Read in the reader, with word lookup
Փաւստոս Բուզանդ, Պատմութիւն Հայոց · 1/3
ԱՌԱՋԱԲԱՆ
ԽՈՍՏԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ ՆԱԽԱԳԻՏԵԼԻ
Այս ինչ է ի դպրութիւնս երրորդ` պատմութեանցս. ժամանակագիր կանոնք մատենից, եւ առ նմին դպրութիւինք երեք, այս ինքն են չորք մատեանք. եւ չորեքին միոյ իրաց յիշատականք են, յիշեցուցիչք պատմութեանց ազգացն Հայաստան աշխարհին որդւոց Թորգոմայ: Այս ինքն կարգ անցելոց իրաց, գործք եւ վարք մինչեւ ցիւրաքանչիւր ելս յաշխարհէս քահանայապետաց սրբոց արանց Աստուծոյ, եւ թագաւորաց տէրանց աշխարհաց Արշակունեաց, եւ զօրավարաց` արանց անուանեաց քաջ նախարարաց, եւ խաղաղութեան եւ պատերազմին եւ շինութեան եւ աւերածոյ եւ արդարութեան եւ անօրէնութեան եւ աստուածպաշտութեան եւ ամբարշտութեան. ժամենակագիր արարեալ ի թագաւորութենէն Խոսրովու որդւոյ Տրդատայ մինչեւ ի միւս վերջին ժամանակն վատթարելոյ թագաւորացն Հայոց. եւ ի քահանայապետութենէն Վրթանայ որդւոյ Գրիգորի առաջնոյ քահանայապետի մինչեւ ցայնոսիկ ի վերջինսն` որք կային գլխաւորք եպիսկոպոսք Հայոց, մի ըստ միոջէ կարգօք թուօք եւ համարօք կանոնեալ դրոշմեալ նկարեցի իւրաքանչիւր գլխովք: Եւ չորս խոստմունս չորից չորեցունց դպրութեանցս յիւրաքանչիւր իւր գլուխս պատուաստեցի մինչեւ ի կատարած սորին, առ ի զօգուտն ժառանգել` որք միանգամ կամին սրտի մտօք հասու լինել սմին զոր ասելոցս եմ:
ԵՐՐՈՐԴ ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ Ի ՍԿԻԶԲՆ ԳԼՈՒԽ
[Ա]
Յաղագս որ ինչ յետ քարոզութեանն Թադէոսի Առաքելոյ յերկրին Հայաստան աշխարհին. կանոնք ժամանակագիր մատենից:
Ի ՔԱՐՈԶՈՒԹԵՆԷՆ Թադէոսի Առաքելոյ եւ նորուն յելից եւ ի մարտիրոսութենէն մինչեւ ի կատարումն վարդապետութեանն Գրիգորի եւ իւրոյ հանգստեանն, եւ յառաքելասպան Սանատրկոյ արքայէն մինչեւ յակամայ հնազանդելն հաւատոցն արքային Տրդատայ եւ ի նորուն հանգիստն, զանցեալ իրացն զառաջնոցն զվարսն լաւացն, եւ որ զնոցուն հակառակ ընդդիմակաց, այն ամենայն ի ձեռն այլոցն գրեցան: Բայց եւ մեք ի մերում աստ եդաք փոքր ի շատէ ի կարգի պատմութեանս, ոչ զանց արարեալ թողաք վասն պատշաճ իրաց կարգին: Վասն զի է ինչ մեր պատմութիւն` որ առաջին է, եւ է ինչ` որ վերջին է. իսկ որ միջին ինչ եղեւ, այն ի ձեռն այլոց գրել գրեցաւ: Բայց զի մի' ի միջի մերոյ պատմութեանս ընդհատ երեւեսցի հուն մի, նշանակեցաք. զօր օրինակ աղիւս մի կարգած ի մէջ որմոյն շինուածոյ, ի կատարումն բովանդակութեան: Այս ինչ որ ինչ յետ այսորիկ կարգի, աստ պատմի աստէն առ սմին:
[Բ]
Յաղագս որ ինչ վասն մեծի քահանայապետին Գրիգորի եւ նոցունց շիրմանցն:
Արդ ի թագաւորութեանն Տրդատայ` որդւոյն Խոսրովու, լուսաւորութեամբ հաճոյական սիրով եւ աստուածպաշտութեանն հաւատոյ, ծանօթութեամբ ի ձեռն Գրիգորի` որդւոյն Անակայ, մեծի քահանայի. եւ որոյ ընդ նմին կրսեր որդին Արիստակէս հօրն էր գործակից եպիսկոպոսակից յամենայն ընթացս վարդապետութեան` զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, մինչեւ յօրն քրիստոսակոչ հանգստեան իւրոյ: Իսկ սոցա պատրաստեցան տեղիք բնակութեան, եւ արժանի եղեալ շիրիմք հանգստեան. մեծին Գրիգորի ի Դարանաղեաց գաւառին, ի գիւղն` որ անուանեալ կոչի Թորդան. եւ սրբոյն Արիստակեայ որդւոյ նորա` յետ խոստովանութեան մահուն իւրոյ, եւ տարան զնա ի Ծոփաց գաւառէ, եւ եդին զնա յԵկեղեաց գաւառի ի Թիլն աւանի, ի կալուածս Գրիգորի հօրն իւրոյ:
[Գ]
Որ ինչ վասն թագաւորութեանն Խոսրովու` որդւոյ Տրդատայ, եւ Վրթանայ մեծի քահանայապետի որդւոյ Գրիգորի:
Ապա յետ այսորիկ թագաւորեաց Խոսրով Կոտակ, թոռն Խոսրովու, որդի քաջի եւ առաքինւոյն Տրդատայ արքայի: Յաւուրս սորա եկաց եւ եղեւ քանանայապետ յաթոռն հօրն, փոխանակ հօրն իւրոյ եւ եղբօրն իւրոյ, երէց որդին Գրիգորի Վրթանէս: Խաղաղութիւն եւ շինութիւն, մարդաշատութիւն եւ առողջութիւն, պտղաբերութիւն եւ ստացուածաշատութիւն եւ շահեկանութիւն, եւ մեծն աստուածասէր պաշտօն ի հաճոյակատարն բարութիւն` յամս յաւուրս սոցա աճել բազմացաւ: Լուսաւորէր եւ առաջնորդէր նոցա սուրբն Վրթանէս իբրեւ զհայր իբրեւ զեղբայրն իւր. իրաւունք եւ արդարութիւն ծաղկեալ էին ի դարուն յայնմ:
Զայնու ժամանակաւ երթեալ հասանէր եպիսկոպոսապետն Վրթանէս իմեծն յառաջին ի մայրն եկեղեցեացն Հայոց, որ էր յերկրին Տարօնու, ուր նշանօքն եղելօք կործանեցան բագինք մեհենիցն յայնժամ վաղ եւս առ մեծաւ քահանայապետաւն Գրիգորիւ: Սա երթեալ կատարէր անդ, ըստ հանապազ սովորութեանն, զտեառնն զխաչական զփրկութեանն զպատարագն գոհութեան, զհաղորդութիւն չարչարանաց յիշատակի, զկենդանարարն եւ զազատիչն զմարմին եւ զարիւն աստուածորդոյն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի: Քանզի այնպէս իսկ սովոր էին եպիսկոպոսապետքն Հայոց, հանդերձ թագաւորօք եւ մեծամեծօքն, նախարարօքն եւ աշխարհախումբ բազմութեամբ պատուել զնոյն տեղիս, որ յառաջ էին տեղիք պատկերաց կռոցն, եւ ապա յանուն աստուածութեանն սրբեցան, եւ եղեն տուն աղօթից եւ տեղի ուխտից ամենայն ումեք: Մանաւանդ յայն ի գլխաւոր տեղին յեկեղեցին ժողովել ի յիշատակ սրբոցն` որ էին անդ, կատարել անդ ամի ամի եւթն անգամ. որք զնոյն ունէին սովորութիւն առաւել եւս ի մեծի մարգարէարան մատրանն Յովհաննու: Սոյնպէս եւ յառաքելարանս տեառնաշակերտացն, սոյնպէս եւ ի վկայարանս մարտիրոսացն ամի ամի ժողովեալք, զօր տօնին յիշատակի նոցա վարուց գործոց կենաց քաջութեան խմբեալ` ցնծային: Իսկ դէպ իմն լինէր ի ժամանակին` յորում մեծ քահանայապետն Վրթանէս երթեալ շրջէր առանձինն սակաւուք, կատարել զպատարագն օրհնութեան: Արդ որք միանգամ զհնութիւն կռապաշտութեան հեթանոսութեան զնոյն սովորութիւն մինչեւ ցայնժամ եւս ունէին գաղտնի, ի մի միաբանութիւն ժողովեալք` հասանէին իբրեւ հազարք երկու, խորհուրդ եդեալ ընդ միմեանս` սպանանել զքահանայապետն Աստուծոյ զՎրթանէս: Բայց ունէին եւ սակաւ մի խորհուրդ համարձակութեան ի կնոջէ թագաւորէն` զայն գործել. վասն զ ի յանդիմանէր զնա սուրբն վասն գաղտնի շնութեան գիջութեան բարոյից պոռնկութեան: Եւ հասեալ պատէին զմեծ քաղաքորմն եկեղեցւոյն Աշտիշատու: Մինչ դեռ նա ի ներքս մտեալ` զպատարագն կատարէր, արտաքուստ բազմազօրուն փակեալ պաշարել կամեցան: Որոց առ հասարակ որք ի գնդին էին բազուկք իւրաքանչիւր` յետս դարձեալ ի վերայ իւրաքանչիւր թիկանց, առանց իրիք կապելոյ` սքանչելապէս կապեալ լինէին: Այսպէս պաշարեալք ընկապճեալք գերեալք վանեալք կծկեալք, ամենեքեան առ հասարակ յերկիր անգեալք անբարբառ կային, անխաղացք ի տեղւոջէն, որք էին տոհմք եւ ազգք աշխարհակերք աշխարնաւերք ժանդագործք քրմացն: Արդ այնպէս պաշարեալք, դիզեալ կային ամբոխն ի գաւթի եկեղեցւոյն. զորս ելեալ իւր իսկ ինքնին Վրթանէս` մատուցեալ հարցանէր զնոսա, եթէ դուք ո՞յք էք, կամ ուստի՞ գայք, կամ զո՞ խնդրէք, կամ ուստի՞ եկիք: Իսկ նոցա զարդարն սկսեալ խօսել, խոստովան լինէին` եթէ եկաք զի աւերեսցուք զտեղիս, եւ զքեզ սպանցուք, հրամանաւ համարձակեալ ակնարկելով մեծին Հայոց տիկնոջն. այլ տէր Աստուած զզօրութիւնն իւր յայտնեաց, եւ եցոյց մեզ` թէ ինքն միայն է Աստուած. եւ այժմ ծանեաք եւ հաւատացաք` եթէ նա միայն է Աստուած: Արդ այսպէս կամք աւասիկ կծկեալք, զի եւ շարժել անգամ ոչ կարեմք ի տեղւոջէս: Իսկ երանելին Վրթանէս զբանն վարդապետութեանն ի մէջ առնոյր, հաստատէր զնոսա ի հաւատսն ի մի տէր Յիսուս Քրիստոս, շատ ինչ խօսէր ընդ նոսա: Ապա աղօթս մատուցանէր, եւ խնդրէր յԱստուծոյ, բժշկէր եւ արձակէր զնոսա յաներեւոյթ կապանացն եւ յանհնարին կծկութենէ տանջանացն: Եւ նոքա իբրեւ փրկեցան յայնմանէ, ապա առ հասարակ անկանէին առաջի նորա, եւ խնդրէին ապաշխարութեան զդեղն. եւ նա տայր ժամանակ սահմանեալ ապաշխարութեան: Եւ ուսեալք զհաւատսն միասնական սուրբ երրորդութեանն, եւ ապա մկրտէր իբրեւ հազարս երկուս, թո'ղ զկանայս իւրեանց եւ զմանկտի. եւ այսպէս ի հաւատ խառնէր, եւ արձակէր սրբեալս եւ հաւատացեալս:
[Դ]
Յաղագս երկուց տոհմանցն` որք անզաւակեցան, Մանաւազեանքն եւ Որդունիք, ի մէջ Հայաստան աշխարհին:
Եւ զայն ժամանակաւ յարեաւ խռովութիւն մեծ յաշխարհին Հայոց, զի մեծ նախարարք եւ իշխանք երկու, գաւառակալք աշխարհատեարք անգանէին ընդ միմեանս, մեծաւ ոխութեամբ յարուցին կռիւ, եւ տային ընդ միմեանս մարտ պատարազմի առանց իրաւանց: Եւ պղտորէին զմեծ աշխարհն Հայոց իշխանն Մանաւազեան տոհմին, եւ միւս եւս նահապետն Որդունւոց տոհմին: Կռուեցան ընդ միմեանս մեծաւ պատերազմաւ, եւ բազում մարդկան լինէր ծախումն կոտորածոյ: Ապա առաքեցին թագաւորն Խոսրով եւ մեծ եպիսկոպոսապետն Վրթանէս զպատուական զմեծ եպիսկոպոսն Աղբիանոս ի մէջ նոցա, խօսել ի հաշտութիւն խաղաղութեան: Երթեալ հասանէր ի մէջ նոցա երանելին Աղբիանոս, զնոսա ուղղել նուաճել` ընդ միմեանս հաշտեցուցանել: Անարգեցին զնա, եւ ոչ լուան բարեխօսութեանն եկելոյն. անգոսնեցին զյղելիսն, եւ մեծաւ թշնամանօք արձակեցին զեպիսկոպոսն, եւ առնուին աւերէին զտունն արքունի: Եւ զայրացեալք խստութեամբ, հապճեպ տային ընդ միմեանս մարտ պատերազմի: Ապա մեծ ցասմամբք եւ բազում սրտմտութեամբ արձակեաց թագաւորն ի վերայ նոցա զՎաչէ որդի Արտաւազդայ, զնահապետ Մամիկոնեան տոհմին` յազգէ սպարապետութեան Հայոց, զմեծ զօրավար զօրաց իւրոց, սատակել կորուսանել զազգսն երկոսեան: Ապա երթեալ հասանէր ի վերայ նոցա զօրավարն Վաչէ. հարկանէր վանէր զազգսն երկոսեան, եւ ոչ թողոյր զերկոցունց տոհմացն զորձ կորիւն եւ ոչ զմի. եւ ինքն դառնայր առ արքայն Խոսրով թագաւորն Հայոց, եւ առ եպիսկոպոսապետն Վրթանէս: Եւ ետ զաւանն եւ զբուն գահոյից գեւղն նահապետին Մանաւազենից եպիսկոպոսին Աղբիանոսի յեկեղեցի. զՄանաւազակերտ ամենայն սահմանօքն եւ գաւառակաւն հանդերձ` որ շուրջ զնոքօք էր, որ կայ ի կողմանս գետոյն Եփրատայ: Եւ ետուն զբուն գեւղի Որդունւոց, որոյ անուն էր Որդորու. ուստի եպիսկոպոս Բասանու ամենայն սահմանօքն հանդերձ, որ ինքն իսկ է յերկրին Բասանու:
[Ե]
Յաղագս որդւոց քահանայապետին Վրթանայ, որոց անուանք էին երիցուն Գրիգորիս, եւ երկրորդին Յուսիկ:
Այս Վրթանէս եւ Արիստակէս որդիք էին մեծի քահանայապետին Գրիգորի, եւ էր Արիստակէս կուսան` սուրբ ի մանկութենէ. զի թէպէտ եւ կրսեր որդի էր, կանխաւ եհաս յաթոռ հայրենի եպիսկոպոսութեան: Իսկ Վրթանէս էր ամուսնացեալ եւ անորդի. եւ բազում ժամանակս խնդրէր նա յԱստուծոյ. զի մի' զրկեսցի նա յօրհնութենէն զաւակի, այլ ի պտղոյ նորա կացցէ առաջի նորա ի պաշտօն տեառն: Եւ ի ծերութեան նորա լուաւ տէր աղօթից նորա. յղացաւ ամուսին նորա, եւ ծնաւ երկուս որդիս երկուորեակս, եւ կոչեաց զանուն երիցուն յանուն հօր իւրոյ Գրիգորիս, եւ երկրորդին Յուսիկ, որք սնան զառաջեաւ թագաւորին Հայոց, եւ ուսման գրոց փոյթ ի վերայ կալան ուսուցանել զնոսա: Ապա երէց որդին Գրիգորիս եհաս յեիսկոպոսութիւն կողմանց Աղուանից եւ Վրաց, վասն հոգեկիր առաքինի արգասեացն, բարեհասակ, եւ զգիտութիւն Աստուծոյ յանձին կրելով: Ոչ ամուսնացաւ նա, այլ ի հնգետասանամենից եհաս յաստիճան եպիսկոպոսութեան աշխարհին Վրաց եւ Աղուանից, այս ինքն սահմանացն Մազքթաց: Երթեալ նորոգեաց անդ զեկեղեցիսն լուսաւոր կարգօք, առաջնոյն Գրիգորի` հօրն գործոցն նմանեալ:
Իսկ զՅուսիկ սնուցանէր Տիրան որդի թագաւորին Խոսրովու. եւ ետ արքայորդին Տիրան զդուստր իւր կնութիւն Յուսկանն որդւոյ Վրթանիսի: Եւ մինչ դեռ մանուկն էր, յետ միանգամ յառաջնում գիշերին մտանելոյ` յղացաւ կինն: Եւ իսկ եւ իսկ ետես ի տեսլեանն` զի երկու էին մանկունքն, եւ ոչ հաճոյ ի պաշտօն տեառն Աստուծոյ. եւ զղջացաւ զամուսնանալն: Լայր եւ աղաչէր զԱստուած, եւ ապաշխարէր մեծաւ տառապանօք: Եւ յամուսնանալն բռնադատեցաւ ի թագաւորէն իբրեւ զմանուկ. սակայն եւ այն ըստ Աստուծոյ շնորհացն գործէր, զի որք առ յապայն յառնելոց էին ի նմանէ հովիւքն գլխաւորք, որք յօգուտ աշխարհին եւ ի շահ մշակութեան եկեղեցեաց յաւետարանական հրամանացն սպասաւորել: Այլ սակայն նա ըստ այն մի գիշերն այլ ոչ եմուտ առ կինն իւր. եւ ծնաւ կինն երկաւորիս, որպէս եւ ետես ի տեսլեանն յառաջագոյն. եւ կոչեցին զանուն առաջնոյն Պապ, եւ զերկրորդին Աթանագինէս: Եւ յետ միոյ գիշերոյ ի կինն մերձենալոյ այլ ոչ եւս մերձեցաւ ի նա, վասն առաքինութեան մանկութեան. իբրեւ ոչ եթէ զամուսնութիւնն ինչ աղտեղի համարէր, այլ կասկածէր նա ի տեսլենէն` զոր ետես, եթէ ընդէ'ր բնաւ ի նմանէ այնպիսի զաւակ անպիտան ծնանիցի: Քանզի ոչ երկրաւոր զաւակի ցանկացեալ էր, այլ այնպիսումն` որ ի սպասաւորութիւն սպասու պաշտաման ծառայութեան տեառն Աստուծոյ կացցեն: Եւ զամենայն իսկ զերկրաւորս առ ոչինչ համարեալ, ոչ լաւ համարեցաւ զանցաւորս` այլ զվերինն. երկնակեաց կենացն ցանկացեալ հայէր: Լաւ համարէր զծառայելն միայն Քրիստոսի` անձին փառս համարէր. ոչ ինչ ածէր ընդ միտ զսէր թագաւորին կամ ի նմանէ կուսէ զպատուեալն, կամ զմեծութիւն, կամ զնդանութիւն փեսայութեան թագաւորին, այլ յայնմ ամենայնէ ուրացեալ հրաժարէր, եւ օտարոտիս եւ գարշելիս եւ պատրանս համարէր: Եւ յետ առաջնոյն այլ ոչ եւս խաբեցաւ երբէք ուրեք իբրեւ զմանուկ. այլ հայրական միտս զծերական հանճարոյն ստացեալ, զխրատն իմաստութեան անմահութեան: Լաւ համարեցաւ զնախատինսն Քրիստոսի, քան զմեծութիւն թագաւորացն. զճգունս վարուց ընդրեալ անձին իւրոյ, յերկոտասանամենից եւ ի վեր առաքինանայր: Որ իւրոյ հարցն նմանեալ, եւ զեղբօրն իւրոյ Գրիգորի զօրինակ բերէր անձին իւրոյ. զքրիստոսեան լուծն առանց ամենայն յապաղութեան ձգէր մինչեւ ի վաղջան:
Բայց վասն զի թշնամանացեալ էր տուն թագաւորին ընդ նմա, եւ մինչ դեռ վասն այնորիկ զզուէին զնա աներք նորա, մեռաւ կին նորա. ազատեալ լինէր Յուսիկ ի յաներոյն: Եւ մինչ նա հոգացեալ վասն իւր ծննդոց մնացելոց զաւակին, եւ վասն այսորիկ հոգալով կայր յաղօթս առ տէր, եւ երեւեցաւ նմա հրեշտակ տեառն ի տեսլեանն, եւ ասէ ցնա. Յուսիկ, որդի Գրիգորի, մի' երկնչիր. զի լուաւ տէր աղօթից քոց, եւ ահա ծնցի ի քո զաւակացդ այլ զաւակք: Զի լիցին նոքա ի լուսաւորութիւն գիտութեան, եւ աղբեւրք հոգեւոր իմաստութեան Հայաստան աշխարհիս: Եւ ի նոցանէ բղխեսցեն շնորհք պատուիրանացն Աստուծոյ. եւ խաղաղութիւն բազում եւ շինութիւն եւ հաստատութիւն բազում եկեղեցեաց ի տեառնէ նոցա տացի, բազում յաղթութեամբ եւ մեծաւ զօրութեամբ. եւ բազում մոլորեալք դարձցին ի ճանապարհս ճշմարտութեան. որով եւ Քրիստոս բազում լեզուօք փառաւորեսցի նոքօք: Որք սիւնք եկեղեցեաց լինիցին, եւ մատակարարք բանին կենաց, եւ հիմունք հաւատոց. պաշտօնեայք Քրիստոսի եւ արբանեակք հոգւոյն սրբոյ. զի ուստի հիմն իցէ շինուածոյն, եւ կատարն անտի լինիցի: Եւ բազում տունկք պտղաբերք եւ շայեկանք եւ օգտակարք ի հոգեւոր դրախտին ի նոցա մշակութեանն աջոյն տնկեսցին եւ ընկալցին զօրհնութիւն յԱստուծոյ: Իսկ որք ոչն կամիցին տնկել նոքօք, եւ ի նոյն հոգեւոր ցօղոյն գիտութենէ ըմպել, խոտան գտանիցին` մերձեալք յանէծս, եւ վաղջան նոցա լիցի յայրումն հրոյն: Բազում անգամ վասն տեառն լինիցին նոքա ի հեռ եւ ի նախանձ յանարժանացն. այլ կացցեն ի հաւատս անշարժ իբրեւ զվէմ, եւ յաղթեսցեն նոցա համբերութեամբ բազմաւ: Եւ յետ նոցա թագաւորեսցէ ստութիւն, յապարասան յանձնասէր յարծաթասէր ի մտախաբ յանպատսպարան յանպիտան ի սուտակ եւ ի բանսարկու մարդկանէ. եւ ապա եթէ ոք գտցի` որ եւ արասցէ ունել զուխտ հաստատութեան հաւատոյ հազիւ հազիւ: Եւ զայս ամենայն լուեալ մանուկն Յուսիկ ի հրեշտակէն, մխիթարութեամբ մեծաւ գոհանայր զտեառնէ Աստուծոյ, որ արժանի արար զնա այսպիսի յայտնութեան պատասխանւոյն. եւ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց գոհանայր եւեթ յամենայն ժամ անդադար:
[Զ]
Յաղագս Գրիգորիսի` որդւոյ Վրթանայ, եւ նորուն վախճանին, եւ տեղին` ուր եդաւն:
Այլ վասն Գրիգորիսի եպիսկոպոսի, որդւոյ Վրթանայ, եղբօրն Յուսկան, որ կաթողիկոսն էր կողմանցն Վրաց եւ Աղուանից, իբրեւ եկաց սա յիւրում պաշտամանն, մինչ դեռ մանուկն եւս էր, շինեաց նորոգեաց զամենայն եկեղեցիս կողմանցն այնոցիկ, եւ ձգեցաւ ի գաւառակողմանցն Ատրպատականի, քարոզ ճշմարտութեան հաւատոցն Քրիստոսի լինէր նա, եւ առաջի իսկ ամենեցուն էր սքանչելի եւ զարմանալի. խստագոյն եւ դժուարագոյն անհամարք ծանրաբեռն վարուցն կրթութիւնք խստամբերութեանն, պահօք եւ սրբութեամբ, տքնական հսկմամբ անձանձրոյթ աղօթիցն ջերմութեան առ տէր Աստուած կանխելոյ վասն ամենայն մարդոյ: Զաւետարանական ընթացսն եւ զվերակացութիւն եկեղեցւոյ սրբոյ շնորհօքն Աստուծոյ առանց պակասութեան տանէր. առաւել եւս փութայր, գուն եդեալ յորդորելով զամենեսեան առ ի բարեացն քաջալերութիւն, զցայգ եւ զցերեկ պահօք եւ աղօթիւք եւ ուժգին խնդրուածովք եւ բարձրակալ կատարման հաւատովքն` մերձաւորաց եւ հեռաւորաց զհոգեւոր եռանդն ածէր. իբրեւ զպատերազմասէր նահատակ միշտ զանձն ի կրթութիւն եւ ի պատրաստութեան ունէր ամենայն փորձութեանց եւ վշտաց, առ ի տալ պատասխանի ամենայն համարձակութեամբ, վասն ճշմարտութեան հաւատոցն մարտնչել որ վասն Քրիստոսի:
Եւ իբրեւ ուղղեաց նորագեաց զամենայն եկեղեցիս կողմանցն այնոցիկ, եհաս նա մինչեւ ի ճամբար բանակին արշակունւոյ արքային Մազքթաց, որոյ անուն իւր Սանէսան կոչէր: Քանզի եւ նոցա եւ Հայոց թագաւորացն մի ազգաւորութիւն էր տոհմին բնութեան: Եւ երթեալ յանդիման լինէր թագաւորին Մազքթաց, իշխանին բազմութեան զօրացն Հոնաց. եւ եկաց առաջի նոցա, սկսաւ քարոզել եւ աւետարանել նոցա զՔրիստոս: Ասէ ցնոսա` թէ ծաներո'ւք զԱստուած: Լուան եւ ընկալան զառաջինն եւ հնազանդեցան: Ապա սկսան քննել զօրէնսն Քրիստոսի, եւ ուսան ի նմանէ` թէ ատելի է Աստուծոյ աւարառութիւն եւ յափշտակութիւն, սպանութիւն, ագահութիւն, այլազրկութիւն, զայլոցկերութիւն, ցանկութիւն այլոց ստացուածոց: Ապա այսպիսի իմն իրօք իբրեւ լուան, զայրացան ընդ բանս նորա եւ ասեն. Զի ոչ յափշտակեսցուք, զի ոչ աւարեսցուք, զի ոչ առցուք զայլոյ, ի՞ւ կեցցուք այսչափ անչափ զօրաց բազմութիւնք: Եւ թէպէտ բիւրաւոր բանիւք բարեօք կամէր հաճել զսիրտս նոցա, ոչ ինչ կամէին ունկնդիր լինել, այլ ասէին ցմիմեանս. Եկեալ այսպիսի բանիւք` կամի ի քաջութենէ որսոյն կենաց մերոց խափանել զմեզ. իսկ եթէ սմա լուիցուք, եւ դարձցուք յօրէնս քրիստոնէութեան, ի՞ւ կեցցուք, զի ոչ յերիվար հեծցուք ըստ բնութեան օրինաց սովորութեանց մերոց: Այլ, ասէին, այս խորհուրդ Հայոց թագաւորին է. զսա յղել առ մեզ, զի այսու ուսմամբ խափանեսցէ զմեր արշաւանս ասպատակութեան հինի յաշխարհէն իւրմէ. այլ եկայք զսա պակասեցուսցուք ի միջոյ, եւ մեք ի Հայս արշաւեսցուք, աւարաւ զմեր աշխարհս լցցուք:
Ապա շրջեցաւ թագաւորն, եւ լուաւ բանից զօրացն իւրոց. եւ կալան ձի մի ամեհի, կապեցին կախեցին զմանուկն Գրիգորիս զագւոյ ձիոյն, եւ արձակեցին ընդ ծովեզեր դաշտին հիւսիսական ծովուն մեծի, արտաքոյ իւրեանց բանակին ի դաշտին Վատնեայ: Եւ այսպէս սպանին զառաքինի քարոզն Քրիստոսի զմանուկն Գրիգորիս: Եւ ապա բարձին զնա որք ընդ նմա երթեալ էին ի գաւառէն Հաբանդայ, եւ բերին ի գաւառն իւրեանց ի կողմանս Աղուանից ի սահմանս Հայոց ի Հաբանդ, ի գեօղն` որ անուանեալ կոչի Ամարազ: Եւ եդին զնա առ եկեղեցեաւն, զոր շինեալ էր առաջնոյն մեծին Գրիգորի, հաւուն Գրիգորիսի` քահանայապետին մեծի աշխարհին Հայաստան երկրին: Եւ ամ յամէ աշխարհաժողովուրդք ի մի վայր ժողովեալ կողմանցն այնոցիկ եւ աշխարհաց գաւառացն այնոցիկ, զսորա զօր տօնին զյիշատակ քաջութեանն ցնծան:
[Է]
Յաղագս մարտի պատերազմին հինին եկելոց յարշաւանաց թագաւորին Մազքթաց յաշխարհն իշխանութեան Հայոց թագաւորին, եւ կամ ո'րպէս սատակեցաւ նա զօրօքն իւրովք հանդերձ:
Յայնմ ժամանակի թագաւոր Մազքթաց Սանէսան անհնարին նիւթեաց զսրտմտութիւն ոխութեան ընդ իւրում ազգակցին Խոսրովու արքային Հայոց, եւ գումարեաց ժողովեաց զամենայն զօրս Հոնաց եւ Փոխաց, Թաւասպարաց, Հեճմատակաց, Իժմախաց, Գաթաց եւ Գղուարաց, Գուգարաց, Շչբաց եւ Ճղբաց եւ Բաղասճաց եւ Եգերսուանացն, եւ այլոց խառնաղանճ բազմութեամբք, անթիւ բանակն վաչկատուն զօրութեանց, որում միանգամ ինքն իշխէր զօրացն բազմաց: Եկն անց ըստ իւր սահմանն ընդ գետն մեծ ընդ Կուր, եւ եկն տարածեցաւ ելից զերկիրն Հայոց աշխարհին: Եւ չգոյր թիւ բազմութեան հեծելազօր գնդացն, եւ ոչ համար շերտաւոր հետեւակ զօրուն. զի եւ ինքեանք զինքեանս զիւրեանց զօրսն թուել ոչ կարէին: Բայց ուր լինէր հանդէս, ի նշանաւոր տեղիս գնդի գնդի, դրօշու դրօշու, վաշտուց վաշտուց, յերեւելի յերեւելի տեղեաց` մէն մի բռնաքար առ այր հրամայէին, զի բերցեն ընկեսցեն` շեղջ կուտել. զի որչափ լիցի, այնու երեւեսցի նշանակ բազմութեանն, առ իմանալ առ վաղիւ անցելոց իրացն ահաւորութեան նշանակ: Եւ ընդ որ միանգամ անցանէին, այսպէս թողուին յամենայն ճանապարհակիցս, ի վերայ անցից պողոտայից: Եւ ելին լցին ծածկեցին զամենայն երկիրն Հայոց. քանդեցին, գերեցին, առ հասարակ աւերեցին. սփռեցան տարածեցան զսահմանօքն, լի եւ լի ծաւալեցան մինչեւ ի փոքր քաղաքիկն Սատաղու, եւ մինչեւ ի Գանձակ սահմանս ատրպատական. խաղացուցին ի մի վայր ժողովեցին, ի ժամադիր կողմանս յԱյրարատեան գաւառին բանակ մեծ լինէր:
Եւ խոյս ետ թագաւորն Հայոց Խոսրով յիւրմէ եղբարցն, նոյն ի Սանէսանայ յարքայէն Մազքթաց. եւ անկան յամուր բերդն Դարեւնից յերկիրն Կովգայ, եւ ընդ նմա ծերունին Վրթանէս եպիսկոպոսապետն Հայոց: Ապա առնուին պահս պահել, եւ խնդրել յԱստուծոյ` զի փրկեսցէ զնոսա յայնմ ի դառն դահճէն, եւ սկսան խնդրել ի տեառնէ Աստուծոյ: Եւ նա ծածկեալ բռնացեալ ունէր զերկիրն առ հասարակ իբրեւ տարի մի: Ապա եկն եհաս Վաչէ որդի Արտաւազդայ ի Մամիկոնեանն տոհմէն, զօրավար ամենայն Հայոց մեծաց: Զի երթեալ էր նա ի ժամանակին յայնմիկ զերկայն ճանապարհս ի կողմանս Յունաց: Ապա ժողովեաց նա զամենայն քաջս քաջս նախարարացն, եւ գունդ կազմէր բազում յոյժ. եւ հասանէր անկանէր ի վերայ բանակին, յառաւօտուն ժամուն այգանալոյն պաշտամանն. զի բանակեալ էին նոքա ի լերինն` որ կոչի Ցլու գլուխ. եւ առ հասարակ ընդ սուր հանին զամենեսեան, եւ ոչ մի ոք ոչ ապրեցուցանէր, եւ դարձուցանէր զբազմութիւն գերեացն: Եւ յետ այսորիկ առնոյր զաւարսն, խաղայր գնայր երթայր իջանէր ի դաշտն Այրարատեան գաւառին. երթայր գտանէր զՍանէսան թագաւորն Մազքթաց բուն գնդաւն, անթիւ անհամար զօրօքն հանդերձ ի Վաղարշապատ քաղաքի: Առեալ զգունդն Վաչէ, եւ յանկարծակի յարձակեցաւ ի վերայ քաղաքին, եւ մատնեաց զնոսա տէր ի ձեռս նորա:
Եւ իբրեւ տեսին զնա յարձակեալ ի վերայ իւրեանց, փախեան ելին ի քաղաքէ անտի յառապարն ի կողմն յՕշական բերդին. եւ զանապատն, եւ զքարուտ տեղիսն ապաւէն իւրեանց համարեցան. եւ լինէր սաստիկ պատերազմ յոյժ յոյժ: Եւ նիզակակիցք զօրավարին Հայոց, որ էին Բագրատ բագրատունի, Մեհունդակ եւ Գարեգին ըռշտունիք, եւ Վահան նահապետն ամատունեաց տոհմին, եւ Վարազ կամինական, հասանէին հարկանէին սատակէին զօրսն Ալանացն, եւ Մազքթացն, եւ Հոնացն եւ զայլոց ազգացն, եւ լնուին զդաշտն առապարացն առհասարակ դիակամք մեռելոց. մինչ զի իբրեւ զգետ յարուցեալ երթայր արիւնն անհնարին, եւ ոչ լինէր թիւ զօրացն մեռելոց: Եւ զմնացեալսն սակաւս առաջի իւրեանց հալածականս տանէին մինչեւ յաշխարհն Բաղասճաց, եւ զգլուխն Սանէսանայ մեծի թագաւորին եկին բերին առաջի արքային Հայոց:
Սակայն իբրեւ ետես, լալ սկսաւ. ասէ, Եղբայր իմ էր ազգաւ արշակունի: Ապա եկեալ էր արքային ի տեղի ճակատուն, եւ ընդ նմա մեծ եպիսկոպոսապետն Հայոց. եւ տեսին զկոտորածն զօրացն հարելոց, զի նեխէր երկիրն ի հոտոյ մեռելոցն: Ապա ետուն հրաման` զուգազ հանել յաշխարհէ, եւ անդէն ծածկել քարակարկառ վիմօք, զի մի' ի շարաւոյ հոտոյն մեռելոտի ոսկերացն երկիրն պղծեսցի: Եւ դադարեաց երկիրն ի խաղաղութեան ամս հարուստ մի. եւ այսպէս վրէժ սրբոյն Գրիգորիսի խնդրեցաւ ի թագաւորէն Սանէսանայ, եւ ի բանակէ նորա. զի ոչ մնաց ի նոցանէ եւ ոչ մի:
[Ը]
Յաղագս մայրեացն տնկելոց, եւ պատերազմացն ընդ Պարսս, եւ ազգահատութեան տան նախարարացն տոհմին Բզնունեաց:
Եւ իբրեւ առ ժամանակ մի խաղաղացաւ երկիրս Հայոց, ապա ետ հրաման թագաւորն Հայոց Խոսրով, տալ պարգեւս արանցն քաջացն` որ վաստակեցին նմա, եւ փոխանակեցին զանձինս իւրեանց փոխանակ աշխարհին Հայոց մեծաց յամենայն ի մարտ ճակատուցն պատերազմաց: Եւ ետ Վաչէի զօրավարի զականս Ջանջանակին, եւ զՋրաբաշխիս, եւ զՑլու գլուխ, ամենայն գաւառակօքն հանդերձ. նոյնպէս եւ այլոց նախարարացն մեծամեծ պարգեւս: Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրավարին իւրոյ` հանել խաշար յաշխարհէն բազում, եւ բերել զվայրենի կաղին մայրեաց, եւ տնկել զայն յԱյրարատեան գաւառին. եւ առեալ յամուր բերդէն արքունի, որում կոչեն Գառնի, մինչեւ ի դաշտն Սեծամօրի ի բլուրն` որ անուանեալ կոչի Դուին, որ կայ ի հիւսիսոյ կողմանէ քաղաքին մեծի Արտաշատու, զգետն խոնարհ մինչեւ յապարանսն Տիկնունի` տնկեցին զկաղինն: Եւ կոչեաց զանուն նորա Տաճար մայրի: Եւ միւս ի մայրեացն յեղէգնաբերանին ի նմանէ ի հարաւակոյս լցին զդաշտն կաղնատուն տնկով եւ կոչեցին զանուն նորա Խոսրովակերտ: Եւ անդ շինեցին զապարանսն արքունական, եւ զերկոսեան տեղիսն պարսպեալ փակեցին. եւ ոչ կցեցին ի միմեանս վասն պողոտայի ճանապարհին: Եւ աճեաց բարձրացաւ. եւ ապա զամենայն էրէս եւ զգազանս հրամայեաց ժողովել թագաւորն եւ լնուլ զքաղաքորմսն, զի լիցին նոցա տեղիք որսոց զբօսանաց ուրախութեան թագաւորութեան նորա: Եւ զօրավարն Վաչէ կատարէր վաղվաղակի զասացեալսն արքայի:
Եւ մինչդեռ նա յայնմ գործ զմայրեօքն տնկելովք էր, յանկարծակի գուժկան հասանէր առ Խոսրով ի Հէր եւ ի Զարաւանդ գաւառ, թէ պատրաստեալ են զօրքն Պարսից գալ հասանել ի գործ պատերազմի ի վերայ քո: Ապա հրաման ետ արքայ Խոսրով Դատաբայ նահապետի Բզնունեաց` գուգազ հանել յաշխարհէ աւելի քան զչափն. եւ զհամար զօրսն մատենիկ գնդաւն ընդ առաջ նոցա խաղալ հասանել ի դիմի հարկանել, արգելուլ զթշնամիսն: Ապա Դատաբէն երթայր ընդ առաջ զօրացն Պարսից բազմութեամբ զօրօքն Հայոց: Իբրեւ հասանէր Դատաբէն, խորհուրդ միաբանութեան դնէր ընդ իշխանսն զօրացն Պարսից. կամեցաւ մատնել ի ձեռս նոցա զարքայն Հայոց զտէրն իւր. դարան հրամայեաց գործել թշնամեացն ի վերայ իւրոց զօրացն, եւ անդրէն սուր ետ դնել ի վերայ իւրոց զօրացն: Յանկարծ յեղակարծումն տարակարծի` քառասուն հազար զզօրսն Հայոց միանգամայն կոտորէին, եւ այլ զօրքն փախստական լինէին. եւ Դատաբէն չարագործ առնոյր զզօրսն Պարսից, եւ կամէր անկանել ի վերայ թագաւորին Հայոց: Ապա փախստականք զօրացն վաղ հասանէին ի բանակ արքային Հայոց, գոյժ առնել զանհնարին կործանումն իրացն եղելոց, զչարագործութիւն մատնութեան անօրէն Դատաբենայ:
Ապա անգանէր թաւալէր խնդրէր յԱստուծոյ բազում պաղատանօք եւ ուժգին արտասուօք թագաւորն Հայոց Խոսրով, հանդերձ Վրթանաւ քահանայապետիւն: Եւ յետ այսորիկ աճապարէր կուտէր զզօրսն առ ինքն իբրեւ երեսուն հազար, հանդերձ զօրավարաւն Վաչէիւ. գայր հասանէր ընդ առաջ նոցա` ամենայն աւագախումբ մեծամեծ նախարարօք իւրովք: Եւ դիպեցան միմեանց առ ափն ծովուն Բզնունեաց, յԱռեստն աւանի, ի ձկնատեսանսն արքունի ի վերայ գետակին: Եւ տեսին զզօրսն Պարսից, զի ոչ գոյր թիւ բազմութեանն. զի էին իբրեւ զաստեղս երկնից, եւ իբրեւ զաւազ առ ափն ծովու. զի եկեալ էին անթիւ փղօք եւ անչափ զօրօք: Եւ սոքա հասին անկան ի վերայ բանակին, յուսացեալք առ Աստուած. հարին, սատակեցին, կոտորեցին, եւ ոչ թողին ի նոցանէ եւ ոչ մի: Եւ թափէին աւար բազում, եւ զփիղսն եւ զամենայն ոյժ զօրութեան նոցա: Ձերբակալ արարեալ զԴատաբէնն Վաչէ սպարապետն եւ քաջ Վահան ամատունի, ածէին զնա առաջի մեծի թագաւորին Խոսրովու, եւ քարկոծ առնէին զնա քարամք իբրեւ զայր, որ աշխարհի եւ գնդի եւ զօրաց տեառն իւրոյ դաւաճան լեալ իցէ: Եւ զազգ նորա եւ զկին եւ զորդիս գտանէր յամրոցի անդ իշխանին Ըռշտունեաց յանուանեալն յԱղթամար կղզւոջ. ի նաւ ելեալ Վաչէ սպարապետն, անցեալ ի կղզին` առ հասարակ ոչ զէգ թողոյր եւ ոչ զարու: Եւ այսպէս բարձաւ ազգատոհմ նախարարութեանն այնորիկ, եւ զտուն նոցա յարքունիս կալան:
Բայց յետ այսորիկ ոչ դադարէին Պարսք ի տալ պատերազմ ընդ Խոսրովու արքային. եւ նա դնէր օրէնս` զի մեծամեծ աւագանին, նախարարքն աշխարհակալքն աշխարհատեարքն` որ էին բիւրաւորքն եւ հազարաւորքն, կայցեն առ արքային, եւ ընդ նմա շրջեսցին, եւ մի' ոք երթիցէ ի նոցանէ ընդ զօրս արքունի: Զի երկնչէր նա յերկմտութենէ նոցա, զի գուցէ զնոյն գործ Դատաբենայն գործիցեն, եւ ապստամբ լինիցին ի նմանէ: Բայց վստահ լինէր ի ծերունին Վաչէ, ի բուն սպարապետն ի զօրավարն Հայոց մեծաց, եւ ի քաջ Վահան յամատունի: Գումարէր զզօրսն ամենայն տանցն աւագանւոյն ընդ զօրսն արքունի, եւ տայր զգումարտակն ամենայն ի ձեռս նոցա. եւ հանապազ կային ի քաջութեան ի մարտ պատերազմի ի սահմանս Պարսից. եւ ոչ տային անխտիր արշաւել աւերել զերկիրն Հայոց, եւ ոչ նայել: Եւ կայր արքայ ի հանգստի, եւ աշխարհ ի շինութեան եւ ի խաղաղութեան զամենայն աւուրս կենաց նոցա:
[Թ]
Յաղագս Բակուրայ բդեշխի, որ ապստամբեաց յարքայէն Հայոց. եւ թէ զիա'րդ սատակեցաւ ի զօրացն Հայոց, եւ փոխանակ նորա լինէր բդեշխ Վաղինակ Սիւնի:
Զայնու ժամանակաւ ապստամբեաց յարքայէն Հայոց մի ի ծառայից մեծ իշխանն Աղձնեաց, որ անուանեալ կոչէր բդեաշխն. որ էր մի ի չորից, գահերէց բարձերէց տաճարին արքունի: Ետ ձեռս յարքայն Պարսից, եւ մատնեաց զարքունի տունն, որ յեց յինքն էր: Եւ էած զօրս արքային Պարսից ի թիկունս իւր, եւ հատաւ յերկրէն յիշխանութենէն Հայոց, եւ տայր պատերազմ ընդ արքային Հայոց` ուժով Պարսից թագաւորութեանն. եւ սաստկանայր մարտ պատերազմին: Ապա առաքէր թագաւորն Հայոց զբարեկիր զծառայս իւր, զիշխանն Կորդուաց զՋոնն, եւ զիշխանն մեծի Ծոփաց զՄար, եւ զիշխանն Ծոփաց Շահէի Ներսեհ, եւ զիշխանն Սիւնեաց զՎաղինակ, եւ զիշխանն Հաշտենից զԴատ, եւ զիշխանն Բասենոյ զՄանակ, հանդերձ բազում զօրօք: Ապա չոգան յաղթեցին զօրացն Պարսից, եւ առ հասարակ ընդ սուր հանին զամենայն. եւ սպանին զբդեաշխն, եղբարբք եւ որդւովք իւրովք հանդերձ: Բայց զաղջիկ մի զդուստր նորածին, եւ զգլուխն Բակուր բդեշխին բերին առ արքայ: Եւ իբրեւ այլ ոք ոչ էր մնացեալ յազգէն, ետ արքայ զաղջիկին կնութիւն սիրելւոյն արքայի Վաղինեկայ սիւնւոյ, եւ զտունն Աղձնեաց. եւ արար զնա բդեաշխ եւ պայազատ տան նորուն: Ժառանգն բազմացաւ, եւ հանդերձ աշխարհաւն եւ ամենայն ուժովն կայր բդեաշխն Վաղինակ ի ծառայութեան արքային հանապազ: Բայց յորդւոցն Բակուր բդեշխի պատանեակ մի փախեաւ անկաւ առ զօրավարն Հայոց Վաչէ, եւ անդ ապրեցաւ թագուցեալ ի տան նորա: Որ առ յապա ժառանգ տան նորա լինէր: Որ յայլում ժամանակի դարձաւ կալաւ զտունն իւր, որոյ անուն Խեշա կոչէր:
[Ժ]
Յաղագս Յակոբայ եպիսկոպոսին Մծբնայ:
Զայնու ժամանակաւ խաղաց գնաց մեծ եպիսկոպոսն մծբնացւոց, այր սքանչելի ծերունի, վաստակասէր ի գործս ճշմարտութեան, որում անուն Յակոբ, փոխանակ ազգաւն պարսիկ կոչէր, այր ընտրեալ յԱստուծոյ, յիւրմէ քաղաքէ անտի գալ հասանել ի լերինս Հայոց, ի լեառնն Սարարադայ ի սահմանս այրայրատեան տէրութեան ի գաւառն Կորդուաց. այր լի շնորհօքն Քրիստոսի, որպէս զօրութիւնք նշանաց եւ արուեստից լինէին ի ձեռաց նորա: Սա եկեալ ցանկացեալ փափաքեալ մեծաւ տենչանօք աղաչէր զԱստուած` տեսանել զփրկական տապանն նոյեան շինուածոյն, զի յայս լերին հանգեաւ նա ի ջրհեղեղէն. քանզի զամենայն ինչ զոր հայցէր, առնոյր ի տեառնէ: Ապա մինչդեռ ելանէր ընդ դժուարին ընդ անջրդի ընդ ափափայսն անապատին սարարատեան լերինն. աշխատեցան եւ ծարաւեցան նա եւ որք ընդ նմայն էին: Ապա դնէր ծունր մեծն Յակոբ ի վերայ երկրին, եւ կայր յաղօթս առ տէր. եւ ի տեղւոջն` ուր եդեալ էր զգլուխ իւր` բղխեաց աղբիւր, եւ արբին նա եւ որ ընդ նմայն էին. որ մինչեւ ցայսօր ասեն այնմիկ աղբեւր Յակոբայ: Եւ ինքն ի նմին աշխատեալ դեգերէր` զխնդրելին տեսանել առանց յապաղութեան, առնէր աղօթս առ տէր:
Արդ իբրեւ էր նա խոնճեալ ի վեր ի դժուարին տեղւոջն մօտ ի կատարն, եւ կարի վաստակեալ էր, ննջեաց նա. եւ եկն հրեշտակ Աստուծոյ, եւ ասէ ցնա. Յակոբ, Յակոբ: Եւ նա ասէ. Աւասիկ, տէր: Եւ ասէ հրեշտակն. Ահա ընկալաւ տէր զաղաչանս քո, եւ կատարեաց զխնդրուածս քո. այդ, որ կայ ընդ սնարս քո, է ի փայտից տապանակին. ահա բերի քեզ, անտի է այդ. զի այլ մի' եւս յաւելցես տեսանել զայն, զի տէր այդպէս կամեցաւ: Եւ մեծաւ խնդութեամբ յոտն կացեալ, բազում գոհութեամբ երկիր պագանէր տեառն, եւ տեսանէր զտախտակն` իբրեւ զի կացնեաւ հատեալ հանեալ ճեղքեալ ի մեծ ինչ փայտից: Եւ առեալ դառնայր անտի, հանդերձ շնորհատուր պարգեւելովն եւ որք ընդ նմայն երթեալք իւրովքն ճանապարհորդ լինէր: Եւ ոչ այնպէս մեծն Մովսէս զուարթագոյն ցնծայր յէջսն սինէական լեռնէն, չասէաք եթէ առաւելովքն պակասագոյն: Քանզի յԱստուծոյ առեալ եւ աստուածագիր հրամանօք ի բազուկս, այր աստուածատեսիլ ի լեռնէն իջանէր: Այլ վասն վրիժագործ ժողովրդեանն, որոց զթիկունսն ի տէրունիսն եւ կործան յերեսս` տիրադրուժք իւրեանցակուռ ձուլելոյն երկիր պագանէին, եւ նովին զհրամանաբերն սրտառուչ սրտաբեկ կացուցանէին:
Քանզի ի տախտակացն խորտակելոցն յայտնի երեւէր բերելեացն թաղծութիւն: Իսկ այս երանելոյս, վասն որոյ եւ ճառեալքս յարդարին, ոչ ըստ այնմ օրինակի` որ անդ գործեցաւ. այլ ինքն իւրովքն լցեալ հոգեւոր մխիթարութեամբ, կարծեալ զընդունելեացն զյօժարութիւն յուսով դիտաւորութիւն զճանապարհաց աւետաբերաց: Քանզի յայտնեօք եւ ծածկելովք, քանզի միոյն միայն յամենազօրէն առ ամենայն ազգս երկրածնաց շնորհքն մատակարարէին:
Ապա իբրեւ գայր բերէր այրն Աստուծոյ զաստուածագործ մեծութեանցն պատուհասին զխրատու` որ առ ամենայն ազգս բանաւորաց եւ շնչաւորաց` յաւիտենից զնշանակն զփայտն ապրեցուցիչ, զնշանակն հայրենի գործոցն զնոյեան տապանին, ամենայն քաղաքն եւ գաւառքն` որ շուրջ էին զնովաւ` անպայման եւ անչափ խնդութեամբք եւ ցնծութեամբ ընդ առաջ ելանէին: Իբրեւ զառաքեալ Քրիստոսի իբրեւ զհրեշտակ երկնաւոր տեսեալ զսուրբն, զնովաւ պատէին. զքաջ հովիւն իւրեանց իբրեւ զաստուածախօս տեսանէին. եւ զնովիմբ փարեալք, եւ զվաստակասէր զօգտաբեր զգարշապարացն զշաւիղսն համբուրէին: Եւ զբերեալ պարգեւացն զշնորհս իւրեանց յօժարութեամբ ընդունէին. որ մինչեւ ցայսօր նշանակ սքանչելութեանն կայ պահեալ առ նոսա երեւոյթ փայտն հայրապետական նոյեան տապանին:
Ապա յետ այսորիկ լուր լուաւ յերկրէն Հայաստանէ սքանչելի եպիսկոպոսն Յակոբ. խաղաց գնաց առ մեծ իշխանն աշխարհատէրն մեծ ծառայն արքային Հայոց առ Մանաճիրհ ռըշտունի, եւ եկն թափեցաւ յաշխարհ նորա: Վասն զի լուեալ էր զնմանէ` թէ այր չար եւ անզգամ է, եւ զուր տարապարտ ի ցասմանէ դառնութեան սրտին իւրոյ կոտորէ անթիւ մարդիկ: Եկն ուսուցանել եւ խրատել զնա, զի յահէ տեառն երկուցեալ` դարձցի յընդանութեան բարս, եւ մեկուսի ի վայր դիցէ զանասնաբար գազանամտութիւն մոլեգնութեանն իւրոյ: Իսկ իբրեւ ետես զնա, արհամարհեաց, ծաղր եւ այպն առնէր անօրէնն Մանաճիրհ զայրն Աստուծոյ զՅակոբ եպիսկոպոսն: Եւ առ վայրենի բարուցն իւրոց` զոր ունէր յանձին իւրում, իբրեւ նմա հեճուկս առնելոյ, ութ հարիւր այր` որ կային ի կապանս առանց յանցման` ետ ածել առաջի նորա, եւ հրամայեաց ի դահճէ միոջէ ի ծով անդր հոսել. եւ զայնչափ հոգի առանց յանցման կորուսանել, եւ կատակութեամբ ծաղու հրամայէր հալածել զնա յաշխարհէն իւրմէ: Եւ ասէ. Առ քում բարեսացութիւնդ տեսե՞ր զիա'րդ մեծարեցի զքեզ. դիւր արարի նոցա ի կապանացն, եւ ի ծովուն դեռ ղուղին: Իսկ նա գնացեալ անտի մեծաւ տրտմութեամբ` ըստ հրամանի պատուիրանին տեառն իւրոյ թօթափէր զփոշի ոտից իւրոց ի վերայ նոցա: Գայր հասանէր ի լեառն երկաթահատացն եւ կապարահատացն, եւ որ ընդ նմայն էին, ընդ Ըռըշտունիս : Եւ բաժանէր լեառն բարձր, ուստի երեւէին գաւառքն բովանդակ, որուս անուն Ընձաքիսար կոչէին: Իբրեւ հուպ եղեւ յայն լեառն ի ստորոտ լերինն, քանզի բազում աւուրք էին զի չէր ինչ բնաւ ամենեւին ճաշակեալ, եւ ծարաւեաց խիստ ծարաւով: Եկաց յաղօթս առ տէր, դնէր ծունր, եւ եդ զգլուխ իւր ի վերայ երկրի, եւ բխեաց աղբիւր, ուստի արբ ինքն եւ որք ընդ նմայն էին: Եւ եղեւ այս ըստ առաջին օրինակին. որպէս արար ի Սարարադ լերիինն, սոյնպէս եւ առ ոտին Ընձաքիսար լերինն ի ծովեզերն Ըռըշտունեաց ծովուն, որ ըստ առաջնոյն օրինակի կոչի եւ այս աղբեւր Յակոբայ մինչեւ ցայսօր ժամանակի:
Եւ ելանէր քահանայապետն Աստուծոյ Յակոբ ի գլուխ լերինն Ընձաքիսար, եւ նզովէր զաշխարհն, զի մի' պակասեսցէ անտի խռովութիւն մինչեւ ի սպառ, փոխանակ տէրունի խաղաղութեան` որ ոչ լուան: Եւ սուրբ աւետարանիչ եպիսկոպոսն գնաց ի տեղի իւր: Իսկ յայնմ գաւառի, յետ գնալոյ նորա անտի, յետ երկուց աւուրց սատակեցաւ կինն Մանաճերհայ եւթն որդւով իւրով. յետոյ եւ ինքն չարամահ ծակոտեալ ելանէր մեծաւ տանջանօք յաշխարհէ: Եւ ըստ բանին` որ ասացաւ, ոչ եղեւ խաղաղութիւն յաշխարհին յայնմիկ յօրէն յայնմանէ եւ յապա:
Բայց այս Յակոբ գործէր սքանչելիս մեծամեծս. եւ սա դիպեցաւ ի մեծ սիւնհոդոսին ի Նիկիա, որ եղեւ յամս Կոստանդիանոսի կայսեր Հոռոմոց, ուր ժողովեցան երեք հարեւր եւ ութեւտասն եպիսկոպոսք, վասն անիծեալ աղանդոյն Արիանոսի աղէքսանդրացւոյ, որ էր ի նահանգէ անտի Եգիպտոսի: Արդ ամենայն եպիսկոպոսքն նստէին առաջի Կոստանդիանոսի. եւ ի Հայոց էր անդ Արիստակէս, որդի Գրիգորի սքանչելոյ` առաջի կաթողիկոսին Հայոց Մեծաց: Սկսաւ երեւել սքանչելեօք նշանաց Հոգւոյն սրբոյ այնմ Յակոբայ ծածկեալ գործք զարմանալի թագաւորին: Ետես զի արքայն Կոստանդիանոս քուրձ զգեցեալ էր ի ներքոյ իւրոյ ծիրանեացն եւ պատմուճանին, եւ հրեշտակն կայր պահապան սպասաւորել նմա: Զարմացեալ եպիսկոպոսն Յակոբ, ասաց այլոց բազմութեան ժողովոյն եպիսկոպոսացն զիրս հրեշտակին, որ ոչ հաւատային իրացն: Իսկ նա պնդեալ վիճէր եւ ասէր. Որովհետեւ դուք գիտէք զիրս ծածկեալս, նախ զայդ յայտ արարէք, զի՞նչ է այն որ զգեցեալն է թագաւորն ի ներքոյ պատմուճանին: Որ ինքն ի մէջ կացեալ, ի ձեռն Հոգւոյն սրբոյ յայտնէր զխոնարհութիւն կրօնազգեաց աստուածասիրութեան նշանակ թագաւորին Կոստանդիանոսի. եւ զննեալ առաջի ամենեցուն ցուցանէր, զի ի ներքոյ ընդ ծիրանեօքն քուրձ զգեցեալ էր առ սէր ջերմեռանդ հաւատոցն` որ առ Քրիստոս ունէր: Ապա ետես թագաւորն Կոստանդիանոս զհրեշտակն սպասաւոր երեսացն Յակոբայ, եւ անգաւ առաջի ոտից նորա, եւ մեծապատիւ մեծապարգեւ մեծարեաց զնա: Եւ արկ զաթոռ նորա ի վերոյ քան զբազումս ի նոցանէ, որք ի սիւնհոդոսին յայն էին: Բայց ոսկերք նորա շնորհեցան քաղաքին ամդացւոց, ընդ այլ մծբնացիսն ի փոխել նորա անտի անդր ի մարտս պատերազմացն Յունաց թագաւորացն ընդ թագաւորին Պարսից:
[ԺԱ]
Յաղագս մեծի պատերազմին Պարսից եւ Հայոց ընդ միմեանս, եւ անկանելոյ ի պատերազմին մեծի զօրավարին Վաչէի, եւ մահուան թագաւորին Խոսրովու, եւ փոխելոյ յաշխարհէ հայրապետին Վրթանայ:
Եւ յետ այսորիկ յաւել եւս լինել մարտ խստութեամբ պատերազմի ի մէջ Պարսից եւ Հայոց ընդ միմեանս. զի ժողովեցան հասին կուտեցան առնուլ զաշխարհն հայաստան երկրին: Ապա ժողովէր սպարապետն զօրավարն Հայոց մեծաց Վաչէ զազատախումբ բանակ նախարարակոյտ զօրացն: Եւ ելանէր տայր ընդ զօրսն Պարսից պատերազմ, եւ լինէր անհնարին կոտորուած յերկոցունց կողմանցն, եւ բազում ծախ մեծամեծ աւագանւոյն կոտորելոցն: Անկանէր ի պատերազմին յայնմիկ մեծ սպարապետն Հայոց Վաչէ. եւ լինէր ամենայն աշխարհին սուգ անհնարին, զի բազում անգամ էր տեառն փրկութիւն տուեալ Հայոց ի ձեռն նորա: Ապա ժողովէր եպիսկոպոսապետն Վրթանէս, մխիթարէր զամենեսեան, եւ զինքնին թագաւորն զԽոսրով, եւ զօրսն ամենայն, որք բազում անձկայրեաց տրտմութեամբք եւ արտասուակաթ ողբովք եւ ծանրաթախիծ հոգով, մեծաւ կոծովք եւ անհնարին աշխարանօք պաշարեալք, զգնացելոցն կարիս մնացելոցն համարեալ` սգային: Զորս մատուցեալ սփոփէր զնոսա մեծն Վրթանէս, եւ ասէր.
Մխիթարեցարո'ւք ի Քրիստոս. վասն զի մանաւանդ որք մեռանն, նոքա յաղագս աշխարհի եւ եկեղեցեաց եւ աստուածագործ օրինացն տուչութեան, զի մի' գերեալ քանդեսցի աշխարհս, եւ սուրբ եկեղեցիքն աւերեսցին, եւ կամ մարտիրոսք անարգեսցին, եւ կամ սուրբ սպասքն ի ձեռս պղծոցն եւ անօրինացն անկցին, եւ սուրբ ուխտն այլայլեսցի, եւ որդիք մկրտութեան գերութեամբ անկցին ի պէսպէս պղծութիւնս անօրէնութեան կարգաց պաշտամանց: Եւ եթէ զաշխարհս ունիցին արդեւք թշնամիքն, եւ զիւրեանց զանօրէն զանկրօն զանաստուած կրօնիցն զօրէնս աստ արդեւք հաստատէին. որ, զոր խնդրեմքս, քա'ւ եւ մի' լիցի: Իսկ մեր բարեպաշտութեան նահատակք ի վերայ այսորիկ ճգնեալ պատերազմաւ, զչար պահեալ հեռացուցեալ հալածեալ յաշխարհէ` մեռան, զի մի' յայսպիսի աստուածապաշտ եւ աստուածասէր աշխարհ անօրէնութիւն մտեալ, չարի կամացն ի ծառայութիւն արկցէ, եւ զբազում ոգիս ջերմեռանդն սիրով բնութեանն ի միմեանց քակտեալ քայքայեսցէ: Իսկ սոքա մինչդեռ կենդանի էին, արդար վաստակօք ի վերայ այսորիկ վաստակեցան. եւ ի մահուն իւրեանց զմիամտութեանն հաստատութեանն զանձինս փոխանակ տալով ընդ ճշմարտութեանն տեառն, մատուցին ի վերայ եկեղեցեաց, եւ ի վերայ մարտիրոսաց, եւ ի վերայ ուխտին սրբութեան օրինացն, եւ ի վերայ կարգաց հաւատոցն, եւ ի վերայ ուխտին քահանայութեան, եւ ի վերայ անթիւ ի նոր ի Քրիստոս մկրտելոցն, ի վերայ բնակի տեառն աշխարհիս: Որք այնմ ամենայնի փոխանակ զանձինս իւրեանց ոչ խնայեցին, ընդ վկայս Քրիստոսի է նոցա համար պարտուոյ: Արդ մի' լացցուք զնոսա, այլ պատուեսցուք ընդ ճշմարտութեանն, առ նահատակսն դիցուք ընդ աշխարհ օրէնս յաւիտեանս յաւիտենից, զի ամենայն ոք զսոցա յիշատակ քաջութեան իբրեւ Քրիստոսի նահատակաց անխափան կատարեսցէ: Եւ մեք տօնս արասցուք, եւ ուրախ լիցուք. զի Աստուած այսոքիւք հաճեսցի ընդ մեզ, յայսմ հետէ խաղաղութիւն շնորհեսցէ:
Եւ եդ օրէնս ընդ աշխարհն մեծ քահանայապետն Վրթանէս` զնոցա առնել զյիշատակն ամ յամէ. եւ որք փոխանակ աշխարհին փրկութեան մեռանիցին ի նմանութիւն նոցա, եդ կանոն` յիշել զսոսա առ սուրբ սեղանն Աստուծոյ ի ժամ պատարագին, յորժամ զանուանս սրբոցն կարգիցեն, եւ ապա զկնի նոցա զնոցայն. եւ մնացելոցն անկելոցն գութ եւ խնամ կալցին: Զի սոքա, ասէ, ի նմանութիւն Յուդայ եւ Մատաթեայ Մակաբէի անկան ի ճակատ պատերազմի, եւ նմանութիւն եղբարց նոցա: Սակայն զՎաչէի զօրավարի փոքրիկ մանգիկ մի զնորուն զորդի ի հայրենի բարձ գահուն մատուցանէին, որում անուն էր յանուն հաւուն իւրոյ Արտաւազդ: Առաջի թագաւորին զհօրն պատիւն ի գլուխն դնէին, եւ զսպարապետութեան նորուն տեղի. զի կարի որդի վաստակաւորի էր, եւ ի վաստակաւոր ազգէ. զի այլ յազգին ոչ գտաւ հօժկու, զի ի մեծ պատերազմին մեռան: Եւ զզօրավարութեան զգործ յանձն առնէին Արշաւրայ կամսարականի` իշխանին Շիրակայ եւ արշարունեաց գաւառին, եւ Անդովկայ իշխանին Սիւնեաց. զի նոքա փեսայք էին տանն մամիկոնեան տոհմին: Եւ հրաման ետուն մեծ եպիսկոպոսապետի Վրթանէս` հանդերձ թագաւորաւն` Արշաւրայ եւ Անդովկայ սնուցանել զպատանեակն զԱրտաւազդ, զի կացցէ ի տեղի նախանեացն իւրոց եւ հօր իւրոյ, գործ քաջութեան գործեսցէ ամենատեառնն Քրիստոսի, եւ առաջի իւրոյ մարմնաւոր բնակ տերանց արշակունեաց քաջ արանց, եւ տան եւ կենաց. եւ խնամակալ լիցի այրեաց եւ որբոց, եւ զնորուն գործ քաջութեան սպարապետութեան անուանի զօրավարութեան յաջորդեսցէն զամենայն աւուրս կենաց իւրոց:
Ապա յետ այսորիկ փոխեալ լինէր քաջ արանցն աշխարհաշէնն Խոսրով, թագաւորն Հայոց մեծաց: Ժողովեալ, աշխար եդեալ, լացինամենայն սահմանք աշխարհաց գաւառաց Հայոց մեծաց. եւ տարան առ իւր նախնիսն յԱնին յԵկեղեաց գաւառն Դարանաղեաց: Եւ յետ սորա փոխեցաւ եւս յաշխարհէ մեծ քահանայապետն Վրթանէս. եւ ժողովեցան ամենայն աշխարհն Հայոց, եւ մեծաւ պաշտմամբ, սաղմոսիւք եւ երգովք հոգեւորօք, կանթեղօք եւ մոմեղինօք եւ խնկածու հոտովք, արքունական կառօք զսուրբն Վրթանէս, անհնարին բեկմամբ` վասն իւրեանց յայնմ բնակ տեառնէն կամ ի հոգեւոր վարդապատութենէն որբ մնալոյ, մեծաւ լալեաց տրտմութեամբ մինչեւ ի գեւղն Թորդան ի Դարանաղեաց գաւառն յուղարկէին: Եւ անդ առ մեծի հայրապետին Գրիգորի զսորա սուրբ զոսկերսն հանգուցանէին. եւ զմշակատար զսորա կենդանի յիշատակն ի վերայ կատարեալ, դառնային:
[ԺԲ]
Յաղագս թագաւորելոյ Տիրանայ յետ հօր իւրոյ ի վերայ Հայոց աշխարհին, եւ թէ ո՞րպէս Յուսիկ յետ իւրոյ հօրն Վրթանայ կալաւ զաթոռ հայրապետաց. եւ կամ ո'րպէս սպանաւ ի Տիրանայ արքայէ վասն յանդիմանելոյ զթագաւորն:
Եւ յանցանելն յաշխարհէ թագաւորին Խոսրովու, Տիրան որդի Խոսրովու ա'ռ զթագաւորութիւնն զիշխանութիւն աշխարհացն Հայոց մեծաց: Եւ ընդ նմին սուրբն երանելի մանուկն Յուսիկ յաջորդեաց զտեղի հայրապետացն Հայոց: Բայց գումարեաց ընդ նմա թագաւորն Տիրան զմեծամեծ նախարարսն ըստ սովորութեան օրինակին, զմեծ հազարապետն ի հազարապատութեանն իսկ, ի տոհմէ ամենայն Հայոց մեծաց, զՎաղարշ, որ էր իշխան Անձտայ. եւ ընդ նմա զԶարեհ իշխանն, նահապետն մեծի Ծոփաց, եւ զՎարազ Շահունի իշխանն Ծոփաց աշխարհին, եւ զԳնիթ իշխան Հաշտենից գաւառին ի կամինական տոհմէն. զՎորոթ իշխանն Վանանդայ գաւառին, եւ զՇահէն իշխանն անձեւացեաց տոհմին, եւ զԱտոմ իշխանն Գողթան, եւ զՄանաւազ իշխանն կողբացոց. զԳորութ իշխանն Ձորոց աշխարհին, եւ զՄանասպ զխորխոռունեաց զիշխանն մաղխազունեան տանն: Եւ զմերոյ տոհմի ազգի իշխանն սահառունեաց, եւ զԱբա իշխանն գնունեաց:
Զնոսա զամենեսեան հրամայեաց երթալ ընդ մեծի հազարապետին Վաղարշու, զի նստուսցեն զերանելին Յուսիկ յարքունական կառսն, եւ խաղասցեն գնասցեն ի սահմանակիցս իւրեանց ի մայր քաղաքացն Գամրաց ի Կեսարիա, հասուցանել զմանուկն Յուսիկ յառաքելական աթոռն հայրապետացն: Գնացին եկին հասին ի քաղաքն կեսարացւոց. ետուն ի կաթողիկոսութիւն զՅուսիկն ձեռնադրել, զորդին Վրթանայ: Եւ նստուցին զնա յաթոռն առաքելոյն Թադէոսի, եւ յաթոռ իւրոյ հաւուն մեծին Գրիգորի. եւ դարձան անդրէն մեծաւ խնդութեամբ, եկեալք առողջութեամբ, յաջողեալք հասանէին յայրայրատեան աշխարհն: Եւ զիշխանսն երկոսին, եւ նոցուն Ծոփացն, յառաջ արձակէին աւետաւորս առ արքայն:
Ապա իբրեւ լուաւ ինքն արքայն, ընդ առաջ ելանէր նմա ի դաշտն յայն կոյս գետոյն Տափերն կամրջի, ամենայն բանակօքն բազմութեամբք: Ապա ողջոյն տուեալք զցանկալի ողջոյնն միմեանց, անցեալ ընդ կամուրջն Տափերայ, մտեալ ի քաղաքն մեծ յԱրտաշատ, յեկեղեցին դառնային եւ նստուցանէին զցանկալի մանուկն Յուսիկ յաթոռ հայրապետական: Սա զհետ հօրն իւրոյ Վրթանայ զառաքելական յաջորդէր, հայրական չափոցն նմանեալ ծնունդ, ամենեւին զամենայն յամենայնի հրեշտակակրօն զանձն ցուցանէր, զամենայն ըստ պարգեւացն Աստուծոյ զշնորհացն կատարէր: Քրիստոսական բանաւոր խաշանցն հովուելով, աւետարանական պատգամաւորօքն խրատելով ընձեռեցաւ: Զի աւուրբք մանուկ, տիօք առոյգ, եւ բարձր հասակաւ. գեղով երեսաց սքանչելի եւ չքնաղ, զի այլ ոչ գտանէր ուրեք նման նմա ի վերայ երկրի: Սուրբ եւ պայծառ հոգւով, ամենեւին ոչ ինչ զբաղեալ ընդ աստիս. իբրեւ զքաջ սպառազէն Քրիստոսի, իբրեւ զախոյեան նահատակ ի տղայութենէ տիոց նշկահէր, աներեւոյթ թշնամոյն յաղթութեամբ սպառնացեալ: Ակն առնուլ կամ աչառել մարդկան բնաւ ամենեւին ոչ գիտէր. այլ զբան Հոգւոյն սրբոյ սուսեր ածեալ ընդ մէջ իւր կրէր: Իսկ շնորհատուր Հոգւոյն լցեալ զնա, գիտութեանն էր աղբիւրացեալ զամենայն լսելեացն ցուղս ականջացն եւ սրտիցն երկրին:
Իսկ թագաւորն Տիրան, եւ այլ մեծամեծ աւագանին նախարարացն, կամ աշխարհն ամենայն, ոչ ինչ ըստ Աստուծոյ կամաց վարս յանձն առեալ` իմաստուն ինչ գնացեալ լինէին: Քան զամենայն մանաւանդ թագաւորն կամ իշխանքն սպանութիւնս` անխտիր ի հեղուլ զարիւն արդար ի տարապարտուց` գործէին եւ այլ մեղս բազումս. եւ ոչ հայէին ի հրամանս վերնոյն, ի հանապազորդ լսելոյն ոչ խրատեալք` ի յուշն նոցա առնելոյ զԱստուծոյ յոյսն: Վասն որոյ հանապազ ընդդիմացեալ լինէր երանելի հայրապետն Յուսիկն, վարժ բանիւք համեստութեանն քրիստոսական խրատուն` հանապազ յերեսսն յանդիմանութեամբ հարկանելով խրատելով կշտամբելով, արկանէր զսպառնումն տանջանաց յաւիտենական բարկութեանն անշէջ հրոյն դատաստանին պատմելով, բողոքէր: Զի թէպէտ աւուրբք մանուկ էր, այլ զաւագութիւն ծերութեան խրատուն յինքեան ցուցանէր, զհայրենի գործ խրատուականն զառաւելութիւն քաջութեան կատարէր: Հարցն նմանեալ ի մանկութեան իմաստութեան, զծերութեան պատիւն պատուակալ պատուականութեանն զհանճարոյն զուարթութեանն ուշութեանն, իբրեւ զծաղիկ ի դիտաւորութեանն հասեալ, վասն ճշմարտութեանն մինչ ի մահ մարտնչէր. նախ զանձն ապրեցուցանելոյ, եւ վասն այլոց հոգւոց զնոյն առնել կամէր: Այնչափ էր երկիւղած ի տեառնէ, զի ոչ զսէր եւզ ոչ զահ թագաւորին առ ոչինչ համարէր: Իսկ գիտութեամբն Աստուծոյ, դպրութեան գրոց սրբոց արուեստաւն լի էր. եւ առնոյր ի պատուհասել եւ յանդիմանել. արգելոյր զթագաւորն եւ զմեծամեծսն` չտալ թոյլ մտանել յեկեղեցին: Արդ ելեալ կապէր մեծապէս պատուհասիւք, քահանայական իշխանական բանիւ յանդիմանութեանն, վասն անօրէնութեան պոռնկութեանն եւ արուագիաութեան եւ արենհեղութեանն, զրկութեան, յափշտակութեան, աղքատատեցութեան եւ այլոց բազում մեղաց` որ այսմիկ նման իցէ: Եւ ինքն վասն ահի սաստից օրինացն Տեառն` թշնամի համարեալ թուէր որոց հանապազ անցանէին զկարգօքն Քրիստոսի, եւ հանապազ ի սմանէ սուրբ բանիւն Աստուծոյ խոցոտեալ լինէին: Եւ այս մարտ պատերազմի էր սորա առ հասարակ ընդ ամենեսեան յանդիմանութեան զամենայն աւուրս կենաց իւրոց: Որ իբրեւ օր մի յաւուրց տարեկանաց, դիմեաց գալ թագաւորն Տիրան հանդերձ այլովք աւագանւովն մտանել յեկեղեցին, իսկ ընդդէմ բարբառեալ ասէր. Չես արժանի, հի՞մ գաս, մ'ի գար ի ներքս: Վասն որոյ անդէն ի ներքս քարշէին զնա յեկեղեցւոջն. բրածեծ եղեալ ջաղջախեալ քահանայապետն Աստուծոյ սուրբ, երանելի մանուկն Յուսիկ, կիսամահ կոշկոճեալ ընկեցեալ լինէր: Զոր բարձեալ պաշտօնէիցն դրան եկեղեցւոյն ի Բնաբեղ բերդէն արքունի` մեծ Ծոփաց գաւառին, եկին բերին ի գաւառն Դարանաղեաց ի գեւղն Թորդան. եւ անդ ոչ ինչ յետ բազում աւուրց հանգեաւ, եւ եդաւ մօտ առ Գրիգորի եւ ընդ հարս իւր:
[ԺԳ]
Յաղագս թէ զիա'րդ յետ մահուն Յուսկան անառաջնորդ լինէր երկիրս Հայոց. եւ ոչ որդիքն Յուսկան լէնէին արժանի հօրն աթոռոյն:
Եւ յետ այսր անցեալ ժամանակաց, զկնի թոպամահն լինելոյ երանելոյն Յուսկան, անառաջնորդք եղեալ` իբրեւ զկոյրս մոլորեցան երկիրն լեզուին թորգոմական աշխարհին: Քանզի տուաւ նոցա ոգի մոլորութեան, աչս` զի մի' տեսցեն, եւ ականջս` զի մի' լուիցեն, եւ սիրտ` զի մի' իմասցին դառնալ յապաշխարութիւն: Եւ զխաւարային խորխորատ կորստեան գտեալ, հարեալ իւրեանց անձանց ճանապարհ, կործանեցան անկեալք. զի ոչ մի ոք գոյր` որ նոցա մոլեգնութեանն պատկառուկս արկանէր զմեղս գործելոյ, այլ անհովիւք էին: Զկորստեան ճանապարհն` համարձակէին ի չարիս` կամօք գնացեալք, եւ կամօք լեալք որդիք բարկութեան. եւ առանց Աստուծոյ շրջէին յաշխարհի կամակոր ազգ տանն Հայոց երկրին: Նմանեալք լինէին այնմ հօտի խաշանց, որ զպահպանութիւն շանցն` պահողաց պահապանացն, ի բաց մերժեցին, եւ կամօք իւրեանց կերակուր գէշ թշնամութեան գայլոցն մատնեցան, ըստ նմանութեան մեծին աթենացւոց քաղաքին:
Յայնմ ժամանակի զթագաւորն իւրեանց օրինակ չարի առնէին, եւ նովին օրինակաւ ձեւել սկսան, եւ նոյնպէս գործել: Զի ի վաղնջուց, յորմէ հետէ առին նոքա զանուն քրիստոնէութեանն, լոկ միայն իբրեւ զկրօնիս իմն մարդկութեան յանձինս իւրեանց` եւ ոչ ջերմեռանդն ինչ հաւատովք ընկալան, այլ իբրեւ զմոլորութիւն իմն մարդկութեան ի հարկէ: Ոչ եթէ որպէս պարտն էր` գիտութեամբ յուսով կամ հաւատով, բայց միայն սակաւ ինչ որք զհանգամանս գիտէին հելլէն կամ ասորի դպրութեանց, որք էին հասու ինչ այնմ փոքր ի շատէ: Իսկ որք արտաքոյ քան զգիտութիւն արուեստին էին այլ խառնաղանճ բազմութիւն մարդկան ժողովրդոց նախարարացն եւ կամ շինականութեանն, եթէ զցայգ եւ զցերեկ նստեալ վարդապետացն եւ ըստ նմանութեան ամպոցն իբրեւ զյորդահեղեղ ինչ անձրեւաց սաստկութիւն զվարդապետութիւնն ի վերայ հոսէին, ոչ ոք ի նոցանէն եւ ոչ մի ոչ, եւ ոչ մի բան, եւ ոչ կէս բանի, եւ ոչ դոյզն յիշատակ ինչ, եւ ոչ նշմարանս ինչ զոր լսէինն, եւ ոչ կարէին ինչ ունել ի մտի: Վասն զի միտք իւրեանց ընդ անպիտանս ընդ անօգուտս եւեթ զբօսեալ էին. զոր օրինակ մանկունք տղայք ընդ մանգութեանն եւ ընդ տղայութեանն խաղալիկ խանկարեալք, եւ զպիտոյիցն եւ զկարեւորացն ոչ ինչ փոյթ արարեալ, սոյնպէս եւ դեգերեալ մաշէին յանուղղայ կրթութիւն ընդ չքոտի մտացն ի հնութիւն հեթանոսութեանց սովորութեանց, բարբարոս խուժադուժ միտս ունելով: Եւ զիւրեանց երգս առասպելաց զվիպասանութեանն սիրեցեալք ի փոյթ կրթութեանցն, եւ նմին հաւատացեալք, եւ ի նոյն հանապազորդեալք, ի հեռ եւ ի նախանձ ընդ միմեանս չառակնութեամբ, թշնամութիւն ոխութեանց, զմիմեանս խածատել, եւ նենգել այր զընկեր եւ զեղբայր: Սիրելիք սիրելեաց, եւ մերձաւորք մերձաւորաց, եւ ընտանիք ընտանեաց, ազգականք ազգականաց, խնամիք խնամեաց դնէին գայթակղութիւն:
Անդ էր տեսանել այր ընկերի արեամբք ծարաւեալք ըմպելով, ոգովք չափ գային վնասուցն` անխրատ վարս եւ անհանճար միտս ունելով: Եւ զդիցն հնութեան պաշտամունս ի նմանութիւն պոռնկութեան գործոյն ընդ խաւար կատարէին. եւ ոմանք զնոյն իսկ ցանգութիւն գիջութեան պոռնկութեան կատարէին յանձինս իւրեաց: Վասն այսորիկ ոչ զխրատ իմաստութեան լսէին, եւ ոչ առաջնորդացն ասելոյ զԱստուծոյ պատգամսն անսացեալք հնազանդէին. այլ վասն ի նոցանէն յանդիմանութեանն` ատէին եւ հալածէին զնոսա եւ սպանանէին: Եւ ըստ մարգարէական բանին առ նոսա ասելոյ, թէ «Ատէին ի դրունս զյանդիմանիչսե, եւ զբանս սուրբս արհամարհէին: Քանզի ոչ գիտէին թէ որպէս այլոց ազգացն եւ հաւատացելոցն կամ իսաստնոցն ետ նոցա զգիտութիւն ճշմարտութեան հաւատոցն աստուածաբանիւ քարոզութեանն, որպէս որք ընկալանն` առին գոհութեամբ եւ հաւատացին եւ վայելեցին ի շնորհս մարդասիրութեանն արդեւք , այլ ըստ հրէական մտացն կուրացելոց եւ խաւարելոց եւ կաղացելոցն ի ճշմարտութենէն: Թերեւս եւ առ այս ազգ միտէր բանն մարգարէական յառաջգիտական, եթէ «Որդիք անմիտք, եւ ոչ որդիք իմաստունք. իմաստունք են զչար գործել, եւ զբարի գործել նոքա երբէք ինչ ոչ գիտացինե: Եւ դարձեալ ասէ. «Որդիք եղջերիկք, խստասիրտք, խստաշունչք, ոյք դառնացուցին զիս նոքա եւ հարք իւրեանցե: Այսպէս լքեալք եւ սոքա, զի ոչ իմացան եւ ոչ հաւատացին յաներեւոյթսն Աստուծոյ երեւելեօքս. յարարածոց աստի չիմացան` զարարիչն եւ զկարգիչ եւ զխնամիչն առնուլ ի միտ: Յաճախեաց զերեւոյթ նշանս իւր եւ զսքանչելիս, մինչեւ զմարդկային բնութիւնս շարժեաց ի կերպարանս անասնոյ, ուստի փրկութեանն նոցա լինէին պատճառք:
Եւ մինչեւ յայս յանպիտան եւ յանմիտ թագաւորութիւնն իսկ, առ այն թագաւորաւ Տիրանաւ, ընչ նոյն իսկ ընդ այս նայեցեալք, անցուցին չարութեամբք քան յամենայն դարս: Մանաւանդ քան զամենայն, զի զգլխաւորն առաջնորդն թոպամահ սպանին, եւ այնուհետեւ ըստ կամաց գնային: Քանզի ոչ ոք այն ոք գոյր, յորմէ խիթայինն յանդիմանութեանն` որ նոցա արգել անկանէր գնալ յանօրէն ճանապարհն ելանել: Ապա բարձեալ թողեալ եղեն նոքա ի ձեռանէ տեառն, երթեալք զհետ կամաց սրտից իւրեանց. ապա չկայր ոք առաջնորդ եւ ոչ գլուխ քահանայութեանն: Սակայն փոյթք եղեն նոքա ոչ վասն ճշմարտութեան ինչ խնդրել իւրեանց հովիւ կամ առաջնորդ` որ կայցէ գլուխ ժողովրդեանն հօտապետութեանն, այլ բանից ընկեր իւրեանց խնդրէին զայն ոք` որ ըստ նոցա կամացն վարիցէ:
Յայնժամ խորհուրդ արարեալ թագաւորին եւ իշխանացն, եւ համօրէն իսկ աշխարհին թէ զո՞ արժանի այնմ իմիք գտանիցեն. քանզի երկու մնացեալք երկուորիք երկու մանգունք, միումն Պապ անուն, եւ միւումն Աթանագինէս, ճանաչէին ստահակք եւ անխրատք, որք ոչ ինչ ըստ իմաստութեան աստուածեղէն գրոց, եւ ոչ վարժ հրահանգօք առաքինութեանցն, եւ ոչ հօրն իւրեանց չափոց ինչ նմանեցին միտ եղեալ, եւ ոչ ընդ իւրեանց ծնիչսն հայրն Յուսիկ նայեցան, եւ ոչ մեծին Գրիգորի յառաքինութիւնսն ուշ եդին, եւ ոչ զիւրեանց հոգեւորն պատուականութիւն` յաւիտենական կենացն զպատիւ ինչ եղին ի մտի: Այլ իւրեանց ժամանակի դարուն նմանեալք, եւ պանձացեալք յիւրեանց յանցաւոր սնոտի ի մարմնաւոր տոհմականութիւնն ազգականութեան, զինուորական զվարսն ընտրեցին: Վասն այնորիկ անընտիրք եղեալք, ի հպարտութեանն խոտեցան ըստ յառագաջագոյն տեսլսեանն հօրն իւրեանց. ոչ մտին ի լուծ աստուածպաշտութեանն: Եւ ոչ այլ ոք ի նմին տանէ զաւակին Գրիգորի գոյր ոք. զի այնչափ իսկ կային մարմնաւոր զաւակին, եւ սոքա ինչ ոչ թէ արժանի հարցն գնացեալ նմանեցին վարուց: Եւ այլ ոչ ոք էր, որ զառաջնորդութիւն գլխաւորութեան քահանայապետութեանն վերակացութեանն ոք տէրունական տանն հրամանատարութեանն կատարեալ, պաշտաման յաջորդէր:
[ԺԴ]
Յաղագս վարուց եւ գործոց մեծին Դանիէլի` առն Աստուծոյ, եւ թէ որպէս յանդիմանեաց զթագաւորն Տիրան, եւ կամ ո'րպէս պատուհասեալ մեռաւ ի նմանէ:
Բայց յայնժամ դեռ եւս կենդանի էր ծերունի սուրբն մեծն քորեպիսկոպոսն Դանիէլ, այր սքանչելի: Աշակերտ եղեալ էր սա մեծին Գրիգորի, վերակացու եւ գլխաւոր Եկեղեաց նահանգին Տարօնո յ, Գրիգորի ձեռական` իշխանութեանն կողման մասին գործակալութեանն մեծի դատաւորութեանն, ունէր զիշխանութիւնն զայն առանձինն. այլ վերակացու եւ հրամանատար տեսուչ եւ հոգաբարձու ամենայն եկեղեցեացն Հայոց մեծաց ընդ ամենայն աեղիս. այլ եւ ի կողմանս Պարսից յօտար տեղիս քարոզեաց սա, եւ անթիւս ի մոլորութենէ դարձոյց:
Եւ էր սա ազգաւ ասորի. եւ ունէր սա զաստիճան աթոռոյն գլխաւորութեան Տարօնոյ, ի մեծն եւ նախ զառաջին եկեղեցին ի մայր եկեղեցեացն ամենայն հայաստանեայց: Այս ինքն նախ եւ զառաջին եւ գլխաւոր տեղին պատուական. զի յառաջ նախ անդ շինեալ էր սուրբ եկեղեցին, եւ ուղղեալ սեղան յանուն տեառն: Նոյնպէս եւ ի ներքոյ քան զնա մարգարէանոցն Յովհաննու, նոյնպէս մօտ ի տուն տեառն Հանգիստ առաքելոցն: Արդ այս տեղիք վասն յառաջակարգութեան` կանոնաւ ի հայրապետացն եւ ի թագաւորացն պատուեալք լինէին. որպէս ի Դարանաղեաց գաւառին յեկեղեցին Թորդանու պատուին վասն գերեզմանացն հայրապետին Գրիգորի եւ Արիստակէսի: Սոյնպէս եւ զյիշատակս թագաւորին Տրդատայ թէ կամօք թէ ակամայ, որ արժանին լեալ էր նախածանօթ ի Քրիստոսն հաւատոց: Վասն այսորիկ կամ եղեւ աշխարհին զնախնեաց ժամանակին հարանց եպիսկոպոսաց զայս տեղիս պատուել, ուր սոքա եդեալն էին. զի սիրելի էր աշխարհին` պատուիլ զյառաջընծայն Քրիստոսի զթագաւորն իւրեանց Տրդատ: Նոյնպէս եւ զյառաջեպիսկոպոսն զնախավաստակն Գրիգորիս. սոյնպէս եւ ի գաւառն այրարատեան զնախավկայսն Քրիստոսի, ուր Գայիանէն եւ Հռիփսիմէն կային, իւրեանց հանդերձ գործակցօքն. սոյնպէս առաւել եւ զնախեկեղեցին:
Այս տեղիքս սմա էին յանձն հանդերձ գաւառօքն յորս էին. հաւատարիմ էր սա այնմ գլխաւոր սեղանոյն, իշխանութեան աթոռոյն հայրապետացն, հաստատութեան ուխտին կաթողիկէ եկեղեցւոյն: Եւ էր սորա ընկալեալ զքորեպիսկոպոսութեան ձեռնադրութիւն աստիճանին ի ձեռաց մեծին Գրիգորի, յաւուրս յորում կործանեաց զբագինս մեհենիցն Հերակլեայ, այս ինքն Վահագնի, որում տեղոյ Աշտիշատն կարդացեալ. ուր նախ եդ զհիմունս եկեղեցւոյ սրբոյ:
Եւ էր սա այր զարմանալի, առնէր նշանս եւ զօրութիւնս մեծամեծս յանուն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի: Սա եւ կօշկօք քայլելոյն գնայր ի վերայ ջուրց գետոց, եւ ոչ թանային. եւ ոչ հանէր սա: Եւ յաւուրս ձմերանոյն` յորժամ կուտեալ դիզեալ զմեծութիւն բազմութիւն թանձրութեան ձեանցն կուտակեալ հիւս ձեանցն ի վերայ ձմերային լերանցն` յայնպիսի լերանց ի վերայ ընդ այնպիսի ժամանակի կամէր ուրեք երթալ ի պէտս ճանապարհի, յանկածօրէն ձիւնն ցամաք արջն լինէր առաջի նորա: Եւ զի կամէր ի հեռաստան ուրեք երթալ, իբրեւ զփայլակն սլացեալ լինէր անաշխատ. իբրեւ թռուցեալ յոր կամէրն երթալ ի տեղին, յանկարծօրէն անդ գտանէր: Յարուցանէր զմեռեալս, առնէր եւ բժշկութիւնս հիւանդաց, եւ այլ եւս մեծ նշանս եւ զօրութիւնս քան զնոյնս գործէր, զորս ոչ բաւեսցէ ընդ գրով նշմարանաց փակել: Եւ բնակութիւն իւրոց կայենիցն յանմերդի լերինս, այլ զտեսչութիւն մարդկան պիտոյից ոչ երբէք անփոյթ առնէր: Միահանդերձ մաշկանափորտն սանդաղաւոր, եւ կերակուր իւր արմատք բանջարոց, եւ գաւազան անգամ ընդ ինքեան ոչ ունէր: Եւ առ բանն Աստուծոյ այնչափ էր հզօր, զի զինչ հայցէրն յԱստուծոյ` առնոյր, եւ զոր ինչ ասէր` այն լինէր: Եւ կայեանք տեսչութեան իւրոյ, յորժամ յանապատաց ի շէնս իջանէր վասն գործոյ Աստուծոյ, ի գլխաւոր տեղիսն յեկեղեցեացն լինէր: Եւ յաճախ յակն աղբերն ի ներքոյ սարաբարձր մեհենատեղւոյն Հերակլեայ, որ կայ դէմ յանդիման լերինն մեծի` որում Ցուլն անուանեալ կարդան, ի բագնին տեղւոջէ ի բացագոյն իբրեւ քարընգէց մի ի ներքոյ կուսէ, ի դոյզն ծործորակին ի սակաւ անտառակին ի հացուտ պուրակին` որում անուն տեղոյն իսկ Հացեացն դրախտ կոչեն: Այս այն աղբեւրն է, յորում առնէր յայնժամ եւս վաղ մեծն Գրիգոր զմկրտութիւնսն զօրացն բազմաց: Յայնմ տեղոջ էր սորա կայեանք խցկան սրբոյն Դանիէլի. էր դարափոր արարեալ բնակութիւն. եւ յայնմ տեղոջ զդիտաւորութիւն այցելութեանն կատարէր:
Արդ միաժողով եղեալ մեծամեծք նախարարացն, եւ ի մի վայր եկեալք, խորհուրդք խորհեցան. հաւանեցուցին զթագաւորն, ածել զծերունին զԴանիէլ յիւրեանց բանակն, զի ածցեն կացուսցեն զնա իւրեանց գլուխ առաջնորդ, զի նստցի նա յաթոռն հայրապետական: Եւ յղեցին առ նա զՈմն իշխանն Սահառունեաց տոհմին, եւ զԱրտաւան զիշխանն Վանանդայ, եւ զԿարէն իշխանն Ամատունեաց տոհմին, եւ զՎարազ իշխանն Դիմաքսենից տոհմին: Եւ եկին նախարարքն հասին գտին զնա յԵկեղեաց գաւառին, ի գեւղն եկեղեցւոյն ի Թիլն. զի դեռ իմն զգործ մշակութեան Աստուծոյ գործէր: Եւ առին զնա եւ ածին առ թագաւորն Տիրան, ի գաւառն Աղձնեաց ի Բառաէջ յաւան: Եւ իբրեւ մտանէր առաջի թագաւորին Տիրանայ քորեպիսկոպոսն մեծն Դանիէլ, անդէն ի ձեռն առնոյր զկշտամբութիւն յանդիմանութեանն:
Սկսեալ խօսել, յառաջ մատուցեալ, ասէր` եթէ ընդէ՞ր մոռացարուք դուք զԱստուած զարարիչն ձեր, եւ զգութ նշանացն եւ խրատուց, եւ զսքանչելեաց` զոր արար առ հարսն ձեր եւ առ ձեզ. եւ դուք դարձայք ի մոլորութիւն կռապաշտութեան նախնեացն ձերոց, եւ յատելութիւնս եւ յագահութիւնս եւ ի զրկութիւնս եւ յաղքատակերութիւնս, ի պոռնկութիւնս, ի նենգութիւնս եւ ի միմեանս զրկութիւնս եւ ի սպանութիւնս: Կործանեցայք լքեայք կասեցէք կաղացայք յարդարութեան ճանապարհաց, եւ թողէք դուք զբարերարն ձեր զԱստուած` որ զձեզ յոչընչէ արար եւ հաստատեաց, եւ ի մոլորութիւնս ձեր անծանօթք եղերուք դուք ի նմանէ: Մինչ դուք զձեր անձինսդ անգիւտս արարեալ էիք ի կորստերանն, նա եկն ի խնդրել զձեզ. զի թէպէտ եւ ինքն իսկ միածին որդին Աստուծոյ եկն էջ ուսուցանել զՀայր իւրոց արարաձոց. զի թէպէտ եւ ոչ լուան նմա, եւ չարչարեցին եւս մինչեւ ի մահ, եւ համբեր, սակայն եւ ոչ նա զիւր զօրութիւնն ոչ թագոյց յումեքէ, զի պատճառք կենաց լիցի ամենեցուն: Եւ զորս եգիտ արժանիս եւ պատրաստականս իւրում յարութեանն, ընտրեաց, ուսոյց, եւ արձակեաց քարոզս եւ կոչնականս եւ հրաւիրակս` ի փրկութեան լոյսն հրաւիրել զձեզ:
Սակայն եւ դուք յայնմ` փոխանակ երախտեացն ապախտիս հատուցէք. զորմէ դուք իսկ նախ զձեր զքարոզն եւ զհրաւիրակն զառաքեալ առ ձեզ եկեալն սպանէք. զայն` որ եկեալ զձեզ կոչէր ի փրկական շնորհս արքայութեան տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի: Զի թէպէտ եւ դուք առ ձերում անմտութեան` տիրասպան ազգին խորհրդոյն հաղորդեցայք Հրէիցն. զի նոքա զտէրն կարծեցին սպանանել, հարքն ձեր զնորին առաքեալսն սպանին. եւ զհետ նորա նորին նմանին չարչարեցին վասն նոյն նորին իրաց: Իսկ զկնի սորին իրացս այսոցիկ եկին բազմութիւնք սրբոց վկայիցն Աստուծոյ, նոցին Առաքելոցն ճգնակիցք. որք մինչ ի վտանգ չարչարանացն ճգնեալք, մինչ յիւրեանց մահն, պնդեալք ցուցանեն ձեզ զճշմարտութիւնն, զի թերեւս նոքօք դառնայցէք յիմաստութիւն գիտութեան որդւոյն Աստուծոյ: Սակայն եւ առ նոսա լցէք կատարեցէք բովանդակեցէք զսովորութիւն սպանութեանց ամբարշտութեանցն կամացն ձերոց: Սակայն նորին արեամբն` զոր ասացի` բազում եւ պէսպէս նշանօք խրատեաց զձեզ, եւ ի մահ ոչ մտանեաց վասն բազում ողորմութեանն. եւ իւր մերձաւորս արար զձեզ, եւ խառնեաց զձեզ ի բնութիւն կանդանութեան ընտանութեան վարդապետութեանն իւրոյ, ուղղութեան օրինացն, յառաւելութիւին որդւոյն սիրելւոյ իւրոյ:
Եւ յետ այսորիկ եթող ձեզ զամենայն վնասս ձեր, եւ ետ ձեզ վարդապետս զսիրելիս իւր: Բայց դուք եւ ոչ զմի զայն ոչ յիշեցէք, ոյ եդիք ի մտի, ոչ կալայք ի սրտի, այլ յետս դարձայք` հրէական ազգին նմանեալք. առէք զնոյն յանձինս ձեր զնոցուն օրինակն գործոց: Զի պարտ էր ձեզ յիշել զերախտիսն տեառն ձերոյ Քրիստոսի, որ ոչ յիշեաց զմեղս հարցն ձերոց, եւ ոչ զանօրէնութիւնս ձեր: Եւ ձեզ չէր պարտ մոռանալ զճգնութիւն հարցն սրբոցն խրատչացն եւ վարդապետացն ձերոց, որք ուսուցիչքն էին ձեր, որք հանապազ տքնէին վասն փրկութեան ոգւոց ձերոց. եւ արժան էր ձեզ ունել գութ ընդ նոսա` որք հոգեպէս բանիւ վարդապետութեանն երկնեցին եւ ծնան զձեզ վերստին, եւ ըստ ձերում զերծման անդրէն դառնալոյ` դարձեալ միւսանգամ վերստին կրկնելոյ չարեացն ապաշխարելոյ ինքեանք իւրեանց խնդրուածովքն երկնեցին զձեզ դարձեալ, մինչեւ կարպարանեսցեն զՔրիստոս ի ձեզ, զի արժանի լինիջիք մտանել յերկնից յարքայութիւնն անդր: Պատշաճ էր եւ ձեզ խնամել զնոցին որդիսն եւ զաշակերտսն, որ ըստ հոգեւոր բանին ըստ աստուածային ծննդեանն էին որդիք, առաջնորդք եւ վերակացուք ձեր ի տէր. թող թէ որ մարմնապէս իսկ էին նոցա ճետք, եւ հոգեւոր նոցին գործոց ոչ ինչ պակաս քան զհարսն իւրեանց:
Արդ ձեր թողեալ զԱստուած, եւ յիշեցուցէք զչարիսն ձեր զառաջինս, եւ լցէք զչափ մեղացն հարցն ձերոց: Որ զի նոքա սպանին զհարսն սուրբս չարչարանօք` վասն բարւոյն չկամելոյ լսել զօգտակարն խրատ ի նոցանէն, եւ դուք զորդիս եւ զժառանգս եւ զգործակիցս եւ զնմանողս նոցին սպանէք, որք ոչ հաւանեալ գործոց մեղացն ձերոց, սուրբ մանուկն Յուսիկն զհայրապետն զաթոռակալն զվիճակակալն զվիճակին Թադէոսի առաքելոյն եւ զնորին նմանոյն Գրիգորի: Եւ դուք զհրէական բարուցն բերէք զօրինակն յանձինս ձեր, սպանութեանցն սովորութեանց զրկութիւնս. որպէս եւ նոքա անխրատք զիւրեանց զառաքեալսն կամ զմարգարէսն կոտորեցին, սոյնպէս եւ դուք ըստ նոցին օրինակի կատարեցէք:
Արդ վասն այսչափ ստութեանց ձերոց եւ պղծութեանց, բարձցէ տէր զթագաւորութիւնդ ձեր ի ձէնջ. բարձցէ եւ զքահանայութիւնդ ի ձէնջ: Ցրուեսջիք եւ բաժանեսջիք, եւ ցրուեսցին սահմանք ձեր որպէս եւ Իսրայէլ, եւ անտէրունչք եւ անխնայ եւ անխնամք լիջիք. եւ լիջիք դուք իբրեւ զխաշինք, զի ոչ գուցէ նոցա հովիւք: Մատնեսջիք իբրեւ զհօտ ի ձեռս գազանաց, եւ անկջիք ի փառաց ձերոց. եւ ի ձեռս օտար թշնամեաց մատնեսջիք դուք ի գերութիւն եւ ի լուծ ծառայութեան, եւ ոչ բարձցի երբէք կամ պակասեսցէ լուծ ծառայութեան ի ձէնջ. եւոչ երբէք պակասեսցէ լուծ չար ստրկութեան ծառայութեանն ի պարանոցաց ձերոց. հաշեսջիք եւ մաշեսցիք ի ցանկութիւնս ձեր: Որպէս պատառեցաւ Իսրայէլ, եւ ոչ կարկատեցաւ, սոյնպէս եւ դուք ցրուեսջիք եւ կործանեսջիք. եւ այլք վայելեսցեն ի վաստակս ձեր, եւ այլք կերիցեն զօրութիւնս ձեր. եւ ոչ ոք գտանիցի, որ փրկեսցէ զձեզ. եւ ոչ հաճեսցի ընդ ձեզ տէր, եւ ոչ նայեսցի եւ ոչ փրկեսցէ այլ զձեզ:
Այլ զի կոչեցէք զիս ելանել գալ առ ձեզ, զա՞յս ամենայն կամէիք լսել դուք յինէն: Եթէ իմ չէր զայս ամենայն պատմել ձեզ, սակայն այս ամենայն լինելոց էր ձեզ վասն սպանման արդարոյն մեծին մանկանն Յուսկան առաքինւոյն առաջնորդի ձերոյ, որ էր ի տանէն զաւակին Գրիգորոյ. զի այս ամենայն լինելոց է ձեզ, զի այսպէս եցոյց ինձ տէր: Այլ զի յղեցէքդ առ իս, եթէ ե'կ կաց մեզ գլուխ եւ առաջնորդ, զիա՞րդ լինիցիմ առաջնորդ այնոցիկ` որք ոչ դառնայցեն զկնի տեառն. կամ զիա՞րդ կայցեմ գլուխ ազգի, զորս եթող տէրն ի ձեռանէ: Կամ զիա՞րդ ամբառնայցեմ զձեռս իմ աղօթիւք առ Աստուած վասն այնոցիկ, որոց ձեռք իւրեանց շաղախեալ են արեամբ սրբոց տեառն. կամ զիա՞րդ եղէց բարեխօս վասն այնորիկ, որք նուաճեցինն. կամ զիա՞րդ մատուցանեմք աղօթս պաղատանս այնոցիկ` որք դարձուցին զթիկունս առ տէր, եւ ոչ զերեսս իւրեանց: Կամ զիա՞րդ խօսիցիմ ի հաշտութիւն վասն այնոցիկ, ոյք փախուցեալն են եւ ոչ կամին դառնալ. որոց ինքնին տէր նիւթեաց պատրաստեաց զամենայն չարիս ի վերայ նոցա վասն այսորիկ, զի ասացիք թէ ոչ տեսանէ տէր զայս ամենայն, եւ որ ինչ նման է սոցին բանիցս:
Զայս բանս խօսեցաւ սուրբ ծերունին Դանիէլ քորեպիսկոպոսն առաջի թագաւորին Տիրանայ, եւ առաջի իշխանացն, պետացն եւ ամենայն զօրացն: Եւ մինչ դեռ խօսէր նա զայս ամենայն, հիացեալ զարմացեալ թագաւորն միտ դնելով լուռ եւեթ կայր: Եւ եղեւ իբրեւ զայս ամենայն լուաւ, բորբոքեալ ի բարկութիւն դառնութեան ամբարշտութեան ցասման իւրոյ. զոր տայր հրաման անդէն խեղդամահ առնել զնա: Զոր իբրեւ լուեալ անդէն սպասաւորացն, կատարեցին զգործ հրամանին վաղվաղակի. բայց մեծամեծք նախարարացն աւագանին շատ եդին ի մտի արքային, զի մի' կատարեսցէ զչարութիւն կամացն իւրոց. առ դառնութեան սրտին ցասման, առ զայրուցս բարկութեանն` ոչ ինչ անսաց նոցա. այլ ճոպան ի փողս եդեալ, խեղդամահ արարին զնա: Այսպէս կատարեցաւ սուրբն Դանիէլ:
Եւ բարձին զմարմին նորա բազմութիւն մարդկան, որք տեղեակ էին նմա, եւ գիտէին զնա. եւ կամեցան մեծարել զնա ընդ ոսկերս սուրբ վկայիցն Քրիստոսի: Ապա ինքն յայտնեալ երեւեցաւ առն սրբոյ աշակերտին իւրում, որոյ անուն կոչէր Եպիփան, զի մի' ի պատիւ առցեն զոսկերս նորա իբրեւ զայլոցն. այլ տարցին ի տեղին` ուր ինքն հրամայեաց, եւ ծածկեսցեն ընդ հողով: Զի այսպէս յայտնեալ բարբառեցաւ նոցա. զի եթէ տէրունական մարմինն, ասէ, ի գերեզմանի ծածկեցաւ աւուրս երկուս մինչեւ ցօրն երրորդ` յորում յարեաւ առ հայր իւր, ո՞րչափ եւս առաւել պարտ է մերում հողեղէն մարմինս ընդ հողով ծածկել: Ապա բարձին զմարմին նորա սուրբ սիրելիք իւր աշակերտք, որոյ գլխաւորին անուն էր Շաղիտա, որ ի նմանէ իսկ աշխարհին Կորդուաց վարդապետ տուեալ էր. եւ երկրորդին անուն Եպիփան, որ գաւառին Աղձնեաց եւ մեծաց Ծոփաց ի նմանէ իսկ վարդապետեալ էր, եւ ընդ նոսա պաշտօնեայք բանակին: Եւ գնացին տարան եդին զմարմինն ի տեղւոջն` ուր յառաջագոյն էր կայեանք խցկանն իւրոյ յերկրին Տարօնոյ, որ էր մայր եկեղեցեացն Հայոց, մօտ յակն աղբերն` ուր առնէր Գրիգոր զմկրտութիւնսն աշխարհազօր բազմութեանն, ի տեղւոջն` որ անուանեալ կոչի Հացեաց դրախտ: Յայնմ տեղւոջ ծածկեցին զմարմին սրբոյն Դանիէլի ընդ հողով, ըստ յառաջագոյն տեսլեանն ըստ հրամանի նորա տուեալ:
[ԺԵ]
Յաղագս որդւոցն Յուսկան, եթէ ո'րպէս ընթադրեալ առ ոտն հարին զմեծ քահանայութեան զԱստուծոյ զպատիւն:
Ապա խորհուրդ արարին մատուցանել զորդի սրբոյն Յուսկան ի քահանայութիւն հարցն վարդապետութեանն: Ապա առանց իւրեանց կամացն ըմբռնեցան, եւ բռնաբարեցան ի միաբանութեան եպիսկոպոսացն. զի կալեալք, ակամայ առեալք զձեռնադրութիւն սարկաւագութեան` հարկեցան Պապն եւ Աթանագենէս: Որոց ընդ ոտն հարեալք զաւանդն հոգեւորն պատուի, անձամբ զանձինս իւրեանց, խտորատուր յարուեստն զինուորութեանն զինեցան, եւ յերկիր կործանեցան: Եւ ընտրեցին զերկրաւոր կեանս, եւ առին եւս իւրեանց կանայս զքորս թագաւորին, եւ մերժեցին զանձինս իւրեանց ի ժառանգութենէ Աստուծոյ: Բայց անուանք կանանց նոցա, անուն կնոջն Պապայ` Վարազդուխտ, նոքա անորդիք անզաւակ ելին յաշխարհէ. անուն կնոջն Աթանագենի` Բամբիշն. ի սոցանէ ծնաւ այր սքանչելի եւ զարմանալի Ներսէս, որ առ յապայն եկաց քահանայապետ:
Բայց յայնմ ժամանակի ոչ ոք գոյր, որ առաջնորդէր նոցա զքահանայապետութիւնն: Ապա խորհուրդ արարին` թէ զո' գտցեն իւրեանց առաջնորդ. ապա կամ եղեւ ամենեցուն առ հասարակ, զի ի նմին տանէ իշխանութեանն Գրիգորի գտցեն, որ կալցի նա զաթոռ հարցն:
[ԺԶ]
Յաղագս Փառինայ, որ կալաւ զաթոռ հայրապետացն:
Յայնմ ժամանակի համարեցան արժանի զՓառէն ոմն երէց, ի գաւառէն Տարօնոյ, ի մեծէ մարգարէանոցէն Յովհաննու, որ էր նախ շինեալ տուն աղօթից եւ խնդրուածոց ի հանգիստ սրբոցն, զի տեղին այն նմա էր հաւատացեալ: Ապա կոչեցին զնա առ արքայն. եւ առաքեաց զնա պատարագօք թագաւորն, եւ հրովարտակօք եւ ճոխ իշխանօքն որ ընդ նմա առաքեցանն, մեծ զօրավարն Հայոց` որում անուն էր Վասակ, ի մամիկոնեան տոհմէն. եւ Մեհենդակ ըռըշտունի, եւ Անդովկ սիւնի, եւ Արշաւիր կամսարական, մեծք եւ գլխաւորք նահապետք. եւ տասն այր այլ, արք պատուականք, առին գնացին զՓառէն սուրբ ի մայրաքաղաքն Գամրաց ի Կեսարիա, եւ անդ ձեռնադրեցին զան ի կաթողիկոսութիւն Հայոց մեծաց: Եւ գան դարձեալ յիւրեանց աշխարհն խաղաղութեամբ:
Եւ նստաւ Փառէն յաթոռ հայրապետական սակաւ ժամանակս. եւ այլ ինչ չհամարձակէր նա կամ խրատել ինչ, կամ յանդիմանել զմոլորութիւն ինչ զուրուք կամ զամբարշտութիւնս: Բայց միայն զիւր անձն սուրբ պահէր, եւ ի հարկէ ընգերէր անօրէն թագաւորին, եւ ըստ նորին կամացն երթեալ հնազանդեալ: Եւ յետ այսորիկ հանգեաւ, եւ յաւելաւ առ հարս իւր. եւ առեալ պաշտօնէիցն եկեղեցւոյ բանակին զմարմինն, գնացեալք ի գաւառն Տարօնոյ` տարան ի յագարակն մեծի մարգարէանոցին Յովհաննու, որ էր ինքն ի կենդանութեանն իւրում յառաջագոյն բնակեալ. եւ անդ գեղեցիկ շիրիմ գործեալ, եւ զսորա ոսկերս ծածկեցին:
[ԺԷ]
Յաղագս Շահակայ` որ էր ի զաւակէ Աղբիանոս եպիսկոպոսի, որ յաջորդեաց զտեղի հայրապետացն աթոռոյն. եւ թէ' որպէս յայնմ ժամանակի երկիրն Հայոց թողեալք զտէր եւ զպատուիրանս նորա:
Ապա յայնմ ժամանակի միաբան խորհեցան աշխարհօրէն խորհուրդ, եթէ ո'ւմ պարտ իցէ զհայրապետութեանն զկաթողիկոսութիւն ունել: Ապա իբրեւ ոչ ոք գոյր ի տանէն Գրիգորի այնմ արժանի, ապա նմանեցուցին զՇահակ ոմն անուն ի տոհմէ զաւակին Աղբիանոս եպիսկոպոսին:
Եւ տան զնա ի ձեռս իշխանին մարդպետութեանն, որում անուն իւր Հայր կոչէր. եւ յաւագաց գումարեն ընդ նմա զիշխանն Գարդմանաց ձորոյն. եւ առնեն ընդ նոսա այլ տասն նախարարս. եւ յուղարկեցին զնա մեծաշուք պատուով յերկիրն Գամրաց ի մեծ քաղաքն Կեսարիա: Անդ ձեռնադրեն զՇահակն ի կաթողիկոսութիւն Հայոց մեծաց, եւ պատուով դառնան առ թագաւորն:
Եւ յաջորդեաց զտեղի հայրապետացն Շահակն. եւ սա նմանեաց վարուցն Փառենայ: Առաջնորդէր սա աշխարհի ըստ նմին օրինակի: Բայց որոց հովուէրն` չեդեալք ունկն ինչ խրատու ճշմարտութեանն, այլ յանդիմանեալք` հոլանեալ գործէին զմեղս համարձակութեամբ, առանց խիթի յամենայն չարիս դարձեալք, թողեալք զտէր եւ զպատուիրանս նորա առ հասարակ թագաւորն եւ նախարարքն եւ իշխանքն: Եւս չար քան զնոսա առ մարդիկ մարդկանն ամբարշտեալք, ի հնութիւն առաջին գործոցն հարցն իւրեանց դարձեալք, ի փոքրկանց մինչեւ ցմեծամեծս ի յայս էին հարեալք ի սոյն կանխեալք: Վասն այսորիկ ամենայնի բարկացեալ տէր Աստուած ի վերայ նոցա` եթող ի ձեռանէ, արար զնոսա կոխան ի յարուցելոցն ի վերայ նոցա թշնամեաց նոցա: Քանզի ի ժամանակաց ի թագաւորութենէն Տրդատայ, յորմէ հետէ զտէրն ճանաչելոյ` արար խաղաղութիւն, եւ լռեցոյց շուրջ զթշնամիս նոցա, զի ցածոյց տէր զմարտ պատերազմացն ի սահմանաց նոցա, եւ մինչեւ յայն ժամանակ ոչ ընդ ումեք բանք գոյին ամբոխի կամ խռովութեան, եւ ի մեծի խաղաղութեան էին բնակեալք: Ապա ի ժամանակին յայնմիկ յարոյց զօրացոյց զգրգռութիւնս սահմանակցօք շուրջ յամենայն կողմանս զթշնամիս նոցա. եւ ոչ մի ոք ի թագաւորացն Հայոց ոչ ոք գտանէր նոցա բարեկամ, այլ ամենաքեան թշնամիք:
[ԺԸ]
Յաղագս Հայր մարդպետին, որ տայր կոտորել զազգս նախարարացն Հայոց:
Բայց յայնմ յանմիտ թագաւորութեանն ժամանակի ոչ միայն թշնամիք թշնամեաց, այլ եւ բարեկամք բարեկամաց եւ ընկերք ընկերաց դաւաճանութիւնս մատնութիւնս սկսան յարուցանել ի մէջ հայաստան երկրին, եւ բեւր ազգի ազգի թշնամութիւնս գործէին: Վասն զի անկաւ ի նոսա խռովութիւն ի տեառնէ, այս պղծութեան եւ ոգի մոլորութեան. զի նախ միմեամբք քանդեալք աւերեցան վասն անօրէնութեան իւրեանց: Բայց քան զամենեսին աւելի այր մի անօրէն եւ այսամուտ, որ աւելի ընդ ազգս նախարարացն գրգռէր զթագաւորն Տիրան: Այս ինքն որ ունէր զպատիւն մեծի մարդպետութեանն, այր ներքինի` չարասիրտ չարախորհուրդ չարագործ, որում Հայր կոչէին: Զբազումս ի նախարարացն ետ քսութեամբ առանց վնասու կոտորել, եւ խանգարեաց զմեծ տէրութիւն թագաւորութեանն: Մանաւանդ աւելի զերկու տոհմսն զաւագս տայր իւրով չարախօսութեամբ հանել ընդ սուր, եւ անունդ առնել միահաղոյն զտոհմսն Ռըշտունեաց եւ զտոհմն Արծրունեաց. բառնային ի միջոյ առանց ամենայն վնասու եւ յանցման, մինչ անգամ եւ զէգսն կոտորեցին ազգացն: Յայնմ ժամանակի ի գայթակղի գտանէին ի դայեակս մանկունս փախստեայս, զՏաճատ որդի Մեհընդակայ ըռըշտունւոյ. եւ միւս եւս Շաւասպ որդի Վաչէի արծրունւոյ. տղայք ստնդիայք, զոր ածին առաջի թագաւորին: Իբրեւ տեսանէր, տայր հրաման հանել փողոտել զմանկունսն. զի նոքա եւեթ ճետք մնացեալ էին յազգացն: Եւ անդ դիպեալ Արտաւազդ եւ Վասակ, արք ի մամիկոնեան տոհմէն, որք էին զօրավարք ամենայն զօրացն Հայոց, որք յարուցեալք անկան ի վերայ մանկանցն տղայոց, մէն մի յանթի հարեալք` ի դուրս գնացին. զէնն ի վեր առեալք, կռուոյ պատրաստէին` ի վերայ այնց մանկանց մեռանել: Զի թէպէտ եւ սնուցանէին նոքա զորդին զարքային զԱրշակ, սակայն զչարեալք ընդ գործ ժամանակին` թողին զսանն իւրեանց զԱրշակ, եւ գնացին ի բաց ի բանակէն արքունի: Եւ չոգան յաշխարհն իւրեանց յամուրս Տայոց. եւ անդ նստան ամս բազումս ընտանեօք իւրեանց, եւ թողին զայլ զտուն իւրեանց: Եւ սնուցանէին զայն մանկունսն, զՇաւասպն եւ զՏաճատ. եւ ետուն նոցա զդստերս իւրեանց ի կնութեան, ուստի դարձեալ միւսանգամ ազգն այն սերեցան. եւ ոչ խառնէին նոքա ի խորհուրդս Հայոց մինչեւ ի բազում ամս:
[ԺԹ]
Յաղագս որդւոցն Յուսկանն` Պապայն եւ Աթանագինէին, եթէ ո'րպէս կամ զիարդ սատակեցան յանօրէնութեան իւրեանց:
Այլ որդիքն Յուսկանն, Պապն եւ Աթանագենէս, յաստուածատեցութեանն զկեանս իւրեանց վարեցին. յանօրէնութեան եւ յամբարշտութեան շրջէին: Եւ զամենայն աւուրս կենաց իւրեանց ի մեծի յանդգնութեան էին, եւ ոչ երկեւղ Աստուծոյ առաջի աչաց նոցա. եւ ի բազում անառակութեան եւ ի գիջութեան գնային, եւ զկարգն Աստուծոյ արհամարհեալ այպանէին: Եւ էին նոքա յերկրին Տարօնոյ յեկեղեցւոջ յաւանին յԱշտիշատ, ուր զառաջինն էր շինեալ զեկեղեցին ի հաւոյն նոցա Գրիգորէ: Յայն գեւղ երկոքեան եղբարքն երթեալք համանէին` Պապն եւ Աթանագենէս: Եւ բազում հատեալ յարբշռութիւն, զԱստուծոյ զտաճարաւն այպն առնէին. եւ երթեալք երկոքին եղբարքն մտանէին յեպիսկոպոսանոցն` որ էրն անդ, եւ ըմպէին անդ գինի բոզօք եւ վարձակօք եւ գուսանօք եւ կատակօք, զսուրբ եւ զնուիրեալ տեղօքն քամահեալ` կոխան առնէին:
Եւ մինչ էին յուրախութեան մեծի, բազմեալք էին ի ներքս եպիսկոպոսանոցին ուտէին եւ ըմպէին, յանկարծակի հրեշտակ տեառն երեւեցեւ ի նմանութիւն փայլատական, եւ հարեալ սատակէր զերեկոսեան զեղբարսն միանգամայն ի բազմականին անդ: Եւ այլ մարդիկն` որք էին անդ, որք տաճարակիցք էին ուրախակիցք եւ բազմականակիցք էին, որք միանգամ անդ դիպեցան, առ հասարակ թողին եւ փախեան, եւ ելին արտաքս ի տաճարէ անտի: Եւ յահէն մեծէ այլ ոչ եւս ոք ի նոցանէ դարձաւ անդրէն. եւ ոչ ոք իշխեաց բնաւ այլ մարդ ի մարդկանէ մտաբերել մտանել ի ներքս, եւ ոչ ի դուրսն հուպ երթալ եւ դնել, քանզի ի բաց մնաց ի փախչելն նոցա. եւ ոչ յայլ աւուրս ոք առ դրօքն իշխէր անցանել:
Եւ Պապն եւ Աթանագենէս երկոքեան եղբարքն այսպէս սատակեցան. անկեալ դնէին ի ներքոյ եպիսկոպոսանոցին ի տեղւոջն բազմականացն: Եւ դրունք տաճարին ի բաց կային, եւ ոք հուպ չիշխէր երթալ. մինչեւ նեխեցան մարմինք նոցա եւ կողոպտեցան, եւ յաղկեցան. քակեցան լուծան ի միմեանց, ցրուեցան ոսկերք նոցա: Եւ բազում ամիսք անցանէին ի վերայ իրացն. ապա իշխեցին մտանել ժողովել բառնալ հանել անտի զոսկերս նոցա, եւ գտանէին զնոսա լոկ ցամաքեալ զկճղացեալ զոսկորս նոցա. եւ հանէին յայգւոջն եկեղեցոյն, որում Ագարակն կոչեն: Բայց մնաց Աթանագենի որդի ի Բամբշնէ ի քեռէ թագաւորին, եւ անուն նորա Ներսէս, որ եկաց յաթոռ հայրապետացն առ յապայ ամենայն երկիր Հայոց: Բայց Պապոյ ի բուն ի կնոջէն ոչ մնաց, այլ էր նորա հարճ մի ի գաւառէն Տարօնոյ, ի Հացեաց գեղջէ կարճազատացն. եւ մնաց որ ի հարճէ անտի ի Հացեկացւոյն որում անուն իւր` որդւոյ հարճին Վրիկ կոչէր:
[Ի]
Յաղագս Տիրանայ թագաւորին, եթէ ո'րպէս մատնեցաւ յիւրմէ սենեկապետէն ի Փիսակայ Սիւնոյ, եթէ' կորեաւ, եւ գերեցաւ ի Վարազէ իշխանէն պարսկէ. եւ կամ ո'րպէս ամենայն երկիրն Հայոց ընդ նմին գերեցաւ:
Բայց դեռ բարեկամութիւն էր ի մէջ թագաւորացն երկոցունց, ի մէջ թագաւորին Հայոց եւ Պարսից: Նստէր յաշխարհին Ատրպատական որում անուն կոչէր բարձգահին իւրում` Շապուհ Վարազ: Արդ մինչ դեռ եւս յոյժ խաղաղութիւն էր ի մէջ թագաւորացն երկոցունց, անկաւ ի տեառնէ խռովութիւն ոչինչ բանիւք` արամբ միով անարգաւ, որ ոչ ինչ պակաս քան զդեւ էր մոլութեամբ, որոյ անուն Փիսակ կոչիւր. որ սենեկապետն էր արքային Տիրանայ, ազգաւ սիւնի: Սա դեսպանագնացեալ էր առ Վարազ Շապուհ, զոր թողեալն էր սահմանապահ արքային Պարսից յԱտրպատական աշխարհին:
Զայնու ժամանակաւ ձի մի էր երիվար արքային Տիրանայ, զորմէ կարի զարմանային: Եւ էր ձին գունով ճարտուկ ճանճկէն. սա լի էր քաջութեամբ, անուանի եւ հոյակապ, մեծ եւ բարձր` երկայն քան զամենայն ձիս, եւ տեսանելով քան զայլս գեղեցիկ, զանազան` որ համեմատ նմա այլ ոչ գտանէր: Զորմէ յերթալն իւրոյ դեսպանութեանն` սենեկապետն արքային Փիսակ մատնեաց զձին Վարազայ, վասն զի բարեկամացեալ էր ընդ նմա. եւ ի նմանէն ինքն թուղթ առեալ, բերեալ մատուցանէր արքային Հայոց: Զորմէ չհաւանեալ տալ, ոչ առնոյր յանձն: Այլ վասն զի կասկածէր յառնէն` զի գոյժ խռովութիւն ինչ ի մէջ թագաւորացն երկոցունցն արասցէ, ի խնդիր անկանէր զնոյն գոյն ձի, զնոյն նշան, զնոյն պատկեր, բաց ի մեծութենէ` զի այնչափ ուրեք ոչ գտանէր, զնոյն նման զնոյն կերպարանս ճարտուկ ճանճկէն գտեալ, եւ հանդերձ հրովարտակօք եւ պատարագօք ի ձեռն մոլեկան Փիսակայն առ իշխանն յԱտրպատական առ Վարազն արձակէր: Եւ միտս դնելով խորհուրդ առնէր. զի ասասցես, ասէ, եթէ այս ինքն է զոր խնդրեցերն, զի առ սէր ոչ խնայեաց ի քէն: Իսկ նա յորժամ հասեալ առ Վարազն, յայտ առնէր խնայութեանն, ի գրգռութիւն ջանացեալ` ոչ կամէր բժշկել զնենգախօսութիւնն իւր. այլ եւս քան զեւս սրեալ զչարախօսութիւնն իւր, ասելով եթէ այնչափ ի հեռ եւ ի նախանձ, ի չարակնութեան եւ ի թշնամութեան, ի յատելութեան եւ ի չկամութեան, յերկմտութեան եւ յաներկիւղութեան առ թագաւորն Պարսից եւ առ ամենայն զօրսն Պարսից արքայն Հայոց Տիրան, մինչ անգամ վասն կաշոյ միոջ խնայ արարեալ` թագոյց, եւ զքեզ ծաղր արարեալ, եւ այլ ընդ այլոյ զմիտս գողանալ քո. զոր յիմ ձեռն ետ ածել, առ քեզ առաքեաց: Եւ ոչ այդ միայն է, ասէ. այլ ի կայսր եւ ի զօրս նորա յուսացեալ, խորհի հանել զթագաւորութիւն Պարսից յազգէն Սասանայ. զի ասէ, թէ մեր լեալ է եւ հարցն մերոց այն տէրութիւնն: Արդ ասէ, թէ չեմ ծուղալոց` մինչեւ դարձցի պատիւ հարցն նախնեաց. զնախնի զթագաւորութիւնն այսրէն առ որդի եւ առ զաւակ նոցա յազգս իմ եւ ի տունս իմ եւ յանձն իմ դարձուցանեմ: Եւ այսչափ եւ այսպիսի բանիւք գրգռէր զնա Փիսակն անօրէն ի վերայ տեառն իւրոյ բնակի, եւ նիւթէր զմահ ի վերայ իւրոյ թագաւորին: Ապա իբրեւ զայս ամենայն լուաւ Վարազ Շապուհ ատրպատական մարզպան ի կատաղախօս ի շնաբերանն Փիսակայ, վաղվաղակի նամակ ամբաստանութեան գրեալ Վարազայ յարքայէն Հայոց` մատուցանէր Ներսեհի արքային Պարսից: Եւ այնչափ զայրացոյց գրգռեաց յուզեաց դրդեաց սրտմտեցոյց բարկացոյց զթագաւորն Պարսից ի վերայ արքային Հայոց, որ ապա ա'ռ հրաման ի նմանէ, զինչ եւ է հնար գտանել մարթել ճանապարհս, մեքենայիւք գայթակղութիւնս դնել` որսալ ըմբռնել զարքայն Հայոց: Եւ մինչ դեռ խաղաղութիւն էր ի մէջ թագաւորացն երկոցունց, բարկութիւն տեառն գրգռեաց յուզեաց զվրէժս, զի խնդրեսցին սուրբ արիւնք մահուցն երկուց մեծացն քահանայիցն առաջնորդացն յանօրէնն Տիրանայ:
Ապա յայնմ ժամանակի Վարազն արձակէր դեսպան առ արքայն Հայոց, ի հաշտութիւն խաղաղութեան դաւով խօսել ընդ նմա. զանձուկ սիրոյ պատճառեալ, համարձակութիւն խնդրէր` գալ նմա առ նա: Իսկ իբրեւ լուաւ զայն Տիրան արքայն Հայոց, փութապէս վաղվաղակի մեծաւ ուրախութեամբ առ ինքն կոչել հրամայէր: Եւ մինչ չեւ նա եկեալ էր, խորհէր արքայն ընդ իւր ծառայսն ներքինիսն սպասաւորսն իւրում սենեկի. ասէ. Արժան է մեզ, այր որ գայ առ մեզ` զբօսուցանել եւ ուրախ առնել որսովք եւ բազմականօք, եւ ամենայն պէսպէս վայելչութեամբք: Այլ ոչ եթէ այնչափ ինչ արժան է զմեծ ինչ որսոյ տեղիս ի մերում երկրի աստ նմա տեսանել` վասն չարակնութեան յաչաղանաց չարաբարութեան նենգութեանն ազգին Պարսկաց. այլ նմանեցուցէք տեղիս դոյզնագիւտ որսոց ինչ` որով լոկ զբօսուսցուք զնա, եւ մի' որսասցուք զառատ ինչ որսոց զտեղիս, եւ զի մի' մեծ ինչ նախճիրս որսոց կոտորեալ առ ի ցոյցս առնելոյ: Այլ վարկպարազի արասցուք, ասէ, վասն դառնացող չար ազգին չարութեանն դառնացող ազգին: Այլ յերկրին Ապահունեաց, յոտինն մեծի լերինն Մասեաց, տեղին զայն որսասցուք. տեղւոյն` որում անուն կոչի քաղաք Աղիորսք:
Ապա եկն եհաս Շապուհ Վարազն երիւք հազարօքն, եւ յանդիման եղեւ թագաւորին յերկին Ապահունեաց. եւ մեծապէս մեծարեցաւ ի նմանէ: Եւ այն բանքն, որ վասն որսոյն ի թագաւորէն ասացաւ, վաղվաղակի յունկն զօրավարին Պարսից հասանէին ի բերանոյ շորիկն շոգմոգն տիրանենկն եւ տիրադրուժն տիրասպանուն տիրամատնիչն Փիսակայ, յայն յաշխարհակորոյս յառնէ անտի. եւ աւուրս սակաւս ուրախ լինէին ի միասին: Այլ իշխանն Պարսից զթշնամութիւնն` զոր ունէր ի ներքոյ, խորամանգեալ ծածկեալ մեքենայեալ առագաստեալ բերէր, եւ առնէր սպաս զդաւն կատարել:
Եւ ի ժամանակին յայնմիկ այնպէս դիպեցաւ, յայնմ ժամանակի զօրավարքն չէին անդ, սարտուցեալ էին. եւ այլ մեծամեծք նախարարացն, եւ աւագ տանուտէրք ազատանին, սոյնպէս եւ զօրքն արքունի յիւրաքանչիւր տունս յիւրաքանչիւր կայեանս յիւրաքանչիւր դադարս դադարեալ էին: Եւ ոչ ոք էր` որ մնացեալ էր առ թագաւորին, եւ ոչ գունդ եւ այրեւձի. բայց միայն սակաւ սպասաւորօք հանդերձ, եւ որսոցն պառականօք, եւ ռահվիրայ մարդկաւն, եւ խառնաղանջ խորանապահ զօրուն, եւ ռամիկսպաս զօրօքն, եւ տիկնաւն հանդերձ եւ արքայորդին մանուկն Արշակ: Այսպէս սակաւուք դիպեալ ի ժամանակին յայնմիկ, զի թէպէտ եւ տեսեալ հարուստ գնդաւ եկեալ զօրավարն Պարսից, զի էին ընդ նմա սպառազէնք վառեալք արք իբրեւ երեք հազարք, ոչ ինչ խիթացեալ զգուշաւ անկասկած լինէր: Քանզի տեսանէր զնա իբրեւ ի պատճառս խաղաղութեան եկեալ, մեծաւ պատարագօք եւ պատուական ընծայիւք եւ մեծաշուք մեծարանօք:
Եւ իբրեւ ոչ ինչ բազում աւուրք ընդ մէջ եղեն, յընթրիս կոչեն ի հաց հրաւիրեալ զարքայն. ի պատիւ մեծարանաց կոչէր: Ապա իբրեւ ընդ գինիս մտին, քաջ արբեալ լինէին թագաւորն եւ որ ընդ նմայն էին, զօրն դարանակալ յանպատրաստից յանկարծօրէն յայլակարծուց զնոսա յանկարծուստ յիւրաքանչիւր բազմականի ի վերայ հասեալք ըմբռնէին, եւ վահանափակ շերտաւորացն պատէին զթագաւորն Տիրան: Եւ կալեալ կապեալ զոտս եւ զձեռս նորա ի կապս երկաթիս, եւ զբանակն` զոր գտանէր` աւար հարկանէր. եւ զգանձս եւ զստացուածս, զկին եւ զորդիս թագաւորին, զոր գտին ի բանակին, խաղացուցին յերկրէն Ապահունեաց:
Իբրեւ եկին համին ի գեւղ մի, որում անուն Դալարիս կոչէին, յորժամ եկն եմուտ զօրավարն Պարսից ի ներքս ի գեւղն Դալարիս, ածէր կապեալ զարքայն Տիրան ընդ իւր: Եւ ասէ Վարազ, Աղէ` տեսէ'ք ածուղ, որով երկաթ շողացուսցուք, զի զաչս խարեսցուք զարքայիս Հայոց: Եւ անդէն բերին ածուղ, որով խարէին զաչսն Տիրանայ: Ապա ինքն խօսել սկսաւ Տիրան, եւ ասէ. Փոխանակ զի իմ երկու աչքս լուսաւորքս խաւարեցան յայս տեղւոջս, արդ փոխանակ Դալարեացս անուան, Ածուղ անուն լիցի սմա մինչեւ ցյաւիտեանս ժամանակաց. եւ այս երեւոյթ նշանակս մնասցէ յիմ յիշատակի: Այլ ինձ յուշ եղեւ եւ գիտեմ` թէ այն զի խնդրեցաւ յինէն վրէժ չարեաց մեղացն իմոց, փոխանակ զի խաւարեցուցի ես յաշխարհս` որում թագաւորեալ էի` յերկուց լուսաւոր վարդապետացն, եւ կարծեցի շիջուցանել զլոյսն ճշմարտութեանն քարոզութեանն երկուց հաւատարմացն, վասն այսորիկ խաւարեցաւ լոյս տեսանելեաց աչացս իմոց:
Եւ յայնմ ժամանակի վաղվաղակի փութանակի չու առնէր յԱծուղ գեղջէն, խաղայր գնայր ճեպով իշխանն արքային Պարսից հանդերձ Տիրանաւ արքայիւ եւ ամենայն գերութեամբն յերկիրն Պարսից. եւ երթայր յԱսորեստան առ տէրն իւր յարքայն Պարսից: Լու եղեւ այս ամենայն կործանումն գուժի չարեացն յանկարծօրէն թշուառութեանն հասելոյ: Ապա ժողով լինէր նախարարացն եւ իշքանացն, գործակալք եւ զօրագլուխք, պետք եւ ամենայն աշխարհաժողովք բազմութեանն եկելոց կուտելոցն: Թէպէտ եւ ժողովեցան կազմեցան գունդ եղեն, պատրաստութեամբ զհետ կրթէին Վարազայ, ոչ ինչ կարացին հասանել: Սակայն հասանէին առնուին զկողմ ի Պարսից աշխարհէն. առ հասարակ մարդակոտոր առնէին, եւ զաշխարհն յայրեաց եւ յաւար դարձուցանէին: Եւ ինքեանք դառնային, եւ ի մի վայր ժողովէին, կոծ եդեալ աշխարանօք լային զիւրեանց բնակ տէրն զարքայն Հայոց. սոյնպէս եւ զկորուստ աշխարհին, եւ զանձանց անտէրչութիւն կործանմանն վարանացն աղիողորմ գործէին:
[ԻԱ]
Յաղագս թէ ո'րպէս ժողովեցան միաբանութեամբ նախարարքն Հայոց, եւ չոգան ածին զթագաւորն Յունաց` իւրեանց ի թիկունս օգնականութեան ի յերկիրն Հայոց. եւ թէ ո'րպէս եկն թագաւորն Պարսից բազում զօրօք, եւ Ներսեհ արքայն Պարսից միաձի ճողոպրեալ փախստական անկանէր յերկիրն Պարսից:
Ապա առաւել ժողովեցան ի մի ժողով միաբանութեանն մարդիկ աշխարհին Հայաստան երկրին. նախարարք մեծամեծք. աւագք, կուսակալք, աշխարհակալք, ազատք, զօրագլուխք, դատաւորք պետք, իշխանք. բայց ի զօրավարացն, այլ եւ ի շինականաց անգամ ռամիկ մարդկանն: Ապա խօսել սկսան այր ընդ ընգերի, եւ ասեն. Զինչ է այս, որ ի սուգ մտեալ եմք. թշնամիք այսու գամագիւտ լինին. այլ քան սակաւ ժամանակք են, այսրէն արշաւեսցեն թշնամիքն: Այլ եկա'յք, ասեն, զանձինս անձամբք մխիթարեսցուք. անձանց եւ աշխարհի պահ կալցուք, եւ զտեառն բնակի վրէժ խնդրեսցուք: Ապա առ հասարակ ամենայն մարդիկ աշխարհին ի մի միաբանութիւն եւ ի մի խորհուրդս ժողովեցան վասն օգնականութեան եւ ի թիկունս իւրեանց գտանելոյ: Յայնմ ժամանակի առաքեցին ի մեծ նախարարաց անտի աւագանին Հայոց հանդերձ պատարագօք առ թագաւորն Յունաց, զի ի նա ձեռս տուեալ` ծառայեսցեն նմա հնազանդութեամբ, եւ լինիցի նա նոցա թիկունք օգնականութեան` խնդրել վրէժս ի թշնամեաց նոցա: Ապա առաքեցին զԱնդովկ նահապետն Սիւնեաց, եւ զԱրշաւիրն կամսարական, նահապետն Արշարունեաց, որք երթեալ հասեալ էին յաշխարհն Յունաց ի կայսերական պաղատն թագաւորացն. եւ տային զհրովարտակն, եւ ունէին զպատարագսն բերեալ առաջի, եւ մատուցանէին զաշխարհապաղատ պատգամսն առաջի թագաւորին: Զոր իբրեւ լուաւ կայսրն զիրսն զայնոսիկ, մեծաւ փութով եւ բազում պատրաստութեամբ ի խնդիր ելանէր իրին հասելոյ. եւ օգնական եւ թիկունք լինէր աշխարին Հայոց: Մանաւանդ զի զուխտն յիշեալ զդաշանցն կռելոց զերդմանցն հաստատութեան, միջնորդութեամբ ի մէջ կայսերն Կոստանդիանոսի եւ ի մէջ թագաւորին Տրդատայ եղեալ էր:
Արդ մինչ դեռ դեսպանքն երթեալք յերկրէն Հայոց ի կայսերական պաղատն` չեւ էին անդրէն յիւրեանց աշխարհն դարձեալ, ի կողմանց արեւելից խաղաց գնաց ինքն Ներսեհ արքայն Պարսից, գալ առնուլ այրել եւ աւերել, կորուսանել եւ միահաղոյն իսկ յիւր վտարել զսահմանս Հայաստան երկրին: Եւ առեալ զամենայն զօրս իւր բնիւ աղխիւ եւ ամենայն մեծաւ կարաւանաւ, փղակոյտն բազմութեամբ հանդերձ, անթիւ վաճառօք եւ բնիւն մաշկապաճենօքն, եւ ամենայն կանանօքն, եւ հանդերձ տիկնանց տիկնաւն, եկն եհաս ի սահմանս Հայոց. խճողեաց ելից զերկիրն առ հասարակ: Յայնմ ժամանակի ազատազօրքն նախարարացն Հայոց առեալք զիւրաքանչիւր ընդանիս, լինէին փախստականք, ի կողմանս Յունաց անգանէին, գոյժ տային կայսերն բազմագունդ բանակին նախարարացն: Ապա իբրեւ զայս ամենայն լսէր թագաւորն Յունաց, նոյնօրինակ եւ նա զիւր զօրսն գումարէր. եւ չու արաեալ գայր հասանէր յերկիրն Հայոց ընդդէմ թագաւորին Պարսից: Եւ եթող զիւր զբանակն զՍատաղ քաղաքաւն. եւ ինքն ընտրեաց իւր արս երկուս գլխաւորս, արս իմաստունս հայաստան բանակէն, այս ինքն զԱրշաւիրն եւ զԱնդովկն. զի այս արք էին, որ չոգան առ նա դեսպանութեամբ յառաջնում նուագին: Եւ այսպէս հանդերձ նոքօք ինքն իսկ կայսրն ի շինականութեան կերպարանս ի կաղամբավաճառի օրինի, մտանէր ի բանակն Պարսից:
Իբրեւ էր նա բանակեալ ի գաւառին Բասենոյ, ի գիւղն` որ անուանեալ կոչի Ոսխայ, եկին մտին ի բանակն արքային Պարսից, դիտեցին քննեցին զչափ առին զնոցա զօրութիւն զօրացն: Եւ անտի դարձան յիւրեանց բանակն, կազմեցան պատրաստեցան. գային հասանէին գտանէին զբանակն արքային Պարսից ի նմին տեղւոջ բանակեալ ի պղերգութեան յանհոգութեան յանկասկած խաղաղութեան: Ապա հասեալ ի տուընջէն ժամուն, անկանէին ի վերայ թագաւորին Պարսից, ընդ սուր զամենայն բանակն հանէին, եւ ոչ զմի ոչ ապրեցուցանէին: Եւ առին զկապուտ զաւար բանակին, եւ զկանայս թագաւորին եւ զբամբիշն, եւ զբանսկան ընդ նոսին, եւ զինչս եւ զստացուածս նոցին ընդ նմին ի գերութիւն վարէին, զկանայս նոցա եւ զգանձս եւ զկեանս եւ զկազմած նոցա: Բայց միայն թագաւորն պրծեալ մազապուր, պէշասպիկ մի սուրհանդակ առաջի, պրծեալ ելանէր փախստական. հազիւ ուրեմն կարէր անկանել հասանել յաշխարհ իւր: Իսկ կայսրն մեծաւ շքեղութեամբ անուանի պերճացեալ ի մէջ բանակին երեւեալ. զայր ի չափ հասեալ առ հասարակ կոտորէին, եւ զայլ ամենայն ի գերութիւն վարէին յերկիրն Յունաց: Եւ ի վերայ երկրին թողոյր զիշխանսն վերակացուս զԱնդովկ եւ զԱրշաւիր, մեծապարգեւ մեծապատիւ մեծարէր. եւ յանձն արարեալ զնոսա ամենայն իշխանացն եւ զաշխարհն նոցա, եւ ինքն կայսրն չու արարեալ գնաց յերկիր իւր յերկիրն Յունաց:
Եւ արքայն Պարսից գնացեալ փախստական յերկիր իւր. եւ իբրեւ եհաս անդր` ժողովէր առ ինքն զամենայն մնացեալս իշխանութեան իւրոյ, եւ ի խոյզ եւ ի խնդիր անկանէր: Խորհուրդ ի մէջ առնոյր` հարցեւքնին առնել. հրամայէր վերստին, զի տեսցեն եւ յայտ արասցեն` թէ ուստի' եղեւ սկիզբն պատերազմացն եւ մարտին: Ապա ի վեր եկին եւ յայտնեցան իրքն առաջի նորա. զի յոչինչ իրաց ի վատթար բանից համարեցան զիրսն եղեալս, վասն ձիոյ միոյ կարծիս առնել զայն ամբոխ խռովութեան ի մոլեկան առնէն Շապուհ Վարազայն: Ապա հրաման ետ հանել զպատիւն ի բաց, եւ մերկանալ ի նմանէ զպատուական պատմուճանն, եւ մեծաց հարուածոց արժանի առնէր զՎարազն. ըստ պարսկի օրինակին հրամայէր զմորթն ի բաց հանել, եւ խոտով լնուլ, եւ ի հրապարակի իւրում ի տեսիլ ծանականաց կանկնել հրամայէր: Եւ ինքն ի զղջումն եկեալ վասն իրացն եղելոց, ապա արձակէր զիշխանսն պատուականս ի հնազանդութիւն խաղաղութեան վասն գերեդարձ առնել ի կայսերէն միւսանգամ, եւ այնուհետեւ աղօթակերս արձակել ի հաշտութիւն խաղաղութեան խօսել ընդ կայսերն, զի գոնեայ զկանայս իւր արձակեսցէ ի գերութենէն, եւ բարձցէ ի նմանէ զծանակութեանցն զդսրովութեանցն նախատինս:
Ապա գրէր հրովարտակ թագաւորն Յունաց Վաղէս առ արքայն Պարսից. Նախ դու, ասէ, դարձուսցես զգերութիւն առեալ յերկրէն Հայոց, եւ զթագաւորն Տիրան ինքնին գլխովին, եւ զամենայն ինչ զոր առեալ իցէ անտի. ապա յորժամ զայդ արասցես, եւ ես զիմս դարձուցից զոր առեալ եմ. զի եթէ ոչ նախ դու զնոցա զաւարն դարձուսցես, եւ ես ապա զքոյդ դարձուցից: Եւ իբրեւ լուաւ զայն հրաման արքայն Պարսից, վաղվաղակի զիրսն կատարէր. հանէր զկապեալն Տիրան ի տանէն բանդի կապանաց, խօսէր ընդ նմա ողոքով, զի թագաւորեցուսցէ զնա անդրէն յիւր աշխարհն արձակելով, զի երթիցէ նա պատուով: Ապա տուեալ պատասխանի Տիրանայ, եթէ անօգուտ է ինձ եւ անպատշաճ է` կուրութեամբ, անմարթ իսկ է կարի, ունել զթագաւորութիւն. բայց փոխանակ իմ թագաւորեցո զԱրշակ զորդի իմ:
Յայնմ ժամանակի թագաւորեցուցանէր զԱրշակ որդի նորա ի վերայ աշխարհին Հայոց. եւ զկանայս թագաւորին եւ զայլ գերին ամենայն, գանձիւք ընծայիւք եւ ստացուածովք հանդերձ, եւ միանգամայն դարձ առնէր ամենայն գերութեան: Եւ զինքնին Տիրան թագաւորն Պարսից հանդերձեաց կազմեաց մեծաւ կազմութեամբ, եւ արձակեաց յիւր աշխարհէն յերկիրն Հայոց. եւ կատարեալ հաւատարմացոյց զասացեալսն հրամանաց թագաւորին Յունաց: Եւ իբրեւ զնոսա ի Հայս յուղարկէր, ապա եւ զ՚ի թագաւորէն Յունաց զառ ինքն եկեալսն դեսպանսն արձակէր յիւրմէ, զի երթիցեն պատմեսցեն թագաւորին Յունաց` թէ ո'րպէս եւ կամ զիա'րդ նա զհրամանսն կատարեաց զթագաւորին Յունաց, զի եւ թագաւորն Յունաց դարձուսցէ զգերութիւնն` զոր առեալ զթագաւորին Պարսից: Եւ եղեւ իբրեւ լուաւ զայնս ամենայն թագաւորն Յունաց` եթէ կատարեաց ի գլուխ եհան զայս ամենայն ի նմանէ զտուեալ հրամանն թագաւորն Պարսից, եւ դարձ արար գերութեանն Հայոց եւ Տիրանայ արքային, հաճեցաւ: Յայնմ ժամանակի եւ թագաւորն Յունաց առնէր գերէդարձ գերութեան արքային Պարսից: Եւ հանդերձեաց կազմեաց թագաւորն Յունաց զկանայս թագաւորին Պարսից մեծաւ պատուով, եւ զամենայն գերութիւնս նոցա ընդ նոսին յերկրէն Յունաց յերկիրն Պարսից դարձուցանէր, եւ բարեաւ առ թագաւորն յուղարկէր:
Կատարեցաւ երրորդ դարք, քսան եւ մի պատմութեանց դպրութիւնք, ժամանակագիր կանոնք Փաւստեայ Բիւզանդեայ ժամանակագիր մեծի պատմագրի, որ էր ժամանակագիր Յունաց:
ԲՈՒԶԱՆԴԱՐԱՆ
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՔ
ՉՈՐՐՈՐԴ ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ
ԿԱՆՈՆՔ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳԻՐՔ ՄԱՏԵՆԻՑ ՏԱՆ ՈՐԴՒՈՑ ԹՈՐԳՈՄԱՅ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՀԱՅՈՑ
ՉՈՐՐՈՐԴ ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ ԿԱՆՈՆՔ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳԻՐՔ ՄԱՏԵՆԻՑ ՏԱՆ ՈՐԴՒՈՑ ԹՈՐԳՈՄԱՅ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՀԱՅՈՑ ԳԼՈՒԽ
[Ա]
Յաղագս թէ ո'րպէս յետ բազում շփոթի պատերազմացն Ներսեհ արքայն Պարսից թէ ո'րպէս թագաւորեցոյց զԱրշակ զորդի Տիրանայ, եւ արձակեաց յաշխարհն Հայոց հանդերձ Տիրանաւ հարբ իւրով եւ ամենայն գերութեամբն հանդերձ:
Այլ իբրեւ եղեւ հաճութիւն եւ բազում խաղաղութիւն ի մէջ թագաւորին Յունաց եւ Ներսեհի արքային Պարսից, հաւանեցան մեծաւ սիրով առնել զկամս միմեանց. եւ դարձուցանէր կայսրն Յունաց զգերութիւն արքային Պարսից: Ապա եւ թագաւորն Պարսից Ներսեհ թագաւորեցոյց զԱրշակ որդի Տիրանայ, եւ հարբ նորին եւ հանդերձ կանամբք իւրեանց եւ ամենայն գերութեամբ հանդերձ եւ գանձիւք իւրեանց եւ ստացուածովք արձակեաց մեծաւ փառօք: Խաղաց գնաց Արշակ արքայ Հայոց մեծաց, թագաւորեաց յերկրին ասորեստանեայց հանդերձ հարբն իւրով եւ ամենայն ընտանեօքն իւրովք, եկն եհաս յերկիրն Հայոց, եւ ժողովեաց զցրուեալս երկրին, եւ թագաւորեաց ի վերայ նոցա:
Եւ եղեւ խաղաղութիւն մեծ ի ժամանակին յայնմիկ:
Ժողովեցան ամենայն թագուցեալքն փախուցեալք կորուսեալք երկրին Հայոց. եւ էին անկասկածք բնակեալ ի խաղաղութեան մեծի ընդ հովանեաւ արքային Արշակայ: Ապա կարգեցան կազմեցան յօրինեցան խաղաղացան աշխարհն Հայոց ի մէջ երկուց թագաւորացն. եւ յայնմ հետէ բնակեալք խաղաղութեամբ վայելեալք յիւրաքանչիւր յարարս իւրեանց:
[Բ]
Յաղագս շինութեան կարգաց յօրինելոց աշխարհին, նուաճութեան յիւրաքանչիւր տեղիս վարուց կարգաց, նորոգելոյ աշխարհին թագաւորութեան Հայոց:
Յայնմ ժամանակի խնդիր ելանէր արքայն Արշակ տոհմին զօրավացաց ազգին քաջացն Մամիկոնենից. մանաւանդ զի իւր դայեակս եւ սնուցիչք էին: Ապա երթեալ գտանէր զնոսա յամուրս աշխարհին Տայոց յիւրեանց աշխարհին, եւ դարձուցանէր զնոսա յընդանութիւնն. զի պառակտեալք եւ քակտեալք էին յընդանութենէն եւ յամենայն գործոց Հայոց ի ժամանակս խօլութեանն Տիրանայ: Եւ կացոյց արքայն զՎարդան զերէց եղբայրն ի նահապետութեանն ազգին իւրեանց, եւ զՎասակ զմիջին եղբայրն զիւր դայեակն ի սպարապետութիւնն զօրավարութեան յիրս պատերազմացն. սոյնպէս եւ զկրտսերն ի պէտս զօրացն կացուցանէր: Սոյնպէս եւ զամենայն ազգսն զօրացն մեծամեծացն նահապետացն, որպէս առաջին թագաւորքն նուաճեալք յիւրաքանչիւր չափու: Եւ հնազանդէր զմեծամեծսն, զիւրաքանչիւր զօրս բաժանեալ յամենայն կողմանց, սահմանացն Հայոց սահմանապահս կացուցանէր:
Եւ նորոգեցաւ զուարթացաւ տէրութիւնն թագաւորութեանն Հայաստան երկրին որպէս եւ զառաջինսն. մեծամեծքն յիւրաքանչիւր գահու, եւ գործակալքն յիւրաքանչիւր չափու: Եւ սկիզբն գործակալութեանն հազարապետութեանն աշխարհատեսն խնամակալութեանն, աշխարհաշէն աշխարհատած դեհկանութեան, շինականաշէն ազգն Գնունեաց` հազարապետն ամենայն երկրին: Նոյնպէս ստրատելատութեան սպարապետութեանն զօրավարութեանն մարտի կռուելոյ, գործոյ ըռազմիկ ճակատամուղ նիզակին, իրափառն աղանազգիք աղանադրօշք արծուէնշանք, վարժնականիշք աներկիւղք քաջասիրտք նահատակք քաջանունք, բարենշանս բարեհամբաւք բարեգործք յաջողակք ի գործ պատերազմաց ի բուն ի նախնեացն կարգաց ի Մամիկոնեան ազգին, ի վերայ իշխանութեանն բովանդակ` ի վերայ ամենայն զօրաց զօրավարութեանն բազմութեանն Հայոց մեծաց, հանապազ յամենայն ժամ յաղթող ազգին պարգեւեալ յերկնից բարիանուն իրաքաջ ի մեծի նահապետութեան պատերազմի: Եւ այլ յայսմ ազգաց եւ ի խոնարհ` որ գործակալս անուն բարձիւք առաջի արքային պատիւ ի գլուխ բազմէին. թող զնահապետս մեծամեծս եւ զտանուտեարս` որք գործակալք միայն էին, ինն հարեւր բարձ` որ մտանէր ի ժամ տաճարին ուրախութեանն բազմակալացն կարգելոց. թող զոտնկայս գործակալութեանն սպասու:
[Գ]
Յաղագս սրբոյն Ներսիսի, թէ ո'րպէս կամ ուստի' էր, կամ որպիսի' կամ զիա'րդ ընդրեցաւ եպիսկոպոս լինել Հայոց աշխարհին:
Ապա ի մի ժողով կուտեցան առ արքայն Արշակ մեծամեծք նահապետք ազգաց ազգաց, տոհմաց տոհմաց, գնդից եւ դրօշուց տեարք. ամենայն սատրապք նախարարք եւ ազատք, պետք եւ իշխանք, զօրավարք եւ սահմանապահք, ի մի հաւանութիւն միաբանական խորհուրդք, զի եկեսցեն տեսցեն եւ խորհեսցին վասն իւրեանց առաջնորդի, թէ ո'ւմ արժան իցէ նստել յաթոռ հայրապետութեանն եւ հովուել բանաւոր խաշանց Քրիստոսի: Ապա յաղթեաց կալաւ այս բան խորհրդի ամենեցուն առ հասարակ որ անդ էին, զի ի մնացորդաց տանն Գրիգորի, յայնմ զաւակէ գտցեն զառաջնորդութիւն: Զի ամենեքեան ասէին ցարքայն. վասն զի նորոգեաց Աստուած զթագաւորութիւն ձեր, սոյնպէս պարտ է ի յայնմ զաւակէ նորոգել զհոգեւոր նահապետութիւնն: Զի ընդ նորոգել այնր աթոռոյ, ասեն, նորոգեսցին պայծառ վարք աշխարհիս Հայոց:
Ապա յականէ յանուանէ իսկ խնդրեցին աշխարհաժողով զօրքն բազմութեան զայն, որ անուանեալ կոչէր Ներսէս, զորդի Աթանագենի, զթոռն քահանայապետին Յուսկան, որդւոյ Վրթանայ, որդւոյն Գրիգորի մեծին առաջնոյ քահանայապետին. եւ մօր սորա Բամբիշն անուն, քոյր արքային Տիրանայ: Սա լեալ էր ամուսնաւոր յաշխարհակեաց կեանս նախ յաստիս մանկութեան. ի տղայութենէ սնեալ եւ ուսեալ ի կեսարացոց քաղաքին Գամրաց ընդ հաւատարիմ վարդապետօք. եւ ցանկալի եղեալ իւրոյն համարուեստն զուգակցացն: Այլ ի ժամանակին յայնմիկ էր ի վարս զինուորութեան, ի գործակալութեան սիրելի սենեկապետ արքային Արշակայ, հաւատարիմ ի վերայ ամենայն կարգաց թագաւորութեանն ի ներքոյ եւ արտաքոյ:
Այր էր սա մեծ եւ բարձր ցանկալի հասակաւ, եւ վայելուչ գեղով. զի ոչ գտանէր ուրեք նման նմա գեղեցկութեանն ի վերայ երեսաց երկրի, տենչալի ցանկալի եւ զարմանալի եւ ահագին ամենայն նայեցող տեսողաց, եւ նախանձելի յարութեանն ի զինուորական կրթութեանն:
Երկիւղած ի տեառն է Աստուծոյ, յոյժ աւանդապահ պատուիրանաց նորա. մարդասէր, սուրբ զգաստ, սաստիկ իմաստուն եւ առանց ակնառութեան. իրաւանց իրաւարար, ցածուն քաղցր խոնարհ աղքատասէր, ի սրբութիւնս ամուսնութեանցն օրինաւոր, եւ կատարեալ սիրովն Աստուծոյ: Եւ առ իւր ընկերս ըստ պատուիրանին սիրել զամենայն ընկեր իբրեւ զնաձն. զի ի զինուորութեանն այսպէս կատարեալ էր վարուք լաւութեամբ, որ մինչդեռ մանուկ իսկ էր` գնայր նա ամենայն պատուիրանօքն տեառն եւ արդարութեամբ, անարատութեամբ եւ ամենայն պաշտամամբք առ ընկերս իւր: Անձանձրոյթ էր, եւ ունէր զնախանձն Աստուծոյ, եւ եռայր սուրբ հոգւովն. այսպէս իսկ էր ամենայնիւ կատարեալ յամենայնի: Եւ զաղքատս եւ զտառապեալս այսպէս սիրէր եւ ակն ածէր ի վերայ նոցա, զի զիւր ինչ զհանդերձս եւ զկերակուր հասարակէր ընդ նոսա: Եւ նեղելոց եւ տարակուսելոց օգնական եւ վերակացու, եւ ջատագով ամենայն զրկելոց լինէր նա:
Մինչ դեռ եւս զզինուորական ձեւն յինքեան բերէր, եւ զարդարեալ էր գեղեցիկ պատմուճանաւ եւ զարդ վայելուչ, եւ ցանկալի գեղով իւրով, երկայն հասակաւ, եւ չքնաղատես հերօք վարսից իւրոց, կայր ի սպասու թագաւորին մօտ ի սնարս արքային, զարքունական սուսերն զպողովատիկն զոսկէպատեանն հանդերձ ականակապ մարգարտազարդ կամարաւն ի սպասու նորա բարձեալ ունէր, առ հասարակ ատեանն զբողոք բարձեալ աղաղակէին` եթէ Ներսէս լիցի մեր հովիւ: Զոր իբրեւ լուեալ, զբողոք բառնալով` զանձն անարժան համարեալ, չկամէր չառնոյր յանձն: Իսկ յորժամ տեսանոյր զամենեսեան ի նոյն յառաջին բանին վերայ պնդեալ, զի զնոյն աղաղակէին առաջի թագաւորին. ասէին, Ոչ ոք լիցի մեր հովիւ` բայց ի դմանէ, եւ ոչ ոք նստի այլ յայնմ աթոռ` բայց դա: Իսկ նա իբրեւ զանձնն չկամէր արժանի իրին առ յոյժ խոնարհութեան իւրում, ապա ի մէջ եկաց, սկսաւ ստել սակաւ մի, խօսել զանձնէ իւրմէ զանօրէնութիւնս եւ զբամբասանս մեղաց` որ իւր չէր գործեալ:
Զոր իբրեւ լուան բազմութիւնքն, գիտացեալ զստելն նորա վասն անձինն, ամենեքեան առ հասարակ հանդերձ թագաւորաւն թալացեալ էին ի ծաղուէ: Իսկ զօրքն աղաղակէին առ հասարակ. Ի մեզ եւ ի գլուխ մեր դարձցին այն մեղք` զոր գործեցերն. ի վերայ անձանց մերոց եւ ի վերայ որդւոց մերոց լիցին գործքն. բայց դու զգործս հօրն քո Գրիգորի, զնոյն առաջնորդութիւնն նորոգեա մեզ: Իսկ նա իբրեւ այլ ինչ ոչ եգիտ տալ նոցա բանիցն պատասխանի, զի թշնամանս լինէր զօրացն, եւ ասէր. Անօրէնք էք եւ պիղծ, ես ոչ կարեմ ձեզ հովիւ կալ, եւ ոչ զձեր մեղսդ ընդ անձամբ առնուլ. ապա ոչ կարեմ աչառել, եւ ոչ ձերում չարութեանդ համբերել: Եւ այսօր տարապարտուց սիրէք դուք զիս տարապարտ, եւ վաղիւ ատելի եւ թշնամի եւ թակն զգլխոյ ձերմէ կոշկոճիչ կապէք զիս. այլ թո'յլ տուք ինձ, անհոգութեամբ ըստ իմում չափուս անարժանութեամբ զկեանս իմ տառապանօք եւ մեղօք, հանդերձեալ դատաստանին յաւիտենից ակն ունելով, անցուցանել թերեւս կարացից: Ապա զբողոք բառնային բազմութիւնք զօրացն, եւ ասէին` եթէ այդ մեղաւորդ լիցիս մեզ հովիւ. զի այնչափ պնդեալ մարդկանն, յԱստուծոյ տեսչութենէն լինէր այնպէս: Առ սրտին գազանութեանն եւ յոյժ ցասմանն թագաւորն Արշակ ինքն ձգտեալ զսուսերն արքունական կամարաւն, զոր նմա Ներսէսն բարձեալ ունէր ի սպասու թագաւորին ըստ օրինաց սենեկապետութեանն, ի բաց հանէր ի նմանէ: Եւ հրամայէր զնա կապել զիւրով առաջեւ. զհերսն գանգրագեղս զվայելուչ թագագանգուր վարսիցն, զի ուրեք երբեք նման նմա ոչ գտանէր, զայն ի բաց խզեալ հրամայէր. եւ ընդ նմին զվայելուչ պատմուճանն, զայն ի բաց պատառեալ հրամայէր: Հրաման տայր, եւ բերին զհանդերձս կղերիկոսաց զգեցուցանէին նմա. ետ հրաման, եւ կոչեցին զծերունի եպիսկոպոսն` որում անուն էր Փաւստոս, եւ տայր զնա ձեռնադրել ի սարկաւագութիւն: Բայց յորժամ զհերսն դեռ վիրային ի նմանէ, առ յոյժ գեղեցկութեանն բազումք յարտասուս հարան` որք լուանն կամ տեսին, ի գեղն աւեղկեալ` զկերպարանսն փոխելովն: Այլ յորժամ տեսին զնա քրիստոսեան գեղովն զարդարեալ` բազմաց լինէր ուրախութիւն, յորժամ շնորհք բարերարք կոչեցին զնա լինել հոգեբարձու տանն Քրիստոսի:
Յայնժամ եդ տէր ի միտս ամենեցուն խնդրել իւրեանց հովիւ զայն, որ նոցա կարող լինել զառաջնորդութիւնն կենացն ճանապարհին ցուցանել: Եւ մինչ դեռ իսկ զձեւս զինուորութեան յինքեան բերէր յերեւելիսս, ներքին մարդովն զՔրիստոս էր զգեցեալ յանձն իւր, եւ ազնուական վարս էր յինքեան կերպարանեալ: Եւ յուսովն` զոր ունէր` խաչեալ էր ընդ Քրիստոսի, եւ թաղակից եղեալ էր ընդ նմին. եւ սիրով հաւատոյ մեռեալ էր մեղացն, եւ յարութեան յուսոյն արդարութեամբ սպասէր: Վասն այսորիկ յիրաւի արժանի եղեւ սա աթոռոյն հայրապետաց եւ տեղւոյ հարցն իւրոց առաջնոց, զաթոռն Թադէոսի առաքելոյ, եւ ժառանգութիւն հօրն մարմնապէս ի նոյն հոգեւորին Գրիգորի. այլ իբրեւ ի տեառնէ եղեւ կոչումն նմա գալ յիրս այսպիսի, եւ էարկ ի միտս ամենեցուն խնդրել զսա արժանի այնմ իրին: Իսկ նա յոյժ առ երկիւղածութեանն եւ բազում խոնարհութեանն զանձին իւր անարժան համարեալ իրացն, մեծ կարգաց աստիճանին Աստուծոյ, յոր ձգեալ էին զնա: Այլ բռնաբարութիւն եւ միաբանութիւն եւ հրաման Աստուծոյ, մանաւանդ առ նախնեօքն, վասն նորա իսկ ասացեալ էր ի տեսլեանն Աստուծոյ առ Յուսիկն` եթէ այր լինելոց է ի սորա զաւակէ, լիցի լոյս աշխարհի:
[Դ]
Յաղագս թէ ո'րպէս առին գնացին եւ տարան զՆերսէս ի Կեսարիա. եւ եթէ զի'նչ շատ սքանչելիք եղեն յԱստուծոյ, եւ կամ թէ ո'րպէս հովուեաց իւրոց հօտիցն առաքելօրէն:
Ապա գումարեցին զիշխանսն մեծամեծս, զի առցեն զցանկալին Ներսէս, եւ գնասցեն ուր սովոր էին զհայրապետսն օծանել: Նա եւ բազմութիւն եպիսկոպոսացն Հայոց ժողովեցան առ թագաւորն վասն նորին խնդրոյն խորհել ամենեցուն միով միաբանութեամբ զնա ընտրել, հաճոյ թուեցաւ ամենեցուն զի նստցի նա յաթոռ գլխաւորութեանն: Ամենեցուն միաբանութեամբ եպիսկոպոսացն եւ թագաւորին եւ աշխարհախորհ ձուլիւք հաւանութեամբ ի միասին արձակեցան եւ գնացին: ԶՀայր մեծ իշխան մարդպետութեանն, եւ զԲագարատ մեծ իշխանն ասպարապետութեանն, եւ զԴանիէլ մեծ իշխանն Ծոփաց, եւ զՄեհանդակ Ռըշտունի, եւ զԱնդովկ իշխանն Սիւնեաց, եւ զԱրշաւիր իշխանն Շիրակայ եւ Արշարունեաց, եւ զՆոյն իշխանն միւսոյ Ծոփաց, եւ զՊարգեւ իշխանն տանն Ամատունեաց. զնոսա զամենեսին կազմեցին եւ արձակեցին բազում ընծայիւք եւ մեծամեծ պատարագօք եւ հաւատարիմ հրովարտակօք առ կաթողիկոսաց կաթողիկոսն Եւսեբիոս յերկիրն Գամրաց, եւ ի մայր քաղաքացն նոցա ի Կեսարիա, զի ձեռնադրեսցեն անդ զսուրբն Ներսէս ի կաթողիկոսութիւն Հայոց մեծաց:
Եւ եկին ածին նոքա ցնծութեամբ ուրախութեամբ, եւ տեսին անդ զկաթուղիկոսն կաթողիկոսացն զսուրբ զմեծանունն զերանելին զհոյակապն զսքանչելին Եւսեբիոս: Եւ տային զհրովարտակն արքային Արշակայ նմա, եւ ունէին առաջի նորա զպատարագս բերեալս: Եւ նորա սիրով ընկալեալ զնոսա եւ բազում մեծարանօք, եւ ըստ կանոնաց օրինակի ժողովէր առ ինքն մեծ եպիսկոպոսապետն Եւսեբիոս զբազմութիւն եպիսկոպոսացն սրբոցն ըստ առաքելական օրինացն, զի ձեռնադրեսցեն զսուրբն Ներսէս լինել եպիսկոպոսապետ Հայոց մեծաց: Եւ եղեն մեծ սքանչելիք. զի մինչ դեռ այն ինչ մտեալ էին յեկեղեցին, էջ աղաւնի սպիտակ ի վերայ սեղանոյն յանդիման քահանայութեանն եւ յանդիման ամենայն ժողովրդեանն: Եւ իբրեւ եմուտ Եւսեբիոս արքեպիսկոպոսապետն եւ երիցունքն ընդ նմա, եւ երիցապետ մի սուրբ` որում անուն Բարսիղիոս կոչէր, թռեաւ աղաւնին ի սեղանոյն եւ հանգեաւ ի վերայ նորա, եւ յամեաց բազում ժամս: Իսկ իբրեւ եհաս ժամ` յորժամ կամեցան զՆերսէս ձեռնադրել, վերացաւ աղաւնին ի սրբոյն Բարսեղէ, եւ նստաւ ի վերայ գլխոյն Ներսէսի:
Իբրեւ այս սքանչելիք եւ նշանք յԱստուծոյ լինէին ի վերայ առնս այսորիկ, կային առ հասարակ ամենայն ժողովուրդն զամացեալք եւ մեծ արքեպիսկոպոսն Եւսեբի: Առ հասարակ աղաղակէին ի վերայ նորա, թէ Հաճոյ եղեր դու Աստուծոյ, եւ հոգի Աստուծոյ հանգեաւ ի վերայ քո. զի նմանութիւն եղեւ ամենասուրբ Հոգոյն, որ ի վերայ Տեառնն երեւեցաւ: Ապա ձեռնադրեցին զնա, եւ հանին նստուցին յաթոռ եպիսկոպոսութեանն, եւ պատուէին զնա. եւ բազումք ասէին նմա էնկոմիա. (որ ասի` թէ Հոգի սուրբ հանկեաւ ի սա): Բայց նա եւս քան զեւս զանձն իւր անարժան համարէր իրացն եղելոց: Եւ մեծասքանչելաշուք յուղարկեցին զնա. նոյնպէս եւ զմեծամեծ նախարարսն սատրապսն Հայոց:
Եւ եկին հասին նոքա մեծապարծ երեւելի հոգեւորազգեաց փառօք ի Հայաստան երկիրն. եւ արքայն Արշակ ընդ առաջ երթայր նոցա մինչեւ ի լեառն, որ անուանեալ կոչի Առեւծ: Եւ անդ պատահեալ միմեանց մեծաւ լրջմտութեամբ, լցեալք օրհնութեամբ ողջունիւն, անդուստ յաշխարհն դարձան: Եւ նստաւ սուրբն Ներսէս յաթոռ հայրապետութեան. ի հովուութեանն նորա բազում խաղաղութիւն լինէր աշխարհին: Զի ի վարս կարգաց գնացից իւրոց` նմանեաց իւրոյ հօրն մեծին Գրիգորի, արդարեւ հայրաբարոյ գտանէր ամենաբարի. զնոյն հարցն նորոգեաց զառաքելաշնորհս, նոյն գործ երեւեալ անվնաս պահելոյ յաներեւոյթ թշնամեացն եւ յայտնեացն:
Սա եւ առաւել եւս առաջին ծառոցն նմանեալ, որ զնոյնազգեաց զնոյնահաս պտուղս վարդապետութեան բերեալ սկսեալ վերակացութեանն հովուութեանն, անկարօտ մատակարարէր զօգտակարսն, զհոգեւոր արօտսն ջամբելով: Զի շնորհքն այնպէս հանգեան ի նմա, զի մեծամեծ նշանս եւ բժշկութիւնս առնէր հիւանդաց, ուր դէպ լինէր. զմոլորութիւնս դարձուցանէր: Առնէր եւ զայսպիսի սքանչելիսս. զորս կարի յամառեալ տեսանէր, ահ արկանելով հաւանեցուցանէր. իսկ հլուացն, որոց ականջք սրտիցն բացեալ էին, զնոսա բանիւք քարոզութեանն ածէր ի հաւանութիւն:
Շինէր եւ զաւերեալ եկեղեցիսս, եւ կանկնէր զսեղանս կործանեալս. եւ հաստատէր ի կատարումն ապաշխարութեան զթերահաւատս, զի հաւատացեալք յԱստուած` ապրել կարասցեն: Մխիթարէր զհաւատացեալս յաւիտենական յուսով բարութեամբն մշտնջենաւոր պարգեւացն. զթադէական աթոռն միւսանգամ ելից, եւ իւրոց հարցն նմանեալ որդի եղեւ: Եւ չարախօսացն ընդդիմացեալ ըմբերանէր. խափանէր եւ զանօրէնութիւնս եւ զխօսս եւ զգործս զայսպիսեացն միանգամայն: Եւ վասն ճշմարտութեանն մինչեւ ի մահ մարտնչէր. եւ զաջողակ արդարութեանն քաջալերեալ խնդացուցանէր. եւ իւրով վարդապետութեանն անձրեւաւն պարարէր սնուցանել զշայեկան արդարութիւնսն օրհնութիւնսընգալու: Եւ ընդ ամենայն տեղիս սահմանացն Հայոց մեծաց, ընդ որ էր յառաջագոյն նորուն հարցն սերմանեալ զքարոզութիւն բանին կենաց, զնոյն եւ սա ոռոգեաց անձրեւովն. զբոյսս աճեցոյց մշակն հնձող, եղեալ գործակից սերմանողաց. եւ բազմացոյց զյորդաբուխ արդիւնսն ի շտեմարանս արքայութեանն, կարգացն առաջին հարցն մշակացն փոխանորդ եղեալ` գործակից լինելով:
Նա եւ բազում զօրութիւնս անպատումս յանձին իւրում բարձեալ բերէր. նա եւ կարի իսկ զողորմածութեան կարգացն փոյթ արարեալ ցուցանելոյ, նախ ինքն առնելով առ իւր անձն բարի, եւ ապա այլոց օրինակ բարեաց դնելով, առ հասարակ վարդապետական բանիւն զամենեցուն զփակեալ դրունս մտաց ի բարին յորդորելով բանայր: Զամենաբարի ուսուցանէր զսէր զյոյս զհաւատս զսրբութիւն զքաղցրութիւն զհեզութիւն զանոխակալութիւն, զխնամ ունելով դարմանոյ աղքատացն տանելոյ, եւ յոյս հատուցման ի խոստացեալ աւետիսն Քրիստոսի. եւ ի դատաստանացն ամենեւին անշէջ հրոյն` յիշատակօք յաւիտենականն չարչարանօք սպառնալով` անաչառական գալստեամբն Որդւոյն Աստուծոյ Յիսուսի Քրիստոսի: Եւ այնու երկեցուցեալ, մինչեւ ամենեցուն` որք ի սահմանս Հայոց էին բնակեալ` ամենեքեան հաւատացեալք ընդ աղքատս իւրեանց զիւրեանց ինչս մատակարարեալ հաւանութեամբ հաւասարութեամբ, եւ ինքեանք լրջմտութեամբ զուարթութեամբ գործէին:
Եւ ինքն երթեալ հասանէր ի կողմանս Տարօն գաւառին, եւ ժողովէր առ ինքն զամենայն եպիսկոպոսունս Հայոց աշխարհին: Ժողովեցան ի գեւղն Աշտիշատ, ուր զառաջինն զեկեղեցին էր շինեալ. զի նա էր մայր եկեղեցեացն, եւ տեղի լեալ նախնեացն ժողովոց սիւնհոդոսին: Ի ժողով հաւանութիւնս եկեալ ամենեցուն, եւ խորհուրդ բարեաց ի մէջ արկանէին, կատարել անդ զաշխարհական կարգս եկեղեցւոյն եւ ժողովն հաւատոցն հաւասարութեան: Յայնմ ժամանակի կարգեցին կազմեցին կանոնեցին յօրինեցին, եւ արարին զամենայն ժողովուրդս երկրին Հայոց իբրեւ կարգ միաբանութեան վանականաց համաշխարհի, բայց միայն յամուսնութեան օրինացն: Բայց միայն զառաքելակարգ կանոնսն ի վերայ ամենեցուն կացուցանէր սուրբ եպիսկորոսապետն Ներսէս. ամենեցուն խրատտու եւ առաջնորդ յորդորիչ եւ նախանձաւոր լինէր գործոց բարեաց: Նախ ինքն առնէր, եւ ամենեցուն զնոյն ուսուցանէր. առ հասարակ զնոյն օրինակ առնել հրամայէր յամենայն աշխարհս եւ ի գաւառս եւ ի կողմանս կողմանս, ի կոյս կոյս, ի խորշս խորշս սահմանացն Հայոց. յայտ արարեալ զպատեհ պատեհ տեղիսն զատուցանել, շինել աղքատանոցս, եւ ի ժողովել զախտաժէտս եւ զօրկունս եւ զմարմնահարս եւ զամենայն ցաւոտս. եւ նոցուն կարգեցին օրկանոցս եւ դարմանոց եւ ռոճիկս եւ պատանս աղքատաց: Զի այսպէս ետ հրաման մեծ եպիսկոպոսապետն Ներսէս, եւ սոյն կամ եղեւ ամենայն սուրբ ժողովոյն, զի այնպիսիքն միայն նստեալ լիցին յիւրաքանչիւր կայեանս, եւ մի' ելանել ի մուրոյն տառապանս, եւ մի' բնաւ ելանել ըստ իւրաքանչիւր դուրս, այլ զի ամենայն ոք պարտապան է նոցա: Հարկ իսկ է զի մի' կարգ աշխարհի, ասէ, եղծցի. այլ արժան է զի ամենեքեան առ հասարակ ողորմածութեամբ եւ երկիւղիւ տարեալ նոցա զդարմանսն, եւ զպիտոյս նոցա վճարեսցեն:
Շինեաց սոյնպէս, կարգեաց կազմեաց եւ հաստատեաց, բազում եւ այլ ողորմութիւնս ուսուցանէր աշխարհի. բազում կարգս կանոնաց հայրենիս կարգէր: Եւ առ յոյսն յարութեան ցուցանէր ունել ակնկալութիւն. եւ զի մի' զմահ մարդկանն առանց դարձի միւսանգամ կենդանանալոյ համարիցին, եւ անյուսութեամբ ի վերայ գնացելոցն օճիրս գործիցեն լալեացն կոծոյն, զանառակութիւնս աշխարն դնելոյ. այլ յուսով տեառն գալստեանն ակն ունել եւ յարութեանն նորոգութեան, եւ իւրաքանչիւր գործոցն զյաւիտենական զհատուցումն առնուլ իւրաքանչիւր յոյս ունելով` աւուր գալստեանն տեառն սպասել: Եւ զի լինիցին յամուսնութեան օրինաւորք, մի' ստել եւ մի' դաւ բերել իւրեանց ամուսնութիւնընգալ կողմանց. եւ փախչել աւելի ի մերձաւոր եւ յազգին տոհմակից խառնակութեան ամուսնութենէն, եւ մանաւանդ ի մերձաւորական ի նուոց, եւ որ գամ մի այսմ նման լեալ էր ինչ: Եւ կանոն` հրաժարել ամենեւին ի մեռելոտւոյ եւ յարենէ ուտելոյ, եւ դաշտանիկն մերձենալոյ. զայդ ամենայն պիղծ համարէր առաջի տեառն:
Եւ զնենգութիւնսն եւ զքսութիւնսն եւ զագահութիւնս եւ զչարակնութիւնս, զցանկութիւնս եւ զզրկութիւնս, զարուագիտութիւնս եւ զիգութիւնս եւ զբամբասութիւնս, եւ զանառակ արբեցութիւնս եւ զորկորստութիւնս եւ զյափշտակութիւնս եւ զպոռնկութիւնս եւ զվրէժս ի թշնամեաց եւ զստութիւնս եւ զթշնամութիւնս եւ զանողորմածութիւնս եւ զսուտերդմնութիւնս, եւ զարիւնհեղութեան սպանութիւնս եւ զանասնագիտութեանս պղծութիւնն, որ ոչ ակն ունէին յարութեան եւ որ անյուսութեամբն լան զմեռեալս, ընդ մի օրինակ զամենեսեան ի միում խորխորատ կորստեանն համարէր: Եւ ամենայն աշխարհին պատուիրէր, եւ գլխովին թագաւորին, առ հասարակ ամենայն մեծամեծացն, եւ ամենեցուն` որ ոք ի վերայ ընկերին ունիցին իշխանութիւն, գութ ունելով ընդ իւրեանց ծառայս եւ ընդ կրսերս եւ ընդ աշակերտս, եւ սիրել իբրեւ զընտանիս, եւ մի' անարժանս եւ աւելի տարապայմանս հարկօք նեղել քան զչափն. յուշ առնելով, զի եւ նոցա տէր գոյ յերկինս: Սոյնպէս եւ ծառայից պատուիրէր` կալ յարդարն հնազանդութեան իւրեանց տերանց, զի ի տեառնէ լինիցի նոցա վարձք:
Եւ եղեւ խաղաղութիւն եւ նորոգութիւն յաւուրս նորա ամենայն եկեղեցեաց, եւ յաճախէր շուք պատուի ամենայն եպիսկոպոսացն ընդ ամենայն տեղիս Հայոց մեծաց: Եւ լուսաւորութիւն կարգի եկեղեցւոյ ամենապայծառ ծաղկեաց ամենամեծ լիութեամբ. կարգեցան կարգք կաթողիկէ եկեղեցեաց ամենայն վայելչութեամբ, եւ բազմացան կարգք սրբութեան պաշտամանցն, եւ պաշտօնէիցն յաճախութիւն: Եւ բազմացոյց զկարգս եկեղեցեաց ի շէնս եւ յանշէնս. սոյն օրինակ բազմութիւնք կրօնաւորաց:
Կարգէր եւ ի տեղիս տեղիս դպրոցս յունարէն եւ ասորերէն յամենայն գաւառս Հայոց. եւ բազում նեղելոց եւ եւ տառապելոց գերեաց փրկութիւն եւ գերէդարձ առնէր, զորս ահիւ քարոզութեան փառացն Քրիստոսի զկէս, եւ զայլս գնովք փրկանօք ազատէր, եւ յիւրաքանչիւր տեղիս դարձուցանէր: Այրեաց եւ որբոց եւ չքաւորաց հանգիստ եւ դարման առնէր, եւ աղքատք զօրհանապազ ընդ նմա ուրախ լինէին. եւ տաճար իւր եւ սեղան զօրհանապազ աղքատաց եւ օտարաց էր եւ հիւրոց: Եւ այսպէս առ յոյժ աղքատսիրութեանն, զի թէպէտ եւ շինեաց զամենայն աղքատանոցս ընդ ամենայն գաւառս, եւ կարգեաց նոցա անդէն դարմանս, այսպէս զի ըստ իւրեանց անկողինս մահճացն մի' ուրեք աշխատ լիցին ելանել, սակայն եւ զիւր տաճարն առանց նոցա ոչ առնէր, այլ կաղք եւ կոյրք եւ մարմնահարք, խուլք եւ հաշմեալք եւ ցանկանեալք եւ կարօտեալք ընդ նմա եւ ի նորա ակըմբի դարմանէին բազմեալք: Եւ ինքն իւրովք ձեռօքն լուանայր զամենեսեան, օծանէր պատէր, եւ ինքնին իսկ ջամբէր նոցա զիւրաքանչիւր կերակուրս, եւ զամենայն ինչ ի պէտս նոցա ծախէր. եւ ամենայն օտարք ընդ նմա, հովանեաւ նորա հանգուցեալք, դադարէին:
Եւ ամենեցուն զոր ինքն առնէր` զայն ուսուցանէր. եւ ինքն սուրբ եւ զգաստ եւ արթուն, եւ զամենայն մարդ պատրաստական առ բանն Աստուծոյ առնէր: Եւ ինքն ամենեցուն ըստ մարգարէիցն եւ կամ ըստ առաքելոցն նմանութեան զողորմածութիւնս ուսուցանէր. եւ եթէ զմեղս ձեր ողորմութեամբ պարտ է քաւել ձեզ, եւ զանօրէնութիւնս ձեր գթութեամբ եւ տրօք աղքատաց: Եւ սոյնպէս տարաւելոյց զառաքեալսն յուշ առնելով, որ ի պաշտօն աղքատաց զմեծն եւ զնախավկայն զյառաջսարկաւագն Ստեփաննոս եւ զընգերս նորա` զորս ընտրեցին, որ զերկինս եբաց, եւ զՈրդին ընդ աջմէ Հօր Աստուծոյ այս գործով արժանի եղեւ տեսանել:
Սոյնպէս եւ զԱյծեմնիկն իւր ողորմածութիւնքն եւ խանդակաթ այրեացն ողբումն, ի ձեռն մեծին Պետրոսի, եւ զհրաժարեալն զգնացեալն զմեռեալն միւսանգամ այսրէն դարձուցանէր ի կենդանութիւն: Սոյնպէս եւ մեծն Պօղոս, ասէր, պատմէ` թէ իբրեւ տեսին զշնորհսն, որ տուեալ էին ինձ Յակոբոս եւ Կեփաս եւ Յովհաննէս` որ բուն սիւնքն էին, իբրեւ տեսին` թէ հաւատարիմ եմ ես յաւետարանն անթլփատութեան, որպէս նոքա ի թլփատութեանն, եւս քաջ համարձակեցին, ձեռն ետուն հաւանութեան ինձ եւ Բառնաբայ, զի մեք ի հեթանոսս եւ նոքա ի թլփատութիւնն: Բայց միայն պատուիրեցին ինձ, ասէ, զի աղքատաց խնամ կալցուք. զոր ես ինքնին իսկ, ասէ, փութայի ջանալ կատարել:
Սոյնպէս եւս առաւելագոյն զտէրունականն դնէր առաջի, որ մեծատունն էր` որ զամենայն պատուիրանսն կատարեալ էր, ապա լուաւ ի տեառնէ` եթէ վաճառեա զինչս քո եւ տուր աղքատաց, եւ գտցես քեզ գանձս յերկինս. եւ որ զկնի սորին` եթէ դիւրին է մալխոյ մտանել ընդ ծակ ասղան, քան մեծատան ագահի յարքայութիւն Աստուծոյ: Եւ դարձեալ` եթէ արարէք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ անտի անիրաւութեան, որ ընկալցին զձեզ ի յարկս իւրեանց յաւիտենից: Կամ որպէս նոյն իսկ Պօղոս բարեաց գործոց նախանձաւոր լինէր, ստիպէ ամենեցուն ասելովն` եթէ զհետ երթայք սիրոյ, եւ նախանձաւոր լերուք հոգեւորացն: Որոյ զյօժարութիւն աքայեցւոցն վասն պաշտման սրբոցն ի Մակեդոնիա պատմեալ` նախանձեցուցեալս յորդորեաց. այլ եւ համարձակութիւն իսկ տայ անխափան ի բարեացն առաքինութիւնս, թէ լաւ է յամենայն ժամ նախանձել ի բարիս: Դարձեալ փութայ ամենեքումբք հանդերձ ըստ Քրիստոսի հետոցն վարել: Հայեցարուք, ասէ, ի զօրագլուխն հաւատոց եւ ի կատարիչն Յիսուս. դարձեալ` թէ յիշեցէք զառաջնորդս ձեր եւ զվերակացուս ձեր ի տէր, որք խօսեցան ձեզ զբանն կենաց. հայեցարուք յելս գնացից նոցա, եւ նմանողք լերուք հաւատոց նոցա: Եւ միանգամայն` թէ զայս խորհեսցի իւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ, որ ի Քրիստոս Յիսուս. եւ դարձեալ` թէ սկսաւ Յիսուս առնել եւ ուսուցանել: Իսկ ցանկալի եղբայր տեառն Յակոբոս զհամօրէն իսկ զգունդս սրբոցն հանդերձ սրբասէր տերամբն յօրինակ առեալ ի թղթին իւրում, ասելովն` եթէ օրինակ առէք, եղբարք, զչարչարանաց երկայնմտութեանն զմարգարէսն` որք խօսեցան յանունն տեառն. զհամբերութիւնն Յոբայ լուարուք, եւ զկատարումն տեառն տեսէք:
Զայս եւ այսպիսի ինչ, եւ որ ինչ եւ այսմիկ նման էին բանք, խօսէր հանապազ. զտիւ եւ զգիշեր ոչ դադարէր ի խրատելոյ եւ ի բողոքելոյ: Եւ իմաստութեամբ Հոգւոյն սրբոյ, որ բնակեալ էր ի նմա, ըստ ամենայն աւուրց իւրոց ժամանակացն ամաց կենաց իւրոց` երանելի եպիսկոպոսապետն Հայոց Ներսէս այսպէս առ ամենեսեան զխրատ վարդապետութեանն առ հասարակ իբրեւ զհայր բազմագութ իբրեւ զմայր գթած ցուցանէր. զհոգեւոր սիրոյն եռանդն ածէր առ ամենեսին, առ մեծամեծս եւ առ մանկունս, առ պատուականս եւ առ անարգս, առ հարուստս եւ առ աղքատս, առ ազատս եւ առ շինականս: Եւ զվերակացութիւնս աշխարհի ամենայն հոգաբարձութեամբ, առանց ամենայն ծուլութեան եւ ամենայն յապաղութեան, տանէր մինչեւ ի վախջան իւր, եւ ոչ երբէք ուրեք եղեւ նման նմա այլ ոք ի Հայաստան երկրին:
[Ե]
Յաղագս Ներսիսի Հայոց կաթողիկոսին, թէ զիարդ յԱրշակայ արքայէ առաքեցաւ առ Վաղէս կայսրն հանդերձ նախարարօքն. թէ վասն որդոյն կայսերն զի'նչ խօսեցաւ շատ բանս հաւատոյ, եւ կամ զիա'րդ կապեցաւ եւ աքսորեցաւ, եւ զայլ նախարարսն արձակեաց հանդերձ պատարագօք:
Ապա վասն խաղաղութեան ուխտին միաբանութեան դաշինն, որ էր աշխարհին Հայոց ընդ կայսերն Յունաց, դէպ եղեւ առաքեր անդր կազմութեամբ մեծաւ արքային Հայոց. զի ինքնին մեծ կաթողիկոսն Հայոց Ներսէս, եւ ի մեծամեծացն Հայոց սատրապս տասն ընդ նմա առնել, զի երթիցէ, ի մէջ կայսերն եւ ի մէջ իւրեանց զուխտն հաւանութեան եւ խաղաղութեան նորոգեսցեն: Ապա չոգան գնացին հասին ի կայսերական պաղատն թագաւորացն Յունաց:
Զայնու ժամանակաւ թագաւորն մեծ Յունաց Վաղէս ի խոտորութեան հերետիկոսութեան աղանդութեանն արիանոսաց էր ի հաւատս: Արդ իբրեւ ետես զնոսա թագաւորն, զառաջինն մեծապայծառ փառօք մեծաւ շքով մեծարեաց զնոսա: Ապա դէպ եղեւ` զի որդի միամօր կայսերն, այն իսկ գտանէր նորա զաւակ, անգեալ դնէր յախտս սաստիկ հիւանդութեան. ապա թագաւորն վասն աղօթս առնելոյ ի վերայ մանկանն ստիպէր զսուրբ կաթողիկոսն Հայոց զՆերսէս: Իսկ նա ի մէջ մատուցեալ, խօսել սկսաւ եւ ասէ. Եթէ հաւատասցես` եթէ տէր Յիսուս Քրիստոս որդի եւ ծնունդ Աստուծոյ միածին, ինքն յինքնութենէ եւ իսկ յիսկութենէ, յորովայնէ Հօր ծնունդ եւ ոչ արարած, ծագումն Հօր, լոյս փառաց էականին, եւ նկարագիր էութեան նորա. զի այն ծնունդ է եւ որդի ի բնութենէ նորա. զի որպէս Հայրն` նոյնպէս եւ Որդի ի բնութենէ յառաջ քան զամենայն յաւիտեանս ի Հօրէ ծնեալ, յառաջ քան զլինելն արարածոց` ծնունդ, գործակից արարչակից յամենայնի առ Հօր ի սկզբանէ. զի ամենայն ի Հօրէ նովաւ եղեւ յերկինս եւ յերկրի. զի միշտ ընդ Հօր ի սկզբանէ յառնելն զամենայն արարածս, եւ ի բնէ եւ ի սկզբանէ ընդ նմա ունէր զհամեմատ կերպարանս զիւրոյ ծնողական տպոցն նմանութեանն` հանգոյն զուգակցութեանն. որ ի սկզբանէ աշխարհի կրէ զամենայն բանիւ զօրութեան, եւ իւրով բնական իշխանութեամբն վարէ ուղղէ եւ առաջնորդէ ամենայն արարածոց. որ ի սկզբանէն արար եւ հաստատեաց զհիմունս երկրի, եւ ձգեաց զերկինս որպէս զխորան. որոյ ձեռքն արարին եւ հաստատեցին զամենայն երեսս երկնից. որ արար զմարդն իսկ ի հողոյ, եւ կարգեաց զբանաւորս զխօսունս իմաստունս անձնակամս: Եւ իբրեւ անձնիշխան կամօք ապականեցան մարդիկ, ոչ ծանեան զարարիչն եւ ոչ զպատուիրանս նորա, Որդի ի բնէ ի սկզբանէ նստէր ընդ աջմէ Հօր, եւ աթոռակից ծնողին իւրոյ էր. իսկ իբրեւ ետես եթէ արհամարհեալ կայր հայր ի մարդկանէ, խաղաց եկն էջ յաջմէ աթոռոյ անտի. ամփոփեցաւ փոքրացաւ, եւ ի կուսէն մարմնացաւ մարդացաւ, եւ զանձն ունայնացոյց. եւ մարդ եղեալ, կամօք կրեալ զվիշտսն, մեռաւ եւ յարեաւ եւ կեցոյց զամենեսեան առ հասարակ. եւ վերացաւ եւ նստաւ յաթոռ իւրոյ բնութեանն, ընդ աջմէ Հօր` իւրոյ ծնողին:
Արդ եթէ զայս այսպէս հաւատացես` եթէ Քրիստոս որդի եւ ծնունդ է Աստուծոյ, գրովք եւ բազմօք եւ անթիւ վկայութեամբ կարեմք հաճել զքեզ, եւ լուանալ զքեզ ի սուտ եւ ի պիղծ մկրտութենէ հերետիկոսութեանն հաւատոց: Եւ ընկաւ դու զմկրտութիւն սրբութեանն հաւատոցն ի շնորհս յանուն Հօրն արարչին, եւ ի խոստովանութիւն ծննդեան Որդւոյն ի Հօրէ, որ է յառաջ քան զյաւիտեանս եւ զժամանակս, որ է ըստ բնութեանն գոյացութեան իւրոյ. եւ ի մարմնանան էջ ի կոյսն սուրբ, որ եղեւ ի վաղջան ժամանակաց, որ եղեւ վասն մերոյ փրկութեան եւ կենդանութեան. ի մահն եւ թաղումն նորուն Որդւոյն Յիսուսի Քրիստոսի, եւ ի խաղաղութիւն եւ ի միաբանութիւն եւ ի պարգեւս նորուն Հոգւոյն սրբոյ: Մկրտեաց դու ի սոյն յայս խորհուրդս սքանչելի կենաց թողութեան եւ նորոգութեան. եւ զմանուկն քո այսմ սրբութեանն երանութեան լուսոյ թողութեան մկրտութեանն արժանի արասցուք. եւ խնդրեսցուք ի Քրիստոսէ տեառնէ մերմէ, զի թողցէ զմեղս անհաւատութեան հերձուածողութեանն եւ ողորմի. վասն որոյ ցաւք եւ տանջանք եղեն ի սկզբանէ եւ լինին: Այդմ ես լինիմ երաշխաւոր վասն տեառն ողորմածի` զի զմանուկն ողջ անարատ առաջի քո կալայց, եթէ դու յուղղափառ հաւատս եկեսցես, եւ իբրեւ զայլ որթոդոքս խոտսովանեսցիս ընդ մեզ:
Ապա թէ ոչ խոստովանեսցիս ի Քրիստոս միածին Որդին Աստուծոյ, զոր նախ յառաջ քան զամենայն` Հայր ի բնութենէ իւրմէ բաւական իւրոյ բնութեան հայրութեանն ծնաւ ծնունդ կատարեալ միածին, նոյն նման զուգակից, եւ աթոռակից եւ արարչակից. որ վասն սիրոյն նորա սիրեաց զմեզ, առ սէր մեր առաքեցաւ ի Հօրէ կոյսն սուրբ Մարիամ, եւ երեւեցաւ մարդ ի կնոջէ այն` որ նման էր բնութեան իւրոյ ծնողին, եւ ի բնութենէ ունէր զբնութիւն Հօրն կերպարանաց հօրն իւրոյ, մարմնովն վասն մեր եղեւ իւրովք կամօք ի կերպարանս ծառայի: Եւ քանզի անկան մարդիկ ինքնակամ կամօք ի ծառայութիւն, արդ ինքն տէր եղեւ ի կերպարանս ծառայութեանն, զի ի ծառայութենէ ազատեսցէ զմեզ: Զի ի սկզբանէն յորժամ առնէր Աստուած զարարածս, յետուստ արար զմարդն` յերեւոյթ եւ յաներեւոյթ իւրոյ զօրութեանցն ի մի եւ նոյն ժողովեալ. եւ այսպէս եւ զամենայն ի նոյն պնդեալ ձուլեաց զարարածս, զոր եւ ըստ նմանութեան պատկերի կերպարանաց իւրոց արար. եւ եդ զնա իշխան անձնիշխան իւրոց կամաց: Վասն որոյ նախանձու սատանայի ապականեալք հնացան ի բանսարկութիւն խարդախութեան պատրանացն: Իսկ տէր եկն յայց ելեալ կորստականին, ծնաւ ի կուսէն ի մարդկան կերպարանս, զի արասցէ խաղաղութիւն յրեկինս եւ յերկրի, եւ ածցէ զիւր Հայրն ծնօղ ի հաշտութիւն ընդ արարածս իւր` մարդակերպ պատկերաւն, զի յանդիման լիցին ամենայն մերժեալ արարածքն աներեւոյթն Աստուծոյ:
Ապա յիրաւի ուրեմն ի նորոգման արարածոց, զամենայն վերստին նորոգէ. զի եթէ իցէ ոք ի Քրիստոս նոր` արարած: Զի այն որ հինն էր` էանց, արդ աւասիկ եղեւ նոր ամենայն. զի եկն էառ զմարդկան կերպարանս, եւ ինքեամբ դարձեալ զամենայն նորոգեալ հաստատեաց: Ինքն եղեւ օրինակ մերոյ կենդանութեանս, անդրանիկ ամենայնի մեռելոցն` մեռանելովն. եւ նախ ի մեռելոցն յարութեամբն, զի յայտնի արասցէ ինքեամբ զամենայն. զի զմեզ առանց փոխման արասցէ հոգւով, եւ անմահ մարմնով. զի մի' միայն մարդիկ յանփոփոխումն հոգւոյն հայեսցուք, այլ յանմահութիւն մարմնոյն. զի եւ աներեւոյթքն դարձեալ եւ բանաւոր զօրութիւնքն ամենայն անփոփոխմանս այսմիկ ընդ մեզ ակն կալցին: «Քանզի ամենայն արարածք ազատեսցին ի ծառայութենէ անտի ապականութեան` յազատութիւն փառաց Որդւոյն Աստուծոյե: Զի առ այն, ասեն, որ ի մէնջ ի կուսէ անտի մարդ ծնաւ Աստուածն, որ մեք աստի առժամայն ի հաստատութենէն թօթափեալք, եւ հանդերձեալ ժամանակին ի լաւագոյնսն հասեալք ամենեքին, հայեցեալք սպասեալք ակն ունիմք ի սկզբանէն յարարիչն եւ յառաջնորդն նորոց արարածոց: Քանզի ծնունդ եւ կերպարանք է նա աներեւութին Աստուծոյ, միածին ծնունդ Հօր, արարիչ ամենայն արարածոց. ուստի եւ զհանգամանսն թարգմանեալ, ածէ թափէ Առաքեալն միանգամայն եւ ասէ` թէ «Նովաւ հաստատեցան ամենայն որ ինչ յերկինս եւ որ ինչ յերկրի, եթէ երեւելիք եւ եթէ աներեւոյթք, եթէ աթոռք, եթէ տէրութիւնք, եթէ իշխանութիւնք, եթէ պետութիւնք, եթէ զօրութիւնքե: Եւ խոնարհագոյն յայտնագոյն առնէր զասացեալսն. «Զի ինքն է անդրանիկ ի մեռելոց, զի եղիցի յամենայնի ինքն յառաջացեալ. զ՚ի նմա հաճեցաւ ամենայն լրութիւն աստուածութեանն բնակել, եւ կամ նովաւ կատարել զամենայն, զի արասցէ խաղաղութիւն արեամբ խաչիւն իւրով, նովաւ այն որ ինչ յերկինս, եւ որ ինչ յերկրիե: Զի չարչարանօք տեառն Քրիստոսի միածին Որդւոյն Աստուծոյ` ամենայն ի նոյն ժողովեցաւ որ յերկինս եւ որ յերկրի:
Քանզի մեծութիւն Աստուծոյ արար զամենայն, եւ կացոյց զմարդն տէր ամենայնի. հրամայեաց եւ բազմացան: Ապա կացոյց իշխանս եւ կարգեաց առաջնորդս: Իսկ յորժամ զպատուիրանազանցութիւնն գործեցին առ գամ մի, անկան յիշխանութենէ` զոր առեալ յառաջն ունէին: Իսկ յերկրորդին` լոկ միայն վասն կարօտութեանն պիտոյից ետ իմիք իշխել, եւ իմիք չիշխել. զի գոնեայ ապա յետոյ յետուստ իշխելովն ծանիցուք զշնորհն, եւ չիշխելովն զամենատեառնն տէրութիւնն գիտասցուք: Իսկ ո՞վ իցէ, որ ոչ ցանգանայ մեծութեանն եւ կամ մարմնոյ առողջութեանն եւ կամ կամարարութեանն կարօտիցի, որ միայն միում միածնի Որդւոյն Աստուծոյ վայել է: Իսկ մարդկանն, ոչ առ ամենեսին մեծութիւնն, եւ ոչ առ բնաւ աղքատութիւնն. եւ ոչ միշտ մեծք, եւ ոչ ի սպառ աղքատք, կամաւ մեծացեալք եւ կամաւ աղքատացեալք: Ոմանց ծնեալ, եւ ոչ սնուցեալ. ի չափ հասուցեալ, եւ անարգեալ թշնամանօք: Ո՞վ իցէ` որ սիրեաց զհիւանդութիւնն եւ ատեաց զառողջութիւնս. յամենայնի պակասեալք եւ ոչ կարօտեալք: Կէսք ի կռապաշտութեան եւ ի սպանութիւնս, ի պառնկութեան եւ ի բազմազգի չարիս կաշկանդեալք զմածեալ կան. կէսք մոլորեալք եւ դանդաչունս մտօք, ընդ պատահարօք կապեն զամենայն, եթէ զբարի եւ եթէ զչար:
Իսկ յորս արեգակն արդարութեան զլուսաւորութիւն հաւատոցն ծագէ, եւ զմէգ տգիտութեանն խաւարին սեւութեամբն հալածէ, նոքա հանապազ յանդիմանեն զստութիւնս եւ զմոլորութիւնս: Եւ նախ իբրեւ գործովք եւ օրինակ բարեաց յանձինս ցուցանելով, եւ ապա զայլս ուսուցանելով զնոյն. նախ ոչ երկմտելով ի հաւատոցն յԵրրորդութենէն զօրութեան արարչութեանն, եւ ապա զանձինս սրբութեամբ եւ զգաստութեամբ եւ պարկեշտութեամբ պահել յաշխարհէ: Եւ կեալ ամենայն հանդարտութեամբ ըստ կամացն Քրիստոսի, մերոյ արարչին, Որդւոյն Աստուծոյ. եւ արհամարհել կոխել զամենայն անցաւորս, եւ վերամբարձ ի թեւս սուրբ Հոգւոյն թռչել անցանել ի վերայ ազբախումբ զօրութեանցս` որ աստէն առ մեւք պատաղիչքն. եւ այնչափ խորշել եւ մերժել եւ յանպիտոյիցս, մինչեւ զկերակուրս աւուրն ռոճկին արհամարհել, թող թէ զմիս կամ զգինի ճաշակել, որ զնախճամէջ պարսն յուղացուցեալ մեղկացուցանէ եւ զճարպն զերիկամամքն պատեալ. ուստի բիւր եւ ազգի ազգի ելանեն անթիւ անօրէնութիւնքն: Որ տայ այնպիսեացն, որ զայն սիրեն, ապագնալն ըստ կամս անձանց իւրեանց:
Այլ մեզ ընդ այսր լիցի վայելել ի շնորհս մարդասիրութեանն բարերարութեանն, յոր ամենայն ազգ եւ ազինք խոստովանին զտէր Յիսուս Քրիստոս ծնեալ ի Հօրէ, ծնեալ եւ ոչ արարեալ, իսկակից Հօր եւ բնակից ծնօղին իւրում. ծագումն, լոյս փառաց Հօր, կերպարանակից իւրոյ ծնօղին: Եւ որոց իցեն աչք մտաց, եւ չեն կուրացեալ ի հաւատոցն ճշմարտութենէն, նոցա նայելիս ցուցանէ, որոց ամենայն կողմանքն հայելիք են: Լի լուսով նորա է ամենայն երկինք եւ երկիր եւ ամենայն աշխարհք, եւ ամենեցուն լսելիս որոշի` որ ամենայնիւն լսելիք են. եւ ամենայն ծածկեալք սրտից եւ խորհրդոց մտանեն ի լսելիս նորա, եւ զննէ զամենայն շունչս մարմնոյ: Եւ իւրովք կամօք երեւեցաւ մարմնով հասակաւ անձամբ կերպարանօք եւ պատկերաւ. գթութիւնքն իւր արարին. եւ ոյք սիրեն զնա, սէրն իւրեանց կերպարանէ զնա ի սիրտս իւրեանց, եւ երկիր պագանեն նմա հոգւովն ճշմարտութեամբ. սրբեալ զսիրտս իւրեանց եւ զմարմինս իւրեանց, առնեն տաճար սուրբ Հոգւոյն. եւ հաղորդք եւ հաւասարորդք եւ բաժանորդք առնին մեր երանութեանս, զոր ետն տէր եւ ասէ` եթէ «Երանի~ որ հաւատայցեն ճշմարտութեաննե. եթէ «Որ ետեսն զիս, ետես զՀայրն իմե. եւ եթէ «Երանի~ որ ոչն տեսին զիս, եւ հաւատասցեն յիս. զի նոքա զՀայր տեսցենե: Եւ միտք` որ յաստուածտեսութենէն հաւատոցն անմասն եղեալ են, ի կերպարանացն թափուր եւ ունայն իբրեւ ախերակք:
Իսկ որք լուսաւորեալք են տեսանելեաց են աներեւոյթ սրտին աչօք, որպէս ասէ մարգարէն. «Ի քեզ ասաց սիրտ իմ, եւ խնդրեցին երեսք իմ զերեսս քոե. դարձեալ ասէ. «Եդի զտէր առաջի իմ յամենայն ժամ, զի էր ընդ աջմէ իմմէ, զի մի' սասանեցայցե. եւ դարձեալ ասէ. «Ուրախ եղէց յուրախութիւն երեսաց քոցե: Ոյք այժմ ի ծածուկ լուսաւորութենէն խորհրդովքն տեսանէին զնա ըստ նորա կամացն, ապա ի վաղճանի դէմ յանդիման երեւեսցի. որպէս երանելի առաքեալն Պօղոս ասէ` եթէ այժմ ընդ հայելի օրինակաւ տեսանեմք, իսկ յապա առ յապա յորժամ գայցէ` բերիցէ ինքն տալ մեզ զիւրոց փառացն զանմահութիւնն եւ զանեղծութիւն. եւ յորժամ առանց նմանութեանցն եւ առակացն գայցէ երեւեալ Որդի Հօր եւ սուրբ Հոգւովն, յորժամ հրամայեսցէն ամենեցուն` եկեալ անմահութեամբքն` որք զԱստուածն տեսանիցեն առաւել առ բազմացն արժանեացն ակնկալութեամբ, կամի երեւեցուցանել զփառաւոր զգալուստն իւր, որպէս վասն երկայնմտութեանն համբերողացն եւ յուսալից սպասելոցն գայցէ երեւեալ Քրիստոս ծնունդ Աստուծոյ Հօր: Որ ամենայն արդարոցն գայ պարգեւատուն վասն վկայելոյն ի հաւատոց անտի: «Որոց չեւ ընկալեալ զաւետիսն, Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն խորհեալ` զի մի' առանց մեր կատարեսցինե: Զի եթէ քննեսցէ ոք զգիրս սուրբս, յամենայն աստուածաշունչ մատեանսն զսոյն եւ զաստուածեղէն յաճախութիւն հոգեւոր պատգամացն գտանէ ոք. վասն զի կան պահին արդարոցն եւ հաւատացելոցն լուսաւորք եւ թագքն արքայութեանն յաւիտենից ժամանակին, եւ թերահաւատիցն ժխտողացն եւ անհնազանդիցն ժպրհութեան պատիժք, ճարակ լինել նոցա անշէջ հրոյն յաւիտենից դատաստանին յանուն տեառն, յանսպառ յանսահման առանց թուոյ եւ առանց չափոյ ժամանակն տանջանաց գեհենին, խաւարին դատաստանին` որ գալոցն է:
Այլ վասն որդւոյն քո, եթէ դու ի ճշմարիտ հաւատս ուղղութեան եկեսցես, խնդրեսցուք ի տեառնէ եւ դիցուք զձեռս մեր ի վերայ նորա, եւ ասասցուք` թէ ըստ հաւատոցն ձերոց բժշկէ զնա Քրիստոս ծնունդ Աստուծոյ, եւ բարեմիտ ողջանդամ յարիցէ նա առաջի քո. հանդերձ արքայութեանն նորոգութեանն` անմահութեանն յաւէրժ բարեաց եւս արժանի արասցէ զձեզ: Ապա եթէ ոչ հաւատասցես, զիա՞րդ արդեւք լինիցի թողութիւն եւ բժշկութիւն. եւ կամ մեք զիա՞րդ արդեւք իշխիցեմք յանդիմանել կամ համարձակել եւ խնդրել, եւ կամ առնել աղօթս վասն այնոցիկ` որք բնաւ իսկ ոչ ճանաչէին զտէր. զի բարկութիւնք տեառն վախճանէ զայնոսիկ` որք ոչ ուղղութեամբ զտէր խոստովանին. եւ կամ որպէս մարթիցէք խնդրել զնա, որք ոչ հաւատայք գիտութեան պատուիրանացն նորա, եւ ոչ ի միտ առնուլ զօրէնս նորա: «Զի օրէնք տեառն ամբիծ են, դարձուցանեն զոգիս. վկայութիւն տեառն հաւատարիմ է, իմաստուն առնէ զտղայս: Արդարութիւն տեառն ուրախ առնէ զսիրտս. պատուիրանք տեառն լոյս են, եւ լոյս տան աչաց. երկիւղ տեառն սուրբ է, եւ մնայ յաւիտեանս: Դատաստանք տեառն ճշմարիտ են, եւ արդար է ի նոյն. ցանկալի է նա քան զոսկի, եւ քան զականս պատուականս բազումս. եւ քաղցր է նա քան զմեղու խորիսխե: Իսկ որոց զանձինս իւրեանց յապականութիւն տուեալ, եւ նիւթ հրոյ պահէ զնոսա: «Որ են բանք եւ ոչ են խօսք, որոց ոչ լսին ձայնք նոցա. այլ նոցա ընդ ամենայն երկրի ել բարբառն, եւ մինչեւ ի ծագս տիեզերաց են խօսք նոցաե: Իսկ որք ոչն լսենն` եւ որք լսենն, պահէ նոցա տէր զհատուցումն նորա:
Զայս ամենայն բանս, եւ որ ինչ այսմ եւ սմին ինչ նման էին բանք, խօսեցաւ սուրբն Ներսէս ընդ կայսերն, եւ զայն յաւել` եթէ յօրէ յայսմանէ մինչ յաւուրս հնգետասան վասն ողորմածութեան բարերարութեանն վասն ներելոյն անսացեալ քեզ, կէտ ժամանակաց այնչափ աւուրց անսացեալ քեզ, եթէ ոչ ուղիղ եկեսցես ի հաւատսն, նշան քեզ այս լիցի. որ մինչեւ յայն օր ի հաւատսն ոչ հաստատեսցիս, յետ լնլոյ եդեալ կիտին` մեռցի մանուկն. զի գիտասցես եթէ հաւատարիմ է այս ամենայն, զոր խօսեցայ առաջի քո:
Եւ իբրեւ լուաւ թագաւորն զայս ամենայն, զի մինչ դեռ խօսէրն առաջի նորա` նա լուռ եւեթ կայր, ոտն զոտամբ արկեալ, արմունկն ի ծունգ եւ ձեռն ի ծնօտի` նստաւ այնպէս, մինչեւ կատարեաց խօսեցաւ զամենայն զբանս իւր: Եւ գրէին զայս սեմիարք նոտարացի արքային, որք կայինն առաջի թագաւորին: Ապա մեծապէս ի ցասումն բրդեալ լինէր թագաւորն, եւ տայր հրաման` երկաթի կապանօք մեծապէս կապել զսուրբ եպիսկոպոսապետն Հայոց զՆերսէս, եւ արկանել ի փիւղակէ. զի մինչեւ տեսեալ ուշ ունիցի մանգանն, եթէ կեցցէ՞ եթէ ոչ. ապա յետ այնորիկ տեսցէ զինչ արժան իցէ առնել: Ապա յետ լնուլ աւուրցն հնգետասանիցն անցելոցն, սատակեցաւ մանուկն որդի կայսերն, եւ ընդ ամենայն` այն ժառանգ գտանէր նորա: Իբրեւ ելաց եւ կոծեցաւ որչափ կոծեալն էր, ապա ետ հրաման եւ ածին առաջի իւր զսուրբն Ներսէս: Մօտ առ ինքն կոչեալ հարցանէր, եթէ ի ձէ՞նջ քրիստոնէից եղեւ մանկանն մեռանել: Իսկ նա ետ պատասխանի եւ ասէ. Հնգետասան օր յետ բանիցն եղելոյ երկարեաց Քրիստոս, թերեւս դարձջիք. իսկ իբրեւ ոչ դարձայք, սատակեցայք: Իսկ դու այժմ եթէ հաւատասցես, կարող է Որդին Աստուծոյ Յիսուս Քրիստոս յարուցանել զնա, եւ հանդերձ որդւովն քո եւ ամենայն ընդանեօքն:
Ապա զայրացեալ ընդ բանսն թագաւորն, կամեցաւ զնա չարամահ առնել. ապա մատուցեալք առ թագաւորն աւագք իւրոյ դրանն եւ խորհրդականք, եւ ասեն ցկայսրն` եթէ յօտար եւ ի հեռաստան երկրէ վասն որոյ յղեալ զդոսա հզօր թագաւորի, եւ մեծի տեառն հրեշտակք են, մի' ինչ լիցի դոցա վնաս ի մէնջ. եթէ ոչ, մեծ պատերազմ յառնելոց է ընդ մեզ եւ ընդ մեծ թագաւորն Հայոց, եւ մեծ թշնամութիւն ի մէջ անգանելոց է. զի ոչ եթէ նորա բանիւ մանուկն կեայր կամ մեռանէր: Եւ թէպէտ այսպիսի բազում ինչ ասէին, ոչ կարէին զսրտմտութիւն բարկութեանն շիջուցանել զթագաւորին:
Ապա իբրեւ յանհնարին մտանէին իրքն, եւ պնդեալ յամառէին ամենայն բազմութիւնքն` զի մի' զայրն սպանցէ, ապա ուրեմն հազիւ հազիւ կարացին իւր զօրքն ի հաւան ածել զթագաւորն` այնչափ առնել, գոնեայ մի' սպանցէ: Բայց սակայն արձակել տալ ոչ կարացին. այլ արկին յայն չափս, զի աքսորեսցի միայն: Զի այսպէս մեծապէս ճգնեալ խորհեցան իմաստունքն, զի առ գամ միայն աքսորելովն ապրեսցի գոնեայ, ապա առ յապա դարձ լիցի առնն, զի մի' ի խռովութիւն եւ ի պատերազմ ի մէջ թագաւորութեանցն երկոցունց լինիցի: Զի ասէին. Ոչ երբէք ուրեք եղեալ է, ոչ ի մէջ թշնամեաց ուրեք, եւ ոչ ի մէջ պատերազմի թարմատար հրեշտակաց ինչ կալեւկապ եւ ոչ բանք, թող թէ մահ. զի ոչ երբէք ուրեք ի հնոց ժամանակաց հետէ, թող թէ այր մեծ եւ աւագ եւ աշխարհի միոյ գլուխ: Զի թագաւորն դոցա աշխարհին եւ դա, որպէս ասեն, ընդ մի համար են. եւ ասեն` թէ աշխարհն այն, ուստի դոցա եկեալ են, սիրեն զայրդ զայդ. եւ երեւելի է դա անդ: Եւ որպէս ետուն զրոյց որք ընդ նմա եկեալ էին, թէ ազգակից համարին զսա եւ մերձաւոր թագաւորին. եւ իւրեանց աշխարհն սիրեն զայրդ զայդ:
Իսկ թագաւորն տայր նոցա պատասխանի. Բարիոք ասացէք` եթէ այդ այդպէս իցէ, ով արք իմաստունք. զի եթէ տէր նորա տուեալ էր ինձ ի ձեռն նորա զանարգութեան թշնամանս, ոչ գոյր նորա մեղ դնել բանբերին, եւ ոչ պատիժ եւ ոչ բանք: Իսկ նա իւրովք կամօք թշնամանեաց զիս, եւ իւրովք կամօք եղեւ երաշխաւոր մահու որդւոյն իմոյ. եւ ասաց` բայ ես իսկ սպանի զնա: Իսկ եթէ նորա թագաւորն զնա առ սէր յղեաց, նա եկն կոտորել զմեզ, վասն այսորիկ առ իւր թագաւորն իսկ է վնասակար: Բայց փոխանակ զի ինքն անձամբ զանձն իւր կալաւվ, պարտ ինչ է այնմ իմիք. ես ինձէն գիտեմ թէ չեղեւ ի նմանէ, մահապարտ է:
Ապա ոչ ինչ անսաց նոցա թագաւորն, այլ հրաման ետ աքսորել զերանելին Ներսէս, եւ տանել ընկենուլ զնա ի կղզի մի ի ծովուն մեծի, յայնպիսի յանապատ տեղի` ուր ոչ մարդ կայցէ, եւ ոչ ջուր ըմպելոյ, եւ ոչ կերակուր. բայց սոսկ միայն անապատ իցէ, զի սովամահ սատակեսցէ զնա: Եւ ժողովեալ զամենայն իւրոյ իշխանութեանն քաղաքաց զամենայն որթոդոքս զեպիսկոպոսս զերիցունս զսարկաւագունս, որ միանգամ յուղղութեանն էին եւ ի հաւատս. եւ մեծ ժողով առ հասարակ իշխանութեանն ժողովեցան: Եւ խօսէր ընդ նոսա, զի ամենեքեան յանձն առցեն դառնալ ի խոտորութեան հաւատն աղանդութեանն արիանոսաց, եւ դարձցին անդրէն երթալով յիւրաքանչիւր վիճակս, եւ շրջեսցեն զիւրաքանչիւր ժողովուրդս յարիանոսաց հաւատն: Իսկ իբրեւ ոչ ոք ի նոցանէն այսմիկ յանձն առնուլ հաւանեցան, ապա աքսորեաց զնոսա, եւ ընգէց յաշխարհս օտարս, զի մի' ոք ի նոցանէն դարձցի յիւր տեղիս: Եւ փոխանակ նոցա` զանօրէնութեան հովիւսն կացուցանէր, յամենայն քաղաքս արիանոսս չեպիսկոպոսս յղէր. եւ եղեւ մեծ շարժումն եւ խռովութիւն եւ հերձուածք յամենայն եկեղեցիս տիեզերաց:
Եւ մեծ եղեւ ընդ ամենայն տիեզերք փորձութիւնք նեղութեանց վտանգի քան զառաջին թագաւորացն. եւս չար որ ի հեթանոսացն պատերազմն եւ խռովութիւնքն յառաջագոյն յառնէր առ այլովք դիցապաշտ մեհենասէր թագաւորօք: Ամենայն ճշմարիտ ուղղափառհաւատք վարդապետք մերժեցան յիւրաքանչիւր ժողովրդոց, եւ զնոցա տեղիսն կալան մշակք սատանայի. եւ ամենայն հաւատացելոց ի Քրիստոս հասանէին բազում նեղութիւնք, եւ առ հասարակ ամենայն ժողովրդոցն լինէր սուգ եւ տրտմութիւնք: Զի կալան զեկեղեցիսն ամենայն պաշտօնեայքն սատանայի, եւ հեռացան հովիւքն յիւրաքանչիւր հօտից, եւ եղեն խաշինք ցրուեալք. զի ոչ գոյր նոցա առաջնորդ, եւ ոչ մնաց տեղի աղօթից հաւատացելոց: Այլ զի մի' հրեշտակացն սատանայի հաւանեսցին, նոքա ի բացատ յանյարկ տեղիս` արտաքս եւ քաղաքաց եւ շինաց ասէին կալ յաղօթս. եւ ի կատարել զաղօթսն իւրեանց` խնդրէին ուխտիւք յԱստուծոյ, զի փոխեսցէ զանցուսցէ զչար ժամանակն, եւ դարձուսցէ զճշմարիտ իւրաքանչիւր վերակացուս յիւրաքանչիւր ժողովուրդսն. եւ յիւրեանց վաստակս ի շինեալ եկեղեցիսն` ուստի մերժեցանն, թերեւս դարձ լիցի նոցա այսրէն:
Իսկ յայն յիշխանաց` որ ընդ սրբոյն Ներսէսի երթեալ էին յերկրէն Հայոց, զնոսա բազում գանձիւք լցեալ արձակէր, կաշառակուրծս կաշառաւեկս առնէր առ հասարակ` որ միայն անդ էին. եւ բազում գանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ, եւ ականց պատուականաց ի ձեռն նոցա` արքային առաքէր, իբրեւ այնու կամէր հաճել զմիտս թագաւորին: Զի ոչ գոյր չափ եւ ոչ թիւ, զի անհամար գանձս առաքէր արքային Հայոց. գրէր առ նա գիր ամբաստանութեան զսրբոյն Ներսիսէ, իբրեւ թէ սպան զորդի նորա: Եւ արձակեաց եւս զպանդանդսն զԱրշակունիսն թագաւորին Հայոց, որ կային եւս ի կայսերական պաղատանն. զի են նոքա եղբօրորդիք արքային Արշակայ, զի միումն անունն ճանաչէր Գնել, եւ միւսումն անունն Տիրիթ, ետ ի ձեռս սատրապացն Հայոց, եւ զնոսա զայս օրինակ անդուստ յուղարկէր:
[Զ]
Յաղագս եթէ զիա'րդ, իբրեւ աքսորեցաւ սուրբն Ներսէս եւ ընգեցաւ ի կղզին յանապատն, թէ ո'րպէս կամ զիա'րդ կերակրեցաւ եւ կամ ո'րպէս յԱստուծոյ եղեն սքանչելիք զամս ինն:
Ապա իբրեւ սրտմտեալ թագաւորն Վաղէս` յարոյց հալածանս ի վերայ եկեղեցեաց սրբոց ընդ ամենայն կողմանս իւրոյ իշխանութեանն, եւ զամենայն եպիսկոպոսս մեկնեաց եհան յիւրաքանչիւր ժողովրդոց եւ ընգէց զնոսա յօտարութիւն, առաւելիւր նիւթեալ մեծաւ բարկութեամբ ի վերայ սրբոյն Ներսէսի. վասն զի պատճառք մահուան միամօր որդւոյն սիրելոյ իւրոյ եղեւ նա, ապա չարապէս չարութեամբ դառնութեամբ մահուան կամէր վճարել զնա: Որում մեծամեծքն եւ ամենայն խորհրդականք թագաւորին չհաւանեալք չառնուին յանձն, այլ հազիւ հազիւ կարացին թափել ի մահուանէ: Ապա ետ հրաման ընգենուլ զնա ի կղզին մի մեծ ովկիանոս ահագին ծովու, յանապատ յանջուր տեղի մի` ուր ոչ բոյս ինչ դալար, եւ ոչ արմատ ինչ, եւ ոչ այլ ինչ ամենեւին` որ ինչ ի պէտս մարդկան լինիցի. բայց միայն քար եւ աւազ ապառաժ, եւ ոչ ճանապարհ ուրեք ընդ այն, եւ ոչ գնացք ինչ նաւաց:
Ապա անցուցին զնա ի տեղին հրամայեալ, եւ ընդ նմա արս եւթանասուն. այլ արքն որք կէսքն եպիսկոպոս էին յայլոց քաղաքաց, կէսք կղերիկոսք յայլոց եկեղեցեաց: Իսկ նա խնդայր եւ ուրախ էր ընդ այն, զի եհաս նմա կրել չարչարանս վասն անուան տեառն Յիսուսի Քրիստոսի Որդւոյն Աստուծոյ: Եւ էին նորա այն որք ընդ նմայն աքսորեցան յիւրոցն` երկու. անուն միոյն Ռաստոմ սարկաւագ, եւ երկրորդին` Տիրանամ. եւ այլք եւթանասունքն որ ընդ նոսա, զորս ուստեք ուստեք ընդ նոսա ամացեալ ի նաւն` ի կղզին խաղացուցին: Եւ գնաց մեկնեցաւ նաւն` որ զնոսայն տանէր, եւ ըստ հողմոյն յաջողութեան ի հնգետասան օր համանէր ի հրամայեալ տեղին. եւ թափեաց զնոսա նաւն ի կղզին, եւ ինքն այսրէն դարձաւ:
Եւ յայնմ կղզւոջ ոչ գտանէր ոչ ջուր ըմպելոյ եւ ոչ դոյզն ինչ արմատ, զի անարմատ աւազ միայն էր. զի վասն այնորիկ իսկ տարեալ էր զնոսա անդր, զի սովամահ արասցեն զնոսա ըստ խստութեան թագաւորին հրամանին: Եւ եղեւ իբրեւ եհաս նոցա յամել ամսօրեայ մի ժամանակս, որ տկարագոյնքն էին ի նոսա` սկսան նքողել ծարաւել նուաղել եւ ներգեւել դորսովել ի քաղցոյ կամ ի ծարաւոյ: Ապա մխիթարել եւ քաջալերել սկսաւ զամենեսեան Ներսէս, եւ ասէ. Պինդ կացէք, հաստատուն լերուք, եւ մի' երկնչիք. զի այն տէր մեր Յիսուս Քրիստոս` որ հրամայեաց ծառոյն սաբեկայ բերել զխոյն պտուղ, եւ ընկալաւ զԻսահակ կենդանի զոհ, եւ օրհնեաց զՅակոբ ի պանդխտութեան, եւ ապրեցոյց զՅովսէփ ի ծառայութենէն եւ տիրացոյց, հրամայեաց եւ մորենւոյն հրով տերեւել ծաղկել, եւ օդոցն հրամայեաց քաղցրութեանն հացին կերակրոյ ի վերուստ ցօղել, եւ զլորամարգին ի թռչնոց տալ ապստամբող եւ դառնացող ժողովրդեանն, եւ ինքն Քրիստոս վէմ եղեալ` ընդ նոսա շրջէր յանապատին յանջրդին, եւ զքաղցրութիւն ջուրցն ի ծարաւ նոցա մատուցանէր, եւ խորհուրդ հանդերձելոցն` որ առ յապա լինելոցն էր` գուշակէր գաւազանաւն ի ձեռն Մովսէսի, վէմն խոցեալ` հոսէր նոցա ջուր, զնոսա անդ զառաջինսն օրինակօքն կեցուցանէր. եւ ինքն կերակրեաց ի սակաւ հացէ զժողովուրդն յանապատի անդ, եւ ըստ ծառոյն` որ զխոյն եբեր` ինքն զխաչէն պրկեալ կախեալ խաչեցաւ, եւ օրինակաւն ըստ նմանութեան ի կողսն խոցեցաւ, եւ եհան մեզ անտի ջուր փրկութեան ի լուացումն սրբութեան ապաշխարութեան. յաղագս կենաց մերոց եւ ինքն վասն մեր հաց եղեւ, եւ զարիւնն իւր ըմպել ետ մեզ, զի զմարմինն ի մարմինն խառնեսցէ եւ զարիւնն յարիւնն, զի զաստուածութիւնն յոգիս մեր միացուցեալ, զմեզ ընդ սուրբ Հոգւոյն, եւ ի վախճանի զմեզ բնակիցս աստուածութեանն արասցէ. արդ որ այսչափ երախտիս առնէր մեզ, մինչեւ մեք անգամ բանս գոհացողութեան փոխարէն շնորհս ոչ հատուցանէաք նմա, իսկ արդ զիա՞րդ վասն անուան նորա արժանի եղեալք սակաւիկ մի թշնամանաց` սովամահ ինչ կարծիցէք լինել: Ոչ այդպէս. այլ հաւատով խնդրեսցուք, եւ տացի մեզ կերակուր: Իսկ արդ նշան խնդրեմք, ոչ. այլ նշան թերահաւատից պիտոյ է, եւ առ զչարսն դարձուցանելոյ յուղղութիւն. այլ մեզ, գիտէ տէր զպիտոյսն մեր եւ զօգտակարսն, եւ ըստ այնմ պատրաստէ զինչ եւ պիտոյ է մեզ: Իսկ մեք ոչ այնպէս, որ քա~ւ եւ մի լիցի, որպէս ասացաւն. ասէ, «Ազգ չար, նշան խնդրէե: Իսկ մեզ կարեւորքն առանց ուրոյն ի մարդկան աղանդէն չիք հնար լինել: Իսկ տէրն կարող է եւ առանց կերակրոյ պահել զմեզ կենդանիս, եւ կարող է տալ կերակուր. եւ արդարացուցանել կարող է, եւ արժանիս առնել` վասն իւրոյ անուանն պատրաստել մեզ մեռանել. տալ մեզ զսովորական ընդունելութիւն բնութեան մահուն, որ չերթայ ուրեք ի մարդկանէ, այլ պատճառս միայն առնէ զանուն իւր ի վերայ աներեւոյթ մարմնոյն պահէ, եւ իւրոյ արքայութեանն զմեզ բագորդս բաժանորդս առնէ: Կարող է եւ ի խաղաղութեան վաղճանել, եւ առնել արժանիս արքայութեան կարգացն:
Զայս եւ այսպիսի եւ որ երթայր զհետ սորին` իբրեւ խօսեցաւ, արդ` ասէ` դի'ք ծունր ամենեքեան, զի արժանի միայն լիցուք մարդասիրութեանն Քրիստոսի: Եւ ի դնել նոցա երիցս անգամ ծունր եւ կալ յաղօթս, եւ յարեաւ ի ծովու անդ հողմ սաստիկ, եւ սկսաւ ընկենուլ ի կղզի անդր ձուկն սաստիկ յոյժ, մինչեւ շեղջս շեղջս կուտէր ի ցամաքի կղզւոյն. եւ ընդ նմին փայտ սաստիկ յոյժ: Իբրեւ հանին կուտեցին զփայտն, խորհէին թէ հուր պիտոյ է, որով զփայտն լուցցուք: Յանկարծակի ինքնին լուցեալ փայտն հրով վառէր. եւ նոքա յարուցեալք գոհացեալ, զաղօթսն կատարելոյ` մատեան արկին ի խորովս, եւ բազմեցան եւ մատեան յուտել: Եւ իբրեւ կերան յագեցան, եւ պէտք եղեալ ըմպելոյ ջուր` յոտն եկաց սուրբն Ներսէս, եւ մատուցեալ փորեաց զաւազն ի կղզւոջ, եւ բխեաց աղբեւր` ջուր քաղցր անոյշ, եւ անտի ըմպէին որք հանապազորդք էին ի կղզւոջն:
Յայնմ կղզւոջ զայս օրինակ կերակրեալ լինէին ի ծովէ անտի. եւ հանապազ մխիթարէր զնոսա սուրբն Ներսէս, եւ ասէր. Այսպէս յիշեցէք եւ ի մտի կալարուք զբանն տեառն զոր ասաց, թէ «Խնդրեցէք զարքայութիւն Աստուծոյ եւ զարդարութիւն նորա, եւ այն ամենայն տացի եւ յաւելցիե: Տեսէք, եղբարք, զի ահաւասիկ իբրեւ հայր յորդիս մատուցեալ է առ մեզ Աստուած` խրատել զմեզ, զի զմեզ պիտանիս արասցէ, եւ զանունն քաջութեան ժառանգեցուսցէ մեզ, եւ զմեզ մեծաց վարձուց արժանիս արասցէ: Զի զպատճառս սակաւիկ առաքինութեան ի մէնջ խնդրէ. այնչափ միայն, զի սիրեսցուք զնա. եւ ապա զանթիւ զանչափ զանկշիռ զանհամեմատ բարեացն առնէ զբարերարութիւնս սքանչելեաց իւրոց. եւ ցուցանէ զբարիատուր զերախտապարգեւ հատուցմունս վասն իւրոյ մարդասիրութեանն: Քանզի եւ զանձն իւր ոչ խնայեաց դնել ի վերայ մեր, այլ կերակուր եւ ըմպելի եւս եղեւ մեզ:
Եւ այսպէս հանապազ հանդերձ եղբարբք գոհանալ եւ օրհնել զտէր Յիսուս Քրիստոս, զցայգ եւ զցերեկ կային ի պաշտաման տեառն անդադար: Արեգական մտանելոյ կային եղբարքն, եւ ապա տէրունատուր կերակրովն ուրախ լինէին, յընգենուլ ալեացն ի պատրաստել զկերակուր: Իսկ սուրբն Ներսէս յեւթն աւուրն ի կիրակէին հասեալ միայն, ապա ճաշակէր: Այլ զայս օրինակ համակ տայր նոցա զքաջալերութիւն սուրբն Ներսէս ամիսս ինն, որ եղեն յայն կղզւոջ:
[Է]
Յաղագս Աստուծոյ սքանչելեացն` որ եղեն ի Ներսէս եւ կամ ի Բարսիլիոս. եւ վասն նախանձուն Եւսեբի եպիսկոպոսի առ Բարսիլիոս:
Իսկ եպիսկոպոսն Կեսարու Եւսեբիոս յորժամ ետես զզարմանալիսն զնախ իջանել զաղաւնոյն` որ եկն ի յերկնից, եւ հանգչել նախ յերիցապետն Կեսարու սուրբն Բարսիլիոս, ի դժկամակ միտս լինէր ընդ նմա. եւ տեսանէր զնա իբրեւ զիւր հակառակորդ եւ զթշնամի: Քանզի հռչակ հարեալ էր ընդ երկիր ամենայն. ասէին եւ պատմէին` թէ յորժամ ձեռնադրէին զսուրբ կաթողիկոսն Ներսէս, էջ հանգեաւ ի նմանութիւն աղաւնոյ ի վերայ` նախ յերիցապետն ի սուրբ Բարսիլիոս. եւ ապա յարուցեալ նստաւ ի քահանայապետն Ներսէս: Եւ այս հռչակ հարկանէր զնոցանէ. մանաւանդ յաշխարհն Գամրաց: Մեծապէս թուէին մարդկանն սքանչելիքն ամենայն. եւ ամենայն մարդ պատուէին զսուրբն Բարսիլիոս: Մանաւանդ վասն սրբութեան վարուցն նորա, եւ կարգացն ճշմարտութեան, եւ բազում խոնարհութեան նորա, եւ վասն աստուածախօս ջերմեռանդն աղօթիցն նորա, եւ վասն վարուց կարգաց պարկեշտութեանն. եւ կամ վասն աղքատսիրութեանն եւ վասն տառապելասէր վարուցն, եւ պատուիրանակատար մշտակիր հանապազորդութեան նորա, կամ վասն բազում գիտութեանն, զի աղբիւր էր անպակաս իմաստութեամբն. եւ վասն ուսուցիչ վարդապետութեան նորա, զի փիլիսոփայական արուեստիւն խնոյր առականէր հանապազ զամենայն զուր բացեալ զբերանս հերետիկոսացն, եւ զհաւատս ճշմարիտ ամենասուրբ Երրորդութեանն ամենեցուն հաստատէր: Վասն այսր ամենայնի նայէին ընդ նա իբրեւ ընդ առաքեալ Քրիստոսի, իբրեւ զհրեշտակ երկնաւոր. եւ ամենայն ոք վկայէր` թէ արժանի իսկ էր Հոգւոյն Աստուծոյ:
Իսկ նա զանձն կարի ի խոնարհութեան ունէր, եւ անարժան համարէր, թէպէտ եւ ամենայն ոք վասն գիտութեան արուեստին կարօտէր առ նա գալ. մանաւանդ արտաքինքն իսկ ճարտարապետք փիլիսոփայիցն առ նա ընթանային վասն իւրեանց արուեստին: Այլ նա զբազումս դարձուցանէր ի պէսպէս յիւրաքանչիւր կարծեացն խոտորութենէ ի ճշմարտութեանն հաւատս, երկրպագուս Քրիստոսի անթիւս մարդկան կացուցանէր: Եւ ամենայն երկիր սկսան ի նա նայել, որպէս թէ անդուստ յերկնից ի վերուստ իջեալ իցէ. այնչափ` որպէս զի թէ կամիցի ոք պատմել, ոչ կարասցէ: Այլ յորժամ խոժոռադէմ երեսօք տեսանէր զիւր եպիսկոպոսն ընդ ինքեան, սուրբն Բարսիլիոս տեղի տայր նմա, թողոյր զքաղաքն, եւ գնայր նա անտի, ելեալ բնակէր մի ի շինացն` ուր եւ նմա պատշաճ իցէ կալ անդ:
[Ը]
Յաղագս թէ ո'րպէս կայսր Վաղէս հալածեալ զամենայն ուղղափառ հաւատացեալս, եւ կամ ո'րպէս կամեցաւ յանդիմանութիւն առնել կայսրն ի մէջ ճշմարտութեանն հաւատացելոց, եւ ի մէջ ձախող աղանդոյն արիանոսաց. եւ կամ ո'րպէս սքանչելեացն տեսլեամբն սուրբն Բարսիլիոս կոչեցեալ ի պայքարն, եւ յաղթէր` Աստուծոյ զօրութեամբն` ախոյենիցն առ եպիսկոպոսաւն Եւսեբիւ. եւ թէ ո'րպէս Եւսեբիոս վճարէր ի բանդին. եւ կամ ո'րպէս Բարսեղ արձակեալ լինէր:
Ընդ այն ժամանակս անօրէն կայսրն Վաղէս մեծաւ բարկութեամբ դատէր ընդդէմ ճշմարտութեանն մշակացն. այս ինքն որ միանգամ զհաւատն Քրիստոսի արժանապէս հաւատասցեն` թէ ճշմարիտ արդարեւ Որդի Աստուծոյ իցէ, եւ ծնունդ ի բնութենէն Հօրն Աստուծոյ: Վասն այսորիկ կամէր հալածանս տանջանս չարչարանս միահաղոյն յարուցանել, եւ սաստիւ իշխանութեամբ առ ամենեսեան գրեալ եւ տալ հրաման:
Ապա ի մի վայր եղեալ` խորհեցան մոլեկան արիանոսացն աղանդոյն վարդապետք. զի ասէին, թող ընդ նոսա պայքար յանդիմանութեան հակառակութեան լիցի, արքայ. եւ որ կողմն յաղթեսցէ, յայտ լիցի. զի մի' զնա բռնադատ, զրադատ ինչ երեւեսցի յաղթութիւնն: Եւ թագաւորն Վաղէս զայս լուեալ խնդալից լինէր. ընտրեաց իւր արս ճարտարս եւ պատրաստաբանս, զորս կարծէր դպիրս բանիբունս, որ անուանեալք էին չեպիսկոպոսունս աղանդոյն արիանոսաց: Եւ յղեաց առ եպիսկոպոսն Կեսարու Եւսեբիոս. եւ ժամ խնդրէր ի նոցանէ բանիցն քննութեան, զի ի հանդէս ածիցէ առ նա զնովաւ, եւ որ ճշմարիտն իցէ` յայտնի երեւեսցի: Ապա իբրեւ սահմանեցաւ ժամադրութիւն, առեալ եպիսկոպոսն Եւսեբիոս զկղերն զամենայն, եւ ի մեծ հոգս մտանէր. ուստի՞ կարծիցէ բանիցն պատասխանիս պատրաստել. զի եւ բանիւ ոչ ինչ կարի էր առաւել: Ապա հաստատեցաւ այս բան ի խորհրդեանն, զի յղեսցեն հաւանեցուսցեն հաստատեցուսցեն զերանելին Բարսիլիոս, զի եկեսցէ նա: Զի նա, ասէ, կարող է բանիւ զօրութեանն. նա մեծ է, ասեն` ի նմա շնորհքն խափանել զնենգութիւն դաւաճանութեանն սատանայի. զի խորհի նա ի վերայ սրբոյ եկեղեցւոյ նորա, զոր ինքն արեամբն ստացաւ:
Գրեաց թուղթ աղաչանաց եպիսկոպոսն Եւսեբիոս առ երիցապետն Բարսեղ, եւ մեծաւ պաղատանօք որ ինչ վասն պատուին պաշտամանն. զի մի' դիցէ ինչ ի մտի զառաջին եղեալ բանիցն գժտութիւն. այլ վասն զի առ Աստուած հաւատոց են բանքն եւ քննութիւնքն, վաղվաղակի փութասցի գալ առանց դանդաղանաց: Արկին եւ կղերքն ամենայն ձեռնագիր աղաչանաց, զի մի' ինչ դանդաղեսցի գալ, այլ յարուցեալ փութանակի երթիցէ: Եւ արս հաւատարիմս պատուականս յղեցին վասն վաղվաղ գալոյ:
Եւ այն ինչ արքն յուղի անգան, որ երթայինն ածել զնա անդր. արդ մինչ դեռ յուղի անգեալ երթային արքն` էին ի ճանապարհի, սուրբն Բարսիլիոս ուր էին` մինչ դեռ ի պաշտաման տեառն կայր, անկաւ նմա քուն ծանր թանձրամած, եւ տեսանէր ի տեսլեան , զի այգի մի էր մեծ եւ վայելուչ, քաջաբեր լի պտղով. եւ խոզք երեք անգեալ էին յայգին, եւ մտեալք ի ներքս ի յայգին` ապականէին զայգին եւ բրէին: Պատառէին բազում ունջս որթոյ, արմատաքի խլէին եւ զտաշտն գլխովին եւ զբազուկ ընջովին, եւ մեծամեծ ապականութիւնս ի ներքս գործէին: Եւ մատուցեալ էին այգէգործքն, ջանային եւ ոչ կարէին հանել զվնասակար խոզսն յայգւոյ անտի: Ապա զաղաղակ հարեալ գոչէին առ Բարսիլիոս, եւ ասէին. Եթէ ոչ դու, Բարսիլիոս, եկեսցես, ոչ ոք կարէ հանել զխոզս յայգւոյ աստի, եւ ոչ մեծ ապականութիւնս դադարեսցէ. աճապարեա եկ հասիր, զի տակաւին աւասիկ վնասս մեծամեծս առնեն: Ապա մատուցեալ Բարսիլիոս` հանէր զվնասակարս զխոզսն յայգւոյ անտի, եւ կազմէր զխախտածն:
Եւ զարթեաւ սքանչելին Բարսեղ, եւ զարմացեալ ընդ այն տեսիլն, էր մտախորհ. եւ խորհէր ընդ միտս իւր վասն տեսլեանն` թէ զինչ իցէ. եւ անդէն հասեալք մատուցանէին նմա զթուղթն առաքեալքն ի Կեսարիայ քաղաքէ Եւսեբի եպիսկոպոսի: Այլ իբրեւ ընթերցաւ, խնդայր եւ ուրախ լինէր. զի գիտաց թէ յԱստուծոյ պատրաստեցաւ կոչել զնա ջատագով ճշմարտութեանն առ ի տալ պատասխանի: Յարուցեալ փութանակի գնաց զհետ կոչելեացն թղթին, եւ չոգաւ առ եպիսկոպոսն Եւսեբիոս: Եւ իբրեւ խորհեցան ընդ միմեանս զարժանն, ասաց Բարսիլիոս ցեպիսկոպոսն Եւսեբիոս, զի խնդրեսցէ ի կայսերէ իշխանութիւն` զոք յերիցանց տանել ընդ իւր: Եւ մտանէր Եւսեբիոս առ կայսրն, խնդրէր ի նմանէ եւ ասէր. Երկուս ածեր ինձ ախոյեանս, թո'ղ եկեսցէ մի ոք ընդ իս յերիցանց իմոց: Եւ հարցանէր կայսրն ցարիանոս եպիսկոպոսն, եւ յանձին կալան նոքա Եւսեբի քանի ածցէ ընկերս ընդ ինքեան, յորժամ գայցէ յատեանն:
Իսկ իբրեւ ժամ ատենին հասանէր, առեալ կայսերն զեպիսկոպոսն Եւսեբիոս, եւ ընդ նմա երանելին Բարսիլիոս երիցապետն, եւ երկու ախոյեանքն հակառակութեանն` որք ի կողմանէն կուսէ սատանայի էին, այս ինքն արիանոսք չեպիսկոպոսքն, եւ մտին ի բանից ի քննութիւն հակառակութեան վասն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի Որդւոյն Աստուծոյ, եթէ իցէ ծնունդ եւ որդի ի բնութենէ Հօր Աստուծոյ, եթէ ոչ: Ապա Հոգւով սրբով լցեալ լինէր երանելին Բարսիլիոս, որ կայր զկնիագոյն եպիսկոպոսին Եւսեբի. եւ սա գրէր վկայութիւնս ի գրոց յԱրարածոց ի սկզբանէ յօրինաց եւ ի մարգարէից եւ յառաքելոց եւ յամենայն աստուածաշունչ գրոց. յայտ առնէր եւ ցուցանէր, եւ զերկիւսեան ախոյեանսն սատանայի կարկեալս ըմբռնեալս ամօթապարտեալս հանդերձ թագաւորաւն կացուցանէր:
Ապա նայեցաւ թագաւորն Վաղէս ընդ եպիսկոպոսն, եւ ետես զի քրտնեալ էր, սկսանէր խօսել եւ ասէր. Այդ զի՞ է, զի զայդչափ հոսին ի քէն քրտունքդ. զի ի բանս ճշմարտութեան քննութեան վարձկանագրչաւդ յաղթեցեր:
Ետ պատասխանի Բասիլիոս թագաւորին եւ ասէր. Երկուս խոզս եւ մի էշ վարեալ այնչափ ընդ երկար ճանապարհ, եւ դու ասես. Զի՞ ես քրտնեալ այդչափ: Ապա զղջացաւ թագաւորն` թէ ընդէ՞ր զԲարսիլիոսն հրամայեցին օժանդակ բնաւ Եւսեբի թողուլ ի ներքս: Ապա յոտն կացեալ ամօթով արիանոսքն ասացին ցթագաւորն, թէ ընդէ՞ր այս աշխատութիւն քննութեանց են. այլ տիրաբար տուր հրաման, զի որք քո կամացդ ոչ լուիցեն, անկցին ի տագնապ նեղութեան: Եւ լուծեալ զատեանն վճարեցաւ:
Եւ ետ հրաման` զի զԵւսեբիոս արկանել ի բանդ, եւ ընդ նմա զբազումս, եւ նեղութիւն ի վերայ ուղղահաւատ որթոդոքսաց քրիստոնէից հասուցանէր. եւ ետ հարկս ի վերայ եկեղեցացն տուժիւք մեծաւ ծանրութեան տուգանօք: Յայնժամ ի դառն կապանացն պատուհասէն մեռանէր եպիսկոպոսն Եւսեբիոս ի ներքս ի բանդին: Իսկ վասն սրբոյն Բարսեղի ասէին ժողովուրդքն Կեսարու. Եթէ ոչ արձակէք զդա ի բանդէդ, այրեմք զքաղաքս զամենայն: Յորժամ ամենեքեան միաձայն զայս աղաղակէին, թողացոյց թագաւորն, եւ արձակել հրամայէր զերանելին Բարսիլիոս:
[Թ]
Յաղագս թէ ո'րպէս արարին զսուրբն Բարսիլիոս եպիսկոպոս, կամ ո'րպէս եղեն յԱստուծոյ սքանչելիքն. կամ զիա'րդ հրամայեաց զամենայն զանձսն որ ի Քրիստոս հաւատացեալ էին ժողովուրդն` ժողովել, եւ նոքա խնդութեամբ բերէին եւ տային ի դուրս վասն կենարարին մեծին Աստուծոյ. եւ կամ զիա'րդ խնդրէին ուխտիւք եւ խնդրուածովք ի վերայ իւրաքանչիւր եպիսկոպոսաց:
Ապա ժողովեցան ամենայն եպիսկոպոսք իշխանութեանն Կեսարու, եւ ընտրեցին զսուրբն Բարսիլիոս առնել արքեպիսկոպոս Կեսարու: Եւ իբրեւ ժողովեալք էին ի միահամուռ հասարակ միաբան ամենայն եպիսկոպոսք ի ձեռնադրել զսուրբն Բարսեղ, էջ աղաւնին յերկնից եւ հանգեաւ ի վերայ նորա, որպէս յառաջնումն յառնելն զեպիսկոպոսապետն Ներսէս: Եւ եղեն զարմանալիք մեծապէս յաչս ամենեցուն. սկսան գոհանալ զմարդասիրէն Քրիստոսէ, զի որ յանձն իւր յայտնեաց զնշանս աստուածութեանն, զայն եւ ոչ ի ծառայիցն եւ ի սրբոցն արգելոյր: Եւ եկաց Բարսեղ յաթոռ կաթողիկոսութեանն Կեսարու:
Այլ թագաւորն Վաղէս նեղէր զքրիստոնէից ժողովուրդն. Զի, ասէ, որ քրիստոնեայ անուն յիշխանութեան իմում կայցէ, մի' գտցի նորա արծաթ եւ ոսկի, զի տայցէ յարքունիս: Եւ սկսան ժողովել ի զօրաց եւ ի զօրավարաց եւ ի քաղաքաց քաղաքաց երդմամբ, զի որ զայն անունն ունիցին, մի' գտցի ոսկւոյ կամ արծաթոյ զանակ առ ումեք. ապա եթէ առ ումեք գտցի, մեռցի: Ապա ամենայն ոք խնդութեամբ բերէին տային ի դուրս վասն անուանն Քրիստոսի, կամեցեալք խնդութեամբ կրել զպատուհաս: Ապա ստիպել սկսան եւ գործակալքն թագաւորին ժողովել արծաթ եւ ոսկի ի ժողովրդոցն կեսարացւոց քաղաքին. ապա քաջալերել սկսաւ զնոսա երանելին Բարսիլիոս, զի խնդամիտ սրտիւ բերցեն: Սկսաւ ասել ցնոսա այսպէս` թէ Բերէք ի ձեռն իմ, ես լինիմ այդմ երաշխաւոր. զի նոյն ինքն տէր Քրիստոս միածին Որդին Աստուծոյ, վասն որոյ նա խրոխտացեալ է ի մարտս, սատակեսցի ի նմանէն: Այլ դուք վասն տեառն ձերոյ զյափշտակութիւն ընչից ձերոց խնդութեամբ ընկալարուք. զի ձեզ յերկինս պահի գանձն` որ ոչ անցանէ, այլ զի զայս գանձս ես տաց ձեզ դարձուցեալ ձեռնի ձեռն ի հուպ ժամանակի: Ապա ամենայն ժողովուրդք քաղաքին Կեսարու եկին բերին ի մի վայր ժողովեցին որ մի անգամ ոսկի կամ արծաթ ուրուք գտաւ. լցին զեկեղեցի, եւ ածին զիշխանսն թագաւորին զhաւատարիմս. կնքեցին զդուրս եկեղեցւոյն:
Յետ այսորիկ ետ հրաման թագաւորն Վաղէս կապել կրկին զեպիսկոպոսապետն Բարսեղ, արկանել ի բանտ ի նեղութիւն. սոյնպէս զամենայն եպիսկոպոսունս ընդ ամենայն քաղաքս: Այլ ամենայն ժողովուրդն յուխտս եւ ի խնդրուածս լինէին վասն բարկութեանն հասելոյ, զի դադարեսցէ, եւ դարձ լիցի ճշմարտիտ հովուացն յիւրաքանչիւր տեղի եւ յիւրաքանչիւր ժողովուրդս:
[Ժ]
Թէ զիա'րդ կոչեաց կայսրն Վաղէս զսոփէստէսն ի յանդիմանութիւն ընդդէմ ճշմարտութեանն, եւ թէ զիա'րդ ետես սոփեստէսն զսքանչելիսն, տեսանելով զբազմութիւն վկայիցն ի ներքս ի վկայարանին. կամ զիա'րդ կայսրն Վաղէս սատակեցաւ նշանօքն եղելովք յԱստուծոյ. եւ կամ զիա'րդ խաղաղութիւն լինէր եկեղեցեացն Աստուծոյ:
Ապա խնդիր հրամայէր առնել թագաւորն Վաղէս, զի տեսցեն գտցեն այր մի ճարտար, որ կարող իցէ դնել գրով բանս դիմադարձութեան ընդդէմ հաւատոց քրիստոնէութեան: Եւ պատմեցին նմա, զի էր այր մի սոփեստէս ճարտար ի քաղաքի միոջ: Ապա առաքեաց կայսրն առ նա մագիստրիանոսս, զի երթիցեն փութով եւ անզբաղապէս զայրն առ նա ածցեն. եւ առեալ ածին փութապէս:
Իբրեւ գնացեալ գայր օթեւանս երկուս, դէպ եղեւ նոցա դիպել այլ քաղաքի միոջ. եւ արտաքոյ քաղաքին վկայանոց մի սուրբ տիկնոջն Թեկղի: Իբրեւ պատահեաց այնմ, էջ սոփեստէս, եւ իւր վանս ունէր ի ներքս ի վկայանոցի անդ. իսկ մագիստրիանոսքն ունէին վանս իւրեանց ի քաղաքին: Եւ իբրեւ կերաւ հաց սիփեստէսն, էարկ անկողին, եւ փակեաց զդուրս վկայանոցին. եւ ինքն ի նիստ եղեալ ի վերայ անկողնին, կամէր լինել ի կողմն. մինչ դեռ արթուն էր, աչօք բացօք տեսանէր, զի յանկարծ բացան դրունք վկայանոցին, եւ եղեւ ժողով մեծ բազմութեան վկայիցն, որ երեւեցան մեծապէս փառօք: Եւ ելանէր ընդ առաջ նոցա սուրբ տիկինն Թեկղէս զարդարեալ մեծապայծառ, զի նշոյլք որպէս ի լուսոյ հատանէին ի նմանէն. եւ առնէին միմեանց ողջոյն, եւ ասէր ցնոսա տիկինն Թեկղ` թէ Բարի' եկիք, սիրելիք բարեկամք, եւ վաստակաւորք Քրիստոսի: Տուեալք միմեանց ողջոյն, արկեալք զիւրաքանչիւր զաթոռն, նստէին կարգաւ: Ապա սկսանէին սուրբքն խօսել, եւ ասէին. Սուրբքն տեառն, որ չեւ են հրաժարեալ յերկրէս, դեռ եւս աստէն ի նեղութեան են, են որք ի կապանս են. են որք ի փիւղակէս են, են որք յաքսորս, եւ են որք յայլ բռնութեան են, ի զրպարտութեան, ի հարկս եւ ի խոշտանգանս չարչարանաց: Եւ մեք փութապէս ժողովեցաք, զի մի' անտեսութեամբ անփոյթ արասցուք նախանձախնդիր լինել տեառն հաւատացելոց: Վասն զի մանաւանդ բազում մշակք տեառն խափանեալ կան, բազում անդք ի դերեւ ելին, եւ բազում այգիք խոպանացան. պարտ է մեզ զխափանիչս մշակացն զՎաղէս խափանել, զի ամենայն մշակ ի գործ իւր կանխեսցէ: Եւ քաջ մշակն Բասիլիոս յիւրմէ գործոյն կայր խափանեալ: Արդ եկայք առաքեսցուք ի մէնջ երկուս, որք երթիցեն վճարիցեն ի կենաց զչարագործն Վաղէս: Ապա միում անուն էր ի Սարգիս ի նոցանէ, եւ միւսումն Թէոդորոս. արձակէին զնոսա, դնէին ժամ եւ ասէին. Ի սոյն ժամ եկեսջիք դուք եւ մեք:
Եւ զայս ամենայն լուեալ սոփեստէսն, որ էր վկայանոցին, եւ տեսեալ զայս տեսիլ աչօք բացօք, եւ կայր զարմացեալ, եւ անքուն լինէր մինչեւ յառաւօտն զցայգն: Եւ ընդ այգգս այգոյն եկին հասին մագիստրիանոսքն, եւ ասեն ցսոփեստէսն. Արի գնասցուք զճանապարհս: Եւ խօթապատճառս լինէր, եւ ոչ կարէր ի տեղւոյն խաղալ: Իբրեւ սկսան նոքա ստիպել զնա, իսկ նա թալանայր, հանէր զոգին, ոգի զոգւով ածէր, եւ ոչ կարէր բանիցն տալ պատասխանի մինչեւ յերեկոյ: Ապա իբրեւ երեկոյ եղեւ, թողին զնա մագիստրիանոսքն ի վկայանոցին, եւ գնացին ի քաղաքն ի վանս իւրեանց: Եւ սոտեստէսն փակէր զդուրս վկայանոցին, եւ ի կողմն եղեալ յիւրում տեղւոջն, յանկարծակի դարձեալ երեւեցաւ նմա, զի բացան դրունք վկայանոցին, եկին կուտեցան, եւ լի եղեւ վկայանոցն նոքիւն վկայիւք: Եւ ելանէին միմեանց ընդ առաջ մեծաւ ուրախութեամբ, եւ տային միմեանց ողջոյն. ապա արկանէին զաթոռս իւրաքանչիւր կարգաւ յօրինեալ բոլորէին կարգէին ի նստել: Ապա գային սուրբքն Սարգիս եւ Թէոդորոս երկոքեան ի գործոյն` յոր առաքեալ էին, եւ մտանէին ի ժողովս սրբոցն: Ապա հայեցան բազմութիւն ժողովոյ վկայիցն, եթէ Ո'րպէս յոր գործ երթեալ էիք` վճարեցէք: Պատասխանի տուեալ ասէին, թէ Էր իսկ յորժամ ի ձէնջ գնացաք, սպանաք զթշնամին ճշմարտութեանն զՎաղէս. եւ ի սոյն ժամ առ ձեզ դարձեալ` եկեալ եմք աւասիկ առ ձեզ: Եւ յարուցեալ գոհանային ամենայն բազմութիւն ժողովոյն զտեառնէ մերմէ Յիսուսէ Քրիստոսէ. եւ ինքեանք մեկնեցան յիւրաքանչիւր տեղիս: Եւ յահի մեծի լինէր սոփեստէսն մինչեւ յայգ յառաւօտն:
Ապա իբրեւ այգ եղեւ, եկին մագիստրիանոսքն, ասեն ցսոփեստն. Արի' գնասցուք առ կայսրն: Նորա պատասխանի տուեալ, ասէ. Կայսրն մեռաւ, արդ մեք առ ո՞ երթիցուք: Եւ բազում վիճումն ի մէջ եղեալ նոցա վասն այսր բանի, եւ գրաւական եդեալ ի մէջ վասն այսր բանիս մինչեւ յրիս աւուրս: Եթէ ոչ, ասէ, հարցին աւար վաճառք, եւ քաղաքք յափշտակեսցին, ես` եթէ կայցէ նոյն կայսրն` գլխատեցայց, զի իշխեցի զայս ճառել: Ապա թոյլ տային նմա մագիստրիանոսքն մինչեւ յերիս աւուրս. եւ յետ երից աւուրցն ստուգեցաւ զրոյցն, զի մեռեալ էր կայսրն:
Ապա յետ այսորիկ արձակեցան ամենայն որ միանգամ ոք կայր ի պատիժս կամ յաքսորս. եւ դարձան ուրուք ուրուք որ միանգամ ինչք էին յափշտակեալք: Սոյնպէս եւ զկեսարացւոցն հրաման ետուն տալ զիւրաքանչիւր իրաց. եւ կոչեցեալ սրբոյն Բարսղի, զի զիւրաքանչիւր առցեն, եւ ոչ կամէին հուպ լինել: Զի թէպէտ եւ ասէր ցնոսա Բարսեղ` եթէ ահաւասիկ երաշխաւոր իմ թափեցաւ ձեզ, զի ասացի` թէ եւ տաց ձեզ ձեռն ի ձեռն ի ձեռս ձեր: Եւ ոչ ինչ կամէին ունկնդիր լինել, այլ ասէին. Այդ ի գանձ տեառն երթիցէ, որ դատեցաւ զդատաստանս մեր, եւ խնդրեաց վրէժ սուրբ եկեղեցւոյ ուխտի իւրոյ: Եւ ոչ ոք ի կեսարացւոց անտի հպեցաւ յարծաթ իւր, եւ ոչ մի ոք. բայց թողին զայն ի գանձ եկեղեցւոյն: Ապա էառ զայն արքեպիսկոպոսն, արար աւազանս մկրտութեան կնքոյ տալոյ. եւ կան հաստատեալ աւազանքն արծաթիք ի տուն լուսարանին մինչեւ ցայսօր ժամանակի:
[ԺԱ]
Յաղագս դարձի իշխանացն անդրէն յերկիրն Հայոց, որք երթեալք էին առ կայսրն Վաղէս, զի եկին դարձան առ տէրն իւրեանց Արշակ. եւ կամ ո'րպէս տրտմեալ թագաւորին Արշակայ ընդ կայսրն, ո'րչափ ինչ վնասեաց ասպատակաւ կողմանց իշխանութեան թագաւորութեան Յունաց:
Այսոքիկ են իշխանքն, որք չոգան ի թագաւորէն մեծէ Արշակայ ի Հայոց աշխարհէն առ կայսրն Յունաց առ Վաղէս: Ինքնին մեծ եպիսկոպոսապետն Հայոց Ներսէս. եւ մեծ նահապետն մամիկոնեան տոհմին, որում անուն Վարդան կոչիւր. եղբայր սա մեծի ստրատելատին Հայոց որում Վասակն կոչէր, որ դայեակք եւ սնուցիչք էին թագաւորին Արշակայ: Եւ ընդ նմա Մեհեն նահապետն Ռշտունեաց, եւ Մեհառ նահապետն Անձեւացեաց, եւ Գարջոյլ Մաղխազ նահապետն Խոռխոռունեաց, եւ Մուշկ նահապետն Սահառունեաց, եւ Դեմետ նահապետն Գնթունեաց, եւ Կիշկէն նահապետն Բագէնից, եւ Սուրիկ նահապետն Հրսիձորոյ, եւ Վրկէն նահապետն Հաբուժենից. սոքա չոգան դեսպանութեամբ ի սէր միաբանութեան առ կայսրն Վաղէս: Իսկ թագաւորն Վաղէս արգել աքսորեաց զմեծ քահանայապետն Ներսէս, եւ փոխանակ սորա արձակեաց զերբօրորդիս զթագաւորին Արշակայ զԳնէլ եւ զՏիրիթ. եւ գանձս բազումս եւ անթիւս վասն զմիտս հաճել թագաւորին Արշակայ, ի ձեռս Վարդանայ եւ որք ընդ նմա էին, առաքէր: Եկին հասին դեսպանքն երթեալք ի կայսերէն առ թագաւորն Հայոց մեծաց Արշակ, եւ մատուցանէին նմա զհրովարտակն կայսերն. եւ ընդ նմին գիր տրտնջելոյ եւ ամբաստանութեան: Զի գրեալ էր կայսրն զսրբոյն Ներսիսէ առ թագաւորն Հայոց Արշակ, թէ նա սպան զորդին իւր զմիամօր, վասն այսորիկ արգելաւ աստէն. զի մի' մեղադիր ինչ լինիցիս, ընկալ եւ զպատանեակսդ առաջի զարձակեալսդ զերկոսեան զեղբօրորդիսդ Արշակայ, զԳնէլն եւ զՏիրիթն: Ունէին եւ զանթիւ կարասի գանձուցն առաջի թագաւորին:
Իսկ թագաւորն Արշակ իբրեւ լուաւ եւ ետես զայս ամենայն, անշնորհ առնէր զտալիսն եւ զբերելիսն կարասոյն: Ի ցասումն մեծապէս բարկութեամբ ընդ կայսերն նիւթեաց, եթէ զիա'րդ իշխեաց, արգելուլ զայնպիսի այր զմեծ եւ զպատուական, զգլուխ եւ զվարդապետ զառաջնորդ աշխարհի եւ զթագաւորութեան միոջ: Քարինք բազումք, ասէ, ի վերայ կայսերն, եւ ձեր ի բերելդ. քարինք եւ մեր շատ կան ի թափել զատամունս նորա ի տալն. եւ ձեր ի բերելդ. զմեր վատթարութիւնս յո' տարայց. արդ այդմ երախտեացդ ես դարձուցանեմ: Տայր հրաման Վասակայ իւրում զօրավարին զօր ժողովել, զգունդս բովանդակել, ելանել հարկանել եւ աւար առնուլ զկողմանս Գամրաց: Իսկ զօրավարն սպարապետն Վասակ, վաղվաղակի զտուեալ հրամանս նորա կատարէր. զզօրս բազումս իբրեւ զերկերոյր եւ զվաթսուն հազարաց ի մի վայր կուտէր. հարկանէր աւար առնոյր զկողմանս Գամրաց մինչեւ ի քաղաքն յանկուրացւոց. զվեց ամ զմիմեանց զհետ աւերէր զաշխարհ սահմանացն Յունաց: Լցան աւարաւ բազմաւ եւ պէսպէս մեծութեամբ, բռնութեամբ սաստիւ մեծաւ թշնամութեամբ ընդ կողմանս ընդ այնոսիկ: