Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Ներսէս Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ · 5/7

Մեկնութիւն քահանայական աղօթիցն

«ՍՈՒՐԲ սուրբ սուրբ ես ճշմարտապէս եւ ամենասուրբ »։ Տեսանե՞ս, զերեք սուրբն՝ զոր ժողովուրդքն Որդւոյ ետուն, քահանայն Հօր դնէ. Պօղոս ՚ի գործս առաքելոցն՝ սուրբ Հոգւոյն, ոչ ինչ այսու յատուկ անձնաւորութեանն Երրորդութեան շփոթումն խորհեալ, այլ կրկնաբանութեամբն զեւս հաստատութիւնն ասացելոյ սրբութեանն արձանացուցեալ։

«Եւ ո՞վ ոք պանծասցի բովանդակել բանիւ զքո ՚ի մեզ զանբաւ բարեգործութեանդ զեղմունս »։ Որպէս ցուցեալ է յառաջագոյն, զայն այժմ երկրորդէ՝ թէ ոչ եմք կարող եղականքս զարարչիդ ՚ի վերայ մեր նախախնամութեան ճանապարհս կատարելապէս նկատել. ո՞վ ասէ պանծայ զքո գորովոյդ առատապէս ղեղումն ողորմութեանն գրել. արդարեւ ոչ ոք, ըստ այնմ. «Ո՞ գիտաց զմիտս տեառն, կամ ո՞ եղեւ նմա խորհրդակից»։

«Որ եւ անդէն իսկ ՚ի նախնումն զանկեալն ընդ մեղօք զանազան եղանակօք խնամեալ սփոփեցեր »։ Տե՛ս, թէ ո՛րպէս մերձաւոր հարազատութեամբ սկսաւ խորհրդակցել Աստուծոյ քահանայս, անդուստ ՚ի վերուստ զերախտեացն յիշատակաց սկիզբն արարեալ՝ որ առ մարդիկ։ Զանազան, ասէ, յեղանակօք զվիճակեալ տրտմութեան եւ մեղաց զբնութիւնս սփոփեցեր. եւ թէ ո՛րքան են յեղանակքս, համառօտ բանիւն նշանակէ.

«Մարգարէիւք, օրինացն տուչութեամբ, քահանայութեամբ, եւ ստուերակերպ երնջոցն մատուցմամբ »։ Մարգարէս այժմ տիրապէս զՄովսէս եւ զիւրսն իմանամք՝ որք ընկալան զօրէնսն նեցուկ ամրութեան տատանեալս բնութեան. սա յարոյց զքահանայութիւնն՝ օրինակ ճշմարիտս քահանայութեան, եւ զզոհսն ողջակիզաց՝ ապացոյց ճշմարիտս պատարագի , ըստ որում եւ առաքեալ ՚ի թուղթն որ առ Հեբրայեցիսն կարգաւորապէս առնէ սոցին բաղդատութիւն. որ ոք կամի վերահասու սոցին լինել, զառաքելականն մատենի ծանիցէ զզօրութիւն։

«Իսկ ՚ի վախճան աւուրցս այսոցիկ զբովանդակ իսկ զպարտեացն մերոց խզեալ զդատակնիք »։ Այնոքիկ տուան յառաջագոյն, բայց տկարացան զոք արդարացուցանել, զի փակեաց օրէնքն զամենեսեան ընդ անիծիւք եւ ամենեքեան գտան նմա յանցաւորք. վասն այսորիկ ՚ի վախճան յաւիտեանցն յանարգութիւն մեղաց Քրիստոս կամօք Հօր՝ իւրով պատարագաւն քաւիչ աշխարհի յայտնեցաւ, եւ ըստ որում ասէ, «Զբովանդակ պարտեացն խզեալ զդատակնիք ». այսինքն զի արդարացոյց զմարդիկ, ոչ ՚ի ձեռն գործոց, այլ ՚ի ձեռն հաւատոց, ՚ի մեղացն զոր ըստ նախահօրն յանցանաց պարտէաք, եւ զոր ըստ օրինացն, եւ յորմէ ըստ իւրաքանչիւր մոլորութեան։

«Ետուր մեզ զՈրդիդ քո միածին՝ պարտապան եւ պարտս, զենումն եւ օծեալ, գառն եւ երկնաւոր հաց »։ Մեծ եւ առատ մարդասիրութեանն լինի յիշատակիչ առ Աստուած խորհրդովս. զի տեսեալ զմեզ ասէ յայսքան վտանգս՝ ոչ անտես արարեր ըստ մեղացն, այլ ետուր մեզ փրկիչ, ոչ զպատգամաւոր ոք եւ ոչ զհրեշտակ, այլ զՈրդիդ քո զմինդ եւ զմիածինդ, եւ զուարճացուցեր սիրելեաւդ զթշուառացեալքս. այն զի եղեւ պարտապան քեզ ընդ մեր, եւ պարտս փոխանակ մեր։ Եւ այս ո՞րպէս. քանզի անմեղ գոլով Քրիստոսի, որպէս զպարտական անիծիցն Ադամայ դատապարտեցաւ ՚ի վերայ խաչին. վասն այսորիկ ասէ պարտապան, զի ինքն հատոյց զպարտս մահուն զոր մեք պարտէաք. իսկ եղեւ պարտս, զի մեք ամենեքեան օր ըստ զնա տամք նուէր հաշտութեան փոխանակ պարտուց մեղաց մերոց. եւ նա յորժամ ասեմ, զխորհուրդ չարչարանաց նորին ծանիր առաջի քո եդեալ նշանակօքս պատարագեալ։

«Զենումն եւ օծեալ »։ Այսինքն զի զենաւ որպէս զպատարագ, եւ նուիրեաց զզենումն իւր Աստուծոյ Հօր որպէս զօծեալ զքահանայ։

«Գառն, եւ երկնաւոր հաց »։ Գառն ըստ մարմնոյն ամբծութեան, եւ հաց երկնային ըստ անճառ միացելոյն ընդ նմին աստուածութեանն. քանզի այսպէս երեւեցաւ ՚ի մէջ մեր. մարմնոյն չարչարանօք որպէս գառն զմեղս մեր եբարձ, եւ զաստուածութեանն սէր որպէս զհաց ետ մեզ կերակուր եւ մխիթարութիւն, ըստ այնմ. «Որ ուտէ ՚ի հացէս որ էջն ՚ի յերկնից, մի՛ մեռցի », այսինքն ՚ի գիտութենէ սիրոյս զոր ես ձեզ բերի։

«Քահանայապետ եւ պատարագ »։ Զի պատարագ քահանայագործեաց վասն մեղաց մեր ոչ զօտար արիւն, այլ զիւրն անարատ եւ անապական։

«Վասն զի ինքդ է բաշխող, եւ նոյն ինքդ բաշխի ՚ի միջի մերում միշտ անծախապէս »։ Յետ ասելոյն քահանայապետ, ապա եւ բաշխիչ պատարագին զնոյն նշանակէ. եւ զայս ո՞րպէս իմասցուք. այսինքն զի ոչ թէ այնու բաւականացաւ տալ միայն Հօր զմահն իւր նուէր հաշտութեան աշխարհի, եւ ոչ թէ միայն համապատիւ ծնողին զանճառ սիրոյն խորհուրդ առ փրկեալքս յայտնեաց. այլ զի՞նչ. եւ մեզ զնորին գիտութիւնն բաշխեաց յասելն, այսպիսի սէր ոչ ոք կալցի իբրեւ զիմս՝ որ զանձն իմ եդի ՚ի վերայ բարեկամաց իմոց, եւ հովիւ քաջ զանձն իւր դնէ ՚ի վերայ ոչխարաց։ Տեսանե՞ս թէ ո՛րպէս առատապէս բաշխէ զգիտութիւն սիրոյ իւրոյ ամենեցուն։ Վասն այսորիկ ասէ. «Ինքդ է բաշխող ». ինքն միածին քո Որդիդ բաշխեաց մեզ զայսքան աստուածական խորհրդոյ գիտութիւն։ «Եւ նոյն ինքդ բաշխի ՚ի միջի մերում միշտ անծախապէս »։ Նոյն ինքդ է այդքան առատութիւն խորհրդական սիրոյդ եւ գթութեանդ, զոր ՚ի մարմնաւորութեանն իւրում ետ իշխանական մտաց մերոց ճաշակել, միշտ բաշխի ՚ի մեզ յիւրաքանչիւր ժամանակս, եւ զմայլեալ յագեցուցանէ զամենայն կերողս՝ ծախեալ եւ ոչ բնաւ. զի զիա՞րդ իմանալի կերակրոյ ծախումն։ Զսա կերան առաքեալքն եւ անմահացան, վկայքն եւ յօժարութեամբ մեռան, ճգնաւորքն եւ աշխատեցան։ Եւ որ զայսքան բազմութիւնն կերակրեաց ՚ի սեղանոյ մարմնոյ եւ արեան իւրոյ, բաշխի եւ այսօր նոյն, եւ ոչ ծախի. քանզի ուտեմք զգալի նշանակօքս զիմանալի խորհուրդ սիրոյ մարմնացելոյն, եւ իմացականապէս՝ յորմէ միշտ ծասկելովն քաղցնումք, եւ նա ՚ի յաւէտ կերակրելն մնայ անծախելի։ Իսկ եթէ ո՞ է կերակուրն մեր, կամ Աստուծոյ Հօր պատարագն, արդ եւ՛ս կարգաւորապէս ուսանիս։

«Վասն զի եղեւ հաւատեաւ եւ առանց ցնորից մարդ, եւ անշփոթ միութեամբ մարմնացեալ ՚ի սուրբ եւ յատուածածին կուսէն Մարիամայ »։ Զայս ասէ քեզ պատարագեմք, Աստուած եւ Հայր, զսոյն եւ մեք քաղցելաբար ճաշակեմք, զի Որդիդ քո հաւատապէս մեզ հաւասար մարդ երեւեցաւ, եւ անշփոթ խառնմամբ ընդ մարդկայինս բնութիւն միացաւ. արդ զայս ա՛ռ քեզ նուէր, այս սիրոյս յիշատակաւ ընդ մեզ հաշտեաց։

«Ճանապարհորդեաց ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց »։ Տես պատարագ, տես կաշառս զօրաւոր, զարդար սաստն ՚ի քաղցրութիւն յեղաշրջող. դա՛, ասէ, ճանապարհ հորդեաց ընդ կիրս մեր եւ ոչ մեղաւ, մեք կրեցաք զնոյն, եւ ՚ի կրելն բնաւորապէս արտաքոյ բնութեանս ճանապարհի՝ խաբէութեամբ թշնամւոյն որոգայթեալ կորացաք. արդ հայեաց տէր ՚ի դորա ճանապարհն եւ ՚ի մերն. զի թէ ոչ էր թշնամին պատրեալ, անմեղ էաք բնութեանս կրից, որպէս եւ տէրդ մեր եղեւ. ապա ուրեմն պատիժ յանցանացն ոչ մեզ , այլ թշնամւոյն փորձողի, ՚ի ձեռն փորձանաւորիդ օգնականութեանն համարեսցի, եւ մեր վերայ տեառնդ անմեղութիւնն սփռեալ հանգիցէ։ Ահա անճառ խորհուրդ եւ արդար իրաւանց բացերեւութիւն, զի անմեղիդ ասէ կրիւքն՝ մեր մեղանչական կիրքն յանցուցանողին գլուխն դարձցի, ըստ այնմ. «Իշխան աշխարհիս այսորիկ դատապարտեալ է ». եւ զի դատաստան մեղաց մարդկան իմս անմեղ մարմնով գլուխ նորին կուտեցաւ, վասն այսորիկ եւ դատաստանի պարտական միայն նա գտաւ։

«Եւ յաշխարհակեցոյց եւ յառիթն փրկութեան մերոյ եկեալ կամաւ ՚ի խաչն »։ Զի՞նչ է խորհուրդ խաչին՝ որ զաշխարհս կեցոյց, զի ասէ, յաշխարհակեցոյցն եկն ՚ի խաչն։ Քրիստոս երեւեցաւ մարմնով, ճանապարհորդեաց նովաւ ընդ անմեղութեանն շաւիղ, եւ ինքն միայն երեւեցաւ արդար. իսկ աշխարհս ամենայն ՚ի խորս դատապարտութեանն անիծիցն Ադամայ էին կործանեալ, եւ հնար փրկութեանն ըստ արդար իրաւանցն Աստուծոյ էր փակեալ. վասն այնորիկ նա զբազմապատիկ իմաստութիւնն արկեալ ՚ի գործ՝ ետ զմահ իւր ՚ի խաչն փոխանակ ամենայն աշխարհի՝ Աստուծոյ Հօր։ Իսկ նա առեալ ՚ի ձեռս զՈրդւոյն անմեղ մեռանելն, որպէս վասն միոյն Ադամայ զամենեսին զանմեղսն ըստ նորա յանցանացն մահուամբ կործանեաց, այսպէս եւ վասն միոյ անմեղին Քրիստոսի մահուն՝ զամենեսեան զմեղանչականքս վերածեալ ՚ի մահուանէ ՚ի կեանս՝ կեցոյց։ Յաղագս այսորիկ զխաչն վայելչապէս առիթ փրկութեան մերոյ կոչէ. զի ՚ի նա մեռաւ Քրիստոս եւ փրկեաց, մահ կամաւորապէս եւ ոչ ՚ի հարկէ. զի «Իշխանութիւն ունիմ, ասէ, դնել ազնձն իմ, եւ իշխանութիւն ունիմ միւսանգամ առնուլ զնա»։

«Առեալ զհացն ՚ի սուրբ, յաստուածային, յանմահ, յանարատ, յարարչագործ ՚ի ձեռսն իւր, օրհնեաց, գոհացաւ , սրբեաց »։ Առաքեալն Պօղոս գրէ, «Ամենայն արարածք Աստուծոյ բարի են ՚ի բարի արարչէն ստեղծեալ ». իսկ եթէ բարի են, որպէս եւ ենն ճշմարտապէս, զի՞նչ նշանակէր տեառնն զհացն օրհնել յայնժամ, զոր այժմ ՚ի խորհրդեանս Հօր պատմէ քահանայս։ Արդարեւ էր բարի հացն, իսկ օրհնելով տեառնն՝ տպաւորեաց ՚ի նա զզօրութիւն աստուածային մարմնոյ իւրոյ, զի օրհնելով զոք՝ շնորհ կատարման ըստ այնմ իրի աւանդեմք նմա՝ առ որ կերպացեալն է, որպէս ումեմն ՚ի քահանայութիւնն, եւ այլումն յառաջնորդութիւնն օրհնեալ տամք շնորհս. այսպէս եւ նա զհացն էառ յաստուածային ձեռսն. սոսկ հաց միայն կերակուր մարմնոյ, իսկ օրհնելովն՝ աւանդեաց ՚ի նա որպէս տէր եւ արարիչ զՀոգին շնորհաց, ունել զզօրութիւն ներգործութեան կարութեան մարմնոյ իւրոյ, առ ՚ի կերակրելոյ ընդ զգալիսս եւ զիմանալի հոգիս քաղցրաճաշակ իւրն խորհրդոց գիտութեամբ. իսկ գոհացաւ զՀօրէ որպէս զմի ոք ՚ի մէնջ, եւ ՚ի դիմաց մեր շնորհակալ եղեալ նմա՝ վասն տալոյ զՈրդին իւր ՚ի փրկութիւն մեզ կամօք իւրովք եւ գթութեամբ, եւ ուսոյց իւրոցս զխորհրդոց իւրոց կատարումն ՚ի փառս եւ ՚ի գոհութիւն Հօրն նուիրել։

«Եբեկ »։ Զստոյգ մահն իւր ՚ի վերայ աշխարհի յայտ արարեալ, որպէս զի մի՛ վարկցուք հարեւանցի ինչ խորհուրդ, այլ որպէս ճշմարիտ զհացն եբեկ, այսպէս եւ զմարմինն իւր սպան ՚ի պէտս մերն կենդանութեան. եւ ապա յետ այնորիկ ետ աշակերտացն, եւ ընդ նոսին ամենայն աշխարհի։

«Ետ իւրոց սուրբ եւ բազմեալ աշակերտացն՝ ասելով. առէք կերա՛յք ՚ի սմանէ ամենեքեան, այս է մարմին իմ որ վասն ձեր եւ բազմաց բաշխի ՚ի քաւութիւն մեղաց »։ Պարտ է մեզ ըստ կարի զօրութեամբ սուրբ Հոգւոյն պարզել զխորհրդոյս զօրութիւնս. քանզի արդարեւ խորհուրդ է պատուակեալ ընդ բանիւ քողով բազումս. եւ նախ զայն քննել, է՞ր վասն հուպ առ մահն արար զայս Քրիստոս , եւ ուսոյց մեզ. յետ այնորիկ թէ ո՞րպէս եղեւ աւանդեալ նշանակքն մարմին իւր եւ արիւն. երրորդ՝ թէ ո՞րպէս մեք կատարմամբ խորհրդոյս նմանիմք նմա, որպէս եւ հրամայեաց. եւ չորրորդ՝ թէ ո՞րպէս, եւ զի՞նչ է մարմնոյ նորին եւ արեան էութիւն եւ բնութիւն խորհրդոյն։ Արդ քանզի մախանօք չարութեան նախանձուն սրեալ էր Հրէիցն սպանանելզնա, զի մի՛ կարծեսցեն աշակերտքն եւ աշխարհ՝ թէ ըստ տարադէպ պատահման եղեւ այն նմա, առ զհացն ՚ի ձեռս եւ ետ նոցա յետ օրհնելոյն եւ գոհանալոյն, յայտ արարեալ՝ թէ որպէս զայս հացս կամօք իմովք նուիրեցի Հօր գոհութեամբ եւ բաշխեմ ձեզ, այսպէս եւ զմահն իմ կամօք իմովք տամ նմա պատարագ փոխանակ աշխարհի թողութեան, եւ բաշխեմ՝ յետ ընդունելոյ նորա եւ ողորմելոյն ձեզ ՚ի ձեզ . զի որ ոք ճաշակէ զայն խորհրդոյն զօրութիւն հաւատալով եւ սիրով՝ սրբի ՚ի մեղաց։ Իսկ եղեւ այն մարմին իւր եւ արիւն՝ օրհնելովն. զի որպէս ինքն օրհնեաց զիւրն զմարմին միութեամբ աստուածութեանն, այսպէս եւ ինքն օրհնեաց զմարմնոյն իւրոյ նշանակ ըստ իւրում զօրութեանն, եւ ապա ետ զնա գոհութեամբն Հօր, որպէս զանձն իւր ՚ի վերայ խաչին, եւ յետ այնորիկ բաշխեաց աշակերտացն, ըստ որում յետ մահուն փրկանք զնա էառ ամենայն աշխարհ։ Նմին նման է մերս խորհրդոյ կատարումն. քանզի դնեմք զհացն սոսկ ՚ի վերայ ապացուցին Քրիստոսի սեղանոյն, որպէս ՚ի վերայ ձեռաց նորին, եւ օրհնեմք զնա այս խորհրդոցս պատմութեամբ ըստ նմանութեան մարմնոյն Քրիստոսի, եւ ապա յառաջ ածեալ գոհութեամբ նուիրեմք Աստուծոյ՝ որպէս ՚ի խաչն Հօր, ըստ ասելոյն. «Եւ արդ մեք տէր յառաջ բերեալ ազյս խորհուրդ ». որովք գոհանամք զքէն եւ փառաւորեմք, եւ յետ այնորիկ ՚ի մեզ բաշխեալ ճաշակեմք։ Այլ թէ զի՞նչ է բնութիւն խորհրդոյ նորին եւ արեան՝ ասելի է։ Ոչ թէ սոսկ հացս եւ գինիս, այլ զի հացս քարոզէ մեզ եւ ունի յինքեան հաստատեալ, թէ որպէս ես ճշմարիտ բեկանիմ, այսպէս եւ Քրիստոս ճշմարտապէս վասն ձեր մեռաւ, եւ մեք ՚ի հայելն ՚ի նա նկատեմք ընդ ինքեան զՔրիստոսի ներմարդութեանն տնօրէնութիւն մտացս հայեցողութեամբ, որ միացեալ է հզօրապէս ընդ հացին, ըստ որում եւ ասացն. «Առէք կերայք ՚ի սմանէ, այս է մարմին իմ, որ վասն ձեր եւ բազմաց բաշխի »։ Արդ զո՞ իմասցուք հրամանաւն ուտել մեզ, զի ասէ, «Առէք կերայք ». եթէ սոսկ հաց լցուցիչ մարմնոյն, ու՞ր դիցուք զբանական հոգւոյս մաքրութիւն՝ որ բանիւ եւ ոչ հացիւ կերակրի. եւ զիա՞րդ նա որ զամենայն շնորհս հոգւոց եւ ոչ մարմնոց կատարեաց, այժմ զգալի կերակրովս ՚ի զգալի մարմնոյս միայն պարապեաց սրբութիւն. ապա թէ եւ հոգւոյ սա տուաւ քաւութիւն, զիա՞րդ առանց բանին որով կերակրի նա. ուրեմն եւ ոչ բնաւ. վասն այսր եւ մեզ բանաւորապէս պարտ է ՚ի խորհուրդս յառել, այսինքն՝ զի ասաց, առէք կերայք ընդ հացիդ եւ զգիտութիւն իմոյ մարմին եւ արիւնն լինելոյս, եւ ՚ի վերայ երկրի հաւասար ձեզ մարդ երեւելոյս, զի այն ճաշակ է որ քաղցրացուցանէ զքիմս ձերոց մտաց ՚ի յուտելն, նա եւ զօրացուցեալ պարարէ զիշխանական ձեր հոգի, որպէս եւ հաց զմարմին. առէք կերայք մտօք միշտ զայս կերակուր, զի Աստուած մարդ եղեւ եւ վասն ձեր մեռաւ։ Եթէ զայս արար, զի՞նչ է զոր ոչ շնորհեսցէ ձեզ. վասն այսորիկ ասէր. «Հացն զոր ես տաց, մարմին իմ է, զոր ես տաց վասն կենաց աշխարհի ». այսինքն զոր ես դնեմ ՚ի մահ վասն յաշխարհի յուսոյ եւ մարդասիրութեան իմոյ գիտութեան. զայս հաց ասաց եւ ՚ի յերկնից իջեալ՝ առ ՚ի կեանս տալ աշխարհի։ «Որ վասն ձեր, ասէ, բաշխի ՚ի քաւութիւն եւ ՚ի թողութիւն մեղաց »։ Եւ ո՞րպէս բաշխեցաւ վասն մեր. կամ զի՞նչ էր որ բաշխեցաւ։ Պէսպէս չարչարանքն, այն էր որ բաշխեցաւ մեզ կերակուր թողութեան, ապտակն, թուքն, եղէգն, նախատանքն, խաչն, եւ որըստ նմին։ Զայս ամենայն մարդասիրութեան ցոյցս ՚ի մարմնոյ իւրոյ բաշխեաց աշխարհի. որպէս զի մեք կերիցուք զնոսին մտաց բերանով, եւ քաղցրացեալ ՚ի յիշատակս նորին՝ նուիրեսցուք Աստուծոյ Հօր, եւ ընկալցուք այնու յուսով զթողութիւն մեղաց, որ եւ կարող է զճաշակողսն իւր հաւատարմացուցանել առ ՚ի սոյն շնորհ։ Ապա թէ ոք առանց ճաշակման ՚ի բացուստ ՚ի սոյն յառի խորհուրդս, յիմարութիւն նմին երեւի. վասն այսորիկ պատարագողքն նախ ուտել զսա կարօտին, եւ ապա վասն այլոց նուէր հաշտութեան ընծայել, զի մի՛ լիցի ասել, խիստ է բանդ, ո՞ կարէ լսել դմա. այլ զի ծանիցեն խոհականապէս, թէ բանք եւ խորհուրդք Քրիստոսի հոգի են եւ կեանք ձեռնտուութեամբ մարմնական նշանակաց, եւ հոգին կենդանարար զհոգիս կերակրեալ կենդանացուցանէ ՚ի մեղացն մահուանէ, եւ ապա նովաւ եւ ընդ նմին զմարմինն։ Ապա թէ հոգւով զսա ոչ ուտեմք, եւ զօրութեամբ խորհրդոյս զհոգիս ոչ պարարեմք, ասաց տէրն՝ թէ մարմնական նշանակք առանց հոգւոյն ինչ ոչ օգնէ. այսպէս իմանամք եւ մի պատարագ զսա ՚ի սկզբանէ մինչեւ ցկատարած ըստ առաքելոյ, զի զմի բանաւոր խորհուրդ նորա մահուն ամենեքեան նուիրեմք, եւ միովն կերակրով հոգիք մեր սրբին։ Ո՞վ է որ քաղցնու սիրոյն Աստուծոյ, եւ ոչ վաղվաղակի ՚ի բաշխել կերակրոյն յագենայ, ծասկեալ զխաչն եւ զչարչարանսն. ո՞վ է որ ծարաւի թողութեան մեղաց, եւ ոչ պոռնկին խորհրդով, եւ աւազակին ողորմութեամբ, եւ խաչահանուացն ներողութեամբ սրբի. ո՞վ է որ փափագէ հանդերձեալ կենացն, եւ ոչ ՚ի խարիսխն Քրիստոս յեցեալ հաստատի։ Զայսքանս կերակուրս քաւութեան բաշխեաց նա մեզ ՚ի մարմնոյն իւրոյ՝ զոր տամք Աստուծոյ եւ հաշտիմք, ուտեմք եւ մեք եւ մխիթարիմք։

Նոյնպէս եւ զբաժակն առեալ՝ օրհնեաց, գոհացաւ, էարբ, ետ իւրոց ընտրեալ սուրբ եւ բազմեալ աշակերտացն ասելով. առէք արբէք ՚ի սմանէ ամենեքեան, այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի՝ որ յաղագս ձեր հեղու ՚ի քաւութիւն եւ ՚ի թողութիւն մեղաց »։ Զօրհնելն եւ զգոհանալն նոյնպէս եւ աստ է առնլի, որպէս ասացաւն. իսկ զի արբ, յայտ արարեալ՝ թէ այսպէս ախորժելով ընդունիմ յաղագս ձեր զմահ. արդ առէք արբէք եւ դուք յիմս մահուանէ, զի եւ ընդիս կենդանասջիկ, ըստ որում ասաց առ որդիսն Զեբեդեայ, եւ առաքեալ գրէ. «Եթէ մեռաք ընդ նմին, ընդ նմին եւ կենդանանամք »։ Այլ իւր արիւն կոչէ դարձեալ զայն, զհեղումն արեանն կամեցաւ նշանակօքն մարմնականօք անաղօտ արձանացուցանել ՚ի սիրտս մեր, զի միշտ բացեալ զբերանս հոգւոց՝ զնոյն տացուք պասքեալ սրտից մերոց յարբումն. մի՛ երբէք ՚ի յուսահատութեան խորշակին չորանալ, այլ ցօղով արեան նորա միշտ զբոյս առոգանելով ծաղկեցուցանել , այսինքն յուսովն եւ սիրովն. զոր օրինակ եւ ՚ի միմեանց բարեգործութենէ ճաշակեալ՝ այնու գտանեմք առ իրեարս համարձակութիւն. ապա ո՞րչափ եւս առաւել ընկալաք առ Աստուած առատութիւն սիրոյ, զարիւն նորա ՚ի պէտս մերն փրկութեան՝ բերանով մտացս ընկալեալ, արբեալ եւ զմայլեալ. յորմէ ճաշակողն աղաղակէր, ոչ ոք կարէ մեկնել ՚ի սիրոյն Քրսիտոսի՝ յաստեացս կամ ՚ի հանդերձելոցն։ Իսկ զի ասէ, նոր ուխտի, քանզի գոյր եւ հին ուխտ Աստուծոյ ընդ մարդիկ, այսինքն կտակարանացն որ սրբեցաւ եւ հաստատեցաւ ՚ի Մովսեսէ արեամբ երնջոցն, զոր սրսկեալ զամենեքումբք՝ ասէր . » Այս է արիւն կտակին՝ զոր ետ ձեզ Աստուած ». եւ այս ուխտիւս մնաց անջինջ խաղաղութիւնն ընդ Աստուած եւ ընդ Իսրայէլ ըստ մարմնաւոր ժառանգութեանն նախախնամութեան, եւ յերկիրն ածեալ պարգեւաց ուխտս հաստատութեամբ, որպէս եւ խոստացաւ։ Բայց քանզի մարմնաւոր նոքա ժառանգութեան ակն ունէին, մարմնաւոր արեամբ եւ դաշինս կռեցին. իսկ զմեզ զի Քրիստոս ՚ի մարմնաւոր աշխարհէս յերկինս հրաւիրեաց, պարտ էր զի երկնային լիցի մեզ ուխտ եւ դաշինք առհաւատչէի. վասն այսորիկ ասէ. «Այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի »։ Իմ երկնաւորիս որ յերկնից եկի, եւ անդր երթալոց եմ, իմս արիւն առ ձեզ ուխտ եւ գրաւական յուսոյ հանդերձեալն կենաց՝ զոր ձեր ասէ վասն հեղում, եւ զաղտեղեալսդ ՚ի յանցանացն անմեղ օճառաւս մաքրեմ։ Արդ դաշնակից արար զմեզ այսու իւր՝ միշտ յուխտ արեանս հայել մեզ եւ նորա, եւ ոչ մեզ զինքն մոռանալ եւ զերկնից ժառանգութիւնն, եւ ոչ նորա զմեզ եւ զմեղացն մերոց թողութիւն. վասն այսորիկ եւ ասաց. «Զայս արարէք առ իմոյ յիշատակի »։ Այսինքն ՚ի հացս հայելով՝ զմարմնանալոյս երախտիքն յիշեծէք, եւ ՚ի գինիս՝ զարեամբ խաչի վասն ձեր մեռանելն։

«Եւ զսոյն միշտ իւր յիշատակ առնել պատուիրան աւանդեաց մեզ բարերար Որդիդ քո միածին »։ Առ Աստուած Հայր զայս ասէ քահանայս, թէ ոչ յանձանց շարժեցաք ՚ի գործառնութիւնս, այլ ՚ի դմանէ ընկալաք հրաման զհացս եւ զզգինիս դնել առաջի, եւ զմարմնոյ եւ արեան խորհուրդ օր ըստ օրէ յիշատակաւ ՚ի միտս մեր նորոգել. զի ասաց, զայս առեալ ՚ի ձեռս՝ զիս յիշատակեցէք եւ զտնօրէնութիւն իմ պատմեցէք, որ մարմնովս իմով իբրեւ հացիւ կերակրեցի զտարակուսեալ քաղց ոգւոց ձերոց, եւ արեամբս հեղմամբ իբր գինւով զուարճացուցի զսիրտս ձեր քաւութեամբ մեղաց, եւ հանդերձեալ կենացն յուսով։ Դարձեալ զսոյն պատուիրեաց մեզ իւր յիշատակ առնել բարերար Որդիդ քո, առ քեզ Հայր եւ քո առաջի. ո՞յր աղագաւ. որպէս զի ճմլեցուցեալ խանդաղատեցուսցուք զաստուածային կամացդ սաստն ՚ի զիջումն եւ յողորմութիւն. ո՞րպէս. ըստ այնմ զոր ասաց Աստուած մարգարէիւն.

«Վերակացու եղէց քաղաքիդ այդմիկ, (ոչ ըստ ձեր արժանեաց , ) այլ վասն իմ եւ վասն Դաւթի ծառայի իմոյ »։ Բազում անգամ յԱբրահամու եւ յԻսահակայ սիրոյն յիշատակ՝ Աստուած զարժան պատուհասն ՚ի նոցանէ անցուցանէր. արդ չափէ ՚ի Դաւթէ մինչեւ ՚ի Քրիստոս զառաւելութիւնն, եւ ՚ի միածին Որդւոյն սիրոյն մինչեւ յԱբրահամուն. վասն այսր զայս իւր յիշատակ առնել առաջի Աստուծոյ Հօր աւանդեաց Քրիստոս, որպէս զի նորա տալով զՈրդւոյն առ մեզ սիրոյ պատմութիւն՝ հաւատասցուք սրտիւ, «Զի թէ յիւր Որդին ոչ խնայեաց, այլ վասն մեր ամենեցուն մատնեաց զնա, զիա՞րդ ոչ նովաւ զամենայն շնորհեսցէ մեզ »։ Նա եւ Քրիստոս Աստուծոյ զօրութիւնն եւ իմաստութիւնն՝ գիտելով զանճառ խորս Հօր իւրոյ, ընդարձակութեամբ գթոյն որ առ մարդիկ՝ յայտնեաց զնոյնն սոցա. այսինքն թէ իմ մահուս յիշատակաւն՝ որպէս պարտական բռնեցէք ձեզ զՀայրն իմ, եւ ծանուցէք նմա սիրով, զի թէ զՈրդիդ քո ՚ի պէտս մեր փրկութեան որպէս զհացս ազյս եւ զգինիս ճշմարիտ մարմին եւ արիւն արարեր, հարկաւոր եւ իրաւացի է այդպիսի մեծ սիրոյդ եւ վասն սորա՝ զգթելն մեզ ՚ի պատուիրանաց քոց սրբոց՝ ներողութեամբ թողուլ, եւ զայս մեր ուսեալ՝ այսպիսի յուսով եւ հաւատով յիշեմք զՈրդին բարերար առաջի Հօրն։

«Եւ իջեալ ՚ի ստորին վայրս մահու մարմնովն զոր ՚ի մերմէս ընկալաւ յազգակցութենէ, եւ զնիգս դժոխոցն աղարտեալ հզօրեղապէս, զքեզ միայն ծանոյց մեզ ճշմարտապէս Աստուած կենդանեաց եւ մեռելոց »։ Այսու հաստատէ ՚ի միտս մեր բանս զառաքելականն գրութիւն ՚ի Պետրոսէ զասացեալն, «Ոգւոցն որ ՚ի բանդին էին, յետ չարչարանացն Քրիստոս ՚ի մահուն երթեալ քարոզեաց ». զի ասէ, զքեզ ծանոյց եւ ՚ի դժոխսն Աստուած մեռելոցն որպէս եւ կենդանեացն ՚ի յերկրիս. ուսանիմք զայս եւ ՚ի նոյն ինքն ՚ի տեառնէն խորհրդաբար ասացեալ. «Գայ իշխան աշխարհիս այսորիկ, եւ յիս ինչ ոչ գտանէ յիւրոցն ». որպէս թէ ոչ վասն այնորիկ մեռանիմ իբր զդատակնքին Ադամայ պարտական. քանզի ես ոչ մեղայ, այլ մեռանիմ որպէս պատուէր ետ ինձ Հայր, այսինքն փոխանակ ամենայն աշխարհի փրկութեան. զոր թէպէտ եւ յայնժամ ոչ ծանեան, սակայն ուսմամբ եւ յիշողութեամբ Հոգւոյն յետոյ հաստատեցին։ Վասն այսորիկ եւ գրեաց Պետրոս. որովք ուսանիմք՝ հարցն մերոց հետեւելով, թէ յետ կամաւոր մահուն՝ Հօր աւանդեաց Քրիստոս զհոգին. «Հայր, ասէ, ՚ի ձեռս քո աւանդեմ զհոգի իմ ». եւ ելեալ մարմնական հոգին անճառ միութեամբ աստուածութեանն, ըստ հրամանին առ Հայրն ընթանայր . իսկ իշխան օդոյս այսորիկ եկն ընդ առաջ նորա որպէս եւ ամենայն հոգւոց, եւ զի անհաս էր ՚ի նմանէ աստուածութեանն միութիւն, պահանջէր ՚ի մարմնական հոգւոյն պարտս, եւ քննեալ որոնէր, եւ գտանէր եւ ոչ ինչ, ըստ նախ հրամանին, «Գայ իշխան աշխարհիս այսորիկ, եւ յիս ինչ ոչ գտանէ ». յայնժամ ծանեաւ չարն՝ թէ անմեղն ըստ սիրոյ եւ ըստ պատուիրանի Հօրն արար զմեռանելն, եւ ոչ եթէ ըստ պարտեաց. իսկ Հայրն որ վայելեաց յՈրդւոյն սէրն, եւ ՚ի մահու խաչի հնազանդութիւնն, ետ նմա իշխանութիւն յերկինս եւ յերկրի փոխանակ այնորիկ, այսինքն նմա ըստ մարմնոյ՝ որ միշտ ունէր ըստ աստուածութեանն։ Այլ զի արդար լիցի Աստուծոյ դատաստանն, եւ մարդոյ արդարութեամբ՝ մարդկան յանցանացն թողութիւն, ուստի եւ առեալ Քրիստոս զիշխանութիւնն՝ յետ ամաչեցուցանելոյն զսատանայ, էջ ՚ի ստորին վայրս մահու, առ կապեալ հոգիս արդարոցն, եւ քարոզեալ ծանոյց ամենեցուն զաստուածութիւնն, եւ զշնորհսն Հօր, եւ ազատեալ զամենեսեան յիշխանութենէ սատանայի՝ աղարտեաց զնիգս դժոխոցն հզօրեղապէս, եւ եթող մնալ ՚ի ներքոյ խնամոցն Աստուծոյ մինչեւ յարդարն դատաստան. իսկ զարդարսն՝ որ ըստ պարտեացն Ադամայ, եւ ոչ ըստ ինքեանց էին ըմբռնեալ, ընդ իւր վերածեաց՝ ասելով, օն արիք գնասցուք աստի, այսինքն առ Հայր. վասն որոյ եւ ասէ. «Զքեզ ծանոյց Աստուած կենդանեաց եւ մեռելոց »։ Զի որպէս յաշխարհի զամենայն շնորհս գործոց առ Հայր վերածէր յաղագս համակամութեանն, այսպէս եւ առ մեռեալսն եցոյց ՚ի դժոխս զնոյն տնօրէնութիւնն Հօրն հնազանդութիւն՝ մարդկան եւ դիւաց, ըստ ասացելումն. «Այլ զի ծանիցէ աշխարհ , եթէ սիրեմ զՀայր, եւ որպէս ետ ինձ իշխանութիւն եւ պատուէր այնպէս առնեմ »։ Զայս ամենայն ընդ զգալի պատարագին նշանակաց՝ որ ՚ի վերայ զգալի սեղանոյն եդ ձեռօքն առաջի Աստուծոյ, քահանայն բանաւոր եւ իմանալի պատարագ եդ ՚ի վերայ իմանալի սեղանոյն առաջի Աստուծոյ Հօր՝ մտացն տռփմամբ, եւ ըղձից եւ փափագմանն ձեռօք, եւ մտացն վճիտ եւ մաքուր հայեցողութեամբ՝ որ տեսանէ զիւրն լոյս, որպէս պարտ է տեսանել աւատալոյն հաստատութեամբ, եւ ներքին իւր մարդոյն վկայութեամբ։ Եւ զհաւատալն ո՞րպէս պահանջէ բանս. այնպէս հաստատուն՝ իբր թէ զգալի աչօք տեսանեմք զխօսակիցն, եւ զգալի պատարագաւ զնա թախանձեմք. զի այնպէս իմանալիս միտք յառեսցի յԱստուած՝ որպէս աչքս զգալի ՚ի թագաւոր համարձակութեամբ. արդ քանզի ցուցաք ՚ի սկզբան բանիս մարմնական օրինակաւ զհաստատութիւն իմանալի խորհրդոյս ըստ կարի մեր՝ եթէ զՈրդին եւ զերախտիս նորա ՚ի պէտս փրկութեան մեր առաջի Հօրն ածեմք, եւ զմեր վիշտս նովաւ ուսանել թախանձեմք, զայս մինչեւ ցայս կէտ բանի իմացականապէս կատարեաց քահանայս։ Զի առեալ ՚ի ժողովրդենէն զմարմնոյն Քրիստոսի նշանակս, եւ զխորհուրդ նորին հաւատոցն, որպէս համարձակ ծառայ եւ անամօթ, գործովք հրեշտակ եղեւ ՚ի սոցանէ առ Աստուած, եւ եդեալ առաջի զնուէրն՝ պատմեաց զպատգամաւորութիւնն ՚ի դիմաց ամենեցուն կարգաւորապէս, այսինքն զպէսպէս վերոյ եդեալ երախտիքդ՝ զորս ՚ի ձեռս Որդւոյն գտին ՚ի նմանէ մարդիկ։ Ապա յորժամ զայս ամենայն ասաց, եւ բարձրացոյց զշնորհսն Աստուծոյ եւ զսէրն, մանաւանդ եւ պարտական ողորմելոյ զնա դատեցաւ, բուռն հարկանէ ձեռամբն զնշանակաց խորհրդոյն, եւ մտացն իմացականութեամբ, որ է յերկինսն առաջի Աստուծոյ զՔրիստոսէ եւ զնորին խորհրդոցն. եւ զայն որ մինչեւ ցայժմ առաջի էր եդեալ, եւ խօսէր համարձակապէս աւատալովն, այժմ ՚ի ձեռս Հօրն դնէ ասելով. արդ յետ ծանուցանելոյ զխորհուրդ մեր պատարագ առաջի քո գալոյս, թէ ըստ որու՛մ հրամանի, կամ ո՛յր աղագաւ եղեւ, ժամ է զի զնոյնս զոր առաջի եդաք եւ խօսեցաք՝ զի ՚ի ձեռս քո դիցուք։ Քանզի ո՞րպէս գիտասցես զորքանութիւն մեծութեան սորա՝ եթէ ոչ առեալ ՚ի ձեռս շօշափեսցես, եւ քննեալ ծանիցես. վասն այսորիկ ըստ հրամանի պատուիրանաց տեառնդ մեր ՚ի ձեռն քո յառաջ բերեմք եւ դնեմք զդա եւ զխորհուրդս դորա. ա՛ռ ՚ի քեզ եւ որոնեա, եւ տես ՚ի քո միածինդ, ՚ի քո սիրելիդ, ՚ի քոծոցածինդ վասն մեր զպէսպէս սպիսդ չարչարանացն. նայեա ՚ի դէմս դորա, եւ ՚ի նոյն տես եւ ընդ իմ վասն իմ զապտակն եւ զթուքն. յառեաց ՚ի ձեռսն եւ յոտսն, եւ տես զխոցուածս բեւեռացն ՚ի պէտս ներելոյ քո իմ ՚ի ծառն ձեռացս ձգման։ Որոնեա զկողսն, եւ տես անդր բերանացեալ զխոցուածս տիգին յանողորմ թշնամւոյն ընկալեալ. դիր զձեռս ՚ի վերայ քոյ սիրեցեալ Որդւոյդ գլխոյ, զոր ետու այժմ ՚ի քեզ, եւ տես ՚ի դմա զփշանիւթ պսակին նախատինս՝ զոր վասն իմ այպանեցաւ անպարտական։ Եթէ գգուելով քո զդա ըստ անճառդ սիրոյ, եւ ՚ի թիկունսն յառիս տէր, տեսանես անդր զոզորածեծն առնելոյ դառն խոցուածսն. զայն ամենայն կրեաց նա անմռունչ խոնարհութեամբ, այսքան անմեղ այպանեցաւ եւ ոչ ինչ բարբառեցաւ, որպէս զի իմում ամբարտաւանութեանն դու Հայր ներեսցես. այսքան չարչարեցաւ եւ ոչ գժդմնեցաւ, զի զիմ հեշտութիւն մեղացն թողցես. վասն այսորիկ եւ ետու ՚ի ձեռս քո այժմ, զի զփրկեալ դովաւ ժողովուրդս ընկալցիս։ Եթէ եղբարցս տենչումն եւ բարեկամացս գեղձումն՝ այսքան փղձկի ՚ի դորա ողորմելիդ որ վասն իմ կերպարանք , դու Աստուած գթոյ աղբեւր որքան յՈրդիդ նայեցեալ, եւ ՚ի դորա կիրսն վասն մարդկան թշուառացեալ մեղօք ժողովրդեանս՝ լիցիս ողորմած։ Այսքան եւ այսպիսի բերանով մտացն ՚ի տեսանել հոգւոյ աչացն՝ ընդ տալ ՚ի ձեռս Աստուծոյ զնուէր խորհրդոյս, բարբառի հրեշտակն եւ պատարագիչ քահանայն ասելով.

«Եւ արդ մեք տէր ըստ այսմ հրամանատրութեան յառաջ բերեալ զայս խորհուրդ փրկական մարմնոյ եւ արեան միածնի քո »։ Զայն յայտ առնէ թէ ինքն որգիտէր զխորս կամաց քոց, որպէս սիրեցեալ ծառայից զայս յայտնեաց, եւ մեք յառաջ բերեալ զսոյն տամք ՚ի ձեռս քո. զո՞. զխորհուրդն փրկական մարմնոյ եւ արեան միածնի քո. եւ խորհուրդն զի՞նչ է. կիրքդ չարչարանաց նորա զոր ասացաք եւ հանդերձեալ եմք ուսանել։ Եւ սա խորհուրդ ո՞յր աղագաւ կոչի. այսինքն զի ըստ պարզ եւ սոսկ տեսութեան մարդկան եւ դիւաց կրէր զնոյն իբրեւ զմի ոք ՚ի մարդկանէ չարչարանք ակամայ, եւ ինքն ծածուկ եւ խորհրդական թաքնութեամբ զմի մի ՚ի նոցանէ դնէր ՚ի ձեռս խորհրդակիցն Հօր փոխանակ պարտեացն Ադամայ եւ ծննդոցսնորա որովք եւ փրկեցաք իսկ եւ զօրացաք եւ կցորդեցաք յիմաստ խորհրդոցն Աստուծոյ գիտութեամբ։ Բայց որք ոչ գիտացին Հրեայք եւ հեթանոսք ՚ի ճառ խաչին իմաստութիւն եւ նշանս հայցեն, եւ յիմարին ՚ի քննելն՝ ոչ տեղեկացեալ. իսկ առ որ նոքա յիմարին, մեք խորհրդապէս եւ անհաս յանհաւատիցն զփրկութիւն մեր ընդգրկեմք. ո՞րպէս. զի յիշեմք առաջի Հօր, եւ սովաւ միշտ հաշտիմք ընդ նմա. ըստ որում ասէ.

«Յիշեմք զդորա որ վասն մեր զփրկագործ զչարչարանսն, զկենդանատու զխաչելութիւնն, զերեքօրեայ թաղումն, զերանելի յարութիւնն, զաստուածապէս համբարձումնն »։ Այս ամենայն կիրքս Քրիստոսի ոչ թէ միայն յայնժամ, այլ մինչեւ ցկատարած աշխարհի յիշատակեալ՝ զփրկութիւն մարդկան տնօրինէ. զի թէ յայնժամ միայն էր, եւ առ այն ժամանակի մարդիկ, անիրաւութեան տայ այս կարծիք արդար իրաւանցն Աստուծոյ. եւ ո՞ւր դիցուք զառաքելոյ ասելն, «Յիսուս Քրիստոս երէկ եւ այսօր, նոյն եւ յաւիտեանս ». ուրեմն միշտ է փրկութիւնս ՚ի Քրիստոսէ։ Ո՞րպէս. ՚ի ձեռն հաւատոցն, որպէս զի մի՛ բնաւ կասեսցուք ՚ի մեղանչելն յուսահատութեամբ, այլ զփրկագործ միջնորդէս բուռն հարցուք տկարացեալք՝ եւ առողջանամք. եւ բուռն հարկանելն է այս, Աստուծոյ Հօր տալ զնուէր հաշտութեան փրկագործն չարչարանօք, որպէս ասէ այժմ. «Յիշեմք զդորա որ վասն մեր զփրկագործ զչարչարանսն »։ Եւ յորժամ յիշեմք, զի՞նչ. ամենայն իրօք մերումն ներումն լինի ըստ հաւատոցն. զի վասն այնորիկ նա անմեղ չարչարեալ, որպէս զի մեք նովաւ՝ որ մեղուցեալքս եմք, լիցուք արդարացեալ։ «Զկենդանատու զխաչելութիւնն »։ Քանզի մահ նորա մարմնով ՚ի խաչին՝ զկեանս հոգւոց եբեր հոգւով մեռելոցս եւ բերէ միշտ. քանզի այս զիա՞րդ լինիցի, եթէ առաջի Աստուծոյ խորհուրդ շնորհաց իւրոց հնանայ կամ աղօտանայ. այլ թէ կարծեմք աղօտ մեր մտացս հնութեամբ ախտիւն վարակելոց. ապա թէ մաքրիմք յայնցանէ, ոչ թէ միայն Աստուծոյ կարծեմք զայս խորհուրդ յայտնի , այլ եւ մեք զօրանամք երեւելապէս հաւատովք զնոյն ճանաչել։ «Զերեքօրեայ թաղումնն, զերանելի յարութիւնն »։ Զթաղմանս ճառ եւ զյարութեանն, ոչ եթէ վայրապար առնու ՚ի մէջ, այլ որպէս զի ցուցցէ՝ թէ չէր դա այսմ ամենայնի կարօտ. զի զի՞նչ էր թաղելն նմա հարկաւոր՝ որ յապականութենէ ոչ ըմբռնի ըստ մեղաց. սակայն կրեաց որպէս ամենեցուն վասն մեր. նոյնպէս եւ զայս՝ առաջի քո եւ քեզ նուէր հաշտութեան տուեալզտնօրէնութեանն խոնարհութիւն։

«Զաստուածապէս համբարձումն, զնստելն ընդ աջմէ քո, Հայր, զահաւոր եւ զմիւսանգամ գալուստն խոստովանիմք եւ օրհնեմք »։ Այն որ մինչեւ ցայժմ ասացաւ՝ տնօրինաբար խոնարհութիւնն էր, զորս կրեաց Քրիստոս ըստ պարտեաց մերոց եւ ընդ ամենեցուն. իսկ յարութիւնն եւ համբարձումն, ընդ աջմէ Հօր նստելն եւ դատելն, շնորհն եւ փառքն է՝ զոր փոխանակ այնորիկ ՚ի յիւրն մարմին ընկալաւ մեզ. արդ որպէս զչարչարանսն ոչ վասն իւր, այլ վասն մեր ընկալաւ, այսպէս եւ զփառսն ոչ որպէս կարօտ, այլ մեզ ՚ի նոյնն գրաւական եւ առհաւատչեայ երեւեցաւ. ապա թէ ոչ՝ նա որ յառաջ քան զարուսեակ ծնեալ՝ էր ընդ աջմէ, ո՞րպէս նորոգապէս նստէր՝ եթէ ոչ առ ՚ի հաստատութիւն իմս պատուոյ առաւելութեանն։ Ուստի եւ զայսոսիկ զշնորհս պատարագէ Աստուծոյ Հօր սովաւ քահանայն, թէ յանզուգական պատիւ հաստատեաց զյոյս մարդկան Որդիդ քո եւ տէր մեր։

«Զքոյս ՚ի քոյոցս քեզ մատուցանեմք, ըստ ամենայնի եւ յաղագս ամենեցուն »։ Յորժամ ետ ՚ի ձեռս զխորհուրդն, եւ առ ՚ի նմանէ յինքն զբանաւորս պատարագ Աստուածն իւր եւ թագաւոր, ապա յաւելու թէ նուէրդ զոր իբրեւ զմեր մարմնակից եւ ՚ի մէնջ մարդ ետու տեառնդ, քո է անճառաբար ծնունդ եւ Որդի. եւ մեք որ ծառայք եմք քո, թէպէտ իբրեւ զմեր եւ ՚ի մէնջ մատուցանեմք, ոչ իբրեւ ՚ի մէնջ զդա ունիմք, այլ Աստուած հաւասար քեզ դաւանեմք, որ տնօրինեաց զայս ամենայն՝ ոչ վայրապար, այլ ըստ մեր ամենայնի կարօտութեան, եւ յաղագս ամենեցուն մեր փրկութեան. եւ մեք այժմ որպէս զքո Որդի եւ ՚ի քէն մեզ տուեալ, դարձեալ ՚ի մէնջ տամք զդա քեզ նուէր փոխանակ ամենայնի, եւ ընծայ հաշտութեան փոխանակ ամենայն աշխարհի ՚ի ձեռս Հօրդ աւանդեալ։

Ընդէր այժմ ապա ժողովուրդն գոհաբանեն որք նախ արժան զնոյն դատեցան

ՅՈՐԺԱՄ հրեշտակ նոցա քահանայն զնուէր ընծայիցն զոր ետուն ՚ի ձեռս նորա համաբուն հաւատովն եւ երեւելի նշանակօքն մատոյց առաջի Աստուծոյ Հօր, եւ գոհացաւ ՚ի դիմաց ամենեցուն պէսպէս եւ զանազան շնորհակալութեամբ. եւ յետ այնորիկ ետ ՚ի ձեռս Աստուծոյ զնոյն հաւատոցն եւ մտացն աչօք, եւ նա առեալ ընդգրկեաց սիրական ողջունիւ զՈրդին ծոցածին մարդկայինս էութեամբ, ՚ի վերայ որոյ հաստատեաց հրեշտակս եթէ ետու զդա ՚ի քեզ ոչ վայրապար, այլ ըստ ամենայնի եւ փոխանակ ամենեցուն, սարկաւագս որ հայր է ժողովրդեանն եւ դաստիարակ, ընթերակայ քահանայիս եւ խորհրդազգած, տեղեկացաւ այժմ ՚ի ներքին վայր սրբոյ խորանիս այսմ ամենայնի, որպէս եւ երկրորդ դաս յետ քրովբէիցն սրովբէիցն գիտութեան, որք անընդմիջաբար են շուրջ զԱստուծով. արդ քահանայս որպէս զսրովբէ անընդմիջաբար խօսեցաւ ընդ Աստուծոյ, եւ սարկաւագն որպէս զդասապետութեանցն՝ առին ՚ի սոցա երկատեսակութենէն զգիտութիւն խորհրդոյն ըստ չափոյ կարողութեան իւրեանց. վասն այնորիկ որպէս նոքա ոչ պահեն, այլ իջուցանեն ՚ի հրեշտակացն դաս, այսպէս եւ սա՝ զոր ուսաւ ոչ թաքուցանէ, այլ բարիոք սիրով յայտնէ ժողովրդեանն, թէ զնուէրն զոր տուաք եղբարք ՚ի ձեռն քահանայիս, մատոյց Աստուծոյ. եւ ծանեայ զի նա սիրով եւ հաշտութեամբ ընկալաւ զնոյնն։ Քանզի քահանային ձայն ոչ իջանէ մինչեւ ՚ի ժողովուրդն, այլ ՚ի սարկաւագն, եւ նորայն ապա ՚ի նոսա. որպէս զի բարիոք պահեսցուք զհամանմանութիւն հրեշտակական կարգաւորութեանցն. Արդ զոր տեղեկացաւ սարկաւագն անմռունչ ազդմամբ, յայտնէ ժողովրդեանն, այսինքն թէ գոհութեանն զոր իրաւունս դատեցայք՝ եկն ժամանակն, եւ ահա ընկալաւ Աստուած զպատարագ հաշտութեանն ձեր. Զոր ծանուցեալ միաձայն աղաղակեն.

«Յամենայնի օրհնեալ ես տէր, օրհնեմք զքեզ, գովեմք զքեզ, գոհանամք զքէն, աղաչեմք զքեզ »։ Որպէս ասացաք ՚ի սերովբէական երգն, ժողովրդեանս օրհնութիւնն ոչ է առ Հայր, այլ առ Որդին, այսինքն զի թէ սոցա ամենեցուն կարելի էր բանն դատել զառ Հայր ձգտելն, եւ ընդ նմա խօսելն, զի՞նչ կարօտանային միջնորդութեանն քահանային, զոր ՚ի դիմաց իւրեանց առ Աստուած առաքեցին. ապա յայտ է թէ նոքա առ նա հասանել ոչ կարեն, այլ միայն մերձ են ՚ի Քրիստոս, ուստի զօրհնութիւնսն նմա տան ասելով. «Յամենայնի օրհնեմք զքեզ ». այսինքն մեծ եւ բազմապատիկ է քո երախտիքդ եւ շնորհդ առ մեզ, տէր մեր Յիսուս, զոր տուաք ՚ի ձեռս քահանայիցդ, եւ դոքա մատուցին վասն մեր զնոյնն պատարագ Հօր քում Աստուծոյ՝ մեր անհամարձակելի առ նա մտանել. այլ միայն զքեզ վասն ամենայնի զոր կրեցեր, եւ դոքա Հօր քում զնոյն մատուցին։ Օրհնեմք զքեզ վասն ամենայնին՝ որով Հայր քո ընդ մեզ հաշտեցաւ. գովեմք զմիջնորդդ խաղաղութեան յաղագս ամենայն չարչարանաց քոց՝ որովք մեք յուսամք այժմ ողորմութիւն գտանել։ Գոհանամք զբարերար մեր տեառնէդ, եւ աղաչեմք տէր Յիսուս, Աստուած մեր դու ես, եւ ստեղծումն եւ նորոգութիւն ՚ի քէն ընկալաք. մի՛ անտես առներ, այլ վշտակցեա եւ օժանդակ լեր քահանայիցդ պաղատանաց՝ զոր քեւ ՚ի ձեռն քո Հօր եւ աստուծոյ մերոյ նուիրեն։

Մեկնութիւն խորհրդական աղօթիցն զոր այժմ ասէ քահանայն

«ԶՔԵԶ արդարեւ տէր Աստուած մեր գովեմք, եւ զքէն գոհանամք հանապազ »։ Տեսանե՞ս այսուհետեւ, զի այլ ոչ պատարագէ, այլ գոհանայ, վասն սիրով ընդունելոյ Աստուծոյ զպատարագն որ մատոյց. քանզի այժմ իմանալի հայեցողութեամբ տեսանէ զնուէրն մատուցեալ՝ խանդակաթ սիրով ՚ի Հօրէն իւրմէ ողջունեալ. յաղագս որոյ որ նախ տայր զնոյն եւ զհաճութեամբ զառնուլն աղերսէր, այժմ յետ առնլոյն Աստուծոյ սիրով զխորհուրդ յիշատակի Որդւոյն եւ ողջագուրելոյն գթով համակամութեանն զնորայն որ վասն մեր տնօրէնութիւն ՚ի ներմարդութեանն, գոհանայ զնմանէ մատուցողս։ «Զքեզ արդարեւ տէր Աստուած մեր գովեմք, եւ զքէն գոհանամք »։ Ժողովուրդս, ասէ, որ նախ իրաւունս դատեցաւ զգոհանալն, այժմ նայեցեալ ՚ի շնորհ միածնիդ քո գոհացան. եւ արդարեւ վայելչապէս է մերս միշտ Հայր զքէն գոհանալ, որ զայս քան տնօրէնութիւնս փրկագործութեան սիրելի Որդւովդ ուղեւորեցեր մեզ անարժանիցս եւ անմաքրիցս։

«Քանզի զանց արարեր զմերովք չար գործովքն, այսպիսի ահաւոր եւ անպատում խորհրդոյս կարգեցեր սպասաւորս »։ Թէ ո՛րքան էր մարդկան չար գործք, յառաջագոյն գիտեմք ամենայն իրօք, եւ Աստուած որ մեծն է ողորմութեամբ ըստ Պօղոսի, զայնմ ամենայնիւ զանց արարեալ, մինչդեռ մեռեալն էաք ՚ի մեղս մեր՝ կենդանիս արար զմեզ ՚ի Քրիստոս։ Եւ կենդանութեանն շնորհ ո՞րքան. ինքն առաքեալ պատմէ. «Ընդ նմին յարոյց եւ ընդ նմին նստոյց յերկնաւորս ՚ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան եւ զօրութեան եւ տէրութեան եւ ամենայն անուան անուանելոյ »։ Զո՞. զմարդիկ, զգերեալն եւ զկոխեալն ՚ի սատանայէ. քանզի նոքա այժմ ընդ Քրիստոսի են յուսով վեհագոյն հրեշտակաց՝ ըստ նորին աղօթելոյ. «Հայր, կամիմ զի ուր եսն իցեմ, եւ սոքա ընդ իս լինիցին ». ապա արդարեւ ահաւոր խորհուրդ, որոց տնօրէն եւ կցորդ կարգեցաք՝ ընդ Աստուած խառնեալ զմեզ հաւատացեալ, եւ վեհագոյն հրեշտակաց վերացեալ, մանաւանդ եւ յաստի կեանս, միշտ նորա յերկինս քահանայագործելովն՝ մեր ՚ի յերկիրս հաւատովքն մաքրեալ. առ որ նայեցեալ քահանայիս ասէ. այս ամենայն շնորհս , տէր,

«Ոչ յաղագս մերոյ ինչ արժանաւորութեան, յորոց յոյժ թափուր եմք, եւ միշտ ունայն գտանիմք հանապազ »։ Արդարեւ ճշմարիտ խոստովանի զմարդկայինս զանգուածոյ կիրս. այսինքն զի ոչ կարէ սեփական պահել զբարին, այլ միշտ զստացեալն վերստին մեղանչելովն աղաւաղէ, եւ յար եւ հանապազ կրէ ընդ ինքեան՝ ոչ զբարին զոր աշխատութեամբ ստանայ, այլ զմեղսն առ որ ինքնայօժար կամօքն միտէ. զոր զմտաւ ածեալ՝ զպարտութիւն խոստովանի առաջի Աստուծոյ, այսինքն ընդ քո ծայրագոյն շնորհացդ կշռեմք ասէ եւ զմերս բնութեան յետին անարգութեամբն նուաստութիւն, եւ ունայն ՚ի բարեգործութենէ միշտ զերեւելն. յաղագս որոյ գտանեմք զտուրս քո ըստ շնորհացն, եւ ոչ ըստ պարտեաց. ձիր, եւ ոչ պարգեւ. ողորմութիւն, եւ ոչ հատուցումն։

«Այլ ՚ի քո բազմազեղ ներողութիւնդ ցանգ ապաւինելով՝ համարձակիմք մերձենալ ՚ի սպասաւորութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնի քո »։ Օրինակաւ ասէ համարձակիմք ՚ի շնորհս քո, զմտաւ ածեալ «Զի թէ մինչ թշնամիքն էաք, հաշտեցաք ընդ Աստուծոյ մահուամբ Որդւոյ նորա, ո՞րչափ եւս առաւել ՚ի հաշտելս մերում ապրեսցուք կենօքն նորա ». վասն այսորիկ եւ պարծիմք ՚ի քեզ Աստուած ՚ի ձեռն տեառնս, որով զհաշտութիւնս ընդ քեզ ընկալաք. եւ այսպէս զոտս յուսոյ ՚ի բազմազեղ ներողութիւնդ արձանացուցեալ՝ համարձակիմք սպասաւորել մարմնոյ եւ արեան միածնի քո։ Սպասաւոր զանձն իւր կոչէ եւ համարձակող, իսկ սպասաւորութիւն զպատարագելն զՔրիստոս փոխանակ ամենեցուն Հօր. քանզի այս գործ պաշտաման եւ սպասաւորութեանն է, միջնորդութիւն առնել ՚ի մէջ Աստուծոյ եւ մարդկան. իսկ ասելն մարմնոյ եւ արեան միածնի քոսպասաւորեցի, այսինքն թէ զխորհուրդ մարմնանալոյ նորա եւ զգործս փրկութեան այժմ նուիրեցի. եւ զի ընկալար սիրով՝ գոհանամ, ոչ որպէս զարժանաւոր, այլ իբրեւ ՚ի վեր եւ առաւել քան զարժանս իմ ՚ի քո շնորհդ վայելող։

Մեկնութիւն աղօթիցն զոր խոնարհի քահանայն եւ ասէ

«ԵՐԿԻՐ պագանեմք եւ աղաչեմք եւ խնդրեմք ՚ի քէն բարերար Աստուած »։ Պարտ է գիտել, թէպէտ ամենայն բանք աղօթից որ մինչեւ ցայժմ պատմեցան՝ պատմութիւն էր շնորհացն Քրիստոսի, եւ յիշատակ առաջի Հօր, ըստ նմին եւ գոհաբանութիւն. եւ այս ոչ վայրապար, այլ բարիոք եւ ամենավայելուչ կարգաւորութեամբ՝ զոր իրաւունս վարկանիմ դնել համառօտ. այսինքն զի նախ մարդ երեւեցաւ Քրիստոս եւ Աստուած ՚ի մէջ երկրի, վասն որոյ եւ եղեն երկրաւորքս երկնայնոցն կցորդ. զայսր խորհուրդ ունէր առաջին աղօթքն եւ զյիշատակ, ուստի եւ շարժեաց սարկաւագն զամենայն եկեղեցին ՚ի սրբասացութիւն։ Յետ այնորիկ զտնօրէնութիւն փրկագործ չարչարանացն եւ զխաչին կատարեաց, զոր պարունակեաց երկրորդ աղօթիցն յիշատակ խորհրդածութեան՝ տալով զնոյն նուէր Աստուծոյ Հօր քահանային. յաղագս որոյ եւ ըստ ամենայնի այնորիկ գոհացան, եւ օրհնեցին ազդմամբ սարկաւագին ժողովուրդն զՔրիստոս։ Ապա զի յետ խաչին եւ յարութեանն՝ առ նա զմխիթարիչ Հոգին փոխարէն իւրոցն աշխատութեանց, եւ բաշխեաց ՚ի յաշխարհս. վասն այսորիկ եւ քահանայս՝ յետ տալոյ զայս խորհրդոյս յիշատակ նուէր Աստուծոյ Հօր, եւ նորա սիրով ընդունելոյն, եւ սմին ՚ի վերայ ամենայնին գոհանալոյն, ապա կարգաւորապէս համարձակի խնդրել զշնորհս Հոգւոյն. զի մինչ չեւ էր մեռեալ Քրիստոս, ոչ ումեք ետ Հայր զՀոգին, ըստ այնմ. «Չեւ էր Հոգի, քանզի Յիսուս չեւ էր փառաւորեալ »։ Արդ սաայժմ որպէս թէ այսօր եղեւ մարդանալն եւ խաչն եւ յարութիւնն, ետ զնոսին ըստ կարգի Հօր նուէր, եւ ապա փոխարէն Քրիստոսի մահուն եւ չարչարանացն զոր ետ՝ խնդրէ ՚ի Հօրէ երկրպագութեամբ զՀոգին սուրբ. որպէս եւ յայնժամ , զի հեղ յառաքեալսն։ Եւ դու տես, զի նոքա որ ՚ի Քրիստոսի առատ վարդապետութիւնն ոչ բնաւ զղջացան, գալստեամբ Հոգւոյն ՚ի մի ձայնէն Պետրոսի երեք հազարքն ահւատացին։ Ապա յայտ է՝ թէ մահն Որդւոյ վասն զշնորհս Հոգւոյն առնլոյ մեզ եղեւ . բայց քանզի մեք որ այսօր եմք յաշխարհի մարդիկ, չէաք յայն ժամանակս, թէ նոքա միայն էին վայելեալ ՚ի շնորհս խաչին կամ ՚ի պարգեւաց Հոգւոյն, Աստուծոյ դատաստանն աչառանօք էր, եւ մեք առանց մեղադրութեան։ Վասն այնորիկ նոյն խաչին յիշատակն զոր ուսաք ՚ի տեառնէ՝ այսօր կատարեալ, զայն զառաջին մահուն ունի զօրութիւն. եւ որպէս յայնժամ յետ խաչելութեանն տուաւ մարդկան Հոգին ՚ի Հօրէ, նոյնպէս եւ այսօր կատարեալ յետ յիշատակի խաչին խորհրդոյ զնոյն ընդունիմք. զի լիցի Աստուած անաչառ ՚ի պարգեւս իւր, եւ մարդիկ հասարակաբար ՚ի նոյն վայելող. ուստի եւ յետ խաչին երկրպագեալ՝ զՀոգին խնդրեմք ՚ի Հօրէ միջնորդութեամբ եւ աղերսանօք Որդւոյս իւր մահու։ Դարձեալ կամիմ եւ այլ տարակուսանաց զլուծումն պահանջել. քանզի կարծեն ոմանք թէ ո՞րպէս հոգին ներգործէ զհացս Որդւոյն մարմին, այսինքն Քրիստոսի. քանզի իջանէ Հոգին ՚ի վերայ սորին, եւ լինի սոյն՝ ոչ Հոգւոյն, այլ Քրիստոսի մարմին. որ զայս զմտաւ ածէ ՚ի վերայ եկեղեցական խորհրդածութեան եւ ոչ բնաւ ուսաւ զկալն, ոչ ծանուցեալ եթէ Որդւոյ միայն մարմնանալն էր եւ փրկելն. իսկ յետ այնորիկ Հոգւոյն տուաք մատակարարութիւն, եւ ամենայն շնորհ առ մեզ ՚ի նմանէ ներգործի։ Դարձեալ եւ զայս մի՛ ոք տգիտասցի՝ թէ նոյն ինքն զՔրիստոսն անուն տէրն մեր Հոգւոյն սեփականեաց ներգործութեամբն, որ եկացն ՚ի վերայ նորին մարմնոյ ՚ի Յորդանան, որպէս եւ ուսանիմք ՚ի մեկնութենէ անտի սրբոյն Կիւրղի. եւ Հոգւոյն զօրութեամբ սկիզբն արա նշանացն, ոչ եթէ իբր զկարօտ կամ զտկար ընկալեալ, զոր մի՛ լիցի կարծել, այլ զի մարդն զՀոգւոյն փչումն ունէր յԱստուծոյ ՚ի սկզբանն եւ կորոյս ընդ յանցանացն, զնոյն տէրն վերստին յիւր մարմինն ա՛ռ ըստ ամենապայծառ անմեղութեանն. եւ ըստ որում կրճիմն եղեալ Ադամայ արգել զնա յամենայն ծննդոցս, մեռեալ Քրիստոս՝ սփռեաց զնա ՚ի վերայ ամենայն եկեղեցւոյ. եւ զսա զեկեղեցի մարմին անուանէ Քրիստոսի Պօղոս, եւ յոսկերաց նորա որ տարրանայ ՚ի գլուխն Քրիստոս, ոչ այլ իւիք՝ բայց յօդակապութեամբ Հոգւոյն։ Ապա պարտ է գիտել՝ եթէ զՀոգին սուրբ Քրիստոս տնօրինապէս նախ ՚ի յինքն ընկալաւ, եւ նովաւ եւ ՚ի նմանէ ՚ի մեզ հեղաւ, ըստ այնմ. «Եթէ ոք զՀոգին Քրիստոսի ոչ ունի՝ սա չէ նորա ». եւ ոչ չափով տայ Հայր Որդւոյ զՀոգին. եւ մեք յորժամ խնդրեմք զնոյնն ՚ի Հօրէ, ՚ի գլուխն Քրիստոս իջանէ , եւ նովաւ եւ ՚ի նմանէ յոսկերս տարածի եւ կենդանախարուկէ. ուստի եւ ասէ.

«Երկիր պագանեմք եւ աղաչեմք եւ խնդրեմք ՚ի քէն բարերար Աստուած, առաքեա ՚ի մեզ եւ յառաջի եդեալ յընծայս յայս զմշտնջենաւորակից քո եւ զէակից սուրբ Հոգիդ »։ Ընծայքս, որպէս բազում անգամ ասացաք, նշանակ տուաւ ՚ի ձեռս սորա ՚ի ժողովրդենէն մարմնոյն Քրիստոսի, եւ խոստովանութիւն հաւատոյն հաստատութիւն սորին ճշմարտութեանն. զայս առեալ մատոյց քահանայն գոհացողական պատմութեամբն փոխանակ ամենեցունց. եւ յորժամ զայս ա՛ռ Հայր ՚ի ձեռաց սորա հաշտութեամբ, եւ եթող սոսկալի յիշատակաւ խորհրդոյս զմեղս եկեղեցւոյս, որպէս ՚ի խաչելութեանն պատառեաց զձեռագիր սոցա յանցանացն, ապա խոնարհեալ շնորհակալ լինի թողութեանն եւ հաշտութեանն քահանայս, եւ Զհոգին խնդրէ. ըստ որում եւ առ մարդիկ է տեսանել . քանզի յորժամ պատարագաւ գնամք զումեք բարկութիւն անցուցանել ՚ի մէնջ, նախ զկաշառսն առնուլ յօժարիմք, որոյ վասն եւ աղաչեմք զնա. իսկ առնուլն յետ այնր խռովելոյն զպատարագն ՚ի ձեռաց մեր՝ նշանակ հաշտութեան տայ. եւ մեր տեսեալ զնա ՚ի հաշտութիւնն, նախ գոհանամք եւ շնորհ ունիմք զիջանելոյն դարձեալ ՚ի սէրն, եւ ապա առնումք համարձակութիւն խնդրել ինչ ՚ի նմանէ. այսպէս արար սա առ Աստուած՝ զոր խռովեցուցեալ էաք ըստ մեղաց մերոց, հրեշտակ առաքեալ խաղաղարար պատարագաւն՝ նախ զպատարագս ետ ՚ի ձեռս Աստուծոյ թագաւորին մերոյ, այսինքն զյիշատակ չարչարանացն վասն մեր միածինն Որդւոյ. եւ յորժամ նա ընկալաւ սիրով հաշտեցաւ ողորմութեամբ, սա երագեաց եւ վաղվաղակի գոհացաւ զհաշտութենէն՝ ասելով. «Զքեզ արդարեւ տէր Աստուած մեր գովեմք եւ զքէն գոհանամք »։ Իսկ յետ գոհութեանն յառաջ գայ ապա ՚ի խնդրուածսն օգտի մատուցողաց պատարագիս. եւ նախ ծայրագոյն խնդիր է Հոգին սուրբ, որ տնօրէնն է մեր եւ մատակարար. «Առաքեա ՚ի մեզ՝ ասէ », այսինքն ՚ի դասս քահանայիցն եւ սարկաւագացն որք են ՚ի պաշտօն խորհրդոյն. եւ ընդէ՞ր նախ յինքեանս խնչրէ. ցուցանելով թէ մեք ՚ի ծայրագոյնն ժամանեցաք մաքրութիւն, եւ կարող եմք զփայլումն նշուլից շնորհաց Հոգւոյդ առանց միջնորդի յանձինս պարփակել. իսկ ժողովուրդքս յայսպիսիս կատարելութիւնս ոչ ժամանեալք, կարօտ են միջնորդութեամբ նշանակացս զնոյն ընդունել. որպէս եւ առաքեալքն յանկատարութեանն նախ քան զհամբարձումն միջնորդութեամբ Քրիստոսի. քանզի փչեաց ՚ի նոսա եւ ասէ. «Առէք Հոգի սուրբ », առ ՚ի յիւրմէ իջուցեալ զզօրութիւն Հոգւոյն ՚ի նոսա։ Այսպէս եւ այժմ. «Առաքեա ասէ զՀոգիդ սուրբ ՚ի մեզ, եւ յառաջի եդեալ յընծայս յայս »։ Որպէս զի տպաւորելով Հոգւոյն ՚ի սա, ըստ որում ՚ի մարմինն Քրիստոսի հանգիցէ. առ որ մերձենալով ժողովրդեանս ընդ զգայական ճաշակման սորա՝ եւ զիմանալի զօրութիւն Հոգւոյն ընկալցին հոգւոց շնորհ եւ զօրութիւն։

«Որով զհացս օրհնեալ՝ մարմին ճշմարտապէս արասցես տեառն մերոյ Յիսուսի. եւ զգինիս օրհնեալ՝ արիւն ստուգապէս արասցես տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի »։ Զի՞նչ ասեմք առ այս. եւ մինչեւ ցայժմ ո՞չ էր սա մարմին եւ արիւն Քրիստոսի. եթէ ոչ էր, ապա ընդէ՞ր դու յառաջ բերեր, եւ ո՞րպէս զնոյն ետուր զսա ՚ի ձեռս Հօր՝ ասելով, այժմ մեք տէր յառաջ բերեմք զմիածին քո եւ ըստ նորին հրամանի տամք ՚ի քեզ մեր փոխան պատարագ։ Այո, ասէ, արարի ես զայս ամենայն, եդի առաջի Աստուծոյ, եւ ետույետ այնորիկ ՚ի ձեռս նորա։ Բայց ուսիր, եղբայր, զվայելուչ խորհրդոյս զզօրութիւն, զի զայս մարմնաւոր նշանակս ես հաստատութիւն ունէր առընթեր իմն բանաւոր պատարագի՝ զոր մատուցանէի. որովք վկայութիւն դնէի առաջի Հօր՝ թէ զայս հացս ա՛ռ ՚ի ձեռս միածինդ քո, եւ օրհնեաց եւ մարմին իւր կատարեաց, եւ զայս գինիս սրբեաց եւ արեամբ ուխտ նորընդ մարդիկ կռեաց, եւ որպէս զհաց եւ զգինի ետ մեզ զյիշատակ տնօրէնութեան իւրոյ կերակուր եւ ըմպելի, եւ ըստ որում այս ճշմարիտ մարմին զգալի, այսպէս եւ դա հաստատապէս մարմնովս իմով մեռանի։ Իսկ յորժամ զայս ամենայն բանաւոր նուէր, եւ պատարագ օրհնութեան հաստատութեամբ նշանակացս մատուցի, եւ զԱստուած հաւատով ընդ արարածս այս նուիրացս յիշատակօք հաշտեցուցի, ապա զսոյն որ յինէն նշանակ մարմնոյն Քրիստոսի եւ ապացոյց մատուցաւ, իջմամբ Հոգւոյն՝ նմին մարմին ճշմարտապէս փոխարկել յօրինակէ եւ կատարել թախանձեմ. քանզի ասեմ զհացս՝ զոր ես օրինակ մարմնոյ Քրիստոսի եդի առաջի, եւ սովաւ զճշմարիտ նորին խորհուրդն ցուցի, դու այսուհետեւ օծ Հոգւովդ, եւ յօրինակէն ՚ի ճշմարտութիւն վերափոխեա։ Եւ ո՞րպէս լինիցի սա յօրինակէն ՚ի ճշմարտութիւն, օրինակաւ հաստատեսցուք. այսինքն զի մարդ մարմին գոլով առանց հոգւոյ՝ օրինակ մարդոյ ասի, եւ ոչ տիրապէս մարդ. իսկ յորժամ կամօքն Աստուծոյ ընդ մեռեալ մարմինն հոգի բանաւոր խառնի, ասի սա ճշմարիտ մարդ եւ կենդանի, եւ հոգին որ միացաւ ընդ սմա՝ ոչ եթէ զգալի աչաց մեր երեւեցաւ, կամ տեսանելի եղեւ ՚ի նոյն մարմինս առաւելութիւն, այլ միայն զնոյն տեսանեմք զմարմինն նովաւ կենդանի։ Այսպէս եւ նշանակս մարմնոյն եւ արեանն Քրիստոսի մինչեւ ցայժմ ապացոցյ էր առաջի Աստուծոյ եդեալ ՚ի քահանայէս, եւ բանաւորն պատարագի նշանակ հաստատութեան. իսկ առեալ Աստուծոյ Հօր ընդ բանաւորն պատարագի եւ զօրինակս նորին, եւ իբր զԱստուած կարող՝ տիրապէս շընչեաց զկենդանարարն Հոգի յանշունս մարմին, եւ արար զսա որ նախ զգալի մարմին, այժմ Հոգւովն սրբով Քրիստոսի մարմին, եւ միութեամբ ընդ գինիս Հոգւոյն՝ Քրիստոսի զսա արիւն նմին էացուցեալ կատարեաց. եւ որպէս ՚ի մեռեալ մարմինն խառնեալ հոգին՝ յէութիւն մարմնոյն ոչ լինի նիւթականին առաւելութիւն, այլ միայն զի նիւթն նովաւ զօրանայ եւ ներգործէ որպէս կենդանի, ըստ այսմ եւ ՚ի սմա միացեալ Հոգւոյն Աստուծոյ, եւ արարեալ մարմին Քրիստոսի, նիւթոյս ոչ ինչ լինի այլայլութիւն կամ առաւելութիւն, այլ միայն զի իմանալի զօրութիւն ընկալաւ, եւ ՚ի ճաշակողսն զիւրն կատարէ ներգործութիւն։ Եւ զի՞նչ է ներգործութիւն սորին տեառն կենդանւոյ. քաւութիւն եւ թողութիւն մեղաց, ըստ որում եւ յաջորդ բանիւս ցուցանէ։

«Որպէս զի եղիցի սա ամենեցուն մեզ մերձեցելոցս յանդատապարտութիւն, ՚ի քաւութիւն եւ ՚ի թողութիւն մեղաց »։ Տես եղբայր, թէպէտ եւ արտաքոյ է բանիս, զի մերձեցելոցն է սա թողութիւն, որպէս եւ խնդրեմքն, եւ ոչ մեռելոցն ըստ որում կարծեմք. բայց զի՞նչ է ասելն՝ անդատապարտութիւն. այսինքն զի մի լիցուք վասն սորին՝ դատաստանի պարտական. եւ պարտական եմք յորժամ ոչ փորձեմք զչափ անձանց, ըստ խրատուն Պօղոսի, նախ քան զճաշակելն. զի ասէ. «Որ ուտէ եւ ըմպէ անարժանութեամբ, դատաստան անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ ». է՞ր վասն. «Զի ոչ խտրէ զմարմինն տեառն։ Եւ զի՞նչ է ոչ խտրելն. այսինքն ոչ պատուելն. եւ ոչ պատուելն է ոչ հաւատալն։ Յայսպիսի մեղաւորացս արգելու զշնորհս Պօղոս, եւ ՚ի թերահաւատիցն, եւ ոչ թէ յայնցանէ որք օճառ սրբութեան մեղաց զսոյն ընդունին հաւատով յուսացեալք, եթէ արիւնն Յիսուսի սրբէ զմեզ յամենայն մեղաց։ Եւ ո՞յք են որք ոչ փորձեցին զանձինս եւ ոչ խտրեցին զմարմինն տեառն. ինձ թուին նոքա՝ որք զխորհրդոյս զօրութիւն նախ հաւատով ոչ ճաշակեցին. յաղագս որոյ եւ ստուերք թուի յաչս այնպիսւոյն ամենայն զգուշութիւնքս։ Եւ տեսեալ զի հացս յետ բազմապատիկ օրհնութեանցն մնաց եւ այնպէս ՚ի բնութիւն իւր, մերձենայ ՚ի սոյն անփորձ խորհրդով եւ անարժան անձամբ իբր ՚ի լոկ հաց. յաղագս որոյ եւ ըստ անխտրութեանն դատապարտի, այսինքն զի ոչ խտրեաց զսա հաւատովք մտացն ՚ի հասարակական սեղանոյ։ Դարձեալ եւ ոչ փորձեաց զանձն իւր՝ որ կատարեաց զսա ՚ի պէտս համարոց եւ պարտուց մեռելոց։ Ինձ մի՛ ոք մեղադրեսցէ, քանզի ոչ եթէ զոք դատապարտեմ, այլ աղէխարշ գթով ՚ի դատապարտութենէ գործոց կորզել յօժարեմ. զի այն է դատապարտող՝ ուր ՚ի թիւրն խրատէ այժմ, եւ աստուծոյ ատենին մատնէ աստի խաղաղութեամբս, քան այն՝ որ այժմ յանդիմանեալ խռովեցուցանէ խարանօք եւ խոցուածով բանին, եւ ՚ի Քրիստոսի անաչառ ատենէն յուսայ զերծուցանել։ Արդ տես թէ ո՛րպէս ոչ փորձեաց զանձն իւր՝ որ զպարտս մեռելոց եդ առաջի խորհրդոյս կատարումն. զի փորձելն՝ որ ասաց Պօղոս, քննելն է անձին, եւ քննէ զհաւատսն եւ զգիտութիւնն։ Որպէս զի գիտասցէ իմասցի եւ իմաստնասցի եւ զգաստացեալ ծանիցէ , ո՛յր աղագաւ այս խորհուրդս, կամ զի՛նչ դիտաւորութիւն սորա. փորձէ եւ որոնէ, ո՛րպէս հացս եւ գինիս մարմին եւ արիւն Քրիստոսի, եւ կամ զի՛նչ շնորհ ՚ի նմանէ առ մեզ իջանէ։ Արդ որ զայս փորձութեամբ անձին իւրոյ ուսուցանէ , նա խտրեալ պատուէ զմարմինն տեառն. եւ արդարեւ որպէս յաստուածային սեղան ՚ի սոյն մերձենայ. իսկ որ միայն ՚ի մեռելոց պէտս եւ ՚ի լրումն թուոց զնոյն կատարեաց, ե՞րբ փորձեաց, ե՞րբ քննեաց, ե՞րբ որոնեաց եւ ուսոյց անձին իւրոյ զխորհրդոյս զօրութիւն։ Ե՞րբ ծանեաւ զայսքան եւ զբիւրապատիկ սորա առաւելութիւն. այլ դեռ եւս կաթնկեր է, դեռ եւս տգէտ է բանին արդարութեան, դեռ եւս ոչ է կրթեալ զճաշակելիսն յընտրութիւն բարւոյ եւ չարի։ Եւ եթէ իւր ճաշակելիքն չկարէ տանել զկատարելոցն կերակուր, մանրէ ո՞րպէս զնոյն, եւ տղայոցն առնէ ախորժելի։ Ահաւասիկ տեսանես, զի ոչ խտրեմք այսպիսի մտօք զմարմինն տեառն. քանզի որպէս ոմն արհամարհեաց զսա իբր զմարմնական սեղան, եւ այնպէս կերաւ անարժանաբար, ես արհամարհեմ զնոյն իբրեւ զտուրեւառութիւն վաճառոց եւ մեռելոց սակ համարոյ հատուցման մերձենամ ՚ի սա, եւ նուիրեմ ՚ի պէտս վաճառուց անխտիր համարձակութեամբ՝ անփորձ եւ անարժան կամօք, եւ ոչ որպէս ՚ի տեառն իմոյ յիշատակ՝ աշխարհի հաշտութիւն եւ ճաշակողացն քաւութիւն. վասն այսորիկ որպէս զանփորձ անխտիր եւ զաստուածավաճառ դատապարտիմ, անզեղջ մնալով ՚ի մոլորութիւնն. իսկ եթէ զղջանամ, դիւրաւ քաւիմ. ո՞րպէս. ըստ առակողին ասելոյ, «Ճանաչելն զքեզ բովանդակ արդարութիւն է, եւ իմանալն զքեզ՝ արմատ անմահութեան »։ Քանզի յորժամ ճանաչեմք փորձիւ անձանց զհաւատացեալ մեզ խորհրդոյս զօրութիւն, եւ որպէս պարտն է զսա կատարեսցուք, վաղվաղակի առանց միջնորդի, սովաւ եւ ՚ի սորին ձեռն քաւիմք, զի տուաւ սա մեզ ըստ խնդրոյս՝ անդատապարտութիւն, ՚ի քաւութիւն, եւ ՚ի մեղաց թողութիւն։ Եւ ո՞րպէս քաւէ զմեղսն. յորժամ անստգիւտ հաւատովք զսոյն ճաշակեմք. յորժամ մեզ փրկանք, եւ ապա օտարաց նուիրեմք. յորժամ գիտութեամբ եւ իմանալով զյոյսն ՚ի զօրութիւն խորհրդոյս արձանացուցանեմք. յորժամ ոչ կարծեսցուք զՅիսուս Քրիստոս՝ որ նոյն է, հնացեալ յամենամերձն զօրութենէ. յորժամ ոչ քննութեամբ, այլ հաւատով հաղորդիմք չարչարանաց նորա խորհրդածութեանս. յորժամ ներքին մարդս առաջիաչաց իւրոց ունիցի զՔրիստոս, եւ սիրով գուն գործէ զնոյն արմատացուցանել. յորժամ ոչ պարզ հաւատով, այլ իմացականաւն առ նա զսէրն վերացուսցուք, յայնժամ կարողապէս ճաշակեմք, որպէս լինի սա մեզ քաւութիւն կամ մեղացն մերոց թողութիւն։ Ապա մինչ ոչ ընդ այսպիսի ճանապարհս հաւատոց իմաստութեամբ եւ առաքինութեամբ հետեւեալ եմք, եւ ՚ի նպատակ աստուածգիտութեանն ժամանեալ, թէպէտ եւ բանս աղաղակէ զորպէսն լինել քաւութիւն, գիտակցութիւն մտաց մերոց ոչ կարէ հաւատալ, ոչ անցեալ դեռ ընդ կիրթ տեսութեան որպիսութեանն. զի հոգեւոր խորհուրդ է. եւ ոչ մարմնաւոր։ Զհոգւոյն կամս պարտ է սորին հաւատոց հաւանեցուցանել, եւ ոչ զբարբառ բերանոյ. եւ հոգին ոչ հաւատայ առանց հոգեպէս տեսութեան, եւ հոգեւոր տեսութիւնն ոչ լինի առանց իմաստութեանն, եւ իմաստութիւնն ոչ հաստատի առանց բանաւորապէս առաքինութեանն, եւ բանաւորն առաքինութիւն ոչ ուղղի առանց մարմնոյս հանգստեան եւ փառաց արհամարհութեանն. ուրեմն արդարանայ ՚ի բանս իւր տէր մեր. «Որ ոչ առնու զխաչ իւր եւ գայ զհետ իմ, ոչ է ինձ արժանի ». զի մինչ դեռ կենդանիս եմ աշխարհի, անկար եմ արժանապէս որպէս պարտն է իմանալ։ Իսկ ապա ոչ միայն կենդանի լինել, այլ եւ զնոյն ՚ի պէտս աշխարհական շահից եւ փառաց վաճառել, քանի՞ ողբոց յերկնաւորաց եւ ՚ի սրբոց հրեշտակացն տեսանողացն զնախատինս իմ գտանիմ արժանի. մանաւանդ թէ ոչ ողբոց՝ այլ նախատելոյ տիրապէս, որ կամաւորութեամբս իմով զտեառն իմոյ անուն նախատեցի ՚ի մէջ դիւացն գնդից։ Վա՜յ ինձ. ոչ գիտեմք՝ թէ այս ամենայն յանդիմանապէս կալոց է առաջի աչաց մեր յաւուրն յետնում ՚ի չարաչար դատողաց թշնամեացն, եւ ՚ի չարեաց մերոց վկայիցն, որք ոչ միայն թէ զոր գիտեմքս մեղք, այլ եւ զորս ոչ գիտեմք խորամանգ մեքենայիւքն յիշեն. յորմէ զգուշանալն է վայելուչ եղբարք, որքան ՚ի սեաւ եւ ՚ի մուր կեանքս պանդխտիմք. Խելս խառնել ընդ մեզ, եւ մի՛ անձամբ անձին դրժողս լինել. այլ իմանալ՝ թէ ունիմք հանապազորդ թշնամի, յորմէ փրկեսցուք տերամբ մերով Յիսուսիւ Քրիստոսիւ , որ է օրհնեալ յաւիտեանս։

Ընդէր այսուհետեւ ոչ բանական պատարագ, այլ երեւելի նուիրօքս աղաչէ

ԲԱՆԱՒՈՐԱԿԱՆ պատարագին նուիրագործութիւն ՚ի քահանայէս լրումն էառ, այսինքն խորհուրդ եւ յիշատակ չարչարանացն Քրիստոսի. զոր նշանակացս հաստատութեամբ ետ ՚ի ձեռս Աստուծոյ Հօր՝ վերահայեցողութեամբ իմացողականն աչաց. որոյ եւ ընկալաւ փոխարէն զիջումն ազդման եւ զօրութեան Հոգւոյն Քրիստոսի ՚ի վերայ ընծայիցն . որով մեռեալ նիւթն կենդանացաւ, եւ անշունչն հոգիացաւ, եւ ապացոյցն ճշմարտեցաւ, եւ նշանակ մարմնոյն Քրիստոսի անըստգիւտ հաստատութեամբ մարմին Քրիստոսի կատարեցաւ։ Իսկ մարմին Քրիստոսի յորժամ լսես, բանաւորապէս իմա՛ զխորհրդոյս զօրութիւն, եւ մի՛ տարակուսանօք յանբան հաւատն յենուր , ըստ արտաքին բարբառոյ հաւատալ, եւ իմացողական մտաց հաւատով մնաս անհաւան, տեսեալ զի զոր մարմին եւ արիւն անուանես՝ ոչ է միս եւ արիւն, այլ հաց եւ գինի. այլ գիտեա զի մարմին Քրիստոսի հաւատամք զսա՝ յաղագս Հոգւոյն Քրիստոսի ՚ի նոյն բնակելոյ, եւ զՀոգին Քրիստոսի ասեմք, ոչ թէ իբրեւ ՚ի նմանէ յառաջ սկիզբն առեալ եւ բղխեալ՝ որ է անձնաւոր հաւասար նմին, եւ համափառ բղխումն, այլ ՚ի Հօրէ։ Բայց զի Քրիստոս զնա նախ ընկալաւ յինքն ըստ մարմնոյ նորն Ադամ՝ պայծառացեալ փչմամբն, զոր կորոյս առաջինն Ադամ, եւ ՚ի մեզ շնորհն ՚ի ձեռն Քրիստոս ի նովաւ եւ ՚ի նմանէ տարածեցաւ. վասն այսորիկ եւ Հոգի Քրիստոսի ասեմք. ըստ այսմ եւ առաքեալ զանդամս Քրիստոսի տաճար անուանէ Հոգւոյն Աստուծոյ. այսպէս եւ տէրն առ առաքեալսն եդ, «Մխիթարիչ Հոգին սուրբ զոր առաքեսցէ Հայր յանուն իմ », այսինքն թէ իմոյս լինի անուան առ ձեզ հաստատիչ։ Բայց ըստ կարի մերում այսպէս երեւելի առնեմք զխորհրդոյս զօրութիւն. Հայր եւ Որդի եւ սուրբ Հոգին մի են ըստ կամաց աստուածութեան բնութեան եւ փառաց, եւ որիշ ըստ անձնաւորութեան եւ դիմաց. իսկ գիտութիւն բաշխէ եւ շնորհս իջուցանէ ՚ի հրեշտակս եւ ՚ի մարդիկ կամօք Հօր եւ Որդւոյ Հոգին Աստուծոյ։ Զնա ընդունէր եւ առաջին մարդն՝ հաւասար հրեշտակաց իմանալի լուսաւորութիւն. իսկ յետ յանցանացն բարձաւ ՚ի նմանէ շնորհն. զոր յորժամ կամեցաւ Աստուած յառաջին փառսն հանել, ոչ Հոգւովն՝ այլ Որդւովն տնօրինեաց զխորհուրդն. եւ զայս ոչ յայտնի, այլ անհաս ՚ի հրեշտաւաց եւ ՚ի մարդկանէ եւ ՚ի դիւաց։ Քանզի եկն Որդին Աստուծոյ, անճառ խառնմամբ՝ յօդեաց իւր մարմին ՚ի կուսէն, եւ ծնաւ նովաւ. եւ սատանայ ոչ ծանեաւ՝ թէ աստուածութիւնն Որդւոյ խառնեալ էր ընդ մարմինն, այլ ՚ի կարծիս մնաց. է՞ր վասն . զի մի՛ զառաքինութիւն մարմնոյն՝ զօրութեանն Աստուծոյ տացէ, եւ զարդարութեամբ փրկութիւն մարդկան՝ իշխանութեամբ դատեսցի. վասն այսորիկ լոյս աստուածութեանն ՚ի խաւար մարմնոյն լուսաւորէր, եւ խաւարին արարիչ եւ մեղացն՝ նմա ոչ եղեւ հասանելի, եւ ոչ իշխան աշխարհի զնա ծանեաւ. այլ զի՞նչ. անհաս էր ՚ի նմանէ աստուածութիւնն որ ՚ի մարմնին, եւ զմարմինն մատնեաց ՚ի ձեռս նորա բնաւորականն կրիւք։ Իսկ նա ոչ ինչ կարաց ընդ կրից մարմնոյն յիւրոցն ներգործութեանց խառնել. քանզի լոյսն որ ՚ի նմա էր ճշմարտապէս՝ որոշէր զբնաւորապէս մարմնոյն խաւար, եւ զարտաքինն՝ զոր չարն ընդ նմին խառնել մեքենայէր. ուստի եւ զիւրն կրէր ստուգութեամբ, իսկ ՚ի նորայն եւ ոչ բնաւ հպել արժանի առնէր, այլ միայն տեսանէր։ Իսկ սատանայ զայս ոչ կարէր տեսանել՝ թէ զայս արկածքս զոր ես ջանամ ՚ի մարմինս Աստուծոյ արկանել, աստուածութիւնն որ ՚ի սմա է՝ իմանայ, եւ զմարմինն իւր ՚ի բնաւորական ասպարէզն անսայթաք կառավարէ, ըստ այնմ. «Եթէ էր ծանուցեալ, ոչ արդեօք զտէր փառացն ՚ի խաչ հանէին ». այլ որքան պարտ էր՝ եւ՛ս առաւել ջանիւ զպատերազմական հնարս ժողովէր, եւ ոչ ինչ բնաւ կարաց ներգործել ՚ի տէրն մեր, ոչ թէ ըստ մարմնոյ միայն, այլ եւ ոչ ըստ խորհրդոց. քանզի աստուածութիւնն քննիչ խորհրդոց ընդ անմարմնական հոգին միացեալ՝ զնա կառավարէր, եւ նովաւ զմարմինն. յաղագս այնորիկ եւ նա միայն արդար ՚ի մարդկանէ, զի զխորհուրդս կառավարեաց արդարութեամբ եւ անմեղութեամբ, որ այլ ումեք անհաս էր. ապա թէ ոչ՝ մարմնով բազումք եղեն արդարք, բայց ոչ փրկեցաք նոքօք, զի ՚ի հոգիս մխեցաւ չար արկածիցն նետք ՚ի բնաւիցս, բայց ՚ի նմանէ՝ որ զամենայն մերկ տեսանէր եւ զգուշաբար պարսպէր։ Իսկ յորժամ կատարեցաւ մարմնական հասակաւն, եկն առ Յովհաննէս ՚ի մկրտութիւն. ո՞յր աղագաւ. զի նա վկայ լիցի եթէ նա մարմնով զամենայն արդարութիւն, եւ ոչ մեղաւ։ Եւ վկայեաց ո՞րպէս. քանզի որք մկրտէին իջեալ ՚ի ջուրսն՝ խոստովանէին Յովհաննու զմեղս իւրեանց, եւ ապա ելանէին. իսկ տէր մեր վաղվաղակի էջ ՚ի ջուրն եւ ել , ոչինչ գիտելով զանձին խիղճ մարմնովն Ադամայ, այն մարմնովն որ մինչեւ ՚ի նա խադալիկ էր դիւաց, որք միայն ՚ի նմանէ պարտեցան, վասն այսորիկ եւ բացան նմա երկինքն, եւ էջ Հոգին Աստուծոյ, այն որ հեռացեալ էր յԱդամայ, վերստին դարձեալ ՚ի վերայ մարմնոյն Ադամայ. ոչ չափով եւ ոչ զօրութիւն տալով, այլ տնօրինաբար, զի զիւրն շնորհ ընկալցի դարձեալ մարդկութիւնս յԱստուծոյ, այսինքն Որդւովն զՀոգին, որով եւ վարեցաւ ՚ի փորձութիւնն, եւ յետ յաղթութեանն դարձաւ ՚ի նշանագործութիւնն՝ նորին զօրութեամբ, զոր ծանեաւ սատանայ արժանապէս ընկալեալ ըստ ամենապայծառ մաքրութեանն զՀոգին։ Բայց զՈրդւոյ աստուածութիւնն միացեալ ընդ մարմինն եւ ոչ այժմ իմացաւ, այլ գործէր զնշանսն որպէս զմի ոք ՚ի մարգարէիցն տնօրինաբար զօրութեամբ Հոգւոյն, ոչ թէ իբր զտկար, այլ խորհրդոյ արդարութեանն իւրոյ ուղղիչ առ մերն փրկութիւն. ապա թէ ոչ, ըստ որում գրեաց Աստուածաբան, ոչ տայ Հայր Որդւոյ զՀոգին եւ ոչ չափէ, սակայն տնօրինաբար ետ նա, եւ սա ընկալաւ։ Յետ այնորիկ եւ արդարն ՚ի վերայ անարդարոցս մեռաւ. է՞ր վասն. զի ինքն միայն եղեւ արդար առաջի Աստուծոյ, եւ զմարմնոյս եցոյց մաքրութիւն։ Պարտ էր զի եւ մեք նովաւ փրկեսցուք, եւ փրկեցաք՝ ոչ ձրի, այլ զարիւն Որդւոյն ընկալեալ գինս Հօրն. եւ անմեղին մահուամբն՝ հայր մեղաց մարդկան նշաւակեալ խայտառակեցաւ եւ դատապարտեցաւ, այսինքն բանսարկուն. եւ պատառեալ Հօր վասն մահուան Որդւոյն զձեռագիր մերոյ հակառակութեանն՝ ետ դարձեալ նովաւ եւ ՚ի նմանէ մարդկան զշնորհ օծութեանն Հոգւոյն։ Զորհամբարձեալ Քրիստոսի յերկինս, եւ յինքն ընկալեալ ՚ի Հօրէ վարձ իւրոյ աշխատութեանն՝ սփռեաց յարարածս. այսպէս հոգին տարրացուցանէ զմեզ ՚ի Քրիստոս, իբր զկենդանութիւն սփռեալ ՚ի գլխոյն ՚ի յանդամս։ Ըստ այսմ օրինակի եւ այժմ եղեւ. քանզիտալով քահանային զՈրդին ՚ի դիմաց մարդկութեանս Հօրն, ընկալաւ սիրով, եւ ետ ՚ի նա ՚ի Քրիստոսի միջնորդն զփոխարէն հատուցումն պատարագին զՀոգին, այսինքն՝ զի աղաչանօք նորա եւ բարեխօսութեամբ առաքեաց զնա յանուն նորա, ըստ այնմ. «Հոգին ճշմարտութեան՝ զոր առաքեսցէ Հայր յանուն իմ ». իսկ նա եկեալ յանուն Քրիստոսի եւ նովաւ եւ ՚ի նմանէ, զհացս արար մարմին Քրիստոսի. այսինքն ոչ ըստ որակութեան փոփոխեալ ՚ի միս եւ յարիւն, այլ զի՞նչ. համանունաբար անուանին եւ են մարմինք ՚ի չորից տարերց բաղկացեալք, որպէս միսն եւ հացն, եւ որպէս գինին եւ արիւնն. եւ չէ ՚ի նոսա բնութեանց զանազանութիւն, այլ որակութեանց միայն։ Արդ նոյն Հոգին, որ էջ եկաց ՚ի վերայ մարմնոյն Քրիստոսի տնօրինաբար, եւ օծ զնա Քրիստոս ըստ մարմնոյ զմիշտ օծեալն անճառ միութեամբն Որդոյ , նոյն ինքն եւ այժմ էջ յառաջի եդեալ նշանակս մարմնոյ եւ արեան ՚ի հացս եւ ՚ի գինիս, եւ օծ զօրութեամբ զհամէութիւնս մարմնոյն Քրիստոսի, հոգին Քրիստոսի, մարմին Քրիստոսի։ Հոգի Քրիստոսի ասեմ, իբր տնօրինաբար առեալ ՚ի Հօրէ եւ ոչ եթէ ՚ի նմանէ բղխեալ, յաղագս որոյ եւ զսոյն մարմին Քրիստոսի կատարեաց՝ ըստ բնութեան մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ եւ զօրութեան եղեալ մարմին Քրիստոսի, եւ ոչ ըստ գունոյ կամ որակութեան. այլ զի հոգին Քրիստոսի ՚ի սոյն ճշմարտապէս մարմին Քրիստոսի, որպէս եւ լոյս արեգական ՚ի յօդ խառնեալ՝ օդն ՚ի լոյս փոփոխի. եւ զի մի հոգի է՝ որ զամենայն տիեզերաց պատարագս լնու եւ կենդանացուցանէ, մի մարմին Քրիստոսի ասին ամենայնքն. ուստի եւ աղօթք նոցա որ սովաւ՝ հանգչին ՚ի վերայ իրերաց, յորժամ հաւատան ՚ի միմեանս սիրով։ Արդ այժմ աստուածացեալ Հոգւովն նշանակքս, եւ ճշմարիտ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի եղեալ օրինակքս, եւ միջնորդութեամբ մահուն Քրիստոսի յիշատակաւն հոգիացեալ պատարագս, եւ աստուածութեանն վերահայեցողութիւն ՚ի ստորինս ցուցեալ, այսուհետեւ յառաջ բերէ քահանայն ըստ կարգի զխնդիրս հայցուածոց իւրոց, որոց աղագաւ եւ զբանաւոր պատարագն ընծայեաց։

Մեկնութիւն խորհրդական աղօթիցն

«ՍՈՎԱՒ շնորհեա զսէր, զհաստատութիւն եւ զղձալի զխաղաղութիւն ամենայն աշխարհի »։ Սովաւ ասէ, այս ինքն մարմնովս Քրիստոսի, զոր ընկալաք ՚ի քէն շնորհ եւ պարգեւ՝ փոխանակ մեր զնոյն պատարագելոյն։ Բայց զսովաւ ասելն մի՛ կարծեսցուք միջնորդութեամբ ասել կամ աղաչանօք. այլ զի՞նչ. յայտ է թէ սոյն լցցէ մեզ զայսոսիկ զխնդիրս՝ որ ՚ի միջի մերում. քանզի միջնորդ նախ ետ զխորհրդածութիւն բանաւոր պատարագի չարչարանացն Քրիստոսի, յետ որոյ մաղթեաց երկրպագութեամբ եւ աղաչանօք, եթէ վասն այդ մեծ պատարագիդ՝ զոր առեր ՚ի ձեռանէ մերմէ հաշտութեամբ՝ առաքեա ՚ի մեզ եւ ՚ի նշանակ ընծայիցս զՀոգիդ սուրբ։ Իսկ եկեալ Հոգւոյն ըստ աղաչանացն, եւ կատարեալ զմարմին եւ զարիւնն Քրիստոսի, ասէ, թէ այսուհետեւ այն պարգեւք՝ որ էջ ՚ի քէն ՚ի մէջ մեր, կամօք քո լիցի խաղաղութիւն եւ սէր աշխարհի։ Զոր օրինակ թէ ոք ումեք կենդանարար դեղ տայ եւ անդեղայ մահարար դեղոց՝ փոխանակ իւրն խնդրոյ եւ աղաչանաց, իսկ նա բարեմիտ ոք գոլով ասէ, կամօք քո տացի սա ՚ի պէտս կենդանութեան եւ այլոց բազմաց, եւ ոչ ինձ միայն. այսպէս եւ սա առնէ յասելս, սովաւ շնորհեա զսէր. իբրեւ թէ ասելով, ինքնս որ առաջի կայ՝ ունի զօրութիւն զամենայն ինչ անձնիշխան կամօք կատարել, բայց յանձնէ ինչ ոչ առնէ, այլ զոր ինչ ՚ի կամս Հօրդ տեսանէ զնոյն համանման զօրութեամբդ ՚ի մէջ մեր գործէ, եւ քո կամքդ է հասարակաց աշխարհի փրկութիւն։ Արդ աղաչեմք զքեզ, զտնօրէնութիւն կամացդ ներգործեա ՚ի մեզ՝ մարմնով քո Որդւոյս, եւ զօրութեամբ որ ՚ի սմա Հոգւոյս, եւ շնորհեա ՚ի ձեռն սորա զսէր, զհաստատութիւն եւ զըղձալի զխաղաղութիւն ամենայն աշխարհի։ Սէր ոչ թէ զմարդկան առ իրեարս խնդրէ առատացուցանել, կամ նոցա ընդ միմեանս խաղաղել, այլ զի՞նչ. զԱստուծոյն առ մարդիկ իջանել, քանզի այսմ եղեւ յայտնաբան եւ միջնորդ Քրիստոս, եւ ՚ի նորա ձեռն զՀօրն սէր ՚ի վերայ աշխարհի ծանեաք. ըստ այնմ, «Յայտնեաց Աստուած զսէրն իւր ՚ի մեզ մահուամբ Որդւոյն, եւ Քրիստոս է խաղաղութիւնն մեր եւ Աստուծոյ, որ զմիջնորմ ցանգոյն քակեաց , եւ զթշնամութիւնն ՚ի մարմինն իւր նահանջեաց »։ Զայս սէր եւ զխաղաղութիւն զոր յառաջն ծանեաք, միջնորդութեամբ սորա ընդ քեզ եւ ընդ աշխարհ, ուղղեալ վերստին՝ ասէ, սովաւ հաստատեա։ Եւ է՞ր վասն միանգամ ուղղեալն կարօտի դարձեալ հաստատութեան. քանզի երդուեալ խախտեմք զնա միշտ յանցանացն թշնամութեամբ, ըստ այնմ. «Մեղք ձեր որոշեն ՚ի մէջ ձեր եւ ՚ի մէջ Աստուծոյ »։ Արդ զի մի՛ ՚ի սպառ մնասցէ թշնամութիւնն, ընկալաք մշտնջենաւոր զայս խորհուրդ սիրոյ եւ խաղաղութեան՝ ՚ի պէտս օր ըստ օրէ թշնամութեանն լուծման. ըստ այնմ զոր գրէ առաքեալ առ Կողոսացիսն. «Զձեզ որ երբեմն օտարացեալն էիք, եւ թշնամիք խորհրդովք ՚ի գործսն չարութեան, այժմ աւադիկ հաշտեցոյց անդամօք իւրոյ, յանդիման կացուցանել զձեզ սուրբս եւ ամբիծս եւ անարատս առաջի նորա »։ Ասա մեզ ով երանելի Պօղոս, եւ զի՞նչ է որ ուսուցանէ մեզ՝ եթէ այժմ աւադիկ ՚ի ձեռն յիշատակի մահուանն Քրիստոսի, եւ ճաշակմամբ անդամոց մարմնոյն նորա հաշտեցաք ընդ Աստուծոյ։ Կամ ո՞ է որ հաւատարիմ առնէ՝ թէ թշնամութիւնն զոր ունէաք ընդ նմա խորհրդովք եւ չար գործովքն՝ լուծաւ սովաւ. կամ ո՞ է որ հաստատէ այսուհետեւ զմիտս մեր, թէ այսուհետեւ սուրբ ամբիծ է առաջի Աստուծոյ, զի ահա նոյն մարդիկն եմք, ոչինչ բնաւորական փոփոխումն ընկալեալ մարմնոյս հաղորդութեամբշնորհիս, զի հաւաենսցուք որպէս երկաթ հրով հրանայ, կամ օդ լուսով պայծառանայ, այլ եմք նոյնն՝ որպէս նախ քան զհաշտութիւնն եւ յետ հաշտութեանն։ Պատասխանէ առաքեալ ըստ կարգի ասացելոյս, բնութեամբ ոչ փոփոխիք, այլ հաւատով սրբիք. քանզի ասէ յետ այսորիկ, «Եթէկայցէք ՚ի նոյն հաւատս արմատացեալք, հաստատեալք եւ անշարժ ՚ի յուսոյ աւետարանին՝ զոր լուարուք »։ Եւ նոյն հաւատ զո՞ր ասէ, այսինքն զմկրտութեանն. զի ՚ի մկրտելն բնութեամբ ոչ փոփոխեցար, բայց հաւատով հաւատացեր՝ թէ ընդ զգալի մարմնոյս լուսանալոյ՝ եւ հոգիս մաքրեցաւ։ Յայս յոյսս, ասէ, թէ արմատացեալ ես եւ հաստատեալ, հաւատա անշարժ մտօք թէ եւ այժմ անդամօք մարմնոյս Քրիստոսի եւ մահուամբ նորա պատարագաւ՝ հաշտեցար ընդ նմա հաղորդութեամբն ՚ի թշնամութենէն՝ զոր ՚ի չար գործոցն գտար, եւ ես այսուհետեւ ՚ի ձեռն Քրիստոսի յանդիման կացեալ Աստուծոյ սուրբ եւ ամբիծ։ Ապա թէ ոչ հաւատաս, գիտեա զի մեր ամենայն ինչ ահւատովք է, եւ ոչ նշանօք, խորհուրդ՝ իբր բարեկամաց, եւ ոչ նշան՝ բռնի ձգող թշնամեաց. իսկ որ ՚ի խորհուրդս նայելով ոչ հաւատայ՝ մեղանչէ, զի «Ամենայն ինչ որ ոչ ՚ի հաւատոց են՝ մեղք են »։ Ապա ուրեմն որոց հաւատան՝ շնորհի սէր եւ խաղաղութիւն՝ զորս աշխարհի խնդրեաց. քանզի ասէ, «Շնորհեա՛ զսէր, զհաստատութիւն, եւ զըղձալի զխաղաղութիւն ամենայն աշխարհի »։ Եւ արդարեւ ամենայն աշխարհի շնորհեաց, եւ ոչ որպէս ՚ի հնումն Իսրայէլի միայն. իսկ որք ոչ ընկալան, կամաւ զաչս կափուցին. ապա թէ ոչ՝ յաստուածակոյս կողմանէն ամենայն ինչ ուղղեցաւ եւ միշտ ուղղի։

«Սրբոյ եկեղեցւոյ եւ ամենայն ուղղափառ եպիսկոպոսաց, քահանայից, թագաւորաց աշխարհի, իշխանաց, ժողովրդոց, ճանապարհորդելոց, վտանգելոց, աշխատելոց ՚ի պատերազմունս բարբարոսաց »։ Յորժամ խնդրեաց զհասարակաց շնորհն՝ որոշէ զեկեղեցի քրիստոնէից, իբր զսեպհական հօտ տեառն իւրոյ ՚ի հանուր աշխարհէ, եւ ըստ կարգի պատուոյ դասեալ՝ ամենեցուն զայցելութիւնն մաղթէ, քանզի սոքա զորս թուեաց, ըստ իւրաքանչիւր ընթացից կարօտին ձեռնտուութեանն Աստուծոյ առաջիկայ գործոցն հանդէս։ Եւ տնօրինի ամենայն կամօք Հօր, եւ քահանայագործութեամբ Որդւոյ ՚ի ձեռն խնամոցն եւ շնորհաց Հոգւոյն՝ եպիսկոպոսաց իմաստութեամբ առաջնորդելն, քահանայից արժանապէս հովուելն, թագաւորաց զխաղաղութիւն տնօրինել, աշխարհի իշխանաց երկեղիւ բարեգործելն, ժողովրդոցն օրինաց հնազանդելն, ճանապարհորդաց ՚ի վտանգիցն փրկել։ Իսկ ասիցես՝ եթէ զայս մաղթէ միշտ, ընդէ՞ր առ բազումս ՚ի դերեւ ելանեն աղօթքն սորա։ Քանզի ինքեանք ոչ կամեցան անձնիշխան կամօք զնոյնն խնդրել, վասն այսորիկ եւ զրկին. այսինքն զի սա յաստուածակոյս կողմանէն աղօթիւքս ուղղէ զխաղաղութիւնն, պարտին եւ մարդիկ առ Աստուած լինել խաղաղ, եւ ապա յերկոցունցս կամաց ուղղի շնորհն։ Քանզի սա զթագաւորի կամքն համոզէ ՚ի խաղաղութիւն. որպէս զի թէ եւ ՚ի պատժապարտ եւ ՚ի թիւր ծառայից իցեմք, միջնորդութեամբ սորա յորժամ դառնամք յուղղութիւն, ներէ մեզ սիրովն, ապա թէ ոչ դառնամք ոչ խնդրեմք կրկին վասն խաղաղութիւն ունելոյ ՚ի նորա կոչմանէն, եւ ոչ առ նոյն փութալոյ՝ դատապարտիմք։ «Սովաւ եւ օդոց շնորհեա զբարեխառնութիւն, եւ անդոց զպտղաբերութիւն, եւ ախտացելոց ՚ի պէսպէս ցաւս զփութապէս առողջութիւն »։ Միանգամ քննեալ զսովաւ ասելն՝ բաւական համարիմ, որով եւ զօդոց զբարեխառնութիւնն մաղթէ՝ որք փոփոխին բազում անգամ ՚ի սաստ մեզ եւ ՚ի բարկութիւն Աստուծոյ, ըստ այնմ զոր Յովէլն ասէ մարգարէ. «Հարի զձեզ անպտղութեամբ, եւ ածի ՚ի վերայ ձեր կարկուտ, ջորեակ եւ թրթուր, սակայն եւ ոչ այնպէս դարձարուք ՚ի յիս, ասէ տէր»։

«Սովաւ հանգո զամենեսեան զյառաջագոյն զ ՚ի Քրիստոս ննջեցեալսն, զսուրբ հարս, զհայրապետս, զառաքեալս, զմարգարէս, զվկայեալս, զեպիսկոպոսունս, զսարկաւագունս, եւ զբնաւ ուխտ եկեղեցւոյ քում սրբոյ, եւ զամենեսեան յաշխարհական կարգէ զարս եւ զկանայս հաւատով զվախճանեալս։ Ընդ որս եւ մեզ այց արասցես բարերար տէր, աղաչեմք »։ Ի Քրիստոս ասէ, զննջեցեալսն հանգո, որոշելով զեկեղեցի հեթանոսաց՝ որք անուամբն Քրիստոսի են կնքեալ յանհաւատիցն. եւ ընդէ՛ր զխաղաղութիւնն ամենայն աշխարհի նխդրեաց, իսկ զհանգիստն միայն քրիստոնէից յետ մահու։ Ուսուցանելով բանաւորապէս՝ եթէ որչափ էին անհաւատքն ՚ի կեանս աշխարհիս, կայր նոցա յոյս փրկութեան ՚ի ձեռն դարձին եւ հաւատոցն, իսկ մեռեալք՝ խափանեցաւ այն յոյսն, եւ Աստուծոյ մատնեցան արդար դատաստանին եւ պատուհասիցն. իսկ եկեղեցի հաւատացելոց՝ որք ՚ի Քրիստոս յուսովն ննջեցին, նոցա միայն պատշաճապէս զհանգիստն խնդրէ՝ ըստ անսուտ խոստմանն, «Հայր կամիմ զի ուր եսն իցեմ, եւ սոքա ընդ իս իցեն, ոչ սոքա միայն, այլ եւ ամենայն հաւատացեալքն բանիւ սոցա յիս »։ Բայց ընդէ՞ր առաքելոց եւ մարգարէից հանգիստ աղերսէ՝ զորս յետ այսորիկ ընդ Քրիստոսի ՚ի պէտս փրկութեան մերոյ է յիշատակելոց. թէպէտ եւ դնելոց է զանդամսն ընդ գլխոյն Քրիստոսի վասն մեր յիշատակաւն, բայց սակայն նախ առաջին սովաւ, այսինքն Քրիստոսիւ նոցա խնդրէ զողորմութիւն եւ զհանգիստ. վասն զի թէպէտ եւ փառաւորեցան եւ հանգեան, սակայն եւ ոչ բնաւ ՚ի լրումն փառացն հասին, այլ օրըստօրէ քաղցնուն եւ զառաւելութիւնն խնդրեն, ըստ որում եւ հրեշտակք. քանզի գիտութիւն է որ բաշխի նոցա եւ լուսափայլութիւն յԱստուծոյ, եւ այսոքիւք հոգի եւ ոչ բնաւ յագենայ, ըստ այնմ «Ոչ յագի ակն տեսանելով, եւ ոչ ունկն լսելով », ուրեմն ապա ՚ի խնդրելս մեր զնոյն սրբոցն ՚ի ձեռն Քրիստոսի՝ կարօտին նոքա, որպէս եւ մեք նոցին բարեխօսութեան. զի որպէս եւ մեք ըստ մերումն չափոյ եմք անհաս յԱստուծոյ, այսպէս եւ նոքա ըստ իւրեանցն։ Քանզի թէպէտ եւ բազում ունին տեղեկութիւն՝ յորքանն ոչ բնաւ հասին, այլ միշտ փափագեն նորոգ տռփման շնորհացն Աստուծոյ. զի Հայր միայն Որդւոյ զամենայն ինչ ցուցանէ, ապա յայտ է թէ ՚ի ձեռն խնդրոյս սովաւ եւ առ սուրբսն առաւելութիւն ողորմութեան եւ շնորհաց իջանէ, մանաւանդ եւ իսկն սովաւ պարգեւաց նոցին ընձեռի, ըստ որում եւ գտան արժանի. իսկ մեզ ըստ մերում տարտամութեանս բանալոյ զբերանս եւ ձգելոյ զշնորհսն։

Բայց տես , զի նախ եւ առաջին կենդանիքս դասեցան ՚ի հայցուածս, եւ ապա ննջեցեալքն, եւ այն սուրբքն եւ արդարքն, որով ճշգրտապէս հաստատի ճշմարտութիւնն եւ յամօթ լինի ունայնաձայնութիւնն այնոցիկ՝ որք զայս բարձրագոյն շնորհս ՚ի պէտս մեռելոց միայն համարին եւ բաշխեն , ընդ որով տեսաենմք մոլորութեամբ այսօր զբազումս գրաւեալ, այսինքն զի չի՛ք ումեք յոյս. ՚ի ժամանակիս յայսմիկ չարի ՚ի մէջ մեր՝ վասն իւր փրկութեան ընծայաբեր լինելոյ յեկեղեցի, կամ յայս փրկանաց՝ թէ շնորհ ընդունի հաւանել. այլ զի՞նչ, կամ տայ զռիժտ եւ զճիշտ տուրսն ՚ի պէտս մեռելոց, եւ զսակ համարոյն վաճառողն ՚ի շնորհավաճառացս ՚ի մէնջ ճշդիւ պահանջէ. եւ կամ տայ եկնօք, եւ ՚ի կեանսն անյոյս է ամենեւին յԱստուծոյ. վասն այնորիկ գտանել ողորմութիւն, այլ գրով եւ հաստատութեամբ յետ մահու անստերիւր զթիւսն ունել աղերսէ։ Ո՜վ թշուառ եւ անբան իմաստութեանս. ո՜րքան տեսանեմք թիւր ընթացք թերահաւատութեան ՚ի մէջ աշխարհի, քանզի զոր պարսաւեմս եպերանօք, եւ ետ բազում անգամ արարի զտուրեւ առութիւնս, ոչ տգիտութեամբ որպէս զոմանս , այլ զի գիտէի եւ յայնժամ զուղիղն եւ զթիւրն, բայց ոչ երբէք կարացի զմիտս ուրուք ճշմարտութեանն լծով համոզել. այլ թէպէտ եւ զուղիղն ցուցանէի, նոքա զպիտակ գրոյն թախանձէին ունել։ Բայց զի ահա գտի տեղի՝ հաստատել զճշմարտութիւնն ՚ի նոյն ինքն ՚ի խորհրդական բանիցս՝ որով զսրբիլն յուսամք, պայծառ, պայծառ է ինձ այսօր վարդապետութիւնս քան զանցեալ աւուրց քննութիւնն. ձեռն ձգեալ կոչեմ եւ զքեզ՝ տուրեւառութեան իմոյ, կամ ճշմարտապէս ասել, յանցանաց իմ լծակից. եկեալ ձգեա փոքր ինչ եւ ՚ի քո մտաց աչսդ ՚ի լուսաւորութենէս, եւ հասարակաբար լիցուք զգաստացեալք ՚ի խելագարութենէ, ես ՚ի վաճառելոյն զԱստուած, եւ դու ՚ի գնելոյն։ Քանզի զուգահաւասար է չար՝ Յուդայի եւ քահանայիցն Հրէից գործոց հաղորդել. յետ այսորիկ ուսցուք եւ ընդ շաւիղ աստուածապաշտութեանն ըստ ճշմարտութեանն գնալ, եւ մի՛ թիւր եւ մոլար հետս անիմաստիցն կոխել, եւ մի՛ յաջակողմն զգթելն ախորժել, որ առաջի ունիմք արքունական պողոտայ։ Եւ ո՞, ասես, ինձ զճշմարիտն վարդապետէ։ Ոչ ես եւ ոչ այլ ոք ՚ի մարդկանէ՝ մեծ կամ փոքր, այլ նոյն ինքն խորհուրդս առաջիկայ առ որ զյուսոյ աչսդ յառեցեր, նոյն ինքն բանք պատարագիս՝ զոր փրկանս ունիս հաւատով. թէ զիմ ինչ բան ասէի, կեղակարծ հաւանութեամբ ընկալջիր, իսկ եթէ զայս՝ որով շնորհս բաշխի դնեմ առանց յաւելուածոյ առաջի՝ մի՛ այլ յապաղեր գալ առ ստուգութիւն։

Եւ զի՞նչ ասեմ զոր լուար յառաջագոյն։ Ո՞ր մեռեալ խաղաղութեան աշխարհի կարօտի, զոր նախ եւ առաջին բանս մաղթեաց։ Ո՞ր մեռեալ թագաւորութեամբ տիրէ։ Ո՞ր մեռեալ իշխանութիւն վարէ։ Ե՞րբ է նոցա ժողովումն։ Ե՞րբ ճանապարհորդութիւն։ Ե՞րբ նաւաստութիւն։ Ե՞րբ աշխատութիւն։ Ե՞րբ ընդդէմ բարբարոսաց մարտակցութիւն։ Զի՞նչ օգուտ է նոցին օդոց բարեխառնութիւն, կամ ո՞ր շահ յանդոց պտղաբերութենէ, կամ ե՞րբ գոյ նոցին ախտին առողջութիւն։ Զայս ամենայն քո՛ վասն՝ որ կենդանի ես՝ թախանձէ քահանայս։ Զայսքան բազմօրինակ ժտանս՝ քո աղագաւ նուիրէ, առանց գնոյ տայ քեզ զայսքան օգնականութիւն աղօթից, եւ ոչ վաճառէ. ոչ գինս պահանջէ, զի եւ ոչ ինքն գնով ընկալաւ. ձրի առ եւ միշտ ձրի տայ, թէ խնդրես՝ եւ թէ ոչ։ Դու ՚ի ճանապարհորդութիւն, եւ սա ընդ քեզ։ Դու ՚ի նաւավարութիւն, եւ սա քեզ ուղեկից։ Դու յիշխանութիւն, եւ սա քեզ ձեռնտու։ Դու ՚ի պատերազմ, եւ սա քեզ մարտակից։ Դու յաշխատութիւն երկրագործութեան, եւ սա օդոցն տնօրէն աղօթիւք։ Իսկ յայսքան շնորհս Քրիստոսի վայելեալ ՚ի ձեռն նորա, ոչ միայն անշնորհակալ լինիս, այլ եւ ՚ի փոքր եւ ՚ի չնչին տուրսն զնա ընդ աստուածավաճառութեան յանցանօքն ձգես, եւ դու որպէս ճշդագնող՝ շնորհացն՝ համարս պահանջես, եւ որ այսքան եւ այսպիսի օրինակաւ զՔրիստոսի պատարագս ուղեկից քեզ ունիս յամենայն ընթացս եւ զօրավիգն, միշտ անհաւատ եւ անյոյս մնաս կենօք ՚ի սմանէ, եւ յետ մահու ՚ի գերեզմանն ունել բաղբաղես։ Եւ զի՞նչ առաւելութիւն աղօթիցս մեռելոց քան կենդանեաց, ցոյց եւ յամօթ արա զճշմարտութիւնն. ապա թէ հասարակաց բաշխի շնորհս, եւ առաւել եւ նախադասութեամբ՝ կենդանեաց քան մեռելոց, ունայնահաւա՛տ՝ զառանց գնոյ ձիրս ո՞յր աղագաւ ՚ի գինս ձգել յօժարես, տաս Աստուծոյ եւ ոչ հաւատաս՝ թէ զբաժակ ջուրն աշակերտացս արբուցեալ ՚ի քէն՝ ոչ թողու առանց վարձու, այլ յինէն հաւատարմութիւն պահանջես, մանաւանդ թէ եւ զիս Աստուած կարծես, զի ասացից ինչ եւ ծաղրականս, քանզի տրոցն զոր Աստուծոյ ասես տալ, յինէն՝ որ մարդ եմ համար եւ հատուցումն խնդրես։ Եւ զի՞նչ, մոռացաւ՞ Աստուած զանուն քո, եւ յիմ բազմապատկելոյն կարօտ ՚ի վերստին յիշել, թերեւս ոչ խոստացաւ յառաջագոյն քան զիմ յիշելն հատուցանել. «Որչափ արարէք, ասէ, միում ՚ի փոքրկանցս յայսցանէ, ինձ արարէք. եւ թէ արբուցանէք աշակերտի իմոյ ջուր, ոչ կորուսջիք զվարձն »։ Տեսանե՞ս զի նախ քան զտալդ՝ առեր զհատուցումն ՚ի Քրիստոսէ։ Քննեա զի նախ քան զքո տալդ ետ նա զվարձս տրից քոց, զոր դու այսօր պահանջես։ Բարձրացո զաչսդ, եւ յայն խոստումնն հայեա՝ զոր նախ կանխաւ եդ քո առաջի, եւ մի՛ ՚ի համարս իմ՝ յորոյ անուն դու զդրամդ տաս, եւ կեղակարծես ՚ի յուսոյ հատուցմանն։ Գիտեա, զի նա եւ զբաժակ ջրոյն զոր արբուցեր ինձ վասն նորա՝ խոստացաւ ոչ առնել անտես, նախ քան զիմ յիշելն յիշեաց, մի՛ թերահաւատիր, ամենատես ունի աչս՝ երիկամանց եւ սրտից քննող, յանգործսն հայեցող, զգործեալսն ճշգրիտ գրող. եթէ այսպիսւոյ տեառն զպտուղ հաւատոց քոց տաս, մարդկան յիշեցուցանելոյ՝ նմա ո՞յր աղագաւ կարօտիս։ Մա՞րթ է որ Աստուծոյ ուսուցանէ՝ թէ դու նմա պատարագ բերեր, եւ հատուցումն խնդրես, մանաւանդ թէ եւ դու ո՞չ լուար թէ նախ քան զքո տալդ հատոյց. «Որ արբուցանէ, ձայնեաց առ աշակերտսն, ձեզ բաժակ մի ջուր ցուրտ յանունս յայս՝ թէ դուք Քրիստոսի էք, ոչ կորուսցէ զվարձս իւր »։ Արդ ես յաշակերտութեանն եմ կարգ, եւ դու յարբուցանողին. եւ զոր ինչ առնես ինձ, վասն տեառն խոստմանն արա, եւ մի՛ վասն առ իս յուսոյս։ Այլ կարօտիմ, ասէ, ես եւ մեռեալն իմ օգնականութեան աղօթից քահանային առաջի պատարագին. բարիոք. եւ նա զկարօտութիւն քո միշտ լցուցանել կարգեցաւ յԱստուծոյ, ՚ի կեանս եւ յետ մահու, ՚ի ճանապարհորդութեան եւ յաշխատութեանն, ՚ի նստել եւ յառնել. ամենեցուն վասն ժտի՝ որպէս լուար, եւ վասն ամենեցուն մաղթէ, իշխանի եւ քաղաքացւոյ, ժողովրդականի եւ շինականի, ձիավարժի եւ սոսկականի, եւ ոչ խնդրէ վարձս։ Ո՛չ երախտէ քեզ, ոչ պահանջէ հատուցումն. թէ տաս՝ աղօթէ, եւ թէ ոչ տաս՝ աղօթէ, Աստուծոյ բարեգործութեանն առ Աստուած աղօթիւքն նմանէ, զամենեցուն զփրկութիւն ՚ի պատարագելն հայցէ, եւ ՚ի պէտս հասարակաց օգտի զմահ հասարակաց փրկչին նուիրէ։ Արդ թէ նա այսպէս առատացեալ է յիւր պաշտօն սպասաւորութեանն՝ միշտ եւ յամենայն ընթացս քո աղօթիւքն օգնելով , դուզայն սակաւ պտուղն զոր ունիս աղօթիւք նորին, եւ պաշտպան լինիս մարմնական պիտոյիցն, անհաւատութեամբ վաճառես նմին, եւ համարս պահանջես, եւ զպատարագն Քրիստոսի որ զտիեզերս փրկէ՝ քեզ միայն տաս գրել եւ համարիս։ Նա վասն կարօտութեանն մարմնոյն յանցանէ եւ զիջանի զկնի քում մոլորութեանդ, եւ դու մեծաբանես, ունչ առնես, երախտես, եւ հալես զնուէրսն Աստուծոյ երախտիւքն, եւ անվարձ արտաքս զնաս. զի յորժամ ինձ ետուր եւ երախտեցեր, եւ յինէն շնորհակալութիւն պահանջեցեր եւ ընկալար, յայտ է թէ ես վճարեցի զվարձն քո, եւ յԱստուծոյ ոչ ինչ ունիս։ Վասն այսորիկ եկեալ յանձինս զգաստասցուք ՚ի մոլորութենէս, ծանուցեալ թէ միշտ վայելեմք ՚ի շնորհն Աստուծոյ եւ ՚ի քահանայական աղօթս. եւ յորժամ կամիմք ինչ տալ նոցա իբրեւ պարտականք տացուք, եւ ոչ որպէս պարտական առնելով. զի նախ զնոցայն ունիմք եւ հանապազ, եւ յետ այնորիկ զմերն տամք յերբեմն ժամանակս. այսինքն զի պատարագն յամենայն օր լինի քեզ, եւ դու պատարագին ոչ տաս յամենայն օր հատուցումն։ Վասն այսորիկ եւ երբ տաս, մի՛ հաշուիր, այլ Աստուծոյ տուր, եւ անձինդ գանձէ ըստ խրատուն Պօղոսի։ Որ ինչ եւ յաջորղեսցի յԱստուծոյ ՚ի մեր վերայ՝ անմարթ է համարել, ես քեզ զայս ետու, եւ դու ինձ զայն հատո։ Եւ թէ չէր անունն Աստուծոյ ՚ի վերայ իմ, եւ առ ՚ի նմանէ իշխանութիւնն՝ ոչ տայիր զստացուածս քո յիս, ապա յայտ է՝ թէ Աստուծոյ տաս. մի՛ երախտեր, մի՛ գիր պահանջեր, այլ հաւատայ թէ յօրն որ ետուր, ՚ի նմանէ զհատուցումնն առեր, ինքն գրէ յանջնջելի կտակն եւ ՚ի մշտնջենաւորն։ Եթէ զմեղս հաւատամք զի առանց յիշեցուցանելոյ գիտէ, եւ զպատիժն հատուցանէ, զբարեգործութիւնն ՚ի բարւոյ տեառնէն է՞ր վասն վարկանիմք մոռացեալ, եւ ՚ի մարդկանէ պահանջեմք յիշել . եւ այն զի սոքա առանց տալոյ զմեզ յիշեն հարկաւորապէս։ Դարձեալ եւ այլ խորհուրդ քեզ յայտնեմ, զոր ոչ գիտես. եկ եղբայր, եւ լուր սիրով, զի մի՛ դու վասն մեղացդ դատապարտեսցիս, եւ ես վասն ոչ զգուշացուցանելոյս։ Մի Քրիստոս պաշտեմք ամենայն քրիստոնէից ազգք ՚ի զանազան լեզուս, եւ մի Քրիստոսի եկեղեցի անուանիմք ամենայն քրիստոնեայք, եւ մի սովորութիւն ունիմք ամենեքեան զՔրիստոս պատարագելովս, եւ միապէս խնդրեմք ամենեքեան պատարագաւս զփրկութիւն ամենեցուն. այսինքն զի որպէս Հայս յիւր լեզուն խնդրէ զխաղաղութիւն աշխարհի, զխնամս եկեղեցւոյ, զառաջնորդութիւն ամենեցուն, զբարեխառնութիւն օդոց եւ զհանգիստ ննջեցելոց, նոյնպէս եւ զնոյնօրինակն եւ Փռանգն յիւրն խնդրէ, եւ Հոռոմն յիւրն՝ ՚ի միոյ Քրիստոսէ զմի թախանձանք. եւ յայտ է այսու թէ դու որ յուսով եւ հաւատով յայս եկեղեցիս պտուղ ընծայեցեր, ընդհանրական եկեղեցւոյ որ ընդ տիեզերս՝ աղօթիցն հաղորդ գտար։ Քանզի ոչ եթէ մեք ասեմք եթէ ողորմեա եւ օգնեա Հայ իշխանին կամ Հայ ճանապարհորդին եւ կամ Հայ մեռելոյն, որպէս զի քեզ միայն պարփակեսցի աղօթքս, կամ թէ նոքա Փռանգին միայն աղօթեն, այլ քրիստոնէից գոլով առաջնորդք՝ վասն ամենայն քրիստոնէից եկեղեցւոյ սրբոյ աղօթեմք, եւ քո քրիստոնեայ գոլով՝ կենդանի կամ մեռեալ, գրաւեցար ՚ի ներքոյ իմոյ աղօթիցս եւ նորա, եւ ամենայն եկեղեցւոյ յորժամ հաւատաս, եւ որ ՚ի Սպանիա աղօթք քրիստոնէից լինի՝ իմ է, զի եմ իբրեւ զնոսա քրիստոնեայ. եւ որ ՚ի Կիւլիկիա իմս՝ նոցա, զի եւ նոքա որպէս զիս հաւատան։

Արդ զայս գեղեցիկ իմաստս ՚ի քո բազմապատիկ նեղելոյդ եւ թիւ պահանջելոյդ գտի. զի՞նչ այլ բազմապատիկ թիւք ուզես՝ քան զամենայն տիեզերաց եկեղեցւոյ աղօթք, որ զնչին տրիցդ պարտսն հատուցանեն՝ յորժամ հաւատաս. ապա թէ չհաւատաս այսմ, եւ միայն զքոյդ պինդ ունիս զմոլորութիւն, ոչ ինչ բնաւ ոչ օգտիս , զի եւ ոչ ինքն Քրիստոս է կարող օգնել քեզ առանց քոյդ հաւատոց. ըստ այնմ, «Ոչ կարէր առնել անդ զօրութիւնս վասն անհաւատութե նոցա »։ Թէ հաւատաս՝ զամենայն տիեզերաց աղօթս ունիս ընդ իմոյս. եւ թէ առանց հաւատոց գնել ախորժես , եւ յիմոյս իսկ վրիպիս։ Զայս եւ առաքեալ հաւաստէ կանխաւ՝ գրելով առ Կորնթացիսն ՚ի սկզբան թղթին ասելով. «Եկեղեցւոյդ Աստուծոյ որ ՚ի Կորնթոս, ամենեքումբք հանդերձ որ կարդան զանուն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի՝ յամենայն տիեզերս նոցա եւ մեր »։ Այսինքն թէ յամենայն տեղի՝ ուր զանունն րիստոսի կարդան՝ մեր տեղի, եւ աղօթք նոցա մեր, եւ մեր տեղիս ուր զանունն Քրիստոսի անուանեմք՝ նոցա է, եւ աղօթք մեր նոցա. եւ այսպէս շաղկապութեամբ պատկանեալ են առ իրեարս անդամքս Քրիստոսի, միմեանց վշտակից գոլով, եւ միմեանց օգնական, եւ զթերութիւն իրերաց լցուցանողք սիրով։ Դու մի՛ ինձ այժմ զյաչաղանս ոմանց ՚ի մէջ բերեր, եւ զհերձուածողական իրերաց անուանադրութիւն. քանզի գիտեմ եւ ես զամենայնն, բայց մարդկան գիտեմք զայն կամք, եւ ոչ Աստուծոյ։ Հերձեալ ՚ի մէնջ զայն համարիմ՝ եւ է ճշմարիտ, որ չէ քրիստոնեայ։ Իսկ որ զՔրիստոսի անունն թագ պարծանաց ունի ՚ի վերայ գլխոյ իւրոյ, ես ՚ի նա եմ խառնեալ իմով աւանդութեամբս, եւ նա յիս իւրովք ընթացիւքն, եւ ամենեքեան ՚ի գլուխն Քրիստոս. եւ «Ոչ կարէ ասել ոտն ցձեռն՝ թէ չես ինձ պիտոյ, կամ ոտն ցակն ». քանզի ամենեքեան եմք պիտանի գլխոյն, եւ ամենայն ՚ի Քրիստոս, եւ յամենայնի Քրիստոս, եւ չիք ՚ի մէջ մեր Պօղոս կամ Ապօղոս, Հայկն կամ Ռոմելոս, այլ գարշիմք անդամքս Քրիստոսի ՚ի նոցա անուանցն եւ ՚ի գործոցն, եւ պարծիմք ՚ի Քրիստոս եւ ՚ի քրիստոնեայ անուն, որով ամենեքեան եմք պայծառացեալք։ Այլ եթէ այս այսպէս է ասեն, եւ զամենեցուն աղօթս ունիմք, զի՞նչ հարկ է մեզ պտուղ տալ քահանայից, կամ նուէր պատարագի՝ յորժամ առանց այնորիկ վայելեմք ՚ի խնամս աղօթից նոցին։ Եթէ այսպէս է, ահա ուսար ՚ի նոյն ինքն ՚ի խորհրդական բանիցդ, զի վասն ամենեցուն մատուցանի. այլ թէ զի՞նչ հարկ է քեզ պաշտպանելն քահանային, փող եկեղեցւոյ առաքեալն Պօղոս ուսուցանէ. «Ունկնդիր լերուք առաջնորդաց ձերոց եւ հպատակ կացէք նոցա, զի նոքա տքնին վասն ոգւոց ձերոց որպէս թէ համարս տալոց իցեն ընդ ձեր. զի խնդութեամբ արասցեն զայն, եւ մի՛ յոգւոց հանելով »։ Տես, զի նա որ զհաւատս ուսոյց մեզ, յորդորեաց եւ առաջնորդաց հպատակել, եւ ոչ թէ նոր է կամ եկամուտ օրէնք. եւ հպատակութիւն է օժանդակ լինել պարապելոցն ՚ի գործն Աստուծոյ մարմնական պիտոյիցն։ Է՞ր վասն. զի նոքա տքնին ասէ վասն ոգւոց ձերոց. տես, զի ոչ ասէ, թէ տուր որ քեզ ժամ առնէ, այլ թէ նախ քան զքո տալն է տքնութիւն, յառաջ քան զքո հպատակելն մարմնոյ նորա՝ նա միշտ եւ հանապազ հոգւոյ քում հպատակէ, զի հանապազ աղօթէ, յամենայն աւուր պատարագէ, առանց ասելոյ՝ զհամար մեղաց քոց ՚ի ձեռս ունի, եւ առաջի Աստուծոյ զներումն խնդրէ։ Արդ եթէ տաս, եթէ օգնես մարմնոյն, եթէ կցորդ լինիս տրիւքն աղօթիցն, խնդութեամբ առնէ զվասն քո աղաչանսն. ապա թէ ոչ՝ յոգւոց հանելով։ Ուրեմն ապա ասեն արծաթասէր է, զի յորժամ տամք՝ խնդայ, եւ յորժամ ոչ տամք տրտմի եւ յոգւոց հանէ։ Ոչ է արծաթասէր որպէս դատես անհաւանդ, այլ մարմնաւոր, կարօտ հարկաւոր պիտոյից մարմնոյս. եւ Աստուած՝ հոգի, եւ ոչ մարմին. եւ սա ընդ Աստուած խօսելովն՝ կարօտի զմաքուր հոգի ընդ աննիւթ խորհուրդն համեմետալ։ Յորժամ դու ոչ հպատակես, կարօտի սա վասն հարկաւոր պիտոյից մարմնոյն գործել, աշխատել, տուրեւառ առնել, գնել վաճառել, ՚ի ճանապարհ գնալ, եւ յայսպիսի զբաղմունքս խառնեալ՝ մաքրութիւն մտացն աղտեղանայ, եւ եկեալ ՚ի պատարագելն եւ յաղօթելն՝ ծանրացեալ ՚ի հոգոցն եւ յաշխատութենէն՝ ոչ խնդայ ընդ Աստուած խօսելովն , այլ տրտմի եւ յոգւոց հանէ, խթեալ ՚ի խղճէ մտացն՝ որ դատէ զնա անարժան աստուածխօսութեանն վասն զբաղանացն։ Յայնժամ եւ վասն քո խնդրելովն եւ աղօթելովն, քեզ դատապարտութիւն է աղօթքն, որ ոչ հպատակեցեր նմա, եւ ոչ փրկութիւն՝ կայծակունք հրոյ կուտեալ ՚ի գլուխդ՝ եւ ոչ ՚ի հրոյ զերծումն, ըստ այնմ. «Եթէ քաղցեալ է թշնամին քո՝ հաց տուր նմա, եւ թէ ծարաւի՝ ջուր տուր, զայս արարեալ՝ կայծակունս հրոյ կուտեսցես ՚ի գլուխ նորա »։ Արդ նա զհաց աղօթիցն եւ զջուր տքնութեանն՝ թէ միշտ անդանդաղ ջամբէ քեզ, եւ դու ոչ իւիք նմին հպատակես, նա զիւր հատուցումն մեծապէս ընդունի յԱստուծոյ, եւ դու զկրկին դատապարտութիւնն։ Ապա թէ ծուլանայ, հեղգանայ, եւ ոչ աղօթէ վասն մարմնական հարկաւոր զբաղանացն , դու գտանիս մեղաց նորա պարտական, որ ըստ օրինացն Աստուծոյ ոչ լցեր զպաշտօն հպատակութեանն, որպէս եւ հրաման ընկալար. ուստի եւ նա հարկեալ անկաւ ընդ զբաղանօքն, զի որպէս նա դատի՝ թէ ոչ աղօթէ վասն քո եւ ոչ զգուշացուցանէ, դու դատիս՝ թէ ոչ հպատակ կաս նմին եւ պաշտպան լինիս մարմնոյն։ Որպէս ՚ի նորա ոչ զգուշացուցանելոյն՝ քո կործանեալ զարիւն կործանելոյդ Աստուած ՚ի ձեռաց դիտին խնդրէ. այսպէս ՚ի քո ոչ հպատակելոյն, եւ նորա ՚ի զբաղումն կործանելոյն, զարիւն նորաԱստուած ՚ի քո ձեռացդ ՚ի ժողովրդականէդ խնդրէ, զի արդար է դատաւորն եւ ոչ աչառող։ Որպէս զնա հոգւոյ քո կարգեաց պաշտօնեայ հոգեւոր գործովն, զքեզ մարմնոյ նորին կարգեաց՝ մարմնական գործովդ. է՞ր վասն. Պօղոս յայտ առնէ. «Զի լիցի քո առաւելութիւնդ ՚ի նորա պակասութեանն, եւ նորա առաւելութիւնն ՚ի քում պակասութեանդ, եւ հաւասարութիւն ՚ի մի »։ Աղքատ եմ ասէ, եւ վասն այնորիկ ոչ կարեմ տալ, եւ ոչ եթէ անհաւատութեամբ։ Գեղեցիկ, եւ տուր յաղքատութենէդ Աստուծոյ զմեծն . ունիս եւ դու քեզ օրինակ ՚ի տեառնէն, այրին այն ասէ շատ արկ ՚ի գանձանակն զերկու խերեւէշն քան զամենեսեան։ Ո՞չ գիտես թէ աղքատութիւնդ քեզ յԱտուծոյ պատահեաց, հան նմա պտուղ ՚ի չքաւորութենէդ, եւ ա՛ռ ՚ի նմանէ զբազումն, որպէս յառատէ. մի՛ կարծեր թէ եւ աստ ոչ հատուցանէ քեզ. թէ այնպէս աղքատամիտ ես, եւ զաստիս խնդրես, կա՛լ առաջի աչաց զկինն այրի, որ պակասեցոյց յորդեկացն, եւ կերակրեաց զԵղիա, եւ այն զի ոչ գիտէր զնա կինն թէ մարգարէն էր, այլ իբրեւ զմի ՚ի հասարակաց մարդկանէ. բայց զի հաւատով ետ ՚ի ձեռս նորա՝ Աստուծոյ, վաղվաղակի ընկալաւ զփոխարէնն։ Տուր եւ դու այնպէս ՚ի ձեռս սորա՝ Աստուծոյ եւ ոչ մարդոյ, եւ հատուցանէ քեզ . ապա թէ յամառիս, ոչ գիտես թէ աղքատ վասն այնորիկ ես, զի ոչ տաս Աստուծոյ տուողին քեզ։ Ածեմ եւ այլ օրինակ ՚ի մէջ՝ դժուարալուր ունկանդ, թերեւս կարացից հաւատարիմ առնել քեզ թէ Աստուած կայ, եւ տրդարադատ է . քանզի զԵղիային գիտեմ, զի որպէս զհին ժամանակի բան կեղակարծաբար ընդունիս։ Հայեաց յամենայն ազգս քրիստոնէից, հայեաց ՚ի քեզ եւ ՚ի քոյդ ազգ. է՞ր վասն նոքա ՚ի միշտ պատարագելն Աստուծոյ ոչ աղքատանան, եւ դու հանապազորդ ռժդութեամբդ՝ մնաս եւ այնպէս աղքատ։ Տես, եւ որպէս ես տեսի բազում անգամ, զի նոքա ուր եւ բնակեն՝ ունին զփարթամութիւնն, եւ մեք ընդ ամենայն աշխարհս սեփական ունիմք ընդ ստրկութեանս եւ զաղքատութիւնն։ Զի՞նչ այլ այսմ պատճառ, բայց թէ զի նոքա հաւան են օրինացն Աստուծոյ, եւ մեք անհաւանք. նոքա Աստուծոյ տան, եւ ՚ի նմանէ առնուն զհատուցումն աստ եւ առ յապա, մեք մարդկան վաճառեմք, եւ զթիւս խնդրեմք փոխարէն։ Փռանգն զաջ քահանային ողջունէ, եւ ՚ի նա ամբառնայ զպատարագն, եւ զխնդիրսն տանել առաջի Աստուծոյ. Հայն ՚ի մութն տուն ղօղէ, եւ որպէս յաւազակ ՚ի նա զտուրսն աւանդէ, մեծաբանութեամբ եւ երախտանօք. եւ յորժամ զայս քննեմք, բամբասեն թէ զազգս ատէ. բամբասէ ապա եւ զբժիշկն , որ զվէր հիւանդին խարէ. ապա թէ ոչ ծանիր, զի զազգս կարի քաջ սիրեմ, եւ զվէրն՝ որով ազգս տառապի՝ թշնամանեմ, ոչ միայն զարմատն, այլ եւ զճարակումն չար ախտիս տեսեալ, զի այսպիսի անհաւատութիւն ժողովրդականաց եւ անպտղութիւն՝ արար զեպիսկոպոսս անօրինաց մաքսաւորս, զքահանայս երկրագործս, զկրօնաւորս այգէգործս։ Սա է այսքան չարեացս արմատ, յաղագս այսպիսի անհաւատութեան՝ բարձաւ ՚ի քաղաքաց մերոց այցելութիւն եպիսկոպոսաց, եկեղեցւոյ պայծառութիւն, ժառանգաւորաց բազմութիւն, աստուածպաշտութեանն հաստատութիւն, որոյ խախտեալ՝ շարժեաց ընդ իւր եւ զմարմնական իշխանութիւն. եւ նոքա որք անարգեցին զլինելն ընդ տէրութեամբ Աստուծոյ, եւ ՚ի ներքոյ հոգեւոր իշխանութեանն, անկան ՚ի մարմնական տէրութենէն, եւ ծառայք եղեն տերանց չարաց։ Արդ թէ զղջացեալ էաք այժմ, կամ ծանուցեալ զվէրն եւ ՚ի բժշկութիւնն փութացեալ, անմարթ էր քննելն. իսկ թէ դեռ եւս վտանգիմք նովաւ, մի՛ ոք առողջարար դեղոցս ընդդէմ պատասխանեսցէ, որ վկայութեամբ մտաց եւ տեսութեամբ աչաց զպատմութիւն բանիցս գիտէ, այլ ծանիցուք, զի անկարգութեամբն քակտեցաք եւ քակտիմք։ Զարթիցուք եւ զգուշասցուք, զշաւիղս ոտից մերոց ուղղեսցուք, աստի ուղղութեամբս ՚ի հանդերձեալ կեանսն ժամանել հաւատասցուք. ՚ի պէտս այսորիկ բաւականապէս տուաւ բանս, փառք Աստուծոյ եւ տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի՝ որ է օրհնեալ յաւիտեանս յաւիտենից , ամէն։

Զի՞նչ յայտ առնէ այժմ զսրբոցն անուանց զյիշատակս առընթեր սեղանոյն վերաճառել սարկաւագին ի լուր ժողովրդեանն։

ՀԱՅՐՆ մեր երաենլին Դիոնեսիոս, բացայայտապէս տայ մեզ զայսր խորհրդոյ հաստատութիւն. ուստի ընկալեալ զօրութիւն, զառաջակայ բանս պատկանեմք ՚ի նախագրելոցդ յարմարութիւն՝ թէ ո՞յր աղագաւ սրբոց յիշատակ այժմ ճառի. եւ է՞ր վասն սարկաւագն որ զամենայն քարոզութիւնսն յարտաքին վայրս տաճարին ՚ի մէջ ժողովրդեանն առնէր, զայս ոչ անդ՝ այլ ՚ի խորանն սուրբ առընթեր սրբոյ սեղանոյն, եւ որ ՚ի վերայ նորա աստուածայինն պատարագի։ Արդ ցուցեալ է բազում անգամ զեկեղեցիս ՚ի գծագրութիւն դասակարգութեան հրեշտակաց, եւ նախագրութիւնդ կրկնաբանութեամբ բաւականապէս տայ զիմաստ այսորիկ. բայց զի ամենայարմար ըստ նոցա կերպարանացն ընթանայ ամենայն կարգաւորութիւն եկեղեցւոյ, կարօտիմք խիտ առ խիտ զապացուցէ ճշմարտութեան բուռն հարկանել։ Եւ քանզի սերովբէքն եւ քերովբէքն եւ աթոռք են անընդմիջաբար շուրջ զԱստուածով, եւ անջրպետապէս հաղորդք նորին լուսաւորութեանն՝ որք իջուցանեն յերկրորդ պարունակն զկնի իւրեանց զնոյնն, եւ նոքա յերրորդն. այսպէս քահանայապետն եւ քահանայիցն պարունակ հաղորդեալք Աստուծոյ սրովբէաբար՝ տան յառընթերակայ պարունակ սարկաւագացն զգիտութիւնն, եւ նոքա ժողովրդեանն։ Զայս մինչեւ ցայժմ արար սարկաւագն, եւ իջոյց զամենայն իմաստ ՚ի ներքին վայրէս զոր ուսաւ առ ժողովուրդն։ Նա եւ նոքին իսկ սոքա իբրեւ զհարս նոցա եւ զառաջնորդս բերին, եւ ՚ի դիմաց ժողովրդեանն ետուն զխոստովանութիւն հաւատոյն եւ զնշանակ նորին զնուէրս ՚ի ձեռս մատուցող քահանայիցս, զոր առեալ սոցա՝ մատուցին փոխանակ ամենայն ժողովրդեանն զբանական պատարագն հաստատութեամբ նշանակացն. յետ որոյ եւ նշանակքն էացաւ եւ կատարեցաւ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի, որով խնդրեաց քահանայն իջանել պէսպէս շնորհս ՚ի վերայ մատուցողաց ժողովրդեանն։ Իսկ յորժամ Քրիստոսի պատարագելն կատարեցաւ, եւ որ նովաւ հայցուածքն էր քահանայիցն՝ ՚ի գլուխ ել եւ աւարտեցաւ, գայ սարկաւագն եւ դարձեալ ՚ի դիմաց ժողովրդեանն առընթեր Քրիստոսի՝ մատուցանէ Աստուծոյ Հօր պատարագ եւ նուէր զսուրբս ամենայն եւ զնոցա ճգնութիւնն եւ զառաքինութիւնն։ Եւ է՞ր վասն առընթեր Քրիստոսի. քանզի սա գլուխ է, եւ նոքա անդամք , պարտ է զի ընդ պատարագել գլխոյն՝ եւ անդամքն ՚ի պէտս հաշտութեան մեր նուիրեսցին։ Եւ քանզի ասաց Քրիստոս, «Կամիմ Հայր, զի ուր եսն եմ, եւ սոքա ընդ իս լինիցին ». եւ անդ ուր է Քրիստոս յերկինս՝ հաւատամք զի եւ նոքա ըստ կամելոյն իւր առ նմա են. արդ որպէս զնորա յիշատակն տուաք Աստուծոյ Հօր վասն մեր հաշտութեան, նոյնպէս եւ զսրբոցն իւրոց որ առ իւր են. քանզի բաւական են եւ սոցա առաքինութեանն յիշատակքն զիջուցանել զնա ՚ի վերայ մեր յողորմութիւն, ըստ այնմ. «Վերակացու եղէց քաղաքիդ այդմիկ վասն իմ եւ վասն Դաւթի ծառայի իմոյ »։ Եւ ո՞յր աղագաւ ոչ ՚ի սկզբանն, այլ յետ կատարման պատարագին յիշատակին. քանզի նախ եւ առաջին Քրիստոսի առաքինութիւնն եւ մահն եղեւ մեզ հաշտութեան ընդ Աստուած միջնորդ, եւ ապա սրբոց նորին՝ ըստ Աստուած միջնորդ, եւ ապա սրբոց նորին՝ ըստ իւրումն շաւղաց. յաղագս որոյ նախ զՔրիստոսին դնեմք, եւ ապա ըստ կարգի զսրբոցն յիշատակ առ նմա եւ ընդ նմին. քանզի նոցա աշխատութիւնն՝ Աստուծոյ Հօր՝ Քրիստոսիւ եւ նորա միջնորդ լինելովն եղեւ սիրելի, վասն այսորիկ նովաւ սուրբքն ՚ի պէտս փրկութեան մեր նուիրին։ Դարձեալ տե՛ս զբարեվայելչութիւնս, զի զՔրիստոսի յիշատակն քահանայն կատարեալ պատարագեաց, եւ զսրբոցն սարկաւագս առընթեր նմին, ուսուցանելով զառաւելութիւն պատուոյն՝ թէ նմա որ թագաւորին յիշատակին է պաշտօնեայ եւ սպասաւոր՝ ոչ է պարտ ծառայակցացն զնոյն կատարել, այլ պաշտին եւ յիշատակին նոքա ՚ի խոնարհագոյն դասէ սարկաւագաացն՝ նուիրեալ ընդ Քրիստոսի Աստուծոյ Հօր։ Եւ զի՞նչ էր նուէրն եւ պատարագն Քրիստոսի, բայց եթէ յիշատակ չարչարանացն նորա որ վասն մեր, հաստատութեամբ զգալի նշանակացն. այսպէս նուիրէ եւ զսրբոցն չարչարանք եւ զաշխատութիւն ընդ Քրիստոսի պատարագ վասն ժողովրդեանն եւ բարեխօս, հաստատութեամբ նշանակի խնկարկութեան, քանզի խունկ արկանէ շուրջ զսեղանովն ընդ բանիցն, յայտ առնելով՝ թէ որպէս զայս զգալի անուշահոտութիւն շուրջ արկանեմ զնշանակաւ աստուածութեանդ զսեղանովս, այսպէս եւ զդոցա բազմապատիկ առաքինութիւնն ծխեմք բարբառով բանական բերանոյս քեզ բուրումն հաշտութեան ՚ի յերկինսդ. եւ որպէս շուրջ զսեղանովս է խունկս՝ եւ ոչ ՚ի վերայ նորին, եւ իմ յիշատակելս զանուն սրբոցն՝ առընթեր պատարագիս Քրիստոսի, եւ ոչ ընդ նմին. այսպէս եւ զսուրբսն հաւատամք շուրջ զաստուածութեամբդ կարգեալս, եւ ոչ ՚ի ծոց քո ընդ միածնիդ առընթեր Քրիստոսի, եւ ոչ ՚ի փառս նորին հաւասարք եւ համապատիւք։ Եւ մեք յուսամք թէ որպէս գլուխդ Քրիստոս իշխանական համարձակութեամբ զփրկութիւն մեր քահանայագործէ, այսպէս եւ սուրբքն որք գործով եւ աշխատութեամբ ցուցին մեզ զշաւիղս աստուածպաշտութեան, ըստ իւրաքանչիւր համարձակութեան կացեալք առաջի աստուածութեանն՝ միշտ մաղթեն վասն եկեղեցւոյ քրիստոնէից։ Իսկ թէ ընդէ՞ր բարձրաձայն կոչէ զանուանս նոցա սարկաւագն ՚ի լուր ժողովրդեանն, եւ ոչ խորհրդաբար որպէս քահանայն. ասելի է։ Խորհուրդ միայն Քրիստոսին է մահն՝ Աստուծոյ վասն մարդկան մեռանել, զոր բարեկամապէս Հօրն իւրում նուիրէ քահանայն. իսկ սուրբքն՝ որպէս պարտն էր վասն սիրոյն տեառն իւրեանց Քրիստոսի մեռան, զորոց զանուանսն յիշելովն բարձր՝ ապացոյց տայ զնոսին եւ օրինակ ժողովրդեանն, տեսանել թէ ո՛րքան շնորհաց արժանիք գտան, վասն սակաւ աշխատութեան ընդ Քրիստոսի լինել կենօք, եւ ընդ նմին յիշատակիլ անուամբ։ Դարձեալ զի եւ ժողովուրդս ՚ի Քրիստոսի մահուան խորհուրդն եւ ՚ի պատարագելոյն Հօր տկարք էին, եւ ոչ կարացին հաղորդել թէ ո՞րպէս տայ զնա քահանայն Հօր, կամ զիա՞րդ առնու փոխանակ զՀոգին. վասն որոյ միայն առ պատարագեալն Քրիստոս էր սոցա օրհնութիւնն եւ գոհութիւնն, եւ ոչ եթէ առ ընդունող պատարագին Հայրն։ Իսկ սուրբքս համազգիք են ժողովրդեանն եւ բնութենակիցք, սոցին վշտացն կցորդք եւ հաղորդք, կարող է ժողովուրդս զսոցանէ բուռն հարկանել իբր զգործակցաց ընտանեաց եւ մերձաւորաց. վասն այսորիկ եւ ՚ի լուր նոցին նուիրէ զնոսա Աստուծոյ Հօր՝ առաքինութեամբք իւրեանց ընդ Քրիստոսի վասն մեր պատարագ եւ բարեխօս սարկաւագն։ Եւ մի՛ ոք կարծեսցէ թէ յիշին այժմ իբր զօգնականութեան կարօտ. քանզի արդարեւ են կարօտ շնորհի սրբոյ խորհրդոյս, բայց զայս նախ քահանայն ետ նոցին խորհրդական աղօթիւքն ասելով, «Սովաւ հանգո զսուրբ առաքեալսն, զմարգարէս, զհարս եւ զհայրապետս »։ Իսկ այժմ ՚ի սարկաւագէն նուիրի անուանքն, եւ ոչ թէ ՚ի քահանայէն ՚ի պէտս փրկութեան ժողովրդեանն, եւ ոչ թէ ինքեանց. քանզի ասէ,

«Աստուածածնի սրբոյ կուսին Մարիամու, եւ Յովհաննու մկրտչին, սրբոյն ստեփանոսի, եւ ամենայն սրբոց եղիցի յիշատակ ՚ի սուրբ պատարագս, աղաչեմք »։ Այսինքն թէ սրբով պատարագաւս եւ ընդ սմին յիշատակեսցի եւ ամենայն սրբոց առաքինութիւն ՚ի պէտս փրկութեան մեր բարեխօսութեան, եւ որ Քրիստոսիւ հաշտեցար ընդ մեզ եւ ողորմեցար աշխարհի, նոյնպէս ողորմեաց եւ ՚ի ձեռն նորին անդամոց եւ սրբոց, աղաչեմք։ Աղաչեմք ասելով՝ զայն յայտ առնէ, թէ ընդ իս եւ ամենայն ժողովուրդն՝ որոց փոխան բերան առեալ խօսիմ, աղաչեն զայս. զի՞նչ. այսինքն միջնորդութեամբ Քրիստոսի, եւ զսրբոցն որ վասն մեր մատչին յերկինս աղաչանք՝ յիշել քեզ եւ ընդունել. իսկ ժողովուրդն որպէս միշտ. եւ այժմ կցորդին առաջնորդին իւրեանց՝ ասելով, «Յիշեա Տէր եւ ողորմեա »։ Յայտ առնելով թէ զդոսա՝ զոր սարկաւագդ հայր մեր եւ վարդապետ առաջի քո անուանեաց, յիշեա տէր, եւ նոքօք վասն սոցին ճգնութեան եւ բարեխօսութեան ողորմեա մեզ. այսպէս ըստ կարգի բերէ զիւրաքանչիւրսն ՚ի սրբոցն, եւ նոքօք աղաչէ կցորդութեամբ ժողովրդեանն. յիշէ եւ զսուրբսն, որոց յիշատակն եւ տօնախմբութիւնն լինի, զի նոցա առաւել տուաւ յայնմ աւուր համարձակութիւն առաջի Աստուծոյ եւ Քրիստոսի նորա. քանզի զայս ուսուցանէ մեզ եւ տօնելն յօր վկայութեան իւրեանց եւ ունելն բարեխօս։

Մեկնութիւն քահանայական աղօթիցն զոր ընդ այսր մատուցանէ խորհրդաբար։

«ՅԻՇԵԱ տէր եւ ողորմեա եւ օրհնեա զսուրբ կաթողիկէ առաքելական եկեղեցի քո՝ զոր փրկեցեր պատուական արեամբ միածնի քո եւ ազատեցեր խաչիւն սրբով, շնորհեա սմա զանշարժ զխաղաղութիւն »։ Զո՞յս ոմանս ասէ յիշել այսուհետեւ եւ ողորմել. զՔրիստոս եւ զսուրբսն իւր. զՔրիստոս իւրով գործովքն զոր նախ ինքն յիշատակեաց, եւ զսուրբսն զոր առընթեր նմին սարկաւագն վերաճառեաց։ Եւ տես ինձ զվայելչութիւն խորհրդոյս, քանզի մինչդեռ զՔրիստոս միայն ունէր առաջի, ոչ ասէր՝ թէ յիշեա եւ ողորմեա. այլ իբրեւ ամենակարող տերամբ, նովաւ եւ ՚ի ձեռն նորա զհայցուածսն կատարել թախանձէր՝ ասելով, սովաւ շնորհեա զայս ինչ եւ զայս, որ կարէ զամենայն ինչ զօրեղապէս տնօրինել։ Իսկ այսուհետեւ կցորդ առեալ Քրիստոսի զսուրբսն, եւ պատկանեալ ընդ գլխոյն զանդամսն, վայելչապէս կրկնաբանէ զաղօթսն. եւ զոր Քրիստոսիւ միայն խնդրեաց, երկրորդէ վերստին նովաւ եւ սրբովք նորին թախանձէ՝ ասելով, յիշեա տէր եւ ողորմեա. այսինքն՝ յիշեա տէր վասն Քրիստոսի զսուրբս իւր, եւ վասն նոցա զմեզ, եւ ողորմեա մեզ. յայտ է ողորմելն՝ թէ ախտակցաբար օգնեա մեզ։ Բայց խնդրելի է. զի՞նչ է ասելս, յիշեա տէր. եւ թերեւս ախտ մոռացմա՞ն տիրէ ամենահայեաց բնութեանն զի զյիշելն խնդրէ, մանաւանդ եւ զսուրբսն իւր զորոց վկայէ բանն, «Ծանեաւ տէր զայնոսիկ որ իւրն են »։ Ոչ բնաւ, այլ յիշել խնդրեմք յԱստուծոյ ՚ի պէտս մերն փրկութեան. իբր թէ ասելով, մեք ոչ եմք արժանի, բայց նոցա արժանաւորութեանն յիշատակն՝ որք են առաջի քո անջնջելի, շարժեսցէ զտէրդ յողորմութիւն ՚ի վերայ ծառայիցս։ Օրհնեա, ասէ զկաթողիկէ եկեղեցի առաքելական, այսինքն զժողովուրդս հաւատացելոց՝ որք ընդ տիեզերս ամենայն ՚ի յառաքելոցն աշակերտեցան։ Օրհնեա, օրհնութիւն է առատութեանն Աստուծոյ բարերարութեանն խնդրուածք ՚ի վերայ նոցա։ Տես դարձեալ եւ աստ, զի դու վասն ամենայն քրիստոնէից եկեղեցիք՝ վասն քո. եւ հաղորդիմք միմեանց ըստ Քրիստոսի։

«Զոր փրկեցեր պատուական արեամբ միածնի քո, եւ ազատեցեր խաչիւն սրբով »։ Իբր զպարտական բուռն հարկանէ հարազատ սիրովն զոտիցն Աստուծոյ. փրկեցեր ասէ, վասն այնորիկ եւ նախախնամիլ փրկելոցս ՚ի քէն իրաւացի էր։ Բայց ուստի՞ փրկեցաք . ՚ի ձեռացն սատանայի որ չարածական մոլորութեամբն ծառայեցուցանէր զմեզ, եւ մեք սակս նմա հետեւելոյն անձնիշխան կամօք՝ արտաքոյ էաք օգնականութեանն Աստուծոյ եւ շնորհաց Հոգւոյն. ետ զիւր արիւնն Քրիստոս Հօր փոխանակ ամենեցուն նուէր հաշտութեան, եւ այնպէս փրկեցաք Աստուծով ՚ի ձեռաց չարին։ Իսկ ազատեաց եւ խաչիւն. ուստի՞. ՚ի դատակնքէն Ադամայ, քանզի նորա մեղօքն ամենեքեան դատապարտեցաք մահու. վասն զի անմեղ մեռաւ՝ զամենեսեան ազատեաց խաչիւն։ Բայց տես թէ ո՞րպէս զամենայն շնորհս Որդւոյն առ Հայրն վերածեալ՝ զհամակամութիւնն ցուցանէ, եւ ըստ Քրիստոսի խրատուն՝ Որդւոյն անուամբն ՚ի Հօրէն զխնդիրսն մաղթէ, քանզի ասաց, «Զոր ինչ խնդրէք յանուն իմ ՚ի Հօրէ իմմէ՝ , առնուցուք»։

«Շնորհեա սմա զանշարժ զխաղաղութիւն »։ Յայտ առնէ թէ խաղաղութիւնն ընդ քեզ եւ ընդ մեզ անագան ուրեմն հաստատեցաւ. բայց մեք նիգ եդեալ զզանազան տեսակս մեղաց եւ յանցանաց՝ շարժեալ խախտեմք զնոյնն, եւ ՚ի թշնամւոյն դրդեալ ՚ի թշնամութիւն՝ նոքօք սիրելոյդ ընդդէմ յառնեմք. այլ դու որպէս բարերար տէր անտես արա, եւ մի՛ երբէք յանարգութիւն մեր ընթացից շարժեր զարեամբ եւ խաչիւ սիրեցեալ Որդւոյ հաստատեալ զխաղաղութիւնն ՚ի մէջ մարդկան եւ քո, Աստուած մեր։

«Յիշեա տէր եւ ողորմեա եւ օրհնեա զամենայն ուղղափառ եպիսկոպոսունս՝ որք ուղիղ վարդապետութեամբ համառօտեն մեզ զբանն ճշմարտութեան, եւս առաւել զեպիսկոպոսապետն մեր՝ շնորհելով մեզ ընդ երկայն աւուրս »։ Զյիշելն բաւականապէս եդեալ յառաջագոյն եւ զպատճառ նորին, կարօտիմք վերստին զնոյն հաստատել՝ թէ ոչ է անվայելուչ ընդ մարմնոյս Քրիստոսի՝ մարմնակցաց իւրոց սրբոցն կցորդութեամբ լծակցել. եւ այսմ ուստի՞ մեզ տացի նիւթ, բայց եթէ ՚ի նոյն ինքն ՚ի տեառն բանից. «Ես ՚ի Հօր իմում, ասէ, եւ դուք ՚ի յիս, եւ ես ՚ի ձեզ »։ Տեսանե՞ս շաղկապութիւն անդամոց. եւ դարձեալ զտեղ կայանի սոցին խնդրէ ուսանել. «Ուր եսն եմ, ասէ, եւ դուք անդ իցէք. եւ ուր երթամն գիտիցէք »։ Եւ Պօղոս ասէ, «Մինչեւ հասցուք ամենեքեան ՚ի մի միաբանութիւն յուսոյ եւ սիրոյ՝ յայր կատարեալ, ՚ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի »։ Ապա ուսար հասակ գլխոյն Քրիստոսի սոքա իցեն՝ որք առ նա ժամանեցին. եւ զիա՞րդ ունիցիմք առանց հասակին զգլուխն միջնորդ՝ որք հասին առ նա եւ յօդեցան յոսկերս նորա եւ խառնեցան յանդամս նորին. ուրեմն վայելչապէս ապա նուիրեցաւ գլուխն ՚ի գլխաւոր դասէ քահանայիցն, եւ հասակն՝ յերկրորդ կարգէ սարկաւագացն. եւ այժմ յիշեալ զլի կատարեալ մարմինն Քրիստոսի , խնդրէ սա եւ վասն նորին ողորմել։ Բայց զի՞նչ պտուղ ողորմութեանն. օրհնեա, ասէ, զեպիսկոպոսս. եւ ո՞չ նախ խնդրեցեր Քրիստոսիւ վասն նոցին. այո՛, ասէ, բայց զայն Քրիստոսիւ միայն խնդրեցի շնորհել, իսկ այժմ դասեալ սարկաւագին ընդ նմա եւ ընդ սուրբսն իւր, եւ որպէս երբեմն ետ ՚ի ձեռս իմ զպատարագն Քրիստոսի նշանակօք նուիրացն եւ դաշամբք հաւատոցն մատուցանել, ա՛յսպէս եւ այժմ ետ զսրբոցն ամենից նուէրն վերաճառութեամբ անուանցն, եւ խնկարկութեանն նշանակաւ. վասն այսորիկ կարօտիմ ընդ Քրիստոսի, եւ նոքօք դարձեալ զխորհուրդ աղօթիցս երկրորդել։ Եւ է՞ր վասն նախադասին միշտ եպիսկոպոսքն. զի այցելուք եւ գլուխ են ժողովրդոցն, հովիւ եւ առաջնորդք. եթէ նոքա ուղիղ գնան, ամենեքեան հետեւեալքն անխոտոր ճանապարհորդեն. ապա թէ թիւրեն, կուրացն հետեւող տգէտքն ՚ի խորխորատ մոլորութեան ընդ նոսին կործանին. «Կոյր կուրի, ասէ, յորժամ առաջնորդէ՝ սխալէ, եւ երկոքեան ՚ի խորխորատ անգանին»։

«Յիշեա տէր եւ ողորմեա եւ օրհնեա զքո առաջի կացեալ ժողովուրդս եւ զպատարագիս մատուցօղքս, եւ պարգեւեա իւրաքանչիւրոց սոցա զպիտոյսն եւ զօգտակարսն »։ Ըստ կարգի բերէ յետ եպիսկոպոսացն եւ զառընթեր ժողովրդեանն հայցուածք՝ որ նոցանէ հովուին։ Զքո առաջի կացեալ ասէ. քանզի առաջի Աստուծոյ կամ յեկեղեցին առընթեր նորին խօսակցացն քահանայիցն։ Օրհնեա ասէ, քանզի եւ նորին վասն դեգերին, օրհնութիւն ընդունել յԱստուծոյ ըստ իւրաքանչիւր օգտի եւ արժանաւորութեան. իսկ մատուցողք պատարագին կոչէ, զորս ընդ ինքեան քահանայքն եւ սարկաւագունքն են ՚ի պաշտամանն եւ կէս սարկաւագունք. քանզի ամենեքեան նոքա ըստ իւրաքանչիւր գործոյ մատուցման պատարագին հպատակեն, որպէս ցուցեալ է։ Որով ուսանին իմացողքն թէ մինչեւ չար ախտիդ շնորհավաճառութեան տիրեալ էր, այսպէս մատչէր պատարագն բազմութեամբ քահանայիցն՝ հաղորդութեամբ, եւ զանազան պաշտօնէից հպատակութեամբ. ըստ որում եւ ունին զօրէնս անփոփոխ ամենայն քրիստոնեայք. մանաւանդ զի եւ ժողովուրդքն լինէին առընթեր քահանային եւ առաջի Աստուծոյ. զոր այսօր ոչ ունիմք այսպէս մոլոր ընթացողքս ՚ի հայրականն շաւղաց։

«Պարգեւեա իւրաքանչիւրոցն զպիտոյսն եւ զօգտակարսն »։ Այսինքն ժողովրդեանն զիւրեանց պիտոյսն, եւ քահանայիցն զիւրեանցն։

Յիշեա տէր եւ ողորմեա զուխտաւորս եւ զպտղաբերիչս եկեղեցւոյ քում սրբոյ , եւ որք յիշեն զաղքատս ողորմածութեամբ, եւ հատո նոցա զպարտս նոցին հարիւրապատիկ, ըստ ընդաբոյս առատութեան քում աստ եւ ՚ի հանդերձելումնդ »։ Ահաւասիկ փակեաց ՚ի ներքոյ բանիս զամենեսեան, որք յանուն Քրիստոսի յեկեղեցիս եւ ՚ի քահանայս ընծայաբերք լինին, եւ հատոյց թերահաւատութեամբ վաճառողաց աստ զպարտսն ընդհանրական եկեղեցւոյ պատարագ. քանզի ոչ ասէ, յիշեա զնոսա՝ որք առ իս լինին պտղաբերք, այլ զորս ընդ տիեզերս ամենայն նուիրեն ՚ի գոյից իւրեանց Աստուծոյ։ Տեսանե՞ս թէ որպէս վճարեն զվաճառողդ քահանայք եկեղեցւոյ, միմեանց ձեռնտուութեամբ։ Բայց ո՞ր ուխտաւորն, կամ ո՞յք պտղաբերիչք. ուխտաւորս կարծեմ զայնոսիկ լինել՝ որք դաշամբք վասն փրկութեան իւրեանց ընծայաբերք լինին Աստուծոյ. կամ վասն յայնցանաց իրիք տան ՚ի ձեռս Աստուծոյ պատարագ, ըստ այնմ. «Ուխտս դիք եւ կատարեցէք տեառն Աստուծոյ մերոյ. մատուցէք պատարագ ահաւորին »։ Իսկ պտղաբերիչք են հասարակաց ժողովուրդ՝ որք զպտուղ վաստակոց իւրեանց գանձեն աստ որ ինչ եւ յաջողի անձանց իւրեանց, ըստ հրամանին Պօղոսի. «Յամենայն միաշաբաթս, ասէ, իւրաքանչիւր ոք անձին իւրում գանձեսցէ որ ինչ եւ յաջողեսցէ »։ Բայց առ ի՞նչ հայեցեալ՝ կոչէ պտղաբերիչս. քանզի զոր օրինակ այգէգործն մշակէ զայգին, յօտէ եւ բրէ, առոգանէ եւ ստածէ, թէպէտ եւ զվարձ աշախտութեանն ակն ունի ՚ի տեառնէ այգոյն գտանել, բայց սակայն եւ ինքն զչափաւոր պէտս մարմնոյն ոչ խտրէ լնուլ ՚ի պտղոյ այգւոյն, այսպէս եւ առաջնորդք զհաւատացեալ տունկս բանաւոր, զեկեղեցւոյս բազմութիւն՝ մշակագործեն, եւ վարձուց հատուցման ակն ՚ի տեառնէ իւրեանց ունի՝ որ կոչէ ասելով. «Ե՛կ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ ». բայց սակայն եւ զհարկաւոր պիտոյս մարմնոյն՝ հարկաւորապէս լնուն ՚ի ժողովրդեանն անդոյ, ըստ այնմ. «Ո՞ տնկիցէ այգի, եւ ՚ի պտղոյ նոցա ոչ ուտիցէ։ Նոյնպէս եւ տէր հրաման ետ որոց զաւետարանն աւետարանեն՝ յաւետարանէ անտի կեալ »։ Եւ զի կեան ՚ի նուիրաց սոցա, հարկաւորապէս առաջի Աստուծոյ յիշեն. զի նա հատուսցէ որում տան սոքա՝ եւ յորոյ անունն տան, քանզի Աստուծոյ տան, եւ ոչ մարդոյ. եւ սոքա ծառայք գոլով Աստուծոյ՝ ՚ի նմանէ առնուն, եւ ոչ ՚ի տուողացն. ըստ որում յարքունիսն է տեսանել, զի ոմանք երկրագործք են ընդ ձեռամբ թագաւորին, եւ ոմանք զինուորք. ընդդիմամարտութեամբ թշնամեացն ՚ի խաղաղութեան պահեն զաշխարհն, եւ սոքա գործեն. բայց ոչ աշխարհն զինուորացն հպատակեն, այլ ՚ի ձեռս արքային տան զհարկսն, եւ նա ՚ի զօրականսն իւր մատակարարէ, եւ աշխատութեամբ սոցա եւ մարտիւ զաշխարհն ՚ի խաղաղութեան պահէ. այսպէս եւ Աստուած առնէ, նաքա հրամայեաց աւետարանչացն յաւետարանէ անտի կեալ, եւ տուողացն զբաժակի ջրոյն խոստացաւ զհատուցումն. վասն այնորիկ ասէ, հատո նոցա զպարտսն իբր զկանխաւ անսուտ քո խոտումն։

«Եւ որք յիշեն զաղքատսն ողորմածութեամբ, հատո նոցա զպարտս նոցա հարիւրապատիկ ըստ ընդաբոյս առատութեան քում աստ եւ հանդերձելումդ »։ Արդարեւ ընդաբոյս է Աստուծոյ առատութիւնն, եւ յաստիս վայելեմք ՚ի շնորհս նորա առատապէս, եւ ՚ի հանդերձեալսն անճառ բարեացն ակն ունիմք։ Ապա թէ այսպէս է ասէ, ընդէ՞ր ոչ ամենեքեան փարթամք, այլ աղքատք՝ կարօտ մեծատանց։ Ոչ ՚ի նուազութենէ կարողութեանն Աստուծոյ այս տնօրինեալ՝ որ զկարեւորսն ետ առատ, զլոյս, զօդ եւ զջուր. այլ յառատութենէ նախախնամութեանն, զի միմեանց հաղորդականք լիցուք սիրով վասն պիտոյիցն, եւ այնպէս Աստուծոյ նմանք լիցուք, ոմն Հօրն՝ ողորմութեամբն, եւ ոմն Որդւոյ՝ եւ ոմն Որդւոյ՝ աղքատութեամբն, եւ ապա ՚ի հանդերձեալն իւրաքանչիւր ոք զիւր վարձսն առնու ըստ իւրում վաստակոցն՝ որպէս խոստացաւ Քրիստոս։

«Յիշեա տէր եւ ողորմեա եւ գթա ՚ի հոգիս հանգուցելոցն. հանգո զամենեսեան եւ լուսաւորեա եւ դասաւորեա ընդ սուրբս քո՝ յարքայութեանդ երկնից, եւ արժանի արա ողորմութեան քում »։ Յետ կենդանեացս ըստ կարգի դասէ եւ վասն մեռելոցն զմեղթանս, որոց հանգիստ եւ գթութիւն աղերսէ ունել յԱստուծոյ. քանզի նախամեծար եւ հաւատարիմ սոցայն է փրկութիւն՝ որոց դեռ եւս այս օր առժամանակեայ կենացս առաջի կայ, որք են ՚ի ժամանակս ընդունելի եւ յօր փրկութեան. Իսկ վասն ննջեցելոցն ասէ սոյն առաքեալ. «Իւրաքանչիւր ոք ժառանգէ՝ զոր ինչ ՚ի կեանսն իւրով մարմնովն գործեաց, եթէ բարի եւ եթէ չար »։ Բայց սակայն ունիմք յոյս հայրենի աւանդութեամբ՝ գտանել եւ յետ մահու ողորմութիւն եւ ներողութիւն եւ ներողութիւն ՚ի մարդասիրութենէն Աստուծոյ, բայց սակաւ՝ եւ ոչ տիրապէս որպէս ՚ի կեանս, զի այն հատուցման վայր, եւ այս շնորհաց եւ ողորմութեան. ուստի եւ հանգիստ խնդրէ նոցա ՚ի բարերարէն Աստուծոյ ընդ սուրբսն։ Քանզի որպէս ցուցեալ է բազում անգամ, որիշ ՚ի միմեանց է կայարան հոգւոց մեռելոցն, եւ եւս յայտնի է ՚ի մեծատանն եւ ՚ի Ղազարու առակէ, արդ ասէ թէ զհոգիսն՝ զորս այժմ ըմբռնեաց սատանայ իշխան օդոյս ըստ պարտեաց իւրեանց, եւ ոչ եթող ՚ի տեղ սրբոցն ժամանել՝ ըստ որում ետեսն Անտոն . գթա ՚ի վերայ նոցա եւ ՚ի միւսանգամ գալստեանդ արդար դատաստանաւդ, զերծո յիշխանութենէ չարին եւ դասաւորես ընդ սուրբսդ, որք այժմ են զերծեալք յարքայութեանդ երկնից։ Զայս խորհուրդ ընդարձակագոյն ցուցեալ է յառաջին ճառսն, յորում զորչափն օգուտ յետ մահու յաղօթից յայտնեալ եմք. բայց են ոմանք՝ որ յայսմ վայրի անմտաբար յաւելուած առնեն աղօթիցս՝ կարծելով առաւել շնորհ իջուցանել ՚ի վերայ ուրուք մեռելոյ՝ որոց պարտական զանձինս վարկանին. քանզի ասեն, եւ մանաւանդ՝ յորոյ անուն զսուրբ եւ զանմեհ պատարագս մատուցանեմք. անգիտացեալ՝ թէ այս զօրութիւն բանի, ոչ եւ առ մի ոք ՚ի ննջեցելոց սահմանի, այլ առ Աստուած Հայր. քանզի պատարագս ՚ի նորա յանուն մատչի, եւ նմին նուէր ՚ի մէնջ ՚ի մարդկանէ Քրիստոս՝ ՚ի պէտս փրկութեանն ամենեցուն նախ կենդանեաց եւ ՚ի ձեռն նոցին մեռելոց։ Արդ ասելով թէ յորոյ անուն զսուրբ պատարագս մատուցանեմք, ընդ ինքն ասես ընդ Աստուած, թէ զքեզ հանգո։ Այսպիսի՛ է անխրատութեանն մոլորութիւն, ապա թէ կեղակարծես, զօրինակէ բունռ հար եւ զպարզ բանէ. փայտ հարկանելով, գիր գրելով, այլ ինչ գործ կատարելով, ոչ սովորաբար ասես՝ յանունն Աստուծոյ, յայտ արարեալ թէ ՚ի նորա յանուն եւ ՚ի փառս զգործս կատարեմ. նա եւ Պօղոս ո՞չ խրատէ. «Եթէ ուտիցէք, եթէ ըմպիցէք, եթէ զի՛նչ եւ գործիցէք, յանուն եւ ՚ի փառս Աստուծոյ արասջիք »։ Արդ որ հրաման առաք զուտելն հասարակաց սեղանոյ՝ Աստուծոյ անուանն նուիրել, զխորհրդական սեղանս՝ մարդոյ անուաա տալով, ո՞րքան ողբոց չգտանիմք արժանի. մանաւանդ թէ՝ եւ ո՞չ ասէ ինքն Աստուծոյ, յորոյ անուն մատուցանես զդա, նա թո՛ղ շնորհէ դմին հոգի։ Արդարեւ յաղթիմ յամօթոյ անկարգութեանս, սակայն պարտ է գիտել՝ թէ զայս յետոյ մուծին յայս ոճ՝ ախտացեալքն ՚ի համարս պատարագացն։ Քանզի իմ մանուկ գոլով մտավարժ, քննեցի սորին վասն զպատարագամատոյց աղօթս ՚ի կաթողիկոսարանն եւ ՚ի բազում տեղիս ՚ի հին օրինակսն, եւ ոչ գտի բնաւ զբանս զայս, նա եւ ոչ յայլ ազգաց ապացոյցս՝ յորոց եւ մերս է թարգմանեալ. այլ պարտ է ախորժողացն յիշել առանձինն զկենդանի ոք կամ զմեռեալ, յաւելուլառանձինն բան աստ եւ յառաջնումն աղօթսն։

«Յիշեա տէր եւ զծառայս քո՝ զայս անուն, թէ կենդանի է՝ փրկեա, եւ թէ մեռեալ է՝ հանգո »։ Եւ որչափ սէր նորա եւ հաւատ ուսուցանէ քեզ զվասն նորին աղօթելն, յառաջ բե՛ր բանս եւ ասա առաջի Աստուծոյ, եւ մի՛ մոլորութեամբ զտէրս իմ, որ յանուն Հօր իւրոյ եկն, ըստ այնմ. «Ես եկի յանուն Հօր իմոյ ». նոյն եւ որ զնորին պատուիրանն կատարեալ՝ մեռաւ, ասելով, «Զի ծանիցէ աշխարհ, եթէ սիրեմ զՀայր, եւ որպէս ետ ինձ պատուէր, այնպէս առնեմ ». այսինքն զի մեռանիմ։ Մեք ՚ի մարդոյ անուն պատարագեալ՝ պարտական դատաստանի գտցուք. այլ ես ասէ, ոչ եթէ ՚ի մարդոյ անուն առնեմ, այլ յիշատակեմ. ապա եղբայր, թէ յիշատակես, մի՛ այդպէս թիւր բանիւք զՍստուած բարկացուցանես, այլ ըստ որում զայլս յիշել նմա յանձն արարեր եւ ողորմել, ասելով, «Յիշեա տէր զեպիսկոպոսս, զժողովուրդս, եւ ողորմեա սոցին եւ օրհնեա ». այսպէս յիշել Աստուծոյ աղաչեա զայն այր, թէ կենդանի կամ մեռեալ, եւ ողորմել նմին պատարագաւս որ յիւր անուն մատչի. քանզի թէ ես այսպէս տաղտկանամ ընդ այդր բանի թիւրութիւն, քանիօ՞ն առաւել Աստուած։ Են ոմանք՝ որք այլ ինչ յաւելուն՝ ստերիւրեալ եւ թիւր մտօք ասելով, եւ ողորմեա ամենայն անյիշատակաց։ Ո՞վ քո զօրութեանդ, զի զարթուցից թերեւս եւ այպանելովս. ՚ի ծայրն հասեր իմաստիցն, փրկեցեր զոգի քո՝ զայս ասելով. ասա ինձ, ո՞վ է անյիշատակն՝ զոր դու յիշատակես, աղքա՞տն, տառապեա՞լն , վասն Քրիստոսի կենցաղոյս արհամարհո՞ղն, որք ՚ի լերինս եւ ՚ի ծերպա վիմաց մեռան անհաղորդք ՚ի մարդկանէ։ Իսկ յիշատակաւո՞րք. որք արծաթ ժողովեցին, եւ ոչ կարացեալ զկնի յետ մահու տանել, ՚ի մեզ ետուն, զորոց զանունսն վարձկանքս հռչակեմք յաղօթս մեր։ Ո՜վ անբերելի յիմարութեանս. ապա թէ նոքա Քրիստոսի խաչակիցքն եւ կենցաղոյս թշնամիքն՝ անյիշատակք են, յիշելն ոչ է Աստուծոյ, այլ մեր. եւ սուտ ասացաք, թէ յիշեա ազյս անուն եւ զայն. զի թէ նա յիշողութիւն ունէր, զնոսա նախ յիշէր՝ որ զինքն սիրեցին, եւ ոչ զորս դու անուանես, եւ նա ըստ գործոց իւրոց տաղտկանայ յանուանցն լուր։ Ապա թէ յիշելն Աստուծոյ է, եւ ոչ մեր, եւ նմա մաղթեմք յիշել եւ ողորմել, ո՞յք են՝ զորս արտաքոյ ամենատես յիշողութեանն համարիմք եւ աայիշատակս կոչեմք, ցո՛յց ինձ։

Նա՞ որ չունէր ինչ յաշխարհէս, եւ չետ ՚ի ձեռս իմ գանձ։ Ապա թէ այդ այդպէս է, մի՛ ձայնակցեր Քրիստոսի եւ գովեր զաղքատութիւնն. քարոզեսցուք ամենեցուն ոսկւոյ եւ արծաթոյ փոյթ տանել, եւ նոքօք մեծայիշատակ լինել առաջի Աստուծոյ. եւ ու՞ր ապա դնեմք զիմոյն Քրիստոսի աղքատութիւնն, ու՞ր եւ զնորա վարդապետութիւնն։ «Որ բարձր է, ասէ, առաջի մարդկան, պիղծ է առաջի Աստուծոյ ». յայտ է թէ որ ցած է առաջի մարդկան, որչափ աստ ցած է, այնչափ առաջի Աստուծոյ բարձր է. եկ թէ բարձր է եւ յիշեալ է, անյիշատակն ապա ո՞ է. զի զմեծատունն յանձնեմք Աստուծոյ՝ յիշել վասն ոսկւոյն, եւ զաղքատն ինքն յիշէ վասն ՚ի յերկինս գանձելոյն. գտցուք զայն՝ որ արտաքոյ մնաց յիշմանն եւ հայեցողութեանն Աստուծոյ. յայտ է թէ՝ եւ ոչ ոք։ Ուրեմն թիւր է եւ այս կարծիք յաւելուածոյ ընդ սուրբ բանս խառնեալ, զի պատարագս տիեզերաց է հաշտութեան նուէր՝ Քրիստոսի յիշատակաւս. լոյս իմանալի սփռեալ յաշխարհս, որ զաչս հոգւոյն մաքուր ունի՝ ըստ չափոյ մաքրութեանն ձգէ յինքն զպայծառութիւնն։ Դարձեալ զի՞նչ պարտ է ասել եւ զերրորդն՝ որ ընդ սոքօք անմտութիւն, զի հարցանեն ոմանք ցիմաստունս մեր. կենդանւոյն լինի՞ պատարագ, թէ ոչ. իսկ որ բուն կատարեալքն են, պատասխանեն, ոչ բնաւ. այլք ասեն, թէ սուրբ կենայ այնուհետեւ, եւ որպէս զմեռեալ լինի։ Զայս եւ ՚ի կանոնս մեր գտի գրով հարցեալ, եւ ասեմ ծիծաղելով, աշխարեցէք սուրբ հրեշտակք զայսպանելի իմաստութիւնս մեր, եւ զմտաց թշուառական կուրութիւն. զի ինքն որ զայս հարցանէ կամ պատասխանէ, զիա՞րդ վարկանի ազնձն հաղորդ շնորհացս Քրիստոսի կամ պատարագող. զի թէ պատարագեալ էր, գոնէ սակաւիկ ինչ իմացեալ էր, թէ ՚ի սկզբանէ մինչեւ ցվախճան խորհուրդ պատարագս վասն կենդանեացս կատարի. զի կենդանիքս՝ են եպիսկոպոսք, որոց զսէրն եւ զշնորհն խնդրեաց, կենդանիքս եւ քահանայք, թագաւորք, ճանապարհորդք, նաւորդք, վաստակաւորք, առընթերակայ ժողովուրդք պտղատուք եւ ուխտաւորք, ողորմածք եւ հաւատացեալք. ապա այս ամենայն՝ կամ ընդ վայր եդան աստ, կամ ինքն ոչ կարաց ՚ի սոսա հայել՝ խուլ եւ կոյր գոլով։ Նա եւ ինքն դիտաւորութիւն պատարագիս ՚ի սկզբանէ մինչեւ ցկատարած առ ո՞ հայի, բայց թէ առ կենդանիքս։ Ասա ինձ արդ, քո այն մին բանն՝ զոր խօսեցար վասն մեռելոյն, յաղթեա՞ց բովանդակ պատարագիս խորհրդոյ, եւ շնորհքս ՚ի նա ՚ի մի հոգի՞ն գրաւեցաւ սեփական, եւ մնացի՞ն տիեզերք ամենայն թափուր ՚ի սմանէ. ապա եւ Քրիստոսի մահն՝ որոյ սա յիշատակ է, ոչ կենդանեաց, այլ մեռելոց եղեւ փրկանք։ Ո՜վ անբերելի յիմարութեանս. զտարակուսական հարցումնս ՚ի հակառանկ են փոխեալ. զորօրինակ թէ ոք ՚ի տան բնակեալ՝ ընդ ծերպ ինչ ձգէ զլոյս արեգականն, իսկ որ ՚ի ներքս կայ՝ հարցանէ յիմարաբար, թէ այս լոյսս է՞ արտաքոյ տանս, թէ առ մեզ միայն, եւ նա եւս խելագար գոլով, ասէ. ոչ, մեզ միայն է։ Այսպէս է եւ այս հարցումնս ընդ հակառակսն պատասխանեաւն շրջմոլիկ, զոր պարտ էր ուղիղ շրջել, հարցանել թէ պատարագս՝ որ վասն կենդանեաց մատչի, լինի՞ մեռելոցն ինչ օգուտ, թէ ոչ. եւ չնել զնոյն պատասխանին՝ կամ զոչն, եւ կամ ներողութեամբ թէ յորժամ բարի գործովք վախճանին։ Եւ պարտ է ամենայն իրօք զհարցումնս այսպէս շրջել, եւ ոչ զգլուխն ՚ի վայր դնել եւ զոտսն ՚ի վեր, եւ հարցանել թէ գլուխն կարէ՞ լոյս տեսանել թէ ոչ։ Այլ պարտ է զոտսն՝ դնել ՚ի խոնահ եւ զգլուխն ՚ի վեր . եւ հարցանել, թէ ոտքն կարէ՞ լոյս տեսանել՝ թէ ոչ։ Առ որ պատասխանեմք. ՚ի ձեռն ազդողութեանն գլխոյն, նեարդից եւ ջլաց կարող է զգալ, այսինքն՝ զի մեռեալքն ոտք են, եւ կենդանիքս գլուխ. որպէս ՚ի գլխոյն յոտսն իջանէ լոյսն, եւ գիտութիւնն եւ զօրութիւնն՝ զոր ինքն առատապէս ունի, եւ նախադասութեամբ վայելէ, եւ ապա տայ ՚ի խոնարհ, այսպէս եւ կենդանիք առատապէս ունին զշնորհս ինքեանց սեփական, եւ ինքեանք վայելեն, սորին զօրութեամբ, թէ կամին այնուհետեւ իջուցանեն զսոյն զօրութիւն ՚ի ձեռն ինքեանց հաւատոցն եւ աղօթիցն եւ առ մեռեալսն ըստ արժանեաց իւրեանց, որչափ եւ կարեն տանել. զի թէ յետ մահու յոյս կայր փրկութեան կենօք, եւ ոչ բնաւ աշխատէաք, այլ պտուղ գործոց մեր այս է, զոր կենօք մերովք պատրաստեմք՝ աստուածաշունչ գրովք հաստատեալ, եւ պատարագս Քրիստոսի որ ընդ տիեզերս կատարի, միշտ եւ հանապազօր վասն կենդանեացս ամենեցուն մատչի, եւ ՚ի ձեռս սոցա առ մեռեալսն սփռի, ՚ի գլխոյն յոտս իջեալ զօրութիւնն։ Այլ ասէ, եւ ո՞րպէս որ կենդանիս եմ ես, տամ առնել վասն իմ պատարագ։ Ըստ որում վասն մեռելոյն տաս առնել, եղբայր. զի պատարագս՝ թէ տաս դու նուէր, թէ ոչ, ըստ Քրիստոսի հրամանացն վասն ամենայն աշխարհի փրկութեան կատարի։ Սմա թէ լինիս ընծայաբեր վասն մեղաց քոց քաւութեան, կամ վասն ճանապարհի աջողութեան, կամ վասն ՚ի բանդէ ազատութեան, կամ վասն ցաւոց առողջութեան, կամ վասն մեռելոց հանգստեան, Աստուած առեալ զպտուղ հաւատոց քոց ՚ի ձեռն տրից, որպէս յուսաս եւ հաւատաս, հատուցանէ քեզ սովաւ։ Եթէ չունիս իրք եւ չտաս, այլ միայն հաւատաս եւ աղօթես, ես առաւել առնուս ողորմութիւն. զի թէ այս ոչ էր այսպէս, ապա հասարակաց շնորհս ՚ի մեծատունս փակեցաւ , զոր մի՛ լիցի բնաւ ածել, եւ արդարութեանն Աստուծոյ անիրաւութիւն տալ, որ զգալի լոյսս հասարակաց ետ, թէ զիմանալի լոյսն ՚ի վաճառս նիւթոց ձգէր. այլ վաճառի նա արդարեւ՝ ոչ արծաթոյ, այլ հաւատոց եւ սիրոյ, որպէս արեգակնս՝ մաքուր աչաց։ Հաւատոց գնոյն է յայտնաբան նուէրն քո Աստուծոյ, որպէս եւ Աբրահամուն պատարագելն Իսահակայ. ապա թէ առանց սիրոյ եւ հաւատոց նուիրես, յոսկւոյն ելանես, եւ ՚ի շնորհացս եւ ոչ բնաւ շահիս. եւ այլ ոք թէ զայդ արհամարհեաց վասն Քրիստոսի, եւ զսէրն եւ զհաւատն նուիրէ նմին, նա ընդգրկեալ ամփոփէ զշնորհս որչափ եւ կամի։

«Յիշեա տէր եւ զայնոսիկ՝ որք յանձն արարին մեզ յիշատակել յաղօթս զկենդանիս եւ զհանգուցեալս, կառավարեա զկամս հայցմանց նոցին՝ եւ զմերս ընդ ուղղորդն եւ որ լին է փրկութեամբ, եւ վարձատրեա բոլորեցունցս զանանց եւ զերանելի բարութիւնսդ »։ Վայելչապէս առնու ՚ի մէջ համառօտ բանիւս զամենեսեան՝ որք աղօթից նորա կարօտեալ զնոյն խնդրեցին օգնական. քանզի գիտեն ամենեքեան զսա միջնորդ ընդ Աստուած, եւ զինքեանս կարօտ շնորհացն զոր բաշխէ, վասն այսորիկ եւ յանձն արարին։ Իսկ զիւր յանձն արարեալսն, Աստուծոյ յիշմանն յառաջ բերեալ աւանդէ։ Եւ զի՞նչ հայցէ լինել նոցին. «Կառավարեա, ասէ զկամս հայցմանց նոցա ընդ ուղղորդն ». այսինքն զի բազում ինչ է զոր մեք ուղիղ կարծեմք, եւ ոչ այնպէս համարեալ առաջի Աստուծոյ, այլ ձգեալ ՚ի կամացս ըղձից խնդրեմք հաւատովք զանօգուտն մեր. ազյս ասէ, թէ նոքա խնդրեցին ՚ի քէն ընթացք հայցուածոյ՝ զոր ինչ եւ իցէ. այլ դու որ զերեսանակ կամաց ամենեցուն ՚ի ձեռին ունիս, մի՛ որպէս մեք կամիմք՝ որ ոչինչ գիտեմք, այլ որպէս դու եւ զուղիղն տեսանես, ըստ այնմ եւ զհայցուածսն կատարեա։ «Եւ որ լին է փրկութեամբ ». այս ինքն զի Աստուած զամենեսեան կամի զի կեցցեն եւ փրկեսցին։ Բայց մեք բազում անգամ զհակառակն փրկութեանն համարիմք փրկութիւն՝ եւ առնեմք, զսկիզբն գործոյն բարի տեսեալ՝ որ բազում անգամ ՚ի հակառակն աւարտի. դու ասէ, որ ընդ սկզբանն եւ զվախճանն տեսանես, զկամս ամենեցուն ՚ի ճանապարհ փրկութեան իւրեանց ուղղեա։ «Եւ վարձատրեա բոլորեցունցս զանանց եւ զերանելի բարութիւնսդ »։ Ո՜վ գեղեցիկ եւ ամենաշնորհ հայցուածոյս, զի զանազան են ընթացք բարեգործութեան մարդկան. ոմն ողորմած է՝ զի ունի, այլ ոմն ոչ ունի՝ աղքատութեանն համբերէ. միւսն ճանապարհ ընթանայ վասն Աստուծոյ , այլ ոմն կրօնաւորի. ոմն զկուսութիւն ընտրեաց, իսկ ոմն զպտղաբերութիւնն. մին ՚ի ծովն օգնէ աղքատին, այլ ոմն ՚ի ցամաքն։ Եւ ո՞ կարէ զընթացս զանազան բարեգործութեանն թուել. եւ զի անթիւք են, վասն այսորիկ համառօտ բանիւս պարունակէ՝ թէ որոց վասն առ քեզ յուսոյդ զի՛նչ եւ եւ իցէ բարեգործութեամբ աշխարտին, մի՛ առներ անտես, այլ ընկալ քաղցրութեամբ, եւ զանանց բարութիւնդ հատո՛ ամենեցունց աշխատութեանն փոխարէն. այսինքն զի մի՛ ումեք մարմնական կենացս պանդխտութիւն առանց վարձուց հատուցման լինիցի, այլ ամենեքեան ՚ի ձեռն Քրիստոսի ՚ի հանդերձեալ կեանսն մտցեն վայելել։ Այլ է սրբելն քահանային, եւ վասն այսորիկ թարգմանի անուն նորա մաքրող, քանզի առնու զամենեցուն զգործս, լուանայ յաղտոյ արեամբս Քրիստոսի, եւ նուիրէ Հօր. ըստ այնմ. «Խոնարհեցուցի զսիրտ իմ առնել զարդարութիւնս քո վասն հատուցման »։ Արդ առնէն իւրաքանչիւր ոք զարդարութիւն, բայց սատանայ խառնէ ընդ բարեգործութիւնս զիւրն ներգործութիւն. ընդ ումեմն սրբութեան զսնափառութիւն, ընդ այլում ողորմածութեան զմարդահաճութիւն, ընդ միւսումն աշխատութեան զհեղգութիւն։ Իսկ իբրեւ իմաստուն մաքրող՝ առնու զբարեգործութիւն ժողովրդեանն, եւ ձգեալ ՚ի հրաշէկ հալոց Քրիստոսի պատարագիս, մաքրէ արտաշիկագոյն արեամբս յաղտոյն, եւ պայծառ նուիրէ Աստուծոյ Հօր վասն հատուցմանն մաղթելով. «Վարձատրեա, ասէ, բոլորեցունցս զանանց եւ զերենելի զբարութիւնսդ »։ Արդարեւ մեծ շնորհ երախտեաց դնէ ՚ի վերայ մեր՝ հարկաւորապէս պահանջեալ յԱստուծոյ զվարձ աշխատութեան մերոյ, որում չեմք տիրապէս արժանի, քանզի նորա արարածք եմք ասէ Պօղոս, հաստատեալ ՚ի գործս բարութեանն։ Եւ ե՞րբ ժպրհի ծառայն վասն հարկաւոր պաշտամանն ՚ի ստացող տեառնէն հատուցումն պահանջել։ Արդ թէպէտ եւ մեք ոչ, սակայն սա հայրենի գթովն որ առ մեզ, եւ հարազատ համարձակութեամբն որ առ Աստուած, պահանջէ զնոյնն։

«Եւ զտեալ զխորհուրդս մեր՝ տաճարացո յընդունակութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնի քո տեառն մերոյ եւ փրկչիս Յիսուսի Քրիստոսի »։ Որպէս զամենայն խնդրուածս իւր վասն ժողովրդեանն արար, նոյնպէս եւ զայս խնդրէ նոցա, այսինքն զուտ եւ մաքուր լինել խորհրդոցն յընդունակութիւն առաջադրեալ պարգեւին, որով զտիրապէսն են առնլոց մաքրութիւն. բայց տե՛ս թէ որքան մաքրութիւն պիտոյ է յայս սեղան համարձաեկլոցն . քանզի սրբեա զխորհուրդս ասէ, յայտ արարեալ թէ ՚ի մարմնական ախտից շաղախմանց նախակատար սրբութեամբ են բնաւքս ուղղեալք, եւ կարօտին միայն դիւրագթելի մտացն ՚ի չարին արկածից զուտ լինելոյ, որպէս զի արժանապէս ընդ իմանալի խորհուրդ մարմնոյն եւ արեանն Քրիստոսի խառնեսցին։ Քանզի թէ մարմնոյն միայն ճաշակելի էր զգալիս հաց, բաւական էր մարմնոյն սրբութիւն տանելզսա տիրապէս. բայց յայտ է թէ ընդ զգալւոյն եւ զիմանալի խորհուրդ սորին պարտ է հաւատոց մտացն ճաշակել, այսինքն գիտել թէ վասն երախտեացն Քրիստոսի յիշատակին՝ զիս Աստուած Հայր օր ըստ օրէ այս խորհրդոյս հաղորդութեամբն մաքրէ. եւ յառաջակայ հանդէսս ընդդէմ սատանայի զօրացուցանէ, հաւատալ եւ գիտել թէ ո՛րպէս մարմինս զզգալի մարմին հացիս ուտէ, եւ զարիւն գինւոյս ըմպէ եւ ուրախանայ, զօրանայ, այսպէս եւ իմացողս միտք՝ ընդ սմին ճաշակեալ զխորհուրդ որ վասն իմ քաւութեան մահուանն Քրիստոսի՝ զօրասցի, եւ զարբումն հոգւոյ նորա արբեալ՝ ընդ բաժակի արեանս զուարճասցի։ Այս թէպէտ եւ փոքր բանիւ ճառեցաւ, սակայն երկոց եւ մեծաց հաւատոց կարօտիմք ստացողքս զգիտութիւն սորին՝ որպէս պարտն է, զորոյ ճանապարհն ուսուցանել երկայն կարօտիմք բանից, մանաւանդ թէ եւ չէ ինչ հարկաւոր. քանզի ամենայն աստուածաշունչ գիրք առ ՚ի նոյն հետս առաջնորդեն, հաւատ ուսուցանելով մեզ եւ գործոց ուղղութիւն. եւ նախ է հաւատն քան զգործսն , այսինքն գործն ծնունդ է հաւատոցն, եւ հարկաւոր է ՚ի գործն այսպէս շարժել առաջնորդութեամբ հաւատոցն. ապա թէ այսպէս ոչ լիցի, անբան են գործք առաքինութեանն, ոչ կարեն տալ զպտուղ սիրոյն Աստուծոյ, եւ ոչ զմեզ ՚ի յառաջադիմութիւնն ուղղել. զի բան իմացութեան պարտ է ընդ ամենայն ընթացս մեր խառնել, այսինքն միշտ քննել խոհականութեամբ մտաց եւ որոնել՝ զի՞նչ է այս գործ, է՞ր վասն աւանդեցաւ, կամ ու՞ր յանգի կատարումն սորա, որ եւ միով դիմառութեամբ յայտնեսցի։ Զի՞նչ է կուսութիւնն, եւ է՞ր վասն. քանզի ամուսնութիւնն վասն բնական հեշտութեան խառնէ զմեզ ՚ի պատաղումն եւ ՚ի սէր աշխարհի՝ կնոջ եւ որդւոց, եւ ձգեալ ՚ի նոսա սիրոյն՝ ոչ կարէ որպէս պարտն է առ Աստուած դառնալ։ Վասն այսորիկ սահմանեցաւ կուսութիւն, զի անզբաղ մտօք կանխեսցուք ՚ի սէրն Աստուծոյ։ Արդ եթէ թողեալ զսէր ամուսնութեան՝ այլ ինչ գրաւեսցէ զմիտս մեր ՚ի ներքոյ իւր, ագահութիւն կամ փառասիրութիւն, յայտ է թէ մոլորեցաք ՚ի ճանապարհէ կուսութեանն, եւ ոչ կարեմք տալ զպտուղ նորա զսէրն Աստուծոյ. ուստի բարիոք էր մեզ ամուսնութիւնն եւ ընդ օրինաւոր հեշտութեամբ կապիլ, քան կոյս անուամբս լինել եւ ՚ի նախապատիւ առնելոյ զսէրն Աստուծոյ վրիպիլ։ Դարձեալ զի՞նչ է աղօթք. խօսակցութիւն Աստուծոյ. եւ որ խօսի ընդ ումեք՝ վասն այնորիկ խօսի, զի զունկնդիր խօսակիցն առաջի աչաց ունի, եւ ինքն գիտէ զի՛նչ ընդ նմա բարբառի. ապա թէ զայս ոչ ունիցի, ոչ զխօսակիցն առաջի եւ ոչ զտեղեկութիւն իւրոց խօսիցն, ունայն եւ սնոտի աշխարտի, զայն ինչ ասելով զոր ոչ գիտէ, եւ ընդ այն խօսելով զոր ոչ տեսանէ։ Ուստի հարկաւոր է խօսակցացն Աստուծոյ պատարագաւս՝ այնչափ աշխատել եւ ամփոփել զմիտս ՚ի հայեցուածոց աշխարհիս, մինչեւ զԱստուած իմանալի աչօք մտացն տեսանէ, եւ տեսութիւն այնպիսի, որպէս զի յորժամ հարցանիցէ ընդ գիտակցութիւն մտաց իւրոց, թէ ե՞ս առ Աստուած, զայոն պատասխանէ. յետ այնորիկ եւ իւր գիտել զոր ինչ ընդ նմա բարբառի, եւ կամ որոյ վասն խօսի, եւ ապա զպտուղ աղօթիցն ճաշակեալ օր ըստ օրէ՝ ՚ի հասակ կատարման առաքինութեանն զուարճացեալ զարգանայ։ Եւ այժմ զայս այսպէս հաւատացեալ, զիա՞րդ կարեմք հասանել թէ նոքա գիտացին զոր ինչ խօսէին, որք ՚ի կենդանեաց հանեալ զփրկանս պատարագիս՝ առ մեռեալս պարփակեցին, եւ թերեւս ո՞չ որպէս զանշունչ ձայն տայր միշտ ասելովն, «Յիշեա տէր զորս յանձն արարին ինձ յիշել յաղօթս՝ նախ զկենդանիս եւ ապա զհանգուցեալս »։ Կամ ու՞մ իմանայր զկառավարութիւն կամաց նորին ուղղութիւն, զտումն խորհրդոց՝ մարմնոյն Քրիստոսի ընդունելութիւն. մեռելո՞ց եթէ կենդանեաց։ Արդարեւ այսպիսի իմացողս ոչ զխօսակիցն կարեմ հաւանել թէ տեսանէր, եւ ոչ զոր ինչ խօսէրն գիտէր ճշմարտապէս. որպէս զանշունչ բարբառէր. եւ չէ ինչ մեղադրելի զայս բազմութեան, կամ յաղագս զքահանայս նորին վաճառիչս յաճախութեան, կամ վասն պաշտօնէից խորհրդոյս նուազութեան. զի յորժամ զպատարագս մեռելոց եւ ոչ կենդանեաց գիտէր փրկանք, անկար է ՚ի նմանէ սորին սպասահարկութեան պահանջել ուղղութիւն. այլ պարտ է նախ զմիտսն յայս կարծեացս սրբել, եւ ապա ըստ կարգի զխրատ պաշտամանն վարդապետել։ Եւ արդ ուստի՞ բերցուք քեզ բան հաւանական, դժուարուղղելի եղբայր եւ անհաւան, ուստի՞ ածցուք դատաւոր՝ կշտամբել զառ օրէնսն Աստուծոյ անիրաւութիւնդ։ Ոչ յերկնէ եւ ոչ յերկրէ, ոչ օրինակաւ վարիմք եւ ոչ բաղդատութեամբ այլոց ուղղութեամբն պախարակեմք. այլ ՚ի նոյն ինքն ՚ի բերանոյ քո դատեսցուք զքեզ, ոչ իբրեւ զծառայ չար, այլ իբրեւ զստահակ եղբայր հարազատ, զի չար նմա է զիս կամ զքեզ կոչել՝ որ իշխէ մեզ տիրապէս. բարբառ քո եկեալ ՚ի մէջ՝ լիցի քեզ ոսոխ, աղօթքդ զոր օտարաց համարիս տալ՝ եկեալ յարիցէ առարկու, թէ ոչ նոցա, այլ մերձակայիցս է սեպհական։ Ո՞ ետ ՚ի ձեռս քո զհացն, ո՞չ ապաքէն կենդանիքս. ո՞ զհաւատսն, ո՞չ սոքա։ Յորո՞ց առաքեցար առ Աստուած հրեշտակ, եթէ ոչ ՚ի կենդանեացս. լուայ զի սոցա հրամայեցեր ահիւ կալ ընդ քեզ, եւ ոչ մեռելոցն. սոցա եւ զշնորհն եւ զզօրութիւնն բաշխեցեր՝ ՚ի կցորդութիւն աղօթիցդ զօրանալ. սրովբէիցն կցորդ ո՞չ սոքա եղեն, զմիտս ՚ի վերո՞չ սոքա ընծայեցին ըստ հրամանի քում. յամենայնի մեռեա՞լքն օրհնեցին, թէ սոքա։ Այլ թերեւս ասես, սոքա զայս ամենայն վասն մեռելոցն երգեն եւ ասեն։ Ի բաց տար զչարաչար կարծիսդ. զի նախ ինքեանց շնորհս՝ որ վայելեն ՚ի սոյն, եւ ապա ՚ի ձեռն սոցա մեռելոցն. նոցայն զկեղակարծ շնորհս, եւ սոցայն ճշմարիտ. այլ եւ դու զքոյն քննեա աղօթից զօրութիւն։ Սէր սովաւ ու՞մ խնդրեցեր. հաստատութիւն խաղաղութեան Աստուծոյ առ ո՞րս լինել հայցեցեր. զօդս բարեխառն վասն գերեզմանականա՞ցն մաղթեցեր։ Զյանձն առնելն քո Աստուծոյ յիշողութեանն զեպիսկոպոսս, զժողովուրդն, զպտղաբերիչսն, զողորմածսն՝ առ ոչինչ համարիս , եւ միայն ՚ի մին ես փակեալ բան զշնորհս զոր վասն մեռելոցն խնդրեցեր. եւ զայս ոչ հասարակաց՝ այլ միոյ հոգւոյ, որում եւ զնշան կետիցն բազմացուցանես, Զի՞նչ է այսքան խաւար տգիտութեանս որ մածեալ է զմեօք։ Ընդէ՞ր աչս ունելով եւ ականջս՝ ոչ տեսանեմք եւ ոչ լսեմք։ Քանի՞ ասպարէզ է ՚ի բերանոյ մինչեւ ցունկն, զի զբարբառ սորին ոչ ներեմք ունկանն լսել եւ տեղի տալ. այսքան է՞ր խաւարեցուցաք զպայծառութիւն եկեղեցւոյ վասն սնոտի յուսոյ։ Ի պէտս ա՞յսորիկ մի հացն ՚ի Պօղոսէ աւանդեալ մեզ ամենեցուն ՚ի վայելումն՝ ՚ի բազում սեղանս բաժանեցաւ։ «Հացն, ասէ առաքեալ, զոր բեկանեմք, ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է մարմնոյն Քրիստոսի, զի ամենեքին ՚ի միոջէ հացէ անտի վայելեմք »։ Իսկ այսօր Պօղոս՝ ոչ մի հաց, որպէս դու ուսուցեր աստուածընկալ հոգի, այլ բազումս. եւ ոչ կենօք նմին հաղորդութիւն, կամ վայելումն ըստ քումդ հրամանի, այլ յետ մահու։ Ողբա դու աղաչեմ զիմս թշուառութիւն եւ զժողովրդեան իմոյ։ Ո՞րքան զարտուղի գնամք ՚ի ճշմարտութեան առաջնորդիդ հետոց։ Քանզի գնաց ՚ի մէնջ աւանդեալն ՚ի քէն բարեկարգութիւն. եւ թէպէտ դու համարձակութիւն ետուր արեամբն Յիսուսի ՚ի մուտս սրբութեանցն, մեք ոչ հաւատամք, ոչ ճշմարտեմք զսիրտս, եւ ոչ առ ՚ի նոյնն մատչիմք, այլ արարաք զտունս սրբութեան վաճառարան. մեք խորշիմք ՚ի նոյնն մտանել, եւ զմանկունս անիմաստս ածեմք, ոչ բաշխել մեզ զգիտութիւն մարմնոյն Քրիստոսի, այլ օտարացն զնոյն վաճառել։ Քրիստոսն քո, Պօղոս, զոր դու այնքան փառաւորեցեր, եւ մեզ զնոյն ուսուցեր, չունի ՚ի մէնջ ոչ սարկաւագ պաշտօնեայ, ոչ կէս սարկաւագ դռնապան, ոչ դպիր երգեցող, ոչ ընթերցող վերծանող, ոչ լապտերաց, ոչ բուրմունս խնկոց, ոչ ժողովուրդ սիրալիր։ Այլ զի՞նչ. զտունս ՚ի բազում անկիւնս բաժանեցաք, եւ զմի հացն ՚ի բազում սեղանս պառակտեցաք. ածեմք զմանկունսն ՚ի տունն՝ վաճառել զնոյն մեռելոցն, եւ մեք զդրունսն փակեալ անցեալ գնամք յիւրաքանչիւր գործս եւ յաշխատութիւն. եւ պատճառ այսմ ոչ զհեղգութիւնն մեր դնեմք , եւ կամ զանհաւատութիւն, այլ զերկեղածութիւնն. ՚ի վաճառելն զԱստուած աներկիւղ եմք, եւ ՚ի մերձենալ ՚ի նոյն կամ առընթեր լինել՝ երկիւղածք։ Եւ այն քո սիրու Քրիստոսն այսպիսի մեռելոտի հաւատով առ ՚ի մէնջ պաշտի. չգիտեմք զիւր սէրն. ծերանամք, մեռանիմք, եւ ոչ բնաւ զնորին գթոյ ճաշակն առնումք. նա եւ ու՞ր ճաշակեմք, երբ զդուռն ճաշակմանն այդպիսի փակովք պնդեմք. զի՛ թէ ոչ մերձենալ ՚ի խորհուրդ Քրիստոսի քո, այլ եւ ոչ ՚ի բացուստ ներեմք տեսանել։ Արդ լա՛ց զմեզ, որպէս երբեմն զԳաղատացիսն. անէ՛ծ չարաչար եւ զմերն խռովեցուցիչս, ըստ որում երբեմն զնոցայն. զի մեզ ոչ թէ հրեշտակ կամ մարդ անուանի աւանդեաց աւելի քան զոր ՚ի քէնն ընկալաք, այլ մարդք զորոց եւ ոչ զանուանսն գիտեմք՝ եկին զազատութիւնս մեր ծառայեցուցին, զբարեկարգութիւնս մեր քակտեցին, եւ այնչափ մոոլրեցուցին՝ մինչ զի ոչ հաւանիմք առ քեզ ՚ի տեղդ կապանաց նայել, կամ յաշակերտաց քոց զճշմարտութիւնն ուսանել. վասն այսորիկ եւ անյոյս եմք ՚ի փրկութենէ. մոլորութեանս որպէս ճշմարտութեան լինել վրէժխնդիր յօժարիմք։ Բարի վշտակից, վշտակցեա մեզ քաղցր արտասուօքդ՝ որպէս եւ Կորնթացւոցն։

Եկայք եղբարք գոնեայ անագան եւ մեք զանձինս աշխարեսցուք. անէծս ցաւագինս ՚ի վերայ մերոց խռովեցուցողացն հանցուք, որք այնչափ ունայնացուցին յաչս մեր զՔրիստոսի մարմնաւորութիւնն, որք այնչափ ծանր եւ դժուարագտանելի ուսուցին մեզ զվշտակից փրկչին զողորմածութիւն, որք այսքան երկիւղ խուսափաման արկին մեզ ՚ի նորա հարազատն սիրելութենէ։ Զի՞նչ պարտ է ասել. ո՞ր բան բաւական է զմերս թշուառութիւն աշխարել։ Զեկեղեցիս՝ Քրիստոսի անդամոցս ընդդէմ փակեցին, եւ անօրինաց մաքսատուն արարին։ Զպատարագիս հաղորդութիւն ՚ի կենդանեացս հանին, եւ ՚ի մեռեալս վաճառեցին։ Զպաշտօնօից բազմութիւն բարձին, եւ ՚ի քահանայութիւն զամենեսեան վերածին, քահանայանալ՝ ոչ Աստուծոյ, այլ թուոցն համարոյ. ուստի եւ վաղվաղակի քահանայացեալ, ոչ բնաւ գիտեմք զի՛նչ դպրութիւն կամ գործ նորին, զի՞նչ սարկաւագութիւն կամ պաշտօն նորին. այլ միայն մտեալ գաղտագողի ՚ի ծերպս խորանացն ծակուց՝ ամրափակեմք զդրունս, եւ անդ շուտափոյթ երագմամբ զյաւիտեանն ասեմք եւ զամէնն։ Հրամայեմք եւ առնեմք, եւ փութապէս արտաքս ելանեմք. իսկ յորժամ արտաքս գամք, ժողովրդեանն որոց պէսպէս աղօթէաք՝ եւ ոչ զմի ոք առընթեր մեզ գտանեմք, այլ այսր անդր ՚ի գործս իւրեանց ընթացեալ. քանզի ոչ ինքեանց հաւատան զփրկանքս՝ այլ մեռելոցն, վասն այսորիկ եւ ոչ մնամ. թէ տօն լինի, մինչեւ ՚ի պատարագն է խրախութիւնն, եւ պատարագն ՚ի խաւարի . եւ թէ ոչ տօն՝ նոյնպէս նորին գործառնութիւնն այպանելի։ Քառասուն տարւոյ պատարագողն դեռ եւս տկարանայ գիտել, թէ ո՛ր է ՚ի պատարագս սարկաւագին բան, եւ ո՛ր ժողովրդեանն. քանզի եւ ոչ բնաւ կացեալ է նմա առընթեր կամ սարկաւագ պաշտել կամ ժողովուրդ աղօթել, այլ ինքն միայն ՚ի ներքոյ փակեալ դրանցն է զգործն կատարեալ. մարմնով ճաշակեալ, եւ մտօք անհաղորդ ՚ի խորհրդոյն մնացեալ. եւ թէ ոք առընթեր կացցէ, թէպէտ եւ կատարեալ ոք է, զի անսովոր է՝ գայթէ եւ տկարանայ յաղօթելն։ Ո՜վ թշուառութեանս. պակասեա՞ց թերեւս ռետին ՚ի Գաղայադէ, լինել առողջութիւն բեկման ժողովրդեանս իմոյ. ոչ երբէք, զի զեղու առատապէս, բայց մեք ոչ խոնարհիմք առ առողջարար դեղն. այլ մոլորեալ համարիմք զտիեզերս որք ընդ ուղիղն գնան, եւ մեք հաճեալ եմք ընդ անձանց թիւր ընթացս. բամբասեմք եւ յաչաղեմք զեկեղեցիս քրիստոնէից վասն ընդարձակ գործոցն, եւ զանձինս ոչ բնաւ կշռեմք, եւ ոչ ճանաչեմք թէ նոքա ընդ օրինօքն մեղաւոր լինին առաջի Աստուծոյ, իսկ մեք օրինացն կոխիչք եւ անօրէնք. նոքա պոռնկին եւ յիւրեանց մարմինն մեղանչեմ, մեք զօրէնսն լուծեալ՝ զհասարակաց ազգս կործանեցաք։ Ունկամբ եմ լուեալ ՚ի հաւատարիմ մարդոց, եւ ոչ աչօք տեսեալ, թէ ո՛րքան չարիք գործի այսօր յարեւելս ՚ի հաւատ եւ ՚ի կարգս եկեղեցւոյ, մինչ զի եւ անօրինաց եղաք նախատինս եւ իրաւամբք գարշելիս։ Թուրքն չառնու կապալ, եւ եպիսկոպոսքն վաճառեալ զշնորհն Քրիստոսի՝ բռնութեամբ զնոյն յաճախեն։ Յո՞ր Հոռոմ կամ ՚ի Փռանգ տեսաք զայս անմտութիւնս. են եւ նոցա եկեղեցիքն ՚ի բազում տեղիս ընդ անօրինօք, այլ ազատք եւ ՚ի խաղաղութեան. զԱսորւոցն զի՞նչ պարտ է ասել զփոքունցն եւ զիմաստնոցն։ Ի Սմրղանդ քրիստոնեայքն ազատք են եկեղեցեօք, եւ մեք ՚ի Հայաստանս հարկաց ծառայք. ապա նախ զմերս քննեսցուք ախտ, թէպէտ եւ ելաւ ընդ բժշկութիւնն. ծանիցուք թէ մեք միայն ՚ի քրիստոնէից անօրէնք, իսկ այլք ՚ի ներքոյ օրինացն մեղաւորք։ Ո՞ր քրիստոնէի աթոռ եպիսկոպոսութեանն ժառանգութիւն. որ այսօր ՚ի մէնջ իբր զբարեգործութիւն՝ անհնարին յանցանքս պաշտի։ Ո՞ր քրիստոնէից վանք յետ մահու առաջնորդին՝ քուերորդւոյն ախմարի աւանդի։ Ո՞ր եկեղեցի յետ մահու քահանային՝ կնոջ նորին պարգեւի։ Յայսքան մեծամեծ ոչ տեսանեմք առ այլ քրիստոնեայս. իսկ զպոռնկութիւն որովք զնոսին բամբասեմք՝ բազում անգամ ՚ի մէջ մեր գտանեմք։ Արդ ընդէ՞ր մեր յանցանացան զորս կարեմք բժշկել թէ կամիմք՝ հեղգալուր լինիմք , եւ նոցայոցն որոց ոչ ինչ կարեմք օգտել, արագախօս եւ արագալուր. յայտ է, որպէս զի մեք զնոսա այպանելովն՝ արդար երեւեսցուք, շահ ճգտի ունելով եւ ոչ ինչ։ Այլ ես զիմս քննեմ վէր, որպէս զի մի՛ թուեցայց բամբասել, այլ ՚ի բժշկութիւնն յօժարել, զի զիւր անձնն ոք ոչ կամաւ, այլ ակամայ բամբասէ առ բժիշկս՝ որպէս զի առողջութիւնն հնարեսցի. անձն իմ, ազգս իմ, բամբասելովս ոչ այպանեմ, այլ բժշկացդ զվէրս ցուցանեմ. փութացիք, եղբարք, վասն սիրոյն Քրիստոսի ՚ի բժշկել զվէրս իմ. դուք բուռն հարէք, եւ Աստուած լիցի գործակից, զի մի՛ ՚ի սպառ կորիցուք։ Գնաց բարձաւ ամենայն բարեկարգութիւն հանուր ՚ի յազգէս, եւ տեսանէ եւ ոչ ոք. բացցուք զաչս մտաց եւ տեսցուք. մանաւանդ հարկաւոր է մեզ բանալ, զի անձամբ զանձինս տէրունի գործոյն մատակարար կարգեցաք. առաջի աչաց կալցուք զանաչառն ատեան, եւ զմեր պատասխանատրութեանն ճանապարհ՝ մինչդեռ ժամանակս ՚ի ձեռս է՝ հորդեսցուք. մի՛ կեղակարծ լիցուք առ գիտութիւնն Աստուծոյ, որովք դիւրաւ ուղղի մեղանչելն։ Է ճշմարիտ Աստուած, վկայեն երկինքն եւ երկիր. թէ է Աստուած, է եւ նորին դատաստան. անդր որք ըստ մարմնոյս հարկաւոր հեշտութեան մեղան, ներելիք են քան զմեզ՝ որ զօրէնս նորա առ ոտն հարեալ կոխեցաք։ Որ մեղանչէ՝ օրինազանց է, իսկ որ զօրէնսն լուծանէ՝ զի՞նչ է անուն նորա. ես պատկառեմ ասել, մանաւանդ թէ երկնչիմ, զի մի՛ աղէկէզ բժշկութեամբս վասն ՚ի խոր հարմանս զդեղ բանիս՝ երեւեցայց թշնամի. այլ տէր մեր զսոյն առ բժշկելն արասցէ պիտանի, ըստ որում հաւատամ, եւ ոչ նիւթ խռովութեան, որպէս չարն ՚ի միտս յաչաղկոտացն ազդէ. այլ պարտիմք խոնարհել նայել, թէ ո՛րքան ՚ի շնորհաց Հոգւոյն լուսաւորեցաւ ՚ի գիտութիւն մեր՝ պատարագիս փրկագործութիւն, եւ ոչ ունայն եւ թեթեւ յաչս մեր զմեծս կարծել շնորհ փրկութեանն, եւ ջանալ կարճել զչար սովորութիւնն սորին արհամարհութեան՝ որք այժմ ուծացեալ եմք ՚ի սիրոյ սորին խորհրդոյ, որպէս եւ յարդեանցա ցուցանի. քանզի յորժամ քահանայն զայսչափ վշտակցութիւնս աղօթիւք ժողովրդեանն կատարէ, ոչ ոք ՚ի նոցանէ հանդիպի նմին մերձակայ, որոյ վասն եւ աղաւաղի ողորմելի կերպարանօք պայծառութիւն խորհրդոյս։ Զի ոչ սահման հրեշտական բարեկարգութեանն ՚ի յերկրի՝ որպէս առաք հրաման՝ կատարի. ոչ սարկաւագացն դաս, որպէս զպետութիւնսն եւ զիշխանութիւնսն ՚ի սրովբէատիպ դասէ քահանայիցն զգիտութիւնն ընդունի, եւ ոչ առ մեզ մարդասիրապէս քարոզութեամբն որպէս յերրորդ պարունակ զնոյն իջուցանէ. այլ հաղորդի գիտութեանն քահանայն միայն, եւ մեր գոլով ՚ի կարգ երախայիցն եւ անհաւատիցն՝ նմին անհաղորդք. եւ այլ օրէնք ընդդէմ պատարագիս խորհրդոյս զինի։ Զի թէ քահանային միայն անկ էր զնոյն կատարել, ոչ առաջին սուրբքն ազյս այսպէս էին սահմանեալ՝ որոյ հակառակն այսօր ՚ի մէջ մեր լինի. զի տայ իւր միայն զխաղաղութիւնն, եւ ինքն իւր պատասխանէ ասելով, «Եւ հոգւոյդ քում ». եւ ժողովուրդն որոց անկ էր առնուլ զնոյն եւ պատասխանել, արտաքոյ ՚ի շատխօսութիւն զբաղեալ։ Արդ ու՞մ աշակերտեսցուք. չարաչա՞ր աւանդութեանս զոր յետոյ ընկալաք, թէ սահմանի պատարագիս զոր ՚ի սկզբանէ ունիմք։ Պարտ էր անմիտ առնն, ես զանունն ոչ գիտեմ , որ զմեզ արտաքոյ եկեղեցւոյ եհան, եւ զկարգն առաջին եղծեաց, եւ զաստիճան սարկաւագութեան ելոյծ, փոխել զբանք եւ զսահման պատարագիս, միայն քահանային լինել հարկաւոր, եւ ոչ այլոց ընդ նմին լինել գործակից։ Պարտ էր փոխել եւ զանունն , եւ ոչ կոչել հաղորդութիւն, այլ բաժանողութիւն, ըստ որում եւ լինի. քանզի որ, յայլ յաղօթս հաղորդիմք իրերաց, յայնժամ քակտիմք եւ բաժանիմք ՚ի միմեանց, ոմանք արտաքոյ եւոմանք ՚ի ներքոյ. եւ ՚ի ներքոյ դարձեալ բաժանեալ , ոմն յայս ծակ եւ ոմն յայն. ապա թէ անունն նոյն է որպէս ՚ի սրբոցն, եւ սահման աղօթիցն նոյն՝ ըստ որւոմ յառաջնոցն, մեք ծիծաղելի եւ աշխարելի կամօք ընդ հակառակս նոցին ո՞յր աղագաւ բերիմք, խաղաղութիւն տալով ամենեցուն , եւ զխաղաղարար հրամանսն ոչ ոք է որ լսէ յամենեցունց. քանզի նոքա արտաքոյ են, եւ դրունքս փակեալ. այլ ես ինձէն պատասխանեմ, «Եւ հոգւոյդ քում ». հրամայեմ այլոց ընդ իս Աստուծոյ երկրպագել, եւ ես միայն երկրպագեմ. դպրացն սաղմոսելոյ տամ հրաման, եւ ես սաղմոսեմ։ Այնչափ վատթարացաք, մինչ զի անյոյս գոլով յառողջութենէ՝ գարշիմ եւ ամաչեմ ՚ի վիրացս քննութիւն։ Ո՞ ոք է որ հրեշտակ եւ միջնորդ առ թագաւորն առաքէ, եւ ինքն ոչ առընթեր նմին կացեալ ընդ բարեխօսին թախանձէ, եւ զբանսն բարիս լուեալ՝ խնդամտութեամբն հրճուի. այլ մեք զսա առ երկնաւորն առաքեմք թագնւոր հրեշտակ, եւ փակեալ զդրունս տաճարին՝ յիւրաքանչիւր երագեմք ՚ի գործ, եւ յայնչափ քաղցրութենէ պայծառութեան պաշտամաննանհաղորդ մնամք՝ զանարժանութիւնն բաղբաղելով, եւ զհին սովորութիւնն կարծել պահելով։ Հինքն զանհաւատսն հանէին, որպէս զի մի՛ տգէտ մտօքն այպանեսցեն զքրիստոնէից խորհրդածութիւնն. ես կամ դու ե՞րբ եմք սորին այպանողք, կամ ե՞րբ տանէիր նախատանացն՝ թէ ասէի, անհաւատ ես ՚ի տեղ անհաւատիցդ կացեալ։ Դարձեալ թէ ոչ սոսկ , այլ զօրաւոր զայս փրկանք համարէիր, ե՞րբ զքո վրիպելն հանդուրժէիր. երկնչին ՚ի քէն եւ դեւք եւ սարսին. զերկիւղդ միայն մի՛ քեզ պարծանս համարիր, այլ խառնեա ընդ երկիւղդ եւ սէր առ նա, զի մի՛ լուիցես, «Եթէ ջամբիցեմ զամենայն ինչս իմ աղքատաց, եւ մատնիցեմ զմարմինս իմ յայրումն, եւ սէր ոչ ունիցիմ, ոչ ինչ օգտիմ ». զի մի՛ ասասցէ առ քեզ Աստուածաբանն, «Երկնչելովդ՝ ոչ ես կատարեալ ՚ի սէրն »։ Սէրն եւ տռփումն վերածէ զմեզ առ Քրիստոս, որպէս եւ զնա առ մեզ էած. միշտ ընդ երկիւղիւդ կացեալ՝ աչ ձկտիս առ նա. բայց սէրն եւ ընդ լանջովքն ածել ձեռնարկէ. ոչ ունիս սէր, վասն այսորիկ արժանաւորութեամբ եւ հեղգութեամբ նմաս ՚ի ներքոյ երկիւղին արտաքոյ . թէ ունէիր զհուր սիրոյն, պոռնկիդ ձեռնարկել ՚ի գլուխն յօժարէր. երկիւղին ես ծառայ, եւ ոչ յետ բազում ապաշխարութեանդ թողութեան հաւատաս թէ սիրովն տոչորէիր, եւ մի արտասուքն սփոփեալ մխիթարէր եւ ՚ի խաղաղութիւն զքեզ արձակէր։ Յետ մահու ՚ի շնորհս լինիս ապաստան՝ ունել թողութիւն. վասն այնորիկ կենօք զսոյն լքեալ թողեալ ելանես, եւ մոռացեալ ես թէ ՚ի տէր տէր ձայնելն՝ զոչ գիտելն զքեզ պատասխանէ. է՞ր վասն. զի ՚ի հրապարակս քո ուսոյց, եւ ոչ ՚ի գութ տռփմանդ հանգեաւ։ Այլ ինձ այն ոք ընդ հակառակս առեալ զբանս այպանեսցէ. քանզի որպէս դու ՚ի սիրոյն զարհամարհութիւնն գիտես ծնեալ, եւ ես յերկիւղէն զանհաւատութիւնն գիտեմ յառաջեալ։ Դժնդակ է ընդ մի ոք բերիլ ՚ի չարեացդ, եւ բարիոք՝ զուղիղ ճանապարհս ողջունել ուղղութեամբ։ Մի՛ ոք զիս եւ յանձնապաստան դատեսցէ՝ յայսպէս բարբառելն, որ եւ կշտամբելոց եմ ոչ յօտարաց, այլ ՚ի բերանոյ իմոյ, իբրեւ զչար եւ զվատ ծառայ անպիտան. քանզի որով դատեմ զընկերն՝ զանձն իմ դատապարտեմ, գործող զնոյն՝ որով դատիմ. այլ յօժարիմ յասելս, զի ծանիցուք թէ չեմք ապրելոց ՚ի սաստիկ դատաստանացն Աստուծոյ, եւ զխստութիւն սրտից մերոց կակղացուսցուք, եւ զանզղջական երկեղածութիւնս ՚ի զղջումն եւ ՚ի սէր փոխեսցուք, թերեւս լիցի գանձել անձանց զփրկութիւն եւ մի՛ զբարկութիւն՝ յաւուր դատաստանին Աստուծոյ, յորժամ հատուցանէ ըստ գործս մեր, որպէս հաւատամք։ Աղաչեմ ազմենեսեան, եւ զոտս եղբարցդ սրբոց արտասուօք սիրոյն համբուրեմ. ներեցէք իմոյ անզգամութեանս, եւ իբրեւ վշտակից ծառայակից ընկալարուք զիս, եւ զձեզ ընկալցի Քրիստոս Յիսուս տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից . ամէն։

Ընդէր յետ այսորիկ դարձեալ քարոզութեան սարկաւագին եհաս ժամանակ

ՊԱՐՏ է գիտել, թէ այսուհետեւ վախճան էառ խորհուրդ պատարագիս՝ հանդերձ պէսպէս աղերսանօք ՚ի քահանայէն. եւ մինչդեռ ոչ էր այս կատարեալ, ոչ ինչ ունէր համարձակութիւն սարկաւագն ազդել ժողովրդեանն. վասն այնորիկ լռեալ դադարեաց։ Եւ սոքա քահանայքս ետուն խորհրդապէս զՔրիստոս Հօր, առին ՚ի նմանէ եւ զՀոգին, հայցեցին զպէսպէս ողորմութիւն. իսկ յորժամ ՚ի լրումն զխորհուրդս ածեալ յանգեցին, սարկաւագն ազդէ նոցա քարոզութեամբն ժողովրդեան, եթէ ձեր փրկութեան նուէրն զոր ետուք ՚ի քահանայսն՝ մատեաւ առաջի Աստուծոյ, եւ նա ընկալաւ հաշտ եւ քաղցր կամօք. արդ պատրաստ լերուք, զի ՚ի պատարագին ձեր փոխարէն՝ ՚ի շնորհսն Հոգւոյ՝ զոր քահանայքն առին յԱստուծոյ՝ վայելիցէք. եւ այսպէս զգուշութիւն տայ նոցա զի պատրաստիցին առ հանդերձեալ շնորհն որ իջանելոց է ՚ի մէջ նոցա. այսինքն զի ընդ Աստուած Հայր դեռ եւս ոչ համարձակեալ են ժողովուրդս խօսել. նա եւ ոչ զՀոգւոյն իջումն ՚ի վերայ պատաարգին իմացեալ, զի այս ամենայն ծածուկ եւ խորհրդաբար ՚ի ներքին վայր սրբոյ խորանին կատարեցաւ ՚ի մէջ քահանայիցն , եւ ժողովուրդն միայն Քրիստոսի լինէր խօսակից, զսրովբէական երգն եւ զամենայնի գոհութիւնն երգելով, որպէս եւ անդր է յայտնեալ։ Արդ այսուհետեւ հանդերձեալ են զՀոգին տէրունական մարմնովն ընդունել, եւ պարտ է զի որպէս քահանայքն նախ ընդ Հայր խօսեցան եւ ապա զՀոգին ՚ի ձեռն Քրիստոսի ՚ի նմանէ ընկալան, զի այսպէս լիցի եւ սոցա նախ համարձակել եւ առ Աստուած Հայր աղօթել, եւ ապա զպարգեւ շնորհին ՚ի նմանէ ընդունել. արդ զի այսմ, ըստ որում ասացաւ, պատրաստ լինիցին , դաստիարակ նոցին սարկաւագն նախ զգուշութիւն տայ քարոզութեամբն։

Մեկնութիւն խորհրդական աղօթիցն զոր ընդ քարոզութեանն քահանայն մատուցանէ

«ԱՍՏՈՒԱԾ ճշմարտութեան եւ Հայր ողորմութեան, գոհանամք զքէն »։ Վերստին դարձեալ սկիզբն դնէ ընդ Աստուած խօսելոյ. է՞ր վասն. քանզի յայք հայցուածոց խորհուրդ զբանիս փոխէ զընթացս. այսինքն զի մինչեւ ցայժմ զպատարագն ետ, եւ զպէսպէս նովաւ ունել մաղթեաց զխնդիրս. իսկ այսուհետեւ կամի զի Աստուծոյ, առ որ ինքն միայն պատարագաւն խօսէր, ընդհանուր ժողովուրդն յետ հաշտութեանն լինիցին խօսակից։ Այսր ապացոյց եւ զմարդկան է գտանել սովորութիւն. քանզի յորժամ խէթ ատելութեան լինիցի ՚ի մէջ ծառայից եւ տեառնն, ոչ վաղվաղակի ժպրհին ընդ նա խօսակցել, այլ նախ զոք ՚ի հաւատարիմ ծառայիցն կաշառօք պատարագին հրեշտակ խաղաղութեան առ թագաւորն առաքեն. իսկ յորժամ նա պատարագաւն եւ իւրով թախանձելովն նուաճէ զկամս տեառնն, եւ ուղղէ զառաջին սէրն, յետ այնորիկ ազդէ սոցա գալ, եւ խօսել խաղաղութեամբ ընդ տեառն իւրեանց. յայտ արարեալ թէ ՚ի ձեռն նուիրացն առաջինն սէր հաստատեցաւ ընդ ձեզ եւ ընդ թագաւորն՝ իմովս թախանձելի միջնորդութեամբ։ Այսպէս արար եւ քահանայս. նախ եմուտ պատարագաւն ինքն միայն առաջի Աստուծոյ՝ վասն ամենայն ժողովրդեանն. իսկ նա բարեհաճոյ կամօքն ընկալաւ, եւ զհաշտութիւն խաղաղութեանն ընդ ժողովուրդս ուղղեաց. այժմ կարօտի միջնորդս վերստին թախանձել՝ թէ որոց ներեցեր ողորմութեամբ եւ հաշտեցար ընդ նոսին քաղցրութեամբ, տու՛ր բարերար կամօքդ համարձակութիւն այսուհետեւ գալ առաջի քո, եւ ընդ քեզ խօսակցել. յաղագս որոյ եւ նորոգ սկիզբն կարգէ աղօթիցս ասելով. «Աստուած ճշմարտութեան եւ Հայր ողորմութեան, գոհանամք զքէն »։ Այսպէս եւ մարգարէն օրհնէ զԱստուած յողորմութիւն եւ յիրաւունս. զսոսին վկայէ եւ առաջի երեսացն Աստուծոյ ընթացեալ՝ ասելով, «Յարդարութիւն եւ յիրաւունս հաստատեալ է աթոռ քո. ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն գնասցեն առաջի երեսաց քոց »։ Այլ կարօտիմք ուսանել զբացատրութիւնս սոցա ՚ի միմեանց՝ առ առաջիկայ խորհրդոցս հաստատութիւն. եւ գիտեմք այսպէս։ Ճշմարիտ է Աստուած եւ արդար, զի ոչ ումեք ողորմի առանց անձնիշխան կամօք հայցելոյն. եւ փակեալ է ողորմութիւն նորա ՚ի ճշմարտութենէն, մինչ չեւ է մեր զդրունսն բախեալ։ Իսկ յորժամ մեք զբանալի հաւատոցն եւ աղօթիցն ՚ի վերայ ձգեմք ճշմարտութեանն, վաղվաղակի ՚ի բաց փեռեկէ զնա, եւ հեղեալ զեղու զողորմութիւնն ՚ի վերայ խնդրողին՝ առաւել քան զոր խնդրեմքն եւ իմանամք։ Այսպէս է առ Աստուած ճշմարտութիւնն եւ ողորմութիւնն, զորոց գոհանայ սա, ըստ կարգի դասեալ նախ զճշմարտութիւնն եւ ապա զողորմութիւնն, որպէս ասացաւ. իսկ թէ ո՛յր աղագաւ եդ զայս սկիզբն բանիս՝ ուսցուք։

«Որ ՚ի վեր քան զերանելի նահապետացն զմեր զպարտաւորելոցս մեծարեցեր զբնութիւնս. վասն զի նոցա Աստուած կոչեցար, իսկ մեզ հայր հաճեցար անուանիլ գթալով »։ Ո՜վ երանելի նուիրող աղօթիցս, լոյծ մեզ զտարակուսանս բանիցս. եւ զիա՞րդ կարասցուք այսպէս ճշմարիտ եւ արդար զԱստուած իմանալ, եւ ոչ ողորմած միայն՝ զրկեալ յարդարութենէ. քանզի նոցա որ երանելիք էին եւ սուրբք՝ նահապետացն, միայն Աստուած արժանի արար կոչել. իսկ մեզ որ պարտաւորք եւ յանցուցեալք, զընտանի անունն շնորհեաց, եւ հայր հաճեցաւ կոչիլ. թերեւս արդարութեա՞ն այս գործ. այս՞ ճշմարտապէս, եւ թէ զիա՞րդ ես ցուցից։ Աբրահամ ծառայ էր Աստուծոյ եւ արարած. հաւատաց միայն յԱստուած, վասն այնորիկ պատուեաց Աստուած զամենայն տոհմ նորա, եւ իւր ժողովուրդ անուանեաց , եւ ինքն Աստուած նոցին կոչեցաւ. որպէս եւ հօր նոցին Աբրահամու, որոյ հաւատով բարգաւաճեալ ճոխացան։ Իսկ Քրիստոս բնութիւնակից էր եւ Որդի էր Աստուծոյ, եկն եւ ընդ մերս բնութիւն անճառ խառնմամբ միացաւ, եւ մի Որդի մարմնովն իւրով ՚ի Հօրէն իւր դաւանեցաւ. վասն այսորիկ եւ որք ծնան ընդ նմա հաւատովք, որդիք Աստուծոյ կոչեցան, որպէս Որդիք ծառային՝ ծառայք, որդիք Որդւոյն՝ որդիք Աստուծոյ։ Տեսանե՞ս զճշմարտութեանն Աստուծոյ պայծառազարդութիւն. իմա եւ հայեաց, զի ոչ վայրապար որդիութեանն արար զքեզ անուան արժանի, այլ զի մարմնակից ես Որդւոյն, հարկաւորապէս ձայնես եւ զանունն Աստուծոյ Հայր. հաճեցաւ նա Հայր քո անուանիլ, զի եւ Որդին իւր մարմնովն վասն քո մեռաւ։ Ոչ սոսկ գործ, այլ մահն Աստուծոյ արար զքեզ որդի Աստուծոյ. նախ զմահն իւր Քրիստոս նուիրեաց Հօր, եւ ապա մեզ աւետարանեաց, Հայրն իմ է Հայր ձեր, եւ Աստուածն իմ Աստուած ձեր։ Ուստի եւ ես նախ զայնր ետու Հօրն զյիշատակ հաշտութեանն, եւ ապա ժողովրդեանս զանուն Հօր համարձակեալ խնդրեմ անուանել։ Ապա յայտ է թէ ըստ ճշմարտութեանն եղեւ այս մեզ շնորհ ՚ի յողորմածէն. զի որպէս Աբրահամ հաւատովն իւր բաշխեաց զճշմարտութիւնն, եւ զԱստուած անունն ընկալաւ տոհմին իւր յողորմածէն, Քրիստոս բաշխեաց ոչ հաւատով միայն, այլ մահուամբ, եւ մահուամբ խաչի, եւ զՀայրն անուն Աստուծոյ իւրոյ՝ հաւատացելոց սեպհականեաց. փառք նմին յերկնէ եւ յերկրէ. սորին վասն եւ Հոգին վկայէ Հոգւոյս մերում, եթէ եմք որդիք Աստուծոյ։

«Եւ այժմ տէր, աղաչեմք զքեզ, զայսպիսի առ ՚ի քէն պատուական եւ զնորոգ անուանադրութեանս շնորհ՝ օր ըստ օրէ պայծառացուցեալ ծաղկեցո ՚ի մէջ սուրբ եկեղեցւոյ քո։ Եւ տուր մեզ համարձակաձայն բարբառով բանալ զբերանս մեր, երգել եւ ասել »։ Ահաւասիկ յայտ արար թէ այս աղօթքս սակս այսր խորհրդոյ է, որպէս զի ժողովուրդն առցեն համարձակութիւն առ Աստուած կարդալ. զի այժմ ասէ, ոչ վասն այլ ինչ խորհրդոյ , այլ վասն սորին աղաչեմ, տալ մեզ համարձակութիւն զպատուական եւ զսուրբ հայրենի անունդ ՚ի վերայ մեր կոչել։ Արդարեւ մեծ խնդիրք , զպաշտեցեալ անունն ՚ի հրեշտակաց դողութեամբ՝ մարդկան հպաւոր մերձաւորութեամբ Հայր իւրեանց կոչել։ Եւ բարիոք խորհի յասելս, դու տուր առ այս մեզ համարձակութիւն՝ զբերանս բանալ. քանզի զիա՞րդ ումեք համարձակելի՝ անձամբ անձին ՚ի նոյն ժպրհել. յաղագս որոյ որպէս ամենաբարի տէր՝ տայ զխնդիրս հաւատարիմ իւրոյ ծառային։

Ընդէր ապա ժողովուրդս զտէրունական աղօթս հօր նուիրեն

ՔՐԻՍՏՈՍ յորժամ զկտակն հաստատուն հուպ ՚ի չարչարանսն իւրոց աշակերտացն շնորհէր, յաւել առ նոսին ասել. «Ուր եսն եմ, եւ դուք իցէք. եւ ուր երթամն գիտիցէք, եւ զճանապարհն գիտիցէք »։ Ասէ ցնա Թովմաս. «Տէր ոչ գիտեմք յո՛ երթաս, եւ զիա՞րդ զճանապարհն կարասցուք գիտել »։ Ասէ ցնա տէրն. «Ես եմ ճանապարհ եւ ճշմարտութիւն եւ կեանք. ոչ ոք գայ առ Հայրն եթէ ոչ ինեւ. եթէ զիս գիտէիք, ապա եւ զհայրն իմ թերեւս գիտէիք, եւ այսուհետեւ գիտասջիք զնա »։ Արդ զայս եդաք առ ՚ի ցուցանել թէ ոչ միայն զօրութեամբ, այլ եւ բարեկարգութեամբ ընթանայ խորհրդածութիւնս. քանզի առ Հօր գիտութիւն նա ինքն տէր մեր եղեւ ճանապարհ աշխարհի, որպէս եւ ասաց. «Եթէ զիս գիտէիք, ապա եւ զՀայրն իմ թերեւս կարող իլնէիք գիտել ». այսինքն զի ես մարմնով երեւեցայ ՚ի մէջ ձեր, դիւրահասանելի ամենեցուն. յորժամ զիս եւ զիմ սէրն ճանաչէք, ապա իմ ճշմարիտ սէրս զոր ցուցի առ ձեզ, ճանապարհ լինի եւ ածէ զմիտս ձեր առ Հօր սէրն, որ առաքեաց զիս յաշխարհ. քանզի գիտել էութիւն սիրոյն իւր եւ Հօրն ասէ, եւ որպիսութիւն բնութեանն. եւ զի զայն դեռ ոչ գիտէին առաքեալքն, թէ սա որ խօսիս՝ Աստուած է մարմնացեալ, վասն այնորիկ ասաց, եթէ զիս այժմ գիտէիք, թերեւս կարէիք ինեւ զՀայրն ճանաչել։ Յետ որոյ եւ յաւելու, եւ այսուհետեւ գիտասջիք զնա. յայտ է թէ յետ իմ փոխանակ ձեր մեռանելոյն, եւ զՀոգին յերկիր առաքելոյ՝ զոր նախ քան զմահն թերեւս դժուարաւ կարէիք ճանաչել, այսուհետեւ յետ մահուս՝ զօրութեամբ Հոգւոյն դիւրաւ գիտասջիք զնա։ Զայսպիսի սահման անստերիւր տարաւ եկեղեցիս, նախ զՔրիստոս ծանուցեալ օրհներգութեամբքն, եւ ապա յետ նորա մահուն յիշատակի ճանապարհ լինելոյ եւ Հոգւոյն իջանելոյ՝ առ Հօրն գիտութիւն վերանան. որովք ուսանիմք թէ բովանդակ տնօրէնութիւնն ՚ի խորհրդածութիւնս կատարի։ Զայս եւ յառաջագոյն ցուցաք բազում անգամ, բայց ոչ դանդաղիմ զնոյն ՚ի վերստին երկրորդելս։ Նախ քահանայքս զմարդկութիւնն նորա խորհրդաբար աղօթիւքն Հօր նուիրեցին, եւ ժողովուրդն տեսեալ զնա հաւատոցն աչօք՝ մարդ զսերովբէիցն Աստուած հաւասար մեզ ՚ի մէջ մեր, ուստի եւ զսրբերգենութիւնն ձայնակցեալ երկնայնոցն աղաղակեցին։ Յետ մարդն լինելոյն խաչեցաւ եւ չարչարեցաւ Քրիստոս. ազյն քահանայքն աղօթիւքն ՚ի կիր առեալ ցուցին Հօր. յաղագս որոյ տեսեալ ժողովուրդն հաւատոցն աչօք զտէրն իւրեանց վասն ինքեանց ՚ի չարչարանս, սկսան միաձայն աղաղակել. «Յամենայնի օրհնեմք զքեզ »։ Արդ չարչարեալ եւ յարուցեալ առ Հայրն վերացաւ, եւ եղեւ սոցա ճշմարտապէս առ Հայրն ճանապարհ. եւ ծանեան հաւատարմապէս թէ ուր մեր մարմնակիցն է, մեք անդ եմք յուսով եւ հաւատով . գիտացին թէ սա որ վասն մեր չարչարեցաւ, առ Հայր վերացաւ, ըստ ասելոյն. «Ուր երթամն գիտիցէք »։ Վասն այսորիկ առաջնորդութեամբն Քրիստոսի ճանապարհ արարին առ Հայր, եւ այնուհետեւ գիտացին զնա, այսինքն յետ զխաչն եւ զչարչարանսն, զյարութիւնն եւ զհամբարձումն Քրիստոսի օրհնաբանելոյն, եւ վերացեալ ընդ մարմնակից իւրեանց Աստուծոյն առ Հայրն, այսօր սոքա որպէս յայնժամ առաքեալքն՝ սկսան աղօթել առ նա, եւ զՀոգւոյն խոստումնն խնդրել՝ ասելով, զհաց մեր տու՛ր մեզ, եւ եկեսցէ Հոգիդ սուրբ, որ է մարմին եւ արիւնս Քրիստոսի հոգւովն իւրով կենդանացեալ, զոր ունին դեռ եւս առ իւրեանս խորհրդաբար քահանայքն՝ անմատչելի ՚ի ժողովրդենէն։ Ապա յորժամ սոքա աղաղակեն առ Հայրն, եւ զնոյն զհացն կենաց ՚ի նմանէ խնդրեն, զորդեգրութեանն պայման յիշեցուցանեն, եւ զթողութիւն պարտուցն հայցեն, յետ այսորիկ լինի համարձակութիւն քահանայիցն՝ զծածուկ խորհուրդն երեւելի սոցին առնել բարձրացուցանելովն, եւ յետ տեսութեանն ՚ի կցորդութիւն կոչել նմին հաղորդութեամբն։ Արդ չեւ եւս այսոցիկ խորհրդոց տնօրինեալ, նախ առ Հայրն աղօթելոյ սոցին էառ հրաման. եւ սոքա ըստ նախանշանակեալ կարգաւորութեանդ այժմ սկսանին զաղօթս տէրունական բազկատարած աղօթել։