Read in the reader, with word lookup
Փաւստոս Բուզանդ, Պատմութիւն Հայոց · 3/3
[ԻԲ]
Յաղագս թագաւորին Պապայ, թէ զիա'րդ էր լի դիւօք կամ ո'րպէս վարէրն:
Այլ թագաւորն Պապ, զի մինչ դեռ տղայիկ` այն ինչ ծնեալ էր ի մօրէ իւրմէ` յայնժամ ձօնեաց զնա դիւաց անօրէն մայրն Փառանձեմ, եւ վասն այնորիկ լի էր դիւօք ի տղայութենէ իւրմէ: Վասն զի հանապազ զկամս դիւաց առնէր, վասն այսորիկ եւ զբժշկութիւն իսկ ոչ կամէր գտանել. զի հանապազ վարէր զանձն իւր դիւօք, եւ կախարդանօք երեւէին դեւքն ի նմա. եւ ամենայն մարդ զդեւսն ի նմա աչօք բացօք տեսանէին: Զի յորժամ մարդիկ հանապազօր յայգորել ելեալ մտանէին, տեսանէին` զի յօձից կերպարանս ելանէին ի ծոցոյն Պապայ թագաւորին, եւ պատէին զուսօք նորա. եւ ամենեքեան ոյք տեսանէին զնա, երկնչէին ի նմանէ եւ հուպ երթալ: Իսկ նա պատասխանի տայր մարդկանն ասելով` թէ մի' երկնչիք, զի սոքա իմ են. եւ ամենայն մարդ յամենայն ժամ տեսանէին զայսպիսի ինչ կերպարանս ի նմա:
Զի բազում համբարք դիւաց համբարեալ էին ի նմա. եւ յամենայն ժամ ամենայն մարդոյ երեւէր այս, որք գամ մի զթագաւորն տեսանէին. բայց յորժամ հայրապետն Ներսէս մտանէր առաջի նորա կամ սուրբ եպիսկոպոսն Խադ, դեւքն չերեւեալ աներեւոյթ լինէին: Եւ էր թագաւորն Պապ ի պղծութեան թաւալեալ. երբեմն այլոց էգ եղեալ, տայր զինքն ի խառնակութիւն. եւ երբեմն զայլս էգ արարեալ, զարուսն խառնակեալ պղծէր. եւ երբեմն ընդ անասունս խառնակէր: Եւ այսպէս դիւօք վարեալ, որք ի նմայն էին բնակեալ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց:
[ԻԳ]
Յաղագս յանդիմանութեանն սրբոյն Ներսէսի, զի հանապազ թշնամի էր թագաւորին Պապայ վասն մեղաց նորա:
Այլ սուրբն Ներսէս եպիսկոպոսապետն Հայոց հանապազօր ընդդիմացեալ թագաւորին Պապայ, կշտամբէր եւ յանդիմանէր մեծաւ վկայութեամբ յանդիմանութեամբ. եւ վասն չարեաց նորա բազմաց ոչ համարձակէր նմա զսեամս եկեղեցւոյն կոխել, եւ ոչ մտանել նմա ի ներքս: Հանապազ կշտամբեալ յանդիմանէր եւ խրատէր, զի գտցէ զանձն իւր ի կորստենէ գործոց իւրոց. եւ հանապազ խօսէր ընդ նմա, զի փոյթ արասցէ ապաշխարութեան: Դնէր առաջի նորա վկայութիւնս ի գրոց, ահ արկանելով յաւիտենական դատաստանացն պատժովք գալ ի զգաստութիւն եւ ի լաւանալ, եւ յառաջդիմութեան արդարութեան կարգացն եւ գործոցն սրբութեան փոյթ առնել:
Իսկ թագաւորն Պապ լսելոյ նմա ոչ լսէր` այլ եւ ընդդիմացեալ եւս մեծաւ թշնամանօք, եւ մահու սպասէր նմա, եւ կամէր սպանանել զնա յայտնի. բայց ի թագաւորէն Յունաց յայտնի եւ անարգել անգամ բանիւք չիշխէր, եւ ոչ սակաւ մի համարձակել ի նա թող, թէ մահու աղագաւ: Նա եւ իւր իսկ աշխարհի մարդիկն եւ զօրքն ամենայն չառնուին յանձն զայսպիսի ինչ առնել. այր` զորմէ ամենայն մարդիկ աշխարհին Հայոց կախեալ կային զնմանէ վասն արդար գործոցն, սրբութեան գնացիցն յաշխարհի, խաղաղութեամբ մեծի առաջնորդութեանն. նա եւ վասն յայտնի նշանագործութեանն սքանչելեացն` զոր առնէր, իբրեւ յերկնաւոր հրեշտակ` այնպէս նայէին ամենայն մարդ: Եւ թագաւորն ոխացեալ էր ընդ նմա, եւ խնդրէր սպանանել զնա. այլ յայտնի զայս եւ բանիւք ճառել ոչ իշխէր, թէ ոչ` իւր զօրքն սպանանէին զնա: Զի այնպէս ամենայն մարդ ապաստանեալ էին յաղօթս նորա, եւ սիրէին զնա առ հասարակ մեծամեծք եւ փոքունք, պատուականք եւ անարգք, ազատք եւ շինականք միանգամայն:
[ԻԴ]
Յաղագս մահու սրբոյն մեծի քահանայապետին Ներսէսի ի թագաւորէն Պապայ, թէ ո'րպէս կամ զիա'րդ սպանաւ ի նմանէ:
Այլ թագաւորն Պապ յամենայն ժամ էր թշնամի մեծի քահանայապետին վասն յանդիմանութեան մեղաց իւրոց չարեաց` զոր գործէրն, եւ յանդիմանեալ լինէր յառնէն Աստուծոյ ի Ներսիսէ հանապազ: Ոչ զգաստանալ կամէր եւ ոչ գալ յուղղութիւն, եւ ոչ համբերել կարէր հանապազորդ նախատանացն յանդիմանչին. էարկ ի միտս սպանանել զմեծ քահանայապետն Աստուծոյ զՆերսէս: Իբրեւ յայտնի զայս ոչ մարթ էր նմա առնել, կեղծաւորել կերպարանէր իբրեւ այն եթէ յուղղութիւն ինչ եկեալ է աղաչէր զքահանայապետն Աստուծոյ տալ նմա ապաշխարութիւն: Եւ կոչեցաւ յապարանս իւր ի Խախ աւանի յԵկեղեաց գաւառի. արար նմա ընթրիս, աղաչեաց զայրն Աստուծոյ բազմել նմա յարքունական գահոյսն, եւ իբրեւ այնու թէ սրբեսցի նա ի չարեաց անտի իւրոց, եւ ինքն այնուհետեւ յայնմ հետէ յապաշխարութիւն մտցէ:
Իսկ իբրեւ զառաջինն բազմեցոյց, ինքնին թագաւորն յոտն կացեալ հոլանեալ, ի մէջգետին անցեալ, անապակ մատուցանէր առնն Աստուծոյ Ներսիսի յընթրիս անդ, եւ դեղ մահու ընդ կոտինդն խառնեալ մատուցանէր նմա: Եւ յորժամ ըմբէր զբաժակն զայն, իմացեալ անդէն` խօսել սկսաւ եւ ասէ. Օրհնեալ է տէր աստուած մեր, որ արժանի արար զիս ըմպել զբաժակս զայս, եւ հասանել մահուս` որ վասն տեառն է, որում եւ ցանկացեալ էի ի մանկութենէ իմմէ: Արդ զբաժակս փրկութեան ընկալայց, եւ զանուն տեառն կարդացից, զի եւ ես հաւասարեցից հասանել ի մասն ժառանգութեան սրբոցն ի լոյս: Այլ քեզ, ո'վ թագաւոր, արժան էր իբրեւ զայր թագաւոր յայտնի հրաման տալ եւ սպանանել. զի ո՞վ էր` որ արգելոյր զքեզ, կամ ո՞վ էր` որ պահէր զձեռն քո ի գործոց, զոր ինչ կամէիր գործել: Բայց, տէր, թող սոցա զայս գործս` զոր ինչ գործեցին յիս. եւ ընկալ զհոգի ծառայիս քո, որ հանկուցիչդ ես ամենայն աշխատելոց, եւ կատարիչ ամենայն բարութեանց:
Զայս եւ այսպիսի եւ որ ինչ նման են այսպիսի բանք` խօսեցաւ. եւ յարուցեալ գնաց ի վարս իւր: Եւ զհետ զնացին նորա ի տաճարէն արքունի ամենայն մեծամեծքն նախարարքն Հայոց, եւ Մուշեղ սպարապետն Հայոց եւ Հայր մարդպետ. եւ ամենայն որ միանգամ էին անդ, մտին ընդ նմա ի վասն նորա: Եւ իբրեւ եմուտ ի վանս իւր, վերացուցեալ զպարեգօտս իւր` ի վերայ սրտին ցուցանէր կապուտակեալ քան զչափ նկանակի միոյ: Իսկ մեծամեծք նախարարացն մատուցանէին նմա թիւրակէս եւ անդեղեայս վասն ապրելոյ. իսկ նա ոչ կամեցեալ զայն` ի բաց մերժէր, այլ ասէ. Մեծապէս եղեւ ինձ բարի, զի եհաս ինձ մեռանել վասն զգուշութեան պատուիրանացն Քրիստոսի: Եւ քանզի դուք ձեզէն գիտէք, զի հրապարակախօսէի ընդ ձեզ` զոր ինչ խօսէի, արժան էր ինձ հրապարակաւ մեռանել ի ձէնջ, զի այնմ իսկ ցանկացեալ էի. բայց բարւոք ել ինձ վիճակն ընդ ընտիրս, եւ ժառանգութիւն իմ հաճոյ եղեւ ինձ: Օրհնեցից զտէր, որ այս մասին վիճակի ժառանգութեան ապրեցոյց զիս. եւ մեծապէս խնդութիւն է ինձ, զի վաղվաղակի լուծայց ես յանօրէն եւ յամբարիշտ աշխարհէ աստի յայսմանէ: Եւ բազում ինչ խօսեցաւ ընդ նոսա եւ զգուշացոյց զնոսա. եւ աղաչեաց զամենեսին զգուշանալ անձանց, եւ պահել զպատուիրանս տեառն:
Եւ յետ այսորիկ սկսաւ զարիւնն գունդ գունդ ի ներքուստ ընդ բերանն արտաքս հոսել իբրեւ զերկուս ժամս: Եւ յետ այսորիկ յարուցեալ եկաց յաղօթս. եղեալ ծունր, խնդրէր զթողութիւն ի վերայ սպանողին իւրոյ: Ապա յետ այսորիկ յիշէր յաղօթս իւր զամենայն մարդս, զմերձաւորս եւ զհեռաւորս, զանարգս եւ զպատուականս. եւ զայնոսիկ անգամ, զորս երբէք ոչ ճանաչէր զնոսա, յիշէր յաղօթս իւր: Եւ յետ աղօթիցն կատարելոյ համբարձեալ զձեռս իւր եւ զաչս իւր ընդ երկինս, ասար. Տէր Յիսուս Քրիստոս, ընկալ զհոգի իմ: Եւ զայս ասացեալ, արձակեաց զոգի: Եւ առեալ զմարմին սրբոյն Ներսէսի զառնն Աստուծոյ պաշտօնեայք եկեղեցւոյն, եւ Փաւստոս եպիսկոպոս, եւ պաշտօնէիցն գլխաւոր` Տրդած, եւ Մուշեղ սպարապետն եւ Հայր մարդպետ, եւ ամենայն ազատագունդ բանակն արքունի, բարձին յաւանէն ի Խախ գեղջէ` ուր գործն կատարեցաւ, տարան ի Թիլն յաւանն յիւր գեւղն: Հանդերձ սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ, կանթեղիւք վառելովք եւ մեծապաշտմամբք եւ բազում յիշատակօք զսուրբն յուղարկեցին: Բայց մինչ չեւ էր ծածկեալ զմարմին սրբոյն, ինքն թագաւորն Պապ երթեալ պատեաց եւ թաղեաց ի մարտիրոսական ի բնակութիւնն. բայց թագաւորն Պապ ի չքմեղս լինելով` չլուելոյն առնէր, իբրեւ թէ իւր չիցէ գործեալ զայն:
[ԻԵ]
Յաղագս տեսլեանն` որ երեւեցաւ արանցն սրբոց անապատաւորաց, Շաղիտայ եւ Եպիփանու, մինչ դեռ նստէին ի լերինն:
Արք երկու կրօնաւորք անապատաւորք մինչ դեռ նստէին ի լերինն, անուն միում Շաղիտա, եւ էր սա ազգաւ ասորի, եւ նստէր յԱռեւծ լերինն. եւ միումն անուն Եպիփան, եւ էր սա ազգաւ յոյն, եւ նստէր սա ի մեծի լերինն ի տեղի դիցն` զոր կոչեն աթոռ Անահտայ. եւ էին սոքա երկոքին լեալ աշակերտք սրբոյն Դանիէլի` զոր վերագոյնն յիշեցաք. եւ մինչ դեռ յիւրաքանչիւր լերին նստէին սոքա, ի ժամու` յորում մեռաւ սուրբն Ներսէս, տեսանէին սոքա յիւրաքանչիւր լեառնէ աչօք բացօք ի տուընջեան ժամու զայրն Աստուծոյ զՆերսէս իբրեւ յամպս յափշտակեալս, զի հրաշտակք Աստուծոյ տանէին զնա ի վեր, եւ գունդք գունդք գային նմա առաջի: Իբրեւ տեսին զայս տեսիլ անապատաւորքն, զարմացեալք ընդ գործն ընդ այնս. բայց Շաղիտայն` որ էրն յԱռեւծ լերինն` քանզի էր հմուտ այր, գիտաց եթէ հանգուցեալ է սուրբն Ներսէս, եւ այն ոգիք նորա երեւին նմա. բայց Եպիփան եդ ի մտի իւրում, թէ մարմնով իցէ յափշտակեալ զնա: Ապա յարեան յիւրաքանչիւր լեռնէ` ընթացեալք փութով մինչեւ յԵկեղեաց գաւառ, եկին քննեցին տեսին զի կատարեալ էր սուրբ հայրապետն Ներսէս. եւ եկին մինչեւ ի Թիլոյ գեւղն, եւ տեսին զտեղին` յորում եդեալ էր զնա. եւ դիպեալք միմեանց արքն հաւատարիմք, պատմէին միմեանց զոր ինչ տեսինն` առաջի ժողովրդոցն: Բայց էին արքն այն հրեշտակակրօնք, յանապատին սնեալք եւ կեցեալք. զի եւ կարօղք էին նշանս առնել մեծամեծս, եւ ամենեցուն գիտելի եւ ծանօթք էին գործք նոցա:
[ԻԶ]
Յաղագս սրբոյն Շաղիտայի:
Շաղիտայս, այր սուրբ, էր լեալ աշակերտ մեծին Դանիէլի. եւ ի տղայութենէ իւրմէ սնեալ էր համակ յանապատս, եւ ընդ անապատաւորս խոտաճարակ լեալ էր: Եւ յետ հանգստեան սրբոյն Ներսիսի գնաց չոգաւ ի գաւառն Կորդուաց, եւ առնէր նշանս եւ սքանչելիս, եւ բնակէր ի մէջ առիւծուց. աւելի քան զքսան առեւծ հանապազ շրջէին ընդ նմա հանապազորդեալք: Էր զի լինէր` զի յորժամ ցաւ ինչ ցաւէր գազանացն, գային շուրջ պատէին զնովաւ, եւ ձգձգէին զՇաղիտայն, եւ նշանաւ առնէին խնդրել զբժշկութիւն: Եւ էր երբեմն` զի առեւծ մի մեծ, եւ էր ելեալ եղէգն ընդ թաթուլ բազկին առիւծոյն, եւ եկն առեւծն առ սուրբն Շաղիտայն ի լեառնն` յորում նստէր. եւ զօրէն մարդոյ ի վեր առեալ զթաթուլն` ցուցանէր նմա զվէրն, նշանացէր նմա բժշկել զինքն: Իսկ սուրբն Շաղիտա հանէր զեղէգն` որ ընդ վէրն մտեալ էր, եւ թքանէր ի վէրն, եւ թաշկինակաւն` զոր ընդ գլուխն իւր էր ածեալ` հանեալ պատէր զթաթ առիւծուն եւ բժշկէր:
Եւ այսպէս բիւրապատիկ եւ պէսպէս առնէր զսքանչելիս: Եւ գազանք էին կենաց կցորդ նորա, մինչ շրջէր նա յանապատս զամենայն աւուրս կենաց իւրոց: Եւ ի գետ իբրեւ հասանէր, կօշկօքն անցանէր ի վերայ ջուրցն գետոցն, եւ ոչ թանային կօշիկք նորա: Եւ յորժամ ի շէն ուրեք իջանէր, զբազում մոլորեալս դարձուցանէր նշանօք եւ արուեստիւք: Միայն շրջէր. եւ իբրեւ իջանէր ի շէնս, առնէր բժշկութիւնս բազում հիւանդաց. եւ էր սա աւուրբք ծերագոյն:
Բայց ամենայն մարդ սպասէր եւ ակն ունէր մահու նորա, վասն ըմբռնելոյ զմարմին նորա: Իսկ սուրբն Շաղիտա իմացեալ զայս` թէ սպասեն առնուլ զմարմին նորա բազում մարդիկ, ապա խնդրեաց Շաղիտա յԱստուծոյ, զի մի' ոք ըմբռնեսցէ զմարմին նորա: Եւ եղեւ օր մի յաւուրց, որպէս սովորութիւն էր իւր, գնալ ի վերայ ջուրցն գետոյն: Եւ մինչ դեռ անցանէր նա ընդ գետն Կորդուաց, ըստ խնդրուածոցն իւրոց` որպէս եւ խնդրեաց նա, յանկարծակի` իբրեւ կայր ի մէջ գետոյն` յանկարծօրէն ընդ ջրովն մտեալ սուրբն Շաղիտայն ծածկեցաւ: Եւ մեծ գոյժ եղեւ գաւառին. եւ ժողովեցան անչափ բազմութիւնք մարդկանն ի մի վայր եկեալք կուտեցան, մինչեւ հատին դարձուցին ընդ այլ շրջեցին զգետն: Եւ խնդրէին զմարմինն սրբոյն Շաղիտայի, եւ ոչ կարացին ուրեք գտանել. զի իւր խնդրուածքն առ Աստուած այսպէս էին լեալ յառաջագոյն, սոյնպէս եւ կատարեցաւ:
[ԻԷ]
Յաղագս սրբոյն Եպիփանու:
Այլ երանելին սուրբն Եպիփան էր ընդ սրբոյն Շաղիտայի աշակերտ եղեալ մեծին Դանիէլի. եւ սա ի մանկութենէ սնեալ էր յանապատի: Եւ յետ մահուանն մեծի քահանայապետին Ներսիսի եկն բնակեցաւ նա ի մեծ Ծոփս յանապատին, որ կոչի անուն տեղւոյն Մամբրէ, ի վերայ գետոյն` որ անուանեալ կոչի Մամուշեղ: Եւ էր բնակեալ ի քարանձաւս, եւ հանապազորդեալ էր ընդ գազանս անապատի, եւ ժողովէին առ նա արջք եւ ինձք: Եւ էր սա հանապազորդեալ յանապատին, եւ առնէր սա մեծամեծ նշանս եւ սքանչելիս. եւ դարձուցանէր զբազում մոլորեալս ի հեթանոսութենէ ի քրիստոնէութիւն, եւ լնոյր զերկիրն Ծոփաց վանիւք. եւ դնէր վարժեար ընդ ամենայն երկիրն Ծոփաց, եւ լինէր սուրբն Եպիփան լոյս երկրին Ծոփաց, եւ լուսաւորէր զնոսա մեծապէս:
Անցանէր եւ յերկիրն Աղձնեաց, լուսաւորէր եւ զնոսա, եւ լնոյր զերկիրն Աղձնեաց վաներով. եւ շինէր վկայանոց մի յաւանին ի քաղաքին Տիգրանակերտի, եւ յօր յիշատակի սրբոցն ի փրկութիւն եւ ի բարեխօսութիւն աշխարհի. եւ առնէր ինքն նշանս, եւ դառնայր ինքն յիւր վանսն: Եւ էր մօտ ի գետն Մամուշեղ աղբեւր մի, եւ ձուկն բազում ելանէր ընդ ակն աղբերն. եւ բազում մարդիկ հանեալ զձուկն, օգտէին ի նմանէ: Ապա երկու եղբարք ի վերայ ձկանն հակառակեալք, էսպան մինն զմինն. եւ իբրեւ գիտաց սուրբն Եպիփան, ասէ. Յայսմ հետէ այտի ոք ձուկն մի' կերիցէ: Եւ անդէն դառնացաւ ձուկն տեղւոյն, եւ եղեւ իբրեւ զլեղի դառն մինչեւ ցայսօր ժամանակի. եւ ոչ ոք որսաց զնա մինչեւ ցայսօր ժամանակի: Բազում եւ այլ զօրութիւնս առնէր եւ նշանս անչափս:
Իբրեւ բազում կարգս ուղղութեան թողոյր ի գաւառսն յայնոսիկ սուրբն Եպիփան, իսկ նա էառ ընդ իւր զաշակերտսն իւր արս միանձունս լեառնականս անապատականս, արս հինգ հարիւր, երթալ գնալ յերկիրն Յունաց: Եւ մինչ դեռ երթային, ի ճանապարհին դիպեցաւ նոցա կին մի. իբրեւ անցին ընդ կինն, սկսաւ փորձել զնոսա Եպիփան, ասէ. Իբրեւ զի' գեղեցիկ էր կինն եւ վայելուչ: Ասէ մանուկ մի յաշակերտաց անտի. Կինն, զոր դու գովեցեր, միականի էր: Եւ ասէ սուրբն Եպիփան. Դու բնաւ ընդէ՞ր նայեցար տեսանել զերեսս նորա. տեսանե՞ս զի խորհուրդք չարք կան ի քեզ: Եւ անդէն մեկնեաց զմանուկն յիւրմէ, եւ հալածեաց զնա: Եւ ինքն չոգաւ եմուտ ի ծով մեծ, եւ նաւօք անցին յանապատ ի կղզիս. եւ ունէր զկղզին զայն օձից բազմութիւնք, եւ էին յայնմ կղզւոջ բնակեալ օձք իժք եւ քարբք, բազում գազանք դաժանք թունաւորք: Եւ եղեւ իբրեւ չոգան, եհաս սուրբն Եպիփան ի կղզին յայն, մերժեցան անտի գազանքն, եւ թողին զկղզին եւ գնացին: Եւ այնուհետեւ ոչ ինչ վնաս եղեւ նոցա ի կղզւոջն յայնմիկ, այլ բնակեցան անդ խաղաղութեամբ: Անդ եկեաց սուրբն Եպիփան, անդէն ի նմին կղզւոջ հանգեաւ:
[ԻԸ]
Յաղագս մեծամեծ նշանացն եւ սքանչելեացն, որ երեւեցեւ յԱստուծոյ ի Մամբրէ յետ գնալոյն Եպիփանու:
Ապա իբրեւ գնայր սուրբն Եպիփան ի գաւառէն Ծոփաց յիւրմէ միանձնանոցէն` որ անուանեալ կոչի Մամբրէ, եթող անդ բազում եղբարս միաբանս միահաւանս հաւատացեալս կրօնաւորս քրիստոնէիցն, լեառնականս ճգնաւորս միանձունս. եւ ի վերայ նոցա երէց մի գլխաւոր: Բայց էին ի նոցանէ ոմանք, որ բնաւ ամենաեւին այլ ինչ կերակուր չէր ճաշակեալ նոցա ի մանկութենէ իւրեանց, բայց լոկ բանջար եւ ջուր. եւ զհամ գինւոյ գիտէին ոչ զիարդ լինի:
Եւ էր անդ եղբայր մի խստակրօն, որ մթին վարս վարէր. եւ ոչ ճաշակէր ամենեւին ի բաժակէն կենարար փրկութեանն յուսոյն յարութեանն, այս ինքն յարենէն տեառն մերոյ Յիսուս Քրիստոսի: Զի ոչ կարէր հաւատալ` թէ ճշմարտիւ արիւն իցէ Որդւոյն Աստուծոյ, յորժամ ելանիցէ ի սեղանն Աստուծոյ. այլ նմա գինի լոկ թուէր թէ իցէ, վասն այսորիկ վիճէր հանապազ ընդ բազումս: Իսկ եղեւ օր մի յաւուրց, իբրեւ կատարէին անդ զխորհուրդս գոհութեան պատարագին ի վկայանոցի անդ յայնմիկ` զոր էր շինեալ սրբոյն Եպիփանու, յորժամ հանին զհացն սրբութեան եւ զգինին` արիւնանալ պատարագին ի վերայ սեղանոյն, եւ կայր եղբայրն, անհաւատ ի վկայանոցին: Եւ էրէցն ելեալ կայր ի վերայ առաջի սրբոյ սեղանոյն. յորժամ յառաջ քան զմատուցանել զպատարագն համբառնայր զձեռս էրէցն ի վերայ սեղանոյն, եւ ասէր.
Տէր Աստուած զօրութեանց, որ արարեր զամենայն յոչընչէ, եւ ստեղծեր զմարդ ի հողոյ կենդանի եւ անապականացու, եւ անցին զքոյով պատուիրանօքդ, ի անկան եւ մահ` իւրեանց պատուիրանազանցութեամբն: Եւ արդար դատաստանօք քովք մերժեցեր զնոսա ի դրախտէն փափկութեան յայս աշխարհ` ուստի ստեղծեր, եւ գրաւեցան լինել ընդ մահապարտութեամբ. սակայն ոչ թողեր ի ձեռանէ, բարերարդ Աստուած, այլ տեսչութեամբ եւ շնորհօք միածնիդ քո վերստին ծննդեամբ նորոգեցեր զստեղծուածս քո, եւ բազում կերպարանօք այցելու եղեր արարածոց քոց: Առաքեցեր զմարգարէս, արարեր զօրութիւնս ազգի ազգի նշանս ի ձեռն սրբոց քոց` որք յազգս ազգս իւրեանց հաճոյ եղեն առաջի քո. ետուր զօրէնս յօգնականութիւն, առաքեցեր հրեշտակս վերակացուս: Իսկ իբրեւ եկն կատարած ժամանակաց, խօսեցար ընդ մեզ միածին Որդւովդ քո` որով զաշխարհս արարել, որ է պատկեր փառաց քոց եւ կերպարանք էութեան քո, եւ կրէ զամենայն բանիւ զօրութեամբ. որ ոչ ինչ յափշտակեաց զէական Հօրն զբնութեանն հաւասար պատիւ անձինն, այլ Աստուածն յաւիտենական ի յերկրի երեւեցաւ, ընդ մարդկան շրջեցաւ, ի սրբոյ կուսէն մարմնացաւ, զկերպարանս ծառայի էառ, եւ եղեւ ի նմանութիւն տկարութեանս մերոյ, զի արասցէ զմեզ նմանակիցս փառաց իւրոց: Զի յամենայն գայթակղութեանց եւ յամենայն մոլորութենէ փրկեցեր զմեզ. եւ բարձեր յամենայն երկրէ զանյուսութիւն թերահաւատութեան, եւ ետուր զյուսոյ զհաւատս յարութեան ամենայն քոց արարածոց, որոց եւ զնմանութիւն պատկերի կերպարանաց քոց շնորհեցեր: Եւ հաւատովքն, զոր ետուր զօրանալ ի մարդիկ, զամենեսեան առ հասարակ միանգամայն կեցուցեր շնորհելով. զի ոչ եթէ վասն արդարութեանց ինչ մերոց, զի ոչ ինչ արարաք զբարիս ի վերայ երկրի, այլ վասն ողորմութեան եւ գթութեան քո` զոր սփռեցեր ի մեզ` համարձակիմք խնդրել ի սրտագէտէդ, որ քննես զսիրտս եւ զերիկամունս որդոց մարդկան: Դու, տէր, սրտագէտ յամենայնի, դու գիտես զճշմարտութեան զվաստակոց զառնս զայսորիկ, զի խստամբերութեամբ վարի ի վարս վաստակոց իւրոց, եւ չիք հաւատք ի սմա. արդ յաւել ի սա հաւատս քան զհատ մանանխոյ, զի մի' կորիցէ անձն սորա: Հովիւ քաջ, որ ելերդ ի խնդիր ոչխարին կորուսելոյ, եւ եդիր զանձն քո ի վերայ խաշանց քոց, արդ եւ զսա փրկեա ի թերահաւատութենէս` յոր ըմբռնեալս է, զի մի' յափշտակեսցէ թշնամին զանձն սորա, եւ քո ստեղծուածս եւ նմանութիւն կերպարանացս յապականութիւն յաւիտենական կորստեան մատնեսցի:
Եւ զայս աղօթս մատուցանէր էրէցն յառաջ քան զմատուցանելն պատարագին, եւ յետ այսորիկ մատոյց կատարեաց զպատարագամատոյցն զամենայն: Իբրեւ ասաց` Հայր մեր որ յերկինս, եդ ծունր եւ կայր յաղօթս յերկար: Եւ մինչ դեռ եդեալ էր նորա ծունր եւ կայր յաղօթս, եւ կայր եղբայրն թերահաւատ ի յոտն, ի խոնարհ ի բեմէն նայէր ի սեղանն, սկսաւ տեսանել մեծամեծ սքանչելիս աչօք բացօք իւրովք: Քանզի տեսանէր զՔրիստոս, զի իջեալ կայր ի վերայ սեղանոյն. եւ բացեալ էր իւր զվէրսն ի կողմանէ, զոր ի կողսն գեղարդեամբն խոցեցին. եւ ի վիրէ կողիցն արիւնն ցնցղկացեալ հոսէր ի բաժակ անդր պատարագին, որ եդեալ էր ի վերայ սեղանոյն: Իսկ իբրեւ ետես զայս եղբայրն թերահաւատ կրօնաւորն, զարհուրեալ դողացեալ խռովեալ տագնապեալ յերկիր կործանեալ կայր, ի բերանս հարեալ, պարտեալ թալացեալ ոգին սպառեալ յինքենէ:
Ապա երէցն յարուցեալ կատարեաց զգործ սրբութեան պատարագին. իջուցեալ զսրբութիւն օրինացն ի բեմբէն, ետես զեղբայրն, զի յերկիր կործանեալ թալացեալ կայր: Իբր ետ ում տալ էր զօրէնսն, եւ եհան զմնացորդսն ի սեղանն, ապա ինքն մատուցեալ բուռն հարկանէր զեղբօրէն. եւ տեսանէր, զի նա թալացեալ պակուցեալ կայր ի գետնին: Ապա ջուր արկանէր ընդ բերանաւն. իսկ նա ուրեմն եբեր զոգի. եւ զգաստացեալ, մատեաւ եկաց պատմեաց զմեծամեծ սքանչելիսն` զոր ինչ ետեսն: Ապա կամեցաւ տալ նմա երէցն ի սրբութենէն անտի օրինացն. իսկ եղբայրն չհաւանեալ չառնոյր յանձն, վասն զի անարժան համարէր զանձն իւր: Այլ հոր հատեալ անձինն, ի ներքս իջեալ, զեւթն ամ ապաշխարեալ զթերահաւատութիւն մեղաց իւրոց, եւ յետ եւթն ամին ապա զանձն արժանի ապաշխարութեան համարէր, ելանել առնուլ ընդ օրէնսն հաւասարել: Սակայն ի նոյն հոր իջուցեալ զանձն իւր զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, մինչեւ ի նմին հոր վաղճանեցաւ եղբայրն: Ապա եւ նոյն երէցն հանգեաւ, եւ ի միասին երկոքին եղան ի ներքս ի վկայանոցին, ուր սքանչելիք երեւեցան յեղբայրանոցին Եպիփանու:
[ԻԹ]
Յաղագս Յուսկան` որ էր ի զաւակէ Աղբիանոս եպիսկոպոսի, զոր կացոյց փոխանակ Ներսիսի թագաւորն Պապ յիւրոց կամաց` առանց մեծ եպիսկոպոսապետին Կեսարու. եւ վասն այսորիկ բարձաւ իշխանութիւն հայրապետացն Հայոց զեպիսկոպոսն ձեռնադրել:
Եղեւ յետ մահուանն հայրապետին Ներսէսի կացոյց թագաւորն Պապ զՅուսիկ եպիսկոպոս, որ էր ի զաւակէ Աղբիանոս եպիսկոպոսին Մանազկերտոյ: Ետ հրաման ունել նմա զտեղի հայրապետին, իշխել փոխանակ նորա` զոր սպան. եւ էր նա փոխանակ նորա: Բայց լուաւ եպիսկոպոսապետն Կեսարու` թէ սպանին զմեծ հայրապետն Ներսէս, եւ փոխանակ նորա տեղի նորուն զոր կացուցին զՅուսիկ առանց նորա հրամանի եղեալ, զի ոչ արպէս սովոր էին առ հայրապետն տանել ի Կեսարիա ի ձեռնադրութիւնն:
Եւ իրքս այս մեծ զարմանալով ցասման եղեալ հայրապետին Կեսարու վասն բանիս այսորիկ, եւ եղեւ ժողով եպիսկոպոսացն սիւնհոդոսին նահանգին Կեսարու առանց հայրապետին. եւ գրեցին թուղթ ցասմամբ մեծապէս: Եւ նոյնպէս եւ գրեցին թուղթ առ թագաւորն Պապ, եւ լուծին զիշխանութիւնն կաթողիկոսութեանն. զի որ լիցին հայրապետ Հայոց, նա դրանն արքունի իշխեսցէ զհացն օրհնել. եւ մի' իշխեսցէ ձեռնադրել զեպիսկոպոսն Հայոց, որպէս սովորութիւն էր ի բնէ: Եւ յայնմ հետէ բարձաւ իշխանութիւնն Հայոց զեպիսկոպոսն ձեռնադրել. այլ որ լինէին եպիսկոպոսք ամենայն գաւառաց գաւառաց Հայոց եւ կողմանց կողմանց, այնուհետեւ յայնմ հետէ որ միանգամ լինէին եպիսկոպոսք սահմանացն Հայոց, երթային ի քաղաքն կեսարացւոց, եւ անդ լինէին եպիսկոպոսք: Վասն զի յայնմ հետէ բարձաւ իշխանութիւնն յերկրէն Հայոց, այնուհետեւ ոչ իշխէին եպիսկոպոսք ձեռնադրել. բայց որ լինէր աւագ եպիսկոպոսացն, ի վերոյ միայն նստէր, եւ հաց օրհնէր թագաւորացն: Եւ սա քրիստոնեայ, բայց համարձակութեամբ յանդիմանութեամբ ինչ ընդ ումեք չիշխէր բարբառել. կամ զի երկնչոտ էր եւ հաւան, եւ ըստ կամաց թագաւորին միայն ունէր զպատիւն, եւ կայր ի լռութեան եւ ի հանդարտութեան զամենայն աւուրս կենաց իւրոց:
[Լ]
Յաղագս սգոյն, որպէս սգային զհայրապետն Ներսէս, եւ լինէին զնմանէ կաթոգի:
Ապա յետ սպանանելոյն Պապայ զսուրբ հայրապետն Ներսէս, տխրեցաւ ամենայն մարդ խոր տրտմութեամբ. եւ ամենայն մարդ երկրին Հայոց հաւանէին խօսէին եւ ասէին. Բարձեալ են արդ փառք Հայոց, զի բարձաւ արդարն Աստուծոյ յայսմ երկրէ: Խօսէին իշխանքն եւ նախարարքն, եւ ասէին. Գիտեմք արդ թէ կորեաւ երկիրս մեր. զիա'րդ հեղաւ արիւն արդար ի տարապարտուց, մանաւանդ զի վասն Աստուծոյ սպանաւ: Եւ խօսէր Մուշեղ սպարապետն Հայոց եւ ասէր. Սրբոյն Աստուծոյ հեղաւ արիւն ի տարապարտուց. այսուհետեւ ես ոչ կարեմ երթալ ի վերայ թշնամեաց, եւ ոչ նիզակ ումեք ուղղել: Զի գիտեմ եթէ եթող Աստուած ի ձեռանէ զմեզ. եւ լքեալ եմք, եւ ոչ կարեմք համբառնալ զգլուխս մեր. զի գիտեմ ես` եթէ չիք յաղթութիւն ի վերայ թշնամեաց երկրիս Հայոց. յաղօթից նորա էր յաղթութիւն որ մեռաւն, եւ ազգի նոցա: Եւ սգային ամենայն ազատք եւ շինականք ծագէ ի ծագ ամենայն սահմանաց երկրին Հայոց, ազատք եւ շինականք ամենայն բնակիչք տանն Թորգոմայ, հայ լեզուն առ հասարակ:
[ԼԱ]
Յաղագս թէ ո'րպէս զկնի մեռանելոյն հայրապետին Ներսիսի, եւ կամ ո'րպէս ի նախանձ մտեալ տապալեաց թագաւորն Պապ զամենայն եդեալ կրօնս կանոնիցն` որ ինչ եդան ի Ներսիսէ առ կենդանութամբ նորա ի նմանէն:
Իսկ թագագւորն Հայոց Պապ, զի թէպէտ եւ սպան զհայրապետն աշխարհին Հայոց զՆերսէս, սակայն ոչ յագեցաւ մահուամբ նորա, այլ ջանայր այսպէս` թէ զինչ միանգամ կարգք իցեն ուղղութեան ի Ներսիսէ եդեալ յեկեղեցւոջն, եղծեսցէ եւ խանգարեսցէ: Եւ սկսաւ նախանձ վարել ընդդէմ յառաջագոյն կանոնելոցն ի նմանէ. եւ սկսաւ հրաման տալ յայտնապէս յաշխարհին աւերել զայրենոցսն եւ զորբանոցսն` զոր շինեալ էր Ներսէս ի գաւառս գաւառս, եւ աւերել զկուսաստանսն ի գաւառս գաւառս եւ յաւանս յաւանս պարսպեալս եւ ամրացեալս, որ նորին Ներսիսի էր շինեալ վասն ամրապահս առանգոցն զգուշութեան: Քանզի յիւրում կենդանութեան երանելոյն Ներսիսի էր շինեալ. շինեաց զայս կուսաստանս յամենայն գաւառս, զի որ միանգամ կուսանք եւ հաւատացեալք իցեն` անդր ժողովեսցին ի պահս եւ յաղօթս, եւ կերակրել յաշխարհէ եւ յիւրաքանչիւր ընտանեաց: Զայն աւերել հրամայէր Պապ թագաւորն, եւ զկուսանսն հաւատացեալս տայր հրաման ի խառնակութիւն պղծութեան:
Եւ յամենայն աւանս էր շինեալ նորին Ներսիսի եւ հիւանդանոցս, յամենայն կողմանց եւ ռոճիկս եւ դարմանս կարգեալս, եւ արս հաւատարիմս թողեալ տեսուչս հիւանդացն եւ աղքատացն. նոյնպէս եւ այնոցիկ յանձն արարեալ որք երկիւղածքն էին յԱստուծոյ, որք դատաստանացն յաւիտենականացն եւ գալստեանն Քրիստոսի սպասէին: Զվերակացուսն հալածէր թագաւորն յիւրաքանչիւր տեսչութենէ, եւ զտեղիսն ի բաց աւերէր: Զոր վերակացուսն կարգեալ էր յաղագս չքաւորացն եւ աղքատաց տեսուչ, զնոսա ի բաց հալածէր. եւ հրաման տայր ամենայն աշխարհի իշխանութեանն իւրոյ. Աղքատքն բայց եթէ ի մոյր ելցեն. այլ անդր ոք ինչ մի' իշխեսցէ տանել, եթէ ոչ նոքա եկեսցեն ժտեսցեն աղաչեսցեն, ապա թէ գտանել հազիւ ինչ կարասցեն: Եւ զկարգս պտղոյն եւ զտասանորդացն` որ ի նախնեացն կարգեալ սովորութիւն էր տալ յեկեղեցին, վասն այնորիկ հանէր հրաման ընդ աշխարհ` զի մի' ոք տացէ: Եւ յաւուրսն Ներսիսի հայրապետի ոչ ոք իշխէր ի նմանէ հանել կամ թողուլ զկին իւր զամուսին յամենայն երկիրն Հայոց. զոր միանգամ քօղով կամ պսակաւ հարսանեացն օրհնութամբ առեալ էր. եւ ոչ այլ առնել միւսանգամ իշխէր ոք համարձակել: Եթէ յանկարծ մեռանէր ոք, ոչ ոք իշխէր անյուսութեամբ արտաքոյ կարգի կանոնի եկեղեցւոյ լալ զմեռեալն. եւ ոչ կոծ ոք դնէր կամ աշխարանս մեռելոյն, եւ ոչ ձայնս ոք արկանէր ի վերայ մեռելոյն յաւուրսն Ներսիսի. այլ լոկ արտասուօք եւ ըստ արժանի սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ, կանթեղօք եւ մոմեղինօք լուցելովք զմեռեալսն յուղարկէին: Իսկ յետ մահուան նորա այնուհետեւ ամենայն մարդ առին հրաման համարձակութեամբ ի թագաւորէն, թողուլ զկանայս զամուսինս իւրեանց. էր զի մի այր տասն կին փոխէր. եւ առ հասարակ յանօրէնութիւն դարձան միանգամայն: Ապա յետ մահուան Ներսիսի յորժամ զմեռեալսն լային, փողովք եւ փանդռօք եւ վնօք զկոծսն պարուցն կաքաւելով, զտիգսն հատեալս, զերեսս պատառեալս, արք եւ կանայք պղծութեամբ ճիւաղութեամբ պարուք դէմ ընդդէմ հարկանելով, եւ կամ ափս հարկանելով, զմեռեալսն յուղարկէին:
Իսկ յամսն Ներսիսի զաղքատս բնաւ ամենեւին ի մոյր ոչ տեսանէր ընդ ամենայն սահմանսն Հայոց. այլ անդէն ի հանգստեան նոցին, այս ինքն յօրկանոցսն, ամենայն մարդիկ տանէին զամենայն պիտոյս նոցա. անդէն իսկ անկարօտ յամենայն ումեքէ լցեալ էին: Իսկ յետ մահուն քահանայապետին թէ առնէր ոք հանգիստ աղքատացն մեծ պատիժս կրէր ի թագաւորէն:
Իսկ յաւուրսն Ներսիսի ընդ ամենայն երկիրն Հայոց կարգք պաշտաման եկեղեցւոյն մեծապէս պայծառացեալ էր. եւ բազմութիւն սրբոց պաշտօնէիցն կանոնելոցն: Եւ յիշատակ սրբոց վկայից յաւուրս նորա յամենայն տեղիս Հայոց մեծախումբ ժողովովք հանապազ պայծառանային, եւ պատիւ հարցն եպիսկոպոսաց յամենայն գաւառս Հայոց յաճախէր ըստ արժանի իւրեանց. եւ կարգք վանականաց եւ ի շէնս եւ յանշէնս առ հասարակ ծաղկեալ: Այլ ամենայն եղծեալ ապականեցաւ խանգարեցաւ յետ մահուան նորա:
Իսկ յաւուրս քահանայապետութեան Ներսիսի ամենայն գաւառք Հայոց յամենայն ի շէնս եւ ի գիւղս յամենայն կողմանս Հայոց առ հասարակ ի հրամանէ քահանայապետին էին շինեալ օտարատունք հիւանդանոցք օտարանոցք. եւ ամենայն մարդիկք երկրին Հայոց էին պտղաբերք եւ ողորմածք առ ի յիշել զաղքատս եւ զնեղեալս, զտառապեալս եւ զօտարս, զհարստահարս, զնշդեհս, զպանդուխտ, զհիւրս, զանցաւորս. եւ էր նոցա կարգեալ վերակացուս սրբոյն Ներսիսի, եւ դարմանս ի տեղեաց տեղեաց: Իսկ յետ մահու նորա աւերեաց զայն ամենայն թագաւորն Պապ, եւ անարգեաց զպատիւ եկեղեցւոյ. եւ բազում ինչ կարգ եւ կանոնաց ուղղութեան յօրինուածոց` զոր եդ հայրապետն Ներսէս, եւ անցեալ դարձեալ ի մոռացօնս զամենայն կարգեալն տապալէր: Յետ նորա ելիցն յաշխարհէս բազում գաւառք Հայոց եւ բազում մարդիկ ի հնութիւն դիւապաշտութեան դարձան եւ ընդ բազում տեղիս Հայոց կուռս կանգնեցին ի հարմարձակութենէ թագաւորին Պապայ. զի ոչ գոյր յանդիմանիչ, եւ ոչ ոք էր այն` յորմէ խիթային. զինչ եւ կամէին գործել, համարձակութեամբ գործէին. բազումք պատկերս կանկնեալ` երկիր պագանէին:
Եւ հատ եւս յարքունիս Պապ թագաւոր զհող եկեղեցւոյն, զոր տուեալ էր թագաւորին Տրդատայ առ մեծաւն Գրիգորիւ քահանայապետիւ ի սպաս պաշտաման եկեղեցւոյն ընդ ամենայն երկիրն Հայոց: Զի յեւթն հողոյն զհինգն հատանէր յարքունիս, եւ զերկուսն միայն թողոյր, երկուս հողս: Եւ ըստ հողոյն թողոյր երկուս երկուս առ գեւղ մի երէց եւ սարկաւագ, եւ զայն` սպասու կացուցանէր յիւր ի ծառայութեան զեղբարս եւ զորդիս երիցանցն եւ սարկաւագացն: Զի նմա այսպէս թուեցաւ` եթէ զայն չար ինչ կամացն հեճուկս Ներսիսի առնիցէ ի կենդանեաց առ մեռեալս, վամն թշնամութեանն` զոր ունէր ընդ նմա: Եւ զայն ոչ ածէր զմտաւ` թէ զանձն կորուսանէ: Եւ ի ժամանակին նուաղէին ամենայն կարգք եկեղեցւոյ պաշտամանն սպասուցն յամենայն երկիրն Հայոց:
[ԼԲ]
Յաղագս թագաւորին Պապայ թէ ո'րպէս խոտորեցաւն ի թագաւորէն Յունաց, կամ ո'րպէս սպանաւ ի զօրացն Յունաց:
Եւ շրջեաց զմիտս իւր թագաւորն Պապ եւ խոտորեաց զսիրտ իւր ի թագաւորէն Յունաց, եւ կամեցաւ խառնել զսէր իւր եւ առնել միաբանութիւն ընդ թագաւորին Պարսից: Եւ սկսաւ թիկունս իւր առնել զարքայն Պարսից, եւ արձակել անդրէն հրաշտակս յաղագս միաբանութեան: Եւ առաքէր հրեշտակս առ թագաւորն Յունաց, եթէ Կեսարիաւ հետ` եւ տասն քաղաք մեր լեալ է, արդ ի բաց տուր. եւ զՈւռհա քաղաք շինեալ է նախնեացն մերոց. արդ եթէ ոչ կամիս խանգար ինչ առնել, տուր ի բաց. ապա թէ ոչ, կռուիմք մեծաւ պատերազմաւ: Այլ Մուշեղ եւ ամենայն իշխանքն Հայոց շատ եդին ի մտի արքային, զի մի' քակեսցէ զուխտ յերկրէն թագաւորութենէն Յունաց. եւ ոչ անսաց նոցա, եւ յայտնեաց զթշնամութիւն իւր` զոր ունէր ընդ թագաւորին Յունաց:
Այլ իշխանքն Յունաց եւ զօրքն նոցին տակաւին էին յերկրին Հայոց. եւ անուն իշխանացն` միումն Տէրէնտ, միւսումն Ադէ: Եւ յղեաց դեսպան մի գաղտուկ թագաւորն Յունաց առ իշխանսն զօրացն իւրոց` որ էին յերկրին Հայոց, եւ հրաման տայր սպանանել զթագաւորն Հայոց զՊապ: Եւ եղեւ իբրեւ ընկալան զայս հրաման ի թագաւորէն Յունաց իշխանքն իւր` որ էին ի Հայոց երկրին, սպասէին մահու ի դէպ` սպանանել զթագաւորն Հայոց զՊապ: Եւ եղեւ ի դիպան ժամանակի իբրեւ գիտացին Տէրէնդն եւ Ադէն զօրավարքն զօրացն Յունաց` թէ միայն է թագաւորն Հայոց Պապ, եւ ամենայն մեծամեծքն եւ զօրքն Հայոց չէին անդ, եւ էր թագաւորն Հայոց Պապ բանակեալ ի դաշտին ի Բագրաւանդ գաւառի ի Խու անուն տեղւոյն, եւ բանակ զօրացն Յունաց բանակեալ էր անդէն մօտ առ բանակին Հայոց արքային. ապա զօրավարն Յունաց հաց մեծապէս գործեալ յընթրիս հրաւիրեալ կոչեցին զմեծ թագաւորն Հայոց զՊապ մեծապէս ըստ արժանաւորութեան նորա, որպէս օրէն էր զայր թագաւոր ի հաց մեծ կոչել. եւ առնէին կազմութիւն պատրաստութեան:
Եւ եկեալ թագաւորն Պապ յընթրիս, մտեալ բազմեցաւ յուտել եւ յըմբել: Եւ իբրեւ մտանէր արքայն ի խորանն Տէրէնդի զօրավարին Յունաց, եւ լէգէոն սպարակիր հետեւակն վահան ի ձեռն, սակուր զգօտւոյ, շուրջ ի ներքոյ զորմովք խորանին պատեալ պսակէին. սոյնպէս եւ արտաքոյ կազմէին ի ներքոյ կուռ վառեալք, եւ ի վերոյ հանդերձք զգեցեալք պատրաստէին: Իսկ թագաւորն Պապ համարէր ի միտս իւր` թէ ի պատիւ ինչ նորա զայն առնիցեն: Եւ մինչ դեռ յընթրիսն ուտէր, սակրաւոր զօրքն ի թիկանց կուսէ նորա կարգեալք պսակեալք կային շուրջ զնովաւ յամենայն կուսէ: Իբրեւ ընդ գինիս մտին, որպէս զառաջին ուրախութեանցն նուագն մատուցին արքային Պապայ, եւ առ հասարակ թմբկահարք եւ սրընգահարք, քնարահարք եւ փողահարք իւրաքանչիւր արուեստօք պէսպէս ձայնիւք բարբառեցան: Եւ վահանաւոր լեգէոնին հրաման ետուն. եւ մինչ դեռ թագաւորն Պապ զուրախութեան գինին ունէր ի մատունս իւր, եւ նայէր ընդ պէսպէս ամբոխ գուսանացն, ահեակ ձեռամբն յարմունկ` յոր յեցեալ բազմեալ էր` ունէր տաշտ ոսկի ի մատունս իւր. իսկ աջ ձեռնն եդեալ էր ի դաստապան նրանին` զոր կապեալն էր յաջու ազդերն իւրում. եւ մինչ դեռ բերանն ի բաժակին էր յըմպելն, եւ աչօքն յառաջ կոյս պշուցեալ հայէր ընդ պէսպէս ամբոխս գուսանացն հրաման լինէր ակնարկելով զօրացն Յունաց: Եւ լեգէոն սակրաւորքն երկու ի թիկանց կուսէ կային ի սպասու ոսկիկմբէ վահանօքն, յանկարծօրէն կից ի վեր առեալ զսակուրսն, զարկանէին թագաւորին Պապայ. մին կշիռ զուլն հարկանէր սակրաւն, եւ միւսն եւս սակրաւորն զաջ թաթ ձեռինն` որ կայր ի վերոյ դաստապանի նրանին` հարկանէր, կտրէր եւ ի բաց ընգենոյր: Անդէն ի բերանս տապալէր թագաւորն Պապ. եւ գինին տաշտիւն եւ արիւնն պարանոցին նովաւ հանդերձ ի վերայ բաժակալ սկտեղն անկանէր առ հասարակ, եւ անդէն սատակէր թագաւորն Պապ: Ընդ շփոթելոյ տաճարին խռովութեան` Գնէլ տէր գաւառին Անձեւացեաց յոտն կացեալ յիւրմէ բազմականէն, հանեալ զիւր սուսերն` հարկանէր զմի ի լեգէոնաց անտի սպանանէր, յայնցանէ` որ հարին զթագաւորն: Ապա Տէրէնդ զօրավարին Յունաց զիւր սուսերն հանեալ ածէր, տարակաց ի գլխոյն Գնելոյ զսկաւառակն գլխոյն ի վերայ աչացն ի բաց ընգենոյր: Եւ այլ ինչ ոք ոչ կարաց յանդգնել ասել ինչ ընդ նոսա եւ ոչ ինչ:
[ԼԳ]
Յաղագս որ ինչ խորհեցան ի յետոյ իշխանքն Հայոց, ապա անցին կացին լուռ:
Եւ ժողովեցան եկին ամենայն իշխանքն Հայոց մեծամեծք ի մի վայր եւ միասին, եւ Մուշեղ սպարապետն եւ Հայր մարդպետ, եւ ամենայն իշխանքն ասէին. Զի՞նչ արասցուք կամ զի՞նչ գործեսցուք, խնդրեսցո՞ւք զվրէժ թագաւորին մերոյ` թէ ոչ: Եւ ապա հաստատեցաւ այս բան ի խորհրդեանն, եւ ասեն. Ոչ կարեմք հեթանոսաց ի Պարսկաց ի ծառայութիւն մտանել, եւ թշնամի առնել զթագաւորն Յունաց, եւ ոչ զերկոսեն թշնամի առնել. եւ ոչ առանց միոյ թիկանց կարեմք կեալ: Ապա եկաց այս բան ի խորհրդին, թէ զինչ եղեւ` ահա եղեւ. թող ծառայեսցուք թագաւորին Յունաց, կացցուք ի հնազանդութեան իշխանութեան թագաւորութեանն Յունաց. զիարդ եւ կամք իցեն թագաւորութեան Յունաց` արասցեն մեզ: Եւ ոչ ինչ արկին ի միտ, կամ վրէժ խնդրել, կամ այլ ազգ ինչ իրս առնել. այլ անցին կացին լուռ:
[ԼԴ]
Յաղագս թագաւորելոյն Վարազդատայ երկրին Հայոց յետ Պապայ:
Եւ եղեւ յետ մահուն Պապայ թագաւորին Հայոց, թագաւորեցոյց թագաւորն Յունաց զՎարազդատ ոմն ի նմին տոհմէն արշակունի ի վերայ աշխարհին Հայոց: Եկն բազում շքով եմուտ յերկիրն Հայոց, եւ թագաւորեաց յերկրին Հայոց: Եւ էր նա մանուկ յաւուրց, լի արութեամբ, կորովի ձեռօք, քաջ սրտիւ, եւ ի մտաց թեթեւ, մանգաբարոյ տղայահանճար մանկամիտ: Բայց սակայն իբրեւ տեսին զնա, ժողովեցան առ նա ամենայն ազգք Հայոց մեծամեծք նախարարք, եւ կամեցեալ խնդացին զթագաւորելն նորա ի վերայ իւրեանց:
Եւ սպարապետն Հայոց Մուշեղ առաջնորդէր Հայոց. եւ զգուշանայր զսահմանօքն Հայոց, որպէս սովոր էր կարգել զաշխարհ մեծապէս. եւ խրատ բարեաց թագաւորին մանկանն Վարազդատայ մատուցանէր: Եւ հոգայր հանապազ վասն թագաւորութեան աշխարհին Հայոց, եւ զիարդ կամ որպէս շէն լինել մարթասցէ. եւ հանապազ երկս արկանէր բարեխորհուրդն, զի հաստատուն կալ կարասցէ թագաւորութիւնն: Խորհէր եւս ընդ իշխանսն Յունաց, եւ նոքօք ընդ կայսերն, թէ պարտ է նոցա քաղաք մի շինել յերկրին Հայոց. ի մի մի գաւառսն, որ մին մի քաղաքս, որ երկուս երկուս ամուր պարսպաւորս զօրանիստս հաստատել ընդ ամենայն երկիրն Հայոց, մինչեւ ի Գանձակ սահման երկիրն, որ Պարսից կուսէ էր, Հայոց սահման էր. եւ զամենայն ազատսն Հայոց կայսերական թոշակօքն զինուորել. սոյնպէս եւ զօրաց երկրին Հայոց, զի այսպէս ամենայն զգուշութիւն լիցի առ ի թշնամեաց իւրանց ի զօրացն Պարսից: Եւ թագաւորն Յունաց յանձին ունէր մեծաւ խնդութեամբ առնել զայս. զի այսու ամենայնիւ աշխարհն հաստատուն լիցի եւ անշարժ ի նմանէն, զի մի' կարասցէ թագաւորն Պարսից յիւր վտարել զաշխարհն Հայոց:
[ԼԵ]
Յաղագս թէ ո'րպէս ի բանս չարախորհուրդս եւ անմիտ մարդկան ելեալ թագաւորն Հայոց Վարազդատ, զզօրավարն Հայոց Մուշեղ սպանանէր:
Այլ իբրեւ տեսանէին զթագաւորն Հայոց Վարազդատ մեծ նախարարքն Հայոց` թէ մանուկ բանսերթուկ է, զչար ի բարոյ որոշել չգիտէ, սկսան այնուհետեւ ըստ կամաց իւրեանց վարել զթագաւորն. որպէս եւ կամէին, բանիւք իւրեանց տանէին եւ բերէին զնա: Նա առաւել ունկն դնէր մանկտոյն` որ ի տիոց հասակակիցք էին նորա, առաւել քան զծերոցն իմաստնոց` որք կարող էին զօգտակար խրատն մատուցանել նմա:
Այլ Բատ, որ նահապետն էր ազգին Սահռունեաց տոհմին, դայեակ սնուցիչ թագաւորին Վարազդատայ, կամեցաւ նա զգործ զօրավարութեան սպարապետութեանն Մուշեղայ յինքն յափշտակել ի նմանէ: Վասն այսորիկ սկսաւ քսիս մատուցանել զնմանէն առ թագաւորին Վարազդատայ առ իւրում սանուն, եւ ասել` թէ ի սկզբան ի նախնեացն հետէ զձեր Արշակունեաց տոհմին Մամիկոնէից է կորուսեալ, զի հակառակորդք ձեր դոքա լեալ են ի բնէ անտի. եւ համակ զերկիրս Հայոց դոցա է կերեալ, մանաւանդ Մուշեղի. մանաւանդ զի այր չար է եւ նենգաւոր: Զի սիրելի է ի թշնամեաց ձերոց, եւ ատելի սիրելեաց ձերոց. եւ համակ ընդ ձեզ նենգաւ է գնացեալ, երկմտութեամբ եւ դժխեմութեամբ: Զի ո՞չ այն Մուշեղ է, որ ի թագաւորութեան ժամանակ Պապայ ի պատերազմունսն քանիցս անգամ ձեռնահաս եղեւ սպանանել զՇապուհ արքայն Պարսից, եւ ոչ եսպան, այլ արձակեաց զթշնամին. եւ երբեմն զկանայս Շապհոյ թագաւորին ի բուռն էարկ, եւ խնամոտ գթով ժանուարօք արձակեաց զնոսա զհետ Շապհոյ: Ո՞չ այդ այն Մուշեղն է, որ զՈւռնայր արքայ Աղուանից ի բուռն էարկ, եւ սպանանել ոչ կամեցաւ, այլ արձակեաց զթշնամին: Ո՞չ այդ այն Մուշեղն է, զի զարքայն Պապ հրամանաւ դորա եւ դորին խորհրդովդ զօրավարքն Յունաց սպանին. զի դա ոխացոյց եւ գրգռեաց զարքայն Յունաց ի վերայ թագաւորին Պապայ, մինչեւ ետ սպանանել: Այլ արժան է մեռանել ի ձեռաց քոց, եւ չէ պարտ կեալ դմա. այլ թէ ոչ աճապարեսցես, արքայ, այժմ զհայ երկիրս խորհի լնուլ քաղաքօք, եւ զօրանիստ առնէ բնակութեան զօրացն Յունաց: Եւ այնուհետեւ կամ թագաւորն Յունաց հանէ ի քէն զթագաւորութիւնս Հայոց, կամ այս Մուշեղ սպանանէ, եւ ինքն թագաւորէ: Եւ այսպիսի բանիւք գաղտնի հանապազ զթագաւորն գրգռէին, մինչեւ հաւանեցաւ ըստ կամաց նոցա զսպարապետն զզօրավարն Հայոց սպանանել:
Ապա խորհուրդ արարին, թէ ո'րպէս ըմբռնել կարասցեն զնա. քանզի մեծապէս երկնչէին ի նմանէն: Թէ զգայ, ասեն, մեծ պատերազմ առնէ. եւ ոչ ոք կարէ զդէմ քաջութեան նորա ունել, բայց հնարիւք մեքենաւորութեամբ ինչ լինիցի հնար: Այսպէս սպասէին նմա: Եւ եղեւ յաւուր միոջ հրաման ետ Վարազդատ արքայ Հայոց ընթրիս մեծ գործել եւ մեծ պատրաստութիւն առնել. եւ կոչել հրամայեաց յընթրիսն զամենայն աւագս պատուականս եւ զմեծամեծս, եւ զզօրավարն Մուշեղ: Պատրաստեաց Վարազդատ արս ընտիրս հզօրս, զօրեղք, զի կազմ կայցեն գործոյն, հարկանել յանկարծօրէն յանպարտրաստից յեղակարծումն ժամու ի վերայ Մուշեղի: Զնոսա քաջ ուրախ առնէր մեծապէս, եւ շատ գինի տայր ըմպել, եւ բազում առնէր զբօսումն ուրախութեան: Արքայն Վարազդատ տայր նշանս յառաջագոյն այնոցիկ, զոր էր սպանօղն պատրաստել, եթէ յորժամ գիտիցես` թէ քաջ արբեալ իցէ, եւ զմտօք զառանցեալ յարբեցութենէ սպարապետն Մուշեղ, ես յարուցեալ իբրեւ ի ճեմիշն երթալոյ պատճառաւ, եւ դուք պատեսջիք զնովաւ: Եւ եղեւ իբրեւ անցին զառանցին ի գինւոյն` ըստ չափ անցանելով, եւ թագաւորն Վարազդատ պահէր զանձն ի գինւոյն: Իբրեւ գիտաց Վարազդատ` թէ արդ յարբեցութենէ մտաց ինչ չզգաց, ինքն յարուցեալ իբրեւ յապարահէ զանց առնելոյ պատճառաւ, եւ աւագանին ամենայն բազմականացն յոտն կացին առ հասարակ, իբրեւ նմա պատիւ ինչ առնել: Եւ յանկարծ արքն, որոց էր տուեալ հրաման, երկոտասան այր կից զոյգ զկնի կողմանէ զնմանէ բուռն հարկանէին, վեց այր ի մի բազուկն Մուշեղի, եւ վեց այր ի միւս բազուկն: Եւ ընդ ոտն կալ թագաւորին, նայեցեալ ընդ նա` եթէ` Այս ընդէ՞ր է. եւ թագաւորին պատասխանի տուեալ, ասէ. Երթ առ Պապ արքայ, հարց եւ տես` թէ ընդէ՞ր է այդ: Եւ թագաւորն ի դուրս կոյս գնացեալ ելանէր, եւ ասէ Մուշեղ. Ի վերայ բազում իմոց վաստակոցն արեան եւ քրտան, եւ սլաքօքն զքիրտն ջնջելոյ, ա՞յս հատուցումն եղեւ ինձ: Բայց իբրեւ եհաս ինձ մահս, թէ ի վերայ ձիոյ դիպեալ էր…: Զայս միայն բանս ժամանեաց ասել, եւ այլ ոչ ինչ ոչ: Եւ անդէն Բատ Սահառունի, դայեակն արքային Վարազդատայ, զնրանն` զոր յիւրում ազդերն ունէր` հանեալ, անցոյց ընդ փողս զօրավարին Մուշեղի. եւ անդէն ի բաց եհատ զգլուխ նորա: Եւ բարձին զնա, եւ տարան զմարմին նորա ի գեւղն իւր:
[ԼԶ]
Յաղագս անմտութեան կարծեաց ընդանեացն Մուշեղի, եւ այլ մարդկանն:
Եւ եղեւ իբրեւ տարան զմրամինն սպարապետին Մուշեղի ի տուն իւր առ ընտանիս իւր, ոչ հաւատային ընդանիք նորա մահուն նորա, թէպէտ եւ տեսանէին զգլուխ նորուն զատ ի մարմնոյն անտի: Զի ասէին. Դորա յանթիւ ճակատ մտեալ էր, եւ վէր երբէք չէր առեալ. ոչ նետ մի դիպեցաւ երբէք, եւ ոչ այլոց զինու խոցեալ է զդա: Իսկ կէսք յառնելոյ ակն ունէին նմա. մինչեւ զգլուխն անդէն ի կոճեղն կարեալ կցեցին, եւ հանին եդին ի տանիսն աշտարակի միոյ. ասէին` թէ վասն զի այր քաջ էր, առլեզք իջանեն եւ յարուցանեն զդա: Պահապան կային, եւ ակն ունէին յառնելոյ, մինչեւ նեխեցաւ մարմինն: Ապա իջուցին յաշտարակէ անտի, եւ լացին թաղեցին զնա որպէս օրէն էր:
[ԼԷ]
Յաղագս գալոյն Մանուէլի ի գերութենէ Պարսից, եւ խնդրելոյ զվրէժն Մուշեղի, եւ հալածելոյ զթագաւորն Վարազդատ յրեկրէն Հայոց, եւ յինքն ունելոյ զերկիրն Հայոց:
Ապա կացոյց թագաւորն Վարազդատ ի գործ զօրավարութեան սպարապետութեանն զԲատ նահապետն Սահառունեաց տոհմին, որ էր իւր դայեակ, բանսարկու քսուն սպանողն Մուշեղի: Եւ էր նա սպարապետ փոխանակ նորա, զօրավար ամենայն Հայոց: Եւ ազգին մամիկոնեան տոհմին տանուտէր նահապետ կացոյց թագաւորն` Վաչէ անուն ի նմին տոհմէ:
Յայնմ ժամանակի դարձան ի գերութենէն եկին ի Պարսից, զոր տարեալ էր Շապհոյ արքային, արք երկու եղբարք ի մամիկոնեան տոհմէն. անուն միումն Մանուէլ, եւ անուն երկրորդին Կոմս: Քանզի զայն ժամանակաւ թագաւորին Պարսից սասանականին տուեալ էր պատերազմ ընդ մեծ թագաւորին Քուշանաց ընդ արշակունւոյն, որ նստէր ի Բաղհ քաղաքին: Եւ իբրեւ երթային զօրքն Պարսից ի Քուշանացն պատերազմն, ապա եւ զմարդիկ գերութեանն որ ի Հայոց էին թագաւորին Պարսից` յղէր ի պատերազմ ընդ իւր զօրսն. եւ Մանուէլս այս երթայր ընդ նոսա հանդերձ եղբարբն իւրով Կոմսիւ: Եւ իբրեւ եղեն խառնուրդք երկոցունց գնդացն ընդ միմեանս, ապա ի պարտութիւն մետնեցան զօրքն Պարսից յերեսաց զօրացն Քուշանաց. դարձան ի փախուստ անհնարին հարուածովք, հասին ի վերայ զօրացն Պարսից. զի ոչ մի ի նոցանէն ոչ ապրեցուցանէին ի զօրացն Պարսից. բանբեր անգամ ոչ ապրէր. բայց Մանուէլ որդի Արտաշինայ ի մամիկոնեան ի տոհմէն, հանդերձ եղբարբն իւրով Կոմսիւ, բազում քաջութիւնս կատարեալ ի նմին ճակատուն, սակայն հետիոտս ապրէին: Եւ գային յամենայն զօրացն Պարսիցն սոքա միայն հասանէին առ թագաւորն Պարսից ողջ ապրեալք, եւ բազում քաջութիւնս կատարեալ:
Սակայն թագաւորին Պարսից բազում տրտմութիւն լինէր յաղագս իւրոյ զօրացն եւ կոտորածոյն. սակայն եւ զայնու զայրացեալ զակատէր, զի զնոսա միայն տեսանէր ողջ եկեալ յամենայն զօրացն իւրոց: Ցասուցեալ ընդ նոսա, այպն արարեալ, հալածեաց յիւրոց սահմանացն. արձակեաց զնոսա յերկիրն իւրեանց: Եւ գնացեալք գային դէմ յանդիման յիւրեանց երկիրն արարեալ: Եւ էին հետիոտք երկոքին եղբարքն. եւ էին երկոքեան մեծք անհեդեղք, երկոքեան անձնեայք որպէս սկայազունք: Մինչ դեռ գային ի ճանապարհի, ոչ կարէր Մանուէլն գնալ, զի ոտիւքն ցաւած էր, ապա Կոմս եղբայր իւր ըստանձնեալ առեալ բառնայր, եւ տասն խրասախ բերէր ըստ անձին զայնչափ այրն զանհեդեդ զանարի. եկն եբեր յերկիրս Հայոց: Եւ եղեւ իբրեւ եկն եհաս յերկիրն Հայոց Մանուէլ եղբարբն իւրով Կոմսիւ հանդերձ, իբրեւ ետես զնա Վաչէն` որ յառաջն էր լեալ նահապետն, մինչ չեւ եկեալ էր նա` ետ ցնա զպատիւ իշխանութեանն, զոր առեալ էր ի թագաւորէն Վարազդատայ, քանզի նա էր երէց յազգին. եւ Մանուէլն ունէր զնահապետութեան ազգին տանուտէրութեան պատուին, եւ Վաչէն լինէր երկրորդ:
Իսկ յորժամ եհաս եկաց Մանուէլն ի փառս տէրութեան իւրոյ, նախ առանց հրամանի թագաւորին Վարազդատայ յինքն յափշտակեաց զզօրավարութեանն զսպարապետութիւնն, զի այն ինչ որ իւրոց նախնեացն ի բնէն կալեալ էր ի սկզբանէ, զոր արքայն Վարազդատ շնորհ առնէր իւրում դայեկին Բատայ, զայն Մանուէլ յինքն հանեալ ունէր զիշխանութիւնն: Եղեւ յետ այսորիկ, պատգամ յղէր սպարապետն Հայոց Մանուէլ առ թագաւորն Վարազդատ, եւ ասէր` թէ Փոխանակ ամենայն ազգին մերոյ վաստակոցն, զոր ի նախնեացն ի հնոց ժամանակաց հետէ միամտութեամբ առ ձեզ Արշակունիս վաստակեալ եմք, եւ եդեալ զանձինս մեր ի վերայ ձեր, կեցեալ եւ մեռեալ եմք ի վերայ ձեր, ամենայն նախնիքն մեր առաջինքն անկան ի պատերազմունս ի վերայ ձեր, Վասակ հայր Մուշեղի կորեաւ ի վերայ Արշակայ արքայի, եւ մեք հանապազ վաստակեալ եւ աշխատեալ եմք ի վերայ թագաւորութեան ազգիդ ձերոյ, եւ փոխանակ կեանս առնելոյ ընդ վաստակոցն, արդ որք ի թշնամեացն մեռան, որք մնացին` զայն դուք Արշակունիքդ կոտորեցիք: Արդ Մուշեղ այր քաջ եղբայր իմ, որ ի վերայ ձեր մաշեաց զանձն իւր ի մանկութենէ իւրմէ, վանեաց կոտորեաց զթշնամիս ձեր, եւ ոչ կարացին թշնամիքն սպանանել, դու կալալ ի բազմականի խեղդեցեր զնա: Նա դու չես իսկ արշակունի, այլ ի պոռնկութենէ եղեալ ես որդի. վասն այդորիկ ոչ ծանեար զվաստակաւորսն Արշակունեաց: Նա մեք չեմք իսկ լեալ ձեր ծառայք, այլ ընկերք ձեր եւ ի վերոյ քան զձեզ. զի մեր նախնիքն լեալ էին թագաւորք աշխարհին Ճենաց, եւ վասն եղբարց իւրեանց գրգռութեանն, զի արիւն մեծ անկեալ է ի վերայ, վասն այնր եմք գնացեալք. եւ վասն բարւոյ հանգստի գտանելոյ` եկեալ դադարեալ եմք: Առաջին թագաւորքն արշակունիք, որք գիտէինն զմեզ ո'վ էաք կամ ուստի' էաք. այլ զի դու քանզի չես արշակունի, գնա յաշխարհէս, եւ մի' մեռանիր ի ձեռաց իմոց:
Իսկ Վարազդատ թագաւորն պատգամ յղէր պատասխանոյն առ զօրավարն Մանուէլ, եւ ասէր. Եւ քանզի չեմ արշակունի, զի՞ եդի զթագ նախնեաց իմոց Արշակունեացն, եւ կալայ զաշխարհ առաջնոց իմոց, եւ խնդրեցի զվրէժ հօրեղբօրն իմոյ Պապայ ի չարագործ յեղբօրէն քումմէ ի Մուշեղայ, բայց զի դու չես յաշխարհէս յայսմանէ, զի քեզէն իսկ ասացեր` բաս յերկրէն յաշխարհէն Ճենաց եմք լեալք թագաւորք ի բնութենէ, եւ այսր պանդուխտք եմք եկեալք, արդ ըստ օրինակի եղբօրն քո մի' մեռանիր: Զի իմ, առ բարերարութեան իմոյ, արձակեցի զքեզ. երթ գնա յերկիրն Ճենաց, անդ կեաց, եւ անդէն թագաւորեսջիր յերկրին քում: Ապա թէ ոչ կամիցիս գնալ, մեռանիս ի ձեռաց իմոց որպէս եւ Մուշեղն մեռաւ:
Իսկ յորժամ բազում անգամ երթեալք եկեալք պատգամաւորք` բազում խստագոյն քան զխստագոյն բանս կսկծանաց առ միմեանս յղէին, եւ յետ այսորիկ ժամադիր միմեանց լինէին` պատերազմաւ զմիմեանս տեսանել: Իսկ ի հասեալ ի ժամադիր ժամուն, եկեալ տային ընդ միմեանս պատերազմ: Եւ թագաւորն Վարազդատ առնոյր զզօրն իւրոյ բանակին, եւ գնայր հասանէր ի տեղի ճակատուն, վառեալ կազմեալ պատրաստեալ ի պատերազմ. սոյնպէս եւ սա պատրաստագոյն քան զնոսա: Եւ Մանուէլ սպարապետն հասանէր իւրով գնդաւն ի նոյն տեղի. եւ ի դաշտին Կարնոյ լինէին խառնուրդք երկոցունց գնդացն ընդ միմեանս բախելոցն:
Թագաւորն Վարազդատ եւ սպարապետն Մանուէլ զնիզակս առեալ, միմեանց յարձակեալ ախոյեանք ելանէին: Իբրեւ զաչս ի վեր ամբառնայր արքայն Վարազդատ, եւ նայէր ընդ գալն իւր եւ տեսանէր զսպարապետն Մանուէլն, ի մեծութենէն հասակին եւ ի շքեղութենէ անձինն եւ յամրակուռ յերկաթապատ յոտիցն մինչեւ ցգլուխն առ հասարակ յանվթար զինէն, ի հաստամեստ յանձնէն, եւ ի հաստատուն երիվարէն եւ յասպազէն վառելոյն յանշարժ սպառազինէն, համարեցաւ կշռեաց զնա ի միտս իւր իբրեւ զլեառն մի բարձր զանմատոյց: Սակայն ածեալ զմահ ընդ միտս` յարձակեցաւ. զի այնուհետեւ չունէր ակն անձինն ապրելոյ: Սակայն զի մանուկ մարդ էր արքայն Վարազդատ, իբրեւ ետես զնա այնպէս` զի չէր ինչ կռուոյ տեղեակ, էած զմտաւ թէ` ի զրահսն ոչ ինչ կարիցէ նիզակ գործել, առ ձեռաց կորովութիւնն զնիզակն ընդ բերան արկանէր զօրավարին Մանուէլի: Իսկ Մանուէլ բուռն հարկանէր զնիզակէն. հանեալ ի նմանէ զնիզակատէգն` ընդ իւր թուրծ հանէր, եւ բազում զիւք թափէր զատամունսն, զնիզակն յինքն հանէր յարքայէն:
Եւ արքայն Վարազդատ ի փախուստ դառնայր յերեսաց զօրավարին Մանուէլի. եւ անդէն Մանուէլ զտէգ նիզակին ի ձեռինն կալեալ, եւ նիզակաւն ի կառափն մատուցեալ ծեծէր զարքայն Վարազդատ. այնպէս տանէր իբրեւ ասպարէզս չորս: Եւ անդէն որդիքն Մանուէլի յարձակեցան մէն մի նիզակ ի ձեռն, Հմայեակն եւ Արտաշէսն, սպանանել զարքայն: Ինքն իսկ Մանուէլ աղաղակէր զկնի որդւոց իւրոց, եւ ասէր. Ա~յ մի' լինիք տիրասպանուք: Եւ նոցա լուեալ զձայն հօրն, վաղվաղակի արագ արագ դառնային ի նմանէ. եւ ի պարտութիւն մատնեցաւ այն օր գունդն արքունական առաջի մանուէլեան գնդին:
Ոչ ինչ այնուհետեւ սակաւ սպանեալք անկանէին ընդ երեսս դաշտին, բազում խոցք եւ խեղք վիրաւորք. եւ բազում նախարարք սատակեցան. բազում փախստեայք հալածականք լինէին: Մինչ դեռ գունդն մանուէլեան էին զկնի փախստէիցն, եւ գայր հասանէր Համազասպեան սեպուհ մ՚ի մամիկոնեան տոհմէն, անցանէր առ անկելովք դիակամքն եւ առ խոց վիրաւորօքն պատերազմին. եւ ընդ նոսին ընկեցեալ էր եւ զԳարեգին, տէր գաւառին Ռըշտունեաց. բայց ողջ կայր, զի ոչ խոց էր եւ ոչ վնասեալ ինչ: Այս Գարեգին փեսայ լեալ էր յառաջ նորին Համազասպէի, զքոյր նորին Համազասպուհի անուն ունէր կին: Եւ իբրեւ եկն թագաւորն Շապուհ յերկիրն Հայոց, սա եթող զկինն իւր եւ փախեաւ: Ապա տարան զՀամազասպուհի յերկիրն Տոսպաց, ի քաղաքն ի Վան, հանեալ կախեցին զնա Պարսիկքն զբարձր աշտարակացն` որ կայր ի վերայ քարանձաւին, ի կախաղանի սպանին զնա:
Իսկ յայնմ աւուր իբրեւ անկեալ կայր այն Գարեգին ի մէջ անկելոցն, եկն Համազասպ աներ նորուն անցանել առ նոքօք: Աղաղակեաց Գարեգինն եւ ասէ. Տէր Համազասպեան, եւ զիս տես. հրաման տուր նժոյգ մատուցանել, թող հեծայց: Եւ ասէ ցնա Համազասպեան. Ո'վ ես դու: Եւ ասէ: Ես եմ Գարեգին ռըշտունի: Եւ ետ հրաման Համազասպեան վահանաւորացն, որ ընդ նմա էին, ասէ. Իջէք եւ դիք զվահանսդ ի վերայ նորա, եւ պահեցէք: Եւ ինքն էանց. ապա իջին վահանաւորքն եդեալք զվահանսն ի վերայ, եւ կային պահէին ըստ հրամանի տուելոյն:
Ապա յետ այսորիկ գայր Դանուն ոմն գումապետ սպարակրացն գնդին մանուէլեան զօրացն. ետես զի իջեալ էին վահանաւորք ի վերայ, եւ զԳարեգինն պահէին. եհարց ցնոսա` թէ Ո՞վ է այդ, եւ դուք հի՞մ իջեալ կայք յայդմ տեղւոջ: Ասեն նոքա` թէ սա Գարեգին Ըռշտունեաց տէր է. եւ մեզ հրաման ետ Համազասպեան իջանել պահել զսա: Եւ մեծաւ ցասմամբ զայրանալով` ի բարկութիւն մեծ բորբոքէր Դանունն, եւ ասէր. Արդ ուրեմն վերստին կամի Համազասպեան զսա իւր փեսայ առնել, եւ զՀամազասպուհի զքոյր իւր տալ սմա կնութեան. վասն այսորիկ անխայեաց ի դա, պահել հրամայէր: Եւ անդէն ոտն ածեալ էջ ի ձիոյն, եհան զթուրն, մատուցեալ ի նա` պատառ պատառ կոտորեալ, անդէն ցրեալ սատակեաց զնա:
Իսկ այլ զօրքն ամենայն դեռ գային ի կոտորածոյն, զբազումս ձերբակալ արարեալ եւ կալեալ ածէին: Եւ զԲատն, արքային Վարազդատայ զքսուն, զսպանօղն Մուշեղի, կալեալ իւր որդւովն առաջի սպարապետին Մանուէլի, եւ զայլս` որք միանգամայն գործոց սատարն լեալ էին` ըմբռնէին զամենեսեան, առ նա ածէին: Եւ մեծաւ դատաստանօք դատեցաւ զանօրէնն Բատ սպարապետն Մանուէլ: Բայց նախ յանդիման նմա հրամայէր փողոտել զորդին նորա, ապա յետոյ զնա գլխատել. եւ զայլսն կոտորեաց ըստ նմին օրինակի: Եւ զթագաւորն Վարազդատ հալածեցին ի յերկրէն ի սահմանացն Հայոց. չոգաւ գնաց ի յերկիրն Յունաց. անդ եկաց որչափ եւ եկեաց, եւ անդէն մեռաւ:
Եւ սպարապետն զօրավարն Հայոց Մանուէլ նուաճեաց զաշխարհս, եւ զամենայն մեծամեծս եւ զնախարարսն Հայոց առ ինքն ժողովէր, եւ էր նա առաջնորդ եւ գլուխ նոցա. եւ վարէր զիւր իշխանութիւնն, եւ տայր հրաման աշխարհի փոխանակ թագաւորի. եւ ունէր զաշխարհ ի շինութեան: Եւ զկինն Պապայ արքայի զԶարմանդուխտ տիկին, հանդերձ որդւովք աշակունովք, առեալ զնոսա` ի տեղի թագաւորի կալեալ ի պատիւ շրջեցուցանէր: Մեծաւ իմաստութեամբ եւ բազում յաջողութեամբ աշխարհին Հայոց մեծապէս առաջնորդէր, որչափ եկաց ժամանակս: Բայց անուանք պատանեկացն արշակունեացն, անուն երիցուն` Արշակ, եւ կրտսերուն` Վաղարշակ, զնոսա առեալ Մանուէլն սպարապետն` իբրեւ զսան սնուցանէր, եւ զմայրն նոցա զԶարմանդուխտ ի մեծի շքի տիկնութեան պատուէր: Բայց յորժամ տեսանէր Մանուէլն` զոր ինչ գործեացն ընդդէմ էր հրամանաց թագաւորին Յունաց, ածեալ զմտաւ իւրով` թէ արժան է նմա գէթ զմի ոք թիկունս առնել նմա, ապա խորհեցան խորհուրդ ընդ տիկնոջն, եւ կամեցաւ թիկունս առնել զարքայն Պարսից:
[ԼԸ]
Յաղագս եթէ զիա'րդ սպարապետն Հայոց Մանուէլ, հանդերձ ամենայն աշխարհաւն Հայոց, ձեռն ետ ի թագաւորն Պարսից. եւ մարզպան եւ աշխարհակալ աշխարհին Հայոց զառաջինն ած ի թագաւորէն Պարսից զՍուրէն, եւ մեծաւ պարգեւօք մեծարեցաւ ի նմանէ. եւ թէ ո'րպէս յետոյ խորամանկութեամբ Մերուժանայ արծրունւոյ եղեւ ապստամբութիւն, եւ պատերազմունք յուզեցան:
Ապա յետ այսորիկ առաքեցին Զարմանդուխտ տիկինն Հայոց եւ սպարապետն Մանուէլ զԳարջոյլ Մաղխազ, եւ ընդ նմա զբազումս ի նախարարացն Հայոց, հրովարտակօք` ընձայիւք եւ պատարագօք առ թագաւորն Պարսից, զի ի նա ձեռս տայցեն եւ նա պաշտիցեն, եւ նմա միամտութեամբ ծառայեսցեն, եւ տայցեն նմա զաշխարհս Հայոց: Եւ չոգան հասին Գարջոյլն, եւ որք ընդ նմայն էին, ի դուռն թագաւորին Պարսից. մատուցին նմա զհրովարտակսն զտիկնոջն եւ զսպարապետին Հայոց, եւ ետուն նմա զյղեալ պատգամսն հնազանդութեան: Եւ յորժամ ետես զնոսա թագաւորն Պասից, մեծաւ խնդութեամբ ընկալեալ զնոսա, եւ մեծապէս մեծարանօք պատուեաց զնոսա, եւ մեծաւ պարգեւաւ առնէր զԳարջոյլն:
Եւ ընդ նմա առաքէր յերկիրն Հայոց զՍուրէն պարսիկ մի ճոխ եւ նախարարացն իւրոց. եւ ընդ նմա յղեաց տասն հազար հեծեալս վառեալս սպառազէնս, զի երթիցէ Սուրէն յաշխարհն Հայոց ի թիկունս օգնականութեան զօրավարին Մանուէլի, եւ պահել ի թշնամեաց զտիկինն զԶարմանդուխտ: Եւ ետ թագաւորն Պարսից տանել ի ձեռն Սուրենայ թագ եւ պատմուճան, եւ զվառ թագաւորացն տիկնոջն Զարմանդխտոյ, եւ թագս մանկանցն որդւոցն երկոցունց Արշակայ եւ Վաղարշակայն: Զսոյն եւ սպարապետին Մանուէլի սոյնպէս ետ տանել զթագաւորական պատմուճանն, սամոյր մ՚ եւ զգլխոյ պատիւ գարգմանակ ոսկի արծաթ, ու ի պատիւ գլխոյ ի վերայ գագաթանն ի թիկանց արծուոյն` հանգոյցք թագի կապեալ աշխարաւանդ հանգոյց, եւ լանջաց պատիւ` ապիզակ, որպէս օրէնք են ունել թագաւորաց. եւ շիկակարմիր խորան, եւ ի վերայ խորանին արծուի նշան, եւ սրահակս մեծամեծ եւ կապուտակ երկնագոյն հովանոցս:
Եւ ոսկի սպաս տաճարին առաքէր սպարապետին Մանուէլի. եւ տայր նմա յիւրմէ ձեռանէ իշխանութիւն մեծ ի վերայ աշխարհին Հայոց:
Եւ եկն եհաս Գարջոյլն խորխոռունի յերկիրն Հայոց, եւ էած զՍուրէն պարսիկ` տասն հազարաւն: Եկին բերին զպարգեւսն տիկնոջն եւ մանկանց նորա. սոյնպէս սպարապետին Մանուէլի. ունէին պարգեւս իւրաքանչիւր աւագացն, եւ տանուտէրացն իւրաքանչիւր մեծամեծացն Հայոց: Եւ յորժամ տեսանէին զմեծարանսն եւ զսէր թագաւորին Պարսից, տիկինն Զարմանդուխտ եւ սպարապետն զօրավարն Հայոց Մանուէլ մեծաւ խնդութեամբ մեծարէին զՍուրէնն: Տային զաշխարհն Հայոց ի ձեռն Սուրենայ, եւ հնազանդէին հրամանաց թագաւորին Պասից. եւ կարգէին թագաւորին Պարսից յաշխարհէն Հայոց հարկս` տալ ընձայս եւ պատարագս: Սոյնպէս եւ մարզպանին Սուրենայ հասս եւ կօշիկս եւ զպիտոյս զռոճկացն. սոյնպէս եւ տասն հազարացն դարման եւ կերակուր ըստ պիտոյիցն: Եւ սրտի մտօք արարին իւրեանց թիկունս. եւ տէր գտեալ իւրեանց զարքայն Պարսից, եւ կային ի ծառայութեան նորա. եւ ստէպ ստէպ դեսպանք թագաւորին Պարսից երթային եւ գային յերկիրն Հայոց. եւ մեծապէս զմտերմութիւն միամտութեանն, որ էրն, ցուցանէին թագաւորին. եւ ստէպ առաքէր պարգեւս տիկնոջն Զարմանդխտոյն. սոյնպէս եւ զօրավարին Հայոց Մանուէլի: Յոյժ մտերիմ եւ սիրելի լինէր Մանուէլ թագաւորին Պարսից եւ մեծապէս փառաւորեալ աւագանայր ի նմանէն: Եւ Մերուժանն արծրունի իբրեւ տեսանէր զայն ամենայն փառս աւագութեան, որովք շքեղացոյց զՄանուէլ արքայն Պարսից, զի որպէս զեղբայր կամ զորդի այնպէս պատուեաց զնա, յոյժ նախանձէր նա ընդ փառսն Մանուէլի. եւ խնդրէր նա հնարս հնարել, հանել զնա յաչաց թագաւորին Պարսից, զի փոխանակ նորա ինքն լիցի սիրելի: Եւ իբրեւ այլ հնարս ինչ ոչ կարէր գտանել դուրս նենգութեանցն առ Պարսիկս, ընդ որ մտցէ, ապա խորհեցաւ նա ընդ միտս իւր զնենգութիւն չար, եւ կեղծաւորութեամբ իւրով զգործ իւր յառաջացոյց: Զի իբրեւ նա յեցաւ ի միամտութիւն զօրավարին Մանուէլի, սկսաւ նախ հպատակութեամբ զմիտսն գողանալ, նախ մտերմութեամբ հաճել զմիտս նորա. ապա զանձն իւր հոգածու եւ խնամակալ երեւեցուցանէր նմա. ապա եկեալ գուշակութիւն առնէր նմա սուտ ի քմաց իւրոց` թէ Գիտասջիր դու, ո' Մանուէլ, զի դեսպան լեալ է յարքայէն Պասրից. յաղագս քո բերեալ ունին հրաման առ Սուրէնն, զի զքեզ կալցին կապեսցեն. կամ աստէն սպանցեն, կամ ոտիւք եւ ձեռօք եւ պարանոցաւ կապելով մեծաւ զգուշութեամբ տանել առ թագաւորն Պարսից. արդ դուն գիտա', տե'ս խորհեաց ընդ միտս քո թէ զի'նչ գործեսցես: Եւ եղեւ յորժամ լուաւ զայս Մանուէլ, կայր զարմացեալ հիացեալ ընդ միտս իւր. եւ ասէր թէ չիք իմ յանցուցեալ առ Պարսիկս, է՞ր աղագաւ զայն առնիցէ ընդ մեզ: Եւ ասէ Մերուժանն ցՄանուէլ. Ես ճշգրտեցի եւ հաստատեցի, զի իրքդ այդ ստոյգ են. մեծաւ սիրով եւ հոգաբարձութեամբ գուշակ եղէ քեզ: Իսկ իբրեւ հաւատաց բանին Մերուժանայ Մանուէլն, եւ կարծեաց ի միտս իւր` թէ ստոյգ են բանքն այն զոր լուաւ, ապա գունդ կազմեաց, եւ զօր բազում առ ինքն կուտեաց զօրավարն Հայոց Մանուէլ: Եւ մինչ դեռ խաղաղութեամբ Սուրէնն իւրով բանակաւն բանակեալ էր յանհոգս յանկարծ եւ աննենգ խաղաղութեամբ, իբրեւ ոչ ինչ գոյր ի մէջ նոցա նենգութիւն դաւաճանութեան ըստ համբաւահան չարագործն Մերուժանայ, յանկարծօրէն յեղակարծումն զօրավարն Հայոց Մանուէլ հասանէր անկանէր ի վերայ բանակին Սուրենայ, եւ զտասն հազարսն զՊասիկսն միանգամայն կոտորէր: Բայց զմարզպան Սուրէնն միաձի արձակէր, շնորհել զարեւն իւր` պարգեւ արարեալ: Եւ զարմացեալ Սուրէն ընդ իրսն ընդ այնոսիկ թէ ընդէ՞ր, է՞ր աղագաւ նա զայս արդեւք գործեաց սիրոյն արձակեալ, ողջանդամ երթիջիր զճանապարհս քո. այլ ես ի Պարսկաց ի խափս այլ ոչ անկայց: Եւ ինքն Մանուէլ Հայոց զգունդն կազմէր, եւ զարսն պատրաստէր. եւ գիտաց այնուհետեւ թէ մեծ թշնամութիւն յարոյց եւ մեծ գրգռութիւն ընդ թագաւորին Պարսից: Եւ յայնմ հետէ զօրավարն Հայոց Մանուէլ հանդերձ ամենայն գնդաւն զտիկին Զարմանդուխտ զկին թագաւորին Պապայ ի գլուխ առեալ, ի տեղի թագաւորացն շրջեցուցանէին. եւ ինքեանք կային ի մարտի պատերազմին յաղագս շինութեան աշխարհին Հայոց յամենայն կողմանց ընդ թշնամիս եւ ընդ սահմանակիցս` որ շուրջ զիւրեամբք էին, եւ աւելի ընդ զօրսն Պարսից զամենայն աւուրս կենաց իւրոց. բայց Մերուժանն գնայր անդր առ թագաւորն Պարսից ամբաստան զՄանուէլէ:
[ԼԹ]
Յաղագս Գումանդ Շապհոյ` որ առաքեցաւ ի թագաւորէն Պարսից տալ պատերազմ ընդ Հայս, եւ սատակեցաւ ի Մանուէլէ զօրօք իւրովք հանդերձ:
Ապա թագաւորն Պարսից արձակեաց ի վերայ Հայոց զԳումանդ Շապուհ քառասուն եւ ութ հազարաւ, գալ առնուլ աւերել զերկիրն. եւ եկին հասին նոքա մինչեւ ի սահմանսն Հայոց` որ յատրպայական կուսէն էր: Ապա իբրեւ զայն լսէր զօրավարն Հայոց Մանուէլ, եւ գումարէր զզօրսն իւր ըստ բռշոպ ժամանակին որչափ եւ եկն ի ձեռն իւր` քսան հազար, եւ ճեպեաց Մանուէլ եւ եհաս ընդդէմ գնդին, եւ արկանէր ի սուր զզօրսն Պարսից. եւ զԳումանդ Շապուհն սպանանէր, եւ դարձեալ ելանէր մեծաւ յաղթութեամբ:
[Խ]
Յաղագս Վարազայ թէ ո'րպէս կամ զիա'րդ առաքեցաւ ի թագաւորէն Պարսից, եւ սատակեցաւ ի Մանուէլէ իբրեւ զառաջինն:
Ապա յետ այսորիկ Վարազ ոմն զօրավար թագաւորին Պարսից գայր հասանէր ութուտասն բիւրու յերկիրն Հայոց, տալ պատերազմ ընդ Մանուէլի ընդ սպարապետին, եւ ընդ ամենայն գնդին Հայոց: Ապա կազմէր պատրաստէր սպարապետն զօրավարն Հայոց Մանուէլ հեծեալս սպառազէնս տասն հազար, եւ եկեալ տայր պատերազմ ընդ Վարազայ: Հարկանէր եւ սատակէր, ջնջէր զնոսա ի միջոյ, եւ գլխովին զՎարազն սպանանէր. թափէր զկապուտ սաստիկ, զզարդ եւ զզէն զօրացն, եւ դառնայր մեծաւ խաղաղութեամբ:
[ԽԱ]
Յաղագս Մռկանայ` զոր առաքեաց դարձեալ թագաւորն Պարսից ի վերայ երկրին Հայոց եւ ի վերայ Մանուէլի զօրօք բազմօք, եւ սատակէր ի Մանուէլէ իբրեւ զառաջինն:
Եւ եղեւ յետ այսր ամենայնի առաքեաց թագաւորն Պարսից զՄռիկանն քառասուն բիւրու ի վերայ երկրին Հայոց: Եկն եհաս հանդերձ ամենայն բազմութեամբ զօրաց իւրոց յերկիրն Հայոց, եւ էառ զկողմն մի զերկիրն Հայոց. եւ բանակեալ էր յԱրտանդան դաշտին: Անկանէր ի վերայ բանակին Մանուէլն ի գիշերի, եւ անդէն առ հասարակ ընդ սուր հանէր զամենեսեան ի ղակիշն, եւ զՄըռկանն սպանանէր, եւ թափէր աւար բազում. եւ ոչ զմի ոչ ապրեցուցանէր ի նոցանէն:
[ԽԲ]
Յաղագս խաղաղութեան ամս եւթն:
Եւ յետ այսորիկ ամս եւթն, եւ այլ ոչ եւս յաւելին զօրքն Պարսից ժտել ինչ մտանել ի սահմանս Հայոց. եւ եղեւ խաղաղութիւն երկրին: Եւ ժողովեցան առ զօրավարն Մանուէլ ամենայն ցրուեալք երկրին. եկին անգան այր յայր, եւ էին բանակեալ յանհոգս. եւ զօրավարն Հայոց Մանուէլ առաջնորդէր նոցա: Եկին ապա եւ մնացորդք ի տանէն Սիւնեաց պատանեակք երեք մնացեալք ի կոտորածէն Պարսից` առ զօրավարն Հայոց Մանուէլ. եւ անուանք նոցա միւսումն Բաբիկ, եւ միւսումն Սամ, միւսումն Վաղինակ: Եւ ընկալաւ զնոսա զօրավարն Հայոց Մանուէլ. եւ եղեւ նոցա օգնական, եւ դարձ արար նոցա յերկիրն իւրեանց. եւ կացոյց տէր զԲաբիկ ի վերայ երկրին, եւ զերկուսն եւս ըստ իւրաքանչիւր չափու. եւ էր Բաբիկ նիզակակից զամենայն աւուրս կենաց նորա: Նոյնպէս յամենայն գաւառս կացուցանէր սպարապետն Հայոց Մանուէլ նահապետս եւ տեարս գաւառաց գաւառաց. եւ առաջնորդէր ամենեցուն խաղաղութեամբ: Եւ ամենայն երկիրն Հայոց ի խաղաղութեան ընդ հովանեաւն Մանուէլի զամենայն աւուրս կենաց նորա, ամենայն մարդիկ երկրին Հայոց վայելէին յաւուրս իւրեանց. ուտէին եւ ըմպէին եւ ուրախ լինէին զայն ամս եւթն տէրութեանն Մանուէլի, մինչեւ ի բաժանումն երկրին Հայոց եւ ի քակտումն թագաւորութեանն:
[ԽԳ]
Յաղագս Մերուժանայ արծրունոյ, որ հանդերձ զօրօք եկն ի վերայ Մանուէլի, եւ սատակեցաւ ի նմանէ:
Ապա Մերուժանն արծրունի վաղուց եւս յաւուրսն Արշակայ արքայի լեալ էր ապստամբ ի թագաւորէն Հայոց, ինքնակամ ձեռս տուեալ յարքայն Պարսից, եւ զօրէնս Մազդեզանացն յանձն առեալ էր, եւ ուրացեալ զհաւատսն քրիստոնէութեան հաւատոց, եւ բազում անգամ լեալ էր առաջնորդ զօրացն Պարսից, եւ մեծամեծ չարիս անցուցեալ էր ընդ երկիրն Հայոց. եւ տակաւին էր նա առ թագաւորին Պարսից: Ապա գրգռեաց Մերուժանս այս զթագաւորն Պարսից, եւ առեալ զօրս բազումս ի նմանէ, եւ եկն եհաս յերկիրս Հայոց: Եւ էր սորա մեծաւ պարծանօք պարծեցեալ առ թագաւորին Պարսից, զի կամ կալեալ կապեալ տարցի զՄանուէլն առ թագաւորն Պարսից, եւ կամ զգլուխն հատեալ` զառաջեաւ բերէ թագաւորին Պարսից:
Գայր հասանէր ամենայն բազմութեամբն զօրացն Պարսից յերկիրն Հայոց, եւ թողոյր զբանակ զօրացն Պարսից ի գաւառին Կորճէից, եւ ինքն իւրով սեփհականաւն գնդաւն հրոսիւն ժողովելով մեկնէր զատանէր յԱրեաց գնդէն: Կամէր յանպատրաստից գալ անկանել ի վերայ Մանուէլի, միայն անձամբ անուն առնուլ, եւ ինքեան միայն կատարել ջանայր, զի ի պարծանսն իւրոյ անձամբ վճարել զգործ պատերազմին: Վասն այսորիկ այսպիսի բանս խօսէր ընդ զօրավարսն Արեաց գնդին, եւ ասէր` եթէ Ես նախ երթայց լրտեսեցից, եւ զձեզ տարեալ արարից ի վերայ, զի այսպէս դիւրաւ լիցի ի բուռն արկանել ըմբռնել: Եւ ինքն զիւր գունդն առեալ, խաղայր գայր հասանէր յերկիրն Կոգ գաւառի. եւ ինքն զտեղի առեալ, առնէր լրտես ի բանակի Մանուէլի:
Եւ գային հասանին լրտեսքն, եւ դիտէին զՄանուէլ, զի էր բանակ նոցա ի Բագրաւանդ գաւառի ի Բագուան աւանի, որ է մօտ յաւերակսն Զարեհաւանդ քաղաքի: Եկին դիտեցին դէտքն զբանակն Մանուէլի, եւ զերամակ ձիոց բանակին յորում վայրի կային, եւ չոգան տարան զրոյց նմա:
Եւ խորհեցաւ նա առնուլ զերամակ բանակին. այնմ ուշ առնէր, եւ խնդալից եղեալ` ասէր պարծելով առաջի իւրոց զօրացն, թէ վաղիւ յայս ժամ իմ կալեալ կապեալ ընկեցեալ զՄանուէլն, եւ յանդիման նմին զկին նորա Վարդանոյշ խայտառակեալ իցէ: Եւ չու արարեալ կատարել զգործն` յոր փութացեալ կամէր հասանել, եւ էին ի վայրսն` ընդ որ գալ էր գնդին ընդ ճանապարհն` լերինք ինչ, որում ի բնակչացն: Եղջերք կոչեն: Եւ մինչ դեռ գայր Մերուժանն ի ճանապարհի գնդաւն իւրով, դիպեցան նմա ուղեւորք. յորս հարցանէր Մերուժանն եւ ասէր, եթէ Ճանապարհս ի Բագրաւանդ ընդ ո՞ր երթայ: Եւ ուղեւորացն տուեալ պատասխանի, ասացին. Ճանապարհ ընդ Եղջերս է: Եւ մեծապէս խտրեաց Մերուժանն ընդ միտս իւր. տրտմեցաւ ընդ բանսն, սակայն տայր հրաման չարաչար քարշել զուղեւորսն եւ ծեծել: Եւ ինքն անցեալ ըստ ուղին` իջանէր ի հմայս քաղդէութեան, զքուէս հարցանէր. եւ ոչ գոյր նմա յաջողակ յուռութ կախարդանացն` յոր յուսայրն:
Ապա սրտմտութեամբ մեծաւ զիւր դէտսն առաջի արկեալ` յերամակակայն արշաւէր, զի հնար լիցի նմա նախ ըմբռնել: Եւ հասեալ ի տեղին, զերամակ ձիոց ոչ գտանէր. վասն զի յԱստուծոյ այնպէս իմն եղեւ իրաւունք պատրաստութեան Հայոց գնդին, զի սպարապետին Մանուէլի ամենայն Հայոց գնդին տուեալ էր ժամ յորս երթալոյ. վասն այսորիկ դիպեցաւ, զի զամենայն երամակն ի շէն էր ածեալ. եւ նոքա դեռ որսոյ պատրաստեալ էին ի հեծանել: Եւ անտի գուժաւոր հասանէր առ զօրավարն Հայոց Մանուէլ, թէ Գիտա տես, զի Մերուժանն արծրունի հասեալ է բազում գնդաւ ի վերայ քո:
Ապա կազմեցան ըսի նմին պատրաստեցան ամենայն զօրքն Հայոց գնդին, եւ Մանուէլ սպարապետն. եւ մտին առաջի սուրբ ոսկերացն Յովհաննու, որ կայր յայնմ գեւղ, ուխտաւոր լինէին եւ խնդրէին յԱստուծոյ, զարդար դատաւորն յօգնականութիւն կոչէին, լինել նոցա այցելու օգնաւան: Եւ անտի ի դուրս ելեալք, զտիկինն արշակունի հանդերձ մանկամքն Արշակաւ եւ Վաղարշակաւ զնոսա եւ զիւրեանց կանանին ընդ նոսա արձակեալ, յամուր յուղարկէին ի լեառնն մեծ` որ անուանեալ կոչի Վարազ: Եւ զմանուկն Արտաւազդ, որդի Վաչէի, ընդ կանանին տայր հրաման երթալ Մանուէլ. իսկ նա ոչ հաւանէր, չառնոյր յանձն: Եւ էր նա ի տիոց տղայ. եւ ըստ մանկութեանն օրինի, ըստ կրօնից Հայոց` որպէս օրէն էր` զգլուխ մանկտոյն, սոյնպէս ի ժամանակին գերծեալ էր զգլուխ մանկանն Արտաւազդայ, եւ ցցունս էր թողեալ եւ գէս արձակեալ: Ապա իբրեւ ոչ հաւանեցաւ նա ընդ կանանին երթալ, մտրակ ի վեր առեալ Մանուէլի` տանջէր զմերկ գլուխ Արտաւազդայ. սաստէր նմա չերթալ ի պատերազմ վասն մանկութեան ժամանակին տիոց: Իսկ նա առ նորա ականէ գնաց ընդ նոսա. բայց ապա յետոյ վառեալ կազմեալ պատրաստեալ զկնի պատերազմին:
Այլ յորժամ զտիկինն ամենայն աղախնիւն իւրեանց յուղարկեցին յամուրն, եւ ինքեանք վառեալք կարգեալք կազմեալք ի պատերազմն, ի մի վայր գումարեալք, նշանս արձակեալք դրօշ փողփողեալս, ըստ Գեւղն աւան ի դուրս ելանէր ընդ կողմն արեւմտից. եւ անդէն ընդ առաջ ելեալ նոցա Մերուժանայ իւրով գնդաւն` որ եկեալ էր ի վերայ նոցա: Եւ չարագործն մեղաւոր Մերուժանն զիւր զզէնն եւ զարդ եւ զնշանն սաղաւարտին բազմաց եդեալ էր զնոյն օրինակ, եւ զբազումս յիւր կերպարանեալ էր ի մէջ իւրոյ գնդին, եւ ինքն զիւր նշան ոչ ունէր: Սակայն Մանուէլ իբրեւ տեսանէր զնոցա գունդն, հանդերձ իւրով գնդաւն, առիւծաբար վարազօրէն յարձակեալ` ի նոցա գունդն խառնեցաւ. ուշ եդեալ այնոցիկ` որ զՄերուժանայ նշանսն ունէին, համարէր եթէ զՄերուժանն սպանանիցէ: Եւ զբազում ախոյենից հատանէին զգլուխս, որք զնոյն զնորին Մերուժանայ ունէին զնշանս, եւ տեսանէին զի չէր նա:
Ապա խօսել սկսանէր սպարապետն Մանուէլ ընդ իւրում նիզակակցին Բաբկան, եւ ասէր: Տեսանե՞ս, քանի' խաբեաց զմեզ կախարդն Մերուժանն. այլ իմ եւ նորա յառաջու շատ լեալ ի միոջ վայրի ի հաշտութեան ժամանակի, նշան մի գիտեմ ես զնորա. զի յորժամ ի ձի հեծեալ էր, երան բարձի նորա ոչ յանձին եւ ի ծունկն ոչ հասանէր, այլ ի բացեայ կայ ի ձիոյ անտի: Արդ եկ զոյգ հասարակ այսմ նշանի ուշ դիցուք, թերեւս ճանաչել կարասցուք զդիւթ քուէիցն զկախարդն: Ապա զոյգ միտ եղեալ երկոցունցն, եւ տեսեալ զՄերուժանն, այնու նշանաւ ծանեան, տեսին զի յայլակերպս լեալ էր, զի զիւր նշանսն ոչ ունէր: Ապա ձայն տուեալ յառաջ կոչեաց զՄերուժանն Մանուէլ, եւ ասէ ցնա` թէ Ա~յ կախարդ, ցե՞րբ խաբես զմեզ, եւ վասն քո եւ զայլս եւս տաս ջարդել. այլ մեք ծանեաք զքեզ զի աւադիկ կաս, եւ ապրել քեզ չիք հնար այսօր ի ձեռաց մերոց. զի այսօր էած կատարեաց զչարիս քո տէր Աստուած ի գլուխ քո, եւ մատնեաց տէր ի ձեռս մեր: Իսկ յորժամ զայն լսէր Մերուժանն, անդէն վաղվաղակի նիզակ առեալ, յառաջ խաղացեալ, ախոյեան ելանէր Մանուէլի: Սակայն յորժամ հարկանէին նիզակօքն, քանզի երկոքեան արքն յաղթք էին, երկոքեան ի ձիոյն յերկիր անկանէին, եւ անդէն նիզակակիցն Մանուէլի Բաբիկ տէր գաւառին Սիւնեաց հասանէր, նիզակաւ ի վերուստ ի վայր ի կողին կարէր ընդ գետինն, եւ ոչ կարէր յառնել: Իսկ զսպարապետն Մանուէլ իւր վարաւանդասպասքն յերիվարն հանէին, եւ զՄերուժանայ զգլուխն ի բաց հատանէին. եւ ամենայն զօրացն լինէր փախուստ, իբրեւ տեսին թէ Մերուժանն մեռաւ:
Եւ աստի գունդն մանուէլեան խրախոյս առեալ յարձակեցան զհետ մերուժանեան գնդին. հարկանէին սատակէին զնոսա, եւ զմի ի նոցանէն ոչ ապրեցուցանէին: Այլ մանուկն Արտաւազդ ի Մանուէլէ գաղտ եկեալ էր ի ճակատն. սակայն վառեցաւ կազմեցաւ եւ եմուտ, զանխուլ ի մանուէլեան գնդէն, առ ափն Եփրատ գետովն. եհար սատակեաց ի մերուժանեան գնդէ անտի անթիւ բազում սպառազէնս կոտորեաց: Եւ նշանակիր մի ի Մերուժանայ իբրեւ ետես զԱրտաւազդն, յընչացք եբաց. զի տեսանէր զնա պատանեակ մի կայտառ անմուրուս, երեսօք գեղեցիկ. ապա զնշանն զնիզակաւն պատեալ, յարձակեցաւ ի վերայ նորա: Իսկ նա ընդ գիրկս մտեալ, հարկանէր զայրն նետիւ. եւ կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն դի ցամաք ընկենոյր զնա: Եւ առեալ զնիզակն, զհետ մտեալ փախստէիցն, ընդ սուր հանեալ զզօրսն Մերուժանայ, աւելի քան զամենեսեան Արտաւազդ որդի Վաչէին մանուկն կոտորէր. եւ ինքն մեծաւ անուամբ, եւ բազում աւարաւ` զոր կապուտն թափէին ի զօրաց թշնամեացն:
Բայց յաւուր յայնմիկ լինէր մեծ վնաս անհնարին. զի Վաչէ երկրորդն Մանուէլի, ձին զուլամբ երթեալ, սպանանէր: Սոյնպէս եւ զԳարջոյլ Մաղխազ ձին տարեալ սատակեաց. վասն զի տրմուղ ի թերավարժ ձիոյ հեծեալ էին երկոքին:
Իսկ դառնայր Մանուէլ երթայր ի բանակն տիկնոջն հասանէր. տանէին ընդ ինքեանս զգլուխն Մերուժանայ. եւ Սամուէլ որդի Վահանայ ոչ դիպեցաւ ընդ Մանուէլի, զի դարձաւ նա ի բանակն: Սակայն յորժամ տեսին զգլուխն Մերուժանայ կանայք բանակին Մանուէլի, մեծաւ աղաղակաւ ճիչ բառնային. զի նոքա այսպէս համարեցան թէ այն գլուխ Սամուէլի որդւոյ Վահանայ իցէ, վասն զի նման միմեանց էին երկոքեան, Մերուժանն եւ Սամուէլ: Ապա տեսին զգլուխն Մերուժանայ, զի զցիցն երկայն կախեալ էր, յայնմ ծանեան եթէ չէ Սամուէլայ, այլ Մերուժանայ արծրունոյ. այլ ասացին. Սակայն դա մեր եղբայր է: Ապա եկին բերին զմարմին Վաչէի ի բանակ անդր, հօրն Արտաւազդայ, եւ զմարմինն Գարջուլայ Մախազու խոռխոռունոյ, եդին աշխար մեծապէս, եւ լացին զնոսա: Եկին բերին զայրն նշանակիրն Մերուժանայ, զոր եհարն Արտաւազդ նետիւն. եւ ամենայն ոք զարմանայր ընդ այն, զի նետն թափ կարանէ ի կարան անցեալ էր, իբրեւ տեսին զնա` ապրեցաւ ի մահուանէ: Այլ իբրեւ լուան զօրքն Պարսից` զոր թողեալ էր Մերուժանայ ի գաւառն Կորճէից` թէ սատակեցաւ Մերուժանն, եւ կորեաւ գունդն որ ընդ նմա, եւ ինքեանք ի Պարսից երկիրն փախստական գնացին, եւ Հայոց երկրին լինէր խաղաղութիւն բազում:
[ԽԴ]
Յաղագս թէ զիա'րդ թագաւորեցոյց Մանուէլ սպարապետն զմանուկն Արշակ, եւ ապա ինքն Մանուէլն մահու մեռանէր:
Ապա յետ այսր ամենայնի զօր արարեալ զօրավարն սպարապետն Մանուէլ, հանդերձ արշակունի տիկնաւն, եւ մանկամբքն երկոքումբք` Արշակաւն եւ Վաղարշակաւն, հանդերձ ամենայն բանակաւն Հայոց մեծամեծ աւագայնովն նախարարօքն եկեալ հասանէր ի գաւառն Կարնոյ. եւ ամենայն տանուտեարք ընդ նմա: Եւ տայր սպարարետն Մանուէլ զդուստր իւր Վարդանդուխտ կին Արշակայ մանկանն արշակունոյ, եւ փեսայ իւր առնէր զնա: Առնէր հարսանիս եւ եղբօր նորին Վաղարշակայ, եւ տայր նմա զդուստր ասպետին բագրատունոյ ի Սպեր գաւառէ, որ թագաւորքն թագակապքն լեալ էին ի բնմէ ազգին թագաւորութեանն արշակունոյ. եւ մեծապէս արարեալ զհարսանիսն ամենայն երկիրն Հայոց, ցնծացեալք խնդացեալք էին ընդ այն մեծ խնդութիւն ուրախութեանն: Ապա յետ այսորիկ դարձեալ ի մի վայր ժողովեալ զաշխարհ ամենայն զմարդիկ երկրին Հայոց, եւ թագաւորեցոյց զմանուկն զԱրշակ երկրին Հայոց, եւ զՎաղարշակ երկրորդ նմին: Եւ ընդ այն եւս ցնծացեալ` առնէին մեծապէս ուրախութիւն եւ ցնծութիւն ամենայն երկիրն Հայոց:
Ապա յետ այսորիկ հիւանդացաւ սպարապետն զօրավարն Հայոց Մանուէլ զախտ հիւանդութեան մահու. եւ կոչեաց զորդի իւր զԱրտաշիր, եւ ետ նմա զտէրութիւն իւր եւ զսպարապետութիւն զօրավարութեանն իւրոյ: Եւ պատուիրէր նմա հնազանդ հպատակ կալ արքային Արշակայ, եւ լինել միամիտ. ջանալ եւ վաստակել, եւ տալ պատերազմ փոխանակ աշխարհին Հայոց զանձն քո, որպէս քաջ նախնիքն ի վերայ աշխարհին մտադիւր մեռանել: Զի, ասէ, առ Աստուած այն արդարութիւն մեծ է եւ ընդունելի. եւ ոչ Աստուած թողու ի ձեռաց, յորժամ այնպէս լինիք: Անուն քաջութեան յերկրի թողցուք, եւ զարդարութիւն յերկինս ընծայեցուցանէք. եւ ամենեւին ի մանուանէ մի' երկնչիք, այլ յուսասջիք յայն որ զամենայն արար եւ հաստատեաց: Եւ զնենգութիւն եւ զպղծութիւն եւ զչարութիւն յանձանց ձերոց ի բաց արարէք. եւ զտէր Աստուած սրբութեամբ եւ միամտութեամբ պաշտեցէք. եւ ի վերայ աստուածապաշտ աշխարհի համարձակութեամբ մեռարուք, զի այն ինքն մահ վասն Աստուծոյ է, փոխանակ եկեղեցեաց նորա եւ ուխտի նորա, եւ ի վերայ բնակ տէրանց աշխարհիս արշակունոյ:
Եւ յետ այսորիկ գրեաց հրովարտակ առ թագաւորն Յունաց, եւ նմա յանձն արար զաշխարհ Հայոց եւ զԱրշակ արքայ: Եւ յետ այսորիկ իբրեւ միահամուռ ժողովեալ կային շուրջ զնովաւ, եւ իբրեւ կայր հիւանդ ի մահիճս իւր, անդ թագաւորն Արշակ եւ անդ Վարդանդուխտ կին թագաւորին, եւ անդ ամենայն աւագք եւ մեծամեծք եւ նախարարք Հայոց այր եւ կին առ հասարակ ամենայն երեւելի մարդիկ, ապա եբաց Մանուէլ զամենայն զանդամս իւր առ հասարակ առաջի ամենեցուն, մերկացաւ եւ եցոյց զի քան զդրամ խայծ ոչ գտանէր ողջ ի մարմնի նորա` զոր խոցեալ էր ի պատերազմի. զի աւելի քան զյիսուն սպի կայր վիրաց եւ յառնի յանդամսն, զայն անգամ բացեալ առաջի ամենեցուն ցուցանէր: Սկսաւ լալ, եւ ասել` թէ ես ի մանկութենէ համակ սնայ ի պատերազմունս, եւ մեծաւ քաջութեամբ զամենայն վէրս յանձն իմ առի. եւ ընդէ՞ր ոչ եհաս ինձ մեռանել ի պատերազմի, քան զօրէն անասնոյ մեռելոյ եղէ: Զի լաւ էր ինձ եթէ ի պատերազմի մեռեալ էի ի վերայ աշխարհի, զի մի' զեկեղեցիս եւ մի' զուխտ Աստուծոյ առ ոտն կոխիցեն: Սակայն եւ ի վերայ Արշակունեաց բնիկ տէրանց աշխարհիս, եւ ի վերայ կանանց եւ ի վերայ որդւոց մերոց, եւ ի վերայ աստուածապաշտ մարդկանս եւ ի վերայ եղբայրութեան ընկերութեան եւ մտերիմ բարեկամութեանն զի՞ էր թէ հասեալ էր ինձ մեռանել. թէպէտ շատ զանձնս յանդուգն վարեցի, զվատթար մահս մահճացս եհաս ինձ մեռանել:
Զայս եւ բազում եւ աւելի քան զսոյնս խօսեցաւ առաջի Արշակայ արքայի եւ առաջի ամենեցուն. եւ աղաչեաց եւս զթագաւորն Արշակ, եւ ասէ. Իմ Աստուծով կեցեալ է ջերմ քրիստոնէութեամբ, մի յանկարգ իբրեւ հեթանոսս կոծ կամ աշխարանս ոք անյուսութեամբ դնիցէ ինձ: Զի որ միանգամ յուսոյ յարութեան ակն ունին, միւսանգամ կենդանութեան եւ գալստեանն Քրիստոսի, չէ պարտ լալ զնոսա: Այլ իմ ցայժմ յուսով երկիւղիւ կեցեալ, բայց դուք մի' թիւրիցիք ի պատուիրանացն Աստուծոյ. աւելի զարդարութենէ փոյթ արասջիք, եւս առաւել զողորմութենէ: Զի մեզ մեծ հայրապետն Ներսէս զայս համակ պատուիրէր. եւ ինքն յամենայն ժամ ի կենդանութեանն զսոյն գործէր, եւ այլոց ուսուցանէր առնել. զի ողորմէր աղքատաց, տնանգաց, գերեաց, ամայեաց, օտարաց, պանդխտաց. զի այսպէս ասէր նա. Քան զողորմութիւն առնել, կամ քան զտուրս տալ, այլ ինչ մեծ եւ պատուական առաջի Աստուծոյ չիք: Եւ զաշխար կամ զկոծ դնել մեռելոց` դառն մեղս համարէր, եւ յամս իւր եհատ զայս յերկրէս Հայոց. զի յաւուրս նորա ոչ ոք իշխէր դնել կոծ կամ աշխարանս. այլ յետ մահու նորա անմիտ մարդիկ համարձակեցան զայս գործել: Այլ վասն իմ ոք կոծ մի' դիցէ. եթէ դնէ ոք, նա լիցի դատապարտ. այլ ոչ եթէ յետ մահու իմոյ իմ իշխանութիւն ինչ է սաստել, զի զոր ոչն կամիմ` մի' արասցեն. այլ ինձ յիշատակ արասցէ որ զիս սիրէ: Ի պատերազմի ի մահուանէ մի' երկնչիք, ուր ես ոչ մեռայ. զի առանց Աստուծոյ ինչ ոչ լինի:
Զայս եւ զայսպիսի, եւ որ ինչ այս բանից նման են բանք, խօսեցաւ: Բազում եւ անչափ գանձս աղքատաց եւ կարօտելոց բաշխէր, իւրովք ձեռօք մատակարարէր. եւ բազում մասունս յընչից իւրոց տայր յեկեղեցիս եւ ի վկայանոցս, եւ բազում գանձս տայր ցքահանայապետսն. եւ ապա ինքն մեռանէր: Այլ իբրեւ մեռաւ մեծ սպարապետն Մանուէլ, հրամանն զոր տայր յաղագս կոծոյն չդնելոյ` այնմ ինչ ոք ոչ անսաց. այլ ամենայն մարդ երկրին Հայոց կոծ եդեալ, մեծաւ աշխարանօք լային զնա առ հասարակ ազատք եւ շինականք: Զի ամենայն մարդ իբրեւ զհօրէ ի կարիս առնէին զնմանէ վասն քաղցրութեան մարդասիրութեան հեզութեան հանդարտութեան խնամոտ բարեբարութեան` բարէնշան զաշխարհաշէն անձն Մանուէլի: Ամենեքեան բերանաբաց հառաչէին զկնի նորա, կղկղաթ կաթոգի լինէին զիւրեանց քաջ զօրավարէն, զփրկչէն իւրեանց, զյաղթական զանուանին զարգասուէն, յայնպիսոյն հեռացեալ գնացեալ ի յանջատելն ի մեկնելոյն:
ԲՈՒԶԱՆԴԱՐԱՆ
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՔ
ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ
ՎԵՐՋ, ԱՌԱՋԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ՎՃԱՐՈՒՄՆ
ՄՆԱՑՈՒԱԾՔ ԲԱՆԻՑ Ի ԾԱՅՐԷ
ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ ՎԵՐՋ, ԱՌԱՋԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ՎՃԱՐՈՒՄՆ ՄՆԱՑՈՒԱԾՔ ԲԱՆԻՑ Ի ԾԱՅՐԷ ԳԼՈՒԽ
[Ա]
Յաղագս ընդ երկուս բաժանելոյն աշխարհին Հայոց, եւ թագաւորելոյն Արշակայ հրամանաւ թագաւորին Յունաց, եւ կէս ազգին թագաւորեալ Խոսրով հրամանաւ թագաւորին Պարսից, թէ ո'րպէս զաշխարհն ընդ երկուս բաժանեալ` սահման ի մէջ իւրեանց արկանէին, եւ ո'րպէս աշխարհն հատան յիրաքանչիւր յերկոցունց կուսաց:
Ապա յետ մահուն Մանուէլի զօրավարին Հայոց ոչ իմն կարաց հաստատել ի վերայ աշխարհի թագաւորութեանն Արշակայ. այլ բազումք ի Հայոց նախարարացն անտի ելին զատեան գնացին առ թագաւորն Պարսից, եւ մատնեցին նմա զաշխարհն Հայոց. եւ խնդրեցին ի նմանէ թագաւոր արշակունի: Եւ նորա յանձին կալեալ մեծաւ խնդութեամբ ընդ իւր ձեռն տալ իւրով բանիւ ի նմին տոհմէ ի թագաւորութենէն Հայոց արշակունի, եւ նովաւ յինքն գրաւել զաշխարհն Հայոց: Ապա գտանէր ի նմին տոհմէ մանուկ մի անուն Խոսրով, եւ կապեաց թագ ի գլուխ նորա. եւ ետ նմա կին զքոյր իւր զԶրուանդուխտ, եւ արար ընդ նմա զամենայն զզօրս զօրութեան իւրոյ. եւ Զիկ նուիրակ դաստիարակ ետ արքային Խոսրովայ. եւ եկին հասին յաշխարհն Հայոց: Իբրեւ ետես Արշակ արքայ զնոսա, մերժեցաւ տեղի ետ չոգաւ գնաց ի սահմանս Յունաց, եւ էրն թիկունք Արշակայ թագաւորին Հայոց. եւ Խոսրովու` թագաւորն Պարսից:
Ապա եկին զօրքն Յունաց թագաւորին ի թիկունս, եւ թագաւորն Արշակ զԵկեղեաց գաւառաւ, եւ զօրքն Պարսից եւ արքայն Խոսրով յԱյրայրատ գաւառին: Ապա դեսպանք եւ հրեշտակք երկուց թագաւորացն, Յունացն եւ Պարսից, միմեանք առ միմեանս երթեւեկէին: Եւ այնուհետեւ առնէ խորհուրդ միաբանութեան հաւանութեան ընդ միմեանս թագաւորն Յունաց եւ թագաւորն Պարսից. եւ լաւ համարեցան զաշխարհն Հայոց նախ ընդ երկուս ի մէջ իւրեանց բաժանել. զի ասէին` թէ ի միջի բնակեալ է այս հզօր եւ հարուստ թագաւորութիւն, լաւ է զի այսու եղծանել եւ խանկարել կարասցուք զայս թագաւորութիւնս. նախ ընդ երկու բաժանել երկու թագաւորօքս արշակունօք` զորս կացուցաք, ապա եւ ընդ նոսա կրծել ջանասցուք, աղքատացուցանել, ի մէջ արկանել ի ծառայութիւն զի մի' կարասցեն ի մէջ մեր ամբառնալ զգլուխս:
Եւ հաստատեցին զայս խորհուրդ. ընդ երկու զաշխարհն բաժանեցին: Բաժին կողմանն Պարսից էր թագաւորին Խոսրովու, եւ բաժինն մասին Յունաց էր թագաւորին Արշակայ: Բայց եւ ի նոցանէ բազում գաւառք կրծեալք հատեալք այսր անդր, եւ մնաց սակաւ մասն յաշխարհաց երկոցունց առ երկոսեան թագաւորսն: Բայց սակայն երկոքեան թագաւորքն Հայոց` Արշակ եւ Խոսրով, որ սիւնքն գաւառքն մնացին թագաւորութանն Հայոց երկոցուն կողմանց ի մէջ իւրեանց, եւ երկոքեան թագաւորքն արշակունիքն ի մէջ երկու բաժնացն սահմանս արկեալ հաստատէին խաղաղութեամբ, եւ երկիրն Հայոց երկոքեան բաժինքն, երկուց թագաւորացն հնազանդէին իւրաքանչիւր բաժնի իւրաքանչիւր թագաւորի. բայց սակայն մեծ էր Խոսրովու բաժին նորա քան զԱրշակայ: Եւ բազում գաւառք յերկոցունցն հատան. նուաղեաց բաժանեցաւ ցրուեցաւ թագաւորութիւնն Հայոց, պակասեաց յիւրմէ մեծութենէն յայն ժամանակն եւ յապայ:
[Բ]
Յաղագս եպիսկոպոսացն, որ երեւելիք էին յայնմ ժամանակի ի մասինն յաշխարհին Խոսրովու յերկրին Հայոց` որ ընդ Պարսից ձեռամբ էին. նախ վասն վարուց Զաւինայ:
Եւ էր Զաւէնս այս անուանի զաւակ Աղբիանոս եպիսկոպոսի ի գեղջէ Մանաւազկերտոյ. էր սա բարոյիւք այր չարարար, խիստ եւ նախանձոտ: Բայց սակայն կրօնս մի, զոր եդ յիւրում ժամանակի. զի ամենայն քահանայից ուսոյց առնել հանդերձ զինուորաց: Զի թողին զկրօն առաքելական եկեղեցեացն, սկսան գնալ ըստ իւրեանց մտաց. զի ոչ ըստ կրօնիցն ագանէին քահանայքն զպճղնաւորն, որպէս օրէն էր ի բնէ, այլ սկսան զխոտորկտուրսն ի վերայ ծնգացն ունել: Եւ զարդարէին զհանդերձս իւրեանց պէսպէս նարօտօք, եւ սիգային որպէս ոչ վայել էր. եւ զմորթ մեռելոտիս գազանացն քահանայքն անխտիր ագանէին, որ ոչ վայել էր: Եւ ինքն Զաւէնն աթինեալս եւ զտապակեալս զժապաւինեալս նարօտօք ագանէր, զսամուրենիս եւ զկնգմենիս եւ զգայլենիս ագանէր. եւ աղուեսենիս զանձամբ արկեալ, անխտիր ի բեմ ելեալ նստէին: Որկորստութեամբ ագահութեամբ անառակութեամբ կայր Զաւէն զամենայն աւուրս կենաց իւրոց. եւ սա կալաւ զտեղի զամենայն աւուրս կենաց իւր ամս երիս:
[Գ]
Յաղագս Շահակայ կորճէի, որ եկաց ի տեղի Զաւենայ գլուխ եպիսկոպոսաց:
Ապա Շահակ կորճեայ եկաց գլուխ եպիսկոպոսաց փոխանակ Զաւինայ յետ մահու նորա ամս երկուս: Եւ էր սա այր քրիստոնեայ, բայց ոչ ինչ զչարեցաւ ընդ կարգս Զաւինայ` զոր եդեալն էր նորա` փոխել. սակայն առաջնորդեաց սա ամս երկուս, եւ փոխեցաւ յաշխարհէ:
[Դ]
Յաղագս Ասպուրակայ մանազկերտացոյ, որ եկաց գլուխ եպիսկոպոսաց յետ Շահակայ:
Ապա յետ մահուն Շահակայ եպիսկոպոսի եկաց գլուխ եպիսկոպոսաց Ասպուրակ ոմն ի զաւակէ Աղբիանոսի եպիսկոպոսի, այր քրիստոնէամիտ աստուածապաշտ արդար. եւ առաջնորդեաց դրանն Խոսրովու: Բայց միայն վասն կրօնիցն հանդերձոյն զեդեալ կարգն ըստ կրօնիցն Զաւինայ գնային սոքա:
[Ե]
Յաղագս Փաւստեայ եւ Զորթայ եպիսկոպոսաց:
Էր առ այնմ ժամանակաւ Փաւստոս եպիսկոպոս. սա ի ժամանակս Ներսէսի եպիսկոպոսապետին` էր ի տան նորին իբրեւ թելակալ: Սոյնպէս Զորթ այր ներքինի ընդ նոսին. քանզի էին ի ներքնի հայրապետին ի տան իւրում ընդ նորա ձեռամբ երկոտասան եպիսկոպոսք, աթոռակիցք իւր, գործակիցք եւ խորհրդակիցք: Թող զայլոց գաւառաց ամենայն եպիսկոպոսեանն` որ ընդ նովաւ. այլ երկոքեան սոքա յայնց երկոտասանիցն: Եւ էին սոքա ի տեսչութիւն աղքատանոցացն հաւատացեալք, եւ յամենայնի էին հաւատարիմք նորա ի ժամանակս նորա, եւ յամս Խոսրովու եւ Արշակայ երկուց թագաւորացն բաժանաւորացն, մինչ դեռ եւս կային նոքա կենդանիք:
[Զ]
Յաղագս Առոստոմայ եղբօր Փաւստեայ եպիսկոպոսին:
Եւ էր եղբայր մի Փաւստեայ եպիսկոպոսի, կրօնազգեաց մէնակեաց անապատակեաց լեառնական սքանչելի: Եւ էին լեալ սոքա ազգաւ Հոռոմ. այ այրս այս մեծաւ վարեօք շրջէր զամենայն աւուրս կենաց իւրոց: Եւ էր սա բնակեալ յարայրատեան գաւառին, եւ վարէր նա Հոգւով սրբով. շրջէր սա յանապատս մաշկահանդարձ ճարակաւոր ի լերինն մինչեւ յօր հանգստեան իւրոյ: Ապա հանկեաւ սա. եւ բերին յանապատէն զմարմին սորա, թաղեցին ի բուն ի գեւղն հայրապետին Ներսէսի, որում անուն Ամօքն կոչի. եւ ամի ամի զյիշատակ նորա կատարէին:
[Է]
Յաղագս Արտթայ եպիսկոպոսին Բասենոյ:
Յայնմ ժամանակի երեւելի էր յեպիսկոպոսսն, որ էին, Արտիթ եպիսկոպոս Բասենոյ, այր ծերունի պատուական եւ պիտանի: Սրբութեամբ եւ ճշմարտութեամբ էր վարեալ. իբրեւ արժանի եղեալ սա Հոգւոյն սրբոյ` մեծաւ զօրութեամբ շրջէր, առնէր նշանս մեծամեծս ամս բազումս: Սա աշակերտեալ մեծին Դանիէլի` որ էրն յամս Տիրանայ արքայի, եւ կենդանի կայր յամսն Խոսրովու արքայի եւ Արշակայ, երկուց թագաւորացն Հայոց:
[Ը]
Յաղագս Յոհաննու եպիսկոպոսի, եւ վարուց նորա, եւ անմտութեանն եւ շաղաշուտ խօսիցն եւ գործոցն, եւ նշանացն` որ յԱստուծոյ ի վերայ նորա եղեն:
Այլ Յոհան եպիսկոպոս, որդի Փառինայ հայրապետի հինաւուրց. թէ արժան իցէ զնա կոչել եպիսկոպոս: Եւ էր սա այր կեղծաւոր, եւ երեւեցուցանէր ինքն զանձն իւր մարդկան պահող եւ խորգահանդերձս. մինչ զի մոյգս անգամ ոչ ագանէր, այլ զամառն հեսկով պետէր, եւ զձմեռն կեմով: Եւ յագահութեան առանց չափոյ էր հեղեալ, եւ ոչ կարէր տալ զագահութիւն իւր ընդ երկիւղին աստուծոյ. այնչափ ինչ, զի զիրս անարժանս եւ չհաւատալիս գործէր:
Զի էր երբեմն դիպեալ ի ճանապարհի ուրեմն, զի նստէր նա ի գրաստու վերայ եւ գայր. եկ դիպեցաւ սմա օտար պատանի մի աշխարհական հեծեալ ի ձի, սուսեր ընդ մէջ, թուր զգօտւոյ, աղեղնակապարճ զմիջովն. լուացեալ զհերս իւր, օծեալ մերձեալ, վարսակալ եդեալ ի գլուխ իւր, եւ օդիկ արկեալ զուսովք իւր. եւ գայր զճանապարհս իւր, թերեւս յաւազակութենէ: Իսկ ձին` յորում հեծեալ` մեծ հասակաւ, եւ էր գունաւոր, գնացող, մինչ զի ի բացէ տեսանէր եպիսկոպոսն Յոհան զձին, մեծապէս զարմացեալ` ակնկառոյց լինէր: Ապա իբրեւ եկն մերձեցաւ հեծեալն մօտ ի նա անդր, ապա սպասեալ Յոհաննու` բուռն հարկանէր զերասանակաց ձիոյն, եւ ասէր. Էջ դու վաղվաղակի ի ձիոյ այտի, զի բանք են ինձ ընդ քեզ: Ասէ այրն. Զի ոչ դու զիս գիտես, եւ ոչ ես զքեզ, զի՞նչ այն բանք իցեն, զոր դու ընդ իս իցես խօսելոյ: Մանաւանդ զի այրն արբեալ եւս դիպեցաւ, եւ շատ յամառեաց այրն իջանել ի ձիոյն: Ապա բռնադատեաց զնա Յոհան, իջոյց ի ձիոյ անտի. եւ առ տարաւ զնա մեկուսի ի ճանապարհէն: Եւ առնն խոնարհիլ հրամայէր եւ ասէր. Զերիցութեան ձեռն դնեմ ի վերայ քո: Իսկ նա տայր պատասխանի զանձնէն, եթէ այր աւազակ սպանող չարագործ եւ խառնագնաց լեալ ի մանկութենէ իմմէ, ես ոչ ինչ եմ արժանի այդպիսի իրաց, եւ այժմ դեռ ի նմին գործ կամ: Եւ շատ ի վէգ եկեալ յամառէր այրն, եւ նա եւս չար քան զնա: Ապա բռնաբար զգետնեալ զայրն, դնէր Յոհան զձեռն իւր` առնել զնա երէց. եւ յարուցեալ հրամայէր լուծանել զհանգոյցս մեկնոցին, եւ արկանել նմա աղաբողոն: Եւ ասէր. Երթ ի գեւղ քո, եւ լիջիր դու անդ երէց գեղջն` ուստի ես: Եւ անգամ ոչ գիտէր զայրն թէ յորմէ' գեղջէ իցէ: Ինքն Յոհան մատուցեալ բուռն հարկանէր զձիոյն, եւ ասէր. Այս ինձ կօշիկք լիցին, փոխանակ զի երէց արարի զքեզ: Իսկ այրն յամառեալ ի վերայ ձիոյն չառնոյր յանձն տալ. ապա բռնաբար յինքն հանեալ զձին, եւ զայրն արձակեաց: Եւ այս ամենայն իրքս վասն ձիոյն եղեն:
Ապա այրն թէ ոչ կամօք` աղէբողոն արկեալ, գնայր ի տուն իւր, եւ երթեալ մտանէր ի մէջ ընդանեաց իւրոց: Ասէ ցկին իւր եւ ցընդանիս. Արիք յաղօթս կամք: Եւ նոքա ասեն. Մոլիս դու, դե՞ւ ուրեմն հարաւ ի քեզ: Իսկ նա ասէ. Արիք կամք յաղօթս, վասն զի երէց եմ: Իսկ նոքա զարմացեալ, մերթ շիկնէին, մերթ ծիծաղէին, մինչեւ բազում անգամ յամառեալք, ապա ուրեմն հաւանեցան կալ յաղօթս ընդ նմա: Ապա ասէ կինն ցայրն իւր. Ո՞չ դու երախայ էիր, եւ չէիր մկրտեալ: Ասէ այրն ցկինն իւր. Ապշեցոյց, չետ յիշել, եւ ոչ ես յիշեցի զայդ ասել ցնա. զիս երէց արար, եւ զձին սանձաւ թամբաւ առ եւ անց: Եւ ասեն ցայրն ընդանիքն իւր. Յարիցես անդրէն գնասցես առ եպիսկոպոսն, եւ ասասցես. Մկրտեալ չէի, զի՞ արարեր զիս երէց: Իսկ նորա յարուցեալ գնացեալ առ եպիսկոպոսն, ասէ ցնա. Ես մկրտեալ չէի, զի՞ արարեր զիս երէց: Եւ ասէ Յոհան. Սափորով միով ջուր բերէք: Եւ առեալ զջուրն էարկ զգլխով նորա, եւ ասէ. Երթ, մկրտեցի զքեզ: Եւ արձակէր զայրն վաղվաղակի յիւրմէ:
[Թ]
Յաղագս նորին Յովհաննու:
Երբեմն սոյն Յոհան անցանէր առ այգեօք ուրումն. եւ էր ժամանակն զայգիսն յատելոյ: Աղաղակէր առ նա այր մի յայգւոյն, եւ ասէ. Օրհնեա, տէր եպիսկոպոս, զմեզ եւ զայգիսս: Ասէ Յոհան. Փուշ եւ տատասկ բուսցի: Ասէ այրն. Ի մարմինդ քո բուսցի փուշ եւ տատասկ, փոխանակ զի տարապարտուց անիծանես զմեզ: Եւ եղեն նշանք յԱստուծոյ. զի իբրեւ չոգաւ եպիսկոպոսն ի վանս իւր, հասին հարուածք ի վերայ նորա, սկսաւ ընդ ամենայն անդամս մարմնոյ նորա որպէս զփուշ հարկանել: Եւ մեծապէս շտապեալ անկեալ ի տանջանս չարաչարս հարուածոց, եւ ի մեծ տագնապի կայր աւուրս բազում: Ապա յղեաց կոչեաց առ ինքն զայգորդն, աղաչեաց զնա առնել ի վերայ նորա աղօթս, զի փրկեսցի նա ի ցաւոցն: Այգորդն ասէր. Իսկ ես ո՞վ եմ, զի կարեմ զոք օրհնել կամ անիծանել. թող թէ զայր եպիսկոպոս: Իսկ նա բռնադատէր զնա յայնժամ. մինչեւ յառնէր այգորդն կայր յաղօթս եւ ասէր. Տէր Աստուած. դու գիտես` զի ես այր մեղաւոր եմ եւ անարժան, ոչ գիտեմ զաղմուկս` յորում ըմբռնեցայս. դու փրկեա զիս յայս ի չարէս, զի ասեն` թէ զայր եպիսկոպոս դու անիծեր, եւ ասեն` քո բանիւ եղեւ: Զի լաւ էր ինձ մահ. քանզի չգիտեմ զայս` զոր ինչ զինէն ասեն: Եւ զայս ասացեալ` անդէն բժշկեցաւ եպիսկոպոսն, եւ սկսաւ յամենայն մարմնոցն փուշն ի բաց թափել. եւ էր իբրեւ զփուշ խոտոց. վաղվաղակի յարուցեալ ողջացաւ յախտէն:
[Ժ]
Յաղագս նորին Յոհաննու:
Սոյն Յոհան եպիսկոպոս որդի Փառինայ, յորժամ երթայր առ թագաւորն Հայոց, խաղալովն զանձն իւր կրթէր յագահութեան, որում ծարաւեալ պասքեալ փափաքէր, սակայն միհանէսք այն էին նորա: Ի չորք անկեալ յոտս եւ ի ձեռս` սողէր առաջի թագաւորացն, եւ զուղտու զձայն ածէր կառաչելով, զօրէն ուղտու այնպէս փարելով: Ընդ կառաչելն ապա մի մի բան խառնելով առնէր ի ձայն կառաչելոյն, ասելով` թէ ուղտ եմ, ուղտ եմ, եւ զարքայի զմեղս բառնամ. դիք ի վերայ իմ զմեղս արքայի, թող բառնամ: Իսկ թագաւորքն զմուրհակս գիւղաց կամ զագարակաց գրեալ եւ կնքեալ` դնէին ի վերայ ողինն Յոհաննու փոխանակ ընդ մեղաց իւրեանց. եւ ի թագաւորացն Հայոց ստացաւ իւր գեւղս եւ ագարակս եւ գանձս յուղտն լինելոյ եւ զմեղսն բառնալոյ ըստ բանիցն: Այսպիսի էր այրս Յոհանս կապեալ յըռժգութեան եւ յագահութեան զամենայն աւուրս կենաց իւրոց. զայսպիսի գործս գործէր վասն ագահութեան, որ չէր արժան:
[ԺԱ]
Յաղագս Կիւրակոսի եպիսկոպոսի:
Եւ էր եպիսկոպոսն Տայոց Կիրակոս, որ Շահապ անուն կոչէր, այր ճշմարիտ աստուածապաշտ ըստ կամացն Աստուծոյ, եւ ուղիղ ճշմարտութեամբ առաջնորդէր ժողովրդեան իւրում. եւ վարէր զեպիսկոպոսութիւն իւր ըստ կամացն Աստուծոյ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց:
[ԺԲ]
Յաղագս Զորթուազու եպիսկոպոսի Վանանդայ:
Եւ Զորթուազ եպիսկոպոս Վանանդայ գաւառին, այր սուրբ, պարկեշտ, արժանի Աստուծոյ, արբեալ Ոգւով սրբով. քրիստոնէութեամբ գնայր գործէր, առաջնորդէր իւրում ժողովրդեանն ըստ կամացն Աստուծոյ:
[ԺԳ]
Յաղագս Տիրկան եւ Մովսէսի եպիսկոպոսաց:
Եւ էին երկու եպիսկոպոսք Բասենայ գաւառին, Մովսէս եւ Տիրիկ. արք լաւք հրեշտակակրօնք, սուրբ, հաւատացեալք, հրաւիրմանն արժանիք: Առաջնորդէին իւրաքանչիւր ժողովրդոց ի ճանապարհն Աստուծոյ զամենայն աւուրս կենաց իւրեանց:
[ԺԴ]
Յաղագս Ահարոնի եպիսկոպոսի:
Էր զայնու ժամանակաւ Ահարոն եպիսկոպոս ի մէջ Հայոց աշխարհի. այր երեւելի եւ անուանի, քաջ առաքինի. առաջնորդ իւրոց ժողովրդոց լուսաւորապէս զամենայն աւուրս կենաց իւրոց:
[ԺԵ]
Յաղագս գլխաւորին եպիսկոպոսին Ասպուրակայ:
Եւ էր գլխաւոր եպիսկոպոսաց Հայոց Ասպուրակ. այր սուրբ եւ բարէպաշտօն, երկիւղած յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ: Բայց ոչ ինչ կարէր յանդիմանութեամբ խօսել ընդ ումեք. այլ ինքն ի լռութեան էր եւ ի համեստութեան ի զգաստութեան ի պարկեշտութեան. ի պահս եւ յաղօթս յամենայն ժամ աղաչէր զԱստուած: Բայց ի հանդերձն զգենլոյ` ըստ կրօնիցն Զաւինայ գնայր նա. ագանէր ղամղայեալս եւ ժապաւինեալս: Բայց էր սա այր քաղցր եւ խոնարհ, բարերար եւ մարդասէր զամենայն աւուրս կենաց իւրոց:
[ԺԶ]
Յաղագս Գնդայ սրբոյ եւ առաքինոյ. որ էր գլխաւոր յայնմ ժամանակի ամենայն աբեղայիցն Հայոց անապատաւորացն մենակեցացն ի վաներայիցն:
Եւ էր Գինդս այս ի Տարօն գաւառէ, եւ լեալ սա աշակերտ մեծի Դանիէլի. եւ յետ նորա էր գլուխ աբեղայից, եւ վարդապետ միանձանց, եւ առաջնորդ մենակեցաց, եւ վերակացու վաներայից, եւ ուսուցիչ ամենայն անապատաւորաց. եւ տեսուչ ամենեցուն` որք միանգամ վասն սիրոյն Աստուծոյ յաշխարհէ էին մեկնեալ, ի յանապատս բնակեալ, ի քարանձաւս ամրացեալք յայրս եւ ի քարածերպս երկրի, եւ միահանդերձք բոկագնացք զգաստացեալք խոտաճարակք ընդաբուտք արմատակերք, զօրէն գազանաց ի լերինս շրջէին` լեշկամաշկօք եւ մորթօք այծենեօք, նեղեալք տառապեալք եւ տարակուսեալք, յանապատի մոլորեալք, ի ցուրտ եւ ի տօթ, ի քաղց եւ ի ծարաւ վասն սիրոյն Աստուծոյ:
Զայսպիսի ինչ համբերութիւն առեալ կրէին յանձինս իւրեանց զամենայն աւուրս կենաց իւրեանց. զի ոչ արժէ աշխարհս բնաւ զնոսա, որպէս եւ գրեալ է. զօրէնս երամոյ թռչնոց բնակեալ էին սոքա ի ծագս վիմաց, ի սորս քարանձաւաց, անինչք անստացուածք անխնամք, առանց դարմանոց ամենեւին չտանել մարմնոց: Եւ էր նոցա բուն գլխաւոր սուրբն Գինդ, զի առ հասարակ ամենայն մարդիկ երկրին Հայոց անուանեալ կոչէին սմա` վարդապետ: Բայց էին եւ ի նոցունց այլք աշակերտք, որք նմանէին իւրեանց վարդապետին եւ նորա ձեռինն, որոց անուանք այս են. Վաչակ, Արտոյտ, Մարախ, եւ Տրդատ լեալ էր սոցա ընգեր իսկ, որ առ մեծիւն քահանայապետիւն Ներսէսիւ էր լեալ սարկաւագապետ, եւ յետ մահուն Ներսէսի ի նոյն յառաջին վարդապետսն յանապատաւորաց դասս թեւակոխեաց: Առնոյր սուրբն Գինդ եւ զՄուշէ մանուկ ձեռասուն, հաղորդէր վարուցն մեծին Գնդայ. եւ այլք բազումք էին նորա աշակերտք հրեշտակակրօնք, զորհց զվարս ոք պատմել ոչ բաւեսցէ:
Եւ էր սուրբն Գինդ լի Հոգւովն Աստուծոյ. եւ ոյք ընդ նմա, ըստ նմին օրինակի առնէին սոքա նշանս մեծամեծս եւ զօրութիւնս բազումս եւ բժշկութիւնս հիւանդաց յանուն տեառն Յիսուսի Քրիստոսի: Եւ ընդ բազում հեթանոս տեղիս շրջէին յաշխարհս հեռաւորս, եւ ի սփիւռս հեթանոսաց դարձուցանէին զմոլորութիւն բազմաց, եւ զբազում մարդիկ ածէին ի գիտութիւն կենաց եւ ի ճանապարհն ճշմարտութեան: Եւ սուրբն Գինդ լնոյր զամենայն անապատս մենակեցօք, եւ զամենայն շէնս վաներաւ, եւ բազում յաշխարհի ուղղեալ կացուցանէր կարգս մարդկան զաստուածեղէն կրօնիցն: Բայց սակայն ինքն առեալ վիճակ բնակութեան ունէր զանապատն, ուստի բխեալ հոսեն ակուք Եփրատ գետոյն:
Անդէն բնակեալ ընդ ծագս վիմացն, ուր յառաջու կայեանքն էին մեծին Գրիգորի առաջնոյ, որում տեղեացն Ոսկիք կոչեն. ի նոյն ծագս էր բնակեալ մեծն անապատաւորաց Գինդ: Իսկ սուրբն Մուշէ առ նմա հանապազորդեալ էր. բայց այլքն զայլ գաւառս շրջէին հրամանաւ իւրեանց գլխաւորին Գնդայ: Եւ սրբոյն Տրդատայ կայեանք բնակութեան էր ի գաւառն Տարօնոյ, շինեալ զիւր եղբարց:
ԵՐՐՈՐԴ ԴՊՐՈՒԹԻՒՆ ԳԼՈՒԽ
[Ե]
Վասն որդւոցն Վրթանայ, որոց անուանք այս են. առաջնոյն Գրիգորիս, եւ երկրորդին Յուսիկ:
Այս Վրթանէս եւ Առիստակէս որդիք էին մեծի քահանայապետին սրբոյն Գրիգորի: Եւ էր Առիստակէս կուսան եւ սուրբ ի մանկութենէ. զի թէպէտ եւ կրսեր որդի էր, կանխաւ եհաս յաթոռ հայրենի եպիսկոպոսութեան: Իսկ Վրթանէս էր ամուսնացեալ եւ անորդի, եւ բազում ժամանակս խնդրէր նա յԱստուծոյ` զի մի' զրկեսցի նա յօրհնութենէ զաւակի, այլ ի պտղոյ նորա կացցէ առաջի նորա ի պաշտօն տեառն: Եւ ի ծերութեան նորա լուաւ տէր աղօթից նորա, յղացաւ ամուսին նորա, եւ ծնաւ երկուս որդիս երկուորեակս, եւ կոչեաց զանուն երիցուն յանուն հօր իւրոյ Գրիգորիս, եւ երկրորդին` Յուսիկ, որք սնան զառաջեաւ թագաւորին Հայոց, եւ ուսման գրոց փոյթ ի վերայ կալան ուսուցանել զնոսա: Ապա երէց որդին Գրիգորիս եհաս յեպիսկոպոսութիւն կողմանցն Աղուանից եւ Վրաց, վասն հոգեկիր առաքինի արգասեացն, բարեհասակ, եւ զգիտութիւն Աստուծոյ յանձին կրելով: Ոչ ամուսնացաւ նա, այլ ի հնգետասանամենից եհաս յաշտիճան եպիսկոպոսութեան աշխարհին Վրաց եւ Աղուանից, այս ինքն սահմանացն Մազքթաց: Երթեալ նորոգեաց անդ զեկեղեցիսն լուսաւոր կարգօքն առաջնոյն Գրիգորի, հօրն գործոց նմանեալ:
Իսկ զՅուսիկն սնուցանէր Տիրան որդի թագաւորին Խոսրովու. եւ ետ արքայորդին Տիրան զդուստր իւր կնութեան Յուսկանն որդւոյ Վրթանայ: Եւ մինչդեռ մանուկ էր, յետ միոյ անգամու յառաջին գիշերին մտանելոյ` յղացաւ կինն: Եւ իսկ եւ իսկ ետես ի տեսլեան` զի երկու էին մանկունքն, եւ ոչ հաճոյ ի պաշտօն տեառն Աստուծոյ. եւ զղջացաւ զամուսնանալն: Լայր եւ աղաչէր զԱստուած, եւ ապաշխարէր մեծաւ տառապանօք: Եւ յամուսնանալն բռնադատեցաւ ի թագաւորէն իբրեւ զմանուկ. սակայն եւ այն ըստ Աստուծոյ շնորհացն գործէր, զի որք առ յապայն ելանելոց էին ի նմանէ հովիւքն գլխաւորք, որք յօգուտ աշխարհի եւ ի շահ մշակութեան եկեղեցւոյ` յաւետարանական հրամանացն սպասաւորեալ: Այլ սակայն ըստ այն մի անգամ ա'յլ ոչ եմուտ առ կին իւր. եւ ծնաւ կինն երկուս որդիս, որպէս ետես նա ի տեսլեանն յառաջագոյն. եւ կոչեցին զանուն առաջնոյն Պապ, եւ զերկրորդին Աթանագինէս:
Եւ յետոյ այլ ոչ եւս մերձեցաւ ի կինն` վասն առաքինութեան մանկութեանն: Իբրեւ ոչ եթէ զամուսնութիւնն աղտեղի համարէր, այլ կասկածէր նա ի տեսլենէն` զոր ետես, եթէ ընդէ՞ր բնաւ ի նմանէ այնպիսի զաւակ անպիտան ծնանիցի: Քանզի ոչ երկրաւոր զաւակի ցանգացեալ էր, այլ այնպիսումն` որ ի սպասաւորութիւն սպասու պաշտաման ծառայութեան տեառն Աստուծոյ կայցեն: Եւ զամենայն իսկ զերկրաւորս առ ոչինչ համարեալ, ոչ լաւ համարեցաւ զանցաւորս, այլ վերին երկնակեաց կենացն ցանգացեալ հայէր: Ոչ ինչ ածէր զմտաւ զսէր թագաւորին կամ ի նմանէ կուսէ զպատուելն, կամ զմեծութիւն, կամ զընտանութիւն փեսայութեան թագաւորին. այլ յայնմ ամենայնէ ուրացեալ հրաժարէր, եւ օտարոտիս եւ գարշելիս եւ պատեանս համարէր: Եւ յետ առաջնոյն այլ ոչ եւս խաբեցաւ երբեք ուրեք իբրեւ զմանուկ. այլ հայրական միտս զծերական հանճարոյն ստացեալ, զխրատն իմաստութեան անմահութեան, լաւ համարեցաւ զնախատինսն Քրիստոսի` քան զմեծութիւն թագաւորացն. զճգունս վարուցն ընտրեաց անձին իւրոյ, յերեքտասանամենից եւ ի վեր առաքինանայր: Սա իւրոց հարցն նմանեալ, եւ զեղբօրն իւրոյ Գրիգորիսի զօրինակ բերէր անձին իւրոյ. զքրիստոսեան լուծն առանց ամենայն յապաղութեան ձգէր մինչեւ ի վաղճան:
Բայց վասն զի թշնամեցեալ էր տուն թագաւորին ընդ նմա, եւ մինչ դեռ վասն այնորիկ զզուէին զնա աներք նորա, մեռաւ կին նորա, եւ ազատեալ լինէր Յուսիկն ի բաներոյն: Եւ մինչ դեռ նա հոգացեալ վասն իւր ծննդոց մնացելոց զաւակացն, եւ վասն այսորիկ հոգալով կայր յաղօթս առ տէր, երեւեցաւ նմա հրեշտակ տեառն ի տեսլեան, եւ ասէ ցնա. Յուսիկ, որդի Գրիգորի, մի' երկնչիր, զի լուաւ տէր աղօթից քոց. եւ ահա ծնցին ի քոց զաւակացդ այլ զաւակք, զի լիցին նոքա ի լուսաւորութիւն գիտութեան, եւ աղբիւրք հոգեւոր իմաստութեան հայաստան աշխարհիս: Եւ ի նոցանէ բղխեսցեն շնորհք պատուիրանացն Աստուծոյ, եւ խաղաղութիւն բազում եւ շինութիւն հաստատութեան բազում եկեղեցեաց ի նոցանէ տացի, բազում յաղթութեամբ եւ մեծաւ զօրութեամբ. եւ բազում մոլորեալք եւ անգէտք դարձցին ի ճանապարհս ճշմարտութեան. որովք եւ Քրիստոս բազում լեզուօք փառաւորեսցի նոքօք: Որք սիւնք սիւնք եկեղեցւոյ լինիցին, եւ մատակարարք բանին կենաց, եւ հիմունք հաւատոյ, պաշտօնեայք Քրիստոսի եւ արբանեակք Հոգւոյն սրբոյ. զի ուստի հիմն իցէ շինուածոյն, եւ կատարումն անտի լինիցի: Եւ բազում տունկք պտղաբերք եւ շայեկանք եւ օգտակարք հոգեւոր դրախտին ի նոցա մշակութեան աջոյն տնգեսցին եւ ընկալցին օրհնութիւն յԱստուծոյ:
Իսկ որք ոչն կամիցին տնկել նոքօք, եւ ի նոյն հոգեւոր ցօղոյն գիտութեան ըմպել, խոտան լիցին` մերձեալք յանէծս. եւ վաղճան նոցա լիցի այրումն հրոյն: Բայց բազում անգամ վասն տեառն լինիցին նոքա ի հեռ եւ ի նախանձ յանարժանիցն. այլ կացցեն ի հաւատս անշարժ իբրեւ զվէմ, եւ յաղթեսցէ նոցա համբերութիւն բազում: Եւ յետ նոցա թագաւորեսցէ ստութիւն, յապարասան յանձնասէր եւ յարծաթասէր ի մտախաբ յանպատսպարան յանպիտան ի սուտակասպաս եւ ի բանսարկու մարդկանէ. եւ ապա եթէ ոք գտցի` որ կարասցէ ունել զուխտ հաստատութեան հազիւ հազիւ:
Եւ զայս ամենայն լուեալ մանուկն Յուսիկ ի հրեշտակէն, մխիթարութեամբ մեծաւ գոհանայր զտեառնէ Աստուծոյ, որ արժանի արար զնա այսպիսի յայտնութեան պատասխանւոյ. եւ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց գոհանայր եւեթ յամենայն ժամ անդադար:
[Զ]
Յաղագս վարուց սրբոյն Գրիգորիսի:
Այլ վասն Գրիգորիսի եպիսկոպոսի որդւոյ Վրթանայ եղբօր Յուսկանն, որ կաթողիկոս էր կողմանցն Վրաց եւ Աղուանից, իբրեւ եկաց սա յիւրում պաշտամանն, մինչ դեռ մանուկ իսկ էր, շինեաց նորոգեաց զամենայն եկեղեցիսն կողմանցն այնոցիկ, եւ ձգեցաւ ի կողմանց Ատրպատականի: Քարոզ ճշմարտութեան հաւատոցն Քրիստոսի լինէր նա, եւ առաջի իսկ ամենեցուն էր սքանչելի եւ զարմանալի. խստագոյն եւ դժուարագոյն անհամարք ծանրաբեռն վարուցն կրթութիւնք խստամբերութեանն, պահօք եւ սրբութեամբ, տքնական հսկութեամբն, անձանձրոյթ աղօթիցն ջերմութիւն առ Աստուած կանխելոյ վասն ամենայն մարդոյ: Զաւետարանական ընթացսն եւ զվերակացութիւն եկեղեցւոյ սրբոյ շնորհօք Աստուծոյ առանց պակասութեան տանէր: Առաւել եւս փութայր, գուն եդեալ յորդորելով զամենեսեան առ ի բարեացն քաջալերութիւն, զցայգ եւ զցերեկ պահօք եւ աղօթիւք եւ ուժգին խնդրուածովք եւ բարձրակալ կատարման հաւատովք` մերձաւորաց եւ հեռաւորաց զհոգեւոր զեռանդն ածէր: Իբրեւ զպատերազմասէր նահատակ` միշտ զանձն ի կրթութեան եւ ի պատրաստութեան ունէր ամենայն փորձութեանց եւ վշտաց, առ ի տալ պատասխանի համարձակութեամբ, մարտնչել վասն ճշմարտութեան հաւատոցն որ վասն Քրիստոսի:
Եւ իբրեւ ուղղեաց եւ նորոգեաց զամենայն եկեղեցիս կողմանցն այնոցիկ, անց նա զԿուր գետով յիշխանութիւն խուժադուժ աշխարհին թագաւորին մեծի, եւ եհաս նա մինչեւ ի ճամբար բանակին Արշակունոց արքային Մազքթաց, որոյ անուն իւր Սանէսան կոչէր: Քանզի նոցա եւ Հայոց թագաւորաց մի ազգաւորութիւն էր տոհմին բնութեան: Եւ երթեալ յանդիման լինէր թագաւորին Մազքթաց, իշխանին բազմութեան զօրացն Հոնաց: Եւ եկաց առաջի նոցա, սկսաւ քարոզել եւ աւետարանել նոցա զՔրիստոս, ասել նոցա զի ծանիցեն զԱստուած: Լուան եւ ընկալան զառաջինն եւ հնազանդեցան: Ապա սկսան քննել զօրէնս Քրիստոսի, եւ ուսան ի նմանէ զի ատելի է Աստուծոյ աւարառութիւն եւ յափշտակութիւն, սպանութիւն, ագահութիւն, զայլազրկութիւն, ցանգութիւն այլոց ստացուածոց: Ապա այսպիսի իմն իրք ընդ ոտս անգանէին խափանել զնոսա ի հաւատոց անտի. քանզի օտար դից ինչ կամ այլ պաշտօն արարածոց ոչ գտանէր առ նոսա, կամ այլ իրք ինչ պոռնկութեան կամ յոռութեան: Իսկ իբրեւ լուան, զայրացան ընդ բանս նորա եւ ասեն. Զի ոչ յափշտակեսցուք, զի ոչ աւարեսցուք, զի ոչ առցուք զայլոց, եւ ի՞ւ կեցցուք այսչափ անչափ զօրաց բազմութիւնք: Եւ թէպէտ բիւրաւոր բանիւք բարեօք կամէր հաճել զմիտս նոցա, ոչ ինչ կամէին ունգնդիր լինել այլ ասէին ցմիմեանս. Եկեալ այսպիսի բանիւք կամի ի քաջութենէ որսոյն կենաց մերոց խափանել զմեզ. իսկ եթէ սմա լուիցուք, եւ դարձցուք յօրէնս քրիստոնէութեան, ի՞ւ կեցցուք, զի ոչ յաւար հեծցուք ըստ բնութեան օրինաց սովորութեան մերոյ: Այլ, ասեն, այս խորհուրդ թագաւորին Հայոց է. զսա յղեալ առ մեզ, զի այսու ուսմամբ խափանեսցէ զմեր արշականս ասպատակութեան հինի յաշխարհէն իւրմէ. այլ եկայք զսա պակասեսցուք ի միջոյ, եւ մեք ի Հայս արշաւեսցուք, եւ աւարաւ զմեր աշխարհս լցցուք:
Ապա շրջեցաւ թագաւորն, եւ լուաւ բանից զօրաց իւրոց. եւ կալան ձի մի ամեհի, կապեցին կախեցին զմանուկն Գրիգորիս զագոյ ձիոյն, եւ արձակեցին ընդ ծովեզրն դաշտին հիւսիսական ծովուն մեծի, արտաքոյ իւրեանց բանակին ի դաշտին Վատնայ. եւ այսպէս սպանին զառաքինի քարոզն Քրիստոսի զմանուկն Գրիգորիս: Եւ ապա բարձին զնա որք ընդ նմայն երթեալ էին ի գաւառէն Հաբանդայ, եւ բերին ի գաւառն իւրեանց ի կողմանց Աղուանից ի սահմանս Հայոց ի Հաբանդ, ի գեղն` որ անուանեալ կոչի Ամարաս: Եւ եղին զնա առ եկեղեցւոյն, զոր շինեալ էր առաջնոյ մեծին Գրիգորի, հաւուն Գրիգորիսի` քահանայապետին մեծի աշխարհին Հայաստան երկրին: Եւ ամ յամէ աշխարհաժողով ժողովուրդք ի մի վայր ժողովեալք կողմանցն այնոցիկ, զսորա զոր տօնեն զյիշատակ քաջութեանն` եւ ցնծան: