդ ես, ասէ Յիսուս Քրիստոս երեկ եւ այսօր, եւ նոյնպէս անփոփոխ քո սէրդ՝ որպէս յառաջինսն եւ առ յետինս. վասն այսորիկ եւ մաղթանքս առ քեզ հաւատով մատչի. ա՛ռ զմեզ կցորդ քո չարչարանացդ, եւ սրբեա ՚ի մեղաց՝ որպէս կամեցար, եւ տուր զՀոգիդ առաջիկայ գործոյս գործակից, որպէս եւ առաքելոցն սրբոց։ Յետ զամէնն ասելոյ՝ խաղաղութիւն տայ ժողովրդեանն, զորոյ զօրութիւնն նախ ազդեցաք. եւ սարկաւագն հրամայէ նոցին երկիրպագանել, «Աստուծոյ, ասէ, երկրպագեսցուք ». իբր թէ ասելով, խաղաղութեան վասն աղաչեցաք զտէր, եւ նա ետ զայն ձեզ ՚ի ձեռն քահանային. արդ երկրպագութեամբ շնորհակալ լերուք տրից պարգեւացն։

Յետ որոյ դարձեալ յաւելու յաղօթս իւր քահանայն. «Խաղաղութեամբ քո Քրիստոս փրկիչ մեր, որ ՚ի վեր է քան զմիտս եւ զբանս »։ Արդարեւ ՚ի վեր եւ անհաս է նորա խաղաղութեանն նախախնամութիւն՝ որով կառավարէ աշխարհի, եւ զիւրաքանչիւր ոք յէիցս ըստ իւրում ընթացիցն ուղղէ։ Թո՛ղ զէքս ապա, եւ ՚ի մարդիկ դարձիր. զոմն աստ պատժէ , եւ անդ պսակէ. այլումն զփոքր բարեացն հատուցումն աստէն շնորհէ, զզօրաւորն փորձութեամբքն երեւելի առնէ, եւ զանզօրն խնամովքն պարսպէ, եւ ոչ ոք ՚ի թեւս թեթեւս նորա իմաստիցն հասանէ։

«Ամրացո զմեզ, եւ աներկիւղ պահեա յամենայն չարէ »։ Զի նորա խնամոցն կարօտիմք յամենայն ժամ, ընթերակայ ունելով թշնամի, եւ պատրաստ է միշտ ՚ի չարչարելն եւ ՚ի վիրաւորել։

«Հաւասարեցո ընդ ճշմարիտ երկրպագուս քո, որք Հոգւով եւ ճշմարտութեամբ քեզ երկիրպագանեն »։ Ասաց սարկաւագն ժողովրդեանն՝ Աստուծոյ երկիրպագանել, եւ նոքա պագին. արդ զսոսա, ասէ քահանայն, որք երկրպագեցին՝ քո սիրելեացն եւ ճշմարիտ երկրպագուացն կցորդս արա. զի ոչ թէ մարմնովք միայն խոնարհեցաք, այլ զհոգի եւ զկամս ճշմարտութեան մտաց ընդ մարմնոյս պարանոցի առաջի քո կորացուցաք, ըստ որում եւ ՚ի տեառնէդ մերմէ պատուէր ընկալաք, որ ասացեր. «Հոգի է Աստուած, եւ երկրպագուաց նորա հոգւով եւ ճշմարտութեամբ պարտ է երկիրպագանել ». արդ մեք այսպիսի երկրպագութեամբ սուրբ զԵրրորդութիւնդ յաւիտեանս փառաւորեմք։ Զայս ասացեալ օրհնէ զժողովուրդն, որպէս զի արտաքս գնասցեն երախայքն։ Բայց պարտ է գիտել, զի սուրբն Յոհան յեկեղեցիս Հոռոմոց եւ քարոզութիւն եւ աղօթս է սահմանեալ առնել այժմ ՚ի վերայ երախայիցն, եւ ապա արտաքս զգնալն հրամայէ սարկաւագին. այլ իմ երկուցեալ ՚ի տկարամիտ մարդկանէ՝ ոչ եդի զնոյն ՚ի սահման օրինացս։ Յորժամ այս հաստատի, հաւատամ այլ ումեք գալ յետ մեր հզօրագունի, եւ զլրումն թերութեանս լնուլ։

Ընդէր զսովորութիւն եկեղեցւոյ աստ միայն բանիւ պահեմք ասելով մի ոք յերախայից եւ ոչ զոք արտաքս առաքեմք յետ այնր ի տաճարէս սրբոյ յանարժանիցն

ՅԱՅՍՄ ժամանակի երախայ ոչ գոյ ՚ի մէջ քրիստոնէից, որպէս եւ յառաջնումն՝ յորժամ աւանդութիւնս հաստատեցաւ յառաքելոցն. քանզի երանելիքն Բարսեղ եւ Գրիգոր Աստուածաբան լուծին զսովորութիւնս, տեսեալ զի այսու ճանապարհու խոտորէին բազումք ՚ի հեշտութիւնս մեղաց. այլ զի ապաշխարողացն եւ անմաքրիցն հրամայէ սուրբն Դիոնեսիոս ընդ երախայիցն արտաքս գնալ, մեք ոչ հանեմք. է՞ր վասն. զի մի՛ զրկեսցուք ՚ի սատանայէ։ Ո՞րպէս. քանզի նուաղեցաւ ջերմութիւն հաւատոյ քրիստոնէից, եւ սէրն որ առ Աստուած. եւ որք յայնժամ արտաքս գնալովն զամօթի հարկանէին, եւ վասն անարժանութեանն տրտմէին եւ սգային, այժմ սառնացեալ ՚ի սիրոյն Աստուծոյ՝ չառնեն ինչ փոյթ զայսմանէ. այլ մեծաւ թախանձանօք թէ աստանօր կարեմք ածել զնոսա, որ ոչ ընդ մնալն ուրախանան, եւ ոչ ընդ ելանելն տրտմին , այլ մանաւանդ թեթեւութիւն ինքեանց համարին զարտաքս գնալա յիւրաքանչիւր գործ եւ յաշխատութիւն։ Զայսպիսի տարտամութիւն տեսեալ իմաստուն առաջնորդաց եկեղեցւոյ, եթէ ՚ի բարիոք աւանդութիւնն չարն զմեքենայ իւր թագոյց, տեղի ետուն ՚ի սմանէ, եւ զմնալն ապաշխարողացն յեկեղեցիս հրամայեցին, զիջեալ ըստ մերում տկարութեանս, եւ զյուսահատութեանն կոթող ողորմած կամօք տապալեալ, որպէս եւ նախ զերեսնամեայ մկրտութիւնն ՚ի բարիոք պէտս լուծին, այսպէս եւ զայս. քանզի զզէնն արդարութեան ունէին ՚ի ձեռս յաջ եւ յահեակ ընդ հակառակամարտն մրցել։ Զի թէ այս էր յայսմ ժամանակի, ապառումն մարդիկ զյանցաւորն բռնի արտաքս մղել յեկեղեցւոյ, եւ ոչ բնաւ այլ բեկեալ զսանձս հնազանդութեանն՝ որպէս զխստերախ ձի՝ արտաքոյ ասպարիզին ընթանայր. սակս որոյ բարիոք համարեցան մեղաւոր զայնպիսին յիւրեանց պահել գաւիթ, քան թէ յանհնազանդութեան խորխորատն ընկղմել եւ զրկել ՚ի սատանայէ, զի տեղեակ էին եւ սոքա որպէս զնա չարին խորհրդոց։

Զինչ յայտ առնէ այժմ վերաբերել սարկաւագացն յընծայանոց սեղանոյն զնուէրս պատարագին ի սեղանն սուրբ

ԱՍՏՈՒԱԾԱՎԱՅԵԼՈՒՉ եւ ամենապայծառ տեսանեմք զայս խորհրդոյ յայտնութիւն, այսինքն սարկաւագացն վերաբերել զնուէր հացին եւ բաժակին, եւ դնել առաջի քահանային. զոր փոքր ի՛նչ պարտ է քննել ապաւինելով ՚ի Հոգին Աստուծոյ։ Արդ զի՞նչ ուսաք զսարկաւագն մինչեւ ցայժմ, ասա ինձ. յայտ է թէ դայեակ, դաստիարակ, ուսուցիչ եւ վերակացու ժողովրդեանն. քանզի սա հայր նոցա եւ խրատիչ, որ միշտ զկամսն Աստուծոյ քարոզութեամբն վարդապետէ նոցա, եւ ինքն խորհրդազգած լինելով օրինացն Աստուծոյ՝ ՚ի նոյն զարթուցանէ զընթերակայ մանկունսն։ Արդ սա որչափ տեսանէր զքահանայապետն պատուական եմիփորոնովն պատկեր Քրիստոսի ՚ի մէջ ժողովրդեանն եւ ՚ի քահանայապետականն աթոռ, յորդորէր զամենեսեան առ Քրիստոս աղօթել, եւ զնա վասն պէսպէս ողորմութեանն իշխել աղաչել տեղեակ եւ գիտուն ունելով, թէ եւ նա եպիսկոպոսն զնոյն թախանձէ , եւ զժողովուրդն նմա կցորդ եւ համաձայն ստիպէր լինել։ Իսկ յորժամ ետես, եթէ եպիսկոպոսն զձեւ նմանութեանն Քրիստոսի ՚ի բաց եդ, եւ ՚ի սպասաւորի եւ ՚ի պաշտօնէի կերպարանս՝ եկն եկաց առաջի սեղանոյն, նա եւ տիրապէս ասել՝ ՚ի հրեշտակի եւ պատգամաւորի. քանզի քահանայն հրեշտակ է յԱստուծոյ առ ժողովուրդն՝ որում սա ձեւով զգեստուցն հաւասարեցաւ. ծանուցեալ զայս սարկաւագն՝ գիտաց եթէ խորհրդոյ է այսուհետեւ ժամանակ, զտղայամիտ երեխայսն զոր սնուցանէր՝ արտաքս վարեաց ՚ի խորհրդակցութենէն։ Եւ ապա ինքն առեալ զդասակից պաշտօնեայսն՝ զգուշական պատուով երթեալ բերեն զընծայսն, եւ տան ՚ի ձեռս քահանայապետին ՚ի դիմաց ժողովրդեանն, իբր թէ ասելով. դու եկիր առաջի սրբոյ սեղանոյդ խօսել ընդ Աստուծոյ, եւ խորհուրդ առնուլ ընդ նմա սակս փրկութեան ժողովրդեանս, պարտ է զի նուէր ընծայից եւ պատարագաց ունիցիս ՚ի մէնջ՝ դնել առաջի նորա, եւ մեք չունիմք այլ ինչ նախապատիւ եւ պատուական քան զնշանակս գլխոյն մերոյ Քրիստոսի եւ զյիշատակ նորին։ Զայս ածեալ տամք ՚ի ձեռս քո՝ հրեշտակ եւ պատգամաւորդ ՚ի մէջն, զի փրկանք փոխանակ ամենայն ժողովրդեանս տացես Աստուծոյ Հօր, եւ մեք ամենեքեան մարմին սորա եւ ոսկերք՝ ընդ գլխոյդ եմք նմին հնազանդ. զի որպէս զդա ՚ի ձեռս քո դնեմք ՚ի սեղանդ առաջի Աստուծոյ, այսպէս զկամս եւ զխոստովանութիւն ժողովրդեանս մեք վերակացուք նոցին դմենք առաջի Աստուծոյ։

Այսքան եւ այսպիսի խորհրդով, որպէս ՚ի ժողովրդենէն առնուն սարկաւագքն զնուէր պատարագին՝ որ փոխանակ նոցին մատչի, եւ շքեղ հպատակութեամբ, բուրմամբ խնկոց եւ օրհնութեամբ յարտաքին վայրէն՝ որպէս ՚ի միջոյ նոցա ածեն ՚ի ներքին վայր սրբոյ խորանին, եւ տան ՚ի ձեռս պատգամաւոր քահանային, փոխանակ ամենեցուն նուիրել Աստուծոյ, այսպէս տեսանեմք զտնօրէնութիւնն Քրիստոսի։ Քանզի ՚ի միջոյ աշխարհի, եւ որպէս թէ ՚ի մէնջ նուիրեցաւ ՚ի սպանդ խաչին փոխանակ ամենեցուն պատարագ հաշտութեան Հօր, եւ սրբեաց զտիեզերս ՚ի մեղաց, իբր թէ ածեալ զնա յայն սեղան մարգարէիցն՝ որք նախագուշակեցին զայս խորհուրդ. այսպէս եւ ըստ այսմ խորհուրդ մարմնոյ եւ արեան նորա ՚ի ժողովրդենէն եւ ՚ի վերակացուաց նոցին նուէրք ՚ի ձեռս քահանայապետին ՚ի սպանդ սեղանոյն սրբոյ՝ պատարագ հաշտութեան Աստուծոյ Հօր։

Մեկնութիւն երգոյն զոր դպիրքն այժմ եղանակեն

«ՈՐՔ զքրովբէիցն խորհրդաբար կերպարանիմք »։ Տես, թէ ո՛րպէս նախապատմեալ խորհրդոյդ երգ դպրացս համաձայնի. քանզի ոչ ասէ թէ քահանայքն կամ սարկաւագունքն միայն, այլ եւ մեք ամենեքեան ժողովուրդքս ընդ սարկաւագացն քրովբէապէս ձեւանամք, եւ զԱստուած բարձեալ բերեմք միջոյ մեր եւ տամք ՚ի ձեռս նուիրակատար քահանային։ Բայց զի՞նչ էր քրովբէիցն կերպարան, որոյ պատկեր ձեւանան. այն, զի կառք չորեքդիմի երեւեցան Աստուծոյ գոլ քրովբէքն մարգարէին Եզեկիէլի, եւ բարձեալ բերէին զնա ՚ի հիւսիսոյ ՚ի հարաւ։ Արդ մեք, ասէ , զայն խորհուրդ այժմ կերպարանեցաք, եւ վերածեմք զխորհրդածութիւնն Քրիստոսի ՚ի մեղօք սառնացեալ վայրէս ՚ի միջոյ մեր ՚ի լուսատեսակ կողմն հարաւոյ աստուածային խորանին եւ սեղանոյն. եւ որպէս անդ յայնժամ շուրջ զփառօքն Աստուծոյ ետես մարգարէն ծիածան լուսոյ եւ ամպ լուսաւոր , այսպէս եւ մեք խորհրդապէս կերպարանիմք, զլուցեալ ջահս շուրջ զսովաւ որպէս զծիածանն եւ զփայլատակունքն, զբուրումն խնկոցս իբրեւ զամպն ածեալ ընդ նմին, եւ զպաշտօնեայսն բարձողս հաւասարեմք չորեքկերպեան կենդանեաց աթոռոյն Աստուծոյ, եւ ամենայնիւ զգալի իրօքս իմանալի խորհրդոյն հաւասարեմք։

«Եւ կենդանարար Երրորդութեանն զերեքսրբեան օրհնութիւնս մատուցանեմք »։ Զերեքսրբեան օրհնութիւնն ոչ եթէ Եզեկիէլ լուաւ՝ որ զքրովբէսն ետես, այլ Եսայի ՚ի սրովբէիցն. սակայն մեք հաւասարեալք հրեշտակաց՝ զտէր նոցին ունելով ՚ի մէջ մեր, որպէս զքրովբէսն եւ որպէս զսրովբէսն սրբաբանեմք, ոչ թէ ձեռներէց համարձակութեամբ, այլ զի նա որ աննիւթաբար յաննիւթիցն պաշտեցաւ՝ նիւթականացս հաղորդեալ՝ զմեզ աննիւթիցն փառատրութեան կցորդեաց. վասն որոյ եւ մեք ՚ի ձեռն Քրիստոսի յԵրրորդութիւնն հպեալ՝ սրբաբանեմք որպէս զսրովբէսն։

«Զամենայն կենցաղականս ՚ի բաց դնելով զգործ»։

Զգուշութիւն հպատակութեանն ցուցանէ՝ թէ ոչ վայրապար եկաք ՚ի խորհուրդ կցորդութեան անմարմին հրեշտակաց, այլ նախ զամենայն մարմնական գործ ՚ի մէնջ ՚ի բաց ձգեալ՝ մաքրեցաք զմիտս եւ զխորհուրդս, եւ եմք ըստ չափոյ մարմնաւորաց հոգեղէն ՚ի հոգեւորս գործառնութիւն։ Ո՞յր վասն, յաջորդ բանս ցուցանէ։

«Որպէս զի զթագաւորն ամենեցուն ընդունիցիմք»։

Զի այսմ ամենայնի դիտաւորութիւն, քրովբէ կերպարանել եւ ընդ սրովբէսն երգել, եւ զմիտս մաքրել, ոչ է վայրապար. այլ զի ճշմարիտ յուսով հաւատամք զնա որ ամենեցուն թագաւորէ, եւ զհրեշտակս իմացականապէս միջնորդութեամբ միմեանց մաքրէ եւ ՚ի նոսին բնակէ, յանձինս մեր զգալի նշանակօքս ընդունել, եւ իմանալի եւ զգալի բնութեանս մեր ՚ի ձեռն աստուածեղէն լուսափայլութեան սրբել։

«Եւ զհրեշտակացն հանդիսպէս ընծայեալ բերեմք զկարգ »։ Ոչ է ասէ վայրապար դասակարգութիւն եկեղեցւոյս՝ որք բերանաբաց յուսով սպասեմք ընդունելութեան արքային մերոյ. այլ առակաւ եւ օրինակաւ երկնաւորացն պաշտեմք, եւ կարգեալ զետեղիմք հաւասար սերովբէիցն, եւ անընդմիջաբար հուպ գոլով առ Աստուած քահանայիցն, եւ ՚ի նոցանէ իջանէ գիտութիւնն եւ լուսափայլութիւնն առ սարկաւագսն, եւ սարկաւագօքն յայլ պաշտօնեայս, եւ ապա նոքօք ՚ի ժողովուրդն. այսպէս հանդէսս մեր երկնայնոցն դասուց համեմատի հրեշտակաց։

Մեկնութիւն աղօթիցն զոր այժմ խոնարհեալ ասէ քահանայն

ԶԱՂՕԹՍ զայս ոչ եթէ ՚ի պէտս ժողովրդեանն մատուցանէ, որպէս եւ զայլսն զամենեսեան, այլ միայն իւր վասն խօսի ընդ Քրիստոսի, առ որ մինչեւ ցայժմ աղօթէր, զի միջնորդ եւ բարեխօս լիցի եւ զօրացուսցէ զսա խօսել ընդ Հօրն իւրում զշնորհս տնօրէնութեան իւրոյ, եւ նուիրել զինքն ՚ի դիմաց մեր, որպէս եւ ընկալաք հրաման. ուստի եւ զմտաւ ածեալ ինքն առ ինքեան զսոսկալի խորհրդոյս անհասութիւն՝ սարսափէ1։ մանաւանդ եւ լուեալ զըղձալի եղանակ դպրացն, եւ տեսեալ զպարկեշտ հպատակութիւն սարկաւագացն , եւ յայսմ ժամու զայլափոխել ամենայն ժողովրդեանն յերկիւզ եւ ՚ի դողումն, սքանչացեալ ամփոփէ զմիտսն ՚ի զգայարանացն ցնդմանէ, եւ խոնարհեցուցեալ զպարանոցն՝ ՚ի վեր ուղերձէ զաչս մտացն, առ այն քահանայապետն՝ որ միշտ կենդանի է ընդ աջմէ Աստուծոյ լինել բարեխօս վասն մեր։ Խօսի ընդ նա համարձակութեամբ զանձին իւրոյ զտկարութիւն, որպէս առ փորձ եւ չարչարակից բնութեանս տկարութեան առանց մեղաց. առ որ եւ ասէ իսկ.

«Ոչ ոք արժանի է յմբըռնելոցս մարմնաւոր ախտիւք կամ ցանկութեամբ մատչել ՚ի սեղան քո, կամ սպասաւորել արքունական փառաց քոց. զի պաշտել զքեզ մեծ եւ ահաւոր երկնաւոր զօրութեանց իսկ է »։ Արդարապէս խոստովանի զայս ՚ի սկզբանս, որպէս եւ Աբրահամն զի ասէր, «Սկիզբն կալայ խօսել ընդ տեառն, այլ ես հող եմ եւ մոխիր ». եւ չիք ոք մաքուր ՚ի յաղտոյ մարդ, թէ եւ միօրեայ իցէ կեանք նորա ՚ի վերայ երկրի, եւ առաջի Աստուծոյ եւ ոչ հրեշտակք չարդարանան, որպէս եւ ասէ Յոբ, թող թէ մսեղի ոք։ Վասն այսորիկ ասէ սա . ես ոչ յանձին արժանաւորութիւն ապաստանեալ կամ առաջի Հօր քո՝ պատարագել զքեզ, որ անմաքուրս եմ եւ ըմբռնեալ յախտից մեղաց մարմնոյս բնաւորականաց, եւ ծառայաբար հետեւեալ մտացս չարաչար ցանկութեանց. քանզի մեզ որ այսոքիւք միշտ վարանիմք՝ անմարթ էր ընդ քեզ խօսել, կամ երկնաւորացդ պաշտաման խորհրդաբար՝ որպէս եւ երգեն դպիրքն հաւասարել. ապա թէ անմարթ էր, եւ անարժան եմք ըմբռնեալք մեղօք եւ անհամարձակելի, է՞ր վասն ժպրհեցաք յայս գործ. դու համարձակեցուցեր տէր . ո՞րպէս։

«Սակայն վասն անչափ բարերարութեանդ քո անպարագրելի բանդ Հօր եղեր մարդ, եւ քահանայապետ մեր երեւեցար, եւ իբր տէր ամենեցուն այսմ սպասաւորութեան եւ անարիւն զենման զքահանայութիւն աաւանդեցեր մեզ »։ Անչափ շնորհօք ասէ առատացար առմարդիկ. ոչ հրեշտակաց որք սրբապէս զքեզ պաշտեն՝ հարեր բուռն, այլ զմերմէ բնութենէս ամենայն կրիւք եղբարցս նմանեցեր բարերար. վասն ուսուցանելոյ զմեզ՝ թէ ողորմած ես եւ հաւատարիմ, սրբիչ եւ մաքրիչ1 մարդկան, որք ՚ի քեզ յուսան յաստուածակոյս կողմ այդր։ Ո՜վ առատ շնորհիդ եւ զեղուն սիրոյդ. վասն որոյ ոչ դու միայն զքեզ հաշտութեան մեր նուէր մատուցեր, այլ որպէս մարդասէր տէր՝ եւ մեզ զքո սպասաւորութիւնդ ուսուցեր, եւ ընդ Հայր քո ՚ի ձեռն փրկչիդ մերոյ համարձակութեամբ խօսել. քանզի եւ մեր տէր ես, որպէս եւ հրեշտակաց. զի թէ օտար էաք ՚ի քէն, անհաւատալի էր մարդկան յայս պատիւ վերանալ. ապա թէ ամենեցուն տիրես, ոչ է զարմանալի՝ որպէս զնոսա հրեղէնս եւ զմեզ նիւթեղէնս քեզ սպասաւոր կարգել, զի ՚ի հոգեղինաց եւ ՚ի նիւթեղինաց փառաւորեսցիս2 Աստուածդ երկնի եւ երկրի։

«Վասն զի դու ես տէր Աստուած մեր, որ տիրես երկնաւորաց եւ երկրաւորաց, որ ՚ի վերայ քերովբէական աթոռոյ բազմիս՝ սերովբէից տէր եւ թագաւոր Իսրայէլի, որ միայն սուրբ ես, եւ ՚ի սուրբս հանգուցեալ »։ Յաղագս այնր կամք ՚ի պաշտօն առաջի քո տէր, զի ոչ միայն երկնաւորացդ տիրես, այլ եւ երկրաւորաց. ոչ միայն ՚ի քերովբէս նստիս, այլ եւ ՚ի մարդկանէ ժողովրդեան քում թագաւորես. ոչ միայն սերովբէից սուրբդ տիրես, այլ եւ ՚ի սուրբս եւ ՚ի հեզս եւ ՚ի խոնարհս ուսաք զքեզ զի հանգչիս։ Այս յոյս համարձակեցոյց զըմբռնեալքս յախտից՝ կալ առաջի քո, եւ ոչ թէ մեր ինչ սրբութիւն սրտի, որք բնաւ եւ ոչ պարծիմք զայս ունել։

Աղաչեմք զքեզ այժմ միայն բարերար եւ հեշտալուր, նայեա յիս ՚ի մեղուցեալ եւ յանպիտան ծառայս քո »։ Ոչ թէ վայրապար խնդրէ զհայելն Քրիստոսի, առ որ այսքան գոհաբանեաց, այլ գիտէ զի յունելն զհայեցուածս նորա ուղիղ առ մեզ՝ ամենակատար սրբութեամբ սրբիմք. եւ ո՞ է որ ուսուցանէ զիս՝ թէ ոչ հայի յիս Քրիստոս. ներքին խիղճ մտացս այս՝ որ անամօթ ստգտանէ, սա եւ ճանաչէ միշտ աղօթիւքն զներողութիւնն Քրիստոսի, զդառնալն ՚ի խռովութէանն եւ զհայելն։ Եւ մինչեւ սա ոչ վկայէ՝ թէ հայի նա, եւ այլ իմն տեսութիւն տեսանէ քաղցրութեան տեսիլ եւ զուարճութեան, մի՛ հաւատասցուք թէ հայի. անօսր է խորհուրդս եւ անմարմին, մարմնաւոր բանիւ ոչ յայտնի. փորձով եւ առաջնորդութեամբ գրոց՝ որ աշխատի ուսանի։ Այսինքն, զի այժմ յորժամ հայիմ ՚ի խիղճ մտացս իմոց , եւ ՚ի գիտակցութիւն սորին, եւ տեսանեմ զսա ցնդեալ ընդ աշխարհ, հարցեալ թէ հայի՞ս դու ՚ի Քրիստոս, կամ նա ՚ի քեզ. եւ յիմարեալ՝ ոչ վկայէ զհայելն. վասն այսր պարտական եմ դառնալ ՚ի ցնդմանէն, եւ հանդարտել ՚ի խռովութենէն, եւ ամփոփել զիս յամենայնէ, եւ յետ այնորիկ այնչափ հայել աղօթիւք, եւ մտացս աչօք ՚ի Քրիստոս, մինչեւ սա ինձ վկայէ՝ թէ այսուհետեւ յիս հայի. եւ երբ զիս տեսանեմ եւ զնա սակաւ մի, կամ բնաւ իսկ ոչ, ապա ճանաչեմ զմեղսն յորոց սրբել կարօտիմ. իսկ մինչ դեռ չեւ յայս որոշումն ընտրողութեան եկեալ, այլ յաշխարհական ցնորա ամբոխեալ, ոչ զնայելն կարող եմ ճանաչել եւ ոչ զսրբելն։

«Եւ սրբեա զհոգի եւ զմիտս իմ յամենայն պղծութենէ չարին »։ Տե՛ս զի ոչ մարմնոյ որ նախ սուրբ, այլ դիւրագթելեացն խնդրէ զսրբութիւն՝ հոգւոյ եւ մտաց եւ խորհրդոց. քանզի ծանրացեալն մարմնոյ պղծութեամբ՝ ոչ կարէ յայս թեթեւութիւն խորհրդոյ համբառնալ։

«Եւ բաւականացո՛ զիս զօրութեամբ սուրբ Հոգւոյդ, որ զգեցեալս եմ զքահանայական շնորհ, կալ առաջի սրբոյ սեղանոյս, եւ քահանայագործել զքո անարատ մարմինդ եւ զպատուական արիւնդ »։ Թերեւս ասիցես ազյս լուեալ. եւ ո՞չ նախ էառ զհոգին յառ նա աղօթելն. այո՛, առ ճշմարտապէս. ապա ընդէ՞ր վերստին խնդրէ. քանզի զայն՝ այնմ խորհրդոյ առ օժանդակ, եւ զայս այսմ. քանզի զՀոգին ոչ չափով Աստուած Քրիստոսի ետ. իսկ մեք ընդունիմք զնա ՚ի ձեռն նորա չափով ըստ խնդրոյն եւ կարողութեան։ Եւ զայս օրինակաւ պարտ է ուսանել. զոր օրինակ աշակերտ ընթերակայ վարդապետին գործ կատարէ, կարօտի նախ ուսանիլ ՚ի նմանէ, թէ ո՛րպէս արկից զհիմունս. յետ զայն խրատտուութեամբ վարդապետին առնլոյ, ապա եւ զտեսակ որմոցն խնդրէ ուսանել եւ զձեղունս յարկացն. այսպէս առաք զՀոգին վարդապետ եւ ուսուցիչ. կարօտիմք յիշեցուցանելոյ նորա մեզ հանապազ զզօրութիւն խորհրդոցն Քրիստոսի։ Ուստի եւ միշտ հարցեալ խնդրեմք աշակերտեալքս ՚ի նմանէ, զի մի՛ իւիք սխալեսցուք. եւ նա տայ մեզ չափով զգիտութիւն իւրաքանչիւրոցն յիւրում ժամանակի, որպէս եւ տէրն ասէր առաքելոցն. «Հոգին սուրբ ՚ի նմին ժամու տացէ ձեզ եւ ուսուսցէ զի՛նչ պարտ իցէ խօսել »։ Սակայն տանել ոչ կարեմք զնա աղտեղեալ մտօք. ուստի նախ զսրբութիւն սորին խնգրեաց, եւ ապա զՀոգւոյն զօրութիւն. եւ այս ո՞յր աղագաւ։

«Քահանայագործել, ասէ, զքո անարատ մարմինդ եւ զպատուական արիւնդ »։ Արդարեւ կարօտիմք զայս խորհրդոց զօրութիւն ուսանել ՚ի Հոգւոյն, թէ մարմին եւ արիւնն Քրիստոսի՝ զոր նախ նուիրեմզ Հօր, այս է յիշատակ նորա մարմին լինելոյն եւ մարմնաւորացս կրից հաղորդ, եւ այս է որ զմիտս մեր ՚ի պատմելն կերակրէ, եւ զԱստուծոյ Հօր կամսն քաղցրացուցանէ, յորժամ պատմեմք նմա, թէ թագաւորդ վասն աղքատացս աղքատ, անմահդ վասն մեղաւորացս մեռեալ, անմեղդ վասն անիծելոցս1 անէծք. անկարօտդ վասն սխալանացս միշտ առաջի քո բարեխօս . եւ զի այս այսպէս է շնորհօք դորա, սուրբ մեք լիցուք ՚ի ձեռն դորին, այս է մարմնոյն Քրիստոսի՝ նախաճաշակ մատուցողին եւ քաղցրութիւն, եւ Հօր Աստուծոյ նուէր եւ հաշտութիւն։ Եւ ապա յետ այսորիկ եւ վասն այսպիսի պատմութեանս զկամս իւր խանդաղատելոյ ՚ի քաղցրութիւն՝ առաքէ զՀոգին յառաջադրեալ նշանակս, եւ տայ զսա մեզ ՚ի սրբութիւն. յաղագս որոյ այնքան թախանձանօք խնդրէ ՚ի սոյն գործ իւր քահանայն ՚ի քահանայապետէն Քրիստոսէ զօրութիւն։

«Քեզ խոնարհեցուցեալ զպարանոցս իմ, եւ մաղթեմ, մի՛ մերժեր զիս եւ մի՛ դարձուցաներ զերեսս քո յինէն »։ Դարձեալ թախանձանք առ ինքն ունի զհայեցուածս աչաց ամենատեսին. զայս եւ մարգարէն Դաւիթ հանապազ յաղօթելն իւրում խնդրէր. «Մինչեւ յե՞րբ, ասէ, դարձուցանես զերեսս քո յինէն, նայեա՛ց եւ լուր ինձ տէր Աստուած իմ »։ Վա՜յ ինձ, մեք եւ ոչ զորպիսութիւն հայելոյն՝ բազում անգամ զհայելն խնդրելովն՝ գիտեմք, թո՛ղ թէ զհայեցուածսն ճանաչել. բայց մի՛ դանդաղեսցուք. ունիմք ՚ի բնութիւնս զօրութիւն գիտելոյ զսոսին, միայն թէ զջան տացուք1 կցորդ զօրութեանն, եւ հաւանեսցուք մտացս խղճի դատապարտութեանն։

«Այլ արժանի արա մատուցանել քեզ զընծայս զայս յինէն ՚ի մեղուցեալ եւ յանարժան ծառայէս քումմէ »։ Ո՞րպէս մատուցանէ Քրիստոսի զինքն. այո՛, նմա մատուցանէ, եւ նովաւ եւ ՚ի ձեռն նորա Հօր. թերեւս դու ո՞չ մատուցեր սիրելւոյ քո բազում անգամ զսէր իւր, եւ այնու ՚ի հաշտութիւն նուաճեցեր ՚ի խռովութենէն. քանզի յորժամ կարօտիմք խնդրել պարգեւ ՚ի թագաւորէ, նախածանօթ եւ բարեկամ համարեաց թէունիցիս զորդի նորա. նախ առ որդին մատուցեալ ասես, յիշեա՛ զքո առաջին սէրն առ իս եւ զիմ վերայ աշխատելն, եւ ընդ իմ վասն մինչեւ ծառայէի՝ զտառապելն. եւ այն սիրոյն յիշատակաւ մուտ բարեխօս սակս խնդրոյ առ հայրն քո արքայն։ Ահա որ այսպիսի օրիանակաւ մատուցանեմք զՔրիստոս իւր հաշտութեան մեզ նուէր , այսինքն զնախ սէրն իւր յիշատակել, եւ ՚ի պէտս փրկութեան մեր վերստին ընծայել։

«Վասն զի դու ես, որ մատուցանես եւ մատչիս, եւ ընդունիս եւ տաս Քրիստոս Աստուած մեր »։ Նախ իւր ընդունի, եւ ապա Հօր մատուցանէ . որպէս եւ որդի թագաւորին զյիշատակ սիրոյն իւրոյ նախ ինքն ընկալաւ, եւ ապա առ հայր իւր ՚ի պէտս ողորմութեան մերոյ զնոյն մտեալ պատմէ, թէ զորս ես այնքան սիրեցի եւ այնչափ ՚ի վերայ նոցին աշխատեցայ, մի՛ յորժամ գան առաջի քո՝ անտես առնես։ Ահաւասիկ յետ ընդունելոյ յինքն զընծայեալն ՚ի մէնջ յիշատակ սիրոյ իւրոյ՝ ինքն զինքն մատոյց Հօր, ինքն հանդերձեալ յետ այսորիկ զՀոգին սուրբ ընդունել եւ տպաւորել յառաջիկայ նշանակս մարմնոյ եւ արեան իւրոյ, եւ ինքն զնոյն սովաւ տայ մեզ. վասն այսորիկ ասէ. յետ մատուցանելոյն զքեզ Հօր՝ մեր աղօթիւք եւ քո կամօք ընդունիս եւ տաս. ընդունիս, այսինքն է զՀոգին ՚ի նշանակս մարմնոյ եւ արեան քո, եւ տաս զնոյն մեզ ՚ի թողութիւն եւ ՚ի սրբութիւն ՚ի ձեռն քո Քրիստոս Աստուած մեր, եւ քեզ փառք։ Այսպէս զխորհրդոյն զօրութիւն աղօթիւք զմտաւ ածէ քահանայն՝ մինչ դեռ պաշտօնեայքն զնուէրսն վերաբերեն, եւ այսպիսի թախանձանօք խօսի նախ ընդ միջնորդն իւր ընդ Քրիստոս, մատուցեալ առաջի աթոռոյ շնորհաց իւրոց, որպէս զի ըստ որում էն մարդասէր՝ նախ ինքն մտցէ առաջի Հօր, եւ գալստեանն մերոյ առ նա եւ խօսակցութեան անդիլիպս. եւ միջնորդ լիցի, զի մի՛ ձեռներէց համարձակութեամբ իբրեւ զանծանօթ արտաքս ելցուք յերեսաց նորա. այլ զի Քրիստոս՝ որ ողորմածն է եւ հաւատարիմ յաստուածակոյս կողմանէն Աստուած եւ ՚ի մարմնաւորացս եղեւ մարդ, մտցէ նախ ՚ի մէնջ առ Աստուած եւ յուսոյ մեր, եւ աղօթից ճանապարհ հորդեսցէ կարապետն Յիսուս ՚ի ներքին կողմն վարագուրին նախ, եւ ապա զմեզ խօսակցութեամբ աղօթիցն մատուցանէ առաջի նորա։

Զինչ յետ այսորիկ լուանալ զձեռն առաջի սրբոյ սեղանոյն ազդէ խորհուրդն ի Դիոնեսիոսէ

ՅԵՏ կատարման աղօթիցն, եւ վերաբերելոյ սարկաւագացն զնուէրսն ՚ի սեղանն սուրբ, ապա առաջի սրբոյ սեղանոյն զձեռն իւր լուանայ քահանայապետն հանդերձ պարկեշտ կարգօքն քահանայիցն։ Բայց առ ի՞նչ հայի այժմ սոցա մաքրութիւն ձեռացն՝ եթէ ոչ ըստ տեառն առ Պետրոս ասելոյն. Լուացելոյն չէ ինչ պիտոյ, բայց միայն ծայրիցն, զի դուք սուրբ էք։ Ծայրն նշանակէ զչնչին իրս բնութեան եւ խորհրդոյ՝ զոր մաքրեաց տէրն յաշակերտացն ընդ լուանալոյ ոտիցն, եւ ապա ամենասրբապէս զնոսա ՚ի հաղորդութիւն մարմնոյ եւ արեանն իւր կոչեաց. քանզի լուաց զոտս նոցա, եւ ապա զխորհուրդ պատարագին բաշխեաց ՚ի նոսա. եւ լուաց ոչ միայն զաներեւոյթ միտսն, այլ եւ զմարմինսն, եւ ընդ մարմնոցն եւ զմիտսն. ըստ այսմ ապացուցի եւ սոքա թէպէտ եւ ունէին սրբութիւն քահանայապետ ելով եւ քահանայք, սակայն աղօթիւքն զոր մատուցին առ Քրիստոս հաւատով, եւ խորհրդովք եւ մտօք սրբեցան. ընդ որս եւ զմարմնոյ ծայրսն նշանակ հաւատարիմ սրբութեան մտացն մաքրեն։ Իսկ զի առաջի սրբոյ սեղանոյն եւ տէրունի նշանակացն լուանան զձեռս, զայն յայտ առնեն այսու՝ թէ ոչ կերպարանօք միայն որպէս զսուրբս ձեւացաք յաչս ժողովրդեանդ, այլ առաջի Քրիստոսի տեսողին զգաղտնիս սրտից1 մերոց ցուցանեմք եւ զծայրագոյն սրբութիւն հոգւոց, որպէս եւ ձառն ակներեւ զծայր մատանց մարմնոց։ Եւ ընկալաք զայս նախ աղօթական աղերսիւն ՚ի շնորհաց Հոգւոյն, որպէս եւ մարմինս յառոգմանէ ջրոյս. այսպէս մտօք եւ մարմնով միաւորի քահանայապետն յաստուածայինսն, եւ յետ այնորիկ սուրբ եւ անախտ հայեցուածովք իմանալի մտացն վերանայ առ Աստուած Հայր, եւ սկսանի զգոհաբանութիւն աղօթիցս ակներեւ տեսութեամբ մտաց ընդ նմա բարբառել. յետ որոյ եւ այլոց հաւատացելոց յաստուածակոյս կողմն միջնորդէ որք ոչ կարացին ժամանել ՚ի տիրահէս նորա սրբութիւնն, որպէս զի ՚ի ձեռն նոցա բոլոր լրութիւն եկեղեցւոյն յաստուածատեսակութիւն վիճակեսցի։ Յաղագս որոյ ապա պարտ է սոցա՝ որք ՚ի տեառնն մարմնոյ եւ արեան սրբազնագործութիւն գան, հանել յանձանց եւ զսուտ երեւոյթս մեղաց, եւ Յիսուսի նմանութեամբ ըստ կարողութեան մարդկան սպասաւորել նմա, զի կարող լինիցին տանել յանձինս զնորա աստուածային գիտութեանն ճառագայթս. եւ ոչ միայն առ ինքեանս ամփոփել, այլ ՚ի բոլոր լրումն եկեղեցւոյն թափանցիկ փայլեցուցանել։ Սմին էր նախագուշակութիւն եւ լուացարանն՝ որ ըստ քահանայապետիցն, ուր նախ սրբեալք՝ ապա մտանէին ՚ի սրբութիւնն. բայց նոքա մարմնաւորք՝ զբովանդակ մարմինսն վասն այնորիկ եւ մաքրէին. մեք հոգեւորք՝ զծայրս մարմնոցն, եւ զսպառուած նորին զհոգիս եւ զմիտս մաքրեմք, նախ մեռեալ ունելով զմարմինս վասն մեղաց, որպէս եւ առաք հրաման ՚ի Պօղոսէ։

Ընդէր այսուհետեւ առ հայր մատչի աղօթիւքն եզականապէս եւ ոչ առ որդի կամ առ հոգի

ԵՐՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆՆ սուրբ համաբուն է՝ եւ հաւասար, պարզ եւ անճառ, անհաս յեղելոցս յեղելոցս եւ անքանակ, անտես ըստ որքանութեանն եւ անմերձ՝ ոչ միայն ՚ի մէնջ, այլ եւ ՚ի վեհագունիցն քան զմեզ հրեշտակաց. ապա թէ առ մարդիկ իջանես , տեսանես բազում անգամ զտեսողսն նորին՝ կարօտ առաւելապէս նորին գթութեանն. ըստ այնմ զոր ասէրն Մովսէս յետ խօսակցութեանն ընդ Աստուծոյ, «Եթէ գտի շնորհս առաջի քո, ցո՛յց ինձ զդէմս քո »։ Իսկ երեւմունք զի ասի Աստուծոյ ՚ի գրոց բազում անգամ , ոչ ըստ բնութեանն չափոյ, այլ ՚ի զօրութենէն եւ ՚ի գիտութենէ կամացն ՚ի ձեռն սպասաւորի հոգւոցն2 հաստատեալ, որպէս ունի խորհրդական աւանդութիւնս մեր, ըստ այնմ. «Ոյք առէք զօրէնս ՚ի հրամանս հրեշտակաց, եւ ոչ պահեցէք ». եւ Պօղոս գրէ, եթէ «Որ ՚ի ձեռն հրեշտակաց խօսեցաւ բանն հաստատուն եղեւ, եւ ամենայն յանցաւոցութիւն եւ անհնազանդութիւն ընկալաւ զպատիժ պատուհասի». ապա պարտ է գիտել թէ յորժամ լսեմք յԱստուծոյ, «Աստուած մերձաւոր եմ ես ». եւ «Մերձեցարուք առ իս, եւ ես մերձեցայց առ ձեզ », ոչ ըստ բնութեան է ասացեալ մերձաւորութիւնն, այլ ըստ քաղցրութեան կամացն։ Դարձեալ եւ յորժամ ասէ մարգարէն առ նա. «Թէ ելանեմ յերկինս, դուանդ ես. եթէ իջանեմ ՚ի դժոխս, եւ անդ ՚ի մօտ ես. եւ եթէ թռչիմ յեզերս ծովու, եւ անդ ձեռն քո տիրէ ինձ ». ոչ ըստ բնութեանն, այլ ըստ զօրութեանն եւ ամենահայեաց գիտութեանն. զոր եւ մարմնական օրինակաւ ուսանիմք փոքր ինչ, թէպէտ եւ ոչ տիրապէս։ Թագաւորն յիւր գահոյս է յարքունական քաղաքն՝ բնութեամբ անտես եւ ՚ի քաղաքականացն ՚ի բազմաց, բայց զօրութիւնն տեսանի եւ յեւս հեռաւորացն, եւ ՚ի մէջ նոցա ներգործէ զոր ինչ կամի, եւ ինքն տեսանէ զհեռաւորսն, եւ խօսի ընդ նոսա ՚ի ձեռն միջնորդ սպասաւորացն։ Այսքան է օրինակիս զօրութիւն, զոր ժպրհեցայ ածել ՚ի մէջ. սակայն ճշմարտութիւնն ան՝ բաւութեամբ գերադասի. զի Աստուած՝ ընդ որ միջնորդօքն խօսի, եւ ինքն ամենահայեաց գիտութեամբն առ նա մերձ է, ըստ յարացուցի արեգականդ ճառագայթից. զի որպէս սա զարտաքին էքս լուսափայլութեամբն պարփակէ, նա զորոշումն շնչոյ եւ ոգւոյ քննութեամբն որոնէ, որպէս գրէ առաքեալ։ Արդ այսքան իմանամք փանաքապէս յաղագս Աստուծոյ նախ քան զմարմնանալն Որդւոյ. իսկ յորժամ զխորհուրդն որ ծածկեալ էր յաւիտեանց եւ յազգաց՝ կամեցաւ երկրաւորացս եւ երկնաւորացն յայտնել, ոչ զօրութիւն, այլ իսկութիւնն Որդւոյ զզաւակէն Աբրահամու բուռն եհար, զի լիցի սրբողն յայնցանէ որ սրբին, եւ անամօթ կոչեսցէ զնոսա եղբարս իւր՝ ըստ առաքելոյ. զի ըստ արեան մարդկան եւ մարմնոյ ճշմարտապէս կցորդեցաւ սոցա՝ իսկութեամբն իւրով Բանն Աստուած, անճառ եւ անհաս խառնմամբ։ Եւ այս ո՞յր աղագաւ. ինքն առաքեալ յայտնէ մեզ զխորհրդոյս զօրութիւն. զի ողորմած լիցի եւ հաւատարիմ քահանայապետ յաստուածակոյս կողմ անդր՝ առ ՚ի քաւելոյ զմեղս ժողովրդեանն, եւ քահանայագործիցէ. զո՞ր ասիցես արդեօք . զչարչարանսն՝ որ մերով բնութեամբս ընկալաւ. քանզի զայն մատուցանէ Աստուծոյ Հօր բարեխօս, եւ այն փորձիւն միշտ ՚ի փորձանս մատնելոցս օգնական լինի։ Վասն այսորիկ մեք մարդիկ եղբայր ունելով զՔրիստոս, բնութենակից եւ չարչարակից, ոչ անձամբ յանձին, այլ նովաւ հանդերձ մատչիք առաջի Հօր. ուստի եւ ոչ ընդ նմա, այլ ընդ Հօրն իւրում խօսիմք՝ զնա վշտակից ունելով ՚ի մերս կողմանէ եւ քահանայապետ մեզ յաստուածակոյս կողմն եւ բարեխօս, իսկ զՀոգին մատուցող աղօթիցս մեր առ Քրիստոս, ըստ այնմ. «Ինքն Հոգին բարեխօսէ ՚ի հեծութիւնս անմռունչս »։ Զայս ասելով՝ ոչ եթէ համաբուն Երրորդութեանն կամաց տամք ինչ զանազանութիւն, զոր մի՛ լիցի ածել զմտաւ, այլ այսպէս իմանամք զնա ՚ի պէտս մերոյ փրկութեան տնօրինեալ1 զներգործութիւն խորհրդոյս։

Յաղագս որոյ յետ ըստ Քրիստոսի կերպարանելոյ քահանայապետին, ապա առաջի եդեալ զնշանակս մարմնոյ նորին եւ արեան՝ սկսանի պատարագաւն Որդւոյ եւ բարեխօսութեամբ Հոգւոյն զՀայրն ՚ի հաշտութիւն թախանձել, եւ առաջի նորա զտնօրէնութիւն սիրելի Որդւոյն հաշտութեան պատարագ եւ նուէր ընծայել, եւ այնպէս ՚ի գթութիւն ստիպել. զոր ոչ2 դանդաղելի է մարմնական յարացուցիւ երեւելի առնել։ Արդ դիցի առաջի մտաց մեր այր թագաւոր հզօր եւ աշխարհակալ, յորոյ բազմութենէ մասանց աշխարհին դաւաճանեցաւ կողմն մի ՚ի թշնամեաց, եւ պատրանօք նոցին եւ խաբէութեամբ բանից՝ իջեալ յամուր աշտարակէ բնակութեանն անձնամատն եղեն ՚ի ձեռս նոցա, զոր առեալ թշնամեացն մախանօքն որ ընդ թագաւորն՝ չարաչար ծառայեցուցանեն. իսկ որդի թագաւորին տեսեալ զնոցա տարադէպ փորձանսն ՚ի թշնամեացն, եւ զհօրն անտես առնելն զգաւառն յաղագս անձնամատն լինելոյ յանցանացն, փրկիչ նոցա կարողապէս լինի, զհօրն կամաց լրումն այսու տիրապէս աւարտեալ՝ զհետ ընթանայ, զթշնամիսն խորտակէ, եւ զգերելոցն տառապանս՝ ականատես լինալովն ճանաչէ, եւ զնոսա ՚ի ձեռաց նեղչացն զերծուցեալ՝ զառաջին աշխարհն նոցա ՚ի հօրէն առնուլ ուխտ դնէ, եւ նոցա մինչեւ ՚ի կրկին իւր դարձն զգուշանալն ՚ի գերիչ եւ ՚ի նախանձաբեկ թշնամեացն ուսուցանէ։ Իսկ եթէ իւիք դրժեն ձեզ, ասէ, զիս որ փորձեցի զթոյնս նոցա դառնութեանն, ՚ի խօսելն ընդ հօր իմում զնեղութիւնն՝ միջնորդ ՚ի ձերդ կողմանէ առաքէ3, եւ ես ՚ի ճշմարիտ տեղեկութենէ ծանուցանեմ նմա զորքանութիւն չարեաց թշնամւոյն, եւ զձերդ պարզմտութեամբ խարդաւանութիւն նմանէ։ Իսկ նոցա զայս յոյս առեալ՝ յորժամ տագնապին ՚ի նեղչացն, որդւոյն յանդիման զհայրն թախանձեն, ՚ի դմանէ ասելով լուր զմերս նեղութիւն՝ որ ետես զայնպիսի դառն թշնամիսն։ Դարձեալ եւ զնա առաջի հօրն արկանելով՝ ասեն. մի՛ անտես առներ զայդքան սիրեցեալդ որդւոյդ քո զբազմապատիկ աշխատանքն ՚ի վերայ ծառայիցս. վասն մերեկն անմեղդ եւ մեռաւ, աննիւթդ մարդացաւ, մեծդ աղքատացաւ. եւ մինչ նոքա զայս ասեն, որդին վշտակցի սոցա կամօք1 յիշելով զառաջին իւր զաշխատանքն, եւ զհայրն թախանձէ այսպիսի յիշատակաւս օգնական եղեալ սոցա։ Եւ հայրն նայեցեալ յորդւոյն իւրոյ սէրն ՚ի վերայ ծառայիցս, եւ յաշխատանսն մեծամեծս ՚ի վերայ սոցին, ՚ի ձեռն նորա անտես առնէ զսխալանսն, եւ ներէ խեթկելոցն ՚ի նեղչացն։ Այսպէս արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց՝ ՚ի Հօրն տեսանելն զնշանակս2 նորին, եւ զխանդաղատելն ՚ի վերայ աշխարհի. այսպէս ունիմք բարեխօս առ Աստուած զՅիսուս Քրիստոս զարդարն եւ զանարատն՝ որ է քաւութիւն մեղաց մերոց, զի քաւիմք մեղուցեալքս զնորա անմեղ չարչարանսն որ վասն մեր՝ առաջի Հօրն նովաւ հանդերձ բարեխօս արկեալ։ Այսպէս ունիմք համարձակութիւն, ՚ի մուտս սրբութեանցն, զարիւնն ՚իիսուսի ունելով նախաշաւիղ եւ առաջնորդ, եւ զմարմինն նորա վարագոյր եւ կարապետ. յայս հացէս3, այսինքն ՚ի յուսոյս ՚ի քաղցրութենէս եւ ՚ի հաւատոյս, ասաց ինքն զուտողսն ոչ մեռանել ՚ի յաւիտեան։ Զի զիա՞րդ մեռանի՝ զկենաց դեղն անհատ ունելով որչափ է ՚ի մարմնի. այլ թէպէտ եւ հիւանդանայ ըստ տկարս բնութեան, զնմանէ բուռն հարեալ ճաշակէ եւ առողջանայ. եւ ճաշակումն եւ քաղցրութիւն ճաշակման յորժամ լսես, մի՛ միայն ՚ի մարմնոյն նշանակս յենուս, այլ որպէս զսա մարմնոյդ բերանով հանդերձեալ ես ճաշակել եւ սրբիլ, այսպէս պարտիս նախ բերանով մտացդ զքաղցրութիւն խորհրդոյ մարմնոյ նորին ուտել, եւ այնպէս անստերիւր հաւատոյ համարձակութեամբ զնոյն ընդ Հայրն խօսել. զի այնպէս ապա կարես հաւատալ սիրոյն զանձն քո, եւ զՀոգին խոնարհեցուցանել, եւ խօսիս զբանսն աղօթիցն։ Ասես, ո՞րպէս. ըստ որում զօրինակդ ուսար, այնպէս կերպարանէ զճշմարտութիւն խորհրդոյն՝ իմանալի աչացս առաջի1. թագաւոր զՀայրն Աստուած. որդի նորա զմիածինն Որդի. մասն աշխարհի գերեալ ՚ի թշնամեաց՝ զմարդկային բնութիւնս ՚ի հարիւրորդ թուէն մոլորեալ, զորոյ տեսեալ զտառապանս գթաց Որդին Աստուծոյ ՚ի վերայ նոցա, եկն եւ նկուն արարեալ զթշնամիսն՝ փրկեաց ՚ի ձեռաց նոցա, եւ ածեալ յեկեղեցի իւր՝ ինքն դարձաւ առ Հայրն ՚ի յերկինս, եւ զառաջին փառսն խոստացաւ սոցա ժառանգել։ Իսկ մարդիկ դեռ եւս ընթերակայ ունելով զթշնամիսն եւ դրժող, յորժամ դաւաճանին ՚ի նոցանէն՝ առ արդարադատն Աստուած ձեռնտուութեամբ փրկչի Որդւոյն մտանեն, եւ տուեալ ՚ի ձեռս քահանային զհացն եւ զգինին նշննակ մարմնոյ նորա եւ արեան, նովաւ հանդերձ ամենայն եկեղեցիս՝ հրեշտակ առ Աստուած Հայր զնա առաքեն, խնդրել ՚ի նմանէ զներումն եւ զողորմութիւն։ Զոր եդեալ առաջի՝ Աստուծոյ ՚ի վերայ սրբոյ սեղանոյն՝ համբառնայ զիմանալի աչս մտացն առաջի Հօր եւ Որդւոյ առաջնորդութեամբ Հոգւոյն սրբոյ, եւ սկսեալ պատմէ Հօրն զպէսպէս տնօրէնութիւն Որդւոյն ՚ի ներմարդութեանն սակս փրկութեան մերոյ, եւ հաստատէ զասացեալն առաջի եդեալ նշանակաւն։ Այսինքն որպէս հացս ճշմարիտ մարմին երկնային է նիւթ, այսպէս եւ քո Որդիդ ճշմարտութեամբ մերս նիւթական մարմնոյ հաղորդեալ՝ զայսոսիկ զխորհուրդս կատարեաց, եւ սա քահանայս որպէս մարմնոյ աչօք զգալի նիւթս կատարէ, այսպէս եւ մտացն աչօք ՚ի խօսելն՝ զքահանայապետն իւր Քրիստոս վկայ ասացելոցն, եւ բարեխօս ընդ աջմէ Հօր տեսանէ. զորոյ մեծամեծ շնորհսն առ բնութիւնս ոչ անտես առնել Հօրն թախանձէ, այլ միշտ սրբել զմեղս՝ նորա հեղմամբ արեանն յիշատակաւ։ Իսկ Հայրն նայեցեալ յՈրդւոյն անճառելի շնորհն, եւ ՚ի պատմութենէ բանիցն լուեալ զբազմապատիկ ՚ի վերայ մարդկան զաշխատութիւնն՝ տայ զխնդրուածսն, որպէս ուսոյց մեզ.

«Զամենայն զոր ինչ խնդրէք ՚ի Հօրէ յանուն իմ, առնուցուք. զի եւ ինքն իսկ Հայր սիրէ զձեզ չափովն որով դուք զիս սիրեցիք »։ Եւ տայ զի՞նչ. նախ զթողութիւն մեղացն, եւ զհաշտութիւն ՚ի խռովութենէն՝ որպէս ՚ի սկզբանն, եւ ապա զՀոգւոյն շնորհ բաշխէ յամենեսեան ՚ի ձեռն սուրբ հաղորդութեան։ Այսքան եւ այսպիսի է աւանդութիւն եկեղեցւոյ, զխորհրդականս խօսակցութիւն առ Աստուած Հայր առնել1, եւ միջնորդութեամբ Որդւոյն զնա թախանձել, ըստ մերս փանաքի տեսութեան. իսկ ՚ի բազմաց հզօրագոյն իմաստնոց իմանալի է այլ բազում ինչ ՚ի սոյն խորհուրդ ազդեցութիւն բանից՝ յօգուտ մեզ եւ ամենայն լսողաց որք ցանկան զսէրն եւ զգիտութիւն Աստուծոյ աճեցուցանել ՚ի յանձինս։

Զայս գիտելով տէր ասէր. «Ես եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւն եւ կեանք. ոչ ոք գայ առ Հայր եթէ ոչ ինեւ ». զի մինչ չեւ եմք զնորա մարմնաւորութեան խորհուրդ եւ զսէր յիմանալիս մեր կոկորդ ծասքեալ, եւ հոգւոյ կերակուր եւ զօրութիւն զնոյն ընձեռեալ, ոչ կարէ նորա հայեցողութիւնն առ Հայր նայել. քանզի զիա՞րդ այս լինի առանց ազգակցին Աստուծոյ2, զորոյ քաղցրութիւն սիրոյն մարմնապէս ճաշակեցաք, առ իմանալին մտանել Հայր՝ ընդ որ չառաք զայսպիսի համարձակութիւն։ Իսկ նովաւ հանդերձ դիւր եւ հեշտ է առ նոյն մարդկան ճանապարհ. մի ամենայն ուրեք ծանուցեալ զկամս Հօրն եւ Որդւոյն, զի «Այս են, ասէ, կամք Հօր իմոյ, զի զամենայն զոր ետ ինձ Հայր՝ ոչ կորուսից ՚ի նոցանէ ». եւ զի Հայր այսպէս կամէր զկեալն հօտին, Որդին քաջ հովիւն ՚ի պէտս կերուցանելոյ զնոսին մեռաւ ՚ի վերայ նոցա։ Տեսանե՞ս անճառ միութեամբ3 հաւասար կամս. բայց սակայն կարապետ մեզ Հօրն գիտութեան եղեւ Որդին միածին, տնօրինական ներգործութեամբ, ըստ այնմ. եթէ զիս գիտէինք, այսինքն՝ ոչ զբնութիւնն, զոր եւ ոչ հրեշտակք ոչ գիտեն, այլ զառատութիւն քաղցրութեան սիրոյն , եւ զՀայրն իմ, ասէ, թերեւս այնու կարող լինէիք ճանաչել. զի ձեզ դիւրահաւատալի է մարմնաւոր աչաց հայեցուած, որով զիս նկատէք քանիմանալի մտաց՝ որով առ նա համբանայք ինեւ, ապա թերեւս այսուհետեւ կարէք զնա ճանաչել. յորժամ յիսս խորհրդոց լինիք վերահասու, զնա գիտասջիք։ Ուստի եւ զնորա խորհուրդսն մարմնապէս կերպարանեալ քահանայն, եւ եդեալ առաջի աչաց իւրոց եւ Հօրն առ ՚ի ստոյգ եւ անստերիւր գիտութիւն Որդւոյն, նորա ճանապարհաւն, նորա գիտութեամբն, միջնորդութեամբն եւ առաջնորդութեամբն մտանէ առաջի Հօրն, ըստ որում եւ առ հրաման. «Ոչ ոք ասէ գայ առ Հայր, եթէ ոչ ինեւ »։ Եւ խնդրէ ՚ի Հօրէ զհայցուածն միջնորդութեամբ Որդւոյն, զորս նոյն ինքն Որդին տայ, ըստ որում ասաց. «Ես առ Հայր երթամ , եւ զոր ինչ խնդրիցէք ՚ի Հօրէ իմմէ յանուն իմ՝ արարից զայն, զի փառաւորեսցի Հայր յՈրդի »։ Ո՜վ տէր իմ, եւ թէ դու խնդրոյն կատարողն առ Հայր քո յիշատակաւս եւ անուամբս, ո՞յր աղագաւ առաքես զմեզ ՚ի հայցուածս։ Զի յիս եւ ինեւ հանդերձ Հայրն իմ փառաւորեսցի ՚ի ձէնջ. քանզի վասն այնորիկ արարի զպատուիրանս նորա եւ մեռանիմ, որպէս զի զձեզ նորա փառաբանիչս հաստատեցից։ Արդ թէպէտ եւ ես եմ խնդրոյն կատարիչ, սակայն հօտդ իմ եւ անդամք՝ ինեւ հանդերձ Հօրն իմ լիջիք պատուամատոյց, եւ զանուն իմ եւ զտնօրէնութիւն նմին պատարագեալ՝ ՚ի նմանէ հայցեցէք զխնդիրսն, զորս կատարեմ համակամս նորին ձեզ։ Զայսպիսի պատուիրանս ընկալեալ՝ դնեմք առաջի զմարմնոյ նորին նշանակ Հօրն զգայապէս, եւ զխորհուրդն բանաւորապէս, եւ այնպէս բուռն հարեալ զյուսոյն մերմէ՝ զհաստատուն խարսխէն, զյաւիտենական քահանայապետէն՝ զկարապետէն զՅիսուսէ, նովաւ հանդերձ մտանեմք ՚ի ներքին կողմն վարագուրին իմանալի հայեցողութեամբ առաջի Հօրն, առ որ եւ խօսիմք1 ընտանեբար, իբրեւ հաղորդք նորին՝ Որդւով իւրով Յիսուսիւ Քրիստոսիւ, ասելով այսպէս.

Մեկնութիւն առաջին աղօթից պատարագին Աթանասի

«ՏԷՐ Աստուած զօրութեանց, եւ արարիչ ամենայն լինելութեանց, որ յանէութենէ զբնաւս ՚ի ցուցակութիւն ածեալ գոյացուցեր »։ Որպէս բազում անգամ, առաւելապէս աստ զպարտութիւն խոստովանիմք, առ ՚ի յոչ կարել մեկնութիւն աստուածային եւ երկրպագելի աղօթիցս առնել. քանզի անհնար է, այսինքն՝ զի սա ունի զիղձս եւ զտռփումն հոգւոյ՝ իւր լծակից մտացն բերանոյ ընդ զգալի բանիս՝ առ իմանալի Աստուած առձայնեալ, զոր տիրապէս քանակել ՚ի գիր անկար է. եւ թէ ջանամք, բազմաբանութեան կարօտիմք. իսկ առանց այնր զնոյն քննել ժպրհութիւն է եւ անպատուութիւն խորհրդոյս. զոր օրինակ եթէ ոք կին առաջի ունելով զմեռեալ որդի, աղէխարշ գորովոյն տագնապեալ զնա՝ բանս տայ բարբառել ՚ի զովացումն հրատապ ջերմութեան սրտին՝ հառաչմամբ եւ արտասուօք. իսկ որք ոչ յախտակցութեան սրտին լծակցին, զբանքն՝ որ նորա արտասուացն են առատացուցիչ, ծաղու եւ կատականաց առնուն նիւթ. այսպէսի տոչորումն սիրոյ եւ տռփումն գթոյ եւ բաղձանք սրտի է տեսանել սարսափելի բանից աղօթիցս բուրիչ. եթէ առանց այսր լիցի քննութիւն իմաստիցս, յայպանումն երգիծանելոյ տացի անմտաց։ Արդ զիջանել առ տկարութիւնս աղաչեմ, որ յոյժ հեռի յարժանաւորութենէն՝ զարհեստ քննութեանս իմաստասիրեմ, եւ ոչ ձգել ընդ մեղադրանօք զժպրհութիւնս, որ նիւթ իւր՝ զսէրն եղբարց եւ զօգուտ նոցին ունի առաջի։

Սակայն առ քեզ բան իմ դարձցի, երկրպագելի եւ համաբուն Հօր սուրբ Հոգի, որ մատակարար եւ ճարտարապետ եղեր ինձ յարհեստ բանի. ցայտեա այժմ, աղաչեմ զքեզ, կրկին շնորհ լուսափայլութեան ՚ի խռովեալս հոգի։ Ո՜վ տէր եւ դաստիարակ, հեզ եւ խնամող Աստուած իմ Հոգի, նշչեա ՚ի մրրկեալ ծովս խորհրդոյս զսիւք շնորհիդ՝ որով խաղաղի. եւ որպէս միշտ երախտիւք քո ստացար զիս քեզ պարտական գովեստի, լից եւ այժմ զբերան իմ օրհնութեամբ քո, տէր ցնծալի։ Թէպէտ եւ ես անարժան՝ տաճար լինել քումդ հանգստի, այլ դու առատ , ա՛ռ միայն զիս գործի հնչման քո ձայնի, եւ զանճառ խորհրդոյ քո հանճար տարփալի բացեալ փայլեցո խնդրողաց նորին առաջի, ՚ի փառս պատուոյ մեծի քո անուան սուրբդ սիրելի, եւ ինձ կշտամբանս բարբառ բերանոյս ժխտողս ծառայի։

Արդ պարտ է գիտել, թէ նախախնամութիւնն Աստուծոյ ՚ի վերայ մարդկան եւ ամենայն էից՝ ոչ տիրապէս պատմի արարածոցս բանիւ. զի է բազում ինչ՝ որում եղաք մեք խորհրդոց նորին խորհրդազգածս, եւ է եւս առաւելապէս՝ որ անհաս մնաց ՚ի մէնջ եւ անճառ։ Սակայն յորս վայելեցաք, եւ որոց եղաքս տեղեակ, ոչ է պարտ անբանաբար ընդունել եւ անշնորհակալ կամօք, այլ հատուցանել այնմ ամենայնի փոխարէն զգոհութիւնն եւ զօրհնութիւն, ըստ այնմ. «Զի՞նչ տաց տրիտուր տեառն ընդ ամենայնի զոր եւ ետ ինձ. բայց թէ զաղօթս իմ առաջի ամենայն ժողովրդեանն նորա, ՚ի գաւիթս տան տեառն եւ ՚ի մէջ քո Երուսաղէմ »։ Ըստ այսմ խորհրդոյ քահանայապետն ՚ի դիմաց ամենայն ժողովրդեանն մտեալ առաջի Աստուծոյ, զպէսպէս նախախնամութիւն եւ զերախտիսն որ առ մարդիկ եղեալ՝ յիցէ, եւ շնորհակալութեամբ զգոհութիւնն մատուցանէ ընդ ամենեցուն. քանզի գիտէ զնա ընդ այսպիսի պատարագս հաճեալ, ըստ այնմ. «Մատո Աստուծոյ պատարագ օրհնութեան, կամ կատարեա բարձրելոյն ուխտ զքեզ »։ Աղաչէ եւ Պօղոս զխօսիւք պատարագս եւ պաշտօնս մատուցանել. պահանջէ եւ տէրն յերկրպագուաց զհոգեւորն փառատրութիւն։ Յաղագս այսորիկ սկսանի ըստ կարգի զշնորհն Աստուծոյ գոհաբանութեամբ նմին յուշ ածել, գիտելով զայս միայն նմին ըղձալի։

«Տէր Աստուած, ասէ, զօրութեանց, եւ արարիչ ամենայն լինելութեանց »։ Նախ զանունն Աստուծոյ զորս գտին մարդիկ՝ նմին անուանէ . անուն ասեմ, ոչ բնութեան՝ որ է սքանչելի եւ անհաս, այլ փառացն եւ ներգործութեանն. քանզի ստեղծիչ արարածոցս գիտացեալ միայն զնա, այսր աղագաւ յարդեանց իրանց կոչեցաք զարարիչն Աստուած, այսինքն աստ ածող, զոչ էսն յէութիւն եւ ՚ի գոյութիւն զերկնաւորսն եւ զերկրաւորս։ Իսկ ոչ ստեղծ միայն, այլ եւ նախախնամութեամբն պահէ անվթար, եւ տիրէ ՚ի վերայ սոցին զօրեղապէս, կոչեմք զնա տէր եղելոցս. եւ տիրէ նա առաւել քան զամենեցուն հրեշտակացն դասուց, այսինքն զի նոքա ոչ թէ միայն ծառայաբար ակամայ կամօք գրաւեալ են ընդ իշխանութեամբ նորա, այլ եւ ինքեանք անձնիշխանութեամբ եւ նախայօժար կամօք սիրեն եւ տռփան ծառայել նմին, ըստ այնմ. «Օրհնեցէք զտէր ամենայն զօրութիւնք նորա, պաշտօնեայք նորա եւ արարողք կամաց նորա »։ Գիտէ եւ ինքն Աստուած՝ ՚ի բազմացն միայն զիւր սիրելիսն կոչել ծառայ, ըստ այնմ. «Մովսէս ծառայ իմ վախճանեցաւ »։ Արդ առ այս հայելով, իբր սեփհական եւ ընտանի ծառայիցս ՚ի սկիզբն բանից, տէր եւ Աստուած զնա հրեշտակացն զօրաց կոչէ, որոց առնեն զբանն նորա, եւ լսեն ձայնի պատգամաց նորա. զի երկրաւորքս բազում անգամ յայսպիսի հպատակութենէ լծընկէցս լինիմք՝ որք արարաք ՚ի նմանէ։ Դարձեալ եւ են բազումք զրկեալք յիմաստութենէ տէրութեանն գիտութեան, վասն այսորիկ սոցա արարիչ կոչէ, եւ արարիչ ամենայն լինելութեանց։ Փակեաց ընդ բանիւս զերկինս եւ զերկիր եւ զորս ՚ի նոսա, զի որք եղեն, ասէ, ամենայնս միայն յանեղէդ արարան։

«Որ յանէութենէ զբնաւս ՚ի ցուցակութիւն ածեալ գոյացուցեր »։ Մարդիկ ստեղծանեն բազում ինչ, սակայն ոչ յանէութենէ, այլ զէն յայլ իմն էութիւն յեղաշրջեն կցորդակից տարերուն, որպէս զփայտ ՚ի հուր, եւ զքարն ՚ի հող. իսկ Աստուած ոչ այսպէս, այլ մինչ չեւ եղեալ էին էքս՝ էացոյց զնոսա. նախ զերկինս եւ զերկիր հիւթովքն, եկ ապա զցուցակութիւն բարեվայելչութեան սոցին տարերովքն։

«Որ եւ զմեր հողեղէն բնութիւնս պատուեալ մարդասիրապէս՝ այսպիսի ահաւոր եւ անպատում խորհրդոյս կարգեցեր սպասաւորս »։ Յիրաւի ասաց՝ որ եւ զմերս, քանզի ՚ի հողեղինաց այլ եւ ոչ ոք է Աստուծոյ խորհրդոցն խորհրդազգած, բայց միայն մարդն։ Այլ գիտեն զխորհուրդս նորա հոգեղէնքն, ըստ իւրաքանչիւր դասու եւ աստիճանի արժանաւորութեան, որպէս ցուցեալ է բազում անգամ. իսկ հողեղօնքս ամենայն եղեն ՚ի զարդ երկրի, եւ ոչ յիմաստութեանն Աստուծոյ տեղեկութիւն, ըստ որում են իսկ գազանք եւ անասունք , սողունք եւ թռչունք. այլ որոշեցաւ ՚ի սոցանէ մարդն միայն, եւ մարմնովն ընդ իմանալի բնութիւն խառնեցաւ, ըստ այնմ. «Փոքր ինչ խոնարհ արարեր զնա քան զհրեշտակս քո »։ Վասն այսորիկ այսմ պատուի լինին գոհաբան, որ յառատութենէ շնորհացն Աստուծոյ տուաւ մարդկան, բանական եւ իմաստուն լինել, եւ այսու գեր ՚ի վերոյ ամենայն մարմնաւորաց նստել, զԱստուծոյ խորհուրդսն գիտել, եւ զնաարարիչ ՚ի ձեռն բնաւորական բանին ճանաչել։ Յետ այսորիկ եւ վերստին նորոգմանս որ ՚ի ձեռն Քրիստոսի յանզուգական շնորհս վայելել, եւ զանպատում խորհուրդն գիտել թէ Քրիստոսիւ եւ կամօք Հօր մարմինս ընդ աստուածութիւնն խառնեցաւ, եւ մեր ամենեցուն յոյս անդ՝ ուր հիմն է արձանացաւ։ Տե՛ս թէ ո՛րքան ահաւոր խորհրդոյս զօրութիւն, եւ անպատմելի շնորհ, հաւատոց միայն տեսանելի, եւ ՚ի մարմնական աչաց խորհուրդ ծածուկ եւ անմատչելի։ Որոց սպասաւորեմք բանականքս մարդիկ, եւ նորին վասն Աստուծոյ պաշտօն եւ երկրպագութիւն մատուցանեմք. զի այս խորհրդական մեծս յուսով ատեալ զներքինս աշխարհ՝ խաչեցաք ընդ Քրիստոսի, եւ սպասեմք Աստուծոյ։

«Դու տէր, որում պատարագեմք զպատարագիս, ընկալ առ ՚ի մէնջ զառաջադրութիւնս զայս »։ Պատարագիս եւ պատարագել՝ քանիցս անգամ լուեալ մեր, մի՛ միայն ՚ի նուէր նշանակաց հացիս եւ գինոյս զաչս յառեալ իմասցուք, այլ պատարագէ սովաւ հանդերձ պատարագիս Աստուծոյ Հօր զՔրիստոսի խորհուրդսն , որում եւ սոքա եդան ընթերակայ ՚ի հաստատութիւն. եւ զայն իմանալի հայեցողութեամբ եւ խորհրդական բանաւորութեամբ, որում եւ սպասաւոր զինքն խոստովանեցաւ կարգեալ։ Արդ եդեալ առաջի Աստուծոյ Հօր զմարմնական նշանակս, եւ եդ առաջի նորազՔրիստոսի մարմնով տնօրէնութիւնն պէսպէս եւ զանազանս , որք եղեն ՚ի պէտս մեր փրկութեան, եւ զնոսա նուէր հաշտութեան, մաղթէ ՚ի մէնջ Աստուծոյ Հօր ընդունել, որպէս եւ ընկալաւ, եւ միշտ ընկալցի։

«Եւ աւարտեա զսա ՚ի խորհրդականութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնի քո »։ Քանզի դեռ եւս ոչ է բանիւ եւ աղօթիւք տուեալ նմա նուէր զխորհուրդ չարչարանացն Քրիստոսի, զոր հանդերձեալ է տալ, որով ձգեալ ՚ի մեզ զկամս Հօրն՝ ՚ի ձեռն Հոգւոյն կնքեմք զսոսա մարմին եւ արիւն Քրիստոսի. վասն այսորիկ զկատարումն առաջիկայ խորհրդոյն որում սպասաւորէ՝ թախանձէ, աւարտեա ասէ զսա, այսինքն կատարեա Հոգւովդ։ Բայց ընդէ՞ր ոչ ասէ պարզ, կատարեա զսա մարմին եւ արիւն Քրիստոսի քո, այլ ՚ի խորհրդականութիւն մարմնոյ եւ արեան։ Քանզի խորհրդականապէս լինի սա մարմին եւ արիւն Քրիստոսի եւ ոչ երեւելապէս . հաւատոցն աչաց առաջի, եւ ոչ մարմնոյն։ Ասիցես, ո՞րպէս. եկ եւ մաղթեսցուք Հոգւոյն Աստուծոյ1 զխորհուրդս յայտնել։ Քրիստոս բան անմարմին ՚ի Հօրէ առաքեցաւ, եւ ՚ի պէտս փրկութեան մարդկան ընդ մարմին երկրային միացաւ, եւ ծնեալ նովաւ ՚ի կուսէն՝ մնաց անհաս ՚ի գիտութենէ երկնաւորացն եւ երկրաւորացս , այլ միայն երեւեալ որպէս զմարդ՝ ազատ ՚ի կրից մեղաց՝ որով մարդիկ ըմբռնին, ընկալեալ զօծումն Հոգւոյն ըստ մարմնոյ, զոր կորոյս Ադամ ՚ի սկբանն, եւ պայծառացուցեալ նովաւ զբնութիւնս, անուանեցաւ յարդեանցն խորհրդոյ Քրիստոս. զի որպէս վասն մեր մարդ, այսպէս եւ ըստ մարդկան օծեալ, անցոյց ՚ի մարդիկ զօծութեան Հոգւոյն շնորհս. զի օծ աստուածաբար իւրով Հոգւովն զ ՚ի նա հաւատացեալս, եւ անուանեաց քրիստոնեայս, որպէս անդամք եւ համանուն գլխոյն Քրիստոսի։ Արդ անուանի եկեղեցի՝ մարմին Քրիստոսի եւ արիւն յոսկերաց նորա ըստ առաքելոյ, ՚ի ձեռն յօդակապութեան սրբոյ Հոգւոյն, որով կնքեալ ընդ նա խառնեցաք եւ մեք, ըստ էութեան մարմնոյ ա՛յլ ՚ի նմանէ, բայց զմի Հոգի ընկալեալ՝ մարմին նորա անուանիմք. այսպէս առցես ինձ եւ զառաջիկայ նշանակս խորհրդապէս կատարեալ. քանզի յորժամ տամք զսա Հօր, եւ սովաւ զպէսպէս տնօրէնութիւն սիրոյ առ մարդիկ միածնին իւր Որդւոյ, կնքեալ օրհնէ եւ կենդանացուցանէ զսոյն Հոգւով Քրիստոսի իւրոյ, եւ առնէ զսա մարմին նորա եւ արիւն, ոչ համաբուն1, այլ համազօր, զի թողու եւ այժմ ՚ի մարմինս նորա զմեղս աստուածաբար, ընդ մի Հոգին Աստուծոյ անճառ խառնմամբ միացեալ, որպէս գրեցաւ. «Արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց ». եւ դարձեալ, «Ո՞րչափ եւս առաւել արիւնն Քրիստոսի՝ որ ՚ի ձեռն Հոգւոյն յաւիտենականի սրբեսցէ զխիղճ մտաց ձերոց ՚ի մեռելոտի գործոցն ». վասն այսորիկ եւ ասէ.

«Դեղ թողութեան մեղաց պարգեւեա ճաշակողացս զհացս զայս եւ զգինիս »։ Դեղ ասէ, քանզի հիւանդացաք ՚ի կենդանութենէն զոր ՚ի մկրտութեանն առողջացաք, հոսանուտ վիճակեալ բնութեան. վասն այսորիկ տամ քեզ նուէր նախ զհացս եւ զգինիս խորհրդով միածնիդ քո չարչարանաց, որպէս զի դու ընկալեալ զսա ՚ի մէնջ հաշտ ակամբ՝ թողութեան մեզ դեղ Հոգւովդ զայն ընձեռեսցես։ Եւ ո՞րպէս լինիցի ասիցես՝ սա թաղութեան դեղ։ Ըստ որում եւ Քրիստոս եղեւ. զի նա հաւատովք զմեզ սրբեաց յորժամ ընդ իւր թաղեցաք. այսպէս նոյն ինքն դարձեալ այժմ լինի հաւատացելոցս իւր դեղ թողութեան եւ սրբութեան, յուսով եւ հաւատով, եւ ոչ մարմնապէս աչաց առաջի, որպէս եւ նշանօքն Իսրայէլի. զի նշանն ոչ հաւատացելոց, այլ անհաւատից. իսկ զի մեք հաւատացաք զԱստուած ամենակար, եւ զայս գրաւ ընկալաք ՚ի նմանէ օճառ թողութեան. զի՞նչ կարօտանամք ՚ի մարմնոյ գիտութիւն նշանաց ազդեցութեան. այլ միայն սրտապինդ լիցուք ՚ի ճաշակելն հաւատով, զմտաւ ածեալ, զի թէ մինչ թշնամիքն էաք՝ հաշտեցաք ընդ Աստուծոյ մահուամբ Որդւոյ նորա, ո՞րչափ եւս առաւել ՚ի հաշտելս մերում ապրեսցուք կենօք նորա ՚ի բարկութենէ անտի. որում փառք յաւիտեանս։

Զինչ սարկաւագին յետ այսորիկ հրաման տալ ողջունիցն եւ ողջունելն զմիմեանս

ՈՐՊԷՍ ամենայն բարեձեւութիւն եկեղեցւոյս հոգեւոր է եւ մարմնաւոր, եւ մարմնականքն ապացոյցք եւ յայտնաբանք հոգեւորացն, այսպէս եւ զայսոսիկ է տեսանել զխորհուրդս. քանզի հպեալ ՚ի միմեանս մարմնով եւ շաղկապեալ բազմութիւնն ՚ի միութիւն մարմնոյն համբուրիւ, զմիութիւն հոգեպէս խառնմանն եւ զհաւասարութիւնն այսու յայտ առնեն, ըստ այնմ. «Էր բազմութեան հաւատացելոցն սիրտ եւ անձն մի »։ Եւ միանայ ո՞յր աղագաւ, եթէ ոչ առ ՚ի ցուցանել զայն՝ թէ առ շնորհ պարգեւաց քոց որ հանդերձեալ է բաշխել՝ միով յուսով եւ հաւատով սպասեմք , եւ որպէս զմի անձն համակամութեամբ եւ սիրով բազմութիւնս լինիմք, զի մի՛ լիցի ինչ երկպառակութեան կարծիք կամ անջատումն յուսոյ յառաջիկայս խորհուրդ. ուստի եւ նախ հրամանաւն զանկատարսն եւ զանջատողական մեղօք բաժանեալս արտաքս եհան, եւ ապա կատարելոցս եւ միով տռփմամբ լցելոցս տայ զհրաման ողջունին եւ սիրոյն միութեան։

Զինչ դրանցն յետ ողջունին հրաման տալն ասելով, զդրունս իմաստութեամբ եւ զգուշութեամբ

ԶԳՈՒՇՈՒԹԻՒՆՆ դրանցն յայտ առնէ՝ թէ ՚ի խորհուրդ եմք ժողովեալ, առ որ ոչ է համարձակելի օտարացն հպել, այլ միայն մեզ որ համբուրիւս զհամակամութիւնն հռչակեցաք. արդ եթէ ոք յայս կցորդութենէս օտար է, մի՛ հաղորդեսցի խորհրդոյս, այլ զգուշութեամբ դրանցդ անկցորդ սմին լինիցի։ Արդ թէպէտ եւ այս մարմնապէս ըստ այսմ կատարի, սակայն հաւասար այլոցն ունի ընդ ինքեան խորհրդոյ զօրութիւն. այսինքն զի դրունք եւ պատուհանք է առ մեզ զգայարանք մարմնոյս, որ ածեն զանազանապէս համբաւս խռովութեան ընդ ինքեանս ներքինս մարդոյ, որպէս ասաց Երեմիա. «Պատուհանքն՝ ընդ որ եմուտ մահ ». եւ Դաւիթ, «Դիր տէր կնիք դրանց բերանոյ իմոյ ». եւ տէրն, «Մու՛տ ՚ի սենեակ քո եւ փակեա զդրունս քո »։ Սոցա տայ ձայնիւն զգուշութիւն սարկաւագն՝ թէ այսուհետեւ իմաստութեամբ զգուշացիք դրանց մարմնոց ձերոց, աչից եւ լսելեաց. բերանոյ եւ շօշափելեաց, զի մի՛ ոք ՚ի դոցանէ ՚ի սոսկալիս ժամու զբաղեալ՝ խռովութիւն եւ մոլորումն մտացն ընդ իւր արասցէ. այլ փակեցէք, ամրացուցէք, պարսպեցէք, ասէ, իմաստութեամբ եւ զգուշութեամբ։ Եւ տե՛ս զկարեւոր պահանջումն, զի ոչ միանգամ, այլ երկիցս յաւելու՝ առ ՚ի հաստատութիւն ասացելոցն. գիտելով զի թէ սոքա ոչ պարսպին, հարկաւորապէս իւրեանց ՚ի ծառայութիւն զմիտսն ձգեն. եւ յորժամ միտքն ընդ սոքօք զբաղի, եւ ոչ բնաւ յիմանալի խորհրդոցն օգտի. արդ զի մի՛ զայս աղէտիցս կրեսցուք զկիրս՝ աղաղակէ. զդրունս, զդրունս իմաստութեամբ եւ գիտութեամբ պարսպեցէք։

Ընդէր հաւատոյն դաշն յետ այսորիկ երգի յեկեղեցիոյն

ՅՈՐԺԱՄ դրանցն զգուշացան եւ տաճարի մարմնոցն, ապա միաբան զդաւանութիւն հաւատոցն խոստովանին, որով ցուցանեն թէ որք կամօք ՚ի ձեռն նշանակի համբուրին մի եմք, այսպէս եւ ուղղափառ դաւանութեամբ հաւատոց, եւ չիք ոք յայնցանէ ոյք ոչ այսմ հաղորդին ՚ի մերս կցորդութիւն։ Դարձեալ եւ նուիրեն Աստուծոյ զհաւատս եւ զխոստովանութիւնն, յայտ առնելով թէ այսպիսի յուսով խառնեալ միացաք ընդ քեզ՝ ոչ ինչ ունելով թերութիւն յԵրրորդութեանդ գիտութենէ, այլ զի եւ ակն ունիմք մեծամեծ բարեաց յընթերակայ ժամանակս գտանել. եւ Քրիստոս առհաւատչեալ տրիցն ՚ի մէնջ զհաւատսն պահանջեաց՝ ասելով առ իւրաքանչիւր բժշկեալսն. «Հաւատա՞յք, եթէ կարող եմ առնել ձեզ զայդ ». վասն այսորիկ եւ սոքա նախ զտնօրէնութեան նորա շնորհս եւ զաստուածութեան փառս միաձայն բարբառով հռչակեն, եւ խոստովանին հաւատալ ամենայնին բոլորով սրտիւ, եւ ապա զնոյն խորհուրդ որում ամենեքեանն հաւատացին՝ քահանայն առնու, եւ ՚ի դիմաց ամենայն ժողովրդեանն նուիրէ Աստուծոյ Հօր։ Եւ զոր օրինակ զհացն ՚ի նոցանէ եւ նոցա փրկանք ՚ի սեղանն ածին 1 սարկաւագքն, այսպէս եւ զհաւատս Քրիստոսի մարմնոյն խորհրդոցն ՚ի նոցանէ եւ վասն նոցա փրկութեան քահանայն առնու եւ նուիրէ Աստուծոյ Հօր մտացն ձեռօք. յայտ առնելով՝ թէ յոր սոքա հաւատացին զՅիսուս Քրիստոս զՈրդին Աստուծոյ վասն մեր փրկութեան մարմնացեալ, խաչեալ, չարչարեալ, թաղեալ, յերրորդ յաւուր յարուցեալ, ելեալ յերկինս եւ նստեալ ընդ աջմէ Հօր, զայն՝ զնոյն ինքն եւ զնորին խորհուրդն որ վասն սոցա փրկութեան եղեւ՝ ունիմ ես ՚ի ձեռս առաջի քո Աստուած Հայր, պատարագ եւ նուէր հաշտութեան կամաց քոց, ՚ի վերայ ամենայն արեամբ դորա ստացեալ ժողովրդոցս, եւ գթութեամբ քաջ հովուիդ փրկելոցս։

Զինչ զգուշութեամբ կալոյ վերաձայնութիւն սարկաւագին, այսինքն բարիոք կացցուք

Ի ՁԵՌՍ հրեշտակին իւրեանց զոր առաքեցին առ Աստուած, այսինքն քահանային, ետ բազմութիւն սրբոյ ժողովրդեանն զառ ՚ի Քրիստոս խոստովանութիւնն մարմնոյ նորին եւ աստուածութեանն, զմարմնոյն հաւատ հաստատեալ նշանակաւ հացին եւ գինոյն, զոր վերածին ՚ի սեղանն սուրբ ՚ի միջոյ սոցա սարկաւագքն, հաստատեալ թէ որպէս այս տարր զգալի եւ շօշափելի, այսպէս եւ Որդին Աստուծոյ վասն մեր զգալի մարմին զգեցաւ, եւ զաստուածութեանն հաւատ ետուն ՚ի նա բարձրաձայն եւ խոստովանողական դաւանութեամբ։ Արդ առեալ ըստ իմանալի եւ ըստ զգալի էութեանն ՚ի սոցանէ ՚ի ձեռս իւր պատարագ զՔրիստոս քահանայն՝ հանդերձեալ է տալ Աստուծոյ Հօր, եւ սովաւ զնա յողորմութիւն աղերսել, եւ հատուցանել զփոխարէն նուիրացս, այսինքն զՀոգին սուրբ, որպէս եւ ՚ի սկզբանն։ Եւ այս խորհրդոյ զօրութիւն ազդեցաւ սարկաւագին, որ համարձակապէս մտանէ ՚ի խորանն սուրբ, եւ առնու զգիտութիւն լուսափայլութեանն Աստուծոյ՝ միջնորդութեամբ քահանային. ուստի եւ բարիոք մտածութեամբ ախորժէ զնոյն լուսափայլութիւնս սփռել ՚ի խոնարհ դասս ժողովրդեանն՝ ըստ կարողութեանն իւրեանց ընդունելոյ, որպէս եւ միշտ սովոր էր զայս առնել. յաղագս որոյ եկեալ ՚ի մէջ նոցա՝ վերաձայնէ ՚ի լուր ամենեցուն ոչ զխորհրդոյն զօրութիւն, այլ զի՞նչ. միայն զգուշութիւն։

«Ահիւ, ասէ, կացցուք, երկիւղիւ կացցուք, բարիոք կացցուք եւ նայեցարուք զգուշութեամբ »։ Այսինքն՝ մեծ խորհուրդ ազդեցաւ ինձ, ո՛վ եղբարք, որ հանդերձեալ է ՚ի մէջ ձեր կատարել. սոսկալի եւ զուարճախառն երկեղի պատահեցի՝ յորժամ ՚ի մէջ քահանայիցն ՚ի սրբութիւն սրբոցն մտի, հրաշափառ ազդումն եւ խորհրդոյ կատարումն ՚ի ներքին վայր սրբոյ խորանին ես տեսի. արդ աղաչեմ զամենեսեան, որպէս միշտ զգուշական բանից իմոց լուարուք Քրիստոսասէր ժողովուրդք, այժմ առաւելապէս զահն եւ զերկեղն Աստուծոյ յանձինս բերեալ՝ ընթերակայ սրբոյ խորհրդոյս կացէք. առ որ եւ զգուշապէս մտաւորական աչօք նայեցեալ տեսէք՝ թէ զի՛նչ եւ ո՛րքան հրաշակերտ եւ սարսափելի հանդերձեալ է ձեզ ազդել խորհուրդ. նայեցարուք յիմանալին՝ ոչ մարմնական աչօք, այլ իմացող եւ վերահայեաց մտօք զնա նկատեալ տեսէք։ Իսկ նոքա պատասխանեն, ոչ սմա1 այլ Աստուծոյ, որպէս եւ միշտ սովոր են. քանզի եւ նախ քան զայս սա հրամայէր աղաչել, եւ նոքա ուսեալք ՚ի սմանէ՝ ՚ի տեառնէ զողորմութիւնն հայցէին. այսպէս եւ այժմ ասաց եւ հրամայեաց նոցա նայել զգուշութեամբ յետ երկեղիւ կալոյն. իսկ հաւատացելոցն ամփոփեալ զինքեանս երկեղիւ եւ ուղերձեալ զտեսութիւն մտացն ՚ի նպատակն Աստուած, վկայեն կամաց՝ մտացն բերանովք՝ եւ ասեն. նայիմք՝ որպէս եւ հրաման առաք՝ զգուշաբար առ քեզ Աստուած, առ որ եւ հաւատացաք լի սրտիւք։

Զինչ դարձեալ յաւելուած ազդողական հրամանի սարկաւագին

ՅՈՐԺԱՄ մեծահրաշ ձայնիւ արկ զերկեղ եւ զտարակուսանս ՚ի վերայ ամենեցուն սրբազանն պաշտօնեայ, եւ պարասպեաց ՚ի խարդախութենէ չարին զհանուր ժողովուրդս, նովաւ ուղղեաց եւ զգուշութիւն տեսութեան նոցա առ Աստուած, յետ այնորիկ իրաւունս վարկանի զխորհրդոյն զօրութիւն համառօտ բանիւ ազդել նոցա , զի մի՛ մնասցեն անճաշակ եւ պասքեալ ՚ի քաղցրութենէն՝ որ ՚ի ներքին վայրս սրբոյ խորանին խորհրդածի. ուստի եւ յաւելու. Ո՜վ եղբարք եւ որդիք, ո՜վ մանկունք սիրեցեալք, եւ զստինս վարդապետութեան իմոյ միշտ ՚ի ճաշակումն ձգողք, ոչ թէ վայրապար արկի ձեզ զահն եւ զերկեղն, ոչ թէ ընդ վայր պահանջեսցի ՚ի ձէնջ զբարիոք կեալն, ոչ թէ նանիր աղաչեցի զձեզ զգուշութեամբ նայել. այլ զի միծ եւ անտանելի ազդումն ընկալայ, զի ՚ի նախակարգեալ դասէ քահանայիցն սքանչելի էջ առ իս լուսաւորութիւն գիտութեան, եւ թէ զի՛նչ է՝ ոչ կարէիք վաղվաղակի տանել կամ հարեւանցի ուսանել։ Բայց այժմ տեսեալ զամենեսեան ՚ի զգուշութեան՝ փափաքեմ զնոյն ազդումն եւ ՚ի սիրեցեալդ իմ հօտդ սփռել եւ տարածել. ծաներուք եղբարք, անճառ մարդասիրութիւն , ծաներուք մեզ բարձրագոյն շնորհ, լուարուք եւ կայթեցէք հոգւով, անզղջական գոհութեամբ։

«Պատարագ Քրիստոս մատչի գառն Աստուծոյ»։

Որդին Աստուծոյ Հօրն իւր ՚ի պէտս հաշտելոյ ընդ ձեզ նուէր պատարագի մատչի. գառն Աստուծոյ մեծ եւ անզուգական գթովն զմեղս ձեր ՚ի յինքն բառնայ, եւ փոխանակ ամենեցուն մեր որ պարտական եմք՝ մահու մեռանի. խռովութեան մեր ընդ Աստուծոյ յանցանօքն եւ թշնամութեանն՝ նուէր հաշտութեան զանձն իւր դնէ. աստ առաջի աչաց ձերոց այս ամենայն կատարի, խրախ լերուք ՚ի սէր նորա, եւ պատրաստեցէք ընդունել զշնորհս նորա։ Նոքա զայս լուեալ, եւ ընդ առաջին ահն եւ երկեղն զցնծութիւն խառնեալ, եւ ըստ բնաւորական կրից յարտասուս հարեալ, քանզի սովոր է երկեղն եւ ցնծութիւն շարժել զբնութիւնս յարտասուս եւ յուրախութիւն, վասն յանկարծակի փոփոխմանն ՚ի տրտմականացն յուրախականսն, ուստի եւ պատասխանեն այսպիսի աւետեացս կարապետի սարկաւագին ՚ի սրտաճմլեալ սրտէ զբանս. «Ողորմութիւն եւ խաղաղութիւն եւ պատարագ օրհնութեան »։ Այսինքն, ո՜վ աստուածային խորհրդոյն պաշտօնեայ սրբազանդ սարկաւագ, լուր աւետեացդ՝ զոր հնչեցեր Քրիստոսի վասն մեր պատարագել, ոչ է ըստ արժանեաց տուր մարդկան կամ ըստ պարտեաց հատուցումն, այլ գերազանց յուսոյ շնորհ, եւ ՚ի վեր քան զակնկալութիւն պարգեւ՝ յողորմածն տեառնէ մեր ողորմութիւն մեզ. քանզի բազում անգամ ՚ի սադրելոյ քո խնդրեցաք աղաղակաւ, «Տէր ողորմեա ». իսկ նա զի՞նչ այլմեծ ողորմութիւն կարօտելոցս իւրոց ծառայից շնորհէր քան զինքն. զի՞նչ այլ քաղցելոցս կերակուրեւ կարօտելոցս փարթամութիւն քան զմարմին իւր։ Դարձեալ զի եւ խաղաղութիւն յԱստուծոյ մեր ըստ հրամանի քո խնդրեցաք բազում անգամ, գոհանամք զհեշտալուր տեառնէն՝ յորմէ վաղվաղակի ընկալաք զլրումն աղօթիցն՝ ՚ի վեր քան զոր իմանայաք եւ խնդրէաք. զի մեք սոսկ խաղաղութեան վասն աղաչեցաք զնա, իսկ նա ՚ի պէտս այսորիկ զանձն իւր տայ պատարագ Հօրն իւրոյ. ուստի եւ ծանեաք ահա ճշմարտապէս, թէ այս պատարագ է որ օրհնէ զմեզ յամենայն անիծադրութենէ մեղաց. գլուխն մեր Քրիստոս փոխանակ ամենեցուն մեր պատարագի, որպէս զի յամենայն յանդամքս զհոգեւորն օրհնութիւն սփռեալ տարածեսցէ. երկրպագութիւն իւրում ողորմութեանն։

Ընդէր այժմ քահանայն դառնայ եւ շնորհս բաշխէ ժողովրդեան

ԶԾԱԾՈՒԿ խորհրդոյն զօրութիւն սարկաւագն նոցին ազդեալ, ետես զամենեցուն հաւատով եւ միաձայն զգոհաբանութիւնն. այսուհետեւ կարօտին զհաստատութիւն նորին ՚ի պատգամաւոր հրեշտակէն ՚ի քահանայէն ընդունել, զի անստգիւտ լիցի ուրախութիւնն. ուստի եւ սա դառնայ ՚ի ժողովուրդն ասելով. մի՛ կարծէք հարեւանցի զբարբառ սարկաւագին՝ որ աւետարանեաց զՔրիստոսի պատարագելն ՚ի լսելիս ձեր, այլ հաստատուն մտօք հաւատացէք. զի ահա ես հանդերձեալ եմ մատուցանել եմ մատուցանել զնա վասն մեր Աստուծոյ Հօր, եւ ընդ զգալի նշանակացս նուիրեմ նմա պատարագ զտեառն մերոյ Յիսուսի վասն մեր մարդեղութեանն տնօրէնութիւն. արդ զգոյշ կացէք, ամփոփեցէք զանձինս, պարսպեցէք զգայարանս, կցորդ եւ համաձայն ինձ յառաջիկայ խորհուրդս լինել՝ որոյ սակս եւ բաշխեմ ձեզ զօրութիւն։

«Շնորհ սէր եւ աստուածային սրբարար զօրութիւնն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ եղիցի ընդ ձեզ ամենեսեան »։ Որք մեծ այս խորհրդոյս կցորդ էք եւ ընթերակայ, շնորհն եւ սէրն Աստուծոյ սփռեսցի ՚ի վերայ ամենեցուն ձեր անձանց եւ մտաց, որպէս զի նորա զօրութեամբն պարսպեալ՝ կարողապէս նկրտիցիք տեսանել՝ թէ զի՛նչ եւ որքան բարձրագոյն է այս խորհուրդ, որ ՚ի ձեռն իմ ՚ի պէտս փրկութեան ամենեցուն կատարի. քանզի զՈրդին Աստուծոյ զՔրիստոս եւ զմահ նորա անմեղ փոխանակ մեր Հօրն իւրում տամ, եւ յուսամ առնուլ ՚ի նմանէ ըստ այսմանէ պարգեւ, ոչ միայն զմեղաց թողութիւն, այլ եւ զբաշխումն Հոգւոյն առատապէս։

Արդ զօրացիք շնորհօք, առատացէք սիրով, սրբեցարուք մտօք, եւ այնպէս զօրութեամբ Երրորդութեանն կարողացեալք՝ հաղորդք լիջիք խորհրդոյս։ Իսկ նոքա պատասխանեն քահանային. «Եւ ընդ հոգւոյդ քում ». այսինքն, զոր դու աստուածայնապէս միջնորդութեամբդ սփռեցեր ՚ի վերայ ամենեցուն շնորհ եւ զօրութիւն, մաղթեմք զի եւ ընդ հոգւոյդ քում լինիցի մինչեւ ՚ի սպառ կնիք եւ պահապան։

Զինչ յետ այսորիկ դարձեալ զգուշական հրամանն ի սարկաւագէն առ ժողովուրդն

ԸՆԿԱԼԱՆ ամենեքեան հաւատով զօրութիւն ՚ի քահանայական օրհնութենէ եւ շնորհաբաշխութենէ. յետ այսորիկ որ դաստիարակն է նոցա սարկաւագն՝ ըստ կարգի եւս յառաջ մատչել յորդորէ ՚ի շնորհաբաշխութենէ։ Ո՞րպէս. քանզի յառաջագոյն ասացեալ էր նոցա թէ համբարձէք զմիտս, անկարելի էր այսմ լինել . նախ զի ցնդեալ էին խորհրդովք. երկրորդ՝ զի ոչ գիտէին՝ թէ առ ո՛ կամ յի՛նչ խորհուրդ զմիտս համբարձցեն. երրորդ՝ զի ոչ ունէին այսմ օժանդակ զզօրութիւնն Աստուծոյ։ Իսկ յորժամ եղեն այսոքիկ, ապա հրամայէ նոցին զմիտս ՚ի վեր ամբառնալ . քանզի նախ ահիւ եւ երկեղիւն պարսպեցան, եւ ապա արկաւ ՚ի զարհուրեալ միտսն ուրախութիւն գիտութեան պատարագելոյն Քրիստոսի. յետ այնր ընկալան ՚ի հանճարոյ նորին զշնորհ զօրութեանն ՚ի քահանայէն։ Արդ այսքան արհեստիւք սրբեալ եւ ուղղեալ մտաց նոցա, ասէ ապա . զմիտս զոր բարիոք երկեղիւ ամփոփեցաք, եւ ուրախական գիտութեամբ զուարճացուցաք, եւ քահանայական օրհնութեամբ զօրացուցաք, այսուհետեւ եղբարք՝ կամիմ զի ՚ի վեր առ Աստուած բարձրացուսցուք, եւ զիմանալի եւ զանհաս նորա էութիւն իմացող մտօք՝ որքան կարող ենք տեսցուք. քանզի անդ է եւ քահանայիցն միտք որ ՚ի ներքին վայրս սրբոյ խորանին կան. արդ որպէս մարմնով եմք նոսա, եւ մտօք վերասցուք, զի մի՛ լիցի մարմնոցս միայն հաղորդութեամբ կցորդութիւնս, այլ եւ հոգւոյ ՚ի վերին տեղն ընթացակցութիւն։ Իսկ նոքազի՞նչ առ այս. վկայեն բերանովք մտացն վերահայեցողութեան՝ ասելով առ Քրիստոս. «Ունիմք առ քեզ տէր ամենակալ ». յայտ արարեալ այսու՝ թէ զքեզ ունիմք առաջի աչաց մերոց ՚ի ժամս այս. եւ որպէս մարմնոյ աչօք՝ զգալի քո նշանակս նկրտիմք, տեսանեմք եւ փափաքեմք ողջունել, այսպէս եւ զաչս մտաց անդր ՚ի ներքին կողմն վարագուրին համարձակապէս ածաք ընդ ճանապարհն զոր նորոգեցեր մեզ Յիսուս մարմնոյ քովարագուրաւ. եւ տեսանեմք որպէս աստ զքեզ մարմնով ՚ի սպանդ սրբոյ սեղանոյս պատարագ հաշտութեան մեր, այսպէս եւ անդր զմարմին քո ՚ի վերայ սեղանոյ աստուածութեանդ՝ կենդանի եւ բարեխօս վասն մեր. եւ բարեխօս ոչ վայրապար, այլ փորձիւ տկարութեանս փորձանաւորացս օգնական։

Զինչ հրամանն դարձեալ գոհանալոյ զտեառնէ բոլորով սրտիւ

ՈՐՊԷՍ վերագոյն ցուցաւ՝ կարգաւորապէս բերէ զհրաման վարդապետութեան իւրոյ սարկաւագն. քանզի որպէս յետ զօրանալոյն զզօրացեալ միտսն համբառնալ հրամայեաց ՚ի վեր, այսպէս եւ յետ համբառնալոյն գոհանալ օրինադրէ զտեառնէ բոլորով սրտիւ։ Քանզի խոստովան եղեն՝ թէ ունիմք զհայեցուածս աչաց մտաց առ ամենակալ տէրն. վասն այսորիկ ասէ, ո՜վ եղբարք, յորժամ համբարձայք եւ հայել յԱստուած արժանի գտայք, մի՛ վայրապար եւ անբանապէս նայիք յանճառ սիրոյն տեսութիւն եւ յամենապայծառ փառացն վայելչութիւն, այլ գոհացարուք զնմանէ բոլորով սրտիւ. զի մեծ արար տէր զառնել իւր ընդ մեզ. զի լցոյց զբերանս մեր խնդութեամբ եւ զլեզուս մեր ցնծութեամբ, եւ գոհացարուք զնմանէ, զի զանձն իւր ետ փոխանակ ամենեցուն մեր բոլորով սրտիւ. զի տեսանէք զնա մարմնաւոր բնութեամբս անշարժ խարիսխ յուսոյ մեր ընդ աջմէ Հօր նստեալ։ Գոհացարուք զտեառնէ, զի քահանայագործէ զչարչարանս իւր ընդ մեզ Հօրն իւրոյ սրբութեան պատարագ. չիք այսպիսի գոհութեան արժանի տէր որպէս զսա՝ որ փոխանակ ծառայիցս մեռանի. վասն այսորիկ կամիմ զի բոլորով սրտիւք բացեալ զբերանս՝ շնորհակալ1 լիցուք նմին գոհութեամբ։ Որում պատասխանեն. «Արժան եւ իրաւ »։ Հրաման գոհանալոյդ զոր ընկալաք ՚ի քէն, հայր մեր եւ առաջնորդ, ամենավայելչապէս արժան է զի կատարեսցի ՚ի մէջ մեր, եւ իրաւացի է եւ արդար՝ զայնպիսի քաղցր եւ ողորմած տեառնէ գոհանալ ամենեցուն։ Բայց պարտ է քննել թէ ընդէ՛ր այժմ ոչ գոհանան եւ կատարեն զհրամանս վարդապետին, այլ միայն իրաւունս զգոհութիւնն վարկանին, եւ լռեալ դադարեն։ Քանզի յայլսն ամենայն ոչ վարեցան այսպիսի օրինակաւ, այլ ընդ հրամանին եւ առնէին զոր ինչ լսէին. քանզի յորժամ ասէր. «Զտէր աղաչեսցուք », աղաչէին. եւ յորժամ ասաց զմիտս համբառնալ, համբարձին. իսկ այժմ ասացեալ՝ գոհացարուք զտեառնէ, ոչ գոհացան, այլ իրաւունս դատեալ զգոհանալն՝ լռեցին։

Ո՜վ աստուածավայելուչ եւ ամենապայծառ վայելչութեանս եկեղեցական խորհրդածութեանս. արդարեւ ոչ մարդ՝ այլ քննիչ խորոցն Աստուծոյ սուրբ Հոգին զսա մեզ աւանդեաց, որպէս հաւատամք։ Արդ զի՞նչ ուսանիմք ՚ի նմանէ՝ արկեալ տարակուսանացս լուծումն։ Քահանայն առաքեցաւ հրեշտակ ՚ի ժողովրդենէս առ Աստուած, եւ ՚ի ձեռս նորա ետուն ամենեքեան զխոստովանութիւն տնօրէնութեանն Քրիստոսի, եւ զմարմնոյն նորին նշանակս, եւ զարեանն ուխտ կտակի առ ՚ի նուիրել Աստուծոյ Հօր. քանզի անկար էր ամենեցուն սոցա տեսանել զնա անընդմիջաբար՝ որ ոչ անձնաւորապէս հաղորդեցաւ բնութեանս, այլ միայն կամօք եւ ողորմութեամբ ՚ի ձեռն համափառն Որդւոյ։ Իսկ քահանային առեալ ՚ի ձեռս եւ զդաշն ուղղափառ հաւատոյն, եւ զնշանակ նորին մարմնաւոր, առաջնորդութեամբն Քրիստոսի եւ նովաւ եմուտ ՚ի ներքին կողմն վարագուրին՝ առաջի Աստուծոյ Հօր հրեշտակ ժողովրդեանն եւ պատարագիչ Քրիստոսի. եւ մինչդեռ չեւ եւս նա տուեալ էր ՚ի ձեռս Հօր Աստուծոյ զպատարագն բանաւոր, այսինքն զխորհուրդ փրկագործ տնօրէնութեանն Որդւոյ, սարկաւագն երագեալ փութացաւ, եւ պէսպէս զգուշութիւն ետ ժողովրդեանն գթական սիրով1. մինչեւ զնոսա ըստ կարի իւրեանց ընդ քահանային վերացոյց, ոչ առաջի Աստուծոյ Հօր, զի եւ ոչ կարէին զնորա հայեցողութիւն լուսոյն տեսանել, այլ առ քահանայապետն իւրեանց Քրիստոս՝ որ մարմնաւորութեամբն վշտակից է տկարութեանն սոցա. առ որ եւ հայեցան, զորոյ եւ զողորմութիւնն ՚ի պատարագելն ծանեան, յոր եւ զաչս մտաց ամբարձին։ Իսկ հրաման գոհանալոյ առեալ1 չեւ եւս գոհանան, մինչ դեռ ոչ է քահանայն գոհացեալ, եւ ապա ըստ կարգի սոքա յետինքս յետ առաջնոցն գոհանալոյ գոհասցին, որպէս եւ յետ նորա մտացն համբառնալոյ ապա զմիտս բարձրացուցին։ Բայց սակայն եւ գոհութիւնն ոչ ընդ մի գնայ շաւիղ, զի քահանայքն հանդերձ Քրիստոսի պատարագաւն՝ զոր բարձեալ ունին ՚ի ձեռս մտաց եւ մարմնոյ, առաջի Աստուծոյ Հօր մտանեն, եւ զնմանէ գոհանան յաղագս միածնիս շնորհաց։ Իսկ ժողովուրդս անջրպետութեամբ քահանայիցն եւ Քրիստոսի՝ բացակայ գոլով ՚ի Հօրէ՝ ոչ կարեն առ նա ձկտել. այլ զՔրիստոսէ գոհանան, որում եւ ընթերակայ են յարտաքին վայր սրբոյ տաճարին։ Արդ այժմ չեւ եւս քահանայիցն գոհացեալ՝ ժողովուրդն իրաւացի վարկանին միայն զգոհութիւնն, եւ մնան համբերութեամբ մինչեւ քահանայքն զպէսպէս տնօրէնութիւնն Քրիստոսի գոհութեամբ Հօր նուիրեսցեն, եւ ապա ինքեանք զնմանէ որ զայսքան շնորհ արար իւրեանց՝ գոհասցին. ուստի եւ այժմ ասեն առ սարկաւագն. գոհանալ զտեառնէ մեր հրամայեցեր մեզ, եւ այս արժան է եւ արդար. բայց մնամք մինչեւ խորհրդածեն քահանայքն զպատճառս գոհութեանն, եւ ապա բացեալ զբերանս՝ լի սրտիւ օրհնեսցուք զնա, եւ գոհասցուք վասն ամենայնին։

Մեկնութիւն խորհրդական աղօթիցն զոր ասէ քահանայն

«Արժան է ստուգապէս եւ իրաւ՝ ամենայորդոր փութով միշտ երկիր պագանելով փառաւորել զքեզ Հայր ամենակալ »։ Ժողովրդեանն բանի համաձայնի ՚ի սկզբանս, եւ ՚ի նոցանէ առնու եւ այժմ զնիւթս աղօթիցս որ վասն նոցին մատուցանէ Աստուծոյ Հօր. արժանի, ասէ, զքեզ դատեցան գոհանալոյ, եւ արդարապէս զմտաւ ածեալ խորհեցան զայս. զի իրաւացի է ոչ միայն գոհանալ զքէն Հայր սուրբ, այլ եւ յորդորել ՚ի սոյն նպատակ աղօթից զմիմեանս փութով, եւ լծակից տալ զկորացումն պարանոցի երկրպագութեան ընդ գոհութեամբն փառատրութեան . է՞ր վասն. յաջորդբանիւս ցուցանէ։

«Որ քոյին անքննելի եւ արարչակից բանիւդ զանիծիցն բարձեր զկրճիմն »։ Մեղաւ, ասէ, մարդն առաջին խորհրդակցութեամբ չարին, եւ ըստ արժանի իւրում անիծիւք դատապարտեալ՝ մահուամբ մեղացն մեռաւ, եւ փշովք ախտից մարմնոյն միշտ խոցոտեցաւ, եւ փոխանակ աստուածային գիտութեանդ հացի զվայրի բանջար չար խորհրդոց եւ երկրային հեշտութեանցն կերակուր ընկալաւ։ Իսկ դու ամենագութ տէր, ոչ ՚ի սպառ թողել զպատժեալն ընդ դատապարտութեամբ, նա եւ ոչ ՚ի փրկելն զիշխանականդ արկեր ՚ի գործ զօրութիւն. այլ զի՞նչ. զանզնին եւ անհաս բանդ քո՝ զննելի1 եւ խոնարհ բնութեամբ մարմնացուցեր. եւ զմեղանչական մարմինս յօտարին նետից՝ ՚ի ձեռն նորա բնաւորական կրիւքն արդար ծանուցեալ գիտացեր, եւ տուեալ զանմեղն փոխանակ մեր ՚ի մահ՝ զկրճիմն անիծից դատապարտութեանն մեր՝ նորա մահուամբն պատառեցեր. ուստի եւ արժան է զայդքան երախտեացդ շնորհէ գոհանալ։

«Որ ժողովուրդ2 ինքեան առեալ զեկեղեցի սեփհականեաց զհաւատացեալս ՚ի քեզ »։ Բանդ, ասէ, որ զանէծս մեր եբարձ, ոչ միայն զայս կատարեաց յաշխարհի եւ գնաց ՚ի միջոյ մեր , այլ իւր ժողովուրդ ընտրեաց յամենայն ազգաց զմի եկեղեցի քրիստոնէից՝ միով հաւատով առ քեզ Աստուած զսա ճոխացուցեալ, եւ իւր անուամբն սեփհական յամենայն ազգաց զսա պսակեալ։

«Եւ զննելի բնութեամբ ըստ ՚ի կուսէն տնտեսութեան հաճեցաւ բնակիլ ՚ի մեզ »։ Նախ անզննելի դաւանեաց զնա եւ բան, որպէս եւ բան, որպէս եւ ժողովուրդն ՚ի դաշն հաւատոյն խոստովանեցան. ապա զեղանակ մարդանալոյն ՚ի մէջ առնու, առ ՚ի ցուցանել՝ թէ ո՛րպէս ստացաւ զեկեղեցի հաւատացելոց. անզննելիդ ասէ՝ զննելի բնութիւն ընկալաւ ՚ի սպասաւորութենէ կուսական արեանն, եւ այնպէս ընդ մարմին անճառ միութեամբ խառնեցաւ։ Բայց տե՛ս զասելս, «Հաճեցաւ բնակիլ ՚ի մեզ ». քանզի նուրբ է խորհուրդս, այսինքն զի Քրիստոս ոչ եթէ հաճութեամբ բնակեցաւ ՚ի մարմինն իւր, այլ բնութեամբ խառնեցաւ. ապա ընդէ՞ր ասէ , հաճեցաւ բնակիլ ՚ի մեզ։ Զնախ քան զմարմնանալն դնէ զկամս Որդւոյ. քանզի որպէս եւ Հայր՝ նոյնպէս եւ նա ինքնահաճոյ կամօք ՚ի պէտս փրկութեան մեր ախորժեաց զմարմնանալն. իսկ յորժամ մարմնացաւ՝ ոչ հաճութեամբ ՚ի մարմինն բնակեցաւ, այլ բնութեամբ ընդ նա խառնեցաւ. քանզի այս զիա՞րդ լինէր ըստ չար կարծեացն Նեստորի, ուր յառաջ աստուածութիւն հանգեաւ ՚ի կոյսն, եւ ապա բնութիւն մարմնոյ նովաւ եւ ընդ նմին խառնեալ կերպացաւ։

«Եւ նորագործ աստուածապէս ճարտարապետեալ զերկիրս երկին արար »։ Արդարեւ աստուածային ճարտարութիւն , եւ գերազանց ամենայն եղականացս՝ նորա հնարագործութիւնն սքանչելի, եւ միայն որպէս եւ վայել էր Աստուծոյ գործ. զի արկեալ զբազմապատիկ իմաստութիւնն ՚ի վար՝ զերկիրս երկին յեղաշրջեալ դարձոյց։ Ասիցես, ո՞րպէս. զի զմարմինս աստուածացոյց։ Արդ յորժամ երկրային տարրն աստուածացաւ ՚ի մէջ մեր, երկիրս երկին եղեւ, եւ երկրաւորքս երկնաւորք. զի ուր թագաւորն է՝ նոյն վայր եւ թագաւորութիւնն։ Քանզի ոչ թէ երկին վասն այնորիկ է երկին եւ փառաւոր, զի անօսր է, այլ զի իսկութեամբ՝ արարչին տեղի հանգստեան է. ապա նոյն ՚ի յերկիր էութիւնն էացոյց լինել երկին եւ սմա, եւ եղեւ յերկիր որպէս կարգ բանիս տնտեսէ։

«Վասն զի որում ոչն հանդուրժէին առաջի կալ զուարթնոցն ջոկքն, զարհուրեալ ՚ի փայլակնացայտ եւ յանմատոյց լուսոյ աստուածութեանդ, եղեալ այդպիսիդ մարդ յաղագս մերոյ փրկութեան »։ Ուսաք զանհանդուրժելի երկեղ նոցա յաստուածութենէն՝ ՚ի թեւասքօղելոյ դիմաց սերովբէիցն, որպէս պատմեաց մարգարէն Եսայի. արդ նոյն որ այնպէս սոսկալի ՚ի մէջ նոցա, վասն մերոյ փրկութեան մարդասիրեալ ՚ի վերայ երկրի տեսաւ հողանիւթ մարմնով համարձակելի եւ դիւրամերձենալի երկրաւորացս քան երկնաւորացն։

«Շնորհեաց մեզ ընդ երկնայինսն պարել զհոգեղէն զպարս. եւ ընդ սերովբէս եւ ընդ քերովբէս միաձայն սրբասացութեամբ յօրինել նուագս, եւ համարձակախէս գոչելով աղաղակել ընդ նոսին, եւ ասել »։ Ոչ թէ վայրապար ժպրհիմք ասէ ՚ի սրբաբանութիւնս, այլ զի շնորհընկալք եղաք ՚ի մարմնաւորութեան միածնիդ բարձրագոյն այս շնորհաց սերովբէիցդ սրբերգենութեանն համաձայնեալ. քանզի մինդ է Աստուած՝ որ երկնաւոր նոյն եւ երկրաւոր, ՚ի միաձայնութիւն փառաց իւրոց զսոսա ածեալ լծակցեաց, երգել զսրբասացութիւնս եւ ասել։

Ընդէր այժմ զսրովբէական երգն աղաղակէ եկեղեցի

ՑՈՒՑԱՔ յառաջագոյն ՚ի խորհրդածութեան զքահանայսն Հօր խօսակից, եւ զժողովուրդն Որդւոյ. զնոյն է եւ այժմ տեսանել. քանզի պատմեալ նորա խորհրդաբար զտնօրէնութիւն ներմարդութեան Քրիստոսի Հօր, չեւ եւս դեռ զխաչին ճառ եւ զչարչարանացն որով փրկեցաք՝ ՚ի մէջ առեալ, այլ միայն զմարմնով երեւել Բանին ՚ի յերկրի յիշատակեալ, սկսանին ժողովուրդն ազդեցութեամբ քահանային, որ կցորդ է խորհրդոյս, ասել առ Քրիստոս. «Սուրբ սուրբ սուրբ, տէր զօրութեանց »։ Վկայ լինին եւ հաստատեն զբանս քահանային՝ որ խոստովանեցան զերկիրս երկին լինել , եւ սկսանին համաձայն սերովբէիցն զերգս ՚ի մէջ իւրեանց՝ հաւատով տեսեալ զփառսն Աստուծոյ. քանզի էութեանն հասումն ոչ նոցա է յայտնի յերկինս, եւ ոչ մեզ յերկիրս. իսկ փառացն առաւելութեամբն եւ նախախնամութեանն ազդմամբ, որպէս երկինքն է լի եւ երկիրս եղեւ Քրիստոսիւ. վասն այսորիկ եւ ասեն երկրաւորքս.

«Լի են երկինք եւ երկիր փառօք քո »։ Այսպէս է Աստուած մերձաւոր, զի որպէս ճառագայթ արեգականն զգալի տարերքս լնու, այսպէս եւ իմանալի լուսաւորութիւն փառաց նորա զիմացող էութիւն երկնաւորացն եւ երկրաւորացս։

«Օրհնութիւն ՚ի բարձունս »։ Քեզ ասէ Քրիստոսի մեր փրկութեանդ պատարագի՝ ոչ միայն ՚ի մէնջ օրհնութիւն ՚ի յերկիրս, այլ եւ ՚ի բարձունս երկնից ՚ի հրեշտակացդ։

«Օրհնեալ որ եկիր եւ գալոց ես անուամբ տեառն. ովսաննա ՚ի բարձունս »։ Օրհնեալ ասէ , որ եկիր նախ, եւ զերկիրս երկին արարեր, եւ զմեզ փրկեցեր անուամբ եւ ակմօք Հօր, եւ գալոցդ ես դարձեալ, եւ զստացեալ ժողովուրդս վերստին նորոգել. քեզ, ասէ, առաւելապէս օրհնութիւն ՚ի բարձունս երկնից, ուր ելեալ աստուածապէս՝ զմեզ ընդ քեզ վերածեր։ Զայսոսիկ ազդեցութեամբ սարկաւագին եղանակեն ժողովուրդքն առ Քրիստոս սրբասացութիւն՝ որ ՚ի մէջ նոցա պատարագի փրկութիւն, կեանք եւ նորոգութիւն. իսկ քահանայն եւ ըստ այսմ նոցին համաձայնի առ Հայր աղօթիւքն։