Read in the reader, with word lookup
Ներսէս Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ · 6/7
Մեկնութիւն տէրունական աղօթիցն զոր աղօթեն ժողովուրդքն
«ՀԱՅՐ մեր որ յերկինսդ »։ Զաստուածային աղօթս ՚ի փրկչէն մեր աւանդեալ իւրոց ժառանգակցաց, բազումք ՚ի հոգեկրացն ընդարձակ քննութեամբ եդին առաջի խնդրողաց՝ որ զմեզ միշտ օգտեցուցանէ, եւ զամենեսեան որք յընթերցումն աշխատասիրաբար դեգերին, յաղագս որոյ չէ ինչ հարկաւոր զսոյն որոնել նոցայն առաջի կացեալ մեզ, այլ սուղ ինչ ընթացիւք զկարգ բանիս միայն պահեսցուք ամբողջ։
«Հայր մեր, որ յերկինս »։ Որ հայր դաւանէ, զինքն ՚ի ներքոյ որդիութեանն սահմաինն գրաւէ. ՚ի սոցա մէջն ոխք թշնամուեթան ոչ արմատանայ, այլ թէ լինի ստահակութիւն որդւոյն՝ հայրն բնական գթովն եւ իմաստութեամբն ներէ, եւ ներողութեամբն զնա ընդ իւրեւ միշտ նահանջեալ պահէ։ Այսմ հայրենի կամացս ընդարձակութեան ծանօթ է որդիս. վասն այսորիկ ոչ զսիրոյն կապ ընդ ստամբակելոյն եւ յուսահատութեամբն խզէ, այլ զի՞նչ. որպէս մանուկ մեղանչէ, եւ դարձեալ դէմ եդեալ զհայրն անուն դաւանէ, եւ նա ներողութեամբն ՚ի ներքոյ թեւոցն ընդգրկեալ պարուրէ։ Իսկ ՚ի վերայ ծառայի ոչ պահէ զայս սահման սովորութեանս. քանզի ոչ ունելով տեառն եւ ծառայի զբնական գթոյն շաղկապ, ՚ի միանգամ մեղանչելն՝ սա զարհուրի, եւ նա պատուհասէ։ Բայց եկեղեցիս Քրիստոսի Աստուծոյ Հօր՝ ոչ են ՚ի կարգ ծառայութեան, այլ յորդեգրութեան, զի Հայր իմ ասէ եւ Հայր ձեր. ուստի եւ ոչ ՚ի յապստամբելոյն մեղօք զարհուրի , այլ զբնական գութն յիշեալ՝ աներկիւղ պատկառանօք առ հայրն դիմեալ ասէ, «Հայր մեր որ յերկինս »։ Այս ինքն զի թէպէտ փառօքդ եւ զօրութեամբդ լի է երկին եւ երկիր, սակայն ինքնութիւն անհասդ յէութեան ՚ի սեպհական քո աթոռ ՚ի յերկինսդ բազմի։ Այդանօր լու՛ր զիմս հառաչանք յերկինսդ, ուր եւ մարմնակից մեր քո Որդիդ եմուտ վասն մեր քահանայ եւ բարեխօս. լուր զդորայդ վասն իմ, եւ զիմս որ վասն դորա առաջնորդ լինելոյդ առ քեզ կանխեալ խօսակցիմ։ Եւ զի՞նչ է նխդիրսդ, զոր հայցես յամենաբաւական կամացն Աստուծոյ, զոր եւ Հայր դաւանեցեր, ո՜վ մարդ, յայտ արա. եթէ զսոսկալիդ հրեշտակաց ընդանի անուամբ ՚ի վերայ քո արժանի գտար անուանել, առ խնդրուածսդ մի՛ լինիր կեղակարծ, այլ սփռեա առաջի նորա համարձակապէս։
«Սուրբ եղիցի անուն քո »։ Այս ոչ միայն դասիւ է առաջին ՚ի հայցուածս, այլ եւ զօրութեամբ. այս ինքն զի կարգ ընթացից ունի ամենայն բանք աղօթիցս, որպէս եւ հանդերձեալ եմք ուսանել. քանզի աղբիւրն բարեկարգութեան զիա՞րդ աստ յիւրն սովորութենէն վրիպէր. ուստի եւ զայս նախ առաջին ուսոյց խնդրել ՚ի Հօրէն. «Սուրբ եղիցի անուն քո»։ Եւ լուծումն բանիս եւ գիտութիւն խորհրդոյս ոչ կարեմք ածել այլուստ, բայց եթէ զնորին ետառն բուռն հարցուք այլուր զվարդապետութենէ, թերեւս ընդ միմեանս բախելով զնոսին՝ զկայծակն իմաստիցս կարող լիցուք առ մեզ փայլեցուցանել։ Յորժամ աղօթէր Քրիստոս առ Հարյ վասն առաեքլոցն եւ ընդ նոքօք աշխարհի, յաւել եւ զայս ասել առ Հայրն իւր. «Որպէս զիս առաքեցեր յաշխարհ, եւ ես զնոսա առաքեցի, եւ ՚ի վերայ նոցա ես սուրբ առնեմ զանձն իմ, զի եղիցին եւ նոքա սրբեալք ճշմարտութեամբ »։ Եւ Պօղոս վասն իւր ասէր առ երիցունսն Եփեսացւոց. «Սուրբ եմ ես այսուհետեւ յարենէ ձեր, զի ոչ խորշեցայ ՚ի պատմելոյ զօգտակարսն »։ Եւ ահաւասիկ յայտ եղեւ յառաքելոց՝ տեառնն սուրբ լինելն ՚ի վերայ աշակերտացն, եւ ՚ի տեառնէ մեր խնդրուածս ՚ի Հօրէ. զի սուրբ լինելն Քրիստոսի ՚ի վերայ աշակերտացն այն էր, զի ուսոյց եւ վարժեաց զնոսա ամենայն իմաստութեամբ, յետ որոյ եւ աղօթեաց նոցին. թէ այնուհետեւ յանցանէին, անձամբ զանձինս դատապարտէին։ Այսպէս եւ Պօղոս քարոզ առաքեցաւ. թէ չէր զԵփեսացիսն ուսուցեալ, ոչ էր սուրբ յարենէ նոցա. քանզի դէտ էր, յոչ զգուշացուցանելն զնոսա՝ զարիւն նոցա ՚ի ձեռաց իւրոց խնդրէր Աստուած. իսկ յետ զգուշացուցանելոյն սրբեցաւ։ Այսպէս եւ տէր մեր ուսոյց մեզ առ Հայր ասել, թէ որպէս քահանային հրամայեցեր միշտ զգուշացուցանել զմեղաւորն ՚ի չար ճանապարհէն բանիւն եւ իմաստութեամբն զոր ունի, եւ սրբել զինքն յարենէ, այսպէս եւ դու դէտ ես ՚ի վերայ մեր, եւ միշտ տեսանես զարկածս չարին ամենահայեաց աչօքդ՝ զոր սերմանէ ՚ի տկարս բնութիւն, գիտես եւ վասն այնորիկ զքո պատուհասիցդ որքանութիւն։ Իսկ մեք խաւարեալքս ՚ի զբաղումն մարմնոյ՝ ոչ զիմանալի թշնամւոյն տեսանեմք զարկածս նետից, եւ ոչ զքո պատուհասիցդ զչափ։ Վասն որոյ աղաչեմք, ողորմեա սրբեա զքո անուն ՚ի ժողովրդեան քում յարենէ՝ միշտ զարթուցանելով զմեզ նախախնամութեամբդ առ քո փառացդ սէր, եւ պատուհասիդ երկիւղ. իսկ առ թշնամւոյն գաղտնի նետիցն՝ գիտութիւն եւ պատերազմին տալով զօրութիւն։ Եթէ զայսոսիկ ունիցիմք հայցուածով մերով յԱստուծոյ, սուրբ է անուն նորայարենէ մեր ՚ի պատուհասելն, յորժամ վայելողքս ՚ի նոյն մեղանչեմք. որպէս եւ Քրիստոսին յիւրն յանցուցեալ աշակերտին վերայ սրբեցաւ ՚ի Յուդայի։ Բայց եւ ունելով զսոյն հաւատարիմ խնդրողաց՝ դժուարաւ պատահէ մեղանչելն, որպէս եւ անձամբ զանձն ՚ի հուր արկանել։
«Սուրբ եղիցի անուն քո », Հայր, ՚ի մեր պարտեացն զգուշացուցանելովն եւ նախախնամելովն. եւ տե՛ս զյարակայութիւն խորհրդոյս. զի եղիցի ասէ, այսինքն թէ ոչ այսօր կամ վաղիւն, այլ միշտ եւ հանապազ։ Զայս եւ որդւոյ սովորութիւն է առ հայր ասել. քո խնամքդ հայրաբար լիցի ՚ի վերայ իմ միշտ. այնուհետեւ թէ սխալեմ՝ արժանապէս դատապարտեա։ Արդ զայս ուսոյց տէրն իբրեւ զբանալիս ձգել աղօթիւքս ՚ի վերայ արդարութեանն Աստուծոյ, եւ պարտական զնա ողորմութեան եւ խնամոցն դատել . թէպէտ եւ մեք անարժան նմին գտանիմք, զի նա զիւրն առանց խնայելոյ հանապազորդ սփռեսցէ զշնորհս։
«Եկեսցէ արքայութիւն քո »։ Տե՛ս ինձ զբարեկարգութիւնս. քանզի յետ ՚ի ներքոյ խնամոցն առանց հրաժարելոյ պահելոյ, եւս ՚ի բարձրագոյն մատչի խնդրուածս, այսինքն ՚ի վերայ որոյ սրբեցեր զանուն քո ուսուցանելովն՝ տիրեա եւ դու հանապազորդ։ Է նա տէր ՚ի վերայ ամենայնի նախ քան զմեր խնդրելս, ըստ այնմ. «Տէր թագաւոր մեծ ՚ի վերայ ամենայն երկրի »։ Բայց աղերսանօք զնոյն խնդրելս՝ ոչ է վայրապար, այլ զի՞նչ. Աստուած գիտէ զինքն տէր ամենայնի, բայց բազումք ՚ի մարդկանէ տգիտանան զԱստուծոյ տիրելն կամ զինքեանս տեսանելն. վասն այնորիկ կամ բնաւ ոչ անուանեն զանուն նորա, կամ ՚ի գիտելն՝ գործովք ուրանան զնոյն. սա ասէ, եկեսցէ հոգիդ իմաստութեան եւ հանճարոյ յանձն իմ, եւ ուսուսցէ զիս գիտել զահարկութիւն քում թագաւորութեանդ, եւ զսիրոյդ առ իս զառատութիւն։ Զի եկեսցէ ասէ, այսինքն յիմ միտս, արքայութիւն քո, գիտել Հոգւովդ սրբով զտէրութիւն քո՝ որպէս մարմնական աչաց հայեցուածոց առաջի՝ ունել հանապազ առաջի իմանալի մտացս հայեցողութեան նպատակ՝ զիմանալիդ թագաւոր։ Զայս թէ այսպէս ունիցիմք, որպէս եւ հայեցմքս, անհնար է կամակար մտօք մեզ գթելն. որպէս եւ ոչ առաջի թագաւորի եւ հանդիսական նորա հրապարակի խայտառակ մերկանալն։ Բայց եւ զայս իմասցուք ՚ի նոյն կարգս, զի վայելչապէս նախ զսուրբ լինել անուանն խնդրեաց. քանզի որոգայթադիր բանսարկուն բազում անգամ մեզ եւ յաջակողմն տայ գթել, այսինքն զմեղսն՝ որպէս զկամս Աստուծոյ կերպարանէ. եւ այնպէս իբրեւ առ ճշմարտութիւն ՚ի նոյն պատրեալ զմարդիկ արկանէ։ Իսկ մեք եթէ զԱստուած առաջի աչաց ունիմք՝ ՚ի ներքին մարդս մեր բնակեալ, զօրութեամբ նորա ակրողանամք ընտրող որոշմամբ առ մեքենայիցն գիտութիւն. վասն այսորիկ ասէ, «Սուրբ եղիցի անուն քո »։ Եւ ո՞րպէս ասէ Աստուած ցիս՝ սուրբ եղիցի անուն իմ. պատասխանեմ. յորժամ գիտութիւն քում թագաւորութեանդ եկեալ բնակեսցէ յիս, եւ միշտ ահարկու արքայութիւնդ առաջի մտացս աչաց լիցի կերպացեալ. ըստ այնմ. «Յառաջագոյն տեսանէի զտէր առաջի իմ յամենայն ժամ, զի մի՛ սասանեցայց »։ Ուրեմն ապա զկերպարանս սուրբ լինելոյ անուանն Աստուծոյ, զոր յառաջագոյն խնդրեաց, ինքն ուսուցանէ նմին ըստ կարգի բանիւքս, եւ նախ ազյս թէ եկեսցէ արքայութիւն քո, գիտութիւն քում տէրութեանդ յանձն իմ։ Իսկ երկրորդ՝
«Եղիցին, տէր, կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի »։ Ո՜վ թէ ընդ ո՛ր սքանչացայց երկուց խորհրդոցս՝ զհայեցուած մտացս յինքեանս բաժանելով. այսինքն վայելչական կարգ բանիցս, եւ մեծանձնութիւն առաջիկայ խորհրդոյս։ Զի յետ թագաւորելոյն եւ զկամսն խնդրէ, որպէս եւ ՚ի մարդկան մէջ պահի այս սահման. քանզի նախ տիրէ ոք ումեք, եւ ապա զկամսն ՚ի վերայ նորին ՚ի գործ արկանէ։ Եթէ քաղաք է՝ շինէ, եթէ ծառայ՝ կերակրէ, եթէ աշակերտ՝ ուսուցանէ. այսպէս եւ սա նախ ընդ արքունական տէրութեամբն Աստուծոյ արկ զանձն լինել, եւ ապա որպէս ՚ի սեպհական տեառնէ զհոգարկելն զինքն տնօրէնութեամբ ակմացն պահանջէ։ Եւ զայս ո՞րքան. որպէս յերկինս, ասէ, է կամք քո, եղիցի եւ յերկիրս։ Ո՜վ մարդ, եւ դու ելե՞ր յերկինս, եւ անդր զտնօրէնութիւն կամացն Աստուծոյ գիտացե՞ր, զի այնպէս ունել զնոյն պահանջես։ Զի՞նչ են կամք նորա յերկինս։ Ո՞յք եւ զո՞ր կամօքն կառավարէ, ո՞րպէս եւ առ նոսա տնօրէնութիւն կամացն։ Ես ոչ գիտեմ, ասէ, բայց որ էջն յերկնից՝ նաուսոյց ինձ զսոյն աղերսել։ Եւ ո՞րպէս ուսոյց. քանզի մատեան աշակերտքն առ տէրն, եւ ուսո՛ մեզ, ասեմ, քո աշակերտացս՝ աղօթել, որպէս եւ Յովհաննէս ուսոյց իւրոցն. իսկ նա ուսոյց նոցա որպէս ինքն գիտէր աղօթել, եւ ոչ ըստ որում նոքա խնդրեցին։ Զոր օրինակ եթէ ոմանք ՚ի գռեհիկ արանց գոլով ՚ի հեռաւոր աշխարհէ՝ անկիրթ Հռովմայեցւոցն բարբառոյ ազգի եւ սովորութեան, ոչ եւ բնաւ տեսեալ կամ տեղեկացեալ զարքունական պաղատանն բարեկարգութիւն, երթան ՚ի դրունս թագաւորին ողորմութիւն աղերսել, եւ ապա հասեալ անդր տարակուսին յանձինս իւրեանց, ոչ գիտելով զորպէսն մտանել առաջի թագաւորին, կամ թէ զի՛նչ իւրեանց վայեչական խնդիրքն ՚ի նմանէ լինիցին. եւ մինչ նոքա յայս տարակոյսս կան վարանեալ, պատահէ նոցին որդի թագաւորին՝ որպէս զմի ՚ի հասարակաց զինուորաց, զոր տեսեալ՝ երագեալ յընթացս առ նա հասանեն ասելով . Ո՜վ եղբայր, ուսո մեզ, թէ ո՞րպէս մտցուք առաջի արքային։ Իսկ նորա բարեմիտ գոլով՝ ոչ անգոսնէ կամ այպանէ զտմարդութիւնն, այլ սիրով ողորմեալ նոցա՝ պատասխանէ. ես ուսուցանեմ զձեզ. յորժամ մտանէք առաջի արքային, երկիր պագէք վաղվաղակի , եւ ասացէք նմա. տու՛ր մեզ զպատիւ սինկղիտոսացն՝ որք առաջին են ՚ի պաղատ քո. եւ նոքա ոչ զսինկղիտոսացն անուն գիտեն եւ ոչ զզօրութիւն նորա, ոչ զպաղատն եւ ոչ զդասակարգութիւն նորին. այլ մտեալ առաջի թագաւորին՝ վաղվաղակի զոր ուսանն բան՝ աղաղակեն։ Իսկ դասակարգութեանն ամենայն արքունական ապարանիցն նայեցեալ ՚ի բարբառ նոցա զի օտար է, եւ ՚ի ձեւն զի շինական է, ՚ի դէմսն զի գռեհիկ է, ՚ի կերպարանս հանդերձիցն զի անպաճոյճ է, սքանչանան յինքեանս։ Ուստի՞ գիտեն սոքա կամ յումմէ՞ ուսան զանուն սինկղիտոսութեան եւ զպատիւ, այսպէս օտար գոլով յարքունական ապարանիցս։ Այսպէս եւ տէր մեր՝ անհաս ՚ի հրեշտակաց եւ ՚ի մարդկանէ արար զմարմնաւորութեանն խորհուրդ, որպէս ասէ Պօղոս. առ որ մատեան աշակերտքն, ոչ իբրեւ յԱստուծոյ՝ այլ որպէս ՚ի Յովհաննէ ուսանել զսահման աղօթից։ Իսկ նա գթացեալ ՚ի նոսա ամենագութն սիրով, ոչ որպէս տանէին՝ ուսոյց նոցին, այլ զերկնային անճառ եւ անհաս խոր խաղաղութիւնն ուսոյց նոցա աղօթիւքն ՚ի Հօրէն հայցել. «Եղիցին կամք քո, որպէս յերկինս եւ յերկրի «։ Արդ զայս խնդրելով մեր յԱստուծոյ, արդարեւ ոչ գիտեմք տիրապէս զզօրութիւն հայցուածոյս, սակայն զերկնայինսն զարհուրեցուցանեմք մեծաբանութեամբ աղօթիցս. զի զոր ոչ գիտէաք զպատիւ նոցա՝ տեղեկացեալ, մեզ Քրիստոսիւ խնդրեմք ունել սեպհական. քանզի կամս ասելով՝ զամենայն իջումն շնորհացն Աստուծոյ ընդ բանիւս պարունակեաց ունել հաւասար նոցա, այսինքն զի կամացն այլայլութիւն արգելու ՚ի մէնջ զփառս նոցա։ Քանզի առ նոսա ունի զկամս իբրեւ առ կամարարս քաղցր եւ առատ, եւ առ մեզ իբրեւ առ յանցաւորս. ըստ այնմ. «Որդեակ, դու հանապազ ընդ իս ես, եւ ամենայն որ ինչ իմ է՝ քո է »։ Արդ եղեալ այսպէս կամացն եւ ՚ի վերայ երկրիս, եղեւ եւ մարդկան նորա ամենայն ինչ՝ որպէս եւ հրեշտակացն։ Զի՞նչ տացուք տրիտուր տեառն, ո՜վ եղբարք, զայսպիսի փրկական բաժակ աղօթիցս մեզ արբուցանողի. զոր տամք հանապազ առաջի Աստուծոյ Հօր, առաջի բազմութեան ժողովոյ հրեշտակացն ՚ի գաւիթս վերինն Երուսաղեմի. զի՞նչ այլ, բայց եթէ զմածումն երեսաց ՚ի վերայ երկրի գոհութեամբ։ Արդարեւ սուտ տեսանեմ զամենայն կարծիս սնոտի զբաղանացս մարդկան, յորժամ առ որ խօսիմ նայեցեալ մտացս աչօք՝ հաւատամ զԱստուած ունել ՚ի վերայ իմ քաղցր որպէս ՚ի հրեշտակաց, եւ զիս որպէս զնոսին նմին խօսակից, եւ աղօթքս ամենաբարի կամացն ախորժակ։ Վա՜յ ինձ, եւ ես թողեալ զայս՝ յանկայուն կենցաղս զբաղնում. որ եւ թէ կայուն էր, պարտ էր ըստ բնական սովորութեանն ագահել, եւ զփոքրս ընդ մեծն փոխանակել. այլ յայտ է թէ խաբիմ, ոչ ունելով զուշ իմաստիցս առ իս ամփոփեալ։
«Զհաց մեր հանապազորդ տու՛ր մեզ այսօր »։ Ո՜վ մարդ, եթէ որպէս ՚ի վերայ հրեշտակացն խնդրեցեր զկամսն քեզ լինել յԱստուծոյ, անուն ահցի վաղվաղակի ընդէ՞ր սմին յարմարես, որ ոչ ՚ի մէջ նոցա իմանի. քանզի նոքա իմանալի են բնութիւն, եւ գիտութեան կերակրոյն միշտ քաղցեալ փափագեն, առ որս չիք տեսանել սերմանել կամ հնձել, խահարարութիւն կամ մարմնական ճաշակումն, այլ ուտեն զսէրն Աստուծոյ եւ յագենան. ըմպեն զհեղումն բխման Հոգւոյն եւ զմայլեալ զուարճանան։ Ես, ասէ, զիմ կարգ աղօթիցս ամբողջ պահեմ. քանզի հաց ոչ զդիւրածախելին խնդրեմ, այլ զհանապազորդն. զկամսն վասն այնորիկ խնդրեսցի ունել որպէս ՚ի վերայ երկնաւորացն, զի եւ զերկնաւորացն հաց ՚ի նմանէ առից յայս օր կենցաղոյս։ Ո՞չ լուար զհաց հրեշտակաց կերեալ մարդկան. զայն կերակուրն ունել աղօթեմ, որ հանապազորդ ՚ի յուտելն ոչ ծախի, եւ յըմպելն ոչ նուազի. զկերողն յագեցուցանէ, եւ ինքն յինքնութեան ամբողջ մնայ։ «Զհաց մեր զհանապազորդն տու՛ր մեզ այսօր »։ Եւ ընդէ՞ր ասէ մեր. քանզի էր երբեմն եւ մեր՝ հրեշտակական իմաստիցն կերակուր, յայնժամ մինչ ՚ի դրախտին փափկութեան զնոյն կթէաք. խանդացաւ չարն, եւ զրկեաց ՚ի տէրութենէ կամացն Աստուծոյ եւ ՚ի հացէն, զբանջար վայրենի պատրաստեալ մեզ կերակուր. այս է մարմնոյս զգայարանացն ՚ի յօտար աշխարհիս հեշտութիւն . իսկ զհացն Աստուծոյ թերեւս կարացին ոմանք քրտամբք երեսաց եւ բխմամբ արտասուաց իւրեանց ճաշակել։ Արդ այժմ Հայր եղեալ մեր Աստուած դարձեալ եւ թագաւոր քաղցր կամօքն, ունել զմեր առաջին հացն աղերսեմք ՚ի նմանէ, մինչդեռ յայս օր կենցաղոյս պանդխտիմք։ Եւ հացն զի՞նչ է, բայց եթէ գիտութիւն եւ սէր նորին՝ որով փափագ հոգւոյս կերակրի. այն սեղանն՝ ուր տէրն զիւր աշակերտսն հրաւիրեաց. «Ուտիջիք, ասէ, ՚ի սեղան իմ յարքայութեան իմում »։ Այլ որոց ՚ի մարմնոյս պարարումն է կամքն մոլորեալ՝ առանց փափագելոյ թուի այս կերակուր, եւ անհաւատալի ՚ի հանապազ ուտելն ոչ լինելն ծախելի. զորս զարթուցանել օրինակաւ հարկաւորիմք։
Ո՞չ հաւատաս անծախ լինել կերակուր. գիրք սուրբք ո՞չ հանապազ զմեզ կերակրեալ պէսպէս գիտութեամբ, ՚ի նոյնութեան մնան։ Դարձեալ եւ ո՞չ թուի քեզ հեշտ լինել զգիտութիւնն. յոսկիաձոյլ ապարանիցն, ՚ի յոսկէթել կերպասուցն, յականակապ բազմականացն զի՞նչ օգտի մարմինս, ընդէ՞ր հեշտանայ ՚ի տեսութիւն՝ նոցին քան ՚ի կերակուր առաւել. երգք եւ եղանակք ընդէ՞ր զուարճացուցանեն զսա առաւել քան զըմպելի. տեսութիւն եւ յիշատակ եղբարց եւ որդւոց ո՞չ քաղցրանայ կարօտելոցն որպէս զգինի. եւ զի եւս ՚ի թանձրագոյնն միտեցից, զպակշոտեալն տռփմամբ զի՞նչ օգտեցուցանէ համբոյր ողջունին։ Այսպէս չեն հաց կամ գինի, որովք մարմնոյս լնու թերութիւն. այլ զհոգեկան իղձ քաղցոյն լցուցեալ զմայլեցուցանեն զմեզ գիտութեամբն։ Այսպէս տկար մտաց մերոց առաջի թանձրացուսցուք զյիշատակ սիրոյն Աստուծոյ, եւ ծանիցուք զի անտեղեակ եմք նմին, վասն այնորիկ եւ ոչ ըղձանամք. ապա թէ տեղեկանայաք, որքան պայծառ է փառքն Աստուծոյ քան զոսկւոյն՝ այնքան ըղձականութիւն նորին առաւել է քան զնիւթոյ. վասն այնորիկ ՚ի նմանէ մաղթէ ունել զնոյն՝ ասելով. «Զհաց մեր, զանծախն եւ զհանապազորդն տու՛ր մեզ »։ Եւ ընդէ՞ր ասէ այսօր. այսօր զբովանդակ մարմնոյս զկեանս դնէ, յոր պանդխտելով՝ բազում ունիմք բնութեամբ եւ արտաքուստ ներհակ հոգեւոր կերակրոյն. թէ յայսմանէ արտաքս գնամք անաշխատ ՚ի նոյն վայելեմք։ Իսկ ապա մինչդեռ ՚ի պանդխտութեանս եմք կեանք, քրտամբք արտասուաց եւ աշխատութեամբ աղօթից հարկաւոր է զնոյն ճաշակել, որպէս եւ հրաման ընկալաք. բազումք որք առին զսոյն կերակուր , զհամեղութիւնն աղաղակեն. որպէս այն որ ասէ. «Քաղցր են ՚ի քիմս իմ բանք քո՝ քան զմեղր բերանոյ իմոյ ». եւ դարձեալ. «Ցանկալի է քան զոսկի եւ քան զականս պատուականս բազումս, եւ քաղցր է քան զխորիսխ մեղու »։ Եւ Եսայի ասէ. «Դիիցէք եւ յագեսջիք, եւ կշտապինդ վայելիցէք ՚ի ստեանց մխիթարութեան սորա »։ Զայնէ եւ Իմաստութիւնն. «Եկայք կերայք ՚ի հացէ աստի իմմէ, եւ արբէք զգինիս զոր խառնեցի. ուստի զօրանայք ատել զանզգամութիւն եւ եկալ, խնդրել զիմաստութիւն եւ ապրել»։
«Թող մեզ զպարտս մեր, որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց »։ Տիրապէս խնդրեաց յԱստուծոյ զամենայն ինչ նախակարգեալ համառօտ բանիւդ. այսուեհտեւ յառաջ գայ զանձին կրից խոստովանութիւն սփռել նորին առաջի։ Բայց դու տե՛ս ինձ ազմենաբարի ընդարձակութիւն կամաց աղօթիցս ուսուցանողի. զի ոչ նախ զմեղսն թողուլ ուսոյց խնդրել, եւ ապա ընդ Աստուած խօսել, որպէս եւ մարդկան է սովորութիւն. քանզի նախ ներումն խնդրեմք ՚ի թագաւորէ, եւ ապա զհայցուածս ընդ նմա բարբառիմք։ Այլ սա ոչ այսպէս, այլ զհակառակն սորին. նախ զպարգեւսն խնդրեաց, եւ ապա զներումնն. ուսուցանելով բաւականապէս, զի թէպէտ եւ ՚ի խորս չարեաց հասանեմք, երկրորդ են յանցանք մեր խաղաղութեանն եւ գթութեանն զոր ունի Աստուած ՚ի վերայ մարդկայինս բնուեթան. վասն որոյ նախ զկարեւորն եւ զմեծն ունել աղօթեաց, եւ ապա յետ զայն ունելոյ՝ դիւրաւ գտցուք ՚ի բարերար կամացն մարդկապէս գթելոյն զներումն։
«Թող մեզ, ասէ, զպարտիս մեր ». արդարեւ պարտք. քանզի յայսքան շնորհս նորա վայելեալ մարմնով եւ հոգւով, զիա՞րդ ոչ գտանիմք պարտական հրամանին տեառն կալ հպատակ. ուստի եւ ՚ի յանցանելն զնովաւ, վայելչապէս եւ ուղիղ խոստովանութեամբ պարտական զանձինս դատեալ՝ զներումն խնդրեմք ասելով. թոյլ արա պարտուցն զոր ընդ սխալելն ամենատես գիտութեամբդ համբարեալ ամփոփես եւ թողուս։ Է՞ր վասն . զի մարմնաւոր եմք, զի դիւրապատիր կամօքս խաբիմք, զի ՚ի խաւար կենցաղոյս շրջիմք, զի օրէնս ունիմք բնականս հակառակ օրինացս մտաց, եւ գերող զիս ակամայ ՚ի յօրէնս մեղացն. վասն այսորիկ եւ ներելն է քեզ վայելչական, որպէս բարերար տկարի, որպէս ողորմած ողորմելոյ, որպէս գթած կարօտի, որպէս եւ ես ներեմ իմումն պարտաւորի։ Բայց թերեւս ասիցէ ոք ընդդէմ ասացելոցս. ես հողեղէն մարդ զիա՞րդ կարացից նմանել Աստուծոյ, եւ ոչ միայն նմանել, այլ եւ զանձն ապացոյց նմին ընծայել, յասելս՝ որպէս ես այլոց, եւ դու ինձ արասցես. սակայն պարտ է գիտել թէ վարդապետն մեր եւ օրէնսուսոյցն Քրիստոս՝ ոչ արտաքոյ բնութեանս զոր ստեղծ, կամ սորին հակառակաւ խրատու զմեզ վարժեալ կրթէր. ապա թէ եւ օրէնքս աոխրժելի բնութեանս, ամենայն իրօք հարկաւոր է եւ կատարելն զնոյն. եւ արդ ո՞ է ՚ի մարդկանէ որ ոչ զսէրն կամի, ո՞ է որ ընդ թշնամութիւնն ոչ դժուարի. են այլ տեսակք մեղաց, որ յանցանելովն՝ մարմնոյս հեշտութիւն ընձեռեն, որպէս զպոռնկութիւնն եւ որկրամոլութիւն. բայց այս ախտ թշնամութեան եւ ոչ բնաւ. զի ՚ի տիրելն եւ ՚ի վերայ մեր՝ ՚ի հոգս եւ ՚ի ծուփս արկանէ, յերկիւղ եւ ՚ի տարակուսանս։ Եւ ընդէ՞ր ոչ զիջանելովն յանգուցանեմք զանձինս, եւ շահիմք զեղբարսն. քանզի յամբարտաւանութենէն ըմբռնիմք, ոչ զիջանելով առ յանցաւորսն սիրով. իսկ ամբարտաւանութիւնն հակառակ զինի Աստուծոյ, եւ ոչ թէ ՚ի նմանէ զներումն խնդրէ։ Աստի տիրեաց ամենայն անկարգութիւն ՚ի յաշխարհս, զորս ոչ ներէ բանս թուել, ՚ի զպարտսն ունելոյ եւ ոչ թողլոյ. սա արար զանձաւս բնակութիւն, զքաղաքս ամրութիւն, զզէնս ՚ի սպանութիւն։ Վասն այսորիկ ասէ. դու թող, քանզի ես ոչ կարեմ թողուլ զթշնամութիւնդ, զոր դու անձնիշխան կամօք ըմբռնեալ պահես։ Արդ լո՛յծ զամբարտաւանութիւնն որ հակառակ է Աստուծոյ, եւ զթշնամութիւն որ ընդդէմ է բնութեանդ, եւ թող ընկերին զպարտսն. արա դու զքո կարելին, որպէս եւ յԱստուծոյ պահանջես առնել զիւրն կարելի. թո՛ղ դու եղբօրն, եւ թողցէ քեզ Հայրն քո երկնաւոր։ Կամացդ է աշխատութիւնդ ՚ի թողուլն, եւ ոչ եթէ մարմնոյդ. իսկ եթէ զայս ոչ կամիս, զիա՞րդ զԱստուած յայն ինչ բռնադատես, զոր դու ոչ թէ տկարանաս, այլ ոչ կամիս կատարել։ Արդ ծանիցուք զերկոսեանս ՚ի մեր օգուտն լինել. մեր թողուլն՝ խաղաղութեան մեզ կենաց լինի տնօրէն. եւ Աստուծոյն զոր վասն մեր թողլոյն թողու, անվախճան կենաց կարապետ. եթէ ՚ի սոցանէ վրիպիմք սակս սնոտի ոխակալութեանն, անձամբ զանձինս դրժեմք։
«Եւ մի՛ տանիր զմեզ ՚ի փորձութիւն , այլ փրկեա զմեզ ՚ի չարէն »։ Փորձութիւն աստ զներգոծութիւն չարին իմանամք՝ որ հանապազ ընդ մեզ մարտնչի։ Բայց ընդէ՞ր ոչ ասաց՝ մարտ կամ պատերազմ, այլ փորձութիւն. յայտ արարեալ թէ ոչ ունի իշխանութիւն անձամբ անձին ընդ մեզ մարտնչել. այլ զի՞նչ. ՚ի մերոց կամացս եւ ՚ի խորհրդոցս առնու զնիւթ պատերազմին. ըստ այնմ. «Որում պատրաստէք զանձինս ձեր ՚ի հնազանդութիւն, ծառայ էք որում հնազանդիքն, եթէ մեղաց, եւ եթէ ՚ի հնազանդութիւն արդարութեան »։ Եւ Յակովբոս գրէ. «Իւրաքանչիւր ոք ՚ի ձէնջ փորձի յիւրոցն ցանկութեանցն ձգեալ եւ պատրեալ ». ապա յայտ է թէ ՚ի մէնջ առնու զնիւթ փորձելոյն։ Ո՞րպէս. քանզի ՚ի ցանկութիւն կերակրոցն խորհրդակցի, եւ սերմանէ զորկրամոլութիւն. ՚ի ցանկութիւն փառացն Աստուծոյ կցորդի, եւ սերմանէ զսնափառութիւն . եւ այսպէս յամենայն կիրս մեք զսկիզբն խորհրդոյն բարիոք դնեմք, իսկ նա ընդ նմին զչարն նիւթէ. եւ մինչչեւ է առեալ ՚ի մէնջ զնիւթն, իւր մեքենայքն անգործ մնայ. որպէս յայտ է յաւետարանէն, զի յորժամ զկերպարանս քաղցոյն եցոյց տէրն, ապա մատեաւ առ նա փորձիչն։
Բայց ընդէ՞ր ասի փորձութիւն. քանզի ցուցեալ մեր զհարկաւորն կարօտութիւն, գայ նա, եւ ըստ այնմ մասին շարժլեալ փորձէ զմեզ թէ ե՞մք հաստատուն ՚ի սէրն Աստուծոյ թէ ոչ. եւ խառնէ ընդ բնաւորական կրիցն զաւելորդացն ցանկութիւն։ Զոր օրինակ վէմ ինչ ունելով առաջի, որչափ հաստատուն է՝ անյոյս եմք ՚ի շարժմանէն. իսկ եթէ դրդուի յայսկոյս յայնկոյս շրջեալ, նայիմք տեսանել եւ փորձել թէ կարե՞մք զշարժեալն կործանել։ Արդ շարժումն է մեզ ցանկութիւն կերակրոց, ցանկութիւն հարկաւոր պիտոյից, ցանկութիւն փառացն Աստուծոյ. իսկ նա յորժամ տեսանէ ՚ի մի ոք ՚ի սոցանէ շարժեալ, գայ փորձէ, եւ ընդ բարի խորհուրդն զիւրն խառնէ մեքենայս. թէ կարեմք ընտրութիւն առնել օտարին եւ բնականին, շնորհօքն Աստուծոյ փրկիմք. ապա թէ ոչ կարեմք, եւ փորձութեան խորհրդոցն իբր բարւոյ հաւանիմք, ՚ի գործոյն կործանէ կատարումն. կերակրոցն ցանկութեամբ ՚ի պոռնկութիւն, հարկաւոր պիտոյիւքն յարծաթսիրութիւն, ցանկութեամբ փառացն Աստուծոյ ՚ի սնափառութիւն։ Եւ մեք ըստ մերոց ցանկութեանցն խաբեալ պատրեցաք, որպէս գրեաց Յակովբոս, ձգեալ զանձինս ՚ի խորխորատ մեղացն, եւ փորձելովն անփորձ գտաք ՚ի մարտս թշնամւոյն։ Ուստի զգուշացեալ հարկաւորապէս՝ զայս ուսոյց տէր մեր աղօթել. «Մի՛ տանիր զմեզ ՚ի փորձութիւն »։ Ոչ իբր թէ Աստուած տանի, քանզի «Աստուած անփորձ է, ասէ, ՚ի չարեաց ». այլ թէ յոր մեք գնամք խարդաւանութեամբ դաւաճանողին ընդ չարն իբրեւ ընդ բարի, դու որ տեսանես զկերպարանացն բնութիւն՝ որ չար է, եւ մեզ թուի բարի՝ եւ ոչ է տիրապէս , մի՛ թողուր զմեզ ակամայ կամօք զանձինս ՚ի նոյն կործանել։ Զոր օրինակ թէ ոք երկնչի յոմանց, թէ ընդ բարիոք կերակուր խառնեալ զմահարար դեղ արբուցանեն նմին ՚ի սպանումն, ասէ ցոք ՚ի բժշկաց. դու որ ճանաչես՝ միշտ ընդ իս լինիցիս, զի մի՛ վասն հարկաւոր պիտոյիցն պատրեալ սպանցիմ. այսպէս եւ սա ասէ. ՚ի հարկաւորսն զոր կարօտութիւն մարմնոյս պահանջէ, դու ամենահայեաց՝ մի՛ թողուր զիս փորձել, եւ արտաքոյ նորին սասանեցուցանել։ Ընդ այս կիրս անցանելով Յովբ գրէր. «Փորձութիւն են վարք մարդկան ՚ի վերայ երկրի »։ Եւ տէրն ասէ. «Հարկ է գալ գայթագղութեան »։ Ի՞ր վասն. զի զգայթագղեցուցիչն ընթացակից ունիմք յամենայն կեանս. բայց ոչ իբր զամենախնամ աջն Աստուծոյ, յորժամ խնդրեմք ՚ի նմանէ ոչ տալ զմեզ ՚ի փորձութիւն. ըստ այնմ. «Անկցին ՚ի կողմանէ քումմէ հազարք ». բայց մի՛ երկնչիր, ոչ մերձեսցին առ քեզ, քանզի «Բիւրք են ընդ յաջմէ քումմէ»։
«Այլ փրկեա զմեզ ՚ի չարէն »։ Զփրկութիւնս ասելով ՚ի չարէն, ոչ թէ սոսկ ՚ի փորձութենէ, այլ համանգամայն առեալ՝ յամենայն մեքենայից նորա խնդրէ զերծանել։ Քանզի պատահէ բազում անգամ, զի ոչ ունելով նիւթ զկամս մեր՝ յարուցանէ ՚ի վերայ մարդկան զարկածս վտանգից. ըստ որում առ Յոբն է տեսանել, եւ առ վկայսն զորս ՚ի ձեռս թագաւորացն մատնէր։ Նոյն եւ առ երանելի հարսն. զի ե՞րբ ունէր զկամսն նիւթ Անտոնի՝ ՚ի չարաչարն զնա հարկանելն։ Ներգործէ եւ այժմ զչարութիւնն իւր առ բազումս այսպէս, յորս մատնիմք ըստ ներողութեանն Աստուծոյ. կամ զի առաքինութիւնք սրբոցն նորին յաղթանակ լիցին՝ անձանց ՚ի փառս եւ թշնամւոյն յամօթ, եւ կամ զի փորձանօք նորա զղջացեալք ընդ պատուհասելն Աստուծոյ, ՚ի չար սովորութենէ ՚ի բարի փոխեսցուք։ Արդ յայսցանէ, ասէ, փրկեա զմեզ. է՞ր վասն. զի թէ մեղաւորք եմք, դու պատուհասեալ ուղղեա, եւ մի՛ ՚ի ձեռս թշնամւոյն. եւ եթէ արդարք, որպէս կամիս ընկալ, եւ մի՛ փորձեր. մի՛ գուցէ ըստ տկար բնութեանս անփորձ գտեալ՝ կորիցուք. զի ոչ ամենայն ինչ որ ոսկի՝ անփորձ ՚ի բով մտեալ ելանէ, այլ բազում անգամ փորձելովն, եւ յառաջին գունոյն դժգունի։ Զայս գիտելով առաքեալ՝ գրէր առ Կորնթացիսն. «Հաւատարիմ է Աստուած որ ոչ տայ զձեզ ՚ի փորձութիւն առաւել քան զկար ձեր, այլ արասցէ ընդ փորձուեթանն եւ զելսն, զի համբերել մարթասջիք »։ Արդ զայս հաւատարմութիւնս պահանջէ յԱստուծոյ ունել, ՚ի փորձողէն զփրկութիւն մաղթելով. «Փրկեա զմեզ ասէ ՚ի չարէն ». յայտ արարեալ, զի թէպէտ եւ դու զօգուտն մեր տնօրինես փորձանօքն, եւ զպսակն բազմացուցանես ՚ի մարտին յաղթութեամբն, այլ իմ տկար եւ դիւրապատիր մարմնոյ վիճակեալ՝ ոչ անձամբ անձին զնոյն պահանջեմ, այլ միշտ զփրկութիւնն ունել աղօթեմ։ Արդարեւ էառ զփորձ տկար մարդկութեանս ամենայնիւ տէր մեր ըստ նմանութեան մեր առանց մեղաց. եղեւ ճշմարտապէս չարչարակից, զփորձ առեալ փորձանաւորացս. եւ զի այսմ հաւատամք տիրապէս ՚ի նախակարգեալ աղօթիցս վշտակցութենէ, վասն այսորիկ եւ զօգնականութիւնն առեալ ՚ի ձեռս հաւատոցս, միշտ ճաշակտկարութեան հոգւոցս շնորհեմք՝ որպէս գրեաց առաքեալ. «Հաւատարիմ է Աստուած ոչ տալ զձեզ ՚ի փորձութիւն »։ Այսինքն աւատալի է այս թէ չտայ . ուստի՞. յիւրոցն կրից չարչարանաց. զի թէ լոյսն ՚ի խաւարէն հալածեցաւ, խաւարն զի՞նչ կրեսցէ. իւր ոչ եհաս, զի լոյս էր, այլ զմեզ ծանեաւ, զի հասանէ. քանզի դիւրագայթ եմք։ Նա ոչ մոլորեցաւ, զի Աստուած էր, այլ զմերն իմացաւ մոլորութիւն, զի մարդիկ եմք. եղբարցս նմանեաց, զի ողորմած լինիցի. եւ հաւատարիմ է յողորմութիւնն, զի չարչարակից է. փորձեաց, զի փորձանակից լինիցի, եւ կարողապէս օգնեաց, զի զփրկելն մեզ ուսոյց աղօթել։
Փրկութիւն դու ես Յիսուս, եւ առ ո՞ այլ յենուցումք. փորձանակից դու ես, եւ առ ո՞ այլ ապաւինեսցուք. ոչ տալն քո է, առ ո՞ այլ ապաստանեսցուք. ողորմած դու ես, եւ զու՞մ այլ ոտից նմին կարօտեալքս բուռն հարցուք։ Նայեաց տէր ՚ի փորձեալքս եւ կործանեալքս, ՚ի մատնեալքս եւ չարչարեալքս, ՚ի խոցեալքս եւ գիշատեալքս, ՚ի յարբեալքս եւ յիմարեալքս։ Փրկիչ, որ զփրկութիւն ուսուցեր խնդրել, քոյովս զքեզ թախանձեմք, փրկեա զմեզ յորսողէն. որ ես օրհնեալ յաւիտեանս , ամէն։
Ընդէր զաւարտումն տէրունական աղօթիցս քահանայն ասէ, եւ ոչ ժողովուրդն որք աղօթեցին
Ի ՎԱԽՃԱՆ ածեալ զաղօթս տէրունականս համագումար եկեղեցւոյն՝ լռեալ դադարեն, զաւարտումն փառատրութեանն ՚ի քահանայն ապաստան արարեալ։ Է՞ր վասն. որպէս զի նա որ ՚ի պաշտօն սպասաւորութեանն կայ՝ փոխանակ ամենեցուն գոհասցի, իբրեւ հայր զառ որդիս երախտեացն շնորհակալութիւն՝ ինքեան փառատրութեամբն հատուցանել . զի նախ ինքն խնդրեաց յԱստուծոյ յայս՝ զսոցա բերանս բանալ եւ աղօթել։ Արդ յորժամ ետ, եւ սոքա միաձայն բարբառով վայելեցին ՚ի պարգեւս, ինքն դարձեալ գոհանայ յաղագս զհայցուած աղօթիցն առ ժողովուրդն կատարելոյ, եւ ասէ. «Տէր տերանց, Աստուած աստուածոց, թագաւոր յաւիտենից, Հայր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի »։ Ո՜վ աստուածընկալ եւ շնորհազարդ հոգւոյ աղօթողիս բանից, թէ ո՜րքան զլուսաւոր պայծառութիւնս ՚ի քննութիւնս փայլէ։ Ո՛վ տէր իմ քահանայ, եւ ո՞չ նախ զհայր անունն խոստովանեցար առեալ յԱստուծոյ, ո՞չ եւ ժողովրդեանս զնոյն եւ համարձակ ձայնիւ ետուր անուանել. արդ զիա՞րդ այժմ զկարգ բանիցդ փոխես, եւ զհայրն ոչ միայն տէր, այլ եւ տերանց տէր վերաձայնես. եւ ոչ սոսկ Աստուած, այլ եւ աստուածոց, Հայր ոչ մեր այլ տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Սքանչացաւ ասէ, յիս գիտութիւնս, որդեակ, զօրացաւ, եւ ոչ կարեմ հանդարտել. զիա՞րդ յայսքան պատիւս վերացաք հող գոլով, ո՞րպէս բարիոք եւ անճառ շնորհիս վիճակեցաք՝ երկրաւորք եղեալ. ուստի եւ առատացեալ զեղմամբ պարգեւացս՝ զպարտութիւն խոստովանիմ, ստիպեալ ՚ի յըղձից մթերեալ սրտի իմոյ սիրոյ։ Ո՞վ մեք, ո՞վ բնութիւն մեր, զի դումեր հայր. ո՞ր գործոց փոխարէն զայս շնորհ ընկալաք, զի տէրդ տէրութեանդ հրեշտակաց, եւ Աստուածդ աստուածոցդ երկնայնոց՝ մեզ հայր, եւ ոչ տէր կամ Աստուած միայն. յաղագս որոյ եւ զճշմարիտն նորա բերեալ անուանս յառաջ, մեծացուցանեմ զառ մեզ տուրս շնորհի. դաւանեմ զնա Հայր տեառն մերոյ տիրապէս, թէպէտ եւ մեզ շնորհօք։ Այսպիսի եւ զօրինակն ամենայն հեզութեան զԴաւիթ տեսանեմք երբեմն արարեալ. քանզի յածելն զտապանակն յԵրուսաղէմ, շուրջ հայեցեալ ՚ի բազմութիւն ժողովրդեանն, ՚ի խնջոյսն եւ ՚ի պարսն եւ յիւր փառաւորութիւնն ՚ի հանդիսին, աղաաղկեաց առ Աստուած. «Ո՞վ ես, տէր, կամ ո՞վ տուն հօր իմոյ, զի մեծացուցեր զիս այսքան »։ Զայս օրինակ գոհութեան առնէ եւ քահանայս, ՚ի լսելն զհամաձայնաբար ժողովրդեանն Հայր անուանելն զԱստուած, հրճուեալ խոնարհութեամբ. դուասէ՝ զոր Հայր գտաք արժանի կոչել, տէր ես տերանց, Աստուած աստուծոց, Հայր ճշմարիտ տեառն Յիսուսի Քրիստոսի, եւ զմեզ վասն նորա տեսանեմք ՚ի յայս շնորհ բարձրացեալ։
«Մի՛ տանիր զմեզ ՚ի փորձութիւն, եւ մի՛ ՚ի դատապարտութիւն, այլ փրկեա ՚ի չարէն, եւ ապրեցո ՚ի փորձութենէն »։ Մի՛ ասէ վասն փորձութեան մեղաց դատապարտեր զմեզ բարերար, եւ յայսմ ՚ի մեծ շնորհիս պայմանէ՝ յորդեգրութեանս անուանէ զրկեր։
«Զի քո է արքայութիւն եւ զօրութիւն, եւ փառք յաւիտեանս »։ Տէր, ասէ, դու ես ՚ի վերայ մեր. ՚ի ներքոյ քումդ թագաւորութեան եմք գրաւեալ. մի՛ տար իշխանութիւն չարին զծառայս քում թագաւորութեանդ վտանգել։ Բայց տես, թէ ո՛րպէս յարմարի ընդ բանք աղօթիցն եւ նորին կատարումնս. զի յետ ասեոլյն մի՛ տար ՚ի փորձութիւն, այլ փրկեա, ՚ի չարէն, յաւելու. «Զի քո է արքայութիւն եւ զօրութիւն ». այսինքն թէ փորձէ եւ վտանգէ զոք այն՝ որ իշխանութիւն ունիցի ՚ի վերայ նորին, եւ չարչարէ այն՝ զօրութիւն ունի չարչարելոյ. մեք քո եմք ստացուածք եւ արարածք. ՚ի ներքոյ քում տէրութեանդ, եւ ոչ չարին. զօրութիւն ամենայն քո է, եւ ոչ չարին. թէ փորձելոյ գտանիմք արժանի, մատենսցուք ՚ի ձեռս տեառն, եւ մի՛ ՚ի ձեռս թշնամւոյն. զի թէ Դաւիթ զմարդկան փորձանսն թողեալ՝ հրաժարեաց ՚ի նմանէ, եւ աղաղակեաց, «Մատնեցայց ՚ի ձեռս տեառն , եւ մի՛ ՚ի ձեռս մարդկան », մեզ քանի՞օն առաւել հրաժարելի է մախացող թշնամւոյն անզեղջ փորձանացն մարտն։ Քո է զօրութիւն եւ տէրութիւն ՚ի վերայ մեր. որպէս խնամես միշտ, յորժամ կամիս՝ դու պատուհասեա տէրդ զծառայս. եւ քեզ փառք այժմ եւ առ յապա յաւիտեանս յաւիտենից , ամէն։
Որպէս էառ առ հայր աղօթելս զվախճան
ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹԻՒՆ որ առ Հայր աղօթից քահանայիս՝ աստանօր աւարտեցաւ, եւ զլրումն էառ առ նա հրեշտակ մտանելն սորա ՚ի ժողովրդենէս. իսկ եթէ ո՛րպէս՝ յարդեանց անտի ծանիցուք։ Զպատարագն զոր ետուն ՚ի ձեռս նորա դաշամբք հաւատոյն եւ նշանակացն, հաստատութեամբ մտեալ առաջի Աստուծոյ նուիրեաց, զՈրդին փոխանակ ամենեցուն ընծայ ՚ի ձեռս Հօրն աւանդեաց, զՀոգին փոխարէն նմին՝ ՚ի կենդանութիւն նշանակացն ստորիջոյց, նովաւ ապա զսէրն Աստուծոյ եւ զխաղաղութիւնն առ մարդիկ ուղղեաց, ընթերակայ եկեղեցւոյ զպէսպէս շնորհս պարգեւաց ունել նովաւ աղօթեաց։ Յետ այնորիկ եւ զսրբոյ հասակին Քրիստոսի՝ այսինքն զյիշատակ անուանց սրբոցն առեալ ՚ի նոցանէ, ընդ գլխոյն Քրիստոսի զմարմինն յօդեաց. եւ վերստին դարձեալ մարմնովն կատարեալ Քրիստոսի զպէսպէս հայցուածս աղօթիցն երկրորդեաց. յետ այնորիկ եւ Հայր ունել եկեղեցւոյն զԱստուած առ ձեռն պատրաստ թախանձեաց։ Արդ յորժամ այս տուաւ, եւ ամենեքեան հաշտեալք ՚ի խռովութենէն՝ արժանի գտան ընդ Հայրն խօսել - գոհացաւ ՚ի վերայ այսր շնորհիս տրից մեծապէս. եւ այնուհետեւ ախորժէ, զպարգեւն զոր ա՛ռ յԱստուծոյ՝ պատարագին իւրոյ զոր մատոյց փոխարէն՝ հասարակաց ժողովրդեանս բաշխել , որք հայր արժանի գտան զնա անուանել. զի սոքա որք ետուն զՔրիստոս պատարագ՝ առցեն զՀոգին Քրիստոսի մարմնովն իւրով ինքեանց կերակուր. եւ մի՛ միայն ՚ի քահանայիցն դաս մնասցէ շնորհին զօրութիւն, այլ եւ զսոսա իջեալ սրբեսցէ։ Զի որպէս քահանայքն՝ Աստուծոյ հաղորդեցան միջնորդութեամբն Քրիստոսի, սոքա միջնորդութեամբ քահանայիցն հաղորդեալք Քրիստոսի՝ առ Աստուած հաղորդեսցին յօդակապութեամբ Հոգւոյն. զի այսպէս զուգահաւասար սրբոց հրեշտակացն առ Աստուած մերձեսցին. ըստ այնմ զոր Յովհաննէս գրեաց. «Ձեռք մեր շօշափեցին ՚ի վերայ բանին կենաց. եւ տեսաք եւ լուաք եւ պատմեմք ձեզ, զի եւ դուք հաղորդութիւն ունիցիք ընդ մեզ, եւ մեր հաղորդութիւնն է ընդ Հօր եւ ընդ Որդւոյ իւրում Յիսուսի Քրիստոսի ». այսպէս եւ սոքա տեսին զԱստուած՝դասք քահանայիցս իմանալի հայեցողութեամբ հաւատոց. շօշափեցին եւ զբանն կենաց իմացողութեամբն ձեռօք։ Արդ զոր տեսին եւ շօշափեցին, կամին պատմել եւ ցուցանել բազմութեան եկեղեցւոյն, զի եւ սոքա հաղորդք լինիցին ինքեանց՝ գիտութեամբ խորհրդոյս, որք են հաղորդք Հօր եւ Որդւոյ իւրում Յիսուսի Քրիստոսի. եւ որպէս զի տիրապէս հաւատասցեն ասացելոցն ՚ի Քրիստոսէ. «Ես ՚ի Հօր իմում, եւ դուք ՚ի յիս, եւ ես ՚ի ձեզ ». քանզի լինի այս միշտ եւ օր ըստ օրէ ՚ի մէջ հաւատացելոց ըստ այսմ խորհրդոյ։ Ո՞րպէս. զի նա Հօր իւրում տուաւ ՚ի մէնջ՝ մարմնովն ըստ աստուածութեանն ՚ի ձեռն քահանայիցն. եւ մեք մինչեւ ցայժմ էաք ՚ի նա ամենայն եկեղեցիս ըստ հայեցողութեան մտաց եւ փառատրութեան. արդ այսուհետեւ ինքն գայ եւ լինի ՚ի մեզ հաղորդութեամբ մարմնոյ իւրոյ եւ արեան, եւ կատարի յայսմ աւուր ասացեալն. «Յայնմ աւուր գիտասջիք, եթէ ես ՚ի Հօր իմում, եւ դուք ՚ի յիս, եւ ես ՚ի ձեզ»։
Ընդէր այժմ խոնարհեալ քահանայն աղօթէ առ հոգին սուրբ, եւ ամենայն ժողովուրդն ընդ նմին հրամանաւ սարկաւագին
ՅԱՐՄԱՐՈՒՄՆ խորհրդոյս անստերիւր ուղղութեամբ ընթանայ. ՚ի վերայ որոյ որք կացուցանեն զմիտս՝ կարող են բաւականապէս ՚ի նախակարգեալդ բանից ուսանել, թէ զիա՛րդ եղեւ տուեալ ՚ի մէնջ խորհուրդ մահուն Քրիստոսի պատարագ՝ հաստատութեամբ նշանակացն, եւ ո՛րպէս փոխանակ այնորիկ առաքեաց Հայր զՀոգին , եւ զհացս եւ զգինիս նովաւ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի կատարեաց։ Արդ զայս հաւանական քննութեամբ յիւրում տեղւոջն եդաք ընդարձակ բանիւ. իսկ այժմ որպէս ասացաք, զառ Հայր աղօթելն աւարտեաց, եւ կամի զշնորհ մարմնոյ եւ արեանս Քրիստոսի ցուցանել ամենայն ժողովրդեանն՝ զոր եբեր նոցին ՚ի վերուստ միջնորդութեամբն իւրով քահանայս. ուստի նախ առաջին խաղաղութիւն տայ նոցա, եւ սարկաւագն հրամայէ՝ Աստուծոյ երկրպագել ամենեցուն։ Գիտելով սորա զազդումն շնորհիս որ հանդերձեալ է երեւել նոցա, պահանջէ նախ զերկրպագութիւնն, որպէս զի մի՛ հարեւանցի յանկարծադէպ հայեցմամբ զտէրն իւրեանց տեսցեն, այլ զի նախ երկրպագութեամբ թախանձեալ՝ զերեւումնն երեսաց նորին հայցեսցեն։ Դարձեալ զի թէ յորժամ տեսցեն՝ երկրպագեն, վրիպին ՚ի տեսութենէն, վասն այսորիկ նախ երկրպագել հրամայէ, եւ ապա ՚ի տեսութիւնն մատչել. իսկ քահանայն զի խոնարհի նըդ նոսին եւ առ Հոգին աղօթէ, բազում անգամ ցուցեալ է թէ ամենայն մատակարարութիւն շնորհաց որ բաշխի յեկեղեցի Աստուծոյ՝ Հոգւոյն ներգործութեան է հաւատացեալ։ Որդւոյն միայն էր մարմնանալն, եւ յերկինս միշտ մեզ քահանայագործելն. իսկ այժմ զպարգեւս իւր յերկրի աստ տնօրինեալ կատարէ Հոգւովն՝ որ ՚ի Հօրէ ելանէ եւ ՚ի Քրիստոսէ առ մեզ իջանէ. ըստ որում ասացն, «Յորժամ եկեսցէ մխիթարիչն՝ զոր ես առաքեցից ձեզ յանուն Հօր իմոյ, զՀոգին ճշմարտութեան՝ որ ՚ի Հօրէ ելանէ »։ Սա եւ զնշննակս՝ մարմին եւ արիւն Քրիստոսիկատարեաց. սոյն եւ ընդ զգալոյս մարմնոյ իմացականապէս ՚ի մեզ բաշխեալ՝ հաղորդ զեկեղեցիս Քրիստոսի եւ միմեանց կատարէ. վասն այսորիկ մինչ դեռ խոնարհեալ ժողովուրդն շնորհաց նորին սպասեն, խոնարհի քահանայն, եւ առ նա վասն նոցին զաղօթս խօսի։
Մեկնութիւն աղօթիցն որով խոնարհեալ քահանային ընդ սրբոյ հոգւոյն խօսակցի
«ՈՐ աղբեւրդ ես կենաց եւ բխումն ողորմութեան, ողորմեա ժողովրդեանս՝ որք խոնարհեալ երկիրպագանեն առաջի աստուածութեանդ քո »։ Աղբեւր կենաց միշտ զՀոգին սուրբ գիրք սուրբք անուանեն. ըստ որում ասէր տէր վասն նորին. «Որ հաւատայ յիս, գետք յորովայնէ նորա բխեսցեն ջրոց կենդանութեան ». եւ մարգարէքն ՚ի բազում տեղիս. սակայն մեզ առաջի կայ քննել զպատճառն, որո՛յ աղագաւ նա աղբեւր եւ գետ ՚ի գրոց կոչեցաւ։ ԶԱստուծոյ բնութիւնն ոք ՚ի յարարածոցս ոչ բնաւ կարաց ճանաչել. ոչ զբնութիւն, ոչ զանուն նորին տիրապէս. այլ անուանեմք զնա բազմապատիկ անուամբք ըստ ներգործութեան կամացն։ Աստուած է եւ Հոգին սուրբ, հաւասար Հօր անձնաւոր, եւ նմին համագոյ. զանունն ոչ գիտեմք, այլ անուանեմք զնա ըստ ներգործութեանն աղբեւր։ Որպէս զՀայր հուր՝ վասն կիզողական զօրութեանն, զՈրդի գառն՝ վասն անմեղութեանն, այսպէս եւ զՀոգին աղբեւր՝ վասն զանազան շնորհաբաշխութեանն զոր բաշխէ տիրապէս, եւ ոչ բաշխի յայլոց էութեանն ծախմամբ իբր զջուր. քանզի աղբեւր ասէ զնա, եւ առ ՚ի յինքենէ զբղխումն։ Արդ զոր օրինակ աղբեւրն որ առոգանէ զդրախտ՝ զիւրաքանչիւր ծառ ըստ իւրում որակութեանն արբուցեալ պայծառացուցանէ, եւ մի ջուր գոլով՝ ՚ի մուրտն այլ հոտոյ զօրութիւն տայ, ՚ի մանիշակն այլ. ՚ի թզենին զիւր պտուղն գոյացուցանէ, եւ յարմաւենին զիւրն, այսպէս եւ Հոգին սուրբ ներգործէ իմանալի առոգմամբն ՚ի զանազան հասակս մարդկան եւ ՚ի գործ նոցին. մի գոլով զօրութիւն, բայց սակայն զզօրացեալսն յինքենէ՝ ոչ միով օրինակաւ զօրացուցանէ, այլ ըստ բանալոյ զբերան հաւատոցն, եւ օգտի իւր եւ գործոյ. այսինքն զի ոչ կարէ տանել զնա միով օրինակաւ քահանայն եւ ժողովուրդն, որպէս եւ ոչ զջուրն ծառքն զանազանք. վասն այսորիկ ներգործէ ՚ի նոսա ըստ իւրաքանչիւր չափոյ։ Եւ ոչ մի է ամենայն ընդունողացս ներգործութիւն, որպէս եւ ոչ ծառոցն պտուղք. յաղագս որոյ զիւրաքանչիւր ոք ըստ իւրում որակութեանն արբուցանելովն՝ առնէ պտղատու. զքահանայն ՚ի քահանայագործելն։ զիշխանն ՚ի դատելն, զփարթամն յողորմելն, զաղքատն ՚ի համբերելն, զկրօնաւորն յաղօթեն, զկոյսն ՚ի ժուժկալելն. եւ ո՞ կարէ թուել կամ զշնորհս նորին զանազանս, եւ կամ զընդունողացն բազմութիւնն։ Արդ սա աղբեւրս կենաց՝ որ զայս ամենայն կատարէ, հանդերձեալ է տեսութեամբ եւ հաղորդութեամբ մարմնոյ եւ արեանս Քրիստոսի առոգանել զժողովուրդս, ըստ որում ասացաւ. վասն այսորիկ նախ խոնարհեալ խնդրէ զշնորհս զայսոսիկ քահանայս ժողովրդեանն որք երկրպագեալ նմին սպասեն, ասելով. «Ողորմեա ժողովրդեանս որք խոնարհեալ երկիր պագանեն առաջի աստուածութեանդ քո »։ Ողորմութիւն վայելչապէս ՚ի նմանէ, զի բղխումն է, ոչ արդար իրաւանց միայն՝ այլ տիրապէս ողորմութեան. քանզի ոչ գարշի յումեքէ, այլ առ ամենեսեան խոնարհի ըստ իւրաքանչիւր չափոյ եւ աստիճանի։ Եւ այժմ, ասէ, ժողովուրդս վասն այնորիկ խոնարհեցան առաջի աստուածութեանդ քո, զի զշնորհ մխիթարութեանդ կարօտին ընդունել. տու՛ր նոցա որպէս բարերար Աստուած։
«Պահպանեա զսոսա ամբողջս, տպաւորեա յոգւոջ սոցա զձեւ մարմնոյ ցուցակի »։ Յիրաւի ասէ, պահպանեա. քանզի նորա նախախնամութեանն Քրիստոս զմեզ հաւատաց. «Իձեզ, ասէ, բնակեսցէ, ընդ ձեզ եղիցի ՚ի յաւիտեան »։ Իսկ ձեւն զմարմնոցն զերկրպագելն նշանակէ. զի Աստուած զհոգւոց երկրպագութիւնն խնդրէ, եւ ոչ զմարմնոց, ըստ տեառն բանի. «Հոգի է Աստուած, եւ երկրպագուաց նորա պարտ է հոգւով եւ ճշմարտութեամբ երկիր պագանել »։ Ուստի մարմնոյս պարանոցի կորացումն՝ ներգործութեան Հոգւոյն պարտ է զի լիցի բացայայտիչ։ Արդ, ասէ, յայս զօրացո զսոսին. զի որպէս մարմնով կան առաջի աստուածութեանդ քո, եւ մտօք լինիցին. եւ որպէս այժմ զպարանոցսն խոնարհեցուցին, եւ զանձնիշխան հոգին ընդ կամօք հրամանի քո նուաճեսցեն. եւ այս ոչ վայրապար կամ սնոտի աշխատութիւն, այլ զի՞նչ. «Առ ՚ի ժառանգութիւն եւ ՚ի վիճակ հանդերձեալ բարեացդ»։
Դարձեալ, «Տպաւորեա յոգւոջ սոցա զձեւ մարմնոց ցուցակի », տիրապէս իմանամք յաղագս հաղորդութեանն ասացեալ. քանզի սոքա, ասէ, կենցաղոյս զբաղանաց ծառայք, եւ աշխարհական հոգովք խաւարեալք, տկար են իմացողական հայեցողութեամբ զքեզ տեսանել, որպէս եւ զդասս քահանայիցս որք ընկալան զքեզ յանձինս եւ ՚ի պատարագս։ Արդ աղաչեմ ներել ողորմութեամբ ժողովրդեանս, եւ յընդունելն ՚ի բերանս իւրեանց զտէրունի մարմնոյս ճաշակումն՝ հաւասարատիպ սորին լնուլ զհոգիս նոցա հոգեւորական քո շնորհիւ. եւ որպէս մարմինքն զձեւ մարմնոյս Քրիստոսի ցուցակ՝ ճաշակեն եւ ըմպեն , հոգիքն ընդ սմին զՀոգիդ Քրիստոսի ճաշակեալ եւ արբեալ զմայլեալ խրախասցին։ «Առ ՚ի ժառանգութիւն եւ ՚ի վիճակ հանդերձեալն բարեաց Քրիստոսիւ Յիսուսիւ տերամբ մերով, ընդ որումքեզ փառք »։ Այսինքն թէ ժառանգութեան հանդերձեալ բարեացդ վիճակի՝ այս տուաւ մեզ առհաւատչեայ եւ գրաւական , քո ՚ի յանձինս մեր բնակութիւն ՚ի ձեռն Քրիստոսի. ըստ այնմ. «Որ յաջողեացն մեզ ՚ի սոյն, Աստուած է, որ ետ զառհաւատչեայ Հոգւոյն ՚իսիրտս մեր»։
Զինչ է յետ այսր ձայնել սարկաւագին պռօսխումէն, եւ որ յետ այնորիկ կատարի
ԲԱՑ բարբառոյս ՚ի յունականն է լեզու. վասն հնազանդութեան աթոռոյն եդեալ է ՚ի մերս անյեղաշրջելի. այլ զթարգմանութիւն սորին ոմն ասէ՝ նայեսցուք, եւ այլ ոք՝ զգուշութեամբ. որք ՚ի մի հային դիտաւորութիւն ասացեալքս, քանզի զմի ունին զօրութիւն։ Բայց խնդրելի է, է՞ր վասն այժմ զայս ձայնէ սարկաւագն. այսինքն քանզի ժողովուրդն որպէս առին ՚ի նմանէ հրաման երկրպագել, դեռ եւս խոնարհեալ կան. եւ քահանայն հանդերձեալ է այժմ զտէրունական մարմինն որում սպասեալ յուսան՝ նոցին ցուցանել, սարկաւագն նախ զգուշութիւն տայ ժողովրդեանն, որպէս եւ սովոր է, ասելով. «Պռօսխումէն »։ Այսինքն երկիւղիւ, եղբարք, սիրալիր որդեակք, հաւատով ժողովուրդք, զգուշութեամբ եկեղեցի, բարձրացուցեալ զպարանոց ձեր, նայեցարուք, տեսէք եւ գոհացարուք, հայեցարուք եւ փառս մատուցէք։ Իսկ նոցա զսոսկալի բարբառ աւետեացս լուեալ, վաղվաղակի զկորացեալ պարանոցսն բարձրացուցանեն, զարտօսրալից աչսն մաքրեն, զխոնարհեալ սիրտսն հաստատեն, զտարակուսեալ միտսն զուարթացուցանեն, եւ թէ ու՛ր հայեսցին ոչ գիտեն. քանզի սարկաւագն միայն զնայելն նոցին աւետարանեաց. զբարբառն ծանեան զի աւետեաց էր, այլ զխորհուրդ աւետեացն ոչ ծանեան ՚ի նմանէ, զի միայն զգուշութիւն էր. ընդ զգուշութեանն պատրաստեցին զհայեցուածսն, զի կարօտեալք էին, եւ թէ զփափագելին արժանի լինիցի՞ն տեսանել կամ ոչ՝ դեռ եւս յերկբայս են։ Մի ձայնս զբազմութիւն ժողովրդեանն որպէս զմի անձն յակճիռս արար առ դասս քահանայիցն. եւ թէ զփափագելին լիցի՞ն տեսանել կամ ոչ, դեռ եւս սրտակտուր թօթափին. ՚ի յուսոյն յուշ ձգեաց զաչս ամենայնցն սարկաւագն, եւ զլումն յուսոյն ոչ ազդեաց նոցին իմանալ։ Զգուշացիք լուեալ՝ ծանեան զի ուրախութեանն եհաս ժամանակ. իսկ զառիթ ուրախութեանն դեռ եւս սրտաթափ ակն ունին տեսանել. նայեսցուք ձայնեալ զամենեցուն հայեցուածս զարթոյց, եւ զնայելին սիրելի ոչ ազդեաց նոցին ընդ բանին. ինքն իւրում հօտին զաւետիսն կարապետեաց, եւ զտէրն ՚ի մտերիմ ծառայիցն տեղի տայ նոցին ցուցանել։ Ուստի եւ քահանայն վերացուցեալ զփրկական մարմինն, ասէ բարձրաբարբառ. «Ի սրբութիւնս սրբոց »։ Որք զգուշացայք ասէ, զսուրբս Աստուած ընկալարուք. որք նայեցայք, աչօք զսա տեսեալ ցնծացէք. ցանկայիք, տեսէք զփափագելիս. զԱստուած ձեր ՚ի մարմնի ախորժէիք տեսանգլ, ահաաւսիկ յանդիման ձեր փայլեցուցանեմ. հրեշտակ առաքեցիք զիս խաղաղութեան, եւ ես զնոյն ինքն զխաղաղարարն ահաւասիկ ցուցանեմ։ Ճանաչել զսէրն Աստուծոյ կամեցայք, եւ ահաւասիկ զՈրդին սիրելի գրաւական առեալ ձեզ բերեմ ՚ի նմանէ. մեղաց թողութիւն ՚ի ձեռն իմ խնդրեսցէք, արդ զսուրբս սրբոց առեալ ձեզ բաշխեմ։ Ի սրբութիւնս սրբոց նայեցարուք որք արժանի գտայք սմին հաղորդել. սուրբ է բնութեամբ, բայց ոչ ամենեցուն սրբարար, այլ որոց հաւատով զսոյն տեսանեն. սուրբ է ոչ ամենեցուն, այլ իւրոց անդամոց առաքեալ սրբութիւն. սուրբ է՝ բայց ո՛չ զարտաքինսն, այլ զսրբեալս բանիւն սրբէ։ Իսկ նոքա առ այս զի՞նչ պատասխանեն նմա.
«Միայն սուրբ, միայն տէր, Յիսուս Քրիստոս ՚ի փառս Աստուծոյ Հօր։ Զպարտութիւն խոստովանին բանիւս յառատութենէ ուրախութեանն, որ ՚ի սոսկալի տեսլենէն առ նոսա զեղաւ։ Քանզի այս է մարդկան սովորութիւն. յորժամ անյուսալի ուրախութեան ոք վաղվաղակի պատահէ, յառաւել սիրոյն ՚ի կարծիսն միտէ, այսպէս ընդ հրաշալի տեսութեանն, ընդ սքանչելի բանին՝ եկեղեցւոյս պատահեաց։ Ըստ որում եւ իմաստուն կուսանքն ասէին. տէր ե՞րբ մեք ազյդոսիկ արարաք որում դուն վկայես, կերակրեալ զքեզ կամ զգեցուցեալ, ժողովեալ կամ մխիթարեալ. այսպէս եւ սոցա լուեալ ՚ի քահանայէն թէ առ սուրբս Աստուած ձեզ սրբոցդ՝ սրբութեան շնորհ ընձեռեցաւ ՚ի Հօրէ, պատասխանեն նմին. ո՛վ տէր մեր քահանայ, մեզ ուստի՞ սրբութիւն հողածնելոցս. մեք զիա՞րդ վկայիմք սուրբք ախտից վիճակեալքս. մեզ անկար է սրբութիւն ընդ մարմին կապելոցս, այլ սուրբ միդ, մաքուր միայնակդ, անախտ մարմնով միդ միայն ՚ի մարմնաւորացս, պարծանք մեր յերկինս երկնից դա միայն վերացաւ՝ զոր բարձեալ կրես ՚ի ձեռին. առ որ կարօտեալքս նայեցեալ ցնծացաք, յոր հայեցուածովքս միայն սրբեցաք, ընդ որ ՚ի պշնուլս երբէք ոչ յագենամք. միայն սուրբ դա է մարմնով, միայն դոյն մեզ տիրէ, Յիսուս Քրիստոս Աստուածդ մեր եւ փրկիչ որ ՚ի փառս Աստուծոյ Հօր միշտ հանգուցեալ եւ յաւէտ է։ Դովաւ հաւատամք զսրբութիւն քում սպասաւորութեան ընդունել, այդ սրբութեանդ յուսով առընթեր կացեալ դեգերիմք, նորին տեառնդ ակն կալեալ այսքան ժամանակս աստէն տաւաղիմք, ՚ի տէրդ ապաւինեալ՝ սրովբէապէս աստէն խարուկիմք. զդա սպասեմք ունելեօք ձեռինդ սրբոյ՝ մաքրութիւն անձանց մերոց ճաշակել։ Այդ կայծակն է որ զմերս պղծեալ մեղօք զշրթունս կիզէ. իբր զայր մի տառապեալ կամք բազմութիւնս ընդ սոսկալի տեսիլդ, որ առաջի աչաց մերոց փայլեաց. հիացեալ սքանչանամք ամենեքեան, զիա՛րդ զտէր զօրաց երկնից ՚ի կառս հիւթեղէն ձեռացդ տեսանեմք բազմեալ. փա՜ռք դորին անճառդ սիրոյ։ Իսկ քահանայն զի՞նչ յետ այսորիկ. ոչ հանդուրժէ, այլ զգոհացողական օրհնութիւնն ՚ի սենեակ սրտին մթերեալ՝ հեղու զխորհրդական աղօթսն առաջի բազմութեան. եթէ զընդունողս աղօթիցս, ասէ, տեսանել արժանաւորեցան, ընդէ՞ր ես այսուհետեւ զաղօթս ՚ի սոցանէ ծածկեալ պատրուակեմ. մինչեւ ցայժմ խորհրդապէս խօսէի, զի ես միայն զԱստուած տեսանէի. իսկ եթէ ծածուկ տեսութիւնն յամենայն հրապարակս փայլեցաւ, յայտնեսցի եւ իղձք պաղատանաց իմոց ընդ սմին. եթէ ինձ միայն էր շնորհիս գիտութիւն, պարտ էր ինձ միայն գոհանալ. իսկ եթէ ընդ իս եւ ժողովուրդս ամենայն զնոյն գիտացին, լիցին եւ փառատրութեան իմոյ վկայութեամբն հաւասարք. յաղագս որոյ եւ ասէ բարձրաձայն.
«Օրհնեալ Հայր սուրբ ճշմարիտ Աստուած. օրհնեալ Որդի սուրբ ճշմարիտ Աստուած. օրհնեալ Հոգիդ սուրբ ճշմարիտ Աստուած։ Օրհնութիւն եւ փառք Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ »։ Յերրորդութենէն ընկալեալ զշնորհս՝ յիրաւի զերիսն եզականապէս անուամբ ՚ի մի փառս եւ ՚ի մի պատիւ օրհնաբանէ. այսինքն Հայր օրհնեալ, որ զպատարագս հաշտութեամբ ընկալաւ. եւ Որդին օրհնեալ, որ փոխանակ եղբարցս մեռեալ պատարագեցաւ. իսկ Հոգին օրհնեալ, որ խոնարհեալ՝ հատուցումն մեզ փոխանակ պատարագիս շնորհեցաւ։ Եւ ժողովուրդքն որ տեսութեանն արժանացան այժմ, զոր նախ ոչ գիտէին, ընդ նմին եւ քահանայիս գոհացողական օրհնութեան կցորդին, որում նախ ոչն հաղորդին՝ ըստ իւրաքանչիւրոցն զամէնն վկայելով. յայտ արարեալ թէ է ճշմարիտ հաւանութեամբ մտաց մերոց առ ՚ի քէն ասացեալսդ, Այս ամենայն խորհրդածութիւնք՝ աւատալոյն աչաց սխրալի, իսկ անհաւատութեանն ծիծաղելի. վասն այսորիկ եւ սարկաւագն հրամանաւ ՚ի սկզբանն յերախայիցն ամփոփի, ոչ իբր յանարժանից, այլ որպէս յանհաւատից. եթէ հաւատս առ ՚ի սոյն ունիցիմք , ոչ երբէք անարժանութեամբն խորշիմք. բայց զի ոչ հաւատամք, յիրաւի ընդ երկիւղիւն ՚ի դրունսն պարուրիմք։ Եղբարք զհաւատն աճեցուցէք առ Աստուած, եւ զսէրն զոր եւ պահանջէ ՚ի մարմնաւորացս, եւ դիւրաւ գիտէ ՚ի մէնջ կատարել. իսկ զմաքրութիւն ՚ի պահանջելն՝ զպարտութիւն խոստովանեսցուք որպէս զմարմին. հաւատոյն եւ սիրոյն չունիմք պատճառ, զի անաշխատ է. սրբութեանն ունիմք, քանզի աղցաւոր եմք։
Ո՜վ հաւատ, ո՛րքան բարձր ձկտիս. ո՜վ սէր, ո՛րքան յանհասն ժպրհիս. ո՜վ երկիւղ, ո՛րքան ՚ի ստորինս նայիս։ Հաւատն զգլուխ Փրկչին ելեալ եւղարկեաց, եւ երկիւղն ՚ի քղանցից նորա կեղակարծ զպարգեւսն ամփոփեաց, սէրն ՚ի լանջսն Յիսուսի զպարանոցն ձգեաց, եւ երկիւղն ՚ի բացուստ սարսելով նմին ակնարկեաց։ Լծեա զսոսա ընդ միմեանս, եւ ել կառօք առ Աստուած. ապա թէ տկարացար, բարիոք է յերկեւղէն խուսափեալ քան ՚ի հաւատոցն եւ ՚ի սիրոյն. հաւատն դիւրաւ կարէ ձգել զքեզ առերկիւղն, երկիւղն ոչ կարէ բնաւ վերածել ՚ի հաւատն։ Ծնունդ է երկիւղն հաւատոյն, թոռն է երկոցունց սէրն։ Զհայրն Աստուած ՚ի քեզ եւ զորդիսն ծնանի, զարմատն եւ զպտուղսն ընծիւղէ. հաւատա՛ որոց տեսանես, եւ մի՛ կեղակարծեր. աստուածային է ականդութիւնս, եւ ոչ մարդկային. տէրունի խորհուրդս եւ ոչ երկրային. եթէ հաւատաս, ապա երկնչիս. եթէ երկնչիս՝ դիւրաւ սրբիս. բազմամեայ երկիւղածութիւնդ ոչ երկիւղի, այլ անհաւատութեան մերոյ տայ զտարացոյց. մի չար է հաւատովն եւ սիրովն արհամարհութիւն, եւ երկեղիւն անհաւատութիւն. բայց համարիմ փոքր տեառնն զյանցանս արհամարհութեան քան զանհաւատութեան. նա յանդգնեցաւ արհամարհել զմեղսն՝ զի զԱստուած հաւատաց տկարութեան մարմնոյն սրբութիւն. ես զի հրաժարիմ բազում ամս, զի ոչ ՚ի նորայն՝ այլ յիմս հաւատամ սրբութեան կարօտութիւն։ Ո՛ տայր ինձ զհաւատն եւ զերկիւղն եւ զսէրն ընդ միմեանս լծել։ Բայց զի յերիցն վրիպեցայ, նախ զխարիսխն եդեալ՝ զքակտեալ տաղաւար առաքինութեանն ՚ի վերայ նորին շինեցից։ Հաւատն է հիմն, հաւատն արմատ, աւատալ թէ զայսքան շնորհս ՚ի պէտս փրկութեան մեր փրկիչն մեր տնօրինեաց. չունիմք այսօր զնոյն, մոլորութեամբ յերկիւղն պանծամք, ոչ եմք սրտիւ հաւատացեալ. ստացեալ զնոյն, մխիթարեսցուք զմիտս երկիւղիւ տատանեալ, շնորհօքն Քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից , ամէն։
Մեկնութիւն աղօթիցն զոր յետ այսր խոնարհի քահանայն եւ առ Քրիստոս ասէ
«ՆԱՅԵԱ, տէր մեր Յիսուս Քրիստոս, յերկնից ՚ի սրբութենէ քումմէ, եւ յաթոռոյ փառաց թագաւորութեան քո. եկ ՚ի սրբել եւ ՚ի կեցուցանել զմեզ որ ընդ Հօր նստիս, եւ աստ պատարագիս »։ Որք ոչ գիտեն զքրիստոնէից խորհրդոյս բարեպաշտութիւն՝ երկուս ունին պատճառս, կամ զտգիտութիւնն կամ զանհաւատութիւնն. ՚ի սոցանէ ոք յորժամ լսէ զասացեալ աղօթիցս բան, կամ անհաւատութեամբն այպանէ, կամ տգիտութեամբն տարակուսի. զիա՞րդ յերկինս նստի էութիւնն Քրիստոս, եւ աստ պատարագի, կամ ո՞րպէս որ ՚ի մէջ մեր է՝ յերկնիցն նայի։ Ասպիսոյն պարտ է երկիւղածութեամբ ձգել ՚ի միտս զգիտութիւն խորհրդոյս զօրութեան, որպէս եւ ցուցաք ըստ կարի հայրենի աւանդութեանցն ընթացիւք. այսինքն զի Քրիստոս ընդ Հօր նստի ՚ի սրբութեան աթոռն՝ մերս մարմնոյ էութեամբ, եւ մեք պատարագեցաք զնորա խորհուրդսն որ վասն մեր չարչարանացն աստ իմացողականս հայեցողութեամբ. զի հաւատացաք՝ թէ այս գործառնութիւնս եւ աղօթքս առաջի Աստուծոյ է՝ որոյ փառօքն լի է երկինք եւ երկիր, եւ այնպիսի յուսով տուաք աստ պատարագ Հօր զՔրիստոսի չարչարանացն զխորհուրդ, եւ անդր ՚ի յերկինս իմացող մտօքս հաւատացաք զնոյն զՔրիստոս տալ, որ ա՛ռ քահանայագործելովն իւր զՀոգին ՚ի Հօրէ փոխանակ պատարագիս մահուն, եւ առաքեաց ՚ի նշանակս մարմնոյ եւ արեանս իւրոյ, եւ օծ զսա տնօրէնութեամբ Հոգւոյն տէր եւ Քրիստոս՝ որպէս եւ զիւրն մարմին. եւ մի Հոգին որ ՚ի նա էջ ՚ի Հօրէ, էջ ՚ի Քրիստոսէ ՚ի նուէրս, եւ արար զսա մի մարմին Քրիստոսի, այլ եւ այլ որակութեամբ նիւթոցս. վասն այսորիկ ասէ.
«Արժանի արա տալ մեզ յանարատ մարմնոյ քո եւ ՚ի պատուական արենէս, եւ ՚ի ձեռս մեր ամենայն ժողովրդեանս »։ Զի մեք ըստ մերոց գործոցն ոչ ունիմք համարձակութիւն ՚ի քեզ մերձենալ. դու տու՛ր, որ ըստ քում ազատ եւ անմեղ մարմնոյդ ընկալար զայս շնորհ ՚ի Հօրէ քումմէ մարդկայինս բնութեան առնուլ ՚ի քեզ եւ ՚ի մարմին քո զՀոգիդ քո անչափ. եւ միջնորդութեամբ մարմնոյ քո եւ արեան անցուցանես զնոյն ՚ի մեզ՝ ըստ իւրաքանչիւր չափոյ եւ արժանաւորութեան։ Ուստի աղաչեմք, զի տացես դու անընդմիջաբար մեզ , եւ ՚ի ձեռն մեր ամենայն ժողովրդեանս, որպէս զի բովանդակ անդամքս հաղորդ լիցին ՚ի գլխոյդ շնորհացս իջելոյ։
Ընդէր յետ աղօթիցս երկրպագեալ համբուրէ զսեղանն
ԵՐԻՑՍ անգամ այս երկրպագութիւն քահանայի եւ համբոյր սրբոյ սեղանոյն. եւ թերեւս վայրապա՞ր. ոչ բնաւ. զի ոչ ինչ ՚ի բարեկարգութեանցս եկեղեցւոյ հարեւանցի կամ առանց խորհրդոյ։ Նախ քան զսկիզբն աղօթիցս երկրպագեաց, եւ ապա ասաց նմա սարկաւագն օրհնել. երկրորդ յետ առնլոյ զՀոգին յառաջադրեալ նուէրսն. եւ երրորդ յետ զպատարագն յինքն առնուլ խնդրելոյ. եւ թէ զի՞նչ են սոքա՝ մարմնական յարացուցիւ հաստատեսցուք։ Զի որպէս հրեշտակ մտեալ առաջի թագաւորի՝ նախ երկրպագէ, եւ ապա զպատգամաւորութիւնն պատմէ, այսպէս եւ սա նախ երկրպագեալ՝ համբուրեաց զտեղի փառացն Աստուծոյ, եւ ապա սկսաւ զաղօթս ժողովրդեանն մատուցանել. եւ որպէս նա յորժամ առնու պարգեւս՝ ըստ իւրաքանչիւրոցն երկրպագեալ շնորհ ունիցի, ըստ այսմ եւ սա. նախ յորժամ էառ զՀոգինըստ խնդրոյն ՚ի պատարագն երկրպագեալ շնորհակալ եղեւ. եւ յայլ նխդիրս զբանն փոխեաց, այսինքն նովաւ զպէսպէս հայցուածս ունել յԱստուծոյ. իսկ յորժամ այն աւարտեցաւ, աղօթեաց զնոյն ինքն զբաշխիչ պարգեւացն յանձն իւր ընդունել, եւ ինքեամբ ՚ի ժողովրդեանն. եղեալ արժանի եւ այսմ շնորհի, դարձեալ երկրպագութեամբ շնորհ ունի տրիցս պարգեւաց. զի մեր այս է փոխարէն զոր տամք Աստուծոյ փոխանակ ամենայն շնորհաց որ ՚ի նմանէ առ մեզ իջանէ. ըստ այնմ, «Մատո Աստուծոյ պատարագ զօրհնութիւն, կատարեա բարձրելոյն զուխտ զքեզ ». այսինքն զերկրպագելն։
Զինչ նշանակէ յետ այսր կրկին դարձեալ քահանային բարձրացուցանել զտէրունական մարմինն ի տեսութիւն եկեղեցւոյն
ԾԱՆՕԹ է իմաստուն քննողաց՝ թէ մի ըստ միոջէ ՚ի բարձրագոյնսն նկրտի գիտութիւն ժողովրդեանս. այսինքն զի որ նախ առ Քրիստոս աղօթէին, ձգեցան նովաւ ՚ի Հօրն գիտութիւն որդէգրութեան աղօթիցն պայմանաւ. յետ այնորիկ արժանի եղեն եւզխորհրդաբար ՚ի մէջ դասու քահանայից իջեալ շնորհն ակներեւ տեսանել ամենեքեան ՚ի ձեռն քահանային։ Արդ այժմ զոր տեսին զպարգեւս՝ քահանայն խնդրեաց աղօթիւք ՚ի Քրիստոսէ բաշխել եւ տալ իւր եւ նոցա ՚ի ճաշակումն. վասն այսորիկ եւ վերստին զնոյն բարձրացուցանէ, յայտ առնելով թէ որք ՚ի բացուստ միայն աչօք զսա տեսէք եւ զուարճացայք՝ յառատ ողորմութենէն Աստուծոյ արժանի գտայք ճաշակել զսոյն եւ սրբիլ. ուստի եւ որ ՚ի նախ բարձրացուցանելն երկիւղ արկ ժողովրդեանն ընդ տեսութեանն ասելով, ՚ի սրբութիւնս նայեցարուք, որ սրբոցն է սրբարար, յայժմու վերերեւութիւնս ՚ի վերայ երկիւղիւ տարակուսեալ սրտիցն զյոյս խնդութեան արկանէ. զի այս էբարիոք կարգաւորութիւն, որպէս զի երկիւղիւն մաքրեսցին սիրոյն ընդունողքն, որպէս զի սէրն առանց արհամարհանաց մնասցէ առ նոսա։ Եւ զի՞նչ է այժմու ասացուածս՝ զոր ընդ բարձրացուցանելոյ խորհրդոյն բարբառեալ, զյոյսն ՚ի նոսա ձգէ ցնծութեամբ. «Ի սուրբ մարմնոյ եւ յարենէ տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի ճաշակեսցուք սրբութեամբ, որ իջեալ յերկնից՝ բաշխի ՚ի միջի մերում։ Սա է կեանք, յոյս յարութեան, քաւութիւն եւ թողութիւն մեղաց »։ Ո՜վ սքանչելի եւ աստուածահրաշ բարբառոյս, որ եւ զանշունչ տարերս կարող է ՚ի յոյսն պնդել. մի՛ ասէ, եկեղեցի Քրիստոսի, զարհուրիր եթէ սրբութիւն սրբոց լուար զսա յինէն ասացեալ. քանզի արդարեւ սուրբ սա միայն, ըստ որում զառ ՚ի քէն վկայութիւնն լուեալ երկրորդեմ։ Սակայն ոչ թէ միայն յինքեան պահէ զմաքրութիւնն, այլ եւ ՚ի մեզ անցուցանէ զնոյնն շնորհօք։ Եկայք ամենեքեան վայելեսցուք ՚ի սրբութիւնս սիրով. եկայք ճաշակեսցուք զմաքրութիւնս հաւատով. եկայք մահկանացուք, կերիցուք զկեանս երկիւղիւ. եկայք տատանեալք, ամրասջիք ՚ի յոյսս անաշխատ . եկայք մեռեալք, կերիցուք զյարութեանն յիշատակս։ Սա է կեանք՝ ոչ մարմնոց այլ հոգւոց. սա է յոյս ոչ ապականացու փառաց, այլ անապականին. սա է քաւութիւն աղտեղացելոցն ՚ի ժանեաց վիշապին. սա է լուսացարան թխատիպ գունոյն հնոյն Ադամայ։ Մի՛ դանդաղիր եկեղեցի՝ սորա սեպհական, եկ յարեաց ՚ի գլուխ քո սիրով, եւ լեր կենդանի. մի՛ հեղգանար, եկ ճաշակեա զհացս իջեալ քեզ յերկնից։ Շտապեա փութացիր, եւ եկեալ ճմլեա զարիւնս Յիսուսի ՚ի լուացումն հոգւոյ քո աղտից. եթէ ոչ մեղար, երագ մերձեցիր ՚ի սուրբս սրբոց. եթէ մեղար՝ արիւնս այս մաքուր սրբէ զքեզ ՚ի յաղտոյն։ Միայն հաւատա սրբութեանն, միայն սիրով եկ առ քո բաղձալիս, միայն խանդակաթ առ սա հպեսցիս, միայն բաղձմամբ ողջունի զսա համբուրեա, միայն ըղձիւք տենչանաց զսա ճաշակեա, միայն տռփմամբ գորովոյ արեամբս զմայլեաց։
Զայս աղաղակեալ յոյս ցնծութեան քահանային ՚ի լուր ամենայն եկեղեցւոյն, աճեցուցեալ զտարփանս նոցա խանդաղատանօք բարեհռչակ բարբառոյն՝ ձգէ զկամս ամենեցուն ՚ի խորհրդոյն սրբոյ ճաշակումն։ Առ որ չունին ինչ պատասխանի այսուհետեւ ժողովուրդքն, որպէս եւ նախ քան զայս սովոր էին ասել. զի ողորմութիւնն զոր խնդրէին՝ զեղաւ. շնորհն զոր հայցէին ՚ի տեառնէ, ծաւալեցաւ. հացն հանապազորդ ընծայեցաւ, պարտեաց թողութիւնն խոնարհեցաւ, ահարկուն փորձողին ՚ի փրկութիւն նոցին պարգեւեցաւ. միայն սուրբն Յիսուս Քրիստոս՝ ամենեցուն սրբութիւն բաշխեցաւ, ՚ի փառս Հօրն Աստուծոյ տէրն հաղորդ զեկեղեցի սիրելի ընկալաւ։ Զոր ծանուցեալ զորս տէրն արժանի արար ճանաչել, գան յօժարամիտ բաղձանօք ՚ի յայսքան շնորհացս հաղորդութիւն, ածեալ ընդ ինքեանս ընծայ սմին զհաւատն, զյոյսն եւ զսէրն. եւ ճաշակեալ զլրումն հաւատոց եւ զյուսոյն եւ զսէր տռփանացն, այնուհետեւ բոցակիզութեամբ սրտիցն աճեցուցեալ տոչորին։
Զինչ սարկաւագին այսուհետեւ դպրացն դասու հրամանատրութիւն
ԸՍՏ որում յառաջնումն մինչ վերաբերիւր պատարագս ՚ի ժողովրդենէն ՚ի սեղանն, դպրացն հրաման տայ եղանակել սարկաւագն, այսպէս եւ այժմ առնէ յորժամ հանդերձեալ է նոյն շնորհս իջանել առ ժողովուրդն ՚ի բաշխումն։ Եւ այս ո՞յր աղագաւ. զի ազդումն երաժշտական եղանակին ըստ որում ունի զօրութիւն՝ ընդոստուցեալ զարթուսցէ զմիտս ամենեցուն առ ՚ի տենչումն շնորհին. քանզի չիք ինչ որ զկամս մեր յեղաշրջէ յուրախութիւն կամ ՚ի տրտմութիւն՝ որպէս զերգոցն ձայն, յորժամ որպէս պարտն է՝ լինիցի. վասն այսորիկ եւ եկեղեցական աւանդութիւն ընկալաւ զայն յարտաքնոցն։
Մեկնութիւն երգոցն որով դպիրքն պաշտեն
«ՔՐԻՍՏՈՍ պատարագեալ բաշխի ՚ի միջի մերում »։ Տեսանե՞ս թէ ո՛րպէս ՚ի քահանայէն առեալ զբանն աւետեաց՝ ընդ եղանակս արկեալ գեղգեղեն, եւ զմիտս եւ զմարմին ամենեցուն բանիւն եւ եղանակաւն ՚ի խնճոյս ցնծութեանն շարժեն։ Բայց եկ եւ զզօրութիւն ասացելոցս քննեալ ծանիցուք։ «Քրիստոս պատարագեալ բաշխի ՚ի միջի մերում ». այսինքն թէ ո՛վ եկեղեցի, ծանիր սոսկալի խորհուրդ. զի Զրիստոս այն զոր ՚ի միջոյ մեր վերածեալ քրովբէապէս տուաք ՚ի ձեռս քահանային՝ պատարագ մատուցանել Աստուծոյ Հօր փոխանակ ամենեցուն, նոյն ինքն մատեաւ ՚ի յերկինս , եւ զհաշտութիւնն առ Աստուած եւ առ մարդիկ ուղղեալ, այժմ դարձեալ գայ ՚ի մէջ մեր պարգեւ ՚ի Հօրէ, եւ դեղ կենաց բաշխի ամենեցուն։
«Զմարմին իւր տայ մեզ կերակուր, եւ զսուրբ զարիւնն իւր ցօղէ ՚ի մեզ »։ Որպէս ասացաք, զառ ՚ի քահանայէն ասացեալն սոքա վերստին առեալ եղանակաւս համեղացուցանեն. զի նա ՚ի սուրբ մարմնոյ եւ յարենէս Քրիստոսի ասաց՝ եկայք ճաշակեցուք, սոքա առեալ զնոյն, ծափս հարեալ սրտիւք, կայթելով նուագեն։ Իսկ թէ ո՛րպէս տայ զմարմին իւր եւ զարիւն, բազում անգամ ասացեալ է։
«Մատիք առ տէր, եւ առէ՛ք զլոյս »։ Քահանայն ասաց, եկայք ճաշակեսցուք սրբութեամբ. սոքա ընդ նմին յորդորեն զեկեղեցւոյն բազմութիւն. մատիք, ասեն, ՚ի կոչումն քահանային առանց հեղգալոյ։ Բայց զի՞նչ է զօրութիւն մարգարէականս բանի։ Լոյս՝ հանապազ գիրք զիմանալի գիտութիւնն կոչեն, որպէս եւ Քրիստոս զանձն անուանէր եւ զառաքեալսն. արդ սոյն իմացողացն լոյս է տիրապէս՝ որք այնպէս մատչին ընդունել, զի գիտեն հաւատով թէ ՚ի մերձենալա ՚ի սա՝ ըստ անսուտ խոստմանն յամենայն մեղաց մեր սրբիմք։
«Ճաշակեցէք եւ ետսէք, զի քաղցր է տէր »։ Զո՞ ճաշակեմք, եւ զտեառնն քաղցրութիւնն իմանամք, ասա ինձ. զլոյսն. զի թէ զլոյսն մտօք ընդ զգալի հացիս ոչ ուտեմք, զտեառնն քաղցրութիւնն ոչ կարեմք ճաշակել. ապա թէ ունիցիմք առաջի՝ սորա զոր վասն մեր մահն, եւ զՀօր նովաւ հաշտութիւնն, եւ զՀոգւոյն սրբոյ վասն այնր յիշատակի՝ մարմնովս Քրիստոսի ՚ի մեզ անցանելն, արդարեւ ՚ի վեր ճանաչեալ տեսանեմք քան զարժանս մեր զտեառնն առ մեզ քաղցրութիւնն, որպէս ցուցեալ է ընդարձակ բանիւ։ Իմանամք այնուհետեւ թէ ոչ երբէք զանզուգական շնորհի եմք կարող հատուցանել փոխարէն. եւ սա որ զայս եղանակաւս աւետարանէ, զի զայս ճաշակեալ է զլոյս եւ տեսեալ զտեառնն քաղցրութեանն առատութիւն, վասն այսորիկ եւ տկարանայ իւրովին հատուցանել նմին փոխարէն։ Այլ զի՞նչ. զերկնաւոր դասապետութիւնսն ՚ի գոհաբանութեանս կցորդութիւն , ասելով.
«Օրհեցէք զտէր յերկինս »։ Մեք, ասեն, ծառայակիցք եւ պաշտօնեայք հոգիք հարկաւորք, զիա՞րդ կարեմք երկնաւորիս շնորհի երկրաւոր երգով հատուցանել փոխարէն, իմանալի բնութեանն զգալի լեզուով պաշտպանել։ Դուք օրհնեցէք, դուք հատուցէք նմին ընդ մեր զմշտնջենաւոր փառատրութիւն փոխարէն։
«Օրհնեցէք զնա ՚ի բարձունս »։ Ո՜վ թէ ո՞րքան զեղեալ շնորհօք պարգեւացս ոչ միայն յերկինս՝ այլ եւ ՚ի յեւս բարձրագոյն կայանս զուարթնոցն ելեալ հրաւիրէ զնոսա ՚ի կցորդութիւն գոհութեանս. որք արդարեւ սովոր են վասն առ մեզ շնորհացն՝ լինել Աստուծոյ օրհնաբանք. ըստ որում եւ ՚ի ծննդեանն ծանուցին տիրապէս. եւ Քրիստոս՝ թէ ուրախութիւն է առաջի հրեշտակաց՝ մարդկան փրկութիւն։ Արդ զի այսպէս ծանեաք գթութեամբ զնոսա առ մարդիկ, յիրաւի ՚ի բարձունս ձկտեալ բնակչաց նմին օրհնել ընդ մեզ հրամայեմք։
«Օրհնեցէք զնա հրեշտակք նորա »։ Հրեշտակք անուանին ամենայն երկնային դասապետութիւնքն համանունաբար. վասն զի միջնորդութեամբ իրերաց իջուցանեն ՚ի վերուստ ՚ի խոնարհ զլուսափայլութիւն գիտութեանն Աստուծոյ, եւ միմեանց միջնորդ եւ պատգամաւոր առ ՚ի նոյնն լինին. սոցա ամենեցուն ընդ մեզ օրհնել զտէրն՝ աղերսեն։
«Օրհնեցէք զնա ամենայն զօրութիւնք նորա »։ Դարձեալ եւ զօրութիւնքս անուն թէպէտ եւ ՚ի մի դասու վերայ մակադրի, այսինքն ՚ի միջին պարունակին միջին կարգի, սակայն գիրք համանունաբար ՚ի վերայ ամենայն երկնայնոցն զարդու առնուլ սովոր են. ըստ այնմ. «Զօրք զօրութեանց՝ որ առնեն զբան նորա ». եւ «Տէր Սաբաւովթ ». այսինքն զօրութեան։ Է՞ր վասն. քանզի ամենեքեան նոքա էութիւնք են զօրաւորք եւ ներգործականք, եւ զօրանան ոչ յանձանց, այլ յակնարկութենէ տեառնն իւրեանց Աստուծոյ. վասն այնորիկ եւ նորա զօրութիւնք անուանին՝ իբր նովաւ զօրացեալք։ Այսպէս զամենայն երկնային դասապետութիւնքն զանազան անուանադրութեամբքս հաղորդ առնուն օրհնաբանող գոհութեանս՝ իբր համալծակից պաշտօնեայք ՚ի միում տեառն փառատրութիւն. զի եղեալ տեսին զեկեղեցիս երկին, եւ զորս շուրջ կան՝ հրեշտակք, որպէս եւ գրեաց հայրն մեր Եփրեմ։ Ընդ որս եւ զալէլուիայն յարակցեն ըստ իւրաքանչիւր տանցդ, որ է ըստ եբրայականին յամենայն լեզուս ազգաց քրիստոնէից՝ օրհնութիւն Աստուծոյ. համաձայն բարբառովն վստահացեալք թէ կարող է այսպիսի հնչմունք երգոց հեշտալուր մարմնոց՝ վերածել զմիտս ամենեցուն առ իմացողութիւն լուսոյն, առ որ մատչել հրաման առին՝ առնուլ եւ ճաշակմամբ իմաստութեանն քաղցրութիւն սիրոյ տեառն բերկրել։ Աղաչեմ զամենեսեան, բացեալ զաչս մտաց՝ զառաւելութիւն շնորհիս տեսցուք, եւ մի՛ նանիր զաստուածավայելուչս ունիցիմք օրինադրութիւն, կամ զպարզ մտօք տեղեկանալն սմին վարկցուք բաւական. այլ գիտացեալ թէ որպէս յարեգականն լոյսն այն մատչի եւ վայելէ որ զաչսն ունի պայծառ զմարմնոյն, այսպէս եւ յիմանալի լուսոյս այն ճաշակէ եւ քաղցրանայ որ իմացող մտօք ՚ի սոյն մերձենայ։
Ընդէ՞ր կամ ո՞յր աղագաւ սարկաւագն այժմ զժողովուրդն յառաջ կոչէ ի հաղորդութիւն
ԶԳՈՒՇԱԿԱՆ վարդապետութեանցն որովք վարժեաց զնոսա՝ վախճան եհաս. եւ ողորմութիւն եւ շնորհն զոր խնդրէին ժողովուրդքն՝ եկն եհաս. զոր ծանուցեալ յառաջ կոչէ զաշակերտեալ մանկունքն.
«Երկիւղիւ, ասէ, եւ հաւատով յառաջ մատիք »։ Զի սոքա երկոքեան են սանձք դաստիարակիչք ստահակութեան անձնիշխանս կամաց, երկիւղն եւ հաւատն. մին առ Աստուած ձգէ համարձակ, եւ միւսն պահէ ընդ նովաւ որպէս պարտն է. թէ երկիւղն միայն լինի, ուծանամք ՚ի նմանէ. եւ թէ հաւատն առանց երկիւղին, յանդգնիմք առաւել քան զարժանն։ Վասն այսորիկ ասէ, լծեալ զերկիւղն եւ զհաւատն, այնպիսի երագաքայլ թեւօք ամբարձեալ զմիտս ՚ի հաղորդս լինել Քրիստոսի վերածէք հաւատալ, թէ է սա աստուածային մարմին վասն ձեր բաշխեալ, որպէս եւ է ճշմարտապէս, եւ մերձենալ ՚ի սա որպէս ՚ի հուր զգուշութեամբ՝ որով մաքրի ամենայն ձեր անօրէնութիւնք եւ մեղքն սրբի. զի ահաւադիկ այս մերձեալ ՚ի շրթունս ձեր՝ լուանայ զամենայն անօրէնութիւնս, եւ զմեղս ձեր սրբէ ՚ի ձէնջ, որպէս եւ զաստուածաբանն մարգարէի։ Զայս ասէ սարկաւագն, որպէս զի հրամանաւ եւ կոչմամբ եւ մի՛ անձնական կամօք յառաջեսցեն ՚ի հաղորդութիւն. ըստ այնմ. «Առաքեաց զծառայսն իւր բարձր քարոզութեամբ կոչել ՚ի խառնելիս իւր, եւ ասէ. որ ոք իցէ անզգամ, եկեսցէ առ իս եւ արբցէ. եւ ցպակասամիտսն ասէ. եկայք կերայք ՚ի հացէ աստի իմմէ, եւ արբէք զգինիս զոր խառնեցի ». եւ ուտեն, ո՞յր վասն. որպէս զի թողեալ, ասէ, զանզգամութիւնդ՝ կեցջիք։ Մի՛ ոք ինձ այլ իմաստութիւն քան զսա անուանեսցէ սեղան. քանզի արդարեւ որ ուտէ ճաշակելեօք իմացութեանն զխորհրդոյս զօրութիւն ընդ մարմնոյս զգայականի, թէպէտ եւ անզգամ է կամ պակտսամիտ, վաղվաղակի փոփոխի զօրութեամբ ճաշակմանն. ապա թէ միայն զմարմնով մերձենալն համարի բաւական, մնայ քաղցեալ եւ արդ եւս պակասամիտն կոկորդ. զի տէր մեր Յիսուս Քրիստոս հոգի է, եւ հոգւոց կեանք, հոգւոց կերակու եւ հոգեւոր հաց. յերկնից իջեալ եւ յերկիր մարմնով զգալեաւ երեւեալ՝ առ ՚ի զհոգի այժմ կենսացուցանել։
Սրբոյ հօրն մերոյ Յոհաննու Ոսկեբերանի յԵփեսացիոց գրոց Խրատ յորդորական վասն զգուշաբար հաղորդութեան, զոր կարեւոր համարեցայ աստ դնել եւ փոքր փոքր զզօրութիւն ասացելոցս յայտնել
«ՊԱՏԿԱՌԵՍՑՈՒՔ ՚ի մերձաւորութենէ, ակն ածեսցուք յազգականութենէ, երկիցու գուցէ կտրիցի ոք ՚ի մարմնոյն. գուցէ քակիցի եւ անարժան երեւեսցի։ Եթէ թագ ոք մեզ ոսկի դնէր, եւ պսակ ոսկի ՚ի վարսից վերայ, ո՞չ ապաքէն զամենայն հնարս հնարէաք, զի անշունչ ականակապ պսակին արժանի գտանիցիմք։ Իսկ այժմ ոչ եթէ թագ ՚ի գլուխս ունիմք, այլ Քրիստոս իսկ գլուխ մեր եղեւ՝ որ առաւել նա մեծ է քան զամենայն, եւ մեք չհամարիմք ինչ. հրեշտակք սարսեն ՚ի նմանէ, հրեշտակապետք եւ վերին զօրութիւնքն, եւ մեք մարմին եւս եմք նորա, եւ ոչ այնիւ եւ ոչ այսիւ պատկաեռմք. եւ ո՞ր յոյս փրկութեան կայցէ մեզ։ Նայեաց ընդ աթոռն արքունական, ՚ի միտ առ զպատուոյն առաւելութիւն. զի այն եւս քաջ կարէ քան զգեհեանն երկեցուցանել զմեզ եթէ կամիք. եթէ բնաւ գեհեն չէր, պատուիլն այնպիսի պատուով եւ յետոյ յանարժանութիւն գտանել, քան զորպիսի՞ տանջանս չիցէ անհնարին, քան զո՞ր պատիժս՝ ՚ի միտ առ. առ ո՞յր ընթեր նստի քո գլուխն , ընդ ո՞յր աջմէ. եւ այն իսկ բաւական է քեզ ընդ ամենայնի, ՚ի վերոյ քան զպետութիւնս եւ զիշխանութիւնս եւ զզօրութիւնս. եւ նորա մարմինն ՚ի դիւաց կոխի, այլ քաւ լիցի եթէ այնպիսին մարմին իցէ այնուհետեւ։ Որ ընտիր ծառայքն իցեն՝ զարհուրին, եւ դու զմարմինդ ապստամբաց կոխանս արկանես, որպիսի՞ պատժոց չիցես արժանի։ Եթէ զոտն թագաւորի ոք կապիցէ եւ կտրեսցէ եւ շանց ընկենուցու՝ ո՞չ ապաքէն անհնարին պատժովք չարալլուկ դառնամահ մեռանիցի. եւ դու զամենայն իսկ մարմինն՝ չարաչար գազանաց արկանես կերակուր, եւ ո՞չ զարհուրիս, եւ չդողա՞ս։ Եւ քանզի զտէրունական մարմնոյն անկաւ ճառ, օն առեալ եւ զայն յիշեսցուք՝ որ խաչեցաւն եւ բեւեռեցաւն եւ զենաւ։ Մարմին ես Քրիստոսի, համբեր խաչի, որպէս նայն տարաւ. առ յերեսս թուք, ընկալաւ եւ ապտակ, համբեր բեւեռաց, այդպիսի մարմին էր եւ այն մարմինն եւ չարար մեղս, եւ ոչ նենգութիւն ամենեւին գտաւ ՚ի բերան նորա. ձեռք նորա ՚ի բարերարութիւնս համակ ձգեալ՝ օգուտ եւեթ գործէին, չեհան երբէք ինչ անպիտան ընդ բերան, զի դիւահար կոչէին եւ չասէր ինչ։ Զմարմնոյն դեռ են բանք, եւ յայն մարմնոյն չէ ինչ ընդհատ մեր մարմինս եւ ոչ հեռի. մանաւանդ որք հադորդիցիմք եւս մարմնոյն, եւ ճաշակիցեմք յարենէն, ՚ի մտի առէք զի ՚ի նորա մարմնոյն որ ընդ աջմէ նստի եւ ՚ի հրեշտակաց փառաւորի՝ ճաշակեմք։ Վա՜յ է ինձ եւ եղու՜կ եմ ես. ճանապարհ փրկութեան կայ մեր առաջի, մարմին արար զմեզ իւր, եւ զիւր մարմինն ետ մեզ կերակուր, եւ ոչ ինչ յայնցանէ դարձուցանէ զմեզ ՚ի չարեաց։
Ո՜ խաւար եւ անհնարին խորք ամբարշտութեան. ո՜ այնպիսի անկասկածութեանս, եւ ոչ ածելով զմտաւ զայնպիսի ահագինս։ «Զվերինն, ասէ, խորհեցարուք, ուր Քրիստոս է նստեալ ընդ աջմէ Աստուծոյ ». եւ զայն թողեալ ամենեքեան՝ զընչիւք զբաղեալ են, եւ այլք զփառաց զհետ երթան, եւ ոմանց ՚ի ցանկութենէ եւ ՚ի կարեաց ըմբռնեալք։ Չտեսանէ՞ք զի եւ ՚ի մարմնոյ մերոյ եւ ՚ի ցանկութենէ որ ինչ անպիտան իցէ՝ կտրի եւ ՚ի բաց պարուրի, եւ չիք ինչ անտի շահ՝ թէպէտ եւ ՚ի մարմնոյն իցէ, քանզի մեռեալ է, եւ չէ ինչ օգուտ՝ յորժամ մեռեալ եւ փտեալ իցէ, յորժամ եւ այլումն ապականութիւն եւս իցէ։ Մի՛ ինչ յայն ապաստան լինիցիմք՝ եթէ միանգամ եղաք անդամք մարմնոյն. եթէ բնութեան անդամն որ չիցէ պիտանացու մարմնոյն՝ ՚ի բաց կտրի, իսկ կամաց անդամն եթէ ոչ յարեսցի ՚ի մարմինն, որպիսի՞ ինչ անհնարին անցս չարչարանաց կրեսցէ»։
ՄԵԿՆ. Տես զայս զի կամօք եմք անդամք Քրիստոսի, բնութենակից մարմինս Քրիստոսի եկեղեցիս։
ԲՆԱԿ. «Յորժամ չառնուցու խիւս մարմիննն, յորժամ գնացք երակացն խնուցուն, յայնժամ մեռանի. նոյնպէս եւ մեք յորժամ խնուցումք զլսելիս, յորժամ վարի ընդդէմ գլոխյն մարմինս, յորժամ չճաշակիցեմք ՚ի հոգեւոր կերակրոյն, յորժամ չարիքն փոխանակ մաղասոյ եղծանիցեն զմտացն ստամոքսն, անտի ծնանին ամենայն ցաւք, եւ ՚ի ցաւոցն փուտ գործի, եւ պիտոյ լինի այնուհետեւ այն հուր ՚ի սրբել, որ հարկանէ եւ ընդ մէջ կտրէ, քանզի ոչ առնու յանձն Քրիստոս ընդ այնպիսի մարմնոյ մտանել յառագաստն։ Եթէ որ զհանդերձս աղտեղիս զգեցեալ էր՝ ՚ի բաց եհան ՚ի հարսանեացն, որ զմարմին աղտով ծրդեալ իցէ՝ ընդ այնպիսին զորպիսի՞ անցս չանցուցանիցէ։ Բազումս տեսանես զի վայրապար եւ անխտիր եւ ըստ սովորութեան իմն հաղորդին մարմնոյն Քրիստոսի։ Եթէ եկեսցէ ասէ, ժամանակ քառասներորդացն եւ յայտնութեանն, բարիոք է ասեն հաղորդել, մերձենալ յօրէնս. թէպէտ եւ ժամանակ մատչելոյ ոչ յայտնութիւնն է եւ քառասներորդքն, այլ հոգւոյն հաստատութիւնն եւ սրբութիւն. այնու հանդերձ հանապազ մերձեցիր, եւ առանց այնր մի երբէք ժտեսցիս։ «Քանիցս անգամ եթէ առնուցուք, ասէ, զմահն տեառն ձերոյ պատմեսջիք ». այսինքն եթէ յիշատակ առնիջիք ձերոյ փրկութեանն եւ իմոյ բարերարութեանն։ Ի միտ առ, որ ՚ի զոհս հնոյն մերձենային՝ որպիսի՞ սրբութեամբ պարկեշտանային. ո՞րչափ անկնածութեամբ մատչէին, զի՞նչ չառնէին, զո՞ր հնարս ոչ հնարէին, զի ամենայն իւիք սուրբ գտանիցին. դու յայն զենումն եւ ՚ի պատարագ մերձենաս՝ յորմէ եւ հրեշտակք դողան եւ հրեշտակապետք սարսին, եւ ժամանակա՞ւ զիրսն սահմանես»։
ՄԵԿՆ. Տե՛ս զկամս երանելոյս։ զի ոչ կամի զմեզ ժամանակաւ, այլ միշտ ջանալ եւ մերձենալ սրբութեամբ ՚ի սուրբ հաղորդութիւնս, եւ այն զի իւր մեծվայելչութիւնն ձգեսցէ զմեզ ՚ի սէր իւր, եւ ոչ հարկք ժամանակաց։
ԲՆԱԲ. «Եւ զիա՞րդ կարասցես յանդիման լինել առաջի բեմին Քրիստոսի։ Դարձեալ եւ պիղծ շրթամբք ժտիցիս ՚ի մարմինն . դու որ զթագաւոր ոք չիշխէիր համբուրել եթէ չար ինչ ՚ի բերանոյդ գայր, եւ զերկնաւոր թագաւորն հոտեալ հոգւով համբուրես, մեծի թշնամանաց իրք են։ Աղէ՛ ասա, անլուայ ձեռօք յօժարիցի՞ս մերձենալ ՚ի պատարագն. թուի ինձ թէ լաւ համարէիր բնաւ չմերձենալ, քան թէ աղտեղի ձեռօք մատչիցիս. փոքուն այնչափ երկիւղած ես, եւ աղտեղի ոգւովդ անխտիր ժտիս հաղորդել. թէպէտ եւ ձեռաց աղտ առ ժամանակ մի է, եւ հոգւոյն ամենեւին ներկեալ»։
ՄԵԿՆ. Ողորմութեան վարդապետս՝ զայս ոչ սահման դնէ զբանս կսկծելի, այլ ահ արկանէ վարդապետութեամբս իւրում ժողովրդեանն, որոց օրէն է ցանկն հաղորդել. մեք մի՛ զվարդապետութիւնս որպէս զկանոնադրութիւն ըմբռնեալ՝ յայս ապաստան խորշիցիմք։
ԲՆԱԲ. «Չտեսանիցե՞ս, զիա՞րդ զսպասն սրբեմք եւ ջինջ եւ մաքուր առնեմք. առաւել քան զայն զոգիս մեր պարտիմք սրբել. քանզի այն վասն մեր սրբի, եւ ոչ ինչ հողորդի ընդ որ ՚ի մեզ ՚ի ներքս մտանէ. քանզի ոչ եթէ զգայուն ինչ է սպասն. եւ եթէ սպասն աղտեղի էր, չառնուիր յանձն նովաւ զսրբութիւնն մատուցանել, եւ ոգւով աղտեղեաւ անխտիր մատուցանես»։
ՄԵԿՆ. Սպաս զքահանայական զգեստն ասէ, զսկիհն եւ զմաղղմայն եւ զծածկոյթս սեղանոյն. բայց մեք զայս չեմք տեսեալ, զոր ասէ երանելիս եթէ հարկաւոր է այնոցիկ սրբկիկ լինել. այլ զի՞նչ կորկն եւ աղտն քսան տարոյ կամ աւելի հոն կայ ՚ի վերայ սկոյն, եւ մեք չլուանամք եւ չսրբեմք. նախ զի սպասուցն չունիմք սպասաւոր սարկաւագ, եւ ապա զի յառաւել զգուշութենէն մոլորեալ գնամք. սա ասէ՝ թէ որպէս հոգւոյդ է հարկ սուրբ լինելն, նոյնպէս եւ մարմնոյն զգեստուց քահանայիդ եւ սպասուցն որովք պատարագես։
ԲՆԱԲ. «Բայց կարի իմն անհարթ եւ անճահ եւ այլ ազգ զիրսն տեսանեմք. յայլ ժամանակս թէպէտ եւ սուրբ իցեն՝ չմերձենան, եւ զատկի թէպէտ եւ կարի իսկ յանդգնեալ ՚ի չարիս իցէ՝ անխտիր մատչի։ Ո՜ չար սովորութեանս եւ կանխակալոյ անմտութեան. ՚ի զուր ուրեմն հանապազորդ զենումն լինի»։
ՄԵԿՆ. Այս բանս առ Հոռոմոց սովորութիւնն է, զատկի անպատճառ հաղորդելն, զորս զգուշացուցանէ միշտ հաղորդել. իսկ Հայք զայս զգուշութիւնս լուեալ, ամենեւին ՚ի բաց կացին ՚ի նմանէ, աշխարհականք եւ կրօնաւորք բազումք։ Զոր օրինակ թէ վարդապետ զմանուկն վասն սխալելոյ յուսումն՝ հարկանէ. իսկ այլ ոք ՚ի բացուստ տեսեալ զհարուածսն, երկուցեալ՝ ամենեւին հրաժարէ յուսմանէն. վասն որոյ նա հարկանի եւ սա մնայ անխրատ եւ առանց հարուածոց։ Արդ ո՞ր լաւ էր, ուսանե՞լն եւ սակաւ հարուածովն զմեծ օգուտն շահել, թէ անհարուած մնալ՝ եւ անուսումն անասուն. այսպէս եւ Հայք տեսեալ զի Յոհան զիւր ժողովուրդն վասն սխալելոյ յուսումն հաղորդութեան խրատէ սաստիւ, յերկիւղէ սաստիս եւ զհաղորդելն թողին ամենեւին, եւ զգանիս երկեղն. եւ չիմանան թէ հեռի են յԱստուծոյ որպէս եւ ցուցանելոցս է. լաւ էր մօտ յԱստուած ծեծուիլ, քան ՚ի նմանէ հեռի լինել. զի թէ բարի է չհաղորդելն, ՚ի նոյն են հեթանոսք. սա տրտնջէ թէ միշտ է՞ր չէք այսմ ՚ի պատարաստել։
ԲՆԱԲ. «Վայրապա՞ր ինչ կայցեմք առաջի սեղանոյն. չիք ոք որ հաղորդի, չէ ոք որ յօրէնսն մերձենայ. ոչ զայն ինչ ասեմ զի անխտիր ոք մերձենայցէ, այլ զի արժանի զանձինս յօրինեսցուք. չիցե՞ս արժանի պատարագին եւ ոչ մերձենալոյ ՚ի սրբութիւնն, թէ այնպէս իցէ՝ եւ ոչ աղօթիցն. չլսիցե՞ս, զի՛նչ աղաղակէ քարոզն, եթէ երախայք յաղօթս կացէք, եւ որ ոչն հաղորդի՝ ընդ երախայսն է. զի՞ կայցես ՚ի ներքոյ՝ որ ընդ երախայսդ իցես. ընդէ՞ր ասես թէ որ երախայքդ էք երթա՛յք, եւ դու ժպրհեալ անցեալ կաս իբրեւ զսուրբ ոք։ Այլ չիցես յայնպիսեացն, այլ ՚ի կարողացն. եւ ընդէ՞ր չփութայցես հաղորդել. ո՞չ ապաքէն զի ոչ համարիս ինչ զիրսն։
ՄԵԿՆ. Տեսանե՞ս, զի ամենայն ջան երանելոյս եւ սպառնալիս վասն ՚ի հաղորդելն փութացուցանելոյն է, եւ ոչ թէ արտաքոյ եկեղեցւոյ հանէ, որպէս եւ կարծեմք. այլ զի՞նչ . զոր օրինակ իշխան տեսանէ զծառայ հեղգ ՚ի սպասաւորութեան, բարկացեալ ասէ. թէ այդպէս կամիս ծառայել, գնա եւ մի՛ մնար առ իս. զայն վասնորիկ ասէ, զի նա յերկեղէն փութասցի ՚ի պաշտօնն. թէ ծառայն իմաստուն լինի՝ ժրէ, ապա թէ անմիտ՝ փախչի ընդ բանին, եւ լինի ընդ հեղգութեանն եւ անհաւատ. այսպէս եւ սա սպառնալով ասէ. չե՞ս արժանի պատարագին, ապա եւ ոչ եկեղեցւոյս. որպէս զի ջանասցեն ընդ եկեղեցւոյն եւ հաղորդին լինել պատրաստ . ապա թէ նոքա որք զայս լուան ելին յեկեղեցւոյն՝ թէ եպիսկոպոսն վասն ոչ հաղորդելոյն սահմանեաց մեզ չմտանել յեկեղեցին, մին այլ օրն՝ տասն մարդ չէր կալեալ ունկնդիր իւր բանին. բայց զայս վասն այնր ասէ, զի անհնար էր քրիստոնէի արտաքոյ եկեղեցւոյ աղօթել. դու անմտութեամբ զսպառնալիս օրէնք ընչու՞ ընկալար, եւ զանօրէնութիւնդ օրինօք գործել, համարիս թէ Յոհան ասաց. Յոհան սպառնացաւ, որ բուն ՚ի ներս մտես։
ԲՆԱԲ. «Միտ դիր աղաչեմ. արքունական սեղան է, հրեշտակք սպասաւորք սեղանոյն, ինքնին իսկ թագաւորն եկեալ հասեալ ՚ի սեղանն, եւ դու կաս, յօրանչես եւ ձկտիս, եւ աղտեղի հանդերձս ունիս, եւ չհամարիս ինչ վնաս. սա սուրբ հանդերձս ունիցիս. եթէ այնպէս ինչ իցէ, ապա բազմեա եւ վայելեա»։
ՄԵԿՆ. Լուր, մի՛ խցեր զականջսդ, զի ՚ի Յոհաննու պատարագն շուրջ էին արք եւ կանայք. ձկտէին, յօրանչէին. դու ՚ի քոյոյդ ուստի՞ ուսար զհանելն եւ զբաժանել զանդամքն ՚ի գլխոյն, ո՛ անմիտ։
ԲՆԱԲ. «Հանապազ գալ շրջել զբազմականօքդ, եւ ընդ ամենեսեան միշտ խօսի, եւ ցխղճականն թէ ընկեր, զիա՞րդ կաս աստ՝ որ ոչ ունիս հանդերձ հարսանեաց. չասաց թէ ընդէ՞ր բազմեցար, այլ յառաջ քան զբազմելն եւ մտանելն եւս անարժան համարեցաւ. քանզի չասաց՝ թէ ընդէ՞ր բազմեցար, այլ թէ ընդէ՞ր մտեր. զսոյն եւ այժմ ընդ ամենեսին մեզ խօսի, որք անամօթութեամբ եւ յանդգնութեամբ այսր մտանեմք. ամենայն որ ոչ հաղորդի խորհրդոյս՝ անամօթութեամբ եւ ժպրհութեամբ կայ, եւ չէ նմա պարտ կալ»։
ՄԵԿՆ. Մի՛ զսպառնալիս օրէնս համարիս, եւ արտաքս գնաս. զի վասն այնր ասէ, չէ պարտ կալ, քանզի զկալն հարկաւոր գիտէ. կամի զի եւ հաղորդեսցիս հարկաւորապէս. ապա թէ սա զի ոչ հաղորդիս՝ բարկանայ, դու թողուս եւ զտունս եւ գնաս, յայտ է թէ ասես թէ ես ՚ի քո գնդէդ ելայ, ոչ այլ ՚ի տունդ մտանեմ, եւ ոչ ՚ի սպառնալեացդ զարհուրիմ. եւ ես այնուհետեւ յայլ դաս։
ԲՆԱԲ. «Վասն այսորիկ զերեխայսն յառաջագոյն որոշեմք ՚ի բաց, եւ ապա զխորհուրդն կատարեմք»։
ՄԵԿՆ. Զերախայսն որոշէ եւ ոչ զքրիստոնեայսն։
ԲՆԱԲ. «Նա եւ աստէն իսկ յորժամ այր տէր՝ ՚ի հաց կամիցի լինել, որ ոք յանցաւոր ՚ի ծառայիցն իցէ՝ մեկուսի գնայ. նոյնպէս եւ աստ, յորժամ պատարագն ելանիցէ ՚ի սեղանն, եւ Քրիստոս ՚ի վերայ դնիցի գառն անարատ, եւ լսիցես եթէ ամենեքեան աղօթս արասցուք, յորժամ տեսանիցես զդրունս ՚ի միմեանս ածեալ»։
ՄԵԿՆ. Դրունք աստ ՚ի միմեանս ածեալ, ոչ զեկեղեցւոյն ասէ, այլ զխորանին սրբոյ, ըստ որում Հոռոմոցն սովորութիւն. քանզի յիւր աթոռն դեռ այն եկեղեցին շէն կայ՝ ուր սա զայս բանքս ասաց, եւ սովորութիւնն զոր աւանդեալ է՝ անշարժ է։
ԲՆԱԲ. «Ի միտ առնուցուս եթէ երկինք ՚ի վերուստ բանին, եւ հրեշտակք իջանեն. զոր օրինակ երախայի ումեք չէ պարտ ՚ի ներքս մնալ, նոյնպէս եւ ոչ կնքաւորացն աղտեղեաց»։
ՄԵԿՆ. Ուղիղ հասկացիր, զի ՚ի ներքս էր կնքաւորն աղտեղի, եւ սա ոչ զայն օրէնսն լուծանէ, այլ երկեցուցանելովս ՚ի հաղորդելն յօժարեցուցանէ. դու մի՛ զայս լսելով՝ զբարիոք գրեալս չարաչար ընթեռնուս։
ԲՆԱԲ. «Աղէ՛ ասա, եթէ ոք ՚ի ճաշ կոչեսցի, զձեռս լուասցէ, եւ բազմեսցի, եւ մատչել չկամեսցի ՚ի սեղանն եւ չճաշակէ ինչ, ո՞չ թշնամանիցէ զկոչելիսն. ո՞չ ապաքէն լաւ էր այնպիսոյն թէ բնաւ իսկ չէր եկեալ»։
ՄԵԿՆ. Այս լաւս ոչ եթէ տիրապէս լաւ դնի, այլ զի՞նչ. հեթանոսին լաւ էր թէ չէր լեալ քրիստոնեայ, քան լինել եւ զՔրիստոս կամսն չառնել. զայս վասն այնր ասէ, որպէս զի քրիստոնեայ գոլով երկնչիցի. այսպէս եւ քեզ ասէ սպառնալիս, ոչ զի ելցես, այլ զի հաղորդեսցիս, դու ընդ այսմ լսելն եւ ՚ի տանէս եւս ելանես։
ԲՆԱԲ. «Նոյնպէս եւ դու մտեր ՚ի ներքս , զօրհնութիւնն ընդ ամենեսեան օրհնեցար, յայտ արարեր զի յարժանաւորացն իցես, այնու զի ոչ ընդ անարժանսն արտաքս գնացեր»։
ՄԵԿՆ. Տե՛ս զի իմ չէ բանս որ երկիւղիւ ցուցանեմ, Ոսկեբերանին է. զի մտին յեկեղեցին արժանաւորքն եւ անարժանքն գիշեր եւ ցերեկ յամենայն աղօթսն. եւ ապա ՚ի խորհուրդ պատարագին՝ միայն երախայքն արտաքս առաքէին. այժմ մեք ՚ի պատարագէն ոչ թէ միայն պատճառաւ անարժանաւորութեանն խորշիմք, այլ ՚ի տանէն ուր կատարի գիշեր եւ ցերեկ. զսրբութիւնն զոր սա խորհրդոյ պատարագին դնէ, մեք տանն տամք մոլորեալքս։
ԲՆԱԲ. «Զիա՞րդ մնացեր ՚ի ներքս, եւ ոչ հաղորդիս սեղանոյս։ Չեմ, ասէ, արժանի. թէ այնպէս իցէ, եւ ոչ աղօթիցն հաղորդութեան. քանզի ոչ միայն ՚ի պատարագն, այլ եւ յօրհնութիւնսն իջանէ Հոգին »։
ՄԵԿՆ. Աղօթիցն ասէ, եւ ոչ տանն։
Բնաբ. «Զի որ միշտ ՚ի տունս աղօթես, յայս ժամս չե՞ս սմին արժանի»։
ՄԵԿՆ. Սաստէ, եւ ոչ օրէնս դնէ. մեք բնաւ ոչ զտունն գիտեմք եւ ոչ զաղօթսն, միշտ արտաքոյ գոլով։
ԲՆԱԲ. «Չտեսանե՞ս, զիա՞րդ սպնգովք զսեղանն լուանան, լուանան եւ զտունն, սրբեն եւ զսկտեղսն եւ զբաժակս յօրինեն եւ դնեն, եւ այն յաղօթիցն ժամն լինի»։
ՄԵԿՆ. Լուսնան ասէ, յայտ է թէ սարկաւագքն եւ կէս սարկաւագքն, եւ աւագերէցն՝ զսեղանն սրբեն եւ զսկտեղսն. չաւիլեն զտունն եւ զփոշին ՚ի սեղանն կուտեն, եւ զսպասն յաղտէն մաքրել խորշին անպատիւ զգուշութեամբ։ Աղքատ եմ ասէ. բարիոք. լիցուք աղքատ եւ ՚ի սեղանոց, կալցուք մի սեղան, զոր կարող լինիմք վայելչապէս պաշտել, եւ ոչ կրպակս վաճառուց բազմացուցանել։
ԲՆԱԲ. «Մինչ դեռ քարոզն աղաղակիցէ, իբրեւ սպնգովք շուրջ լուասցուք զեկեղեցի, զի ՚ի սուրբ եկեղեցւոջ յօրինեսցի ամենայն ինչ, եւ մի՛ ինչ իցէ անդ սպի կամ խորշ եւ կամ աղտ. չեն արժանի եւ ոչ աչք անարժանիցն հայել յայնպիսի սրբութիւնսն, եւ ոչ ականջք լսել զայնպիսի բարբառսն զահագինս»։
ՄԵԿՆ. Սաստ է եւ ոչ օրէնք. իսկ եթէ օրէնս համարիս, կա՛լ որպէս պարտն է. գիշեր եւ ցերեկ աղօթէ՛ յեկեղեցիս համարձակ, եւ յայնժամ միայն ել. որպէս զի ծանիցուք թէ խորհրդոյն առնես զպատիւն ըստ հրամանի սրբոյս. ապա թէ միշտ ես ՚ի դուրս՝ տգէտ ես, վասն որոյ եւ անհաւատ։
ԲՆԱԲ. «Թէպէտ եւ գազան, ասէ, մերձեսցի՝ քարամբք քարկոծեսցի. եւ այնպէս հպելոյ անգամ ՚ի լեառն չէին արժանի. թէպէտ եւ յետս մատչէին եւ տեսանէին ուր կայրն Աստուած՝ չհամարձակէին տեսանել։ Մինչ դեռ չէ եկեալ հասեալ նա՝ ՚ի բաց գնա. չէ քեզ իշխանութիւն անդ կալ առաւել քան զերախային. քանզի չէ հասարակ բնաւ չհպել ՚ի խորհուրդն, եւ հպել, եւ յետոյ անցանելն եւ արհամարհելն»։
ՄԵԿՆ. Հայրն զորդիդ վարէ. մի՛ գնար, թէ եւ բիւր ասէ թէ գնա, այլ ծանիր թէ ՚ի ծոցն կոչէ սաստիւս. ապա թէ գնաս, չհասկացար զհօր քո բան որպէս պարտն է, թէ քնքշութեամբ վարի առ որդիդ, եւ ոչ ուղղութեամբ. ապա թէ ոչ , լու՛ր։
ԲՆԱԲ. «Էր եւ այլ ինչ բազում ասել ահագինս. այլ զի մի՛ ծանրաբեռնիցեմ զմիտս ձեր, բաւական համարիմ եւ այսչափ միայն ասել. զի որ սակաւուք ոչ զգաստանայցեն. եւ ոչ բազմօքն խրատեսցին, զի մի՛ առաւել դատապարտութիւն գործիցեմք ձեզ»։
ՄԵԿՆ. Տե՛ս, չէ օրէնք ահագին , բանք է ահարկու, զի ընդ յանդգնութեանն եւ զգուշութիւն խառնեսցուք. մի՛ դու փոխանակ այսր զփախուստն ընտրեր, լաւ համարել զոչ մնալն կենդանի, քան թէ այսպէս յանդիմանիլ. որպէս եւ ասէ ուրեմն Աստուածաբան զայս։
ԲՆԱԲ. «Աղաչեմ զամենեսեան, մի՛ միայն ՚ի գալն փութայցէք, այլ հանդերձ գալովն եւ մերձենալոյ արժանի զանձինս պատրաստեսջիք»։
ՄԵԿՆ. Հայեաց զի զորս վարեաց բազում անգամ, դարձեալ վաղիւն նոցին գալոյ ճանապարհ հորդէ. որպէս զի ուսցիս թէ հայր է. զուղղելն կամի սաստելովն՝ եւ ոչ զգնալն։
ԲՆԱԲ. «Աղէ՛ ասա, թէ թագաւոր հրաման տայր, եթէ որ զայս ինչ գործեաց՝ յիմ սեղանոյս ՚ի բաց կացցէ, ո՞չ ապաքէն զամենայն հնարս հնարէիք զի մի՛ ՚ի բաց կացցէք ՚ի սեղանոյն»։
ՄԵԿՆ. Ուրեմն եւ դու սուրբ հայր, վասն հնարս ուսուցանելոյ վարես զմեզ ՚ի քէն առ ՚ի միշտն մերձենալ, եւ ոչ թէ զի հեռասցուք. բայց սակայն բազումք տգիտացեալք՝ զսաստդ հայրենի որպէս զօրէնս պահեն եւ գնան։
ԲՆԱԲ. «Իսկ նա աւանիկ յերկինս կոչեաց զմեզ յարքունական սեղանն ՚ի մեծն եւ ՚ի սքանչելի, եւ մեք հեղգամք եւ յապաղեմք, եւ չփութամք եւ գուն ՚ի վերայ իրացն գործեմք. եւ զի՞նչ յոյս փրկութեան կացցէ մեզ. չիք պատճառ զտկարութիւն դնել եւ ոչ զբնութիւն. ծուլութիւնն միայն անարժան կացուցանէ»։
ՄԵԿՆ . Եթէ զայս ՚ի պէտս զծուլութիւնն ուղղելոյ խօսեցաւ, եւ ոչ զյոյսն հատանելոյ, իսկ մեք ընդ հակառակսն եղեալ՝ նիւթ առնումք զվարդապետութիւնս առաւել ծուլութեան, եւ ասեմք. դու ՚ի հաղորդն կոչես ճաշակել, ես եւ ոչ յեկեղեցիս մնամ։ Արդարեւ չունիմք յոյս փրկութեան, ոչ միայն մեղուցեալք, այլ եւ օրինօք մեղանչել. այսինքն ՚ի յանցանելն ըստ օրէնսն՝ զօրէնսն համարիմք կատարել։
ԲՆԱԲ. «Այս ՚ի մէնջ ասացաւ. բայց որ բանայ զսիրտս եւ տայ զհոգին յորդորման, յորդորեսցէ զսիրտս ձեր եւ տնկեսցէ զ ՚ի խոր սերմանիս. զի արեամբ նորա յղասջիք ծնանել զհոգին փրկութեան, եւ գալ այսր համարձակութեամբ սրտի եւ աչալուրջ երեսօք. ըստ այնմ, եթէ «Որդիք քո որպէս նորատունկ ձիթենւոյ շուրջ զսեղանով քո »։ Մի աւելորդ ինչ եւ մի՛ դաժանագոյն, եւ մի՛ խակ եւ տհաս. զի այնպիսի սեղանոյ նորատունկք պիտանացու են, պտղաբերիչք զարմանալի պտղոյն»։
ՄԵԿՆ. Դարձեալ լու՛ր զի հորդէ գալոյ ճանապարհ հայրս որդւոցն վաղորդեան աւուրն, որոց այսօր զսաստս երեւեցոյց. եւ զորս նախ ընդ երախայսն հանէր, այժմ ձիթենի շուրջ զարքունական սեղանովն կոչէ։
ԲՆԱԲ. «Զձիթենւոյն ասեմ, որպէս զի ամենեցուն լինիցի շուրջ զսրբով սեղանոյն պսակիլ, եւ մի՛ ՚ի զուր ինչ եւ ընդ վայր ժողովել այսր»։
ՄԵԿՆ. Սա ոչ սոսկ կամի զժողովելն , դու փախուցեալ եւ զժողովետղն թողուս. սա ՚ի սեղանն ձգէ բռնի, դու եւ յեկեղեցւոյս ելանես. սա խրատովս ուղղել ջանայ, դու երկուցեալ ՚ի խրատէս՝ ՚ի վախից մղիս։
ԲՆԱԲ. «Այլ ահիւ եւ երկիւղիւ, այնպէս զի եւ զՔրիստոս տեսանիցէք համարձակութեամբ, որում լիցի ամենեցուն մեզ արժանի լինել, շնորհօք եւ մարդասիրութեամբ տեառնն եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, որում վայելէ փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից , ամէն»։
Զինչ ծանեաք զփռանգաց սովորութիւն ի հաղորդութիւն խորհրդոյս
ՈՉ ԻՆՉ անպատշաճ վարկանիմ յետ ՚ի հաւատարիմ վկայութենէ սրբոյ հօրս ուսանելոյ զՀոռոմոց յորդորումն հաղորդութեան, քննել եւ զՓռանգացն։ Քանզի նոքա նուրբ եւ անօսր ընթանան զայս շաւիղ, եւ բազմաց անգիտելի. այսինքն զի ոչ տիրապէս ճաշակեն ՚ի տէրունական սեղանոյն ժողովուրդքն՝ բաշխելով քահանային, այլ՝ այլ իմն նորաձեւ ունին օրէնք օտար յայլ քրիստոնէիցս ազգաց շաւղաց. վասն զի քահանայն որ պատարագէ ՚ի մէջ ժողովրդեան, յետ ճաշակման սուրբ մարմնոյ եւ արեանն՝ զսարկաւագն համբուրէ. իսկ նա իջանէ եւ համբուրէ զմի ոք ՚ի ժողովրդենէն, եւ ՚ի նմանէ ընդ ամենեսեան տարածի համբոյրն երկեւղիւ եւ հաւատով, եւ այսպէս միանան ամենեքեան ընդ քահանային, եւ նովաւ ընդ Աստուծոյ։ Ինձ թուի թէ ՚ի ճարտարութենէ իմաստութեան գտեալ զայս՝ հանճարեղ նոցին առաջնորդաց. զի յորժամ տեսին զեկեղեցի օր ըստ օրէ հեղգացեալս առ սրբոյ մարմնոյն ճաշակումն, որպէս եւ գրեացդ Յոհան, որոց հարկ է հանապազ ՚ի սմա վայելել, նայեցեալ ՚ի տկարութիւնն՝ ոչ կամեցան զժողովեալսն անբաժին ՚ի ժողովրդենէն առնել, այլ հաղորդին Քրիստոսի եւ միմեանց համբուրիւն . քանզի եւ նոյն ինքն ստուգաբանութիւն անուանս՝ զտարացոյց խորհրդոյս մեզ յայտնէ. համբիւր. համն՝ մի ստուգի, այսինքն թէ բազումքն այսպէս հազորդեալ իրերաց միանան, ուստի ճաշակեալ քահանայն զՔրիստոսի միացաւ ընդ նմա, եւ հաղորդեցուցանէ իւր զսարկաւագն համբուրիւն, ձգեալ եւ ՚ի նա զշաղկապ հոգւոյն զոր ընկալաւ ընդ մարմնական ողջունին, որպէս եւ ինքն առ զմարմնոյն Քրիստոսի ճաշակմամբն։ Իսկ սարկաւագն նմին հոգւոյն հաղորդեցուցանէ զամենայն ժողովուրդն, իրերաց եւ գլխոյն Քրիստոսի. այսպէս կամեցան նոքա զտկարութիւն ժողովրդեանն կցորդս առնուլ հաղորդութեանն։
Իսկ Հոռոմք ոչ այսպէս, այլ այլով օրինակաւ։ Քանզի զնշխար մնացուածոյ պատարագին բաշխէ քահանայն եկեղեցւոյն՝ առ ՚ի նոյն միտս հայելով, այսինքն ՚ի հաղորդութիւնն. զի որք ոչ ՚ի սեղանն, գէթ նշխարի մնացուածոյն լիցին արժանի, եւ մի՛ Քրիստոսի եկեղեցին մեղացն զատեալ՝ մեկնեսցի ՚ի հաղորդութենէ գլխոյն. այլ լիցին այսու փոքրկացեալքն յառաքինութենէ՝ փոքր ինչ նմին հաղորդեալք։ Իսկ որք մաքրեն զանձինս որպէս պարտ է, եւ յօժարամիտ բաղձանօք ՚ի տէրունական սեղանն ընթանան, երկոքին ազգդ հաղորդեցուցանեն սրբոյ մարմնոյ եւ արեանն։ Բայց մուծին երկրորդ օրէնք՝ զիջանելով առ տկարութիւն ժողովրդեանն. քանզի ՚ի սկզբանն ամենեքեան հաղորդէին պատարագին յամենայն օր, որպէս յայտ է յառաքելոյ եւ ՚ի սրբոց հարցն բանից. յետոյ նուազեցաւ սրբութիւն եւ սէրն՝ ըստ որում ուսար ՚ի Յոհաննէ. եւ խորշին ՚ի սեղանոյս բազումք, հայեցեալ ՚ի խիղճս մտաց իւրեանց. եւ նոքա որ խորշին՝ չեն օտարք, այլ մկրտութեամբն հարկաւորապէս անդամք Քրիստոսի։ Հեռանալ ոչ կարեն՝ զի չեն անձանց տեարք, թէպէտ եւ գրաւին ՚ի մեղաց. սորին վասն բարեփորձ հարքն այսու ամբողջ հաստատեցին զառաջնոցն օրէնք հաղորդութեան, զի մի՛ ամենեւին սոքա անբաժին գնասցեն ՚ի շնորհաց հոգւոյն Քրիստոսի։ Այլ ոմն սփռէ յոգիս ազգին իւրոյ զՀոգին սուրբ իջեալ յինքենէ մարմնոյն համբուրիւ, եւ ոմն տայ նոցին զնոյն շնորհ նշխարովք սեղանոյն, եւ պահեն հաղորդ զարդարս եւ զմեղաւորս հանապազ ընթացակցութեամբ գլխոյն իւրեանց Քրիստոսի։
Ընդէ՞ր յետ ճաշակմանն սարկաւագն ժողովրդեան գոհանալ հրամայէ, եւ քահանայն ծածուկ աղօթիւքն գոհանայ
ՓՈՔՐ ինչ եւ չնչին ունին ՚ի միմեանց զանազանութիւն ընթացք բանի գոհութեանն եւ օրհնութեան. քանզի օրհնութիւնն էյէիցս բարեացս Աստուծոյ փառատրութիւն. իսկ գոհութիւնն՝ նորոգ առելոցն շնորհակալութիւն։ Արդ մինչեւ ցայժմ յաղագս որոյ ունէին շնորհ յԱստուծոյ՝ օրհնէին. իսկ այժմ դարձեալ նորոգ ընկալեալ զհասարակաց պարգեւիս բաշխումն, ՚ի վերայ որոյ գոհանալ հրամայէ դաստիարակ նոցին սարկաւագն. որպէս զի ըստ այսմ հաղորդք լիցին քահանայական աղօթիցն, որ խորհրդաբար գոհանայ անդր ՚ի ներքին վայրս սրբոյ խորանին։
Մեկնութիւն քահանայական աղօթից գոհութեան
«ԳՈՀԱՆԱՄՔ զքէն տէր, որ զայսպիսի ճաշակումն բարութեան շնորհեցեր մեզ ՚ի փրկութիւն կենդանութեան »։ Յետ կատարման խորհրդոյս վերստին դարձեալ առ Քրիստոս դառնայ աղօթիւքս՝ որպէս ՚ի սկզբանն, առ որ եւ զգոհութիւնս նուիրագործէ. դու ասէ, շնորհեցեր մեզ. այսինքն զի ինքն պատարագեալ փոխանակ մեր ա՛ռ զՀոգին սուրբ, եւ իջոյց յառաջադրեալ նշանակս իւրոյ խորհրդոյ, զոր ճաշակեալ կենդանացաք հոգւով ՚ի ձեռն հաւատոցն՝ ՚ի մեռելութենէ վտանգի մեղացն։
«Սովիմբ պահեա զմեզ սուրբս եւ անարատս, բնակեալ զմեօք աստուածային խնամովդ, հովուեա յանդաստանի կամաց քոց սրբոց եւ բարեսիրաց »։ Զի յառաջին աղտոյն ասէ, հաւատամք առեալ սրբութիւն կենդանարար ոճառաւս. բայց զի գոլով յաշխարհի՝ միշտ ՚ի յուզմանէ մեղացն ալեաց տարաբերիմք, կարօտիմք ունել զսրբարար դեղս կնիք եւ պահապան հանապազ մեզ։ Եւ այս ո՞րպէս լինիցի. յորժամ նա Քրիստոս, ըստ որում խնդրէ, իւրովք խնամովքն շուրջանակի պահեսցէ զմեզ, եւ լիցի ճարակ արօտի մտաց մերոց ոչ զբաղումն աշխարհի եւ պատրանք, այլ կամք եւ պատուիրանք օրինացն Աստուծոյ։ Աստ ասէ, հովիւդ քաջ որ զանձնդ քո եդեր այժմ ՚ի վերայ ոշխարացս, հովուեա զմեզ ՚ի քո պատուիրանացդ անդաստանէ կերակրեալ զմիտս. որ բարին է մեզ՝ տնօրինեա զնոյն։
«Որով ամրացեալք յամենայն բանսարկուին ընդդիմութեանց, քում եւեթ եղիցուք արժանի լսել ձայնի »։ Միշտ է ընդդիմամարտ մարդկան բանսարկուն, եւ հանապազ ջանայ ՚ի պատրելն զմեզ. այս սպառազէն լիցի ամուր, ասէ, ընդդէմ նորին մարտի։ Բայց քննելի է, ո՞րպէս ամրութիւնն. նախ քան զայս յուսահատ էաք ՚ի փրկութենէ ըստ իւրաքանչիւր յանցանաց. իսկ այժմ ճաշակեալ զշնորհս սիրոյն Քրիստոսի, զի մեր փոխան մեռեալ՝ զամենեսեան արդարացոյց, եւ զՀոգին գիտութեան առեալ յինքն մարմնովն իւրով՝ ՚ի մարմին եւ յանդամ իւր յեկեղեցիս սփռեաց. թերեւս փո՞քր ամրութիւն է այս ընդդէմ խաբէութեան հեշտութեանն՝ զոր սերմանէ ՚ի մեզ բանսարկուն . կամ թէ տկարանա՞յ այս շնորհ ճաշակողացն մտօքն՝ առաջնորդել զհետ Քրիստոսի, եւ նորա առնել ձայնին ունկնդիր. ինձ թուի ոչ բնաւ։
«Եւ քեզ միայնոյ քաջայաղթ եւ ճշմարիտ հովուիդ հետեւեալ, եւ առ ՚ի քէն ընդունել զպատրաստեալ տեղի արքայութեանդ երկնից , Աստուած մեր եւ տէր եւ փրկիչդ Յիսուս Քրիստոս»։ «Ոչխարքն իմ, ասաց Քրիստոս, ձայնի իմ լսեն, եւ ես ճանաչեմ զնոսա. զկնի իմ գան, եւ ես տամ նոցա զկեանսն յաւիտենականս ». զայս խոստումնս ՚ի կիր առեալ՝ նմին յիշեցուցանէ աղօթիւքս, թէ որք այժմ մարմնոյ քոյ հաղորդիմք եւ չարչարակցութեանդ, հաւատով եւ սիրով ընդ հետս առաջնորդիդ եկեալ յարքայութիւնդ երկնից, այդր փառացդ լիցուք կցորդութեան արժանի, եւ մշտնջենաւորդ ուրախութեան։
Ընդէր դարձեալ քահանայապետն զգեցեալ զեմիփորոնն պատուոյ ի մէջ եկեղեցւոյն իջեալ աղօթէ
ԵԹԷ զառաջինսն որ յաղագս այսր բանի ամբողջ ունիմք ամբարեալ ՚ի յիշողական միտս, կարողապէս եւ զայսր ըստ կարգի ուսանիմք զխորհուրդ. արդ քանզի ցուցաք զքահանայապետն պատկեր Քրիստոսի ըստ մարմնաւորութեանն՝ կացեալ ՚ի դրունս եկեղեցւոյն, եւ ապացոյց նմին ՚ի խորանն համբարձեալ եւ ՚ի վեհագոյն աթոռն բազմեալ, յետ որոյ եւ յանդիման ելեալ Աստուծոյ Հօր ըստ Քրիստոսի ՚ի ներքին կողմն վարագուրին, կատարեաց զվասն մեր բարեխօսութեանն սպասաւորութիւն յերկրի, որպէս եւ Քրիստոս կատարէ յերկինս. եւ ետ նուէր Աստուծոյ Հօր զմարմինն Քրիստոսի իւրովք խորհրդածութեամբք՝ զոր նուիրէ Քրիստոսի ՚ի յերկինս, որով հաշտեալ Հօրն՝ ետ ՚ի նա զՀոգին սուրբ. եւ նա առեալ զնոյն առանց չափելոյ ՚ի մարմինն իւր, բաշխեաց եկեղեցւոյս ըստ իւրաքանչիւր չափոյ եւ արժանաւորութեան. այսմ ամենայնիւ զնկարագրութիւն փրկչին մերոյ կերպացոյց առաջի մեր՝ իւրս քահանայապետ, եւ սպասաւորեաց ամենեցուն փրկութեան, որպէս եւ Քրիստոս սպասաւորէ մինչ ՚ի վախճան աշխարհի։ Բայց սա այժմ եւ զմիւսանգամ նորա փառաւոր գալստեանն տայ մեզ տարացոյց, կրկին դարձեալ ՚ի մէջ եկեղեցւոյս գալով պատուական եմիփորոնաւն. որպէս եւ նա, զի յետ յերկրէ յերկինս վերանալոյն հանդերձեալ է դարձեալ յերկնից գալ, եւ իւրաքանչիւր ումեք ըստ իւրում գործոց զվարձս աշխատութեանցս հատուցանել, այսպէս եւ սա՝ որ յապացոյցն երկնի՝ ՚ի խորանն, յետ կատարելոյ զամենայն տնօրէնութիւն բարեխօսութեան՝ գայ դարձեալ ՚ի ստորեւ, եւ զվարձս աշխատութեան գործոց աղօթից ժողովրդեանն հատուցանէ բարձրաձայն աղօթիւքն։ Եւ է՞ր վասն բարձրաձայն. քանզի այս օրհնութիւն է, զոր առեալ յԱստուծոյ բաշխէ սոցա, եւ ոչ ՚ի դիմաց սոցին աղաչանք. յորժամ ՚ի նոցանէ առ Աստուած մտանէր հրեշտակ, խոնարհ ձայնիւ եւ աղերսիւ գնայր. իսկ յորժամ յԱստուծոյ առ սոսա գայ, օրհնութիւն իշխանութեան զոր էառ ՚ի նմանէ՝ բարձր բարբառաւ բնաւիցս բաշխէ։
Մեկնութիւն բարձրաձայն աղօթիցն օրհնութեան զոր իջեալ ի դրունս եկեղեցւոյն օրհնէ քահանայն
«ՈՐ օրհնես զայնոսիկ որ օրհնեն զքեզ տէր, եւ սուրբ առնես զյուսացեալսն ՚ի քեզ »։ Առ Քրիստոս ասէ, յոր օրհնեցան ամենայն ազգ երկրի, սակս որոյ եւ ամենայն ազինք երանեն նմին ըստ մարգարէին. բայց զի՞նչ յայտ առնէ զուգակցութիւն թէ որ զքեզ օրհնեն՝ ապա ՚ի քէն օրհնին։ Ցուցանէ այսու ոչ զկարօտութիւնն Աստուծոյ առ ՚ի մերն օրհնութիւն, այլ զմեր սէրն առ նոյն եւ զհաւատս. զի օրհնութիւնն յայսմանէ գայ յառաջ, եւ մեք օրհնեմք զնա՝ զծայրագոյն հասումն կամաց մերոց տալով նմին. իսկ նա զոր մեք սոսկ բանիւ տուաք՝ արդեամբք դարձուցանէ ՚ի վերայ տուողացն։ Որպիսի՞ օրինակաւ. այս ինքն մարդիկ ցուցանեն զյօժարութիւն կամացն՝ օրհնելով զԱստուած, թէ ինձ եթէ կարելի էր գործն, սիրտս բաղձայ վասն սիրոյս զոր ունիմ ՚ի վերայ քո օրհնութեանդ այլ յաւելուլ քեզ, եւ ՚ի վերայ փառացդ այլ փառս բազմացուցանել։ Իսկ Աստուած առեալ զսորա յօժարութիւնն՝ որպէս ազմենալի ՚ի տկարէ, եւ զսէրն ծանուցեալ ՚ի պտղոյ բանիցն՝ սմա զնոյն օրհնութիւնն դարձուցանէ արդեամբք բարեացն եւ ողորմութեանց։ Այսպէս է եւ սուրբ առնելն մեր. սրբասացութիւնն զսէրն ցուցանէ, եւ նա ընդ հատուցման սիրոյն եւ զսրբութիւն շնորհէ։
«Կեցո տէր զժողովուրդս քո, եւ օրհնեա զժառանգութիւն քո »։ Ժողովուրդ է Քրիստոսի սեպհական եկեղեցիս եւ ժառանգութիւն նորին, զի զիւրն ետ զարիւն եւ գնեաց. զայս ժողովուրդս այսօր մեք ՚ի բաց հանեմք ՚ի նմանէ, եւ եպիսկոպոսք եւ քահանայք որպէս զմեր ծառայեցուցանեմք, եւ յետ մեր ազգատոհմին ժառանգեցուցանեմք. մեղս ոչ առ մարդ այսու՝ այլ առ Աստուած մեղուցեալ, որում չիք քաւութիւն առանց զղջման. զի զոր նա իւր գնեաց, ոչ վայրապար այլ արեամբ, եւ զմեզ կարգեաց նմին ոչ տէր, այլ պաշտօնեայս, ըստ այնմ. «Արածեցէք որ ՚ի ձեզ հօտդ է Աստուծոյ » եւ ոչ ձեր. զի զարածելոյն վարձն յերեւել հօտապետին առնուցուք, մեք ՚ի յազգ մարմնոյ եւ ՚ի տոհմին ժառանգութիւն արկաք՝ թողեալ զամենայն քրիստոնէից ազգաց ճանապարհ եւ ըստ այսմ մասին. զի նոքա շնորհիւն Աստուծոյ եւ ցայսօր դեռ ոչ բնաւ մեղան յայս տեսակ անհնարին յանցանաց։
«Զլրումն եկեղեցւոյ քո պահեա. սուրբ արա զսոսա որք ողջունեցին սիրով զվայելչութիւն տան քո. դու զմեզ փառաւորեա աստուածային զօրութեամբ քո, եւ մի՛ թողուր զյուսացեալքս ՚ի քեզ »։ Լրումն եկեղեցւոյ է բազմութիւն հաւատացելոցս ըստ իւրաքանչիւր չափոյ եւ աստիճանի, որք շուրջ կան զնովաւ յաղօթելն. զսոսա ասէ պահեա, զի մի՛ զոք յափշտակելով ՚ի լրմանէս զրկեսցէ զմեզ սատանայ. իսկ սրբութիւն հայցէ, քանզի քահանայ է, որ թարգմանի մաքրող կամ սրբող, եւ սրբէ զժողովուրդս աղօթիւքն. վասն այսորիկ ասէ, սուրբ արա զսոսա որք ՚ի տուն քո սիրով ժողովեցան։
«Խաղաղութիւն պարգեւեա աշխարհի, եկեղեցեաց, քահանայից, թագաւորաց մերոց, եւ զինուորեալ մանկանց նոցա, եւ ամենայն ժողովրդեանս »։ Զպէսպէս խորհրդական խնդրուածսն զոր խնդրեաց յԱստուծոյ եւ հաւատովն, բերեալ այժմ սփռէ ՚ի վերայ ամենեցուն, զառեալ շնորհ օրհնութեանն տալով ՚ի ձեռս այսոցիկ, յորոց առաքեցաւն հրեշտակ։
«Զի ամենայն տուրք բարիք եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք ՚ի վերուստ ՚ի քէն են իջեալ որ ես հայր լուսոյ »։ Տուրք բարիք են պէսպէս նախախնամութիւնքն՝ որովք կառավարէ Աստուած զարարածս, ըստ այնմ. «Նովաւ կեամք եւ շարժիմք եւ եմք »։ Նոյն եւ պարգեւս առաքէ ՚ի վերայ իւրաքանչիւրոցս ըստ զօրութեան հայցուածոցն եւ օգտի խնդրողին. այս ամենայն, ասէ, ՚ի քէն միշտ ՚ի ստորեւս հոսի՝ որ ես հայր լուսոյ. եւ միշտ զիմանալի գիտութիւնն որ շնորհի յԱստուծոյ իմացողացս մեզ եւ հրեշտակացն՝ ուսանիմք. քանզի որպէս զգալի լոյս մարմնոյ աչացս, իմաստութիւն մտացս՝ շնորհի յԱստուծոյ, ըստ որում բազում անգամ ասացաւ. արդ ՚ի նմանէ յորում ամենայն գանձք իմաստութեան ծածկեալ կան, իջանէ ՚ի մեզ պարգեւ իմաստութեանս հոգեւոր եւ մարմնական գործոցն տնօրէնութեան։
«Եւ քեզ վայելէ փառք, իշխանութիւն եւ պատիւ »։ Քեզ այսմ ամենայնի զոր ընդունիմք շնորհ՝ չունիմք այլ փոխարէնս, բայց միայն փառատրութիւնս. որ է ոչ փառաց քոց առաւելութիւն, այլ մերոյն սիրոյ ցուցակութեան բացերեւութիւն։
Զի՞նչ այժմ եկեղեցւոյն ասել, եղիցի անուն տեառն օրհնեալ յայսմ հետէ մինչեւ ցաւիտեան
ԸՍՏ որում լուան զի քահանայն մեծ եւ բարձրագոյնս ետ նոցա շնորհ փոխանակ օրհնութեանն, եւ յորդորին ՚ի նոյն բաղձանօք սրտից, յայտ արարեալ թէ անուն տեառն մերոյ ոչ միայն այժմ օրհնեցաւ ՚ի մէջ մեր, որպէս վկայեաց հայրդ սուրբ, այլ եւ յայսմհետէ օրհնեսցի մինչեւ յաւիտեան, այսինքն յանկէտն եւ յանսահման ժամանակն. զի յաւիտեան ՚ի վեր քան զժամանակն եւ ոչ մասն ժամանակի։
Մեկնութիւն աղօթիցն զոր վերայ ժողովրդեանն ասէ քահանայն
«ԿԱՏԱՐՈՒՄՆ օրինաց եւ մարգարէից դու ես Քրիստոս փրկիչ մեր որ լցուցեր զամենայն հայրակամ տնօրէնութիւնս, լցո զմեզ հոգւովդ քո սրբով »։ Բովանդակէ ՚ի բանս չափաւոր՝ զամենայն տնօրէնութիւնս խորհրդոց որ մինչեւ ցայժմ կատարեցաւ. քանզի սկսեալ ՚ի կանխագուշակութենէ մարգարէիցն՝ յառաջ եբեր Քրիստոս ՚ի գալստեանն բանս նոցա, եւ կարգաւորապէս կատարեաց. նոյն եւ այժմ այսօր եղեւ ՚ի մէջ մեր եւ նոցին յիշատակք անըստգիւտք. քանզի նախ խօսեցաք մարգարէիւքն, յետ այնորիկ հաստատեցաք եւ զխորհրդոց տնօրէնութեանն Քրիստոսի բացերեւութիւնն։ Բայց ընդէ՞ր ասէ հայրակամ տնօրէնութիւն. քանզի ոչ անձամբ անձին, այլ կամօք Հօր եւ իւր աստուածութեանն Քրիստոս պաշտպանեաց մարդկայինս փրկութեան. ըստ այնմ. «Ես յանձնէ ինչ ոչ խօսիմ, այլ Հայրն ետ ինձ պատուէր՝ զի՛նչ ասացից եւ զի՛նչ խօսեցայց»։ «Լցո զմեզ, ասէ , Հոգւով քո սրբով »։ Զի քո, ասէ, ամենայն տնօրէնութեան դիտաւորութիւն առ այս հայէր, որպէս զի Հոգին զոր բարձեր ՚ի մէնջ ըստ պարտեացն Ադամայ, արդարութեամբ նոր Ադամդ ընկալեալ ՚ի մեզ անցուսցես։ Արդ զի տնօրէնութեանդ յիշատակ լի կատարեալ աւարտեցաւ, լցցուք ամենեքեան որք ՚ի սոյնս աշխատեցաք եւ պարգեւօք Հոգւոյդ, զոր քո այսպիսի ներգործութեամբ աստուածեղէն մարմնովդ ՚ի մեզ ընկալաք։
Զինչ նշանակէ այժմ բաշխել նշխար ժողովրդեանն
ՑՈՒՑԱՒ յառաջագոյն այսմ խորհրդոյ զօրութիւն եթէ ոչ է վայրապար, այլ հաղորդս առնու զամենայն եկեղեցին՝ նշխարաց սեղանոյն, որք ՚ի տիրապէս ճաշակումն ոչ եղեն զօրաւորք վայելել. զի որք օրհնութեանն կցորդեցան չափաւորապէս, ըստ արժանեաց իւրեանց հոգեպէս, լիցին եւ սեղանոյն նշխարաց մարմնապէս. ոչ որպէս սոսկ ընկալեալ զայն կերակուր ՚ի քահանայական ձեռաց, այլ իբրեւ զնշխար հոգեւոր եւ աստուածային բաշխեալ սեղանոյն՝ որ կարող է տալ շնորհս հաւատով ճաշակողացն՝ ըստ յուսոյն եւ սիրոյն որով ընդունին։ Զայս եւ կինն քանանացի ՚ի տեառնն ապացուցիւ ՚ի մէջ առեալ արժանի զանձինս անմաքրիցն այսմ շնորհի վարկանէր. «Տէր, ասէ, եւ շունք կերակրին ՚ի փշրանաց անկելոց ՚ի սեղանոյն տեառն իւրեանց ». ըստ այնմ յարացուցի եւ եկեղեցիս ՚ի սեղանն տէրունի ոչ համարձակեալ, ըստ տկարութեանն փշրանացն դեգերեալ սպասեաց. եւ ընկալեալ զնոյն քահանայական օրհնութեամբ բարեյոյս կացեալ առ ողորմած տէրն՝ ճաշակէ։
Մեկնութիւն սաղմոսի օրհնութեան զոր այժմ ի բաշխելն ասեն
ԱՅՍ սաղմոսս ոչ եթէ վայրապար ասի յայսմ վայրի, այլ քանզի զօրութիւն եւ միտք սաղմոսիս ընդ առաջիկայ խորհուրդս միաբանի. եւ ո՞ր է սորին միտքն։ Այն զոր տէրն ասաց յաւետարանին. «Յորժամ պիտոյ եղեւ, եւ քաղցեաւ Դաւիթ, ինքն եւ որք ընդ նմայն էին, զիա՞րդ եմուտ ՚ի տուն Աստուծոյ առ Աբիաթարաւ քահանայիւ, եւ զհացն զառաջաւորութեան եկեր, եւ ետ այնոցիկ որ ընդ իւրն էին ». քանզի ծանուցեալ Դաւթի զթոյն դառնութեան Սաւուղի՝ փախեաւ ՚ի նմանէ, եւ եկեալ առ քահանայապետն քաղցեալ՝ թագուցանէր զփախուստն, այլագունեալ առաջի նորա՝ որպէս թէ ՚ի Սաւուղայ պատգամաւոր է առաքեալ յիրս ինչ. եւ խնդրեալ հաց՝ ոչ գտանէր, բայց միայն զհացն սրբութեան յոր ըստ օրինացն քահանայիցն միայն արժան էր մերձենալ։ Զոր առեալ քահանայապետին՝ ետ Դաւթայ եւ որոց ընդ նմա էին, նախ հարցեալ զսուրբ լինելն նոցա ՚ի կանանց. եւ զայս ոչ վայրապար արարեալ, այլ նշանակեաց զնորս շնորհք զտէրունական սեղանոյս առատութիւն, որ ամենեցուն բաշխի հաւասար։ Քանզի յայնժամ եբաց զդրունս հաւատոցս այսոցիկ քահանայապետն առ Դաւիթ, թէ ոչ միայն քահանայքն՝ այլ եւ ամենեքեան ՚ի քահանայական սեղանոյս նշխարս վայելեսցեն. ուստի եւ Դաւիթ սկսաւ զսաղմոսս աստուածեղէն Հոգւովն նորոյ շնորհացս՝ որում եղեւն ապացոյց մարգարէութիւնն։
«Օրհնեցից զտէր յամենայն ժամ, յամենայն ժամ օրհնութիւն նորա ՚ի բերան իմ »։ Որպէս ասացաւ՝ նախատես եղեւ շնորհացս, որում եւ զհացն սուրբ ուտելով եղեւ օրինակ. վասն այսորիկ ըստ մեր խորհրդոյս կարգի զմարգարէութիւնս դնէ, ապա եւ մեզ պարտ է քննութեամբս յառաջակայ նպաատկս զսոյն յարմարել։ Արդ քանզի բազմապատկաբար օրհնեաց եկեղեցիս մինչեւ ցայս վայր զփրկիչն իւր, որոց եւ ընկալաւ փոխարէն զքահանայականն օրհնութիւն. իսկ այժմ կոչեալ զնոսա ՚ի կցորդութիւն սրբութեան սեղանոյն նշխարաց՝ կրկին գոհանան, ՚ի վեր քան զարժանն իւրեանց դիտեալ զեղումն տրիցս. վասն որոյ եւ ասէն. «Օրհնեցից զտէր յամենայն ժամ ». է՞ր վասն. զի յամենայն ժամ վայելեմ յողորմութիւն նորա, եւ չունիմ այլ ինչ այժմ փոխարէն, բայց միայն զօրհնութիւնս։ Նախ քան զայս պատարագեցաւ ՚ի վերայ իմ, վասն այնորիկ եւ օրհնեցի. յետ այնր եւ օրհնեաց զիս հոգեւոր օրհնութեամբ, սակս որոյ օրհնեցի. իսկ այժմ ՚ի նշխար քաւութեան սեղանոյն զիս հպեցուցանէ, յաղագս որոյ եւ յայս ժամս առանց յագելոյ է օրհնութիւն նորա ՚ի բերան իմ. որպէս զի մի՛ լիցի առ իս շնորհքն զանազանք առանց գիտութեան կամ շնորհակալութեան, եւ այնպէս յանցաւոր լիցիմ տուողին. սորին վասն քանիցս զձիրսն առնում, եւ բերանս զպարտսն օրհնութեամբք հատուցանէ։
«Ի տէր պարծեսցի անձն իմ, լուիցեն հեզք եւ ուրախ եղիցին »։ Արդարեւ պարծել յայնպիսի տեառնն սէրն է արժան, որ օր ըստ օրէ զպարտս ծառայիցն յանձն իւր ընդունի, եւ վասն նոցին մեռանի. եւ տե՛ս զի որ մինչդեռ չէր վայելեալ ՚ի շնորհս՝ աղերսիւ խօսէր, այժմ յագեալ նովաւ՝ մեծաբանէ ՚ի վերայ թշնամեացն, եւ խրախակից կոչէ զսիրելիսն։ «Լուիցեն , ասէ, հեզք եւ ուրախ եղիցին ». հեզ ինձ թուի որ զսուրբ հրեշտակսն ասէ, որոց ուրախութիւն է մերն փրկութիւն։
«Մեծ արարէք զտէր ինեւ, եւ բարձր արասցուք զանուն նորա ՚ի միասին »։ Զայս եւ փոքր ինչ յառաջ դարձեալ ասաց առ նոսա. «Օրհնեցէք զտէր յերկինս հրեշտակք նորա եւ զօրութիւնք ». զի մեծացուցանելն, օրհնելն եւ փառաւորելն առ մի հայի խորհուրդ, ոչ թէ լիութեան Աստուծոյ առաւելութիւն յարարածոցս, այլ սիրոյն մեր առ նա ցուցակ ծայրագոյն. զի զոր սիրեմք՝ յորժամ ձեռնհաս լինիմք բարձրացուցանեմք։ Զայս տամք Աստուծոյ կամօք եւ ոչ գործով, քանզի անկարօտ է. արդ ես ասէ, միայն չեմ բաւական՝ յաղթահարեալ ՚ի շնորհացս. այլ եւ դուք, իմանալի զօրութիւնք, վասն իմ կցորդ լերուք ինձ ՚ի շնորհակալութիւնս Աստուծոյ. եւ ձեօք ես բարձր արասցուք զանուն նորա ՚ի միասին։
«Խնդրեցի ՚ի տեառնէ եւ լուաւ ինձ, յամենայն նեղութենէ իմմէ փրկեաց զիս »։ Զփրկութեանն ընթացք ընդարձակ բանիւ է ցուցեալ վերագոյն. զայս մեք խնդրեցաք բազում անգամ յաղաղակելն՝ տէր ողորմեա։ Լուաւ, ասէ, զխնդրուածսն եւ ողոմեցաւ. իսկ տեսակ ողորմութեանն որպիսի՞. զի Քրիստոս փոխանակ իմ պատարագեցաւ, եւ այնպէս յամենայն մեղացն որովք խոցոտեալ նեղէի՝ փրկեաց զիս. սակս այսորիկ զձեզ ՚ի զնա բարձրացուցանել հրաւիրեմ օրհնութեամբքս։ Ապա պարտ է գիտել եթէ ոչ էր վայրապար բազմապատիկ հրաման քարոզութեան սարկաւագին առ ՚ի զտէր աղաչելն, այլ որպէս զի նախ մեք խնդրեսցուք կարգաւորապէս, եւ ապա նա ողորմեսցի, եւ մեր բախելովն զդրունս շնորհացն բացցէ, ըստ որում ասէ. «Խնդրեցի ՚ի տեառնէ եւ լուաւ ինձ»։
«Մատիք առ տէր, եւ առէք զլոյս, եւ երեսք ձեր մի՛ ամաչեսցեն »։ Զոր օրինակ որ մտանէ առաջի թագաւորի յանարգաց, եւ խնդրէ ՚ի նմանէ չնչին ողորմութիւն. իսկ նա լուեալ զխնդիրն՝ ոչ զայն միայն տայ , այլ եւ զթագն առեալ դնէ ՚ի գլուխ նորա, եւ ընդ իւր նստուցանէ. իսկ նորա բարեմիտ գոլով՝ ելեալ աղաղակէ. եկայք ամենեքեան առ այս թագաւոր որ իմ տարտամութեանս զայս արար, չարգելու ՚ի ձէնջ զշնորհս իւր. այսպէս առնէ եկեղեցիս. ՚ի պարգեւն յոր վայելեաց՝ զամենեսեան կոչէ. «Մատիք, ասէ, առ տէր, եւ առէք զլոյս »։ Լոյս՝ զգիտութիւն անբաւ գթութեան եւ ողորմութեանն Աստուծոյ առդնէ. զի դուք, ասէ, մեղաւորք՝ զահաւոր փառսն միայն տեսանէք ՚ի բացուստ, եւ ՚ի նմանէ երկուցեալ խուսափէք. արդ այսուհետեւ մի՛ մնայք անյոյս, այլ մատիք եւ առէք ձեզ լոյս իմաստից զիմս փրկութիւն, ուսեալք թէ որպէս զիս ապրեցոյց ՚ի վեր քան զարժանն շնորհիւ, այնպէս եւ ձեզ արասցէ։ «Եւ երեսք ձեր մի՛ ամաչեսցեն ». այսինքն ՚ի պատկառանաց մեղացդ որով շաղախեալ էք՝ մի՛ ամաչէք ՚ի մատչելն առաջի Աստուծոյ. է՞ր վասն. ինքն զպատճառն ցուցանէ։
«Այս աղքատ կարդաց առ տէր, եւ տէր լուաւ սմա. յամենայն նեղութենէ սորա փրկեաց զսա »։ Ես. ասէ, ձեզ ապացոյց, եւ ձեզ մատչելոյ առ տէր առաջնորդ եւ ուսուցիչ լոյս։ Ես ձեզ ոչ ամաչելոյ վասն մեղաց նշանակ, զի էի եւ ես այդպէս աղքատ, յամրահաւատ լինէր ՚ի յուսոյ ողորմութենէն Աստուծոյ, ոչ ունելով բարեգործութիւն դնել առաջի նորա. բայց յորժամ սրտապնդեցայ եւ կարդացի յաղքատութենէս, վաղվաղակի լուաւ ինձ եւ ՚ի նեղութեանցն փրկեաց զիս։ Արդ զիմ փրկութիւնս դիք առաջի աչաց յոյս եւ ոլյս, եւ այնպէս առ Աստուած անամօթ ընթացարուք։
«Բանակք հրեշտակաց տեառն շուրջ է զերկեղածօք իւրովք, եւ պահէ զնոսա »։ Այս թուի թէ ոչ յարմարի ընդ ասացեալսդ վերագոյն, սակայն քննելով զզօրութիւնն՝ կարի ուղիղ զկարգ բանիցս ընթանայ. այսինքն զի ասաց, թէ մատիք առ տէր, եւ մատչելն առ Աստուած՝ աղօթիւքն է։ Դարձեալ ասաց, թէ զիս փրկեաց, եւ գործ փրկութեանն սպասաւորօք հոգւովքն կատարի. արդ զի մի՛ վարանեսցիս ասել, թէ Աստուած յերկինս ՚ի վեր է, եւ ես յերկիր ՚ի խոնարհ, որպէս եւ գրէն Սողոմոն, զիա՞րդ լսէ զաղօթս իմ, կամ ո՞րպէս փրկէ, լուծանէ զայս տարակոյս՝ ասելով. «Բանակք հրեշտակաց տեառն շուրջ է զերկեղածօք իւրովք եւ պահէ զնոսա »։ Զայս ոչ միայն Դաւիթ, այլ եւ տէրն հաստատէ. «Մի՛ ասէ, արհամարհէք զմի ՚ի փոքրկանցս յայսցանէ. զի հրեշտակք նոցա տեսանեն զերեսս Հօր իմոյ որ յերկինսն է »։ Սմին միաբան է եւ նահապետն Յակովբ. «Հրեշտակն իմ, ասէ, որ պահէր զիս ՚ի մանկութենէ իմմէ »։ Զի՞նչ ասեմք եւ զսրբոց հարցն մերոց՝ որք տեսին բազում անգամ զբանակս նոցին, եւ գրեցին. արդ սոքա ասէ պահեն զմեզ, եւ հրեշտակ եւ պատգամաւոր լինին յորժամ մատչիմք աղօթիւք առաջի Աստուծոյ։
«Ճաշակացէք եւ տեսէք, զի քաղցր է տէր. երանեալ է այր որ յուսայ ՚ի նա »։ Զո՞ հրամայես մեզ ճաշակել աստուածընկալ հոգի, եւ զտեառնն քաղցրութիւն տեսանել։ Զիմ փրկութիւնն ասէ, զիմ աղքատութեանս ունկնդրութիւն, զհրեշտակաց բանակացն շուրջ զմեօք պահպանութիւն։ Որ զայսոսիկ ուտէ մտացն բերանով, գիտէ այնուհետեւ զտեառն մեր տեսանել զքաղցրութիւն, եւ ոչ յուսահատութեան ամօթովն յամրահաւատ լինի առ զնա խնդրել։
«Երանեալ է, ասէ, այր որ յուսայ ՚ի նա »։ Տե՛ս զողորմութեանն Աստուծոյ բարձրաձայն փողս. ոչ ասէ նա, երանի որ զկամս Աստուծոյ առնէ գործով. այլ զի՞նչ. որ միայն յուսայ ՚ի նա սիրով եւ հաւատով. եւ յոյս է՝ զտէրն զոր հաւատաց թէ է՝ ՚ի յուշ մտացն ունել հանապազ, եւ առաջի նորա զընթացս իւր տեսանել. երանել է, զի կարճէ սոսկալի գիտութեամբն զյանցաւորն լինել։
«Երկերուք ՚ի տեառնէ ամենայն սուրբք նորա. զի ոչինչ է պակասութիւն երկեղածաց նորա »։ Ըստ կարգի տեսանեմ ամենեւին զընթացս երգոյս, այսինքն զի յետ յուսոյն դասէ զերկեղն. քանզի այսպէս է սկիզբն շաւղաց առաքինութեան, որպէս եւ ուսոյց աստուածաբանս. յետ զամօթն ձգելոյ զմեղացն , եւ առ Աստուած մատչի աղօթիւքն. հաւատն հաստատի առաջին սրբոցն օրինակաւ, յորմէ յառաջեալ ՚ի յոյսն նկրտի. ինքն զԱստուած տեսեալ իմացողապէս, եւ զիւր ընթացքն առաջի նորա տեսեալ հաւանական մտօք. իսկ յորժամ յայս ուշ նպատակի ժամանէ յառաքինութիւն ընթացողն հոգի, բազում երկեղ տիրէ նմա, եւ նա ՚ի նորոգն դառնալ՝ քաղցր զտէրն ճաշակեաց. յաճել երանելի յուսոյն՝ զահարկութիւն ճշմարտութեանն տեսեալ՝ բազում երկիւղիւ զարհուրեալ տատանի։ Իսկ յայսմ աստիճանէ պնդութեամբն փոխեալ յանցաւութիւն սիրոյն ելանէ։ Արդ չեւեւս ՚ի սէրն ժամանեալ , որոց յոյսն տիրեաց՝ յերկեղն յորդորէ, որով գտանի այն որ իւրով կատարելութեամբն ՚ի բաց մերժէ զերկեղն, որպէս եւ որ կրեացն, գրեաց. «Զէ ինչ պակասութիւն երկեղածաց նորա ». այսինքն ՚ի սիրոյն աստիճանէ ոչ պակասէք սուրբք, թէ պնդիք երկիւղիւդ։
«Մեծամեծք աղքատացան եւ քաղցեան. բայց ոյք խնդրեն զտէր՝ մի՛ պակասեսցէ ՚ի նոցանէ ամենայն բարութիւն »։ Մի՛ ասէ, երկիւղածք Աստուծոյ, որք կոխեցիք զորկրամոլութիւն եւ զհեշտութիւն, պարտիք եւ ՚ի սնափառութենէն, որով յետ այսր հանդիսի վտանգիք. զի որ մարմնական փառօք բարգաւաճի, յայդ կերակրոյդ զոր դուք ուտէք՝ աղքատ եւ քաղցեալ է։ Եւ զի՞նչ է սոցա կերակուրն. այն որոյ վասն սա զերկինս եւ զերկիր արհամարհէ՝ յասելն. «Կալար զաջոյ ձեռանէ իմմէ, եւ ՚ի խորհուրդս քո առաջնորդեցեր ինձ. այսուհետեւ զի՞նչ կայ իմ բնաւ յերկինս կամ ՚ի քէն զի՞նչ եւս խնդրեցից յերկրէ »։ Արդ զայս խորհրդոց ճաշակ ուտեն երկեղածք Աստուծոյ ՚ի լռութեանն իւրեանց. իսկ հեշտացեալքն ՚ի փառս մեծութեան պատրանաց՝ հեղձուցանեն զնոյն աշխարհական հոգոցն փշովք. զգուշացուցանէ թէ մի՛ տայք զձեզ ծառայս սնափառութեանն խորհրդոց. զի այն առ որ ձգէ զերկեւղածսդ չարն՝ պատրանօք ցանկութեան, աղքատ եւ քաղցեալ են ձեր իմանալի կերակրոցդ. բայց դուք եթէ խնդրէք զտէր, ոչ պակասէ ՚ի ձէնջ ամենայն բարութիւն. այս ինքն զի ժառանգէք զփառսն ՚ի հանդերձելումն յաւիտեան՝ փոխանակ զապականացուս արհամարհելոյ, եւ գտանէք յետ երկեղիդ զճանապարհ սիրոյն Աստուծոյ, որով ստիպիք աղաղակել. «Ոչ որ կանս եւ ոչ հանդերձեալքն կարեն մեկնել զմեզ ՚ի սիրոյ անտի Աստուծոյ որ ՚ի Քրիստոս Յիսուս ՚ի տէր մեր»։
«Եկայք, որդեակք իմ, լուարուք ինձ, եւ զերկեւղ տեառն ուսուցից ձեզ »։ Ասաց վերագոյնն յորդորելով՝ թէ երկերուք. այժմ առ ինքն կոչէ զբաղձանօք ունկնդիրսն. խոստանայ եւ զճանապարհ երկեղին ցուցանել. եւ զայս ոչ սաստիւ կամ հրամանաւ, այլ որպէս հայր որդւոց.
«Ո՞վ է մարդ որ կամի զկեանս, սիրէ զաւուրս տեսանել ՚ի բարութեան »։ Տե՛ս զհայրաբար ուսուցանելն, զի ոչ հարկիւ պահանջէ զգործն, այլ նախ ՚ի մերապաստան առնէ ՚ի կամս։ «Ո՞վ է մարդ որ կամի զկեանս ». յայտ է թէ ամենայն մարդ, եւ չիք ոք արտաքոյ եկնաց կամ բարութեան աւուրց զոր խոստանաս ունել՝ դնէ զախորժակս. բայց կեանս մի՛ զպանդխտութեանս նշդեհութեան վարկանիցիմք, թէպէտ եւ առ այս կարի օգուտ գործէ խրատս։ Արդ կամիմք, հայր սուրբ, զկեանսն մշտնջենաւորս, սիրեմք որդիքս զանվախճան աւուրցն բարութիւն, ցոյց մեզ զճանապարհս նորա։
«Լռեցո զլեզու քո ՚ի չարութենէ, եւ շրթունք քո մի՝ խօսեսցի զնենգութիւն ». այս է սկիզբն գիտութեան երկիւղին Աստուծոյ, որ է նոյն ինքն եւ կենաց ճանապարհ. սահման դնել բերանոյ. որպէս եւ տէրն ասաց. «Ի բանից քոց արդարասցիս, եւ ՚ի բանից քոց պարտաւորեսցիս »։ Արդ ուսաք զնախասկիզբն երկիւղիս ՚ի քէն, որում եւ տէրն մեր համաձայնեաց, եւ գիտեմք եթէ բարիոք է սա. այլ զոր ինչ յետ սորին արժան է գործել՝ ծանո՛։
«Խոտորեա ՚ի չարէ, եւ արա զբարի, խնդրեա զխաղաղութիւն եւ երթ զհետ նորա »։ Անհնար է մինչ չեւ լեզուն ՚ի ներքոյ սահմանի դաստիարակեալ է, ընտրութիւն առնել բարւոյ եւ չարի. վասն որոյ նախ զայն խրատեաց, եւ ապա ըստ կարգի բերէ զասացեալս.
«Խոտորեա, ասէ, ՚ի չարէ, եւ արա զբարի ». եւ ո՞ ուսուցանէ մեզ զընտրութիւն սոցա՝ թէ այն չար է եւ կամ այս բարի. քո անձնիշխան միտք յորժամ ոչ ամբոխի ՚ի հողմակոծութենէ լեզուիդ. յետ զայդ լռեցուցանելոյ՝ ՚ի ներքո ունիս զվարդապետդ. միայն յայն զգուշացիր, որպէս զի զոր ինչ հրամայէ՝ ոչ արհամարհեսցես, այլ զչար խորհուրդն թողեալ՝ որոյ վասն ՚ի սրտէդ ստգտանիս, զանըստգտանելին խնդրեա եւ կատարեա.
«Խնդրեա, ասէ, զխաղաղութիւն ». ընդ ո՞. ընդ միտս եւ ընդ Աստուած. «Զի յորժամ սիրտք մեր, ասէ Աստուածաբանն, ոչ ստգտանիցեն զմեզ, համարձակութիւն ունիմք առ նա, եւ զոր ինչ խնդրեմք՝ լսէ մեզ»։
«Աչք տեառն ՚ի վերայ արդարոց, եւ ականջք նորա ՚ի վերայ աղօթից նոցա »։ Աչք եւ ականջք Աստուծոյ զպէսպէս տեսակ նախախնամութեանն որ ՚ի վերայ երկեղածացն ասէ. եւ զայս ոչ եթէ վայրապար դնէ յայսմ վայրի, այլ քանզի յորժամ սկսանին հետեւել բարւոյն՝ յարուցանէ ՚ի վերայ նոցա փորձիչն զպատրանս մեքենայիցն, եւ նոքա զօգնութենէն Աստուծոյ միշտ աղօթիւքն բուռն հարկանեն։ Արդ զի մի՛ վայրապար համարիցին կամ զինքեանց կիրս փորձանացն կամ զաղօթիցն հայցուած, ցուցանէ թէ աչք Աստուծոյ տեսանէ զամենայն, որոյ ազդումն սիրոյն զշունչ եւ զոգի որոշէ՝ ըստ առաքելոյ. եւ ականջք նորա լսէ զաղօթս ձեր, որ քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս՝ արդարութեան իրաւամբքն։
«Երեսք տեառն ՚ի վերայ չարագործաց՝ սատակել յերկրէ զյիշատակս նոցա »։ Եթէ հասարակաց մարդկան է խրատս, ՚ի նոցանէ մի՛ զոք չարագործ համարեսցուք՝ կամ սատակեալ, այլ զկարգ բանիս ամբողջ պահեսցուք. արդ քանզի աչք Աստուծոյ ոչ միայն զմեզ տեսանէ յաշխատութիւն փորձութեանն, այլ եւ զնեղութիւնն՝ զոր կրեմք ՚ի չարագործ թշնամւոյն, վասն այսորիկ ասէ. մի՛ յուսահատիք ՚ի նեղութեան խորհրդոցդ՝ որով յիշատակէ ՚ի միտս ձեր չարագործն զտեսակս մեղաց. զի ՚ի յերկարելն ձեր յաղօթս՝ վաղվաղակի սատակէ զնոսա Աստուած, եւ չքացուցեալ պակասեցուցանէ ՚ի մտաց ձեր երկրէ. ըստ այսմ յարմարի եւ յաջորդ բանիս.
«Կարդացին արդարք առ տէր, եւ տէր լուաւ նոցա, յամենայն նեղութենէ փրկեաց զնոսա »։ Եւ զի՞նչ կարդացին. զչարագործին յիշատակս որով նեղէինն՝ ցուցին, որ բազմապատիկս է եւ զանազանս. զայս լուաւ նոցա ե՞րբ. յորժամ սրտի մտօք կարդացին եւ ոչ վատթարացան ՚ի փորձութիւնսն յորս մատնեցան՝ ընտիրք երեւեալ. յետ այնորիկ լուաւ նոցա տէր եւ փրկեաց ՚ի զանազան նեղութեանցն։ Որք լսեն եւ զփորձութիւն նեղութեանցն ճանաչեն, նոքին եւ ՚ի կարդալն առ Աստուած, եւ զճաշակ լսելոյն եւ փրկութեանն կերակրին. իսկ չեւ եւս անցեալ ընդ հանդէսն, ՚ի կարծիս լինիմք պարտութեան մարտիս։
«Մերձ է տէր առ ամենեսեան ոյք մաշեալ են սրտիւք, եւ զխոնարհս հոգւով կեցուցանէ »։ Առ մաշեալսն մերձ՝ որք քակեցին զամենայն բարձրութիւն հպարտացեալ խորհրդոց ՚ի վերայ գիտութեանն Աստուծոյ, եւ գերեցին զամենայն միտս ՚ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի. ապա ուրեմն պարտ է նախ զսիրտս մաշել, եւ ապա զմերձ լինելն Աստուծոյ ճանաչել։ Եւ սիրտ մի՛ զբնութիւն մարմնոյս իմանար, այլ զզանազան խորհուրդս որ ՚ի սմա ստեղծանին, զորս մաշելն է հարկաւոր երկեղածացն Աստուծոյ։ Եւ տե՛ս, զի ապա ասէ, թէ «Զխոնարհս հոգւով կեցուցանէ ». քանզի որ ամենայն խորհրդոց յաղթէ, ՚ի սնափառութենէ անտի նեղի, թէպէտ եւ ոչ գործով՝ սակայն խորհրդով. զայսպիսիս ասէ, կեցուցանէ Աստուած, յորժամ ոչ տայ տեղի հպարտութեան, այլ գուն գործէ ՚ի խոնարհութիւնն հոգեկան խորհրդովքն։
«Բազում նեղութիւնք են արդարոց. յամենայնէ փրկէ զնոսա տէր, եւ պահէ զամենայն ոսկերս նոցա, եւ մի ՚ի նոցանէ ոչ կորիցէ »։ Մի՛, ասէ, կարծեր դիւրաւ ընդգրկել զերկեղ տեառն Աստուծոյ զոր ուսուցանեմս. այլ ծանիր, զի յորժամ սկսանիս սովաւ արդարութեամբ տանել զընթացս կենաց քոց, բազում նեղութեամբք փորձիս. է՞ր վասն. որպէս զի ընտիր երեւեսցիս, որպէս զի օրինօք մարտուցեալ պսակեսցիս։ Ընդ այս նեղութիւնս կրթեցաւ առաջին նահատակն Քրիստոս, եւ նորին հետեւողքն ամենայն սուրբքն, որպէս ասաց Պօղոս. «Պարտ է մեզ բազում նեղութեամբ մտանել յայն հանգիստ »։ Արդ զի նոքա մարտի խորհրդոցն յաղթեցին, յարտաքին թշնամեացն նեղեցան. իսկ մեր առաջի կայ մարտ եւ նեղութիւն՝ յանձանց ասպարէզս, վասն այսորիկ քաջալերէ ոչ վատասրտել. «Յամենայնէ, ասէ, փրկէ զնոսա տէր ». եւ փրկէ ե՞րբ. յորժամ տեսանէ զխորհրդոցն հաստատութիւն ՚ի նեղելն անխոնարհելի, յայնժամ արագ ժամանեցուցանէ զփրկութիւնն։ «Պահէ, ասէ, զամենայն ոսկերս նոցա ». այսինքն զխորհուրդսն՝ որովք պնդի ընդ թշնամւոյն արկածս մարտնչել, նախախնամէ՝ ասէ Աստուած եւ ուղղէ, առ ՚ի յոչ կործանել հետեւողութեամբ խորհրդակցութեան թշնամւոյն։
Մահ մեղաւորին չար է, եւ ոյք ատեն զարդարն զղջասցին »։ Մահ մի՛ զբնաւորականն , այլ զմեղանչելոյն իմա. զի այս է սորա սովորութիւն՝ անուանել մահ եւ հիւանդութիւն. ըստ այնմ. «Մի՛թէ մեռելոց ո՞չ առնիցես զսքանչելիս ». քանզի զընթացս ուղիղ վարէ զբանիս։ Արդ քանզի ասաց, թէ որ սրտապինդ լինի ՚ի բազմապատիկ նեղութիւնս թշնամւոյն՝ փրկի ՚ի տեառնէ - կամի ցուցանել այսուհետեւ զհակառակն՝ եթէ որ ոչ կարէ մարտնչել եւ մեղկացեալ թուլանայ, զի՛նչ պատահէ նմա. «Մահ մեղաւորին, ասէ, չար է ». այսինքն որ մեղօքն սպանանէ զիւր ըստ Աստուծոյ արդարութեանն կենդանութիւն, եւ ՚ի բազմապատիկ մարտէն յողդողդեալ խոցոտի, չար մահ մեռաւ. է՞ր վասն. զի յատելն զարդարութիւնն՝ փոքր ինչ հեշտանայ ՚ի մեղանչելն, եւ այնուհետեւ տիրէ նորա անտանելի զղջումն եւ ապաշաւ, կշտամբանք մտացն խղճի եւ նախատինք, վիշտ ՚ի ներքուստ եւ անփախչելի տանջանք, զոր որք կրենն՝ իմաստութեամբ ճանաչեն, եւ զմահն ընտրեն կամօք քան զայսպիսի կեանս խղճիւ. վասն այսորիկ չար է նոցին նյսպիսի մահ սակաւ հեշտութեան, որ զանբերելիս գտանէ մեղուցելոցն զերկունս։
«Փրկէ տէր զանձինս ծառայից իւրոց. մի՛ զղջասցին ամենեքեան ոյք յուսացեալ են ՚ի նա »։ Այսուիկ կարող եմք ճանաչել, թէ ՚ի ստածել զբարեգործութիւնն ստեղծեալ եմք, եւ օտար է ՚ի մէնջ մեղացն կիրք. զի ՚ի յուսալն յԱստուած, եւ ՚ի փութալն ՚ի կամս նորա, թէպէտ եւ բազում աշխատիմք, զղջանամք եւ ոչ բնաւ. իսկ ՚ի մեղանչելն փոքու կամ մեծաւ՝ վաղվաղակի զղջումն եւ խիղճ մտացն կշտամբանք զկնի ընթանայ. քանզի որ ՚ի ծերպ ծակու մի մտեալ վասն Աստուծոյ, ուրախ է ՚ի կեանս տիրապէս ուրախութեամբն՝ քան թէ թագաւորէր. եւ նա որ թագաւորէ՝ եկեալ ՚ի միտս իւր, ոչ ինքեան՝ այլ սմա տայ երանի. յայտ է ապա թէ ընդ իւր ընթացս կենացն զղջացեալ է՝ զայլոց կեանս երանելով։ Իսկ սա որ յուսովն ՚ի տէր աշխատի՝ զղջանայ ընդ իւրն եւ ոչ բնաւ. ապա թէ գթէ եւ խոտորի, ընդ թուլանալն ՚ի պնդութենէ զղջանայ, որպէս ասաց վերագոյնն զայսպիսի երկիւղիւս եւ յուսովս ապաստանեալ յԱստուած, եւ յերկս առաքինութեան կանխեալս միշտ, ասէ, փրկէ Աստուած , եւ պահէ անստերիւր յանզղջականն իւր ծառայութիւն. որ եւ զմեզ նախախնամեսցէ ողորմութեամբն իւրով, փրկեսցէ որպէս յուսամք, եւ հանցէ ՚ի բազմապատիկ նեղութենէս յանցաւութիւն սիրոյն զառ ՚ի յինքենէ երկիւղածս. թերեւս եւ յայն արժանի լիցուք ժամանել ՚ի կեանս, ուր ոչ տիրէ նեղութիւն չարեացն։
Հարցաքննութիւն առ օրէնս Քրիստոսի
Հաստատութիւն թէ ոչ է պարտ զվիճակ եկեղեցական աստիճանի ձգել ընդ մարմնական տոհմութեամբ
ՇՆՈՐՀՕՔՆ Աստուծոյ որում ՚ի վեր քան զարժանն եղաքն ընդունակ, ՚ի կէտ ժամանեաց յընթացս բանիս տէրունի խորհրդոյս քննութիւնն՝ յոր վայելել զմեզ Աստուած զօրացոյց մտօք եւ ոչ թէ գործով, բանիւ եւ ոչ թէ արդեամբք, իմացականապէս եւ ոչ մարմնապէս, անձին միայն ՚ի յօգուտ՝ եւ ոչ թէ յայլս սփռեալ։ Է՞ր վասն. քանզի անկար է յայլս ձգել այսօր զիմաստութին՝ այնու զի գերեալ տեսանեմք զեկեղեցի Քրիստոսի որ ՚ի մեզ ըստ մարմնոյ ՚ի մարմնական ժառանգութիւն. եւ գերեալ ոչ յօտարաց կամ հեթանոսաց , այլ յանմիտ մերոց կամաց եւ ՚ի տմարդի վերակացուաց, որք քարշեն տառապեցուցանեն զնա, եւ առեալ բռնի ՚ի կուր բարբարոսաց ատամանցն ձգեն։ Ո՜վ աղետիցս, ո՜վ աշխարելի իմաստնոցն գործոցս։ Բայց սակայն եւ ոչ ողբալոյ տան թոյլ, զափս ՚ի բերան եդեալ խփեն զջատագովաց ճշմարտութեանն զլեզուս. կամ այպանելով երգիծանեն, կամ սաստիւ կռփահարեն. միայն զի մի՛ ՚ի ստութիւն սուտք երեւեսցին, եւ կամ ՚ի թիւրն շաւղաց ՚ի յանդիմանութենէ անտի զամօթի հարեալ զղջասցին, այլ զի լցցի չափ մեղացն ջանան, եւ Աստուած յարիցէ ՚ի վրէժխնդրութիւն՝ ախորժեն. մանաւանդ եւ զնորայն ՚ի մոռացօնս դարձուցեալ նշկահեն, եւ օր ըստ օրէ յարհամարհութիւն օրինացն ընթացք ազգիս մերոյ յառաջեն։ Եւ արդ զի՞նչ. լռեսցու՞ք զայս մասն անբժշկելի յանցանաց այպանե, եւ ա՞կն առցուք մարդկան առաւել քան օրինացն Աստուծոյ. եւ ո՞չ խօսիցիմք զկռփանս անձին նախապատուեալ, եւ զփառս ոչ բնաւ։ Ընտրելի է ինձ տեառն իմոյ երանութիւն զոր հատոյց փոխարէն նախատանացն, եւ ախորժելի վասն նորին մարդկան չարախօսութիւն։
Զամովսականն աղաղակեմ բարբառ. «Առիւծ գոչէ , եւ ո՞վ է որ ոչ սարսեսցի. տէր Աստուած խօսեցաւ, եւ ո՞վ է որ ոչ մարգարէասցի։ Եթէ ոք իցէ Ամասիա, առաքեսցէ զիս ՚ի Բեթելէ յԵրուսաղէմ վասն նորայն լինելոյ օրինաց ջատագով։ Քանզի գիտեմք զի բազումք ունչ առնելով բանիցս զայս բարբառին». «Տեսանողդ, տեղի տուր ՚ի Հրէաստան, զորոյ եւ զօրէնսն պատմես. Բեթէլ սրբութիւն թագաւորաց է. աստ ճանաչել զճանապարհս քո ոչ կամիմք »։ Ես զոր ծանեայ գուշակեմ. ՚ի լերին բարձու կացուցի զգարշապար յուսոյս, վասն այսորիկ եւ առանց երկիւղի գոչեմ. «Որ արհամարհելոցն է, արհամարհեսցէ, եւ որ անօրինելոցն է, անօրինեսցի ». քանզի պատգամ եմ առ ազգ մի՝ որ ոչ ինչ օգուտ է նմա բանքս, այլ յամօթ եւ ՚ի նախատինս։ Սոքա որք ասեն ցմարգարէս՝ թէ մի՛ պատմէք մեզ, այլ խօսեցարուք մեզ եւ պատմեցէք մեզ ա՛յլ մոլորութիւն, ըստ որում ասէ ուրեմն Եսայի։ Բայց ես պատասխանեմ. «Եթէ տակաւին մարդկան հաճոյ լինէի, ապա Քրիստոսի ծառայ ոչ էի ». դարձեալ եւ փափաքեմ նզով լինել վասն Աստուծոյ՝ ժպրհեալ եւ ՚ի Պօղոսի սիրոյն աստիճանն. զիա՞րդ ապա եւ զբանս անխայեցից յուսահատութեամբ ըմբռնեալ. կարող է Աստուած եւ ՚ի քարանցս յարուցանել որդիս Աբրահամու, եւ հաւատամ. իսկ զի հաւատամ այսմ, վասն այսորիկ եւ խօսիմ։
Արդ եկայք իշխանք ժողովրդեան իմոյ, հարցցուք օրէնս ՚ի քահանայից մերոց՝ որպէս երբեմն ՚ի դիմաց Աստուծոյ հարցանէր Մաղաքիաս. այսինքն յառաջին քահանայապետէն Քրիստոսէ եւ ՚ի նորին աթոռոյն ժառանգաւորաց հետեւաբար. մի՛ գուցէ ՚ի զուր դատիմք ՚ի նախակարգեալդ բանէ յանցաւորք, ուսուսցէ մեզ իմաստութիւնն Հօր՝ զճշգրիտն շաւիղ ՚ի վրիպակէս վերածեալ։ Ո՜ տէր մեր, պատմեա ծառայից քոց զուղիղն. է՞ արժան զգնեալ քո արեամբ եկեղեցի՝ հօր ՚ի յորդի որպէս զմարմնական ժառանգութիւնն աւանդել։ Պատասխանէ Քրիստոս. զկանխուսեալն ընդէ՞ր ՚ի մոռացօնս դարձուցեալ վերստին հարցանես։ Ո՞չ լուար զի ասացի, մայր իմ եւ եղբարք՝ ոչ որ ծնաւն զիս, այլ որ լսեն զբանս Աստուծոյ եւ առնեն։ Արդ զայդ ժողովուրդ ես ոչ վայրապար ստացայ, այլ խաչիւ եւ արեամբ. զկայլակս արեան իմոյ նուիրեցի Հօրն իմոյ փրկանս՝ եւ առի. վասն այնորիկ եւ աշխատութեամբ ստացեալդ՝ սիրելի է ինձ, եւ սեպհական ժառանգութիւն՝ իմ միայն եւ ոչ մարդոյ. զի հնձան հարի ես միայն, եւ կոխեալ զթշնամին զգերիդ դարձուցի. տամ զդա ոչ ումեք սեպհական, այլ եւ կացուցանեմ յաջորդս յաթոռ իմ զայնոսիկ որ լսեն զբանն Աստուծոյ եւ առնեն. ոչ տիրել վիճակին, այլ զանձն օրինակ տալով առաջնորդել հօտին։ Իսկ յորժամ կոչեմ զնա առ իս, քննել եւ ըստ աշխատութեանն պսակել, յիմ տունդ եւ ՚ի ժողովուրդդ զայլ ոք իշխան կարգել, իմ ընտրութեանս է, տեառնս՝ եւ ոչ նորա որ հրամանաց իմոց կարգեցաւ պաշտօնեայ. ապա թէ նա զնա ժպրհի առնել որ յաթոռն էր փոխանակ իմ, յայտ է թէ յափշտակեաց յինէն զիմն արեամբ ստացեալ ժառանգութիւն. անիրաւեաց յիս, զրկեաց զիս, զերկս քրտանց իմոց եհան յինէն եւ իւր անուանեաց։ Խաչիւ ստացայ, եւ որպէս ՚ի ծառայ պաշտել հաւատացի. իսկ նա հակառակամարտ ինձ տիրեաց. մատնեաց ՚ի ձեռս այնոցիկ որ զինքն սիրեաց՝ եւ ոչ զոր ես. յիւրոց եղբարց նստոյց յաթոռ իմ՝ եւ ոչ յիմոցն. զի՞նչ վասն այդորիկ կամիս ուսանել. ոչ առ մարդ մեղաւ այնպիսին, այլ առ Աստուած, եւ ո՞վ ժպրհի աղօթել վասն նորա։
Որդիքն Հեղեայ զմիս ՚ի կաթսայէն առնուին իշխանաբար, եւ ես զժողովուրդն եւ զտապանակն յայլազգիս մատնեցի վասն նոցին յանցանացն. դու ո՜վ մարդ, ընդէ՞ր սքանչանաս, թէ որ զիմ արեամբ ստացեալ եկեղեցին ՚ի ժառանգութիւն ինքեանց ձգեցին, լքեալ թողան ՚ի ծառայութեանն ստրկութիւն այլազգեաց։ Ո՞չ գիտես թէ ախորժելի է ինձ արհամարհութիւնն յօտարաց՝ քան թէ յիմոցն. ո՞չ իմանաս թէ կամիմ մնալ նոցին ամայի, քան թէ յիմ ժառանգութիւնն եւ յաթոռ՝ ժառանգութեամբ ումեք հակառակամարտ իմոյ կամացս ելանել եւ բազմել, ունել զիմն որպէս տէր եւ ոչ որպէս ծառայ, որպէս իշխան եւ ոչ որպէս պաշտօնեայ. իբր ՚ի հօրէ իւրմէ պարգեւ՝ եւ ոչ որպէս ՚ի յինէն. իբր ՚ի յերկիր ժառանգաւոր՝ եւ ոչ որպէս վասն առ ՚ի յերկինս յուսոյն աշխատեալ. իբր յաշխարհս փառաց հպատակեալ՝ եւ ոչ որպէս փախստական առ իս ընթացեալ. ՚ի բաց տար, այս օրինացս եւ ոչ բնաւ յինէն հրաման ընկալայք։ Այս պատասխանին է Քրիստոսին, եւ ոչ յինէն՝ այլ առ ՚ի նմանէ ասացեալ. քանզի թէպէտ եւ տարազ բանիս այլապէս է, սակայն հիմն եւ արմատ սորին եւ նորին ճշմարտութիւն. եւ կարծեմ ոչ ումեք է կար ստերիւրել զսա ՚ի Քրիստոսէ եւ ՚ի նորին բարբառոյն։
Արդ եկեսցուք այսուհետեւ ըստ կարգի ՚ի դասս արդարոցն, մի՛ գուցէ մոլար նոքա հանեն զմեզ ՚ի ճանապարհէ տեառն եւ վարդապետին Քրիստոսի։ Երկրորդ յետ Քրիստոսի զքեզ ուսաք, ո՜վ Պետրոս. գլուխ յետ գլխոյն դու նստար աշակերտացս. վէմ հաստատութեան բնաւիցս զքեզ էարկ ՚ի հիմն տաճարիս. զգառինսն եւ զոշխարսն ՚ի ձեռն քո աւանդեաց արածել, յետ առնլոյ զգրաւական սիրոյդ. լո՛յծ մեզ զայս տարակոյս աղաչեմք։ Այդրէն, ասէ, ՚ի բանդ քո դարձիր քննութեամբն եւ հաստատիս, փոքուդ թէ հաւատաս՝ հաւանիս։ Զի՞նդ է զոր ասացն առ իս Քրիստոս, յիշեա վերստին. ո՞չ նախ եհարց թէ սիրե՞ս զիս, եւ կրկնեաց զսիրելն զինքն, եւ երեքկնեաց թէ սիրե՞ս զիս. յորժամ երիցս ըմբռնեաց առ ինքն զսէր բերանով իմով, եղբայր, ապա հաւատաց ինձ զայդ զհօտ արածել, եւ ոչ վայրապար։ Եւ յորժամ աւանդեաց, ո՞չ ասաց թէ Պետրոս, արածեա զոչխարս իմ, զոր տամ ՚ի քեզ արածել եւ ոչ ժառանգել, հովուութեամբ տածել եւ ոչ իշխանաբար տիրել։ Եւ ես այնպէս ընկալայ եւ այնպէս արածեցի. զանցս չարչարանաց փոխանակ նոցին յանձն իմ կրեցի. եւ յորժամ տէրն իմ եցոյց զմերկանալն յինէն մարմնոյս, գրեցի թուղթ ընդհանրական առ ամենեսին ձեզ, եւ զայս ճանապարհս ունել աղաչեցի։ Ո՞ր լուար զի կնիք գրելոցն առ երիցունսդ կարգեցի զաղաչանսդ՝ զորս հանդերձեալ փառացն որ յայտնելոցն է՝ հաղորդս ինձ առ ՚ի արածել թախանձեցի զհօտդ որ Աստուծոյ է եւ ոչ ձեր. զի այսպէս ասաց եւ առ իս, արածեա զհօտդ իմ եւ ոչ զքոյդ. հրամայեցի ոչ տիրել վիճակիդ, այլ լինել օրինակ հօտին. որոյ վասն խոստացայ ՚ի հօտապատին երեւելն առնուլ ձեզ պսակ՝ որոյ կամացն հնազանդեալ աշխատէիք։ Արդ եթէ զհօտդ ձեզ համարիք, եւ որպէս ՚ի ձեր տիրէք, եւ ում կամիք ժառանգեցուցանէք, ոչ վասն նորա վաստակեցէք, այլ ձեզ եւ ձերոց որդւոցն. ՚ի նմանէ մի՛ ակն կալջիք պսակաց՝ ՚ի պէտս ժառանգաւորաց աշխատեալքդ եւ ոչ վասն Յիսուսի։
Առ քեզ գամք անօթ ընտրութեան այսուհետեւ, խորոցն Աստուծոյ հազարապետ Պօղոս, հեթանոսաց եկեղեցւոյ սեպհական առաքեալ, մի՛ արդեօք դու գտեալ զայս օտար շաւիղ ցուցեր մեզ ՚ի կարծեալս անձն օտար ՚ի ճանապարհէ. եթէ քո է՝ հաւանութեամբ ընդունիմք. ապա թէ ոչ՝ տուր զխորշելոյդ վկայութիւնն հաւաստի։ Ես զայդ ճանապարհ, ասէ, վաղ ուրեմն խցեալ փակեցի, եւ զճշմարտութեանն բացի յայնժամ՝ յորժամ կապեալ յԵրուսաղէմ յօժարութեամբ վասն Քրիստոսի գնացի։ Քանզի խորագէտ էի, եւ ոչ անտեղեակ խորհրդոցն սատանայի. վասն այսորիկ դադարեալ ՚ի Մելիտէ կղզի, զերիցունսն Եփեսացւոց եկեղեցւոյ կոչեցի, եւ նոքօք վկայութեամբ զճշմարտութիւնն յամենեսեան ՚ի ձեզ աւանդեցի։ Ո՞չ լուար, զի սուրբ զիս յամենեցուն ձեր յարենէ արարի յաւուրն յայնմիկ. է՞ր վասն. քանզի բնաւ ոչ խորշեցայ ՚ի պատմելոյ ձեզ զկամս Աստուծոյ։ Եւ զի՞նչ ասացի, երկրորդեա առաջի իմ. զգոյշ լինել պատուիրեցի անձանց եւ հօտիդ՝ որում եդ զձեզ Հոգին սուրբ տեսուչս՝ եւ ոչ տեարս, հովուել զժողովուրդն տեառն՝ եւ ոչ զձեր, զոր ապրեցոյց արեամբ իւրով՝ եւ ոչ ձեր աշխատութեամբ։ Եթէ իմ ոչ էր հօտդ այդ, ձեզ ո՞րպէս տայի. եթէ ես զհարկաւոր պիտոյսն ոչ համարձակեցայ ՚ի նոցանէ առնուլ, այլ ձեռօքս վաստակէի, ձեզ ժառանգութիւն ունել զնոյն ո՞րպէս համարձակեցուցանէի։ Զիս ձեռքս իմ պաշտեցին յաւետարանելն. իսկ դու ՚ի նոյն գործ կանխեալ՝ ոչ միայն ուտես ՚ինոցանէ, այլ եւ այլոց յետ քո շնորհես, որպէս թէ քո իցէ՝ եւ ոչ տեառն իմոյ արեան գինք։ Ես երկիւղիւ եւ դողութեամբ քարոզէի առ ՚ի յոչ զեղծանել իշխանութեամբս զոր ետ ինձ տէր ՚ի շինել եւ ոչ ՚ի քակել. իսկ դու բռնութեամբ յափշտակես եւ այլոց շնորհուկս ընձեռես։ Ես ոչ տիրէի իմով հաւատովս, այլ միայն գործակից էի շնորհացն. իսկ դու ոչ կանօք միայն, այլ եւ յետ մահու տիրես։ Ես կապեալ վասն եկեղեցւոյ հեթանոսաց, եւ աղերսիւ նոցին հրամայող. դու ոչ կապեալ, եւ որպէս զքո ստացող։ Մոլորիք զայդ զմտաւ ածելով, ստերիւրիք ՚ի ճշմարտութենէ թղթոյն առ ՚ի յինէն գրեցելոց։
Զգոյշ լերուք, ոչ էք մեղաւոր միայն, այլ եւ յանցաւոր. յանցաւոր ոչ առ մարդ, այլ յԱստուած. չունիք ինչ այդմ յանցանաց պատասխանի, անձամբ անձին եղեալ գտակք չարեաց։ Ընդէ՞ր ոչ ամաչէք ՚ի Քրիստոսէ զնորա ժառանգութիւնն ՚ի ձեզ գրաւելով. է՞ր վասն յիմարեցայք, ոչ անձամբ անձին եղեալ պատուող, այլ եւ օտարաց։ Քրիստոս ոչ եդ շուք լինել անձին քահանայապետ, այլ կանխագրութեանն հպատակեաց. եւ դու ծառայ նորա, ոչ մնաս ՚ի տեղի ծառայիդ տեառն ժառանգութեան՝ զոք յետ քո վիճակել , այլ ազգատոհմի քո շնորհես։ Զկղկղանացն սովորութիւն յառաջ բերես. զհնացեալ եւ զծերացեալ օրինացն դաստիարակութենէն դարձեալ բուռն հարկանես. տոհմի եւ ազգի որոշմունք դարձեալ որոնես։ Ապա կացուցեալ զոտս յաւետարանէն յօրէնս՝ քարոզեա թլփատութիւն եւ խտրութիւն, եւ մի՛ հետեւիր խաչին Քրիստոսի . հոգւով սկսար եւ մարմնով վախճանիս. այդչափ անցս կրէք զուր, եւ ոչ իմանայք։ Փոփոխեցայք յաւետարանէ իմմէ, եւ ոչ ճանաչէք. ես եթէ այդմ սովորութեան էի ջատագով, ապա ընդէ՞ր հալածիմ. եթէ զոր քակեցի զնոյն վերստին շինեմ , ապա յանցաւոր զանձն իմ ես ինձէն երեւեցուցանեմ. որ օրինացն մեռայ, զօրինացն սովորութիւն զիա՞րդ վարդապետեմ։ Ապա թէ վարդապետեմ կամ ես կամ հրեշտակ յերկնից աւելի քան զոր կանխաւն աւետարանեցի, նզովեալ եղիցի։
Ահաւասիկ երկու եւ երեք վկայք հաւատացին զճշմարտութիւնն , եւ յամօթ արարին զստութիւնն. եւ վկայք այսպիսի ըստ որում եւ տեսաք, Քրիստոս եւ իւր եկեղեցւոյ հաստատութեանն սիւնք։ Բայց զի մի՛ երբէք վտանգեցուսցեն զմեզ այպանողքն՝ իջցուք ըստ կարգի եւ առ սոցին պատուիրանացն պահողսն. այս ինքն համառօտիւ անցանել ընդ կարգս հայրապետաց. զորս թէ կարգաւորապէս առնում ՚ի մէջ հանդերձ ժողովովքն զոր արարին, եւ կանոնական սահմանութեամբն զոր հաստատեցին, ծանրատաղտուկ լինի ճառս բազմաբանութեամբ. այլ առ գիրսն որ վասն նոցին պատմէ միայն առաքեմ զհակառակողսն անհաւանութեամբ, այսինքն յեկեղեցական պատմութիւնն։
Քանզի թիւ հայրապետացն զոր առեալ բերէ ըստ իւրաքանչիւր որ ընդ տիեզերս աթոռոց, ոչ տայ բնաւ տարացոյց թէ երէց կամ եպիսկոպոս յեկեղեցի կամ յաթոռ իշխանութիւն ունէր՝ զոք յետ իւր յաջորդ յարուցանել. այլ երիցունքն ննջեալ, թողին զեկեղեցիսն ՚ի կամս Քրիստոսի եւ եպիսկոպոսին. եւ եպիսկոպոսքն ՚ի կամս Քրիստոսի եւ ժողովրդեանն եւ եկեղեցւոյ ժառանգաւորացն եւ համապատիւ եպիսկոպոսացն կոչման յոք ապաստան արարեալ զաթոռն։ Որք զոմն յագարակէ՝ տեսչութեամբն Աստուծոյ առեալ նստուցին յաթոռն Հռովմայ, եւ զայլ ոմն ՚ի մանկական խաղուցն յաթոռն Աղեքսանդրու. Ամբրոսիոս յեպարքոսութենէ կոչեցաւ եպիսկոպոս Մեդիողու. վասն այնորիկ չարարեալ փոյթ անարգութեանն իւրոյ՝ անաչառութեամբ անարգէր զթագաւորն. եւ Յոհան յԱնտիոքայ ժառանգէ զԿոստանդնուպօլիս. ուստի եւ ոչ տեսեալ զնոյն իւր հայրենիս, էջ վասն օրինացն Աստուծոյ ՚ի յաքսորս։ Թէ իւր էր համարեալ զբազմապատիկ իշխանութիւնն, ներէ՞ր արդեօք թագուհւոյն՝ որ անտի զնա վրիպեցուցանէր։ Բայց զայն անգոսնեալ, ՚ի հետ վերին պսակացն փութայր, եւ ոչ յունելն որպէս իւր հրաժարէր, եւ ոչ ՚ի չունելն տարակուսէր։ Այսպէս ընթացան եւ այսպիսի մեզ ճանապարհ հորդեցին, եւ տիեզերք ամենայն ընդ նոյն պողոտայս անըստերիւր ընթանան այսօր առաջի աչաց մեր, զհետս հարցն շաւղաց կոխելով. իսկ մեք օտար ամենեւին եւ յիմարեալ, եւ ոչ գիտեմ զիա՞րդ ՚ի խելագարութիւնս ըմբռնեալ։ Երէցն մատուռ մի շինէ, եւ զՔրիստոսի ժողովուրդն վասն այսորիկ որդեացն եւ կնոջն ծառայ թողու յաւիտեան, թէ հովուեն եւ թէ ոչ. եւ աբեղայն վանք շինէ, եւ զեղբայրութիւնն որ ՚ի Քրիստոսի անունն ժողովին՝ քուերորդւոյն ՚ի գերութիւն մատնէ, եւ զայն իրաւամբք առնել համարի։ Եւ եպիսկոպոսք այժմ ոչ մինչեւ ՚ի մահն համբերեն, այլ բազումք կենօք զաթոռն ընտանեացն վիճակեն՝ որպէս զինքեանց սեպհական. ՚ի վերայ որոյ ոչ գոյ որ նայի եւ ոչ որ խնդրէ զիրաւունս Աստուծոյ։ Յայլ ազգաց օրէնս որ սմին արտաքոյ գնան՝ ոչ համարիմք իրաւունս հայել, թէ մոլորեալ են. եւ մեզէն զճշմարտութիւնն կամ տկարանամք խնդրել, եւ կամ բնաւ անփոյթ արարեալ թողումք. եւ որոմն չար օր ըստ օրէ աճեալ զարգանայ, եւ զարմատն ՚ի խոր արձակեալ ատոքանայ, եւ զգայռէ յինքենէ զչարաչար գիւտս զանազան մեղաց։ Ի մի տեղն ուր բաւական էր մի կամ երկու եկեղեցի ժողովարան, այժմ տեսանի բազումս եւ անթիւս ծակոտեալ ոմբոլոնս, ոչ ՚ի փառս Աստուծոյ, այլ անհնազանդութեանն եւ թշնամութեանն երիցանց աշակերտս. որպէս զի միմեանց հակառակս կացեալ զժողովուրդսն յիրերաց քեցեսցեն. եւ այսպէս զմարտ թշնամութեանն աճեցուսցեն, եւ իբր զի հայրենիս որդւոցն զնոյն թողուցու։ Չիք մեր բնաւ կաթողիկէ եկեղեցի ՚ի գեօղ կամ ՚ի քաղաք՝ ըստ որում զայլ քրիստոնէից սովորութիւնս տեսանեմք, եւ ոչ անդր երիցանց եւ կղերիկոսաց ըստ արժանեաց վիճակ աստիճանաց, այլ միայն եկեղեցիքն աշակերտք անհնազանդութեան իրերաց։ Ի տեղ ուր ազգ Հայոց ըստ թուոյ չափոյ բազում է քան զայլս սակաւաւոր անզգն ՚ի կարգ եւ ՚ի հնազանդութեան. վասն այսորիկ եւ ոչ պտուղ ժողովրդոց եւ ոչ հաւատոյ նոցին առ Աստուած զարգացումն, ոչ տօնից պայծառութիւն եւ ոչ անուանն Աստուծոյ ՚ի մէջ մեր փառաւորութիւն. զիա՞րդ այս շինեսցի՝ յորժամ հիմն խարխալեալ է։ Եպիսկոպոսք ձեռնադրիմք, եւ բնաւ ոչ գիտեմք զգործ այցելութեանն. աթոռոց վիճակիմք, եւ ոչ ամենեւին ծանօթ եմք աթոռոյն, կամ թէ զի՛նչ է աթոռ մեր եւ ուր զետեղի։ Զի աթոռ եպիսկոպոսին յայլ քրիստոնէից զայն լսեմք եւ տեսանեմք, որ ՚ի խորանն սուրբ իցէ հաստատեալ ՚ի կաթողիկէ եկեղեցւոջն, ուր հանգչի փոխանակ Քրիստոսի ՚ի մէջ եկեղեցւոյ իւր ժողովրդեանն։ Մեք չունիմք ոչ կաթողիկէ, ոչ աթոռ, ոչ ժողովուրդ, եւ ոչ ՚ի մէջ նոցա գոլ հարկաւոր ուսաք լինել եպիսկոպոսի, այլ ժողովուրդքն են մատնեալ ՚ի ձեռս երիցանցն այդպիսի հակառակութեամբք եւ մախանօք, եւ եպիսկոպոսք բացակայ ՚ի նոցանէ ՚ի ծերպա վիմաց աքսորեալք. յորժամ գայցէ ՚ի մէջ իւրում ժողովրդեանն որպէս յօտարաց՝ իւր միայն զերիցունսն գիտէ, եւ ոչ զժողովուրդսն. գաղտագող զսակաւիկ տուրսն ձգեն ՚ի նա եւ արտաքս առաքեն։ Թէ տօն է, չտեսանէ ժողովուրդն զնա . թէ հանդիսական օր է, ոչ փառաւորի անուն Աստուծոյ ՚ի ձեռս սորա ՚ի մէջ նոցա։ Խաւարն մածեալ է ՚ի վերայ մեր միայն՝ որպէս երբեմն յԵգիպտոս ՚ի մէջ Իսրայէլի. նա եւ ինքն որ եպիսկոպոս թէ եւ ՚ի կատարելոցն է՝ բնաւ եւ ե՞րբ գիտէ հարկաւոր իւր զայս գործառնութիւնս, կամ զժողովրդեանն հոգաբարձութիւն կամ զտօնից փառաւորութիւնն, կամ ե՞րբ մտէ յեկեղեցի Աստուծոյ, կամ այլոց ՚ի նոյն ճանապարհորդէ. բայց թէ ՚ի պէտս ձեռնադրութեան, եւ զայն դժուարելով։ Բազում անգամ ձեռնադրեմք եւ ոչ պատարագեմք. պատարագիչս կատարեմք, եւ մեք զանձինս անարժան առդնեմք. հովիւ ժողովրդեան կոչիմք, եւ վանօրէից հայրութիւն առնեմք. զվիճակս աշխարհաւ գիւղից եւ քաղաքաց վանօրէից ծառայեցուցանեմք, եւ աշխարհք մեր սովեալ եւ պասքեալ ՚ի գիտութանէն Աստուծոյ եւ փառաց։
Այսպիսի է ընթացք մեր այժմ, ընդ որ ոչ զառաջինսն տեսաք կամ լուաք ընթացեալս, եւ ոչ զաշակերտեալս սոցին քրիստոնեայս մոլորեալս։ Այլ մեք միայն գտաք զայս ճանապարհ. այժմ եւ ոչ ՚ի սկզբանէ այսպէս էաք. զի թէ այսպիսի էր լեալ ընթացք մեր, ոչ էաք մնացեալ ՚ի հաստատութեան. բայց ոչ էր այսպէս, այլ լսեմք մեծամեծ եւ բարձրաբերձ գոլ եկեղեցիք յաշխարհն Հայոց՝ ՚ի գեօղս եւ յագարակս, եւ երեւին դեռ եւս նշմարանք կայանի եպիսկոպոսացն ՚ի նոսին. եւ մանաւանդ ՚ի ժամանակս Բագրատունեացն եւ Արծրունեաց թագաւորութեան, որք զամենայն կարգ աստուածպաշտութեամբ իւրեանց ուղղեցին։ Ոչ էր առ նոքօք, որպէս տարացոյց տան պատմութիւնք ժամանակաց, եկեղեցիք ժառանգութիւնք, եւ ոչ ժողովուրդն առանց հովուաց տածէին, եւ ոչ վանորայք ՚ի քուերորդիսն պատսպարէին։
Այլ այս չարիք չունի բազում ինչ ժամանակ զի սկսաւ ընձիւղել. գրեթէ հարիւր ամ աւելի կամ պակաս՝ յորմէ հետէ տապալեցաւ իշխանութիւնն, օր ըստ օրէ սկսաւ զարգանալ, եւ բնաւ փոյթ ումեք չեղեւ առ ՚ի կարճել զսոյն աշխատել . այլ մանաւանդ քանի ընդերկարութեամբ հնանայ՝ որպէս զօրէնս ըմբռնեմք զյանցանս. քանզի այս մարդկային բնութեան սովորութիւն։ Եւ նուաղեալ աղօտացեալ այժմ յափն կորստեան հասեալ ժամանեցաք. քանզի ամենայն հայրենի աշխարհն մեր՝ ոչ թէ միայն յանկարգութեան է, այլ եւ ՚ի չար եւ ՚ի դառն ծառայութեան. ոչ ասեմ ըստ մարմնոյ՝ յոր Աստուած մատնեաց ըստ մեղաց մերոց, այլ ըստ հոգւոյ՝ յոր մեք եդաք անձամբ զանձինս անմտութեամբ։
Զի լսեմք թէ Թուրքերն գործեն զգործ եպիսկոպոսաց, եւ նոքա տան հրաման եպիսկոպոսաց ձեռնադրել, եւ զարծաթն յինքեանս ընդունին. եւ ուրախ են առաւելապէս աշխարհն ՚ի նոսա՝ քան ՚ի քրիստոնեայսն որ զնոյն գործ կատարեն. զի նոքա խելամուտ գոլով մինչեւ ՚ի չնչինչսն տուգանին, իսկ ՚ի հեթանոսացն բազում ինչ զանխլացեալ թաքչի. մանաւանդ եւ օրինօք չարչարեն, հնազանդ գոլով իւրեանց իրաւանցն։
Վա՜յ ինձ, եւ եղու՜կ եմ ես. մեռեալք մեռանին եւ զաւուրս անթաղ մնան՝ յաղագս ոչ ունելոյ զդրամ այնր անիրաւութեան հարկին, եւ մանկունք առանց մկրտութեան։ Իսկ ինքեանք իշխանք խոստովանաբար աղաղակեն, թէ ՚ի ձէնջ գտաւ այս հարկաց բազմութիւն՝ եւ ոչ ՚ի մէնջ. նա եւ արդար են ամենեւին։ Քանզի եպիսկոպոսք զմիմեանս զղուեալ յիշխանութեանց յափշտակութիւն՝ գտին զայս, եւ օր ըստ օրէ աճեցուցին եւ աճեցուցանեն։ Յայսմանէ թէ զի՛նչ եւ որքան գիւտք չարեաց ծնանին՝ ո՞ թուելով բաւականասցի։ Իսկ ուր այնքան ամպրոպք խռովութեան ՚ի վերայ եկեղեցւոյ զեղծեալ օրէնքս՝ ո՞վ բաւականասցի ուղղել. կամ զնորա պայծառութիւնն կարասցէ նոցին քաղցրացուցանել. Աստուծոյ միայն է կարելի՝ որ կենդանի առնէ զմեռեալս։
Իսկ այսոքիկ որ ՚ի քրիստոնէից ազգաց միջի եմք, ունիմք ցարդ եւս սակաւաւոր իշխանս քրիստոնեայս, մերձ առ հայրապետական իշխանութիւն եւ ընթերակայք նմին, զի՞նչ. ունի՞մք թերեւս զբարեպաշտութեան շաւիղն անսայթաքելի. ոչ բնաւ. եւ զի ոչ ունիմք, ոչ եթէ կարծեօք ասի, այլ ՚ի մերձակայ քրիստոնէիցս դատեալ յօրինացն գտանիմք դատապարտեալք. ընդ որս համեմատեալ, իսկ միայն հաւատով եւ անուամբ անուանիմք քրիստոնեայք՝ թափուր ՚ի գործոց ըստ իւրաքանչիւր ճանապարհի. այս ինքն զի ոչ ունի եօթանասուն ամ այսօր լինելն Ֆռանգաց յայս աշխարհս՝ որում տիրեցին զօրութեամբն Աստուծոյ. եւ նոքա յորժամ եկին՝ լի էր ամենայն Միջագետք եւ Ասորիք, Սիւրիա եւ Կիւլիկիա, Պամփիլիա եւ Կապադովկիա եւ ամենայն Գամիրք՝ Հայոց ազգաւս, որք ունէին յայնժամ իշխանս եւ կրօնաստանս ըստ չափոյ իւրեանց, եւ չէ պակասեալ իշխանութիւնն մինչեւ ցայժմ . սակայն յայսքան ժամանակս ոչ շինեալ է ուրուք ՚ի նոցանէ ՚ի քաղաք իւրեանց կամ յաւան եկեղեցի Աստուծոյ կամ եպիսկոպոսարան՝ վասն առ ՚ի Քրիստոս յուսոյն եւ սիրոյն. բաց յայնմանէ զոր Արծրունիքն եւ վանանդեցի իշխանքն բարեպաշտք արարեալ են ՚ի Սեբաստիա ՚ի Հոռոմոց աւուրսն։ Որչափ նոքա բարձան՝ կարգ մեր ամենեւին ՚ի մոլորութիւն դարձաւ. ոչ թէ անկարգութեան է միայն, այլ եւ ըստ անիմաստութեան է։ Եւ Ֆռանգք ՚ի սակաւ աւուրս լցին զամենայն աշխարհս բարեպաշտութեամբ. ՚ի տեղն զոր Հայոց իշխանքն ունէին զբազում ժամանակս առանց եկեղեցւոյ եւ եպիսկոպոսի, նոքա առեալ՝ նախ առաջին զեկեղեցական կարգ ՚ի նմա ուղղէին, որպէս եւ տեսեալ եմ աչօք եւ լուեալ ականջօք։
Փոքր ինչ եւ ասել յօժարիմ. Մարաշ քաղաք մեծ եւ լցեալ բարութեամբ՝ Հայոց էր, առանց աթոռոյ եւ եկեղեցւոյ. Ֆռանգն յորժամ էառ, զբարձրաբերձն շինեաց ՚ի նա եկեղեցի եւ աթոռ։ Նոյնպէս եւ Քեսոն Գող Վասլին որ ընդ բարեպաշտսն յիշատակի. եւ ոչ աթոռ ՚ի նմա Քրիստոսի՝ եւ ոչ ժառանգութիւն. իսկ Ֆռանգաց տիրեալ՝ արքեպիսկոպոսարան ՚ի նոյն ուղղեցին, եւ յամենայն աւանսն որ շուրջ զնովաւ եկեղեցիս եւ պաշտօնեայս։ Իսկ զԱնարզաբա եւ զՍիս եւ զորս ընդ նոքօք աշխարհս զի՞նչ ասեմք, որ մինչեւ ցայսօր ընդ Հայոց տէրութեամբ են բազում աշխարհօք, եւ առանց հովուութեան եւ հովուոյն Քրիստոսի , եւ առանց եկեղեցւոյ եւ նորին պայծառութեան. քանզի եպիսկոպոսքն ՚ի վանորայս են, եւ հօտն առանց հովուացն տածի։
Ոչ գիտեմ ուստի՛ զայս օրէնս այժմ գտեալ մեր. ՚ի նախնեացն ոչ ունիմք, զի ահա ցուցաւ վերագոյն. եւ յայլ ազգս ոչ տեսանեմք, եւ նոր առաքեալ չյայտնեցաւ մեզ որ խախտեաց զառաքելոյն սահման. յայտ է թէ ունիմք յանիմաստութենէ եւ յարհամարհութենէ օրինացն Աստուծոյ, եւ յոչ փութալոյ ամենեւին առաջնորդաց ՚ի վրէժխնդրութիւն օրինացն, եւ յոչ ծառայելոյ տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի , այլ իւրեանց որովայնին եւ աներկիւղածութեանն. որք իբր զպարկեշտ ՚ի վանս նստիմք, եւ զհօտսն ՚ի խաւար տգիտութեան լքեալ թողաք։
ՅԱնարզաբայ Հայոց իշխանքն եկեղեցի են շինեալ. Հոռոմք առին զտեղին մի անգամ եւ երկիցս, եւ ՚ի Հայոց եկեղեցին եպիսկոպոսք կարգեցին եւ յաշխարհէն նուէր եկեղեցւոյն։ Իսկ Հայոց իշխանքն առեալ զնոյն վերստին՝ զՀոռոմոցն եպիսկոպոս վարեցին, եւ զեկեղեցին այրի եւ ունայն թողին, եւ է նոյնպէս։ Այսպէս է եւ Ուռհա, նոյնպէս եւ Սամուսատ եւ ամենայն Միջագետք. զի ըստ ներողութեանն Աստուծոյ էառ Թուրքն զաշխարհն, եւ զեկեղեցիսն ամենապայծառս՝ Հայք յաջորդեցին ՚ի Ֆռանգաց։ Հոն են եկեղեցիքն թափուր, կաթողիկէքն ՚ի պաշտամանէ, եւ քահանայքն պառակտեալ ՚ի միմեանց ծառայեցուցին զժողովուրդն. եւ ՚ի նոյն տեղն Ասորիքն ՚ի հանդէս եւ ՚ի փառաւորութիւն են անուանն Աստուծոյ։
Իսկ Սիս որ իշխանանիստն է քաղաք մեր՝ այժմ լցեալ իշխանօք եւ ժողովրդօք, առանց այցելութեան եւ այցելուի. ոչ եկեղեցիք եւ ոչ ՚ի նոյն ժողովրդեանն ընթացք, եւ ոչ բնաւ գիտեն թէ հարկաւոր է մեզ ունել զայս։ Մարմնական իշխանութիւնն՝ բազում ինչ բարեձեւութիւն նախանձեալ առին ՚ի Ֆռանգաց, եւ հոգեւորն անհաղորդ ամենեւին. քանզի բազմութիւն քրիստոնէիցն որ ՚ի նմա՝ տգիտութեամբ կորնչին, պասքեալ օրինացն Աստուծոյ եւ եկեղեցական օրինաց։ Այսպէս եւ ամենայն դղեակք եւ դաստակերտք ընդ նոցին իշխանութեամբ. զի եպիսկոպոսքն ՚ի վանեարն են, միայն ձեռնադրութեանն գիտեն զինքեանս գործաւորք։
Ժարտ էր ըստ ամենայն քրիստոնէից օրինաց՝ նստել եպիսկոպոսին ՚ի գլխաւոր տեղիս իւրաքանչիւրոցն ունել կաթողիկէ եկեղեցի, եւ զտօնսն պայծառացուցանել, զհանդէսսն գումարել, զեկեղեցին ՚ի սէրն Աստուծոյ քաղցրացուցանել, եւ զամենեցուն հոգեւոր կերակրովն սնուցանել։ Իսկ այժմ բարձեալ է այս ՚ի մէնջ, եւ տիրեալ եւ յաչաղանք եւ բամբասանք, այպանմունք միմեանց եւ արհամարհութիւն. եւ բնաւ չհաւատամք իրերաց, թէ ՚ի փառս Աստուծոյ գործ կատարի, այնու զի մեք ոչ կատարեմք, այլ զամենայն ինչ մարդկային ախտի ծառայեցուցաք։ Երբեմն յորժամ ժողով հանդիսական տօն լինի ՚ի մէջ նոցա, եւ գան եպիսկոպոսքն ՚ի դրունս իշխանի, խորշին առաքինիքն եւ տեղի տան ՚ի պատարագելոյ զՔրիստոս վասն փրկութեան ժողովրդեան. մանաւանդ եւ ամօթ զայն իւրեանց համարին՝ աւուրն Քրիստոսի սպասաւորել, եւ զնորա անունն ՚ի մէջ ժողովրդեան փառաւորել. իսկ որ ժպրհի յառաջ գայ ՚ի գործառնութիւնն, յամենեցունց բամբասի, յաչաղի. է՞ր վասն. զի ոչ, ասեն, ՚ի փառս Աստուծոյ կատարէ զգործն, այլ ՚ի մարդկան. եւ ուստի՞ դու գիտես զայդ. այնու, ասէ, զի յիւր եկեղեցին զամս ողջոյն չէ փոյթ արարեալ զՔրիստոս պատարագելոյ. եթէ այդ այդպէս է, ապա արդարանաս ՚ի բանս քո. զի որ աստ առնէ անսովորաբար՝ ՚ի մարդահաճութենէ շարժի։
Բայց սակայն ամենեքեան դուք մեղանչէք մարդահաճութեամբ. զի որպէս նա որսաց զփառս պաշտամամբն, դուք որսայք հրաժարմամբդ։ Իսկ ընդէ՞ր այդքան լքեալ թողիք զշնորհսդ Քրիստոսի. եթէ ոչ էիք արժանի, է՞ր առիք. եւ եթէ առէք, ո՞յր աղագաւ ոչ պաշտէք։ Ո՞չ գիտէք եթէ հարկաւոր է ձեզ զսոյն գործ առանց դանդաղելոյ կատարել, եւ բնութեամբ զպաշտօնս եկեղեցւոյ սիրել։ Է՞ր վասն նախապատուէք զմարմնական գործ քան զտեառն ձերոյ, եւ սիրէք զփառս մարդկան առաւել քան զփառս Աստուծոյ. եւ հեշտութեամբ գարշութեան զրկէք զձեզ ՚ի հեշտութենէ մաքուր սիրոյն Քրիստոսի։
Ծանիք զի որպէս տուն իշխանիդ չէ առանց իւր փառաւոր, այսպէս եւ ոչ եկեղեցիս առանց ձեր՝ որ փոխան էք Քրիստոսի։ Որպէս դորա զամենայն օր հանդիսական պարտ է պատուել, այսպէս եւ ձեզ զամենայն տօնս տէրունական պարտ է ձերով պատարագաւն եւ պաշտամամբն փառաւորել։ Ծառայն ոչ գովի յորժամ վասն սխալանացն ՚ի սպասաւորութէան տեառն խորշի, այլ անարգի թէ ընդէ՛ր սխալեաց կամ հեղգացաւ. այսպէս եւ դուք թէ սխալանօք հեղգանայք , բարկութեան տեառն ձերոյ ակնկալէք, եւ թէ հեղգութեամբ՝ եւս առաւել սաստի, եւ թէ մարդահաճութեամբ՝ աստուածամարտութեան։
Այլ չունիմք ճշմարտութիւն, բարձաւ ստուգութիւն, գնաց քաղցրութիւն սիրոյն Աստուծոյ. ամենեքեան իրերաց դատաւորք, եւ ուղղեալ եւ ոչ ոք։ Զի սրեալ են զլեզուս առաջնորդք զիրեարս դատել, եւ ժողովուրդն զնոսա, ոչ որպէս զի ուղղեսցեն՝ այլ զի այպանեսցեն. վասն այսորիկ եւ ամենայն օրինացն Աստուծոյ մոռացօնս արարաք։ Հարկաւոր գործ զերկրագործութիւնն ստացաք Քրիստոսի պաշտօնեայքս. եւ սէր մեր ՚ի ստացուածս դարձաւ, եւ ոչ ՚ի փրկութիւն մեր կամ յայլոց։ Զեկեղեցիս ժառանգութիւն մեզ առաք՝ եւ այլոց շնորհեցաք. զՔրիստոսի փոխան լինելն օտարութիւն ՚ի նմանէ համարեցաք՝ եւ այնպէս առաք։ Եպիսկոպոսք յաճախեն, եւ այցելութիւնն նուազի. վանորայք շինին եւ բազմանան, եւ ժառանգութիւն ազգականաց շնորհին, եւ բաժանման ժողովրդեանն կայարանք շնորհին։ Սակս որոյ բազումս ցաւէ ինձ. եւ յառաջ քան զհասակ իմ ձգէ զիս գորով սիրոյն բարբառել, եւ դատաւոր առնէ զմանուկ կրտսեր՝ ծերոցն տմարդութիւն։ Եւ անպարտ ստիպէ առնել ազդելով բանիս յարենէ արդարոյն անաչառն դատաստան. եւ խօսիմ խարշատեալ, թէպէտ եւ ոչինչ օգտիմ. ծանրալուր ունկանց փակելոց տամ վկայութիւն ճշմարտութեանն Աստուծոյ՝ եւ ոչ ամաչեմ. մայրենի գթով ստիպեմ զամենեսեան ձգել զստինս քաղցրաճաշակս բանից. ոչ թէ զի մայրաբար ծնայ կամ սնուցի, եւ կամ առի իշխանութիւն բժշկել որոց ախտակցիմս, այլ զի միայն տեսանել արժանի գտայց զանձին իմոյ վէրս որով կեղեքիմս։
Աղաչեմ զձեզ, ներեցէք փոքր ինչ եւ իմոյ անզգամութեանս եղբարք, որք մտադիւրութեամբ անսայք նոցա՝ որոց նեղենն եւ տառապեցուցանեն զճշմարտութիւնն։ Քանզի զայս եւ Պօղոս խնդրէր երբեմն ՚ի Կորնթացւոցն ՚ի չար մշակացն պարտելոց, երագահաս բժիշկն, հանճարեղ ուղղիչն, խորագիտութեամբ ըմբռնողն. նմա այսօր ճարակ վիրացս մերոց առ ՚ի բժշկել. որ հիւանդանալն ուրուք հիւանդակցութեամբն առողջացուցանէր, ՚ի գայթակղիլն ուրուք տապանալովն վաղվաղեալ կազդուրէր։ Այլ մեք բժիշկք մեղանչականք, ըստ որում ասէ ուրեմն Յոբ, մխիթարիչք չարեաց ամենեքեան, յայպանումն միայն նստեալ բանիւս ընդդէմ Քրիստոսի եկեղեցւոյ, եւ ոչ զվէրն մահու չափ սիրով ՚ի յանձն առեալ, որպէս հրաման ընկալաք։ Հովիւ ոչ քաջ , այլ վատթար. ոչ զանձն ՚ի վերայ ոչխարացն եդեալ՝ այլ փախուցեալ. վարձկան տմարդի արդարեւ՝ եւ ոչ ՚ի հետս ճշմարիտ հովուին ընթացեալ. արդեամբք ոչ փութացեալ վասն ոչխարացն, միայն զբանս յաճախեմ։ Գայլն յափշտակէ եւ ցրուէ, եւ ես յաշտարակէս միայն խոնարհեալ նկատեմ, ՚ի բացեայ կալով զբժշկելս հնարիմ, եւ ձեռն ձգեալ հասարակաց վիրօքն վտանգիմ. այսօր մաքուր հոգեկիր, եւ վաղիւ մոլի խելագար։ Վասն այսորիկ ասէ ցիս ճշմարտութիւնն, որպէս առ արդարն Յոբ, առ անարդարս իրաւամբ. «Մինչեւ յե՞րբ խօսեսցիս զայդ՝ եւ ոգի մեծաբանութեան ՚ի բերան քո. մի՛ թէ անիրա՞ւ դատեսցի տէր, կամ որ զամենայն արար պղտորեսցէ՞ զիրաւունս. եթէ որդիքն քո մեղան առաջի նորա, առաքեաց ՚ի ձեռին զանօրէնութիւնս նոցա։ Բայց դու կանխեա առ տէր ամենակալ աղօթիւք. եթէ սուրբ եւ ճշմարիտ իցես, աղօթից քոց լուիցէ »։ Եւ ահա հեռի եմ յայսմանէ, եւ գիտեմ զի ոչ լսէ. քանզի ըստգտանիմ ՚ի սրտէ իմմէ, որպէս ասէ Աստուածաբանն, սորին վասն եւ ոչ ունիմ համարձակութիւնս առ նա աղօթել. եւ թէ ստգտանիմ, ապա ունիմ եւ ես ՚ի հին մարդոյն. եւ թէ ունիմ, ոչ կարեմ դատապարտեալս զայլս դատել, այլ տամ զբան խոնարհութեամբ, զբօսանս առ գիտութեան իմաստից որոց ախորժեն, եւ տեղեկութիւն բարեպաշտութեանն՝ որոց փափագին։ Իսկ եթէ ոք յաչաղանօք վարի առ իս յաղագս զայսոսիկ քննելոյ, ընդունիմ սիրով. քանզի եւ ես անձամբ զչափ անձինս կշռեալ գիտեմ, եւ եթէ ՚ի վեր է այս քան զհասակն իմ եւ զարժանս՝ ճանաչեմ։ Վասն որոյ եւ ներողութեամբ ունել զկշտամբանսդ աղաչեմ, ծանուցեալ թէ ՚ի սիրոյն որ ոչ ամաչէ եւ ոչ խնդրէ զիւրն՝ ըմբռնեալ ես բերիմ։
Վերստին հաստատութիւն ոչ ժառանգեցուցանելոց ազգատոհմի զառաջնորդական պատիւ, ի պատմութենէ հարցն մերոց
ՔԱՆԶԻ ՚ի Քրիստոսէ եւ յիւրոցն բաւականապէս ուսաք զառաջադիր խորհուրդս, ոչ ունելոյ զհոգեւոր իշխանութիւն ժառանգաւորութեան, այսուհետեւ կարօտիմք ուսանել զնոյն եւ ՚ի մերոց հարցն առաջնոց՝ որք գնացին զկնի փրկչին մերոյ, եւ մեզ զնոյն շաւիղս ցուցին։ Զի թէ ՚ի սոցանէ կարեմք տիրապէս հաստատել զկամս բանիս, ամենեւին յոմօթ եղեալ կշտամբին որք ստերիւրեն զճշմարտութիւնն. մանաւանդ զի եւ բազումք ՚ի սոցանէ զնիւթ գործոյս ունել վկայեն ասելով՝ թէ ՚ի սրբոյն Գրիգորէ որդիքն եւ ցեղք նոցին զաթոռն ժառանգեցին. եւ զի հայրապետական տունն այսօր այսու անուամբ եւ գործով ճոխանայ. վասն այսորիկ եւ բովանդակ ազգս նախանձաբեկ եղեալ ընդ նոյն գնալ սովորեցան. ցսոսա որպէս զիւր ունել զհոգեւոր գործոյ պաշտօնն, եւ որպէս զիւր՝ ՚ի ձեռս այլոց աւանդել։
Արդ քննեսցուք նախ զի մի՛ պարզմտութեամբ ՚ի կարծիս կործանիցիմք։ Եթէ ՚ի նոցանէ ունիմք զսովորութիւնս՝ անպատասխան եմք ՚ի հակառակելս. թէթէտ եւ այլ ազգք քրիստոնէից ոչ այսմ վկայեն, մանաւանդ եւ նոքա յորոց նոյն ինքն սուրբն Գրիգոր եւ որդիքն եկեալ առ մեզ հասին։ Բայց բաւական եմք ՚ի սրբոյն Գրիգորէ զայս ուսանել, եւ յիւրոցն այսրէն ՚ի մեզ կալով, եւ ոչ յայլ ազգս ձկտելով։ Եւ արդ զի՞նչ ասեմք, ինքն սուրբն Գրիգոր անձա՞մբ անձին էառ զայն պատիւ՝ որ իւրում ցեղին շնորհէր. ո՞չ յետ բազմապատիկ իւրոց երկոց չարչարանացն խորշէր եւ տեղի տայր ՚ի ծանր գործոյն. տեսիլ հրեշտակին ո՞չ բռնի եդ զպարանոց նորա ՚ի ներքոյ լծոյն. եւ թէ ժառանգութիւն կամէր աւանդել որդւոցն, ինքն ընդէ՞ր ոչ փոյթ առնէր եւ զնոսա ընդ իւր ածէր։ Մի՛ զանախտ հոգին , եղբարք, ՚ի ներքոյ մարմնական ախտի դատէք. մի՛ զխաչեալ աշխարհի ՚ի մարդկային սովորութիւն ձգէք. մի՛ զամենայն սրբոց գերագոյնն՝ վերջին ամենեցուն անմարդի գործովդ ցուցանէք։ Ոչ ներէ այդքան զրպարտութեան հայրն, թէպէտ եւ երկայնամիտ է։ Առաքինութիւնք որդւոց սրբոյն Գրիգորի զնոսին յարգեցին, եւ ոչ սրբոյն Գրիգորի որդիութիւնն։ Հրաժարելն նոցա ՚ի հօրէ եւ ՚ի պատուոյն՝ պատուեաց զնոսա, եւ ոչ գարշելի եւ մեղսասէր անուն Պահլաւին. զի յայնքան փառս հօրն ոչ ձգեցան, այլ աստուածային տեսչութեամբն ածան բռնութեամբ ժառանգ աթոռոյն Քրիստոսի եւ ոչ սրբոյն Գրիգորի, որպէս որդիք Քրիստոսի եւ ոչ Գրիգորի։
Իսկ յորժամ ազգս առ ՚ի նոյն ախտացաւ, եւ տգիտաբար յընտրութիւն ցեղիցն ձգեցին զհայրապետական աթոռն ըստ հնոյ օրինացն, տե՛ս զտեսչութիւն նախախնամութեանն Աստուծոյ թէ զի՛նչ տնօրինեաց. արգել եւ փակեաց ոչ տալով զաւակ արու սրբոյն Սահակայ։ Իսկ նա զի՞նչ. որպէս մանուկ զհայր՝ թախանձէր յանօգուտ խնդիրսն զկամսն Աստուծոյ, զի մի՛ ասէ աթոռ հայրապետութեանս յետ իմ անժառանգ մնասցէ։ Յայտնէր ապա տէրն իւրում ծառային զնանրութիւն աղերսին սոսկալի տեսլեամբն. եւ նկուն առնէր զնա, երբեմն զՊօղոս յանօգուտ աղօթիցն։ Զիմ, ասէ, ժառանգութիւնս քե՞զ կամիս ստանալ. եւ զարեան իմոյ գինս՝ որդւոց քոց սեպհականել։ Ի բաց տար, ոչ գիտես զի՛նչ խնդրես. զի թէ առանց ժառանգութեան այդքան վտանգ մնայ ժողովրդեան քում ՚ի յապա ժամանակս, ժառանգաւորաց ծառայելով՝ զի՞նչ ոչ պատահէ։ Իսկ նա ծածկեալ թագուցանէր զխորհուրդն. քանզի եւ ինքն յարբշիռ ազգիս իշխանաց յայնժամ եղեւ անարգեալ։ Ապա յորժամ զղջացան եւ եկեալ շնորհուկս տային ցեղի նորա զհայրապետական աթոռն, պայազատեսցեն , ասեն, տոհմք քո ազգէ յազգ զայդ պատիւ, միայն թող մեզ զայս նուագ յանցանաց քումդ անարգութեան, զի՞նչ ապա երանելի աստուածազգեացն. յարտասուս, ասէ պատմութիւնն, հարաւ՝ նախ քան զպատասխանելն անիմաստ բաջաղմանցն. շարժեաց ապա հազիւ զքաղցրախօս շրթունսն, բարբառեցաւ արտասուօք զճշմարտութիւնն. ի՞նչ ասէ, տայք զՔրիստոսի եկեղեցին, ազգի՞ն իմոյ զմշտնջենաւոր քահանայապետին զժառանգութիւն. ոչ գիտէք որոյ հոգւոյ էք, կամ թէ զի՛նչ խնդրէք. տգիտանայք թէ յո՛րքան խորխորատ կործանման ՚ի ձեռն այսր խնդրոյ զանձինս ձեր ձգէք։ Եւ ապա սկսեալ մի ըստ միոջէ պատմեաց զգիւտս չարեաց այսմ յանցանաց։ Յետ որոյ պատասխանեաց. Քրիստոս լիցի ձեզ քահանայ, որ գնեաց արեամբ, եւ ոչ ազգ իմ եւ ցեղ. փակեաց եւ ընդ որոշմամբ նզովից՝ զառ ՚ի յիւրոց օրինացն յանցաւորսն. ուստի եւ սարսեալ դարձան դողացեալ։
Եւ սկսեալ ՚ի սրբոյն Սահակայ մինչեւ ՚ի տէր Պետրոս, ոչ բնաւ վարեցին զհայրապետական աթոռն ժառանգութեամբ, այլ աստուածային ընտրութեամբ. յաղագս որոյ եւ ոչ եպիսկոպոսք զիւրեանց վիճակսն, եւ ոչ հարք վանից զվանորայս, այլ բարեպաշտ եւ քրիստոնէական օրինօք ընթանային. եւ բանք սրբոյ հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն զայնքան ժամանակս։
Իսկ ՚ի ժամանակս Գագկայ բագրատունւոյ՝ տէր Պետրոս իբր զարժանաւոր ընտրեցաւ, եւ ոչ որպէս զազգական, եւ յեղբօրէ իւրմէ ՚ի տէր Խաչկայ զաթոռն ընկալաւ։ Եւ խոտեալ ապա ընթադրեցաւ. եւ ոչ յիւրոցն, այլ Դէոսկորոս նմին յաջորդ յաթոռն նստաւ, մինչեւ վերստին տէր Պետրոս քննեալ յառաջին պատիւն հաստատեցաւ։ Նա խրամատեաց զօրէնսն. ոչ գիտեմ ո՛րպէս եւ զքուերորդին իւր զտէր Խաչիկ ձեռնադրեաց. բայց կարծեմ թէ վասն զի թագաւորութիւնն առ նովաւ տապալեցաւ՝ այս եղեւ։ Յետ որոյ Հոռոմոց տիրեալ աշխարհացն, ՚ի ներքոյ հրամանաց իւրեանց փակեցին զառաջնորդութիւն աթոռոյն, եւ առ ՚ի նոցանէ հրամանաւ եւ խորհրդեամբ՝ յետ չորից ամաց անառաջնորդութեանն, բարեպաշտ Մարեմ թագուհին նստոյց զտէր Վահրամ, որ եւ Գրիգորիս, ոչ որպէս զՄագիստրոսի որդի կամ զՊահլաւունի, այլ որպէս զճգնաւոր եւ վասն Քրիստոսի աղքատացեալ։ Իսկ առ նովաւ աջ այլազգեացն բարձրացաւ ՚ի վերայ քրիստոնէից, եւ նա տարբերեցաւ , եւ հակառակամարտքն կամօք իւրովք եւ ակամայ բազմացան։ Յետ որոյ տէր Բարսեղ՝ ազգիս եւ Աղուանից ընտրութեամբն. եւ տէր Գրիգորիս, եւ եղբայր նորին տէր Ներսէս՝ ամենեցուն կոչեցաւ վկայութեամբ։ Եւ որ առ մեօքս տէր Գրիգոր, թէպէտ եւ ազգ նոցին՝ սակայն ՚ի ձեր եպիսկոպոսացդ ընտրութենէ յաջորդեալ։
Խակայն թէպէտ եւ այս այսպէս, չար ախտս յայսմանէ առեալ զնիւթ՝ սկսաւ ճարակել. եւ ոչ ասեն թէ տէր Ներսէս արժանի յաջորդեաց յեղբօրէն, այլ զի եղբայր՝ վասն այնորիկ եւ եղբօրն փոխան. ուստի եւ ամենեքեան ՚ի նոյնս կործանեալ հարան, եւ ակն ՚ի վեհագոյն աթոռն տան՝ ունելոյ զմեղացս պատճառ. եպիսկոպոսք զվիճակս, հարք զվանորայս , քահանայք զեկեղեցիս՝ մարմնական ընտանեացն գրեն որպէս զմարմնական ժառանգութիւն. եւ բարձաւ աստուածային ընտրութիւնն, կամ իմաստնոյ կոչումն, կամ պատուոյ անարգողի պատիւ. այլ որ զանձն ընծայեցուցանէ՝ ընծայի, եւ զոր տէր ընծայեցուցանէ՝ անարգի. սակս որոյ եւ ՚ի վերայ միմեանց յարուցմունք, կաշառք իշխանաց եւ տոկոսիք վասն վիճակաց եւ վանորէից։ Ձանձրացուցաք ընդ Քրիստոսի խաչեալ կրօնաւորքս զիշխանս՝ առ ՚ի խնդրել զառաջնորդական պատիւ, եւ ոչ ամաչեմք։ Նոքին դարձեալ տաղտկացուցին զունկն կաթողիկոսի վասն եպիսկոպոսութեանն, եւ ոչ վեհերին. հայր՝ ոչ եթէ անհայր վանիցն լինել, այլ որպէս զի զոր կայն կործանեսցէ եւ ինքն նստցի. եւ եպիսկոպոս ոչ այրի եկեղեցւոյն, այլ որպէս զի յորմէ ունի՝ յափշտակեսցէ զպատիւն։
Ո՜վ աղետիցս. եւ ապա զի՞նչ. այպանի անուն քրիստոնէիցս ՚ի մէջ աշխարհի. հայհոյի վասն մեր անունն Աստուծոյ ՚ի մէջ հեթանոսաց. քանզի հարկ է սմա զհակառակամարտէն չարախօսել, որպէս զի իրաւ կարծեսցի յանիրաւութեանն, եւ նա զրկեալ՝ եկեալ զզրկիչն բամբասէ. ծիծաղին եւ այպանեն իշխանք հեթանոսաց զմերս թշուառութիւն, եւ ոչ հաւանեցան ՚ի զրպարտելն զմիմեանս, այլ զզուեալ ՚ի նախանձէն կաշառս խոստացան, իսկ կաշառն բարձրացեալ ՚ի հակառակամարտիցն կապալ եղեւ։ Եւ այսպէս ամենայն եկեղեցիք արեւելից յանզերծ ծառայութիւն մատնեցան ՚ի չարագործ հովուացն. ուստի այժմ տագնապին, չարչարին, եւ ՚ի բազմութենէ հարկացն զզուեալ տառապին։ Մահմէտ յիւր օրէնսն զեկեղեցի եւ զվանք ազատ գրեաց, եւ ժողովուրդն իւր զնոյն անսայթաք պահեցին ՚ի տիրելն քրիստոնէից. իսկ մեք յամենայն քրիստոնէից միայն բռնադատեալ՝ զեկեղեցի առանց խնդրելոյ ծառայ նոցին շնորհեցաք։ Ո՞վ է այնքան անագորոյն որ ոչ զայսպիսի յիմարութիւնս ողբովք արտասուէ. մեզ ողորմել է պարտ վասն յայնցանացս իբրեւ խելագարելոց, եւ ոչ որպէս զիմաստունս կշտամբել. զի ո՞ր իմաստուն է որ կամաւ զեկեղեցի Քրիստոսի՝ ծառայ մատնէ. այլ մեք մատնեցաք, եւ դեռ եւս ըստ իւրանքանչիւր կարի մատնեմք, եւ զհարկ կապալացն բարձրացուցանեմք, եւ զախտ մեր ոչ յագեցուցանեմք, եւ կշտամբիչ յանցանացս ոչ ոք լինի, քանզի ամենեքեան եմք ընդ խաւարաւս մածեալ. զի այսօր ՚ի մէջ քրիստոնէիցս եմք, յափշտակել միշտ տոչորիմք զպատիւ իրերաց. ՚ի տեղիս եւ առ սոսա եղաք հարկատու, եւ յայլս կաշառս առատացուցաք. ոչ վասն սովոյ՝ որ մարմնոյս չարիք է, եւ ոչ վասն պոռնկութեանն որ դնի եւ այն ՚ի սորին հարկէ պիտոյիս, թէպէտեւ ոչ հարկաւոր. այլ միայն վասն սնոտի իշխանութեան եւ անօգուտ փառաց։ Քրիստոսի խաչակիցքս այսպէս չարաչար ՚ի Քրիստոս մեղանչեմք. զի թէ զխիղճ մտաց տկարաց միայն ՚ի կերակուր գայթակղեցուցանելովն առաքեալ դնէ ՚ի Քրիստոս մեղանչել, ապա ուր անօրէնքն այպանեն զօրինաւորացս անօրէնութիւն, եւ աշխարհականքն բամբասեն զկրօնաւորացս խայտառակութիւն, զի՞նչ լինիցի. ո՞չ ապաքէն լաւ էր բնաւ չճանաչել զայսպիսի ձեւոյ ճանապարհ, քան ճանաչել եւ յետս դառնալ ՚ի սուրբ պատուիրանէն որ մեզ աւանդեցաւ, որպէս ասէ Պետրոս թէ «Շուն դառնայ ՚ի փոխած իւր, եւ խոզ լուացեալ՝ ընդ տիղմ թաւալեալ»։
Քանզի արդարեւ մեզ է ՚ի դէպ ճշմարիտս առակ. զի որպէս զկերակուր փոխեցաք զսէր աշխարհի՝ առ Քրիստոս մեռելութեամբս, եւ իբրեւ զաղտ տղմոյ լուացաք զցանկութիւն մարմնոյ սգաւոր ձեւովս, եւ ապա վերստին ՚ի նոյնն դարձեալ անիրաւաբար՝ զիա՞րդ ոչ լիցուք ատելի մարդկան եւ Աստուծոյ. եւ դարձ այսպիսի՝ զի ոչ ՚ի ցանկութենէ մարմնոյ պատրիմք, որ ներելի է, այլ ՚ի փառաց որ առանց հարկի է. եղբարքս անուն՝ արդեամբք ոսոխս ընդդէմ իրերաց յառնեմք. զպարկեշտութիւնն մեր վասն թշնամութեանն ՚ի մէջ աշխարհի հրատարակեմք, որք առ ոտն կոխելով երգիծանեն զհարցն սրբոց որ ՚ի մեզ բարեզգեստութիւն։ Պօղոս առ աշխարհի բնակիչս որ ՚ի մէջ հեթանոսաց գրէր. «Իշխէ ոք ՚ի ձէնջ եթէ իրք ինչ իցեն ընդ ընկերին՝ դատել առաջի անիրաւաց եւ ոչ առաջի սրբոց ». յետ որոյ յաւելու. «Զի՞ դատաստանք գոն ՚ի միջի ձերում. ընդէ՞ր ոչ դուք զրկիք եւ նեղիք »։ Իսկ մեք՝ որ ողջոյն հրաժարման տուաք աշխարհի, ձանձրացուցաք զդիւան դատարանի իշխանաց ՚ի դատաստանս խնդրելն, եւ այն ՚ի վերայ միմեանց եւ ոչ յօտարաց. զի՞նչ այլ այսմ առիթ քան հայրենիս եւ ժառանգութիւն համարելն ունել յաշխարհի . ընտրէաք, եթէ օտար էաք ՚ի սմանէ՝ դիւրաւ ընտրէաք զզրկիլն եւ զնեղիլն վասն հանդերձեալ յուսոյն, քան իրաւունս խնդրել վասն սնոտի կենացս. բայց անուամբ միայն օտարացաք, եւ գործով գիրացաք ստուարացաք հնացեալքս ՚ի ՚ի չար սովորութիւնս, եւ չիք այսուհետեւ յոյս առողջութեան. ընդ փուշս մեղացն որպէս ընդ շուշանս հովտաց խաղամք անխտիր մտօք, եւ ընդ սուր յանցանացան կամաւ զձեռս բերեմք յօժար կամօք, եւ ՚ի վախս կորստեան անձամբ զանձինս ձգեմք սրտի բաղձանօք։ Թերեւս ծիծաղելի ոմանց թուի ասացեալս . արդարեւ ծիծաղելի որոց ոչ հաւատան անաչառ դատաստանին Աստուծոյ. ապա թէ զայն կերպարանեմք առաջի աչաց, գտանեմք զառհաւատչեայ գեհենին այսօր զմեզ տոչորողս ՚ի ձեռն խղճի մտաց. զայս ամենայն ոչ հարեւանցի շաղակրատանս լեզուի, որք վայելեցաք ՚ի գի տութիւն տեառն «Իբրեւ ՚ի ջուրս սաստիկս որք ծածկեն զծովս ». անխտիր տգիտութեամբ մի՛ մեղիցուք մահու չափ. մահ է հեթանոսական անգիտութիւնն, եկ մահու չափ մեղք է քրիստոնէին անզեղջ տգիտութեամբ յանցանելն։ Եւ այժմ ո՞ ոք է ՚ի մէջ մեր որ յանցանս իւր համարի՝ զեկեղեցի Քրիստոսի ժառանգութիւն ստանալ եւ այլոց շնորհել. ո՞ ոք է որ ակամայ ՚ի պատիւ հոգեւոր իշխանութեան ըստ որում օրէն է վերացաւ. ո՞ ոք է որ ծանր եւ դժուարին որպէս է՝ զառաջնորդականն պատիւ համարեցաւ. մի եւ ես եմ յայդպիսի յանցաւորացդ, եւ անձամբ անձին մեծարող. զկշտամբանս նախ յաձն իմ եւ ապա յայլս ձգեմ. մեղաւոր եմ եւ ես, եւ ըստ այսմ մասին հաւասար յոգունց. սակայն զղջացեալ՝ ողորմութիւն եւ տեղի ապաշխարութեան գտի ՚ի բարերար տեառնէն. ոչ եթէ իբր արդար՝ յանցաւոր դատեմ զայլս, այլ յանցաւորս զտեսակ յանցանացն զգացեալ խորշիմ, եւ այլոց քարոզեմ. իբրեւ ընդ փորձ անցեալ՝ փորձանաւորացդ ՚ի յայս տեսակ մեղաց լինիմ օգնական։ Անսացի եւ ես, որպէս ասէ ուրեմն ժողովողն , ձգել մարմնոյս զսիրտ իմ յայս տեսակ զբաղանաց. եւ տեսի զի զբաղումն չար ետ թշնամին ազգի կրօնաւորաց զբաղնուլ ՚ի նոսա, եւ ատեցի միանգամայն զկեանս իմ, վասն զի չար էր ՚ի վերայ իմ արարածն ՚ի ներքոյ արեգական։ Է՞ր վասն. ինքն Սողոմոն ուսոյց եւ ուսուցանէ ասելով. «Դարձայ եւ տեսի ընդունայնութիւն ՚ի ներքոյ արեգական, զի մի է եւ ոչ կրկին, եւ որդի եւ եղբայր ոչ գոյ նորա, եւ ոչ է վախճան ամենայն վաստակոյ նորա, եւ սակայն ակն նորա ոչ յագի մեծութեամբ ». յետ որոյ եւ ասէ առ այսպիսիս. «Եւ արդ ու՞մ ջանաս եւ զրկես զանձն քո ՚ի բարութենէ, եւ զի այդ ընդունայնութիւն է եւ զբաղումն չար»։ Արդ ո՞չ ապաքէն ՚ի մեզ ՚ի կրօնաւորսս տեսանէ իմաստունս կանխաւ զայս ընդունայնութիւն. զի մի եւ ոչ կրկին մեք եմք ՚ի մարմնական կեանս. որդի ունելոյ ըստ մարմնոյ եւ եղբայր՝ մեք հրաժարեցաք՝ զհետ Քրիստոսի հետեւմամբս. ընդէ՞ր, եղբարք, դարձաք վերստին ՚ի զբաղումն չար, եւ ոչ յագեցուցանեմք զաչս մեր նանիր մեծութեամբս։ Մի՛ ասեր թէ չունիմ՝ վասն այնորիկ յագեալ եմ, այլ զկամս դիտեսցուք զմեր. զի թէ գտանէր զկերակուր մեծութեանն՝ ասէ՞ր բնաւ յագուրդ ունել սնափառութեանն որովայնին թէ ոչ. կարծեմ եւ ոչ բնաւ, եւ զկարծիս ՚ի փորձոյ հաստատեմ. զի որ զխաղաղութեան եւ զհնազանդութեան կեանս իւր մատնէ յերկս եւ յաշխատութիւնս եւ ՚ի ծուփ վասն իշխանութիւն գտանելոյ, եւ ուրախ է, միայն զի այլոց իշխեսցէ, նա թէ եւ առանց աշխատութեան փառս եւ մեծութիւն գտանէր՝ յագեցուցանէ՞ր բնաւ զակն կամաց իւրոց. ինձ թուի ոչ երբէք։ Տեսանե՞ս զի ամենեքեան անյագ եմք մեծութեամբ. վասն այնորիկ եւ դժուարաւ մտանեմք յարքայութիւնն երկնից, որպէս ասաց տէրն. զի մեծատուն կամքն է եւ յօժարութիւնն, եւ աղքատ. վասն այնորիկ եւ նա երանեաց ոչ զսոսկ աղքատսն, այլ զհոգւովն. այսինքն որ հոգւոյն բաղձանօք թէ եւ ՚ի մեծութեան է՝ ՚ի խոնարհն նկրտի, եւ թէ աղքատ՝ զեւս խոնարհութիւն աղքատութեանն սիրէ, որով դիւրաւ զՔրիստոս գտանէ. իսկ մեք ոչ այսպէս. այլ աղքատութեամբս անյագ եմք մեծութեամբ, եւ միշտ յիշխանութիւն սիրեմք ելանել. խափանէ զմեզ միայն անպատեհութիւն հասակի եւ շնորհաց. թէ յայս միտեմք լինել կատարեալ, վաղվաղակի իշխել այլոց յօժարիմք. մինչչեւ հնազանդեալ՝ զայլս հնազանդեցուցանել յաթոռս նստիմք։ Քրիստոս նախ մահու չափ հնազանդեցաւ յօրինակ մեզ, եւ ապա իշխանութիւն նմա յերկինս եւ յերկրի տուաւ. եւ մեք նորուն մահակիցք ՚ի նպատակ հնազանդութեանն եւ մահուն բնաւ ոչ հայիմք, այլ միայն ՚ի պատիւն բաղձամք. որք ոչ բնաւ ուսաք ընդ իշխանութեամբ կալ , իշխանութեան բաղձամք եւ լինիմք. եւ զիա՞րդ կարացից ես զոք ՚ի ճանապարհ հնազանդութեան ուղղել, ընդ որ ես ոչ գնացի։ Քրիստոս փորձեցաւ, եւ ապա փորձանաւորացս օգնական եղեւ. ես յիմարս առանց փորձելոյ եւ ժամանակի՝ զնոյն գործ ձեռներէց լրբութեամբ խլեցի. որ զմտաւ ածեալ զարմանամ ընդ Աստուծոյ ՚ի վերայ իմ երկայնմութիւն, զի զիմ զախտս ասացից, ընդէ՞ր ոչ հուրբ կիզեալ նշաւակեցայ որ այնպիսի յանդգնութեամբ ՚ի դժուարին իշխանութիւն համարձակեցայ. վասն այնորիկ եւ ոչ կարացի ունել գործակից զտուողն պատուոյս՝ յորմէ բռնի յափշտակեցի, այլ կամելով առնել զնոյն հոգեւորապէս՝ ծաղր կատականաց լինէի յաչս տեսողացն. ՚ի շաւիղս ճշմարտութեան կացուցեալ զոտս, օտար ամենեցունց ունել շաւիղ թուէի. մոլեգնեալ թուէի մոլեգնելոցն վրէժխնդրութեամբ օրինացն, այնու զի տեղի ետ այս ՚ի վաղ ժամանակաց, եւ ազգք աւուրցս անծանօթ եւ անյոյս են թէ ոք ՚ի պէտս փառացն Աստուծոյ զգործս Աստուծոյ կատարէ. եւ կարծեն զայս՝ վասն զի զայսքան անհարթութիւնս եղեալ ՚ի մէնջ տեսանեն։
Զոր եւ Սողոմոն նախ տեսեալ աշխարեաց զարմացմամբ. եթէ կրկին էիր, ասէ, ունելով եղբարս եւ որդիս, ներեալ էիր ձգելով զանձն ՚ի վախս զբաղմանց, զառ ընտանիսն ունելով զգութս պատճառ. իսկ յորժամ մի ես եւ ոչ կրկին, անորդի՝ ոչ ունելով կին, անեղբայր հրաժարեալդ ՚իտանէ, ընդէ՞ր տապիս ՚ի զբաղումն, ընդէ՞ր տագնապիս յունայնութիւն, ընդէ՞ր սակաւ պարենիւ բաւականացեալդ ոչ առնես վախճան վաստակոցդ, ընդէ՞ր զանձնդ ՚ի սուգ արջնաթոյր գունովդ տուող՝ ոչ յագեցուցանես զակն քո ՚ի մեծութեանն. ու՞մ ջանաս, ու՞մ նիւթես, ու՞մ ժողովես , ո՞յր աղագաւ զրկես զանձն քո ՚ի յաւիտենականն բարութենէ յանցանօք։ Արդարեւ յընդունայնութիւն ես, ասէ, որպէս զմի ոք ՚ի մոլորելոցն ՚ի հեշտութիւն աշխարհի եւ ՚ի զբաղումն չար. զի նոքա զբաղին եւ զմարմին պարարեն. քոյդ է չար որ զբաղանօքդ եւ ՚ի հեշտութենէ մարմնոյդ ես որիշ, որ կոյս եղեր մարմնով, զի եւ հոգւով լինիցիս անհոգ. հոգիդ զբաղանօքդ ծառայեալ երերի, եւ մարմինդ անբանապէս կուսութեամբդ ճգնի։ Ո՞չ գիտես, ասէ, զի զամենայն ինչ արար Աստուած բարի ՚ի ժամանակի իւրում. եւ ժամանակ է ամենայն իրաց եւ սահման, այսինքն կուսին զտեառնն հոգալ, եւ ամուսնացելոյն զաշխարհի. նմա աղօթիւք սրբել եւ ողորմութեամբ. կուսին զբանաւոր պատարագն Աստուծոյ նուիրել, եւ սմա զմարմնաւորն. կոյս լինել զի հոգւով սուրբ լիցի, եւ ամուսնացեալ՝ զի մարմնով. եթէ զբաղեցար կոյսդ յաշխարհի, ելեր ընդ քո բարի ժամանակն. եթէ ծփեցար ՚ի փառս, արտաքոյ սահմանի գտար. եթէ զլուծ հնազանդութեան արկեալ յերկիր կոխեցեր, անգուշեցեր սիրելւոյն սոնքացեալ. զգոյշ լեր զքո սահմանն ճանաչել. արթուն լեր զաշակերտութեան օրէնսդ պահել, մի՛ գուցէ ծանրասցի սիրտ քո շուայտութեամբ եւ արբեցութեամբ եւ հոգօք աշխարհականօք, եւ յանկարծակի հասանիցէ ՚ի վերայ օրն այն։ Ո՞ր օր. այն որ իբրեւ զորոգայթ հասանիցէ ՚ի վերայ ամենայն մարդկան որ բնակեալք են ընդ երեսս երկրի. այն՝ յորմէ եղբայր ոչ փրկէ եւ ոչ մարդ, այլ վաստակքն։ Վաստակք որպիսի՞ք. զոր հրամայէ մեզ մարգարէս աւուրն պատրաստել ասելով՝ վաստակեա յաւիտեան։ Զի՞նչ այլ, բայց թէ զոր տէրն մեր ուսոյց. «Արթուն կացէք, ասէ, եւ յամենայն ժամ աղօթս արարէք ». զոր Դաւիթ պատրուակաւ միայն վաստակել խրատեաց յաւիտեան, սա երեւելապէս մերկացոյց, եւ զաղօթս առնելն վաստակ յաւիտեան, եւ ազյս ոչ վայրապար՝ այլ արթնութեամբ. թերեւս ՚ի բնաւորականս կարծես քնոյ, ոչ երբէք, այլ ՚ի շուայտութենէ աշխարհի, յարբեցութենէ սիրոյ սորա եւ ՚ի սնոտի հոգոցն զբաղմանց. յորժամ զայսպիսի քունս թեթեւացուցանեմք ՚ի մէնջ, ապա թէ կարեմք արթուն լինել եւ աղօթից պարապիլ. եւ պտուղ աղօթիցն զի՞նչ. զերծանիլ ՚ի փորձանացն սատանայի եւ կալ յանվախճան կեանսն առաջի յուսոյն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։
Ապա այսպիսի հրամանօք վարժեալքս, եղբարք, այսքան լուսովս պայծառացեալքս, սիրելիք, այսքան զգուշութեամբ խրատեալ՝ կրօնակիցք, ջանասցուք ոչ ննջել զքուն զառ ՚ի մահ , գուն գործեսցուք ոչ յաղթիլ ՚ի թշնամւոյն։ Մեծ զէն ունի ՚ի ձեռս իւր զսնափառութիւնն. զզոյշ լիցուք՝ որպէս հրաման ընկալաք՝ ոչ խոցիլ ՚ի հոգի. անմատչելի ունի վահան զշուայտութիւն հեղգութեանն, արթուն լիցուք ոչ մոռանալ զփրկչին մերոյ պատուիրանս. խաւար ունի ձգել ՚ի վերայ մեր զհոգս աշխարհիս, թօթափեալ զնոյն՝ զհետոց լուսոյն շաւղաց հարցուք բուռն։ «Եթէ ոք գայ, ասէ, զկնի իմ, ուրասցի զանձն ». իսկ մեք գոնէ զսնոտի զբաղումն աշխարհիս ուրասցուք, զխոնարհութիւնն սիրելով՝ ուր Աստուած հայի, զհեզութիւնն պատուելով՝ ուր նա հանգչի, զհնազանդութիւն ողջունելով՝ զոր նա ոչ առնէ անտես, սրբութիւն սրտի ստանալով՝ որով զԱստուած տեսանեմք։ Ոչ ընթացան հարքն մեր ընդ վայր. ոչ նանիր աշխատեցան այս ձեւոյս եւ կրօնից աշխատողքն , ոչ վայրապար գրեցին որդւոցս բազմապատիկ խրատս. յառեսցուք աղաչեմ երբեմն երբեմն ՚ի վարս նոցա եւ ՚ի բանս, թերեւս ամաչեսցուք ընդ օտար մեր ընթացս եւ ընդ գործս. կացուսցուք մինչդեռ ժամանակս ՚ի ձեռս է, զնպատակն դատաստանի մերոյ առաջի աչաց եւ աշխարեսցուք, զի մի՛ ՚ի Քրիստոսէ յարդարն օր եդեալ ընդդէմ մեր դատապարտեսցեն զխոստմանն դժրողքս, զձեւոյս նախատողքս, զօրինաց սրբոցն այպանողքս, զկամակար մտօք յանցաւորքս, զճշմարտութիւնն գիտութեամբ զլացողքս. քանզի բանն Քրիստոսի եւ ձեւ զգեստուցս եւ գործք հարցն՝ դատելոց է զդատապարտեալքս յաւուրն յետնում։
Եւ մեք այսքան սարսափելի իրաւանցս առաջի կացեալ, ընդ ծաղու զբօսանօք զփրկութեան աւուրքս անցուցանեմք, ընդ խեղկատակութեամբ զընդունելի ժամանակս ծախեմք, ընդ սնոտի փառօք զփրկութեան օրս վաճառեմք։ Մի՛ եղբարք, պատգամաւորեալ յԱստուծոյ Պօղոս աղաչէ զմեզ. «Աղաչեմ, ասէ, վասն Քրիստոսի հաշտեցարուք ընդ Աստուծոյ ». եւ ո՞ր է ճանապարհ հաշտութեանն, ուստ մեզ առաքեալ։ «Ոչ իւիք, ասէ, տալ պատճառս, զի մի՛ արատեսցի պաշտօնն. այլ յամենայնի ընծայեցուցէք զանձինս ձեր համբերութեամբ բազմաւ ՚ի նեղութիւնս, ՚ի վիշտս, յաշխատութիւնս, ՚ի սրբութիւն, ՚ի հսկմունս, ՚ի պահս սրբութեամբ, ՚ի գիտութիւն երկայնամտութեամբ, ՚ի քաղցրութեան, ՚ի Հոգին սուրբ, ՚ի սէր առանց կեղծաւորութեան, ՚ի բանս ճշմարտութեան, ՚ի զօրութեան Աստուծոյ, վասն զինուն արդարութեան որ ընդ աջմէն եւ ընդ ահեկէն է. փառօք եւ անարգութեամբ, գովութեամբ եւ պարսաւանօք »։ Արդ զայն զէն արդարութեան տացէ Հոգին սուրբ Աստուծոյ ՚ի ձեռս մեր. զփառս յաջմէ եւ զանարգանս յահեկէ վասն սիրոյն Քրիստոսի հարկանել, զգովութիւնս կոխել, եւ պարսաւանացն գեր ՚ի վերայ ելեալ՝ յանքոյթն ժամանել հանգիստ առ սուրբ հարսն մեր շնորհօքն րիստոսի, որում փառք յաւիտեանս . ամէն։