Read in the reader, with word lookup
Սմբատ Սպարապետ, Դատաստանագիրք · 1/1
Օրենք եւ Կանոնք Ընդհանրական Եկեղեցականաց եւ Աշխարհայնոց
Առաջաբանութիւն
Հրամայէ Աստուածահայրն Դաւիթ.
Երանեալ են անբիծք ի ճանապարհի, եւ ոյք գնան յաւրէնս Տեառն։
Երանի ոյք քննեն զվկայութիւնս նորա, բոլորով սրտիւ իւրեանց խնդրեսցեն զնա։
Զի ոչ թէ որ գործեն զանաւրէնութիւն, ի ճանապարհս նորա գնասցեն։
Դու պատուիրեցեր զպատուիրանս քո, ի պահել ինձ յոյժ։
Երանի թէ յաջողեալ էին ինձ Ճանապարհք իմ, ի պահել ինձ զպատուիրանս քո։
Յայնժամ ես ոչ ամաչէի ի զգուշանալ ինձ ի պատուիրանս քո։
Խոստովան եղէց քեզ, Տէր, յուղղութիւն սրտի իմոյ, որպէս ուսայց զիրաւունս արդարութեան քո։
Զիրաւունս քո պահեցի, մի թողուր զիս մինչեւ ի սպառ։
Եւ այլ շատ ի վերայ իրաւանցս կու պնդէ Մարգարէն։
Առ որս ես՝ Սմբատս անարժան եւ մեղաւոր ծառայս Աստուծոյ, Որդի Կոստանդեայ թագաւորահաւր եւ եղբայր բարեպաշտ թագաւորին Հայոց Հեթմոյ, բազում աշխատանաւք աշխատեցայ ի դատաստանագիրքս ծերացեալ մտաւք, վասն զի այլակերպած էր եւ հեռացած ի հին հայ բառէն ի նորոյս՝ հայնց որ իսկի չէին ի հասկնալ, եւ ոչ յօկտել գայր։
Եւ ես բազում աշխատութեամբ փոխեցի զսա ի հին եւ ի դժւարաբառ եւ յանհասկընալի գրոց ի մեր հեշտալուր եւ ի սովորական բառս, ի թըւականութեանս Հայոց ՉԺԴ ամին՝ ի հայարապետութեան Տեառն Կոստանդեայ եւ ի թագաւորութեան բարեպաշտին Հեթմոյ եւ որդոյ սորա Լեւոնին։
Առ որս աղաչեմ զամենեսին վասն սիրոյն Քրիստոսի յիշել զմեզ եւ մեղաց թողութիւն խնդրել ի Քրիստոսէ, զի եւ դուք յիշեալ լիջիք առաջի Քրիստոսի։
Եւ արդ գրեցի զսա վասն հաստատութեան սրբոյ եկեղեցւոյ եւ գոյանալոյ երկրի. եւ ապա վասն աշխարհական դատաւորաց եւ թագաւորաց։
Եւ զսիրտ բանիցն առեալ եդի համառաւտաբար։
Զորս աղաչեմ անմեղադիր լինել իմոյ նուաստութեանս. վասն զի չէր իմ բան. եւ ձեռաւք իմովք աշխատեցայ եւ փոխեցի զսա ի չար եւ ի դառն ժամանակի։
Յառաջ պատեհ համարեցաք զվիճակեալ դատաւորացն գրել. բուն յառաջ զթագաւորացն, վասն զի յԱստուծոյ կարգեցաւ թագաւորութիւնն, եւ յԱստուծոյ տեղին է համարած ի յերկրի։
Եւ զնոցին դատաստանն եւ զիրաւունքն գրեցաք. եւ ապա զկարգաւորացն եւ զաշխարհականացն եւ զայրուկնոջն։
[Ա]
Եթէ կենայ թագաւորին կտրճեր եւ աղչկներ, նա իրաւունք է որ կտրճերն հաւսար ժառանգեն զթագաւորութիւնն, վասն այնոր՝ զի չէ պատեհ որ յորդոց թագաւորի ի ցածութիւն ընկնին։
Եւ թէպէտ ու նոմոսով է՝ զանդրանիկն կացուցանել յաթոռ ինքնակալութեանն, բայց վասն աւգտութեան աշխարհաց իրաւունք է՝ որ աղէկ տեսնու հայրն՝ իր ամէն գաւառաւքն եւ գաւառապետացն տեսովն եւ սուրբ եկեղեցովն, որ՝ յոր հաճին յորդոց թագաւորին եւ գիտնան որ բարի բարուք լինի եւ աստուածասէր ու երկիղով եւ ըռատակն, նա զայն կացուցանեն յաթոռ ինքնակալութեան հաւրն, որ հովվէ զեղբարքն եւ զերկիրն։
Եւ զդստերսն իրաւունք է՝ որ ի նահապետութեան տուն կարգեն, որ է թագաւոր կամ բրինձ կամ մարգիզ կամ այսպիսիքն։
Եւ պատեհ է որ յիր հայրենի երկրէն զէդ եղբաւր մի կէս բաժին տան իր արժեաւք ընդ պռոյգն։
Եւ թե որդիքն մեռել լինին թագաւորին, նա որդոցն որդիքն ժառանգեն զթագաւորութիւնն եւ ոչ դստերացն. զի քանի որձ դասուն ժառանգքն բաւեն, նա իգացն խափանած է յաւրինաց. զի զէդ աւտար է համարած իգաց ժառանգքն յԱստուծոյ Մովսէսի բերանով։
Բայց թէ անճարկութենէ լինի՝ որ բնաւ որդի չկենայ թագաւորին՝ այլ դուստր, նա կարէ հայրն թագել զինք ի պոման՝ որ հետ իր մահուն չլինի ժառանգ աթոռոյն այն թագած դստերն որդիքն. քան զեղբաւր որդիսն դնեն երկրին հաւատարիմքն յիրենց պարոնին աթոռն, որ յիրենց պարոնին սերմէն է եւ ոչ աւտար սերմի ծնունդ։
Ու կարաւղ է թագաւորն յիր առողջութեան եւ ի մահուն կտակ գրել, ու սահմանել եւ տալ զլեռն եւ զդաշտն եւ զիր ամէն երկիրն զինչ ցեղ որ իր կամքն լինի, որ չկարէ իր որդի եւ ոչ այլ մարդ դիմադարձ կանգնել։
Ապա թէ չկենայ որդի եւ ոչ դուստր, եւ եղբաւր որդիք լինին, նա հայրապետին եւ այլ եկեղեցոյն եւ իշխանաց ու երկրին տեսովն առնուն մէկ մի՝ յոր հաճին ի լաւն, եւ կրթեցնեն յարքունիքն. եւ յոր հաճին յայնոց՝ նա հետ թագաւորին մահուն զայն դնեն յաթոռն հայրապետով։
Եւ թագաւորն մէն է՝ որ կարէ դեկան շինել՝ եւ քաղաք եւ բերդ՝ եւ մեծ գետոց կանդարայ՝ եւ հոգէտուն ի վերայ մեծ ճամփնի եւ ի կապննի երկրին։
Եւ թէ իշխան կամենայ յայսոց շինել, նա թագաւորին հրամնով շինէ։
Եւ զթագաւորի հալաւ չիշխէ ոք հագնել առանց իր հրամանին։
Ի թագաւորի մաւտ մի՛ ոք իշխեսցէ նստել՝ քաւէլ թէ ինք հրամմէ եւ յիր սեղանն՝ քաւէլ հայրապետն։
Եւ ոչ թագաւորն ի խէչ հայրապետի թող չնստի. զի չէ հրաման։
Չէ իրավունք որ թագաւոր անպսակ սիրղով կենայ. զի Աստուծոյ եւ հայրապետին աւրինադրակից է. թող աւրինաւոր ամուսնանայ։
Քրիստոսի դատաստանին աւրինակովն պարտի թագաւորն զիր իրաւունքն տանել ըղորդ, անաչառութեամբ եւ առանց կաշառոյ եւ առանց ծուլութեան. եւ զամենայն զրկելոցն եւ զգանկտվորացն դարպաս բռնէ եւ իրաւունք այնէ։
Եւ ի կռիւ ուր թագաւորն ուրդի՝ նա երբ սուրն վերնա՝ նա չէ պատեհ այլ մարդ սպաննել. քաւէլ թէ հայնց մարդիք լինին յայլազգեացն, որ այն շմորոյն պատճառք լինին լել։
Եւ թէ քաղաք լինի սղարել եւ ի յառ ածել, նա երեք հետ պատեհ է որ ձենել տայ՝ թէ եկէք ի հնազանդութիւն. թէ գան, նա զամէնն հնազանդութեամբ բերէ եւ չտայ սպաննել. եւ թէ չգան, նա զմեղապարտսն մէն տայ սպաննել. եւ զայնոք որ ի մեղայն գան եւ մեղացուք լինին, նա աւերէ զիրենց զաւդվածքն եւ չսպաննէ. եւ զպտղաբեր ծառք երկրին չտայ կտրել։
Զբերդտուքն եւ զայնպիսիքն անհնար պիտի սպաննել եւ զկինն ու զորդիսն ծառայ տայ ի դարպասն եւ կարէ ծախել. եւ երբ իր խիստ ողորմութիւն այնէ՝ որ չմեռնի, նա զաչսն հանէ. բայց թէ զտուրտվելն կատարեալ լինի այրել, անհնար մեռնի։
Եւ թէ ոք զքրիստոնէ տուրտվել լինի ի թուրք՝ մեռնի. կամ խրատվի ի յաչսն կամ յերկու ձեռսն եւ ապաշխարէ։
Եւ որ յարքունի ջամբռէ իրք գողանայ՝ նա զերկու աչսն հանէ եւ զկինն ու զորդիսն առնուն եւ այլ զինչ ունենայ՝ առնուն. եւ թէ ծախէ զկինն եւ զորդիսն՝ արժան է։
Եւ թէ այլազգի քրիստոնէ սպաննէ՝ մեռնի. եւ թէ յոչ կամայ սպաննէ՝ երկու ձեռսն կտրվի եւ զարեան գինն վճարէ. եւ ընդհանուր գին արեան քրիստոնէին. ԳՃ. դեկան պերպեռատ է, եւ այլ ինչ որ մարդն լինի։
Եւ տաճկին գինն այսոր երեք բաժնէն մէկն է. զայս այն տաճկին տան գին, որ ի թագաւորին երկրին կենայ։
Եւ որ այսոր ուժ չուննայ՝ որ վճարէ՝ նա ծախեն զինքն ու զիր տունն ու զինչ ուննայ ու ի գինն տան, զարդ ի կնկնէն ու ի յորդեցն։
Եւ թէ յոչ կամայ լինի սպաննութիւնն՝ նա կէսն այսոր է գին որ ի դարպասն տան. եւ դարպասն կիսէ ընդ սպանած թուրքին ազգն։
Եթէ քրիստոնէ զքրիստոնէ կամաւք սպաննէ՝ նա նորա արեան վրէժխնդիրն թագավորին է, որ խրատէ եւ ի յապաշխարութիւն հասցնէ։
Եւ թէ յոչ կամայ լինայ՝ հնար չկայ. զկէս գնոցն տայ ազգին՝ եւ տուգանք։
Զընդանելն ըստ թագաւորին կամացն լինի. զի այս թագաւորին է՝ որ ինքն դատէ. եւ զայլն ի յայլ դատաւորքն թողու՝ որ նոքա հոգան։
Եւ որ գաղտուկ մեղանք լինի յերկիրն՝ զայն խոստովանհայրքն ուղղեն։
Ոչ է իրաւունք որ ամէն իշխան կարէ սպանութիւն այնել, քաւէլ որք ազգաւ թագաւորութեան ընքնակալ լինին։
Բայց զգողն արժան է՝ որ ամէն երկրկալ խրատել կարէ. բայց իւրենց ճորտերն չխրատեն առանց իրենց պարոնին։
Բայց եւ զյիշուելոյն եւ զշահերոյն բաժնելն պատեհ է՝ որ գրենք։
Եթէ երթայ թագվոր ի յիշաւ ի չարկմու յերկիրն, նա ոսկի՝ զինչ շահին՝ թագվորին է. եւ զայս մունետկին, ու թէ յերջեւ գտվի առ ոք՝ Է. պատիկ տուգնվի։
Եւ թագւորն զիր շահուն տասնեակն պատեհ է որ եկեղեցոյն տայ։
Եւ ինչ շահ կենայ՝ ըղորդն այն է՝ որ զամէնն յիրուր քշտեն, ու կէսն թագվորին է՝ եւ կէսն այլ իշխանացն՝ ըստ իրենց մարդաթըւին չափոյն ի յիրենց վերայ բաժնեն։
Եւ նոքա զիրենց տասնեակն տան յիրենց եկեղեցեացն։
Ապա թէ թագվորն չլինի ի հետ՝ ու իշխան յիշվէ իր երկիրն դիպան, նա ոսկին թագվորին է անհնար, եւ շահուն տասնեակն մէն տան թագվորին, եկ եկեղեցւոյն ի յիսնէն մէկ մի՝ աւրինաւք։
Նշանակ եւ պուկ բերդատէրն մէն իշխէ վերցնել։
Գող եւ ծեծվոր չէ պարտ յղարկել թագվորին, ապա ալանի ծեծէ. զի այդ իշխանացն եւ սինաւռապհերաց է հասոյթք։
Եւ զոր իշխան՝ որ յղարկէ ի ծեծ, նա ի կէս է շահն ընդ պարոնն։
Եւ թէ լաւ կինք յիրմէ ոք երթայ ծեծէ՝ առանց պարոնին, նա երկու բաժինն ծեծվորին է եւ մեկ բաժինն պարոնին, զի ինքն յիրմէ գնաց ի ծեծ։
Եւ թէ ծեծվոր յղարկէ պարոնն զոք՝ ու բռնվի, նա պարոնն պարտի որ գնէ. եւ թէ ինք յիրմէ երթայ, նա ինք զինք գնէ։
Մարդ որ մարդ պրկէ՝ ամէնն զինչ կենա՝ պրկաւղին է, եւ զրհին մէն պարոնին։
Ոսկի եւ ոսկով կտաւ՝ որ ի շահն ուրդի՝ թագվորին է. եւ արծաթն ու արծթով կտաւ՝ եւ պրիսմէն՝ իշխանացն է. եւ բրդեղէնն ու բամբկեղէնն եւ պղինձն ու երկաթն՝ զաւրացն է։
Ոսկէհանքն թագվորին է, եւ արծաթհանքն ի կէս է ընդ երկրին պարոնն եւ ընդ թագվորն. եւ երկաթն ու պղինծն ու կլայեկն՝ յորում երկիր գտնվի՝ այնոր է։
Զգաւառաց հարկն սահմանովն որ սահմանած է՝ առնուն պարոնայքն. եւ չիշխէ ոք՝ յայն որ առանց թագվորին դիր յաւելցնէ։
Եւ թագվորն պարտի որ պահէ զաղքատն. թե ոչ՝ Աստուծոյ պարտական մնայ։
Եւ է ըղորդ հարկուն սահմանն այս, որ՝ զինչ Աստուած. տայ հարկատուին, ի հնկէն մէկն է։
Ջրաղացք եւ այսպիսի շինուացք ազատ է։
Եւ ածուք ու այսպիսիք ի տասնէն զմէկն տանն։
Եւ ի շաբաթն աւր մի պարոնին բանի. եւ այլ աւելի ոչ բնաւ։
Եզն այլ ծառութիւն չպարտի, զի զիւր հնկակն տվել է։
Կովն լիտր մի եղ տայ պարոնին. եւ այլ խոտչէք չտայ։
Ոչխարն՝ եփ գառն կամ ուլ բերէ տարեկան՝ ի տասնէն մէկն առնու պարոնն։
Եւ ջորին եւ ձին եւ էշն չտայ. զի յամէն տաւներտն որ են ի տարին՝ ԺԲ տարպայ՝ գան ծառայեն պարոնին։
Եւ ի բերդն երկու ճանպահ հաց տանեն եւ երկու աղ։
Եւ ընդ այս ըղորդ անցնել՝ այլ չէքուչէք չէ պատեհ առնուլ ավելի ի հարկատվացն։
Եւ առանց դատաստանի եւ երեսոյ թող իրավունք չլինի. եւ տուգանքս խնամքով ի վերայ մեղապարտին։
Եւ թէ ժառանգաւոր իշխան յիր երկիրն ծախվորի, եւ բերդ կամ ամրոց շինէ կամ այլ ինչ, նա վասն այնոր կու շինէ որ իր ու իր յետմնացացն մնացական մնայ. մի՛ լիցի թագաւորին յայն ձեռնարկել, այլ իշխանքն զիրենցն ուննան մնացական եւ թագաւորին ուժ տան։
Նոյնպես եւ իշխանքն պարտին զիւրեանցն հարկատվացն եւ հնազանդացն պահել՝ որ ամէն մէկն զիւր շինածն եւ զկորթբացած հայրենիքն ուննայ, եւ չլինին ի վերայ յիրաց պատճռայոյզ ի պիղծն։
Ի քաղաքի եւ ի բերդի շէնք՝ պատեհ է որ ամէն երկիրն աւգնեն ամէն իրաւք, զի ամէնին է, եւ տեղոյն բնակիչքն ավելի։
Զամէն ազգ արուեստավոր պատուեցէք. բայց զդարբինն եւ զհիւյսն ու զքարգործն աւելի։
Եւս առաւել զգրագրերն եւ զբժշկերն՝ զի զմարդս կու ստածեն։
Դարպսեցիք հարկեւորած լինին յերկրէն։
Քան զայլ ազգմարդիկքն վարդապետքն հարկեւորած պիտին, զի հոգւոց բժիշկք են եւ եկեղեցւոյ հաստատութիւն։
- Բայց պարտ է ամենայն դատաւորաց գիտենալ, որ երազի նման է աշխարհիս ամէն վայելվածքն եւ անցաւոր. եւ ամենայն ծուռ դատաստանաց համարս տալոց են առաջի ուղիղ դատաւորին՝ Քրիստոսի։
Զամէնն զինչ որ աստէն գործէք՝ դուք անդէն գտանելոց էք՝ թէ չար եւ թէ բարի։
[Բ]
Թէ իշխան կամ այլ ոք՝ որ ի թագաւորի ծառութիւն եւ ի հնազանդութիւն լինի, եւ իրք պատճառ այնէ թագաւորին, հայնց որ մեռնի իրաւնաւք, նա եղբարքն եւ որդիքն՝ որ յառաջագույն լեալ լինին՝ նա վասն հաւրն մեղացն չլինին զրկածք ի հայրենեցն ի ժառանգութենէ։
Եւ թէ վասն անհաւտութեան չէ մեռել հայրն ի պարոնէն, ապա լուկ վասն իրաց բարկութեան կամ այլ ցեղ մեղանաց, նա ոչ ի հետ ծնած որդիքն չկորսնեն։
Հայնց լինի դատաստանս եւ ընդ իւրաքանչիւր պարոնայքն առ հասարակ՝ եւ ընդ իւրեանց ճորտերն։
[Գ]
Եթէ իշխանի գաւառն՝ կամ յերկիր որ ընդ թագաւորի հնազանդութեամբն լինի՝ ոսկէհանք գտվի, նա թագվորին է. եւ թե արծաթահանք, նա թագուհոյն է։
Ապա անճարակ բաժին հասնի երկրին տիրոջն, զինչ ցեղ որ կարենան հաշտել՝ որ երկուքն լինին շահած։
Ապա երկաթն ու պղինծն ու այլ իրք զինչ եւ լինի՝ որ ի հողէ ելնէ՝ տեղոյն իշխանին է։
Նոյնպէս եւ աղն եւ բորակն՝ նաւթն եւ կուպրն՝ ձութն եւ ապակին՝ խունկն եւ մազտաքին՝ դեղնախունկն եւ այլ այսպիսի իրք որ քաղելով լինի՝ գղթոր եւ մահլապ եւ այլն՝ նա իշխանացն է, որ ի քաղաւղացն տասնակ առնուն եւ ի կապալ հանեն։
Ապա վայրի պտուղքն ի ծառոցանցն երկրին՝ շինականացն է, որ քաղեն իրենց. Այլ թէ յայլ սինաւռկցաց քաղեն նա զտասնակն տան տեղոյն տիրոջն, եւ չկարեն տալ քաղել առանց տեղոյն տիրոջոց հրամանացն։
Սոյնպէս եւ շինոյ փայտն եւ արաւտի խոտն ու ընձելոյն։
Եւ ջուր հանել ի գետոց ջրելոյ կամ ջաղցնոյ՝ չկարէ ոք արգելուլ կամ ասել թէ՝ սինաւռս իմ է, մի՛ հանել ջուր. քանց կարեն հանել ու տանել խանդկով ընդ ամէն մարդոյ գետններ՝ ի յիր հողն եւ շինել զինչ իւր պիտենայ. եւ չէ այն ջուրն՝ քանց այնոր որ տարաւ զայն ջուրն՝ հայրենիք իւր սեփական։
Եւ թէ ոք յայլոց երկիր երթայ՝ որս այնէ, նա ի տասնէն մեկ տեղոյն տիրոջն տայ. Եւ թէ ձուկն որսայ, նոյնն է՝ ի տասնէն զմէկն տայ՝ զէդ զցամքոյն որսն։
[Դ]
Եթէ ոք ի դուրս ի յիր աւերակք՝ յարտ կամ յայգի ոսկի գտնու կամ արծաթ, նա թէ հին դաղ կենայ ի վերայ՝ որ ճանչվի որ հին թագվորի է լել, նա այլ վայ թագվորին լինի, եւ ի հնկէն մեկն գտնաւղին տան եւ տեղոյն տիրոջն։
Ապա թէ գտնաւղն եւ տեղոյն տէրն մէկ չլինի՝ նա տասնեն մէն տան. եւ տեղոյն տէրն պարտի, որ՝ թէ այլ մարդ լինայ գտել ի յիր հողն՝ նա կիսէ ընդ ինք զայն հնկակն։
Ապա թէ իշխանի ժառանգութիւն լինայ տեղին՝ որ իրքն գտվի, նա ի յիր ազգէն տեղոյն տէր կենայ «նա գտնաւղն ի հնկէն զմէկն տայ նմա, եւ թագվորին տասնակ, ու այլն գտնաւղին է. ապա թէ մշակ կենայ կամ այլ ցեղ վարձվոր կամ հռոքվորե նա չտան իր՝ քանց իրք մի բաժին մասնաւորեն։
Եւ այս է դատաստանն։
[Ե]
Եթէ երկու մարդ յիրար անցնին ի ծեծ եւ կամաթք մարդիք լինին՝ նա տուգանքն սակաւ լինի այնոր։
Ապա թէ աւագ ու կրտսեր լինին, նա վասն այնոր որ իրապիսի մարդ չէր ու լրբեցաւ՝ նա զնորա մազն տալ փետել՝ ու շատ առնուն զտուգանքն։
[Զ]
Եթէ ոք զիր հորն բանայ՝ եւ մէնակ մարդ ի ներս ածէ, ու մարդն ի նգէն խեղդվի, նա արեան տէր է ածաւղն։
Բայց տեսնուլ պիտի եւ փնտռել եւ իմանալ զմտնելոյն, որպէսն ի վարձն ու ի ամէն կերպ։
[Է]
Եթէ ոք մշակ վարձէ՝ ու առանց խնամոց հանցչաք շատ հալածեցնէ ի բան, կամ իրք տայ վերցնել՝ որ մեռնի կամ վնասի, նա պատեհ է, որ հայի դատավորն ի վարձն ու ի բանն եւ ի կարիքն, ու ի յայնոր վերայ այնէ զիրաւունքն, ու եկեղեցին գնէ զապաշխարանքն։
[Ը]
Եթէ ոք՝ որ չէ քահանայ աւծեալ եւ կամ արժանի քահանայութեան, եւ առաջնորդ այնէ ինք զինք եկեղեցական բաներոյ զինչ ու լինի՝ ծռութեամբ եւ լքաւով, նա թէ քահանայ չէ աւրհնած՝ նա զէդ աշխարհական դատեն զինք՝ երբ որ գտնուն որ զքահանայական գործ կենայ ու այնէ։
Եւ սուրբ առաքեալքն են սահմանել որ մահապարտ են եւ պղծող տաճարի կարդան։
[Թ]
Զքահանայ թէ ոք անարգէ կամ ծեծէ՝ նա զԱստուած կու անարգէ. զի Քրիստոս հրամայեց՝ թէ՝ որ զձեզ անարգէ՝ զիս անարգէ. եւ այնպես տուժէ զէդ աստուածանարգ։
[Ժ]
Կու հրամայէ աւրէնքս եւ առաքելական իրաւունքս, որ թէ եկեղեցական դատաւոր եւ թէ աշխարհական լինի՝ ու ճշմարտի ի վերայն որ թէ՝ զԱստուծոյ իրավունսն կաշառոց կու ծախէ, նա ձգեն զինք ի դատաւորական աթոռոյն եւ զէդ աստուածածախ տուժեն. զի զԱստուծոյ իրաւունս ծախեց Յուդայի պէս։
Յայտնի է, որ յառաջն եպիսկոպոսունքն կին ուննային եւ որդիք՝ եւ ի քաղաքս կենային եւ վասն այնոր այլ լաւ գիտենային զայրուկնոջ բաներն. եւ ի հիմայ ի կուսան եւ ի միաբանութիւն վանից աբեղայք։
Նա ի հիմայ կու հրամայէ աւրէնքս, որ վասն այսոր եպիսկոպոսն չիշխէ պակսեցնել յաթոռոյն իրացն բնաւ՝ ապա ի միաբանութիւն մնայ իրքնա թոռին։
Եւ եթէ իրք կենայ՝ որ ճանչնան, որ ըղորդ իր լինի ու բնաւ չլինի յաթոռոյն, նա կարէ վկայեցնել ու տալ տիաթկով իր ազգին. զի թէ վկայութեամբ չայնէ՝ նա հետ իր մահուն տուժեն զազգն եւ առնուն։
[ԺԱ]
Սահման է առաքելական աւրինաւքս, որ եպիսկոպոսն յԱստուծոյ տեղն խնամք տանի ժողովրդեանն եւ զայնչաք սահմանած հարկն առնու ի սուրբ եկեղեցոյն եւ ի յայլ եկեղեցականացն ի պէտքն, եւ վասն շլատութեան չյաւելցնէ զառն եւ ոչ զեկեղեցականաց իրաւունս տայ պակսեցնել. վասն զի ամէն եկեղեցական հայնց է հաստատած ի յիր ապրանքն ի սուրբ եկեղեցոյն ծառութենէն՝ զէդ հեծելվոր որ թրովն իր այնէ զթոշակն։
Եւ զայս ի ֆռանկաց եկեղեցականացն տես եւ, ուսիր՝ որ ջանուն անուանին, որ եփ զուգվի եւ կարգվի ջանուն յեկեղեցին՝ այլ չկարէ պակսեցնել եպիսկոպոսն յին ապրանացն մազ մի առանց իրաւանց։
Եւ թէ բերէ ժամանակն, որ աղքատանայ եկեղեցին վասն յերեւան պատճառանաց կամ յեպիսկոպոսէ կամ յայլ եկեղեցականաց, եւ այլք որ ուննան եւ հարուստ լինին՝ նա զիրենց իրքն խնայեն ի յայն կարիքն, նա զէդ մարդասպան ձգեն զինք եւ դատեն ու հաւանաւորեն ու դնեն յեկեղեցւոյն կարիքն։
Եւ թէ յայս ժառանգաւորաց եկեղեցւոյս ընդ կարգակից ընկեր կամ ընդ աշխարհական կռիւ այնէ ու փայտով քշտէ՝ հայնց որ մէնակ մեռանի, նա առնուն զկարգն եւ ի դարպասն տան զինք, որ զէդ սպաննաւղ դատեն զինք։
Ապա թէ չմեռնի ի ժամն՝ ու ի հետ աւրերոյ մեռանի, նա զզարկն փնտռեն ու տեսնուն, եւ թէ ի սպաննաւղէն լինա՝ նա որպէս վերոյ գրեցաք՝ է տուժանքն. եւ թէ ի կարծիք լինի՝ նա տուժանքն այնոր ապաշխարութեամբ լինայ՝ զինչ որ եպիսկոպոսն դնէ։
[ԺԲ]
Գիտել պարտ է որ մկրտութիւն եւ ձեռնադրութիւն մէկ է, որ՝ զէդ հեզ մի մկրտած լինի՝ նա չկարէ այլ մկրտիլ. նա նոյնպէս որ ձեռնադրած է՝ այլ չկարէ ձեռնադրիլ։
Ամենայն որ զմկրտածն մկրտէ՝ նա կորսնէ զկարգն, եւ որ զձեռնադրածն ձեռնադրէ՝ նայ նոյնն է. քաւէլ թէ ճշմարտեն որ անհաւատ կամ հերետիկոս լինի առաջին ձեռնադրաւղն՝ եւ ապա ձեռնադրեն, նա չկորսնէ զկարգն ձեռնադրաւղն։
Եւ եպիսկոպոս որ զայլ եպիսկոպոսի ձգածն ի կարգէն իշխէ կարգաւորել եւ ի կարք ածել՝ նա զեպիսկոպոսութիւնն կորսնէ իրաւնաւք. եւ այն որ կրկին կարգ էառ՝ նա զէդ այլ պիղծ եւ անհաւատ կորսնէ՝ եւ տուժվի ի դարպասէն իրաւամբք։
[ԺԳ]
Եթե ոք ի յեկեղեցւոյ ձիթէ՝ կամ յանաւթից՝ կամ ի զգեստուց՝ կամ ի մոմեղինէ՝ կամ յայլ իրաց գողանայ, նա զկարգն կորսնէ եւ հինգ դուպլ վճարէ զիրքն. եւ այս յայնժամ լինի՝ որ կարծեաւք կեցցնվի ի վերայն։
Ապա թէ ի գողութիւն բռնվի՝ նա զկարքն առնուն ու դարպսուն նաւմոսովն խրատ ու սազայ այնեն՝ զէդ գողոյ ու անհաւտի։
[ԺԴ]
Եթէ եպիսկոպոս մռտէ ի հայրապետէն՝ եւ յետոյ զղջանայ ու գայ յուղղութիւն՝ նա չկորսնէ վասն այնոր իրք։
Ապա թէ ոչ՝ նա յղրկեն առ ինք երկու եպիսկոպոս՝ ու կոչեն զինք բ ու գ. հետ. եւ թէ յանդգնի ու չգայ ի ժողովն, նա իմանան զիր խաւսքն եւ զպատճառն՝ եւ ի յայնոր վերայ իրաւունք տան եւ սազայ ի շատն եւ ի քիչն։
Զնոյնն այնէ եւ եպիսկոպոսն եկեղեցականի, որ ապստամբէ յիրմէ։
[ԺԵ]
Զթերահաւատ մարդոյ զվկայութիւն բնաւ չէ պարտ առնուլ. եւ ոչ զմէկ հավատացելոյ, քաւէլ թէ սուրբ եկեղեցին վկայէ որ աղէկ մարդ լինի՝ նա ընդունվի։
[ԺԶ]
Չէ ամենեւին սուրբ եկեղեցին ի յեպիսկոպոսի հայրենտրութիւն գրած, եւ ոչ կարէ եպիսկոպոսն իւր եպիսկոպոսութեան ժառանգ դնել՝ քանց զայն որ ընտրութեամբն Աստուծոյ եւ հայրապետին եւ ամենայն ժողովրդեանն արժանի այնեն։
Եւ թէ ոք յանդգնի՝ նա ձգվի յաթոռոյն եւ տուժվի ի դարպասն։
[ԺԷ]
Չէ ամենեւին պատեհ որ եպիսկոպոս յոչինչ ազգ գործ աշխարհական եւ ոչ ի բան մերձենայ. քան զամէն եկեղեցւոյն եւ զեկեղեցականացն դատըստներոյն բաներն ուղղէ ի ճշմարիտն. զի չկարէ ոք երկուց տերանց ծառայել՝ որպես հրամայէ Քրիստոս։
[ԺԸ]
Չի տալ հրաման աւրէնքս՝ որ ծառայ ի մարդոյ ժառանգութիւն ածեն, եւ ոչ ի կարգ եկեղեցւոյ. քաւէլ գայ տէրն՝ եւ թխտով որոշի ի ծառայէն՝ եւ ապա կարէ մտանել։
Եւ պատրաստել պիտի եկեղեցւոյն յայստեղս, որ բարեգործութեան բանն ի չար չդառնայ. զի յանաւրինի սերմէ եւ եւ տեղի լինի նախատանաց եւ բամբասանաց առ մարդիկ։
[ԺԹ]
Եթէ ոք վասն թագաւորի անպատեհ կամ անարժան խաւսք ասէ՝ եւ կամ վասն իշխանի՝ կամ մռտէ, նա պատեհ է՝ յառաջ ի յեկեղեցին դատստնել. նա թէ չգայ լաւցնէ զիր արատն, նա թէ կարգաւոր լինի՝ նա ձգուի ի կարգէն եւ վարուի յամէն երկրէն, եւ թէ աշխարհական լինի՝ նա հաւնովրեն զինքն եւ բանադրած վարեն. ու թէ բանն մեծ լինի՝ նա սազայ տան ի վերայ իրացն։
[Ի]
Վարդապետաց հրամանն այս է սահմանած որ չկարէ կոչիլ վարդապետ անուն եւ ոչ ի գործ քարոյզութեան առանց վարդապետաց վկաութեան՝ որ վկայեն, որ ամէն հին եւ նոր կտակարանացն Աստուծոյ հմուտ լինի եւ հայնց գիտունն, որ ամէնն պատեհ տեսնուն՝ որ իր գաւազան տան. եւ գաւազանն տան, եւ գաւազանն հրամանք է։
Ապա թէ այլ ցեղ լինի՝ նա ամբարտաւանութիւն է եւ տգիտութիւն ու իր սազայ տան այլ վարդապետին։
Եւ թէ քամահրանք այնէ իր վարդապետին՝ նա զայն վարդապետն ողջացնէ թէ զղջայ։
Եւ զվարդապետի բանադրածն չիշխէ լուծել այլ վարդապետ, քաւէլ մեռած լինայ այն, որ կապեց. ապա կարեն հարցնել եւ քննել այլ վարդապետք զբանադրելոյ պատճառն եւ հրման տան։
[ԻԱ]
Եթէ որպէս պատեհ է, որ եպիսկոպոսունն իրաց հնազանդութիւն այնեն. նա պարտ է գրել՝ որ եպիսկոպոս որ արհիեպիսկոպոսի գաւառ կենայ՝ նա պատեհ է, որ յարհիեպիսկոպոսին ի հնազանդութիւն կենան, որ զիր աշխարհավարութիւնն նոցա թըտպրով այնեն՝ բահրով զմեծ բաներն, որ ի թագաւորական դարպսէ հարկապահանջք գան, նոյնպէս զմահ եւ զհոգէբարձութիւն երիցանց իրենք այնեն։
Եւ ի դարպաս ու ի հանդէս պատեհ է, որ հնազանդութիւն այնէ եպիսկոպոսն արհիեպիսկոպոսին. զի նախնի հարքն հայնց են սահմանել, որ ամենեւին չիշխէ եպիսկոպոս յայլ եպիսկոպոսի գաւառ եւ ի թէմ ոչ ինչ ազգ աւծումն եւ ձեռնադրութիւն այնել՝ ոչ կարգ տալ եւ ոչ կարգ առնուլ բնաւ, եւ ոչ ի սահմանեալ վիճակէն հրամանք հանել, քաւէլ թէ տեղոյն եպիսկոպոսն եւ արհիեպիսկոպոսն հարկեւորէ եւ հրամանք տայ։
Բայց այնչաք զհնազանդութիւն գրեցաք, որ այնէ արհիեպիսկոպոսին, այն որ չլինի արհիեպիսկոպոս։
Բայց ինչ ասեմ ես՝ ու կու գրեմ, չկարցի այլ ցեղ գրել քան զոր յաւրինակն գտայ, յանդիմանութիւն առ առաջնորդացն եկեղեցոյ - բայց կարճեցի քան կարցի - որ չի լինի ընտրաւղութիւն առաջնորդացն որպէս սահմանած է, այլ կու բանի ըռըշֆաթն եւ ամէն սղալանքն ի յայնոր կու գայ զինչ է. նա չէ բնաւ արժան զայն (ջնջված է)։
[ԻԲ]
Եթե եպիսկոպոսն կարգաւոր դատէ՝ կամ ձգէ ի կարգէն կամ թշնամանէ, նա առ կաթողիկոսն մէն կարէ երթալ գանկտել։
Եւ եթէ կաթողիկոսն փնտռէ՝ թէ սուտ ելնէ անկեալն ի կարգէն ու եպիսկոպոսն իրաւ լինի, նա տուժեն զինքն զնդանով որ ապաշխարէ. եւ թէ եպիսկոպոսն անպատեհ բան լինի արեալ վասն ատելութեան, նա զայնոր վրէժն կաթողիկոսն խնդրէ յեպիսկոպոսէն։
[ԻԳ]
Չկայ ամենեւին հրաման, որ եպիսկոպոս յայլոց թէմ հանդէս կամ ձեռնադրութիւն այնէ բնաւ. արհիեպիսկոպոսն կարէ հարկեւորիլ մէն, որպէս գրեցաք. եւ թէ այնէ ձեռնադրութիւն՝ նա չէ այն քահանայութիւնն ընդունած, եւ ոչ եկեղեցեաց աւրհնէքն՝ եւ ոչ ինչ իրք զինչ տեղոյն եպիսկոպոսին հակառակութեամբ եւ յոչ կամայ այնէ։
Ապա կարէ եպիսկոպոսն զայլ եպիսկոպոս հարկեւորել եւ մեծարելաբար, մանավանդ որ եպիսկոպոսն զարքեպիսկոպոսն մեծարէ։
[ԻԴ]
Եթէ ուրդի որ եպիսկոպոսին վերայ իր ժողովուրդն խուխայ այնեն եւ իր այլ հնազանդ եպիսկոպոսքն չկենան ի հնազանդել իր եւ կէսն չար կենան ու ասեն՝ ու կէսն բարի, նա չէ պատեհ որ ի կասկած թողվի այն հիլայքն՝, որ ասցած լինի. ապա կու հրամայէ սուրբ ժողովն, որ թէ ի ցած եպիսկոպոսացն լինի հիլայածն, նա արհիեպիսկոպոսն ժողվէ զամէն զքաղքնոյն եպիսկոպոսունքն եւ զիշխանքն եւ զհարկեւոր տանուտէրքն՝ եւ փնտռեն ու ստուգեն զըղորդն. եւ ապա՝ թէ մեղկան լինի եպիսկոպոսն՝ նա կաթողիկոսի գիտելութեամբն ձգեն զինք կամ տուժին զինքն ըստ մեղանացն։
Ապա թէ յարհիեպիսկոպոսի վերայ լինի խաւսքն՝ նա առանց կաթողիկոսի ոչ լինի կամ իր հրամանացն՝ որ հրամայէ եւ եպիսկոպոս դնէ յիր տեղն, որ զայն ժողվէ զամէնն, ու փնռտեն ու ստուգեն զըղորդն. եւ ապա թէ ի մեղանքն գտնվի եպիսկոպոսն, նա տուժեն ըստ մեղանացն։
Եւ տեսէք՝ թէ քանի՞ պնդանք կայ հայրապետացն եւ այլ դատաւորաց եկեղեցոյն, որ վասն կաշառոյ չփոխեն զԱստուծոյ իրավունքն ի ծուռն։
Եւ ոչ ամենեւին ի սահմանադրութեանց եկեղեցոյ՝ եւ ոչ ի սահմանաց թեմերոց իշխէ ոք փոփոխել բնաւ առանց կաթողիկոսի՝ որ մեծ ժողովի տեսով այնէ։
[ԻԵ]
Կու հրամայէ աւրէնքս՝ որ վասն այնոր գան ամբոխն ի մայր եկեղեցի քաղաքին, որ չխլեն այլ մանդր եկեղեցիքն զմեծին հարկիքն. նա զատկին եւ ծննդին եւ այլ մեծ տաւներոյն չիշխէ այլ եկեղեցի հաղորդ կամ նշխար տալ, այլ գան յաւագ յեկեղեցին եւ ի հաւն առնուն իրենց քահանայից գիտելութեամբ։
[ԻԶ]
Չկայ հրաման յաւրինաց, որ կարէ ի կարգաւորաց եկեղեցոյ ընդ թերահաւատ կամ ընդ այլազգի մարդոյ խնամութիւն այնել՝ ոչ ուննալ հարս եւ ոչ տալ՝ եւ թէ այնէ՝ չլինի ընդունած, եւ ոչ թողու եպիսկոպոսն, որ լինի՝ եւ տուգնվին մեծ տուգանաւք իրաւնաւք, թէ այնէ։
[ԻԷ]
Չկարէ եպիսկոպոս՝ քանի որ մեծ լինի՝ յայլ եպիսկոպոսի վիճակէ իրք առնուլ եւ զիր եկեղեցին զարդարել, ոչ շատ եւ ոչ քիչ։
Եւ թէ առնուլ իշխէ՝ նա զրկանք է, թողի յետ տայ թէ ոչ նա պատճառէ, որ լուծվի յեպիսկոպոսութենէն, որ սահմանած է սուրբ եկեղեցոյ իրաւնաւքն։
[ԻԸ]
Հրամայած է յաւրինացն՝ որ ամենեւին չիշխէ քահանայ ոչ մարդ սպաննել եւ ոչ անասուն բնաւ։
Ապա թէ ուրդի որ ի ճանպահ հարամիք ի վերայն ընկնին՝ ու կամ ի յայլ տեղ, որ կամենան զինքն ու զիր ընկերքն սպաննել, նա վասն այնոր որ սպաննէ զթշնամին անձին իրոյ, նա երթայ առ եպիսկոպոսն՝ եւ երբ յիմանայ եպիսկոպոսն՝ նա զինչ կամենայ կարէ այնել՝ թէ տաճիկ սպաննէ եւ թէ անհաւատ դէպ ի Քրիստոս. ապա թէ քրիստոնէ այլ լինի սպանածն, նա բնաւ չկարէ այլ պատարագ այնել։
Եւ թէ քահանայ ի վերայ ծառի կամ ի վերայ պատի քար դնէ՝ եւ ընկնի ու մարդ սպաննէ, նա այլ պատարագ չկարէ այնել։
Եւ թէ աշխարհական լինի, նա զէդ սպանաւղ ապաշխարութիւն քաշէ։
[ԻԹ]
Եւ թէ յուսցնելն վարդապետ զաշկերտ քշտէ ու մեռնի, նա նոյնն սպաննաւղ է. եւ թէ հայր զորդի ի խրատ կամ զինչ որ լինայ այսպիսիք - նա կարգ քաշէ՝ զինչ եպիսկոպոսն ու վարդապետք եկեղեցոյ դնեն. ապա այլ տուժանք չկրէ ի դարպսէն այն որ ի յուսցնելն սպաննէ, ապա զքահանայութեան գործն այլ չայնէ։
Եւ թէ երէց ի հեծման մարդ յղարկէ՝ թե շուտ գնա ի յինա բանն, կամ՝ հետ մարդոյ հետ հաս, եւ ելնէ ի փողոցն ընդ մարդ դիպի, որ մեռնի՝ նա դարպասն զայն կախէ որ դիպաւն, եւ յղարկաւղն սպաննաւղ է երկու ցեղ։
Բայց դատաւորին պարտ է փնտռել ըղորդութեամբ եւ ընտրել զակամայ սպաննութիւն։
Զէդ երբ մարդ կացին ածէ ու ճուղ կտրէ՝ նա անցնի կացինն եւ ընկերոջն դիպի ու սպաննէ, եւ գան ազգն նորա եւ ասեն՝ թէ կամաւ սպաններ։
Բայց դատաւորն եւ եկեղեցին շատ փնտռումն պատեհ է, որ այնեն՝ ու հային ի սպաննաւղին հասակն եւ ի խելքն եւ ի բանն ու ի ժամն, եւ ի յայնոր վերայ այնեն զքաւութիւնն եւ զտուժանքն։
Նոյնպէս եւ թէ ոք հետ իրաց նետ ձգէ՝ նա անցնի եւ մարդոյ դիպի ու մեռնի. նա տեսնուն որ ոխ չկենայ ի մէջն ու տնտղեն զամէնն։
Եւ զկամաւ սպաննութիւններն՝ աշխարհական պարոնայք գիտնան, եւ զակամայն եկեղեցին։
- Ապա թէ անաւրէնն զքրիստոնէ սպաննէ՝ նա վասն մեծ ատելութեանն, որ կայ ի մէջն՝ կու հրամայէ աւրէնքս, որ անհնար մեռնի անաւրէն սպաննաւղն։
[Լ]
Քահանայի չէ պատեհ, որ մեծ քսութեամբ եւ հպարտութեամբ եւ դիւական նախանձով երթան ընդ իրար. զի այն որ մեծ է քան զմէկայլն՝ նա Աստուծոյ շնորհքն ընտրեաց ու մեծ արար զնա յեկեղեցին։
Բայց նորերն զհինքն պատեհ է, որ զամէն հարկեւորեն, եւ թէ զառաջադիմութիւն եւ զմեծութիւն ոք ստանալ կամենայ՝ նա պատեհ է, որ զամէնն հարկեւորէ, եւ եպիսկոպոսովն կամ եկեղեցոյն տիրոջն ընտրաւղութեամբ եւ հրամանաւք ստանայ, եւ այլքն զէդ աւագ ընկերոջն հնազանդին իր աննախանձ. եւ այնոց սահմանովն զաւտարքն հիւրընկալեն եւ մեծարեն որ յեկեղեցի գան։
[ԼԱ]
Եւ ժողովուրդն չէ իրաւունք որ ընտրեն՝ թէ ինայ երէցն լավ է քան զիսայ կամ այլն անուշաձայն, եւ մէկն թողուն ու ի մէկալն հարկեն, եւ ի խալապայի պատճառ լինին եւ մեղաց. այլ զամէնն մէկ Աստուծոյ սպասավոր համարին եւ զիրենց ըղորդ իրաւունքն զամէն իրք ի յիր ժամն տան։
Եւ երբ նոքայ առնուն՝ նա գան եկեղեցականքն յեկեղեցին ի մէկ տեղ ու բաժնեն. եւ գլխաւոր քահանայիցն տան երկու բաժին եւ կէս, եւ այլ քահանայիցն ամէն մէկի երկու մասն, եւ աւագ սարկաւագին մէկ բաժին, եւ դպրին կէս բաժին. եւ այրի իրիցկինն՝ որ իր էրիկն յեկեղեցոյ սպասաւորութիւնն լինի մեռեալ եւ ինքն ի բոզութենէ սպրկիկ կենայ՝ նա յիր իրիցուն տեղն մասն մի բաժին նորայ տան առանց խալապայի. ապա թէ ոք հանդգնի եւ խալապայ շարժէ՝ նա կու հրամայէ աւրէնքս, որ ձգեն զինք ի դուրս յեկեղեցոյն եւ կորսնէ առ եպիսկոպոսն զկարգն, ինչոր ապաշխարութեամբ ելանէ ի մեղանացն ազատ։
[ԼԲ]
Աւագ եւ գլխաւոր կացուցած երէցն՝ զէդ եկեղեցապան՝ չէ պատեհ որ իր տանն ինչ գործ երթայ հոգայ՝ քանց զամէն զեկեղեցոյն եւ զժամհարելոյն, հայնց որ ամէն ժամ ու ժամ յիր տեղն լինի։
Եւ զանաւթ եւ զսպասն եկեղեցոյ ինքըն պահէ։
Եւ զայլ քահանայիցն եւ զժողովրդեան գալն ի ժամատեղն անսղալ ի կարգի պահէ եւ սահմանէ. եւ քահանայ որ ծոյլ կենայ՝ նա խրատէ եւ յանդիմանէ զինք գ. հետ, ու թէ չլաւնայ՝ նա յեկեղեցոյ մտոցն իրեն փող մի չտան, ապա ի վերայ յարիականացն. բաժնեն զիր բաժինն։
Եւ ի ժամահարձակն զյետի աւրհնութիւնն միակամ եւ սիրով տան ժողովրդեանն, եւ զէդ սիրուն եղբարք երթան հանգչին։
Եւ արդ, այս է սահման կարգած քահանայիցն, եւ որ այնէ՝ նա սուրբ եւ արժանաւոր է քահանայութեան. ապա որ չայնէ՝ նա զվրէժ դատաստանիս թող խմէ ըստ աւրինացս, եւ մեք անպարտ մնամք։
[ԼԳ]
Հարկ է՝ փոքր ի շատէ յաղագս վանականաց գրել, եւ զայս արժան է զյերկար սահմանն ի սրբոյն Սահակայ գրենացն ուսանել։
Բայց վայ՝ որ զայն լուծել են վասն նախանձու չարութեան, եւ ի մեծ ատելութիւն մտել առ իրար աբեղայքն եւ աշխարհի էրեցնին. եւ վասն այնոր շլացուցանել զդատաստանս, զի երբ ի սրբոյն ի սահմանէն չեն ի պատկառիլ՝ նա ի մերոյս ո՞րպէս։
Ամա ով ուզէ որ ուսնի՝ նա թող անտի ուսնի. զի մենք յայս կանոնս չհամարձակեցաք այլ ինչ գրել։
Բայց ինձ Սմբատայ՝ ծառայիս Քրիստոսի՝ յոյժ հարկ եղեւ յայս տեղիս գտնուլ զսրբոյն Սահակայ նախնոյն մերոյ գրեալ սահմանն, եւ անտի ճշմարտեցի զուղղութիւն սահմանիս. եւ զայս անտի գրեցաք համառաւտ։
Բուն յառաջ հրամայեալ է սուրբն Սահակ, որ յամեն տարի հայրապետքն ժողովք այնեն ի մայրաքաղաքն, եւ ուղղեն զհաւատոց եւ զեկեղեցւոյ կարգաց բաներն եւ հանեն զծուռն։
Եւ եպիսկոպոսունքն հետ այնոր ամէն մէկի ի յիր վիճակեալ քաղաքն եւ ի թէմն փնտռեն եւ ըղորդեն. եւ փիրիսկոպոսներն յամէն ժամ ամէն մէկ զիր վիճակն։
Եւ հետ այսոր զարծաթսիրութիւն եւ զկաշառն բառնան՝ որ բնաւ չբանի յեկեղեցիս Աստուծոյ։
Եւ եկեղեցականք չխնայեն զդեկանն ու զեկեղեցիս Աստուծոյ աղջաղջ պահեն. եւ զամենայն աշխարհիկ բաներ թողուն. եւ զեկեղեցին եւ զուսումն սիրեն, որ իրենք աւգտին եւ այլոց քարոզեն։
Եւ կենան երկեղած յԱստուծոյ, եւ զամէնն ի բարին յորդորեն եւ զչարն լռեցնեն։
Եւ բնաւ ոչ ի քաղաք եւ ոչ ի գեղ եկեղեցի առանց պարսպի որ լինի եկեղեցւոյն բոլոր ու դուռն ի վերայ՝ որ ի յեկեղեցին անսուրբ իրք չմերձենայ՝ չթողուն պրոպատիկէ աւազանովն։
Եւ զհինկ պահուն աղաւթքն եւ զսաղմոսերգութիւնսն կատարեն անուշահոտ խնկաւք։
Եւ զայս գլխաւորք եկեղեցւոյն ի կահրա տան այնել. եւ զծոյլն գ. հետ խրատ տալով յանդիմանեն եւ այլ ի հետ գաւազաներով ջարդեն եւ տուգանաւք։
Եւ ժամուց իրքն լաւղաւռիտսով տալ, որ զդեկանն գրեն ու զժամն վճարեն։
Ու զկնքադրամն եւ զայլ մտերոյն բաժինքն սիրով եւ անխալապայ՝ որպէս գրել ենք՝ առնու ամէն մէկ զիր բաժինն սալար։
Եւ զսուրբ պատարագն սիրով առանց նախանձու այնեն՝ զէդ որ գրեալ կայ։
Եւ որ վասն իրիք երկրաւոր բանից յայսր իրք պակասեցնէ՝ նա սաստիկ պատուհաս կրէ՝ եւ ի կարգէն ընկնի՝ մինչ որ ապաշխարութեամբ քաւէ եւ հաշտի ընդ տէրն եւ ընդ վարդապետն։
Եւ այս ի վերայ ամենայն ազգ եկեղեցականի յիշվի՝ ի մեծ եւ ի փոքր։
Եւ յաշխարհական ոք չտան յեկեղեցւոյ գործոյ եւ ի բան մերձենալ, քաւէլ զիրենց որդիքն՝ որ յուսումն լինին։
Եւ արբեցաւղն ու խալապարարն՝ ի դուրս ձգվի՝ ինչվի հայնց գոյ ի խելք՝ զէդ առաջնորդն կամի։
Եւ բիճ՝ ոչ ինք եւ ոչ իր ծնունդն եւ ոչ իր թոռն ինչվի յերեք երեսքն երէց չլինին ժամարար։
Եւ զայս ամէնս եպիսկոպոսն պարտի ի կարգ պահել, եւ այս այնով լինի՝ որ ինք չծուլնայ եւ ոչ աչառէ լքառով. ի վանք եւ ի դուրք զամէն մեկ ի յիր սահմանն պահէ։
Եւ հաւս շատ երկար եւ մեծ է տարել զբանս եւ զծանդր շալակն ի վերայ եպիսկոպոսացն է գրէլ, որ՝ թէ իսկի պակսէ՝ նա զամէնին վճարէ Աստուած յիրենցմէ վճարվի, եւ ի հայրապետէն՝ թէ զեպիսկոպոսն չըղորդէ։
Նոյնպէս եւ զվարուց ժողովրդեան որ յորդորէ զամէնէսեան զիրենք եւ անուշացնէ անուշ պաշտելով եւ ամեն ազգ հնարօք յիւրենց հոգւոյն փրկութիւն. եւ ի տաւներն երկար եւ պինդ քարոզութեամբ՝ գիտուն վարդապետաց քարոզութեամբ՝ կշտացնէ զիրենք, նոյնպէս ի քաղաք եւ ի գեղ զամէնն ի շուրջ գալով եւ զբանն Աստուծոյ ուսուցանելով եւ հաստատելով ի սէր եւ յերկեղն Աստուծոյ. եւ ինք ի յիր վերայ չթողու զշալակն եւ զպարտք՝ որ փախչին եւ փրկին ի չարագործութենէ եւ ի հերծուածաւղաց։
Եւ թէ ոչ՝ որ վասն ոչինչ ազգ սղալանաց կամ ծուլութեան յամեցնեն նա՝ զարիւն նոցա եւ զկորուստ երկրին ի ձեռաց նոցա խնդրեցից՝ ասէ տէր. եւ չէ պարտ կարծել. թէ փոքր գնով ենք գնած. Քրիստոսի արեան գինն եմք, եւ թէ թողուն մեր հովիւքն՝ որ գայլ զմեզ տանի, նա Քրիստոս առնու զիր վճարն։
Բայց եւ մեզ աշխարհական հաւտիս պարտ է մերոց հովուացն հնազանդ լինել իբրեւ Աստուծոյ հայցն որ ասեն հովիւքն առաջի ահեղ ատենին Քրիստոսի՝ թէ ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ՝ զոր ետ ինձ Աստուած։
Եւ այս հանչաք կարճած է։
Բայց ամէն բարոյ եւ առաքինութեան կատարումն սէրն է՝ ըստ առաքելոյն, որ ասէ՝ լրումն աւրինաց սէր է։
[ԼԴ]
Բայց այժմ զվաներոյ սահմանն համառաւտեցաք եւ գրեցաք զուժերն ի սրբոյն Սահակայ։
Կու հրամայէ սուրբն Սահակ՝ թէ տգէտ եւ պեղծ մարդիկն բաժին կու ձգեն ի սուրբ եւ կաթուղիկէ վիմիս մէջ, եւ կու ասեն՝ թէ այլ եւ այլ են ազգաց եւ քրիստոնէից եկեղեցիքն։
Եւ դեռ այն մէն չէ. քան զՀայոցս այլ կու բաժնեն զվանաց եկեղեցիքն ի քաղաքականացն եւ յայլ ազգ աշխարհականացն. եւ այսով մեծ հերձուած եւ կռիւ ածին ի միութիւնն. եւ քակտեալ ցնդեցին զմեզ։
Եւ ոչ յիշել զՔրիստոսի հրամանքն զոր հրամայեաց ընդ սուրբ առաքեալն Պետրոս՝ թէ դու ես վէմ. եւ ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ։
Ամ ի՞նչ Քրիստոս զայդ ընդ Պետրոսի մարդկութիւնն հրամայեաց եւ ընդ այլ հետեւողացն, թէ՞ ընդ եկեղեցւոյն քարն կամ ընդ փայտն։
Եւ Պաւղոս ասէ՝ կարգեաց Աստուած եւ եդ յեկեղեցւոջ նախ զառաքեալս եւ երկրորդ զմարգարէս եւ երրորդ զվարդապետս, որ լնուն զեկեղեցիս միաբանութեամբ եւ սիրով ի փրկութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ։
Ամ զայս տեսէք՝ թէ որ զայս միութիւնս կու քակեն ու կու այլայլեն, որ է մայր մեր սուրբ եկեղեցի՝ եւ հայր բանն Աստուծոյ Քրիստոս, նա ապա զմեզ քրիստոնէքս ի մեր հաւրէն եւ ի մաւրէն կու քակտեն. զի երբ յիրացմէ կու քակտեն՝ նա ու ի նացմէ կու քակտինք, զէդ այն՝ որ երբ զիր հայրն ու զմայրն կորսնէ՝ նա գայլն ու գազանք կու յափշտակեն ու կու ուտեն զինք. նա այն բաժնաւղքն զմեզ հայնց կու այնեն։
Ապա տեսէք՝ թէ այնոց պատիժն ի՞նչ է, կամ թէ երբ համբերեն իրենց կարաւղքն՝ ինչ մեղք այնեն։
Եւ ի յայս տեղս չկարցի ես գրաւղս Սմբատս զինչ սուրբն Սահակ գրել էր ի հաւս աւրինաւք ի հին եւ ի նոր կտակարանացն՝ ու պնդել եւ խրատել էր՝ նա եւս թէ զայն զամէնն գրել էի՝ նա կարիշատ էր լել։
Բայց զայսչաքս պատեհ համարեցայ գրել՝ թէ ի՞նչ թարգմանի կաթուղիկէն եւ եկլէսիայն՝ որ է եկեղեցի։
Պարտ է գիտել, որ ժողովարան թարգմանի՝ որ հաւնիկ լինի ամենայն ազգաց հաւատացելոց միասիրտ եւ միակամ եւ միահաւատ ի մաւր մեր հանգչիլ ի գիրկ, եւ ջամբել ի կաթին տեղ զսուրբ մարմին եւ զարիւն հաւրն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի՝ զոր վասն մէր էհեղ, եւ այնով միանալ ի մէկ, վասն զի եւ առաքեալքն ի մէկ կեցան եւ զմեզ ի մէկ ուսուցին. չուսուցին՝ թէ վասն նախանձու եւ ատելութեան պատռեցէք զսուրբ եկեղեցի եւ զքրիստոնէութեան միութիւնն. եւ ոչ ասացին թէ դիւաց եւ անաւրինաց կերակուր տուք զքրիստոնէք։
Եւ տեսէք թէ սուրբ հայրն Սահակ քանի տարով յառաջ, երբ դեռ Յունաց գրովն վարէաք, զգուշացոյց զմեզ եւ պնդեաց՝ թէ՝ տեսէք որ վասն տաւնիցն՝ զոր կայ սովորութեամբ որ ամէն ազգ եւ երկիր իրենց հաշվնովն եւ ժմովն իրենց տաւն կու այնեն, նա չլինի բնաւ բաժանումն սուրբ եկեղեցւոյն եւ ոչ ազգացն, զի ոչ թէ եկեղեցին տաւնիցն է, այլ տաւնքն եկեղեցւոյն. եւ մէկ է ընդ որ կու երթան տաւնքն, եւ այլուի ի յեկեղեցոյ ժողովումն գան՝ ի մէկ կաթուղիկէ եկլէսիայ եւ ի մէկ հաւատ ի Քրիստոս. քաւէլ թէ բաժանած լինին ազգն եւ որոշած ի ճշմարտութենէն։
Եւ ոչ եթէ զազգերոյս մէն կու բաժնին, քան զվաներոյ եկեղեցիսն յաշխարհականացն՝ որ կու ասեն՝ թէ այլ է վանացն եւ այլ է քաղաքացն եւ գեղերոյն։
Ու ի յայն կու հային՝ թէ զեկեղեցեաց անուանքն այլ եւ այլ են այրել, նա կու կարծեն թէ այլ եւ այլ է. զորս թէ յառաջագոյն զայս գիտացել էին առաջինքն, նա չէին այրել վասն այս ահիս քան մէկ անուն։
Բայց արդ ի՞նչ աւելաբանեմք. ամէն քակտելոյս պատճառն ի յառաջնորդացն եկեղեցոյն է լել եւ ի թագավորացն՝ որ թուլացուցել են եւ համբերել ծռաւղացն, հայնչանք որ այս ի յայս եղաւ. որ իրենք գիտեն զայս՝ ու տան պացխուն առաջի Քրիստոսի, նոյնպէս եւ զհատուցումն։
Զոր թէ հանդիպէր ուղղափառ բժշկի որ առողջացնէր եւ հանէր զդեւն, նա մեծ վարձք այնէր եւ մեծ առնոյր ի Քրիստոսէ։
Վանքն իջուանք ասի. եւ իջուանքն յայն դիպի, որ յառաջն սուրբն Գրիգոր եւ այլ յուրաքանչիւր հայրապետք ազգաց յիրենց երկիրն իջեււանք եւ հանգչելոյ տեղիք շինեցին՝ վտանգելոցն եւ անկարաւղացն՝ տառապելացն եւ ուսումնաւորացն, հայնց որ զիրենց ամէն պէտքն յայնկից ուննային՝ այրկտին ի յայրկտոյ վանքն եւ կնին ի կանեց։
Եւ միաբանք տեղոյն պսակած լինին ընդ ուխտ տեղոյն սահմանեալ կարգովն հայնց, որ զէդ աշխարհական այրուկինք զիրենց ուխտին վառումն առ իրար անցնեն, նա նոքայ ի յաղաւթքն եւ ի պահքն եւ ի վանացն յայլ հալծնաց գործերն հանեն. եւ ի յայն աղքատացն եւ յաւտարացն ի պէտքն եւ ի կարիքն դնեն զամէնն, հայնց որ իրենք չիշխեն այլ ուննալ, քան զիրենց քթեթն մէն։
Վասն այսոր հրամայած է եւ սահմանած, որ տան զայս բաժին ողորմութիւն ի վաներս եւ զայս անուանեալ տաւներս գան ամէնն ի վանքն այնեն, որ աւգտին միաբանքն եւ աւտարքն. եւ յառաջ զսուրբ Յոհաննէս Մկրտչին տաւնն է սահմանել սուրբ Գրիգոր լուսաւորիչն մեր. եւ զվարդավառին եւ զծաղկազարդին. եւ զպահքն առաջաւորին՝ որ է սուրբ Սարգսի տաւնն. եւ զՂազարու յարութիւնն. եւ զերկուշաբթի զատկի մեռելոցն. զայսու ընծայաւք եւ մատղնով հրամայած է, որ ի վաներն երթան այնեն։
Եւ զինչ այլ յաւելցնել կարեն յողորմութիւնն, նա մեծ վարձք է՝, որ կարաւտածքն ուտեն եւ հագնին։
Վասն զի չկայ ամենեւին հրաման եւ ոչ իշխէ այր կամ կին, որ ընդ իր վանքն կապած լինի եւ ընդ եկեղեցին միաբանութեամբ, ոչ իշխէ ի կանոնական հրամանացս ի յիր վանացն ի դուրս աւթել կամ այլ աւելի կերուխում այնել։
Եւ վասն այսոր հրամայած է յաւրինացս, որ թէ ոք պահք խոստանայ, նա երթայ ի վանքն պահէ, ինչվի լմննայ։
Եւ հրամայած է, որ զինչ իսկ մարդ մեռնի, թէ հարուստ եւ թէ աղքատ, նա ամենեւին պառկելիքն ու հալաւն ինչուի գաւտին ու ի սաւլերն ի վանքն երթայ. եւ մատղուն կէս մորթոյն եւ երկու բաժին ճրագուն վանացն է. նոյնպէս եւ աշխարհի երիցուն եւ երիցկնոջն եւ այլ ազգականացն՝ պառկելիքն եւ հալաւն սաւլերն եւ գաւտին՝ եւ այլ այսպիսի ըռահ ի կանանց վանքն երթայ. եւ յերիցուն մատղէն ամէն մորթին եւ յետի կիցքն դմակովն, ու խասապն եւ ճրագուն ի վանքն. եւ զայլ մնացորդն եփեն ու նստին եւ ուտեն համընտութեամբ՝ տառապեալ եւ հարուստ՝ զէդ մէկ եղբարք։
Եւ շողհացն ու հատիկն՝ այն եկեղեցոյն, յոր տան։
Ապա թէ վանաց գեղ լինի, նա ի յիր վանքն տայ. եւ որ շլատնայ ու չտայ, նա ապաշխարելոյ է արժան։
[ԼԵ]
Եւ այս աշխարհի երիցուն իրաւներն է. զատկին շաբաթ աւրն, եւ կիրակի աւրն, եւ կրկնոյ զատկին, ու հոգւոյ գալստեան, Աստուածածնին ննջմանն, խաչին տաւնին, աւետեացն՝ այսոք աշխարհի երիցնոյն՝ եւ եկեղեցոյն։
Նոյնպես եւ զվարդավառն կարեն այնել, ապա մատղենի մորթերն վանացն է։
Եւ պատեհ է որ ոք յիր ամէն ազգ մտերոյ՝ ի մրգերոյն քթոց մի, եւ ի սերմունցն դստակ մի եղի, եւ յայլոցն նոյնպես, ի կալէ եւ ի մըզտուրէ, է ըստ քչուցն փոքր ի շատէ՝ իր եկեղեցոյն տայ, զաղէկն եւ ոչ զվատն՝ նման Կայէնի՝ որ ընտրէր ու զվատն անէր։
Եւ թէ ոք երիցու առանձին ժամուց տայ կամ մատղենի, նա կէս դրամուն ու մատղենոյն վանացն է։
Եւ զինչ բարիկինդնացն շաբթուն գայ, նա երիցուն է ամենն գառնենի մորթին։
[ԼԶ]
Զայս սահմանս գրեաց սուրբն Սահակ. եւ հրամայեաց որ ամէն մէկ զիր բաժինն առնու ուրախութեամբ եւ սիրով, հայնց որ աշխարհականքն անգէտքն զբարին տեսնուն եւ ուսնին ի յիրենցմէ եւ ոչ զչարն, եւ առաւել առաջնորդքն։
Եւ որ այսոր անհնազանդ լինի ու այլազգ այնէ, նա երեք հետ իր խրատն տան. եւ թէ չլսէ եւ ուղղի, նա ձգուի ի կարգէ։
Հայնց կու հրամէ սուրբ եւ երջանիկ հայրս մեր Սահակ։
[ԼԷ]
Մարդ որ մեռնի՝ նա ի մահուն ժամանակն ի հոգւոյն բաժնէն պատեհ է՝ որ առաջ զիր եկեղեցոյն հոգայ, որ ի ներքն լինի կնքած եւ իր ծուխ լինի կեցել. զի այն պարտք է, ու յառաջ զայն պիտի վճարել եւ զիր երիցնուն։
Եւ ապա թէ այլ իրք յաւելնայ, նա տայ ում կամի։
Ու երիցնին տան զիրենց հասնի ի վանքն. եւ ըռահն վանիցն է որպէս գրել ենք։
[ԼԸ]
Մարդ՝ որ վանից հրամանաւ բանադրած լինի վասն իրիք պատճառանաց՝ ու մահ գայ իր, նա չկարէ զինք երէց հաղորդել՝ որ թաղել եւ ոչ զիր տղայն կնքել, քաւէլ թէ կենայ ու մեռնի տղայն, նա ապա թող կնքեն ու թաղեն։
Բայց ու եպիսկոպոսն պատեհ է աղէկ տեսնու, որ չլինի՝ որ վասն խստասրտութեան խիստ յառաջ երթայ, ու յետեւ ի դատապարտութիւն ընկնի յԱստուծոյ կամ ի հայրապետէն. երբ խիստ յանդգնի, նա ամենին տեսովն ու պատեհովն զիր մեղկանն մէն բանադրէ եւ ոչ զամէն տունն։
Նոյնպէս այնէ եւ քահանայն, որ վասն մէկի մի սղալանաց զայլս չզրկէ։
Բայց աւտար երէց յայլ թեմէ՝ կարէ հաղորդել եւ թաղել զբանադրածն, ու ասէ՝ թէ չգիտէի։
Ու բանադրաւղն պատեհ, է, որ յայդ տեղդ աղէկ առնու զիր թպտիրն ի բանադրելն, զի եւ իր այլ կայ կապաւղ եւ արձակաւղ։
[ԼԹ]
Փիրիսկոպոսն չունի իշխանութիւն որ եկեղեցւոյ դուռն փակէ կամ զժամն խափանէ. ապա զքահանայ կամ զժողովուրդ, որ զեկեղեցւոյ հասն չտայ, նա կարէ այլոց տեսով բանադրել։
Բայց թէ ոք առանց հրամանաց՝ հակառակ եպիսկոպոսին եկեղեցի շինէ ի թէմն, առանց հրամանաց, նա զայն այլ եպիսկոպոսի հրամանաւ, կարէ խափնեցնել։
[Խ]
Վասն մեղաց Աստուած կու տայ զմեզ ի ձեռն անաւրինաց։
Թէ այրն լինի ծառայ տարած, նա կինն Է տարի համբերէ. ու թէ այս Է տարոյս ընդ ներքս այրիկ առնու, նա չէ ընդունած, այլ բոզութիւն է համարած, ու բաժնեն զինք ու հաւնովորին՝ որ ապաշխարէ Է տարի։
Նոյնպես թէ զկնիկն տանին, նա այրիկն համբերէ, ու թէ չհամբերէ՝ նայ նոյն պատիժդ է։
Եւ երբ Է տարին լմննայ, նա կարեն այլոց ամուսնանալ անահ։
Ու թէ հետ այնոր ուրդի, որ գայ մէկայլն ի ծառայութենէ, նա իրաւունք է՝ որ թէ ուզենայ եկածն՝ նա խափանեն զյետի պսակն եւ առաջի պսակն է ընդունած։
Ապա յայդ տեղդ պատեհ է, որ եկեղեցին աղէկ տեսնու եւ փնտռէ, որ յետեւ անհանգստութիւն չլինի. բայց ի վերայ ամենայնի իրավունք է, որ առաջի պսակն ընդունած առնուի։
[ԽԱ]
Եթէ այր եւ եթէ կին որ եկեղեցական լինի, եւ անորդի մեռնի՝ կամ անդուստր, եւ ի յիր ազգէ իր յետմնաց անուանէ ու դնէ, նա կարէ դնել, ապա իր ընչիցն մէն. քահանայութեանն կամ ծխերոյն չկարէ դնել առանց եպիսկոպոսին կամացն եւ հրամանացն։
Եւ թէ աւտար լինի յիր ազգականութենէ՝ լաւկ որդեգիր, նա զիր ժամուն եւ զգնայուն իրք՝ զայն մէն կարէ տալ ըստ իր կամաց. ապա տունն ու հայրենիստան եկեղեցոյն է։
Բայց թէ հաճութեամբ երէց լինի որդեգիրն՝ ճանաչած ի քահանայից ազգէ կամ ի յաղէկ ազգէ, որ բիճ չլինի, զի ամենեւին աւրէնքս չէ ի տալ որ բիճն երէց լինի, այլ՝ որպէս վերոյ գրեցաք՝ երբ ի յաղէկ ազգէ լինի, նա կարէ իրաւնաւք ուննալ զկէս տունն եւ զկէս հայրենացն, եւ կէս այլն մնայ յեկեղեցոյն հրամանաւքն։
[ԽԲ]
Սուրբն Գրիգոր եւ թագաւորն Տրդատ զիրիցնին ազատել են յամենայն ազգ ծառութենէ իրենց որդովքն։
Կու հրամայէ աւրէնքս որ ոչ իրիցնին ի հարկտուքն խառնին եւ ոչ հարկտուքն յիրիցնին, ոչ խնամութեամբ եւ ոչ ինչ ազգ իւաւք, վասն պարոնութեանն հարկուն. զի որպէս զէրէցն չէ պատեհ ի հարկ դնել, նա հայնց ոչ զհարկտուն չկարէ ոք հանել ի հարկէն առանց պարոնին կամացն։
Եւ այս է ըղորդն՝ այն պարոնն, որ յիրիցվէ՝ որ պատարագաւղ լինի՝ հարկ առնու, նա անէծք է գրած այնոր. նոյնպէս եւ յեկեղեցականացն ով եւ լինի, որ իշխէ ի հարկտւացն բնաւ ի կարգաւորսն խառնել։
Ապա երբ ուժվորեցին Պարսիկք ի վերայ Հայոց, նա տանէին զիրիցնին ի հեծել եւ այնկից ի վեր թուլցաւ. որ խառնեցան յիրար. զի ոչ թագաւորք չմնաց ի Հայք։
Ամ թէ յիստկի, նա լաւ է ու շահած լինի երկու դեհն. եւ թէ ոչ, նա յիրիցնոյն վասն այնոր հարկ կու առնուն. որ գիտենայք։
[ԽԳ]
Սահման էր՝ որ յառաջ չիշխէր եպիսկոպոսն վանացն. ապա թէմին մէն իշխէր, եւ զվաներն աշխարհական պարոնայք հոգային, եւ զով ուզէին՝ թողուին ի վանքն, ու զոր ոչ՝ նա հանէին։
Նա գրած է հիմայ՝ որ ով լսաւղ լինիլ սահմանիս, եւ յեպիսկոպոսն թողու զվանքն իր ապրնաւքն՝ նա աւրհնած է յԱստուծոյ, եւ Աստուած զիր մեղքն թողու ու զիր ծնաւղացն։
[ԽԴ]
Հիւանդանոց ուր կենայ՝ նա չէ պատեհ ամենեւիմբ անտից հարկ առնուլ, ոչ ի հիւանդէ եւ ոչ յիւր սպասաւորէ. թէ ոչ՝ թող համարի թէ զՔրիստոս կու կողոպտէ։
[ԽԵ]
Սահման է յաւրինացն՝ որ թէ թագաւոր եւ թէ իշխան ու թէ հեծելւոր, որ ի ճանպահ կենայ, ու վանք պատահի, նա ի հաւն իջնու, չիջնու ի գեղ. եւ վանքն տայ զպէտքն։
Նա կու պնդէ աւրէնքս, որ երբ ի վանքն իջնուն, նա թէ կին կենայ ի հետն չելնէ՝ ի շուրջ գայ ի վանքն, ապա հարկաւք որ ծածուկ կենայ. եւ էյրիկ մարդն չխմէ որ հարբենայ. եւ ոչ գուսան երգոց կամ ավջի ձայն իշխէ հանել բնաւ, եւ կուսան աբեղայի մեղաց պատճառ լինի՝ եւ իր անթողնելի մեղք շահի։
Ապա զէդ ի վանք կենան ու հանգչին եւ ելնեն գնան։
[ԽԶ]
Եւ աշխարհի էրեց՝ որ անորդի մեռանի, նա եպիսկոպոսն զհալաւն զամէն եւ զանկողինն առնու. եւ զծխերն տայ ում կամի. ու այլ ինչքն զինչ որ լինի՝ ու այն որ ի պռուգացն՝ երէցկնկանն լինի, եւ ի պարոնութեանն ի հրամանքն է մնացել. ու թէ երէցկինն այլ մեռնի, նա ամէնն եպիսկոպոսին է։
Եւ թէ ժառանկ որդի կենայ, ու իրիցութեանն լինի, նա զայն եպիսկոպոսն գիտենայ՝ թէ ծուխ տայ եւ թէ ոչ. որ թէ խելք ուննայ, որ զժողովուրդն հովվէ, նա տայ իր ծխեր, եւ թէ ոչ՝ նա ծխերն հայրենիք չէ իր՝ ապա եկեղեցոյն է ծուխն։
Եպիսկոպոսունքն հայրապետին են, եւ իրիցնին ծխերովն եպիսկոպոսին. բայց եպիսկոպոսն իր ծուխ չկարէ ուննալ։
Եւ երբ եպիսկոպոսն մեռնի, նա հայրապետին է հալաւն ու միդրն եւ պառկելիքն։
Եւ իրիցուն եպիսկոպոսին է։
Եւ ծխերոյն իրիցուն է։
Բայց թէ եպիսկոպոսն միաբան կենայ ի վանքն, նա այլ իրքն վանացն է. ապա թէ կենայ իր ճանչած իրք՝ որ ըղորդ իրն լինի, նա կարէ իր ազգի եւ կամ յում ինք կամենայ, եւ ոչ ոք իշխէ նմա հակառակել։
[ԽԷ]
Չկայ ամենեւին հրամանք յաւրինացն՝ բնաւ հողադրամ առնուլ ի մեռելոց թաղումն։
Ապա պատեհ տեսաք գրել՝ թէ ուստի ընկաւ տիպաւնս այս։
Եւ գիտացիք՝ որ յանհաւատ իրիցնոյ, որ զհող գերեզմանին էլ կու ծախեն, հայնց որ ի կապալ հանելն՝ եպիսկոպոսաց թուլութեամբ՝ որ չեն այնոնք զէդ սատանայապաշտք ի յայրել։
Եւ չէ դեռ այտ մէն, ապա զհաղորդն եւ զպատարագն այլ կու ծախեն։
Զոր կու հրամայէ աւրէնքս զայնպիսիքն հրով այրել եւ քարկոծել, զէդ անհաւատ. զի ծուռ ու անիրաւ տիպօն դրին։
Եւ չէ այլ իրաւունք, որ տայ մեռելն՝ քան զիր հալաւն ու զպառկելիքն. եւ այդ նոր դիր է նոր սահման՝ որ ոչ է յառաջնոցն, ու անգէտ ժողովուրդն հաւնել են տգիտութեան։
Եւ այս բանի մեղքն, ի յառաջնորդաց շլնիքն է։
Թող աղէկ գիտենան, որ կու համբերին՝ զի չկայ ամենեւին հրամանք, որ երէց ի յայլ երիցու ծխին մասն երթայ, քաւէլ թէ տեղոյն երէցն մեծրէ։
[ԽԸ]
Կու հրամայէ աւրէնքս եւ կու պնդէ, որ բնաւ ոչ ժամուց առնու քահանայն՝ եւ ոչ հողադրամ։
Եւ այլ կու պնդէ զեկեղեցոյ առաջնորդն եւ զաշխարհի դատաւորն, որ ուր երէց գտնուն՝ որ առնու, նա զկարգն առնուն, եւ թագաւոր կամ պարոն զինք այրէ, եւ զինչ որ ունի՝ նա առնու իրն հալալ. զի լաւ դարպսուն է քան անհաւտին որդւոցն։
[ԽԹ]
Եթէ ոք որ չէ քահանայ, եւ սուտ քահանայութիւն կու այնէ՝ նա պատեհ է, որ բերէ զինք եպիսկոպոսն եւ վարդապետաւք փնտռէ հետ իր։
Ու թէ լինի արժանի քահանայութեան, նա թող զինք ըղորդ քահանայացնէ. ապա պարտ է յառաջ իր ապաշխարութիւն տալ քաշել վասն անհնազանդութեանն. զպատեհն։
Ու թէ չլինի արժանի, եւ անհաւատ քուրձիկ լինի, նա թող ի պարոնության դարպասն տայ զինք եկեղեցին, որ առնու զինչ ուննայ. ու զընդանով եւ այլ ցեղ չարչարանաւք տանջեն, որ այք ոք չիշխէ զայն գործ այնել։
[Ծ]
Եւ աբեղայի չկա հրաման որ բնաւ ծուխ ուննայ. եւ ոչ վասն այնոր որ թէ ի վանքն բերեն մեռելոց՝ կամ մատաղ այնեն. նա կուսան աբեղայ չիշխէ միս ուտել։
Ապա զմիսն աշխարհականացն թողուն, եւ իրենք զիրենց կերակուրն զպատեհւորն ուտեն առանց մսի։
Եւ աշխարհի իրիցնին չէ պատեհ, որ մատղին՝ որ ի վանքն երթայ՝ հակառակին։
Զի պատեհ է, որ լինի, որ վանքն կաշովն ըռովկի, եւ զմիսն տառապելքն ուտեն։
Եւ մարդ թէ կենայ, որ չարի ընդ իր երէցն ու այլ երէցով մատաղ այնէ գաղտուկ, նա թէ երէցն դատըստնի՝ նա իրաւունքն հայնց է, որ տըպլէ զիր իրիցուն վզենն։
Ապա թէ տառապեալ լինի մարդն, նա ըստ իր կարեացն բերէ, նա ոչ երէցն չկարէ խաւսել՝ թէ փոքր է կամ նուազ կամ քիչ. ապա զինչ զենել է՝ սալար զիր իրաւունքն առնու՝ զերին ու զերբուծն ու զմորթին։
Ու թէ խալապայ լինի եւ յանդգեալ քըշտէ իրիցուն, նա ձեռքն կտրվի. ապա թէ զըղջայ ու մեղայ ասէ, նա եպիսկոպոսն կարգ դնէ որ քաշէ։
Բայց թէ երէցն անպատեհ իրք ուզէ ի ծխէն կամ քըշտէ, նա եպիսկոպոսն եւ դատաւորք եկեղեցոյն արգելեն զժողովուրդն եւ զժամն մինչեւ ապաշխարէ զինչ ցեղ որ մեղանքն աժենայ։
Նոյնպէս եւ թէ անպատեհ բանդրէ, նա զինք բանադրեն՝ որ ապաշխարէ. բայց կապածն՝ այն կապած կենայ ինչուր իր տան արձակել։
[ԾԱ]
Չկայ հրաման յաւրինաց որ ոք իշխէ առանց եպիսկոպոսի եկեղեցի հիմնարկել, եւ ոչ յաւեր եկեղեցու քար առնուլ. թե չիք, քակվի շէնքն եւ կամ փիրիսկոպոսովն լինի ի պակասութիւնն։
Եւ փիրիսկոպոսութիւնն Բ ազգն են՝ մէկն ձեռնադրված է ու մէկայլն ոչ. եւ բուտն՝ որ է յունարէն պերիտուտ։
Բայց թէ խղճայ եպիսկոպոսն ի քակելն՝ նա կարաւղ է։
[ԾԲ]
Մեծն ի հայրապետսն՝ Ալէքսանդրուն էր յԵգիպտոսին, որ այլոց իշխէր ի հին սահմանն, եւ ի հետ սորա՝ Հռոմայն, եւ ապա Անտիոքացն, եւ սոցա տեսով պահվէին այլ դատաւորք եկեղեցոյն։
Եւ կաթողիկոսութեանն աստիճանն այս է՝ որ եպիսկոպոսն որ առանց իր ձեռնադրվի՝ նա չէ ընդունած եպիսկոպոս. բայց երբ կենայ ու լինի եպիսկոպոսին ընտրաւղութիւն՝ նա վասն այնոր թե բաժին մի հակառակին՝ նա կաթողիկոսն չլսէ նոցա, զի ի յոր շատն ի յաղէկ դեհն հաճին, նա զինչ որ այլք հակառակ վկայեն՝ նա աղէկին հաւնի որ լինի։
Բայց եւ Երուսաղէմայ եպիսկոպոսն ի հնոյ սովորութեամբ հարկեւորած էր, եւ ի կաթողիկոսութեան աստիճանի էր՝ չէր ի պատեհութեան, եւ զմայրաքաղաքաց եպիսկոպոսաց զձեռնադրութիւնն ինքն տայր. եւ այս չորս աթոռոց մեծութիւնն եւ հարկիքն ըստ աւետարանչացն են սահմանած չորս։
Եւ յայլ իշխանութիւներ, թէ լինի առաքելական աթոռ եւ թէ չլինի, նա կայ հրամանք որ կարեն կաթողիկոսք լինիլ։
Եւ թէ Յոհաննէս աւետարանչին Աթոռն ի յԵփեսոսէ ու ի Կոստանդինուպօլսէ ի Հռոմ եւ անտի դարձեալ ի Բիւզանդիայ փոխեցաւ՝ նա չէ թէ վասն կաթողիկոսութեան պատճառանաց փոխեցաւ, քանց որ երկու հարկիքն մեկ եղան։
Եւ չկարէ բնաւ ինք ի յիրմէ կաթողիկոս ձեռնադրել. քաւէլ ի նոցմէ ձեռնադրին բազմաց ընտրաւղութեամբ։
Եւ թէ չուրդի ի նոցմէ՝ նա կարեն ժողովել եպիսկոպոսունք եւ ձեռնադրել կաթողիկոս։
Զի զեպիսկոպոսն պատեհ է, որ երկրին եւ գաւառին ու իր կարգակցերոյն եւ ուսուցչացն ու վարդապետացն տեսով եւ ընտրաւղութեամբ նստուցանեն յաթոռ։
Եւ թէ ի հեռու տեղաց լինայ՝ նա յուղարկեն երեք եպիսկոպոսունք որ երթան փնդռեն յիր վերայ, եւ յերկրին պարոնէն եւ յամենեն հաճութեան գիր առնուն՝ որ արժանավոր է ու գիտուն՝ հեզ եւ խոհեմ, ու անաչառ եւ ճշմարիտ ու ճշմարտասէր, եւ յանարժան գործոյ ի զատ։
Եւ ապա տայ կաթողիկոսն զպատիւ եպիսկոպոսութեան. եւ այս բանիւս կաթողիկոսն եպիսկոպոսաց գլուխ ասի։
[ԾԳ]
Եթէ եպիսկոպոս կամ երէց ջանայ զիր ընկերոջ զաստիճանն եւ կամ զիրաւունքն խլել, նա կու հրամայէ աւրէնքս՝ որ արգելեն զինքն ի յայն գործոյն։
Ու թէ այլ յանդգնի, նա ու ի կարգէն այլ ձգվի, որ ոչ յեկեղեցին մտնէ՝ եւ զէդ պեղծ եւ անզգամ մարդ վստահի ձգվի։
[ԾԴ]
Եւ թէ իսկի եկեղեցական մարդ, զինչ եւ լինի, իշխէ դեկան տալ ի վաշխ ու բանեցնել, նա կամ երաշխաւորաւք եւ թղթով խոստանայ որ այլ չայնե՝ ու զոր արար՝ նա ապաշխարէ ու քաւէ. ու թե չառնու յանձն, նա զէդ հերետիկոս ձգեն զինք ի կարգէն ինչուի յաւիտեան։
[ԾԵ]
Եւ թէ ոք ի կարգէ ձգած լինի՝ զինչ ու լինի կարգն, եւ նա ջանայ այլ ուրեք երթալ առնուլ՝ նա չէ իրաւունք որ տան. քաւէլ թէ աղչանք գրեն ի կապաւղն որ արձակէ։
Նոյնպես եւ թէ աշխարհական լինի բանադրած։
Եւ թէ դիմադարձել է այն յորոյ կապած է, նա ով որ արձակէ կամ կարգ տայ՝ նա ծռութեան եւ յանդգնութեան կարգ քաշէ՝ ի կաթուղիկոսէն եւ յեպիսկոպոսացն։
[ԾԶ]
Եւ թէ ոք կարգաւոր աբեղայ որ գաղտաբար միս ուտէ, նա զայնպիսին զէդ զիտառ եւ ծուռ մարդ պարտ է դատել եւ տուպլ ապաշխարութիւն եւ կարգ դնել, զի զԱստուած կու խաբէ՝ եւ չկայ հրամանք, որ ուտէ. եւ տես զայլազգիսն որ չեն ուտել։
Եւ թե ուտէ, նա ալանի թող ուտէ։
[ԾԷ]
Եւ իրք որ եկեղեցւոյ լինի եւ եպիսկոպոսութեան, եւ իրիցնին եւ եկեղեցւոյ բանհոգերն ծախել լինի՝ կամ այրել ինչ ի պետքս է նա երբ նստի եպիսկոպոսն՝ նա կարէ այլուի զամէնն առնուլ. եւ վճառել տայ ծախաւղին զգնաւղն, հայնց որ իրն ի տեղ գայ։
Եւ թէ՝ ո՞վ գիտէ՝ ընդ չգէտն լինայ լել, նա տեսնուն՝ թե հայնց որ գնաւղն շահել լինայ յայն հայրենեցն՝ թե ոչ. եւ ի յայնոր վերայ այնէ, զինչ Աստուած իր ցուցնէ, որ ոչ եկեղեցին վզենկի ի յիրքն՝ եւ ոչ յայնցոր տառպելնայ գնաւղն։
[ԾԸ]
Կու հրամայէ աւրէնքս, մարդ, որ յիր չափ հասակին է՝ ի ԺԵ տարին, եւ զիր անձն ի կուսութիւն խոստանայ, ու ստէ եւ չկարէ ժուժել, նա ընդ այն է համարած, որ երկու կին լինի առել, եւ այլ ի քահանայութիւն չկարէ հասնիլ բնաւ։
Ապա թե ապաշխարէ երկու տարի մեծ հնազանդութեամբ յեկեղեցոյն դուռն եւ ի ներք չմտնէ ու ելնէ հետ այլ ապաշխարաւղացն, հայնց որ հաճեցնէ իր սրտին ջերմութեամբն եւ աղաւթիւքն զտեսուղսն, նա ապա հաղորդութեան արժանի լինի. բայց ի քահանայութիւն ածել զինք բնավ չկայ ճարակ։
Զի զայս ի Նիկիայի սահմանն ամրացուցել են եւ կապել. փնդռեցի յերեսուն գլուխն եւ գտի եւ տեսի որ յերեւան է, որ ամուսնանայ, աւելի քան զմէկն, եւ որ շնայ՝ նա ելած է ի քահանայագործութենէ բնաւիմբ. զի երկու ամուսնութիւնն է ընդ երեք համարած քահանայից եւ իրենց հետեւողացն ի յայն գործն։
Եւ զայս ի սուրբ Գրիգոր Լուսաւորչին սահմանն էլ գանուս փակած - տե՛ս ի յերեսուն գլուխն ի սուրբ Գրիգոր Լուսաւորչին-, զի ես Սմբատ սպարապետս փնդռեցի ի կանոնքն եւ գտայ, որ գրել էր զայս, թէ քահանայ, որ բոզնայ, նա ժ. տարի ապաշխարելով եւ տրաւք թէ կենայ, նա ապա հաղորդելոյ կարէ արժանաւորել, որ յեկեղեցի մտէ եւ հաղորդի։
Եւ որ ընդ սահմանն ի դուրս այլ կին առնու, նա ե. տարի ի դուրք կենայ ի յեկեղեցոյն եւ ապաշխարէ, եւ երկուք ի ներքս անհաղորդ, եւ ապա լաւկ հաղորդի ի սուրբ խորհրդոյն։
Եւ քահանայ որ դեկան տայ վաշխով՝ վարվի յամէն եկեղեցոյն անսղալ։
[ԾԹ]
Եպիսկոպոսին պարտ է եւ պատշաճ, որ զամէն արի կենաց եւ փնտռէ ի վերայ քահանայիցն եւ սարկաւագացն վասն բոզութեան եւ զոր գտնուի յայս գործս՝ նա այն ի յիր սրտին խեղճն է մնացել։
Եւ այս հանչաք էր գրած ի կանոնքն, ու այլ յառաջ չէր գնացած, զոր թէ գնացած էր՝ նա պատեհ էր։
Եւ թէ սարկաւագն, որոյ կինն բոզնայ՝ նա թէ թողու զբոզ կինն՝ նա կարէ երէց լինել, թէ այլ կին չառնու եւ ոչ զայն ուննայ, որ բոզցել է. եւ այլ բնաւ չկարէ ամուսնանալ ոչ այն, որ եթող եւ ոչ այն որ թողվաւ, ոչ ի կեանս եւ ոչ յետ մահու։
Ապա աշխարհականքն կարեն զինչ ցեղ որ եկեղեցին սահմանէ։
Եւ տըֆնդէ սուրբ ժողովն մեծ կապանաւք, որ դեռ ոչ զեռսուն տարին մարդն չէ լցել՝ նա երէց չայնեն, ինչուր այլ աւագ լինայ ու զիր անձն փորձեն, ու ապա այնեն։
[Կ]
Եւ թէ ի քաղաքն եպիսկոպոս կենայ, նա չէ պատեհ, որ քաղաքի երէցն առանց եպիսկոպոսին հրամանացն ժամ այնէ. ապա երթայ ի յեպիսկոպոսէն հրամանք առնու եւ աւրհնութիւն եւ խաչ. եւ մեծարեն զեպիսկոպոսն։
Եւ չկարէ այլ երէց զյետի արձակման աղաւթքն ասել, զի այն եպիսկոպոսին է աստիճան։
Նոյնպէս եւ զնշխարն պատեհ է, որ առաջ եպիսկոպոսին տանին, որ խաչ հանէ եւ յառաջ ինքն առնու եւ հարկեւորացն տայ, եւ ապա զայն երէցն բաժնէ ժողովրդեանն։
[ԿԱ]
Փիրիսկոպոսութեան աստիճանն այս է, որ զէդ զեօթանասունքն որ առաքելոցն էին աշակերտք՝ նա նոյն աւրինակովն եւ դոքայ եպիսկոպոսին են։
Բայց ու տեսուչ են եպիսկոպոսացն, որ թէ անպատեհութիւն այնեն՝ նա ընդ կաթողիկոսն եւ ընդ պատրիարքն ասեն։
Եւ թէ ոք իր ձեռնադրաւղ եպիսկոպոսին հակառակի՝ եւ զսուրբ եկեղեցւոյ մուտքն յանպատեհ տեղ մսխէ, նա նզոված է ի սուրբ հայրապետացն։
[ԿԲ]
ԶԱստուծոյ երկիւղն եւ զիւր ծանաւթութիւնն հրամայէ աւրէնքս ստանալ՝ ըստ Սողոմոնի։
Ապա թէ եկեղեցական լինի, նա ընդ սուրբ եւ առաքինի կարգաւորացն դասն փարի. եւ թէ աշխարհի երէց է, նա արժան է ընդ հարկեւոր գիտունքն եւ ընդ մաւտեւորս պարոնութեան ըստ իւրաքանչիւր կերպի յարիլ ի բարին, վասն զի Աստուած զերկնային դաս հրեշտակացն զաստիճանաւորսն արար իւր ի սպասաւորութիւն. եւ զերկրաւորքս նոյնպէս ի տէրութիւն եւ ի պարոնութիւն։
Ապա զայս խրատ կու տայ՝ որ չնայի ոք ի յայնոք, որ քան զինք ի վեր լինան ու նախանձով չարի, ապա ըստ ինքն ի վայր հայի յայլ ցածերն եւ փառք տայ Աստուծոյ ու զիրն, որ ունի իրեն հերիք այնէ եւ իր մեծին հնազանդի։
Յուստիանոս կայսրն կամեցաւ ի յիր աւուրքն զՅովհաննէս աւետարանչին զմեծ պատրիարքութեան աթոռն ի յԵփեսոսէ ի Կոստանդինուպաւլիս փոխել եւ անդ հաստատել. եւ զՄաթէոս աւետարանչին աթոռն յԵրուսաղէմ, զի կամեցաւ զայնոք փառաւորել։
Եւ հավնեցոյց զամէնն ի բանս զոր արար, որ ի մեծ ժողովն զԵրուսաղէմայ եպիսկոպոսն քան զամէնն ի վեր նստուցին՝ վասն հարկիցն Քրիստոսի։
- Եւ սոքա՝ եղեն աստիճանաւորք հայրապետք, որ ոնիփորոն ե. կրկին հագնին եւ արհիեպիսկոպոսք կարեն ձեռնադրել։
Եւ հետ այսոց արհիեպիսկոպոսն են, որ դ. կրկին հագնեն զոնիփորոնն եւ չորեքկին նափորտ ի վերայ։
Եւ սոքա կարեն աւրհնել մեռոն ու դնել պատրիարք։
Եւ երրորդ դասք եպիսկոպոսաց որք են մետրապաւլիտք՝ բնակիչք քաղաքի. սոքա գ. կրկին նափորտ հագնին եւ զնոյն զսքեմդ։
Ու կարեն ձեռնադրել եպիսկոպոսունք, աւրհնել մեռոն, բայց որ յայլ մեծերոյն մեռոնէն մասն ուննան, որ խառնեն ի ներք զէդ զխմոր իրք. եւ յայսոց երբ գ. մետրապաւլիտք կենան, նա կարեն ձեռնադրել արքեպիսկոպոսք։
Եւ չորրորդ դասք եպիսկոպոսունքն են, նոյն սքեմովն ու դուպլ նափորդով։
Ու կարեն ձեռնադրել զամէն վիճակաւորսն. եւ ի սոցանէ երբ գ. կենան խէչ իրերաց, նա կարեն աւրհնել իրենց մեծ մետրապաւլիտ, ու սուրբ սեղան ու մեռոն եւ աւազան։
Եւ ե. դասք են իրիցունքն եւ քահանայքն. քահանայլն ի քաղաքն կենան, եւ իրիցունքն ի գեղ եւ յագարակ. եւ սոքա եւս պատուով են զանազանած, եւ աւծութեամբ մէկ են, եւ ոնոփորոն ի յերկու ուսն արկանեն ուրար եւ թիկնոց շուրջառով ելանեն ի բեմն։
Ու իշխեն պատարագ այնել եւ մկրտել եւ տալ խաղաղութիւն. ու թէ եպիսկոպոս չկենայ, նա աւրհնեն խաչ, եւ թէ հրամանք տայ՝ նա մեռոն ել աւրհնեն. եւ կարէ այնել զայն, որ է ի վայր քան զդպիր եւ զերկու աստիճան եւ ապաշխարաւղք եւ կրաւնաւորք։
Եւ զ. դասք են սարկաւագունքն. եւ սքեմով նոյն են, բայց անգաւտի կանգնին՝ եւ ի ձախ թեւն ուրար։
Եւ կարեն աւետարան կարդալ, ու քարոզ ասել, եւ զսկիհն բերել ի սենէկեն ի սեղանն, եւ քշոց քշել, ու խունկ ծխել, եւ զհաղորդութեան սկին բերել. եւ թէ հրամայէ քահանայն, նա եւ սարկաւագուհիք էլ կարեն ձեռնադրել, որ եւ նոքա եւս կարեն քարոզ ասել կանանց, եւ աւետարան կարդալ, ուր եւ այր մարդ չմտնէ։
Եւ սքեմ է նոցա հաւատավորացն. եւ կարեն լուանալ տղայք եւ կանայք քաւութեան ջրովն. եւ խաչ ուննան ի ճակատն եւ քուշ կենայ ի յաջ թեւն. եւ ի Հայոց կանանց վաղ է ջնջած այս կարգս։
Բայց այս այն է, զոր գրել է առաքեալն՝ թէ յանձն առնեմ ձեզ զՓիբէ՝ քոյր մեր՝ որ է սպասաւոր եկեղեցւոյն։
Եւ է. դասք եպիսկոպոսք են, որ կոչին փիրիսկոպոսք՝ գլխաւորք սարկաւագաց. եւ սքեմ զնոյն ունին, բայց հոլանի հագնին անգաւտի, եւ ուրար ի յերկու ուսն։
Եւ կարեն այսոք, երբ եպիսկոպոսն հրամանք տայ, աւրհնել եկեղեցի եւ երէց. եւ թէ հայրապետն հրամանք տայ, նա ու մեռոն այլ կարեն աւրհնել, վասն զի եպիսկոպոսութեան աւծումն ունին։
Եւ ը. դասք եպիսկոպոսացն են այնոքիկ, որ կաթուղիկոսք են՝ ըստ սերովբէից նմանութեանն։
Եւ սքեմ հագնին նոյնպէս հոլանի անգաւտի, եւ ոնոփորոն յերկու ուսն։
Եւ իրենց գործն է՝ եպիսկոպոս աւրհնել եւ մեռոն։
Եւ թ. դասք աւագ եւ մեծ աւծութիւն է՝ պատրիարգն, որ է պապն։
Եւ ոնոփորոն նոյնն է, բայց եւ հոլանի անգաւտի այլ հագնի։
Եւ գործ է նոցա աւծել զդասս թագաւորացն, որ են նման Քրիստոսի ի վերայ երկրի։
Վասն որոյ պարտական են ամենայն կերպով Քրիստոսի նմանութեամբն վարիլ սրբութեամբ եւ արդարութեամբ եւ ճշմարտութեամբ, որպէս Կոստանդիանոս եւ Թէոդոս՝ որք հաճեցուցին զԱստուած եւ զմարդիկք ի կեանս իւրեանց, եւ զբազումս դարձուցին ի Քրիստոս։
[ԿԳ]
Յառաջ եղենտիարքն են, որ են թագադիրք. եւ ուննան սքեմ ոսկի դիպակ վըզնատաշենք, եւ ի ձեռին շալկեն գաւազան ոսկի. եւ տանին յառաջ զթագաւորական հաքնելիքն՝ զոր խնդրէ արքայն։
Երկրորդ դասք վեստիտորայն է, որ է թագադիր արքային. եւ սքեմն եւ գաւազանն նոյնն է, ապա այլ հագուստք հագնին։
Երրորդ դասք կանդիտորայն է, որ ոսկի խշտերն շալկեն։
Եւ սքեմ ուննան ոսկի գրերով՝ ի շլնեստանն բաթտած. եւ զխաչն տէրունական շալկեն յառաջի թագաւորին։
Չորրորդ դասք պրաւքսաւտորայն է, որ երկթի ասպրնի շալկեն։
Եւ սքեմ ի վզերն ուննան որ լինի երեսքն նոյն դիպակ. եւ գործ ունին որ, երբ թագաւորն մեռանի՝ նա զդագաղսն շալկեն.
Հինգերորդ դասք են էսկուպիտորիաքն, սոքայ են՝ որ ասպարս եւ վահանս, կմբրաւոր շալկեն, զոր կու յիմնամ որ բազկնոց պրացալն է։
Ուննան նոյնպէս սքեմ, եւ փակեղ ի գլխին, եւ կրկնապատ գաւտի։
Եւ ի նոցանէ մանտատորք լինին։
Վեցերորդ դասք ստրատորոսքն են. սոքայ զէդ ըռքեպդարքն են, որ կազմաւ զձիոյն թամբերն հոգան եւ զհեծցնելն։
Եւ սքեմ նոցա ապուկալին կրատ, եւ կապած նոցա ի միջուին խալաչուրի թրեր, եւ փոքր ասպար՝ այլուայ պրացաւլ։
Եաւթներորդ դասք սքաւլարքն են. եւ սքեմն նոցա է գրատ կտաւէ, եւ հագնելիքն նոյն է, եւ ասպարն սեւ՝ որ ուննան։
Սոքայ զնշաններն շալկեն՝ որ է դրաւշն՝ որ անուն ասեն սիգնայ։
Ութերորդ դասք են՝ որ ասեն իրենց տիկանիաւն։
Եւ են սոքա աղեղնաւորք. եւ ուննան դուպլ ուըրած վարոց ի ձեռվին, եւ լոկ ասպար, եւ կարմիր այծենէ գտակ ի գլխնին, ու տրեխ ի յոտվին. եւ առաջի թագաւորին երթան ու զամբոխն ի բաց վարեն։
Իններորդ դասք պահնորդերն են, որ ի դուրս կենան բոլոր եւ պահեն զպաղատն։
Եւ սոքա քիւռորք կոչին։
Են եւ այլ շատ սպասաւորք աթոռոյն, որձեր եւ կրտեր, դասէ ի դուրս՝ անհաշիւք, հինգ դասք։
Առաջին՝ պատգամաւորքն, որ զդուրսի գանգատն ասեն. են եւ կարդացաւղքն եւ նաւտարնին. են որք են լվացաւղք ի բաղանիքն, են եւ հացապաներ եւ սենէսկալեր եւ ֆառաշնին որ ջուր տանին լուանալոյ. են եւ դրան երեցնի եւ պաշտաւղք անուշասացք եւ հանճարաւղք երգոց, եւ մոլոզոնք եւ միակէցք եւ քարոզաւղք. են եւ աւրինադիրք՝ իմաստասէրք եւ հովիւք այլոցն ամենեցուն։
Արդ այսպէս գրեցաք մի ըստ միոջէ զկարգ եւ զսահման զեկեղեցւոյ եւ զթագաւորացն Յունաց, որ գլխաւորք էին. զոր ուսան ի նոցանէ եւ թագաւորքն Հայոց եւ այնէին զնոյնս։
Բայց վասն զի ելան եկեղեցիքն յիրենց սահմանէն՝ վասն մեղաց, նա ելան թագաւորքն յիրենցն եւ աստիճանաւորքն զկնի իւրերանց, Յունացն եւ մերս։
Եւ զորս, թէ կամք լինի Աստուծոյ, նա կարաւղ է վերստին նորոգել ի փառս իւր։
[ԿԴ]
Որ հակառակ եկեղեցի շինէ՝ կամ քահանայութեան գործ այնէ ընդդէմ անհնազանդութեամբ, հարցէ զնա աւձն եւ սպանցէ, եւ ընկնի յամէն կարգէն՝ ինքն եւ իւր կամարարքն. եւ առնուն զթագաւորքն եւ զպարոնին զսաստն։
Եթէ ոք առանց եկեղեցւոյ հրամանացն եկեղեցի քակէ կամ այրէ, նա զէդ զաստուածատեց եւ զաստուածամարտ դատէ զինք եկեղեցին եւ դարպասն. եւ թէ զղջանայ, նա ինչվի մահ ապաշխարէ, ու չհաղորդեն զինք քաւէլ ի մահն՝ թէ ապաշխարել լինայ. վասն զի եպիսկոպոսաց հրամանաւքն է եկեղեցեաց քակելն եւ շինելն. եւ որ հրամանաց ընդդէմ այնէ, նա այս է տուժանքն անսղալ իրաւնաւք։
Եւ թէ ոք վասն աւեր եկեղեցւոյ շինման իրք տայ յաշխարհական կամ ի քահանայ, եւ նա չշինէ, նա առնու այլվայ զիր ինչքն եւ տայ յայլ ոք որ շինէ. եւ թէ ոչ՝ յայլ շէն եկեղեցի տան տուրք, նա ընդունելի է, բայց եպիսկոպոսովն։
Եւ չկարէ ոք յայլոց հող հակառակութեամբ եկեղեցի շինել, զի մեղք է. եւ երբ եկեղեցւոյ շինելն հարամ է ու մեղք, նա զայլն դուք գիտացէք, թէ ինչ է։
[ԿԵ]
Հարց անապատաւորաց եւ նոցունց եղբարց սահման, զոր եղաւ ի սրբոյն Բարսղէ, ի յայս տեղս մենք այլայլել բնաւ չիշխենք. բայց մենք ի յայս արտաքոյ սրբոյն կանոնացն չաք մի այլ յաւելցուցաք հարկաւորապէս։
Բայց ոչ է ամէն կարգերն մէկ ազգ. այլ թագաւորք եւ իշխանք իրենց վանաց տուն են հաստատել եւ հայր եւ գլուխք դրել այլ եղբարցն։
Եւ չէ պատեհ զհայր վանացն փոխել, քաւէլ քանց մեծ պատճառի՝ որ խալապայ այնէ հայրն, նա փոխեն զինք. եւ դեռ պատեհ է, որ խրատ տալով յանդիմանեն, եւ ապա՝ թէ չլսէ՝ նա փոխեն։
Եւ թէ ոք գայ եղբայրութիւն եւ փաւշմանի, նա կարէ այլվայ առնուլ զիր իրքն ու ելնել. բայց զինչ եկեղեցոյն լինի տվել՝ նա այն այլ չէ պատեհ որ դառնայ։
Եւ եղբայր, որ մեռնի, նա չկարէ յայն իրացն՝ որ ի միաբանութիւնն էած է դիատկով այլ ումեք իրք տալ. ապա թէ ի նոյն եղբայրութիւնն ազգ ուննայ կամ ընկերակից, նա հաւրն եւ եղբարցն տեսով եւ հաճութեամբ կարէ տալ չաք մի իր, որ այլվայ ի միաբանութեան տեղն կենայ։
Ըննդէմ Աստուծոյ իրաւանց եւ աւրինաց եւ ճշմարտութեան է, որ թագաւոր կամ իշխան կամ այլ ազգ գլխաւոր եկեղեցական կամ աշխարհական, որ վասն կաշառոյ սոցա հայր դնէ, զոր իրենք չուզենան. եւ կարեն ամէնն ելնել ի վանացն, ինչուր դատաստանն ուղղի՝ ու իրենց հայր գայ՝ որ ամէն հաճին. եւ եկեղեցւոյն եպիսկոպոսն պատեհ է, որ սահմանէ եւ ուղղէ զիրենց կարգն, եւ ոչ այլ ոք՝ որ է յաշխարհականաց։
Եւ թէ երեւնայ որ կայ ոք յեղբարցն որ շատ լինի հալծել ի վանքն ու ծառութիւն այրել քան զմէկայլն, նա թէ աւելի բաժին ուզենայ՝ եւ չբռնէ զինք վճառած ի յաւիտենական վճարն, նա տան իր ու հաճեցնեն զինք յիր գործ. եւ թէ վասն այնր որ տրտնջայ եղբայրն, նա կու հրամայէ աւրէնքս՝ որ զնորա գործն ի յայն տրտնջաւղն տան՝ որ այնէ. բայց հայնց՝ որ ընդ պոման եւ ընդ զմարթեցնելոյ չաւիրէ զամէնն, ապա լոկ ահռեցնել այսով զնա։
Մենք հարքս կամեցաք, այլ ոչ սուրբն Բարսեղ։
Եւ թէ վնաս լինի ի յանաւթն, նա վճարէ։
Զայս ի կանոնքս չաք մի գրեցաք. ապա զմէկայլն ի սահմանածն գտնոյք մի ըստ միոջէ։
[ԿԶ]
Եթէ ոք զԱստուած հայհոյէ կամ անարգէ, նա զայտոր դատաստանն ինք Աստուած է հրամել ընդ Մովսէս, նա իրաւունք է, որ ի դուրս տանին ի դուր տեղ, եւ այնոք որ լսեցին՝ զձեռվին ի վերայ գլխոյն դնեն ու ի տեղն քարկոծեն զինք. եւ այս է դատաստանն նոցայ, թէ հարուստ լինայ եւ թէ տառապեալ. եւ որ չառնու զԱստուծոյ վճարն, թէ թագաւոր լինայ եւ թէ դատաւոր, նա յԱստուծոյ եւ ի ժողովրդենէ առցէ զվրեժն։
Զի եթէ ոք զՔրիստոս անարգէ, նոյն է՝ եւ զեկեղեցի եւ զխաչն եւ զհաղորդն եւ զմկրտութիւն, եւ թէ անաւրէն լինայ, նա մեր է վրէժխնդրութեան. եւ թէ քրիստոնէ է, եկեղեցին քննէ, եւ զոր պարտն է՝ ի դարպասն տայ որ դատէ։
[ԿԷ]
Եթէ ոք ընդ անգէտս հաղորդի անսուրբ, նա պատեհ է տեսնուլ զմարդն՝ թէ ինչ մարդ է եւ կամ յինչ հասակի, խեւ է թէ խելաւք որ հաքրեց ու արար վասն պղծութեան, թէ չգիտէր, թէ յահուէ, թէ զինչ ցեղ էր։
Ապա թէ հուքրելով ինի վասն պղծութեան՝ դու արա նմա զէտ զանարգանացն որ գրեցաք՝ քարկոծել պարտ է, զի անարգեաց։
Եւ թէ ընդ անգէտսն արար, նա հինգպատիկ կարգ քաշէ քան զարժանն։
Նոյնպէս եւ թէ վասն ահու, նա դեղդրեն զնա գիտնական վարդապետք։
[ԿԸ]
Եւ զայնոք որ վասն ահու կամ նեղութեան կամ վասն զատելոյ քրիստոնէ լինի՝ նա պատեհ է, որ ընդունի զինք եկեղեցին. բայց ոչ լման, ինչուր հաստատի ի հավատն։
[ԿԹ]
Կու հրամայէ աւրէնքն, որ զքահանայի տուն եւ զապրանք չգնէ այլ ոք՝ ու ի ներս կենայ, քան թէ պաշտաւնեալ եկեղեցոյ. եւ ոչ զեկեղեցոյ հող, քաւէլ եկեղեցի կամ եկեղեցական։
[Հ]
Եթէ ոք դատաստանի եկեղեցոյ աւրինաց կամ դարպսու, նաւմաւսով արած լինի ու կտրած՝ անհնազանդ լինի, նա զայս Աստուած է հրամայել ընդ Մովսէս, որ մեռնի անսղալ։
Եւ որպէս գրել ենք ի սրբոյն Սահակայ սահմանն եւ կրկին կու գրենք՝ երեցնոյ բաժինն՝ ի մատղէն զինչ եւ լինի՝ աջ էրին ու երբուծնէ եւ խախցոցն, ու ի ցորենէն եւ ի գինոյն տասնակ, եւ ի մազէ եւ ի բրդէ. եւ ի Սահակայն կայր մորթին գրած ու ի հաւս չկայ՝ եւ ես չգրեցի. ամ թող տւաւղն եւ առնաւղն ընտրեն։
Ապա երէցն պարտ է որ երբ զայս առնու՝ նա հերիք այնէ. ու այլ մարմնաւոր գործ չայնէ եւ այլ չգիտենայ յաշխարհի բանէն, քան զեկեղեցինն մէն եւ զժամն։
[ՀԱ]
Կու հրամայէ աւրէնքս, որ բնաւ վարդապետ վարձ չառնու վասն գրոց կարդալոյ կամ այլ գիտութեան եկեղեցոյ ուսմանց. իսկի չէ պատեհ վարձ առնուլ եւ ապա ուսուցնել։
Ապա կու հրամայէ օրենքս զորբերն եւ զտառպելքն ստածել եւ խնամել եւ անուշացնել ի գործ, որ շատք դիմեն ու գան ի յուսումն։
Եւ տայ եպիսկոպոսն ու կարաւղ վաներոյն հայրապետերն այնոնց կերակուր եւ հանդերձ. եւ թէ կարող լինին տէրքն տղայոց՝ նա զհանդերձն մէն տան. եւ այլ պէտքն ի վաներոյն լինի։
Եւ թէ ուսցնաւղն լինի տառապեալ՝ նա թէ իր կամաւքն զիր վարդապետն քընքշեցնէ եւ տայ իր իրք իր կամաւք, նա այն հերիք է հոգեւոր սերմանաւղացն որ զմարմնաւոր հունն ժողովեն։
Ու թէ չայնեն զայս աշակերտքն, նա վասն այնոր կու անհանգստեն զիրենք վարդապետներն, եւ թէ դատըստնին թէ՝ զմեր իրիկունքն առի, ու զմեզ չաւգտեցուցին՝ նա կու հրամայէ, որ ինչվի յետի փողն ի յետ տան, նա եւ ըստ արժանեացն դատիլ. եւ այս բաւական է լսաւղաց։
[ՀԲ]
Գրած է ի Մովսեսի յաւրէնքն, որ թէ ոք ի ծառէ ի վայր ընկնի ու մեռնի՝ նա զծառն կտրեն, եւ՝ երբ մուրզ հանէ՝ նա ապա ուտվի պտուղն։
Եւ թէ անսուն քշտէ եւ սպաննէ զմարդ՝ նա զանասունն սպանեն եւ ձգեն, եւ չուտվի։
Եւ թէ եկեղեցւոյ կամ ի տանէ քար ընգնի եւ մարդ սպաննէ, նա՝ թէ տուն լինի՝ քակեն զինք, ապա թէ եկեղեցի՝ նա մայր է մեր եւ իր սուգն իր հերիք է. ապա պատեհ է որ ուխտիւք եւ պատարագաւք զինք զէդ զսգաւոր մխիթարեն ի յիր սուքն, զէդ երբ հացիւ երթան։
[ՀԳ]
Երբ սուտ երէց կամ զիտառ լինի ոք՝ ազգի ազգի՝ որ կու լինին շատք, ու խաբեն զԱստուած եւ զմարդիկք եւ կամ սուտ գերէտարութեան թուղթ գրեն ու մատնէհարեն՝ նայ երբ գտնվի սուտն ի վերայն, նա զինչ ուննան առնուլ պիտի, ու յայն սուրբ տեղն յուղարկել՝ ում անուն զխաբէութեամբն ժողովքն կու այնէր եւ կամ ի յայն սուրբն տալ՝ յոր տեղ որ սուտ եղաւ ինքն։
Բայց թէ կենայ ճարակ՝ նա պատեհ է, որ եպիսկոպոսն զամէնն եկեղեցոյն ի շէնքն տայ կամ ի վարդապետանոց եւ կամ ճշմարիտ գերէտրոջ։
Բայց զայս հայնց վասն այնոր գրեցաք՝ որ դոքա շատ ազգի ազգի կերպով կու շրջին. եւ զամէնն այդ ձեւովդ յիմացիք։
Ու թող ի ձեր քսակդ չմտնէ ի յայն հարամ իրացն։
[ՀԴ]
Ուխտի տեղ զինչ ու լինի՝ թէ եկեղեցի եւ թէ խաչ, նա ի յում վիճակ լինի որ եպիսկոպոսն տըւել լինի եւ ծառութրար լինի գրել՝ նա պատեհ է որ ծառութրարն աղէկ ծառայէ, որ թէ հեռու լինի ի շինոյն։
Եւ թէ ի մաւտ՝ նա քահանայքն ծառայեն, ու զիր մուտքն ի յիր վերայ հանեն եպիսկոպոսին տեսովն, եւ մնացելովքն իրենք ապրին, ապա առանց խալապայի. զի որ խալապայի առաջք լինի՝ նա հրամայէ աւրէնքս որ առնու եպիսկոպոսն եւ այնոր տայ՝ որ ըղորդն է. եւ թէ երկուքն են վատ՝ նա նորն դնէ, որ հանգչի այն ուխտն եւ չլինի փոխանակ ուխտի անհանգստութեան տեղի։
Եւ կու կապէ աւրէնքս, որ ի կապալ չհանէ կամ ի յայտ ցեղ իրք եկեղեցին կամ դարպասն. թէ ոչ, որ զայս այնեն, նա նզովք առնուն յԱստուծոց՝ ով որ այնէ. զի նոքա ձրի բարեխաւսեն մեզ առ Աստուած։
Եւ զայս ժիր կարդալ պարտ է եպիսկոպոսին եւ պարոնացն, որ ի յայն ընծայիցն չմտէ ի յիրենց տունն, բայց աղքատաց՝ աւելին. եւ թէ յանդգնի յայս եպիսկոպոսն՝ նա ձգվի ի կարգէն։
Եւ զխաբեբայ գանձասէր զետառքն հրամայէ ձգել ի կարգէն, եւ առնուլ զինչ ուննան զամէնն ի դարպասն, եւ այլ չթողուն մաւտ՝ ի յուխտ որ այնոց որ ի բարիքն գան գայթագղութեան պատճառ չլինի ի պիղծն։
[ՀԵ]
Կու հրամայէ աւրէնքս եւ այն որ ի Նիկիայ հաստատեցաւ սահմանն, որ չիշխէ քրիստոնէ որ ի հասակ լինի հասել՝ նա աւագ հինգշաբթի աւրն զատկի քան զհաղորդն եւ զնշխար այլ աւելի իրք ուտել. թէ չէ՝ նա նզոված է։
Ապա երբ խիստ թոյլ տվի՝ նա չոր հաց, կամ ի նշխարէն թող լնու զիր պէտքն։
[ՀԶ]
Թագաւորքն յԱստուծոյ են կարգած, որպէս Իսրայէլի, Աստուած ցուցնէր ի ձեռն մարգարէից աւծութեան. նա հրամայէ աւրէնքս, որ այնպիսիքն, որ յԱստուծոյ լինին՝ նա Աստուած մէն կարէ զինք աքսորել, թէ լաւ է ու թէ վատ։
Ապա զայնոք որ մարդիկք դնեն, նա՝ թէ հայնց պիղծ լինին, որ չկարէ հանդուրժել աշխարհն, նա այլվայ իրենք եկեղեցովն եւ ամէն բնակչաւք երկրին կարեն աքսորել։
Բայց թէ որդիք կենայ թագաւորին, որ ի յայն թագաւորութիւնն լինին ծնածք՝ նա այնոք չեն մեղկան. ի յայնոց ընտրեն զաղէկն եւ դնեն թագաւոր, վասն զի սեփհական է թագաւորութիւնն ի հաւրէ յորդիքն։
Եւ իշխան՝ զոր ինք թագաւորն լինին իշխանացուցել, նա ինք կարէ ձգել. երբ ու կամի՝ յիշխանութենէն, եւ խրատել ու այնել զինչ իր պիտի։
Բայց զայլ ինքնակալք, որ ինքեանք չլինին իշխան դրել, նա չկարէ առանց այլ իշխանաց՝ որ իր ընկերք լինին՝ ոչ զնա աքսորել եւ ոչ ձգել։
Եւ թէ վասն փրկութեան աշխարհի կամենան զթագաւորն խրատել կամ մեռցնել՝ նա չկարեն իշխանքն. այլ հրամայէ աւրէնքս, որ առանց այլ թագաւորի եւ հայրապետի չկարեն այնել, քաւէլ թէ այլ թագաւոր ու հայրապետ կենայ ու երկիրն առ հասարակ հաւնին։
Ապա թէ իշխանքն իրենց իշխան լինին շինել, նա իրենք կարեն զիրենց դրած իշխանն ձգել ու խրատել եւ այնել զինչ կամին. ապա թէ թագաւորն լինա (դրել), նա չկարեն ձգել, քաւէլ թէ թագաւորովն. նոյնպէս եւ թէ նախարարնի լինի՝ նա իր ընկերքն դատե զինք, եւ առանց իր ընկերաց չկարեն ձգել զնա. եւ այն որ իշխանաց իշխան լինի՝ նա դատեն զինք իշխանաց իշխանաւքն։
Եւ զիշխանքն դատէ իշխանաց իշխան՝ իշխանաւքն եւ իրենց տեսովն. նոյնպէս եւ զազատքն՝ որ են ի մերս ձիաւորքն եւ լիճ ճորտերն՝ նա իրենցովն զիրենք դատեն իշխանաց իշխանքն. զթագաւորին ճորտերն՝ թագաւորին հրամանաւքն։
Եւ այլք հայն ցեղ ամէն մէկ գիրն դատեն՝ յիրենց դարպասն զիրենց ճորտերն, ըստ իւրաքանչիւր կերպի. եւ զայլ ցած հեծելվորքն՝ այլ վերցածքն որ ազատ կոչին. բայց զխրատելոյն կամ զմեռցնելոյն՝ առանց թագաւորին կամ իշխանին չէ արժան այնել. զի չկայ ամենեւին հրաման յաւրինացս, որ այլ ոք մարդ իշխէ աւերել կամ խոռել զմեղկանն՝ քաւել թագաւորն եւ իշխանաց իշխանն. ապա զնտանել եւ ծեծել եւ տուգնել եւ հանել վարել յիրենց տեղոյ ի բաց՝ կարեն այնել։
Եւ այլ ցած շինականք՝ հեծելվորք ամէն մէկ զիրն կարեն դատել, նոյնպէս ու զխրատելն եւ զվարել՝ որպէս գրել ենք. ապա հայրենէ փթել չկարեն առանց պարոնին։
[ՀԷ]
Եթէ եկեղեցականք լինին՝ նա նոյնպէս ըստ կարգի դատվին, որպէս գրել ենք։
Եպիսկոպոսն զերէցն եւ զսարկաւագն դատէ եւ ի կարգէ ձգէ. զի ինք է տվել իրենց կարգն։
Սարկաւագուհիք ի սարկաւագաց, եւ մոնոզոնք եւ այլ այսպիսիք երիցանց ձեռնադրածք՝ սոքա երիցանցէ դատին եւ աքսորին։
Եպիսկոպոսք ի կաթուղիկոսաց, եւ կաթուղիկոսք ի պապէ եւ ի պատրիարքաց եւ յայն եպիսկոպոսացն, որ զինք կաթուղիկոս լինին ձեռնադրել։
Եւ վարդապետք ի յրաբունապետաց եւ յիրենց հրամանք տուաւղաց։
Բայց վարդապետն չկարէ քահանայի կարգ առնուլ. ապա ի վերայ սղալանաց կարէ զինք ի ժամէ արգելել. նոյնպէս եւ զամէն դասերն կարգաւորաց կարէ վարդապետն վասն մեղաց տուժել, եւ կարգ դնել, եւ ի ժամէ կտրել, եւ ի ժամ այնել։
[ՀԸ]
Հրամայէ աստուածային աւրէնքս՝ որ այրն գլուխ է կնոջն, եւ պատեհ է, որ կինն հայնց կենայ ի յայրկան հրամանքն, զէտ ոտքն ու այլ զաւդուածքն գլխոյն։
Ապա թէ ուրդի՝ որ վասն անհնազանդ լինելոյ կնկանն անհանգստութիւն կենայ յիրենց մէջն, նա կու տայ հրամանք աւրէնքս, որ բաժնեն երբ այլ ճարակ չկենայ. եւ տայ էրիկն զինչ հետ իր առել լինի ի յինք, որ երթայ էրիկ մի այլ առնու։
Զի թէպէտ եւ յառաջի կանոնքն չկայր այս որ կարէ վասն անհնազանդութեան թողուլ, բայց յետեւ վասն անճարակութեան, որ տեսան որ այլ մեծ վզէն կայր ի ծայրն, նա զայս թուլցուցին։
Բայց երկու դեհին հալվնին խարճն, որ գնաց, եւ պառիկելիք, որ երկուքն մաշեցին՝ վճար չկայ. ապա անսուն զինչ որ լինի՝ գլուխքն դառնայ, եւ այճն ի կէս լինի. ու վասն արծելոյ կամ արածելոյ կամ վասն այլ իրաց՝ վարց կամ այլ աւելի պակաս չկայ։
Այս է զոր գրեցաւ։
[ՀԹ]
Եւ թէ դիւահարութիւն հանդիպի այրուկնոջ՝ նա պատեհ է, որ աղէկ քննեն եւ ստուգեն, որ սուտ չլինի վասն ատելութեան։
Եւ թէ յառաջ լինայ ցաւտ դիպել, որ այրիկն չլինայ լսել՝ նա ի ծնաւղքն դառնայ, եւ ի յուխտերն նոքա թող ծախվորին, զի յիրենց տունն է լել առջեւ. թէ բժշկի՝ նա այրկանն է, եւ թէ ոչ՝ նա համբերէ այրիկն քանի կարէ, եւ տայ զիրեն ամէն ինչքն զոր բերել լինի եւ տուայր չկայ. եւ առնու իր այլ կին։
Ապա թէ կեցցնեն ծնաւղքն՝ որ ի յայրկանն տունն լինի լել, նա համբերէ է. տարի. թէ բժշկի՝ նա լել բարի ու թէ ոչ նա թողու զինք իրաւանքն, եւ առնու իր այլ կին, եւ տղայ թէ կենայ՝ նա հաւրն է։
Եւ թէ դիւահար կինն այլ կանուխ տայ հրամանք այրկանն քան զեւթն տարին, թէ՝ առ քեզ կին՝ նա ազատ է, կարէ առնուլ։
Նոյնպէս է եւ թէ այրիկն դիւահըրէ։
Բայց թէ իսկի կեցցնւի՝ որ գիտացեալ լինան յառաջ եւ յաիպով հաւնել ու առել՝ նա չբաժնէ զիրենք քանց մահն։
[Ձ]
Ապա թէ լինի անբժշկելի բորոտութիւն եւ կամ գոդութիւն հանդիպի եւ կամ պիսակութիւն՝ թէ այրկան եւ թէ կնկան, նոյնպէս եւ հետ տարոյն ազատ են։
Եւ թէ նեղածն կանուխ տայ հրամանք եւ կամ պոման դնեն, եւ զինչ ու դնեն նա կարեն դնել մէկ դիհն եւ մէկալն, ու այն ընդունելի է։
[ՁԱ]
Եւ թէ ծառայ երթայ կինն յայրկանն ի տանէն՝ նա զգինն այրիկն տայ. եւ թէ ի ծնաւղաց եւ կամ ի յեղբարց, նա նոքա տան։
Եւ թէ հետ տարոյն չգտնվի, ու տղայ չկենայ՝ նա դառնայ պռոյքն, նոյնպէս եւ տուայրն՝ թէ այրիկն լինի տուել. ապա թէ տղայ կենայ՝ նա պռոյքն տղային է, չդառնայ, նոյնպէս եւ մահըն հետ կնկնան մահուն տղայինն է, որպէս բազում անգամ գրեցաւ։
Եւ այս իրաւունք ի երկու դեհն մէկ է՝ ի յայրկանն եւ ի կնկանն։
[ՁԲ]
Եւ թէ ատեցվոր լինին մէկումէկն՝ անմեղանք՝ առանց բոզութեան՝ նա պատեհ է յերկար ժամանակ փնտռել եւ ապա հետ այնոր՝ թէ այլ իսկի, բնաւ ճարակ չկենայ՝ նա թէ յայրկանէն լինի պատճառն, նա երբ բաժնեն՝ նա այրիկն չկարէ առնուլ այլ կին, քանի կենդանի կենայ այն որ թողվաւ. ու այն կինն առնու յայրկէն զիր ամէն պռոյքն ու զմահըն, եւ երթայ առնու իր այրիկ։
Ապա թէ ի կնկնէն լինի՝ նա չտայ այրիկն մազ մի՝ ոչ պռոյք եւ ոչ մահը. ու առնու իր այլ կին. ու այն կինն չկարէ առնուլ իր այլ այրիկ՝ քանի այն այրիկն կենդանի կենայ։
Ապա թէ երկուքն իրար հալալ այնեն, նա եպիսկոպոսին բաժնին յիրամէ, ու դնէ իրենց կարգ եւ տուգանք. զինչ որ Աստուած յիր սիրտն ծագէ։
Ապա թէ յայրկնէն լինայ պատճառն, նա զպռուգացն յերեք բաժնէն մէկն տուգանք տայ կնոջն իր անձինն գին, որ թէ կոյս լինի զինք առել. ապա թէ ոչ նա չտայ։
Եթէ տղայք կենայ ի մեջ, ու պատճառաւորն հայրն լինի՝ նա զտղայքն մայրն ուննայ, եւ հայրն այլ կին չկարէ առնուլ առանց կնկան հրամանացն. եւ թէ ի կնկնէն է պատճառն՝ նա հայրն ուննայ զտղայքն, եւ առնու այլ կին, եւ ուննայ զիքըն զամէն. են կինն այլ այրիկ չիշխէ առնուլ, քաւէլ այրն տայ հրամանք կամ մահ գայ։
[ՁԳ]
Եւ թէ վասն բոզրածութեան լինի անհանգստութիւնն ի յայրուկնաց մէջն, ու այրիկն լինայ բոզրած ու պեղծ, հայնց որ այնոր բանիւ չէ ի կարել ի հուն ելնել որ դառնայ ի տուն եւ բանի, եւ չուննայ եւ չկարէ ապրեցնել զկինն՝ նա կու հրամայէ աւրէնքս որ բաժնեն։
Ապա թէ այլ իրաւք աղէկ ուննայ զկինն, նա վասն բոզրածութեան չկարէ թողուլ կինն զայրն. զի չէ հրամել Քրիստոս, որ կինն զայրն կարէ արձակել։
Ապա ի վերայ բանի պոռնկութեանն թողու այր զկինն։
Բայց չկարէ այն՝ որ պատճառաւորն է՝ այլ ամուսնանալ. թէ ոչ նա, որպէս Քրիստոս հրամայեաց, շնութիւն է համարած։
Ապա անմեղ արձակածն կարէ ամուսնանալ, զի ազատ է։
[ՁԴ]
Կին որ ամուլ լինի եւ տղայ չբերէ՝ նա պատեհ է բժշկաւք տեսնուլ եւ իմանալ՝ թէ ի յոր դեհաց է, ի յայրկնէն՝ թէ կնկնէն։
Եւ թէ ցաւ ինչ կենայ՝ նա ջանան դեղերով։
Ու թէ չայժենայ ինչ դեղն՝ նա հային յայրն ու կինն. ու թէ գիտացեալ լինայ ու առել՝ նա չկայ բնաւ բաժինք. քաւէլ թէ կինն կամենայ, ու հաշիւ այնեն ընդ իրար՝ որ դնէ զինք ի տուն ու տայ զիր ամէն պէտքն ու ինք առնու այլ կին՝ այն կնկանն հրամնաւք, ապա որ ի մէկ տուն չկենան, զի չէ հրամայել աւրէնքս։
Ապա յայրկանն հայրենեստներոյն վերայ էլ պիտի հայել ու տնտղել, թէ վասն ինչ իրաց կու ուզէ ժառանգ, կամ թէ ունի հանչաք մի ստացուածք, որ աժէ զպատուիրանազանց լինելն, նոյնպէս եւ զհասակն զայրկանն եւ զկնկանն։
Եւ ի վերայ ամէնին դնէ զդեղն եպիսկոպոսն. զի այլ ոք չունի հրաման։
Ապա է տարի է պոմանն որ համբերէ, թէ հարուստ լինի ու թէ տառապեալ։
Եւ թէ կինն այլ այրկան չկամենայ լինալ՝ նա ի յոր տեղ ուր կենայ կինն՝ նա պարտի այրիկն, որ զիր ապրանքն տայ զայն կնկանն եւ զհագնելիքն՝ անսղալ քանի ապրի. եւ զիր պռոյգն եւ զինչ բերել լինայ զամէնն ի յինք դարձնէ։
[ՁԵ]
եւ թէ ծուռ բան այնէ այրն ընդ կինն պղծագործութեամբ հետ այլ ումեք, որ ստուգվի եւ թէ ընդ անասուն մեղանչէ. եւ թէ ի քրիստոնէութենէն ելնէ, եւ ճշմարտի, որ չլինի ըղորդ ի հաւատն, զայս երբ ստուգեն, ու այլ ճար չկենայ՝ նա բաժնվի իրաւնաւք, եւ զկէս պռուգացն առնու այն որ բաժնվի։
[ՁԶ]
Եւ թէ ուրդի, որ վասն ատելութեան լինի լել բաժնվելն, որ այրիկն լինայ թողել զկինն. ու գնացել լինայ կինն՝ առել այլ այրիկ ու մեռել. եւ յետ այնոր հաշտի այլվայ այրիկն, եւ ուզենայ այրիկն, որ առնու զկինն՝ նա պատեհ է, որ տան ուրախութեամբ։
[ՁԷ]
Այրիկ մարդ զինչ ու լինի, որ հեռանայ յերկրէն, թէ ի վաճառ երթայ կամ թէ ծառայ ընկնի, ու համբաւն ելնէ թէ մեռաւ, նա է տարի պատեհ է, որ համբերէ կինն։
Յետ այնոր որ ստուգէ կինն, թէ մեռաւ, եւ ապա յետ է տարոյն կարէ առնուլ այրիկ։
Եւ թէ յետ է տարոյն գայ այրիկն, ու գտնու այլ այր կնկանն պսակով՝ նա թէ անպսակ է, նա առնու առջի այրիկն զկնիկն անսղալ։
Եւ ի վերայ այսր ամենայնի հարցնեն ընդ կնիկն, եւ զոր այր ուզէ, հետ այնոր երթայ. ու թէ որդիք կենայ, նա ի հայրն տայ։
Եւ թէ այրիկն երթայ յիրմէ, եւ առնու իր այլ կնիկ՝ նա թէ ու լսէ կինն նա պատեհ է, որ զայն է տարի համբերէ, եւ ապա առնու այրիկ։
Եւ ո՞վ գիտէ՝ թէ փաւշամնի այրն ու գայ, նա թէ կամենա կինն, նա շատ դատաստան ու իրաւունք կարէ ուննալ ի յիր վերայ, որ անարգեց զպսակն եւ կոխեց։
Ապա թէ ոչ, նա իր շնորհաւորէ։
[ՁԸ]
Եւ թէ անհանգստութիւն լինի ի յայրուկնաց մէջ, եւ վասն խորթերոյ լինի պատճառն՝ նա պատեհ է, որ թէ պոմնով չլինի շալկել այրիկն զխորթերն՝ ի մաւր առնուլն, նա տան զխորթերն ի յազգն, որ հանգչին։
Ապա թէ ի յայրկանն գէշ բարուցն լինի, նա հայնց տուգնէն զայրիկն, թէ զիր կնիկն անպատեհ ծեծէ կամ քշտէ, զէդ երբ զաւտար կին ծեծէ՝ նա ծեծեն ու զնդանեն։
Եւ թէ չըղորդի, նա բաժնեն իրաւնաւք, որ ի յայր պեղծն չերթայ՝ եւ ի մահն՝ որ երկուքն մեռնի։
Եւ ինքն, որ ծուռն է եւ պեղծ, նա զամէնն կորսնէ եւ մէկայլն առնու։
[ՁԹ]
Եթէ այրիկն խեվ լինի ու պեղծ, եւ թողու զկնիկն, ու պէտ չլինայ արել իր բնաւ, ու կնիկն համբերէ է տարի, նա յառաջ պատեհ է որ կնկան ազգն բերեն զայն փեսայն, եւ յիրար տան իրաւնաւք՝ որ կամ ուննայ զկինն զէդ պատեհ է, ու կամ թողու եւ տայ գիր։
Ու դնեն առջեւ եպիսկոպոսին, եւ զկնաթողացն կարքն կրէ. եւ նա կարէ ամուսնանալ այլ այրկան։
- Նոյնպէս եւ թէ կնիկն պատահի պեղծ՝ է նա մէկ է իրաւունքն։
[Ղ]
Եթէ ուրդի, որ իրիք մի չար պատահմամբ խաբվի ոք եւ զհաւատ քրիստոնէութեանն ուրանայ, կամ ի ծուռ հերետիկոսութիւն կամ ի յայլ իրք ծռութեան ընկնի, նա չէ պատեհ որ այլ իր ուղղափառ կինն ի հետ իր կենայ, եւ կարէ բաժնվիլ յիրմէ։
Ապա թէ ազգ մի լինի՝ որ փաւշամնի, նա պատեհ է, որ հաւատարիմ կինն ջանայ ի յետն, եւ քանի ու կարէ յորդորէ զինք՝ որ դառնայ յըղորդն, ու շահի զինքն. նա մեծ վարձք ուննայ։
- Նոյնպէս եւ թէ կինն լինի՝ մէկ է։
[ՂԱ]
Եթէ ոք վասն բոզութեան զիր կնիկն սպաննէ՝ նա սպաննելն չէ հրամայած, այլ թողուլն. եւ պատեհ է խոստովանհաւրն, որ զսպաննաւղն տեսնու՝ նոյնպէս եւ զսպաննածն, ու իմանայ զիրենց կենքն. եւ թէ վասն անհաստատութեանն կամ տվայտութեան, կամ թէ այրն բոզրած էր ու պեղծ եւ նա վասն այնոր թողցաւ եւ եսպան զինքն՝ նա զէդ մեծ մարդասպան է պատեհ, որ զինք տուժի եւ զիր կարգն դնեն ու վճարվի զարիւնն. ապա թէ ոչ, որ նա զիրն աղէկ ունէր՝ ու անկարիք կայր՝ եւ զինչ ունէր նա յիր ձեռքն կայր՝ եւ ինք սպկիկ էր ի բոզրծութենէ, ու կու բոզնայր եւ զիր տունն ու զհալաւն այլոց կու վատնէր՝ նա այտոր դատաստանն եւ քաւութիւնն այլազգ է ու այլ թեթեւ։
Բայց՝ զինչ ցեղ եւ է, արեան պարտական է, եւ սահմանել պիտի որ քաւէ։
- Եւ այս հոգեւոր դատաստան է։
[ՂԲ]
Բայց ի մարմնաւորն այս է, որ թէ ոք զկինն եւ զցուլն ի յիր տուն խէչ իրար գտնու, ու սպաննէ՝ նա անդատապարտ է ի դարպսէ, վասն զի զիր վկայութիւնն ունի, որ հաւն կայր ի խէչն։
Ապա թէ զմէկն սպաննէ ու զմէկն թողու, նա զէդ մարդասպան դատեն զինքն վասն զի կարէ ոք ատել զմարդ, եւ բարուրք այնէլ որ խաբէ զինք իր կինն՝ ու բերէ յիր տունն ածէ, եւ սպաննէ զինք. եւ կամ թէ զիր կինն ատէ զոք, եւ յիր սիրելեացն հոգցի ի խէչն տայ երթալ, ու զկինն սպաննէ անմեղ զէդ մեղկան, եւ թողու զմէկալն։
Եւ ահայ մեղք ու վնաս։
Եւ այսոր բանիւ է սահմանած, որ երկուքն սպաննելն իրավունք է՝ ազատ ի դարպսէ։
Բայց՝ զինչ ցեղ եւ է՝ զեկեղեցոյն քաւութիւնն առնուլ պիտի, վասն զի արիւնհեղութիւն է։
[ՂԳ]
Ապա թէ կինն զայրիկն սպաննէ՝ մահադեղով կամ կախարդութեամբ կամ զինչ ցեղ ու լինի, եւ կամ թէ ցլու տայ սպաննել՝ նա սուրբ եկեղեցին ի հաւտ խնամաւք է գնացել ու կամատ քաւութիւն է դրել՝ հայնց զէդ երբ կինն զայրն սպաննէ ու զէդ երբ այրն զկինն։
Եւ յայտ տեղդ հասնի, որ եկեղեցին միապէս խնամաւք դատէ. բայց թագաւորաց եւ աշխարհաւոր աւրիննաւորաց չէ պատեհ զայտ այտցեղ թուլցնել. վասն զի թէ զայտ թուլութիւնդ ուննան կաննին՝ նա շատք մեռնին ի կաննոյ ձեռաց, ու առաւել հեծելվորքն՝ որ ուննան զգրաւղին ահն ու զչարկմուն, ու երբ յայնոր աղտին ու ի յիրենց տունն գան ի հանգչիլ՝ նա իր կինն զինք ի յիր անհոգութիւնն սպաննէ։
Ի յայս տեղս նաւմաւսն հայնց կու հրամայէ՝ թէ՝ մենք եկեղեցականքս հոգոյ դատաստան եւ խնամք եմք դրել աստ. եւ զմարմնաւորն դուք գիտացիք, որ դատաւորք էր երկրի։
Եւ այս է դատաւորաց սահմանն. կին՝ որ զիր այրն՝ որ իր գլուխ է՝ ջանայ սպաննել վասն իր բոզութեանն՝ նա պարտ է զինք չարաչար մահուամբ սատակել. վասն զի թէ մարդ զոք մի աւտար առանց դատախազութեան սպաննէ՝ նա զինք նորա փոխան չարամահ կու այնեն՝ Մովսէսի եւ այլ նախնի դատաւորացն, աւրինաւք. ապա այն որ զիր այրն սպաննէ՝ այլ զի՞նչ կրէ քան զչարաչար մահն արդար իրաւամբք։
[ՂԴ]
Եթէ ումեք կին ի բոզութեան բռնվի, եւ կամ մարդ ցուլ առ ինքն՝ նա պատեհ է ստուգութեամբ քննել զճշմարիտն՝ թէ կինն զցուլն է հարկել ու խաբել, թէ ցուլն զկինն։
Եւ թէ ցուլն զկինն լինի խաբել ու բերել ի յայլոց տուն՝ նա յայս տեղս աւրենքս դժար սաստ է հրամայէլ, զի գրել է որ մեռնի, կամ ի պակասն զձետն կտրեն, առաւել թէ ի կահրայ բան լինի այրել։
Ապա թէ անայր կին լինի լել, եւ խոստացել լինայ թէ՝ պսակվիմ ընդ քեզ, ու այնով լինայ խաբել զկինն՝ նա ճարն է որ պսակվի. ու եփ պսակվի՝ նա տուժանք չպարտի։
Ապա թէ կինն լինի խաբել զցուլն՝ նա խրատն ու մեծ տուժանք ի կնկանն դեհն է. ու այրկանն կամաւք խրատվի կինն՝ քանի նորա ձետն աժենայ, եւ այս քիթն լինի։
Նոյնպէս եւ թէ ընդ անասուն բռնեն. կտրեն զերկուքն զձուքն եւ զձետն, եւ ապա յեկեղեցին տան որ քաւէ։
[ՂԵ]
Եթէ ոք զկոյս աղչիկ բռնէ, եւ ուժ այնէ, եւ զինք ի յանձնէ հանէ՝ նա թէ խնամէխաւսւած լինի՝ նա դատաստանն զէդ կարգծին լինայ, որ գրեցաք։
Եւ թէ ոչ՝ նա տայ հաւրն յիսուն դրամ, ու պսակվի ընդ ինք անբաժնելի։
Ապա թէ չկամենայ՝ նա կտրեն զձետն։
Բայց պարտ է գիտել՝ որ երկրին բնակիչք ի պարոնին պահն են, եւ այն որ տառպել աղչիկ մի գտնու ու իր ուժ այնէ՝ նա պարոնին է ուժն։
Եւ ի յայտ տեղդ մեծ փնդռաւղութիւն պիտի, եւ հայիլ ի կտրճին ուժն ու ի յաղչկնին, եւ յոչ կամայն խրատումն այնել, եւ կամաւքն՝ ներումն։
[ՂԶ]
Եթէ ոք ատէ զկինն, եւ ասէ թէ՝ չգտայ զինք կոյս, եւ վկայնով սուտ ելնէ այրն՝ նա ծեծեն կուշտ վասն կնոջն քաշնացն, եւ տայ կնկան ազգին հարիւր դրամ տուգանք, եւ այլվայ զկնիկն առնու։
Ապա թէ իրաւ լինի այրիկն՝ նա աւրէնքն զմահ կու հրամայէ աղջկանն։
Բայց մենք եկեղեցականքս ներելով զբաժինքն կու տեսնունք պատեհ. եւ զաղջկինն իր ազգ թող գիտենան։
Բայց թէ կարէ դատաւորն ծածկել ու հաշտեցնել՝ նա իր կամ է. եւ թէ ոչ՝ թողու, եւ իր այլ կին առնու, եւ զայն ազգն այնեն զինչ ուզեն։
[ՂԷ]
Եթէ ոք անբախտի եւ հայնց անբժշկելի փնթի կին առնու՝ որ չկենայ ճար որ ի հուն ելնէ, կամ հայնց անգամ՝ որ չկարէ իր ոք տեվել՝ նա հայնց է հրամայած յաւրէնքս որ ջանայ վկայաւք դրացենացն եւ ազգին, ու երբ այլ չկարէ՝ նա առնու այրիկն սալքարուկ մի, ու գրէ ի վերայ՝ թէ՝ ես ֆըլանս, որ վասն իսայ պատճառանացս անճարկեցայ, ես կու ապահարզեմ ի յայս անուն կնկնէս, ու ազատ է յիմմէ, կարէ ամուսնանալ ում կամի. եւ տայ ի ձեռն, ու տայ զիր իրքն եւ զպռոյգն ի յինքն, ու վարէ որ երթայ. ապա ինքն այլ կին չկարէ առնուլ, քանի այն կինն ապրի։
Եւ թէ այն թողած կինն այլ այր առնու, ու մեռնի այն այրն՝ նա թէ կամենայ առջի այրն այլվայ առնու զինքն՝ նա չկարէ քաւել թէ եպիսկոպոսին հրամանաւք։
Ու թէ այս փնթոյս ու անսգամիս արձագելն վասն այնոր է սահմանած արձանագրով, որ ամէն ազգ պատճառանաց դատաստան կարէ ոք տանել կնկանն՝ ապա այս երկու պատճառնով բնաւ չկարէ։
[ՂԸ]
Եթէ երկու այրիկ յիրար լինան անցել ի կռիւ, ու կնիկ իշխէ ի մէջ մտել, որ մէկին աւգնէ ու խալապալայ այնէ եւ պատճառաւ որ մէկն զմէկալն ծեծէ կամ սպաննէ՝ նա կու հրամայէ աւրէնքս որ ձեռն կտրվի այն կնկանն, զի այն ում ուժն եղաւ ու ծեծուեցաւ՝ նա ի յայն կնկնէն ելաւ ուժն ու ծեծելն, եւ ոչ ի խսումէն։
Եւ թէ կենայ կին՝ որ այրկանն քըշտէ՝ նա զձեռն կտրեն. զի ոտքն գլխոյն է՞ր քշտէ։
Բայց թէ ներեն՝ նա զգինն տայ ըստ արժանեացն։
[ՂԹ]
Կարէ աւրինաւք քահանայն մկրտել զյղի կին, որ թէ մահու կարիք կենայ. բայց եւ զտղան այլ պիտի մկրտել, երբ ծնանի, զի չէ մաւրն մկրտութիւնն տղային ընդունած։
[Ճ]
Ի վերայ ամենայնի աւրէնքս զարձակելն լաւ կու հրամայէ այն կնանոյ, որ զայս պատճռնիս ուննան՝ բոզութիւն կամ կախարդութիւն եւ որ նման են սոցա. երբ այնով կեցցնէ այրն՝ նա թողուլ տան։
Բայց տարի մի ապաշխարել տան այրկանն, եւ ապա հաղորդի եւ կին առնու։
[ՃԱ]
Այնոնք որ աներկեղութեամբ զիրենց պսակով կինն թողուն՝ առանց բոզութեան եւ կամ այլ իրաւնաւք պատճառանաց կոխեն զեկեղեցոյն պսակն եւ թողուն զիրեանց կաննին՝ նա կու հրամայէ աւրէնքս որ եաւթն տարի եկեղեցոյն յամէն ընդունելութենէ եւ ի պահէն ի դուրս մնան, չհաղորդեն զինք՝ եւ ոչ ի մահ թողուն եւ ոչ ի կեանք։
Ապա թէ դառնայ՝ նա իր այնելոցն կարգ դնեն որ ապաշխարէ. եւ ապա յեկեղեցի մտնէ ու հաղորդի։
Եւ թէ յայն միջոցն այն թողած կինն մեռնի՝ նա բնաւ ոչ կարէ յեկեղեցի մտնել, եւ ոչ այլ կին առնուլ, ինչվի ութ տարի հայնց ապաշխարէ, որ զեկեղեցին հաւնեցնէ՝ զհինգն ի դուրս եւ զերեք տարի ընդ ներքս եկեղեցւոյն եւ ապա ազատ է։
[ՃԲ]
Եթէ ոք կին ուննայ, ու չկարէ ի հետն այրկութիւն այնել՝ նա չէ պատեհ որ կինն զինք ի փրթման թողու. թէ չէ՝ կարէ աւրինաւք այլ այրկան լինիլ։
Ապա եկեղեցովն կարէ կեցցնել՝ որ այր չէ, եւ առնու ազատութեան թուղթ, եւ այնով ամուսնանալ կարէ։
[ՃԳ]
Եթէ ոք որ բաւլաւճ լինի ի ծածուկ եւ խաբենայ ու կին առնու՝ նա յորժամ յիմնայ կնիկն զիր թափն, նա կարաւղ է որ մենակ երթայ յեկեղեցին եւ ասէ եպիսկոպոսին, եւ իրաւունք է որ տան իրեն զիր ամէն ընչիցն կէսն, որ երթայ իր այլ այրիկ առնու։
[ՃԴ]
Եթէ ումեք կին գոդենայ կամ աւերի ի ցաւոց եւ հաշիւ առնե ընդ իրիկն, որ տայ իր զիւր պետքն քանի որ ապրի. եւ ինքն առնու իւր այլ կին եւ տա թուղթ արձակման նորա նա օրէնքս դժար կու լինի որ այր չկարէ ամուսնանալ քաւել առաջինն մեռանի. եւ գ. տարի ապաշխարէ փոշիմանեն եւ որ չէ փոշիմնացած, նա կարէ ամուսնանալ անահ։
[ՃԵ]
Եթէ ոք իրաւնաւք հաշիւ այնէ ընդ ծնաւղք կոյս աղչկան, եւ առնու հանէ յանձէ՝ նա՝ իրք որ կամաւք է լել՝ նա տուգանք չպարտի. եւ անէ զինչ հաշիւ լինի արած ու պոման ընդ իրար։
Ապա թէ ընդ այլ ոք լինայ խնամէխաւսած աղչիկն՝ նա ծնաւղքն զնորա փաւշամնչէքն տան, եւ լմնցնեն զնրա պոմանն։
[ՃԶ]
Եթէ ոք առուգնայք այնէ՝ անպսակ՝ նա որդիքն բճեր լինին։
Ապա թէ բռնվին՝ նա զտանաւղին զձուքն եւ զձետն կտրեն, որպէս յառաջ գրեցաք վասն կուսիցն, եւ մնայ աղչկինն ի ծնաւղացն եւ յեղբարցն ի հրամանքն։
[ՃԷ]
Եթէ ոք զարկնէ պտղաւոր կին, եւ նա ձգէ զտղայն, եւ թէ դեռ անկերպարանք լինի եւ խլինք՝ նա կէս տղայի վճարէ ցհայրն, որչաք որ դնէ նորա զգինքն հայրն՝ եւ զինչ այլ աղչնաւք միջնորդեն։
Ապա թէ կերպարանք ուննայ տղայն՝ նա անձն ընդ անձին տուժի, թէ ընդ հայրն չհաշտի եւ ընդ եկեղեցի։
[ՃԸ]
Կու հրամայէ աւրէնքս՝ մարդ որ նոր կին լինի առել, նա ի կռիւ չերթայ ի հեծել, որ տարաժամ սուգ չլինի կնոջն. Զայս Մովսէս հրամայեաց Աստուծոյ բերանով։
[ՃԹ]
Եթէ աւագ սարկաւագի մահ հանդիպի՝ նա կինն չկարէ բնաւ այլ այրիկ առնուլ պսակով, նոյնպէս եւ թէ կինն մեռնի՝ սարկաւագն զէդ երէց է համարած։
Եւ եպիսկոպոս որ հրաման տայ կամ թուլացնէ զայս՝ նա ձգվի ի կարգէն։
[ՃԺ]
Եթէ իրիցու խնամութիւն հանդիպի այրկան ընդ աղչիկն՝ համարձակ ձեռնտալով՝ նա չկայ հրաման, որ վասն այնոր թէ յայլք հաճի, կամ թէ իր այլք շատ իրք տանին՝ նա կարէ փոխել զձեռնտվածն. քաւէլ թէ բոզութիւն այնէ, ու կեցցնեն ի վերայ առջնոյն։
Զինչ փաւշամնելոյ զրոյց կայ՝ թող առջեւ հոգան այրն ու կինն, առաջ որ մտեն ի յեկեղեցի. զի՝ թէ մտեն ու յետոյ փաւշամնին նա. այլ չկարեն ամուսնանալ. քաւէլ մէկն մեռնի ու երեք տարի ապաշխարէ փաւշամնածն. եւ այրն որ չէ փաւշամնած՝ նա կարէ ամուսնանալ անահ։
[ՃԺԱ]
Կու հրամայէ աւրէնքս՝ պսակ որ տղայի լինի, որ քան զտասնուհինգ տարին պակաս լինի՝ նա չէ ընդունած այն պսակն. եւ երբ զիր հասակն առնու, որ ԺԵ տարին լինի՝ նա կարէ թողուլ զկինն ու ասել, թէ ես չունէի զիմ հասակն ու չգիտէի. ու է իրաւ։
Քահանայ՝ որ զայս այնէ որ անհասակաց պսակ այնէ, եւ կամ զայնոք որ ակամայ՝ առանց յիրար հաճելոյ հավնել են բռնադատութեամբ ազգացն՝ պսակէ՝ նա զկարգն կորսնէ։
[ՃԺԲ]
Կին՝ որ առանց եկեղեցւոյ եւ առանց հրամանաց եւ մեծ պատճառանաց, որ հաւնեցնէ զդատաւորն, թողու զայրն ու փախչի՝ նա իրաւունք է, որ բռնեն զինք եւ ի յիր այրիկն տան, որ յաւիտեան ծառայ ուննայ զինք ու այնէ զինչ իր պիտի, զարթ ի ծախելոյն եւ ի սպաննելոյ եւ ի բաժնելոյ։
Զի այդ բոզութեան պատճառ է. ապա հրամայած է յաւրէնքս, որ ծախել այլ կարէ զինք այրիկն։
Ապա թէ տեսնուն. որ վասն այրկանն պղծութեան լինի, եւ կինն, որ փախաւ՝ ի հարկից տեղ գնաց առ իր ազգ՝ նա զայրիկն աղէկ ըղորդեն դարպսու սասատով եւ եկեղեցոյն, ու երեշխաւոր տայ որ այլ չայնէ, եւ ապա հաշտեցնեն զիրենք։
Ապա երբ փախաւ՝ թէ բոզցել լինայ, եւ կենայ յայրկանն ի վերայ այլ պատճառ՝ նա հաշտեցնելն է կամ բաժնելն, ապա ոչ կաշառաւք եւ ոչ ծռութեամբ, զի որ ծուռն է՝ նա ինք տայ Աստուծոյ պացխուն. եւ կանոնքս ըղորդ է։
[ՃԺԳ]
Կին՝ որ վասն մեղաց ի ծառութեան տարվի կամ ի յայլ ինչ որ նման է սորա... զի արք կանայս առնին եւ կանայք յարանց եղեն... բայց զինչ ցեղ ու է, երբ գայ՝ նա զիր կինն անսղալ առնու. ապա թէ մէկայլ այրկէն տղայ կենայ՝ նա ի հայրն տան. եւ ինք զիր կինն առնու անպատճառ, քաւէլ թէ չլինի եկեղեցոյ կամ։
[ՃԺԴ]
Եթէ այր կնկան հանդերձ հագնի՝ նզոված է, եւ թէ կնիկ զայրկան՝ նոյնն է. ի Մովսէս է սահմանած։
[ՃԺԵ]
Եթէ ոք ծառայ շահի, եւ կամենայ ընդ ինք պսակուիլ՝ նա պատեհ է, որ խ աւր թողու զինք, որ զիր ծնաւղքն լայ. եւ ապա կազմէ զինք քրիստոնէական հաւատով, եւ մկրտէ, ու հագնի զքրիստոնէութեան զսգեստն. եւ ապա պսակվի, եւ ուննա զինք հալալ։
Ու թէ ատէ զնոյն կինն՝ նա չկարէ ուննալ զինք զէտ ծառայ, ապա ազատէ զինք, բայց ոչ առանց բոզութեան պատճառանաց. զի երբ կնքած պսակուեցաւ՝ նա զէտ քրիստոնէի մի այլ է պսակուն հաշիւն։
[ՃԺԶ]
Կու հրամայէ աւրէնքս դատաւորաց եւ համաւրէն ունաւղաց աշխարհի, որ զայնոց՝ որ ի հաւրէ յորդիք կամ ազգաւ գոդի կամ պիսակ՝ կամ պեղծ բորոտութիւն ուննան՝ նա զայնպիսեացն խափնեցնեն զխնամութիւնն, որ ոչ առնուն եւ ոչ տան իրենց բնաւ կին. զի թէպէտ եւ բժիշկքն ի պատահմանէ ասեն փոխիլ, բայց ի սերմէ է ճշմարիտն, ու չպիտի զառողջ սերմն՝ որ ի հաւրէ լինի մնացել՝ ի յախտաժէտն խառնել եւ աւերել զմարդկութեանն ազգս։
Եւ ոք զայնոք ի շենամէջ պարտ է թողուլ բնաւ, այլ ի յետ՝ յիւրեանց սահմանած բնակութեանն։
[ՃԺԷ]
Եւ ոչ է պատեհ՝ որ երկու կոյր զիրար առնուն. քաւէլ մէկն աչաւք լինի, որ կարէ զտղայն ի հուն հանել, որ մէջն լինի։
Նոյնպէս եւ զմունջն ոչ է պարտ ամուսնացնել բնաւ, զի տղայ չհանէ ի հուն։
Զայս այսպէս սահման հրամայեաց աստուածային աւրէնքս։
Ժառանգութիւն Հայրենեաց
[ՃԺԸ]
Կու հրամայէ աւրէնքս, որ երկու քոյր մէկ եղբաւր բաժին առնուն. զի երկու աղջիկն մէկ կտրիճ է համարած, եւ կինն կէս այրկան է համարած յաւրէնքս։
Բայց թէ կտրիճ չկենայ, եւ փեսայ լինի առած ի տունն՝ նա փեսայն իր կնովն որդոյ տեղն ունին, եւ պիտի որ զէդ որդոյ առնուն ի տանէն եւ ի տեղոյն եւ յընչիցն բաժին զէդ երկու քուրոջ։
Բայց երբ որդի չկենայ՝ նա անճարակութեամբ դստերքն այսցեղ ժառանգեն, երբ հայրն չայնէ դիաթէկ. ապա թէ դիաթէկ այնէ՝ նա զինչ գրուաւ ի հաւրէն՝ նա յայնոր այլ ոք չկարէ յաւելցնել եւ կամ պակսեցնել։
Եւ թէ կարգածք կենան ի դստերացն ի յայլ տուն՝ նա այնոք երկու քոյրն մէկ քուրոջ բաժին առնուն իրենց։
Եւ թէ որդիք կենայ դստերացն, կամ զինչ ու լինին՝ փեսայ կամ այլ ոք, որք՝ ի դուրս են ի հաւրն սերմէն՝ նա այնոնք ժառանգ ոչ լինին. եւ ոչ թոռն որ ի դստերէն լինի, զի այն ի յաւտար սերմէ է. նոյնպէս եւ քեռին եւ քվոր որդին եւ մաւրաքոյրն։
Եւ թէ գրէ կտակ, եւ զիր ծառայն իւր ժառանգ դնէ՝ նա կարաւղ է հայրն զանհնազանդ որդիսն զրկել, եւ ծառայի տալ ըստ իր կամաց։
Բայց սուրբ թագաւորքն, որ զառաջին նաւմաւսն գրեցին եւ սահմանեցին, նա զայս իրենք վասն հարկեւորելոյ զպարոնն, գրեցին՝ որ պարոնին գիտելովն եւ կամովն լինի, որպէս յառաջ կարգեցայք ի գիրքս։
Բայց ի վերոյ գրեալ ժառանգութիւն դստերացն՝ հաւրեղբարք եւ հաւրեղբաւրորդիք չունին բաժին, երբ դուստր կենայ։
Բայց թէ կարգած եւ բաժնած դստերն լինի ժառանկ՝ նա հաւրեղբայրն մէն ի չորք բաժնէ զմէկն առնու, եւ ոչ հաւրեղբաւրորդիքն։
Եւ թէ կինն մայր լինի որդոց ու թէ աւտար մաւրու՝ զիր պռոյգն եւ զմահրն առնու, եւ թէ պիտի՝ կենայ ի խէչ որդեցն. ու թէ ոչ՝ նա ելնէ առնու իր այրիկն եւ զինչ կամի՝ զայն այնէ։
Եւ այլ հրամայէ աւրէնքս, որ այս հայրենէտրութիւնս ի հաւրն դեհաց ինչվի չորս երեսքն յիշվէ. թէ ոչ որդի կենայ եւ ոչ դստերք եւ ոչ ի նոցանէ թոռունք՝ նա յեղբայրն եւ յեղբաւրորդիքն հասնի, ինչվի յիրենց չորս երեսք թոռունքն. եւ թէ այսոք չկենան՝ նա ի հաւրեղբայրն եւ ի հաւրեղբաւրորդիքն ի չորս երեսքն յիշվէ հայրենէտրութիւնս։
[ՃԺԹ]
Կանանց ժառանգութիւն՝ նա այս է հանցեղ այլվայ զէդ մեկայլս, զոր այրկանն գրեցաք։
Բայց թէ կտրիճին թոռ կենայ՝ եւ ուրդի, որ թոռինն հայրն չկենայ, նոյնպէս եւ թէ յաղջկանէն կենայ թոռ՝ եւ մայրն չկենայ՝ նա թոռունքն ժառանգեն. եւ ուր ոչ կենայ՝ մաւտեւորն։
Ապա թէ թոռանց հայրն կենայ կամ մայրն՝ նա որդի եւ դուստր ի մաւտ է քան զթոռն ի ժառանգութիւն. եւ այլ ի յետ ի յիր յազգն երթայ. եւ թէ այսոք չկենան՝ զոր գրեցաք։
Ապա թէ թոռունք չկենան՝ նա երբ հայրն կենայ՝ նա հայնց ժառանգ է հայրն որդեցն, զէդ որդիքն հաւրն՝ անդիմադարձ. եւ ոչ մաւրն, զի զմաւրն գրեցաք զբաժինն։
Ապա թէ կինն աւտար այրիկ լինի առել, եւ չկենայ տղայ՝ նա ի կնկանն ի յընչիցն ի չորք բաժնէն զմէկն տան այրկանն, թէ կալել լինի զայն զկնիկն, եւ ի յանձնէ հանել. ապա թէ ոչ՝ նա զիր իրքն մէն առնու ու ելնէ։
Զբաժինքն այսպէս արա, որ ըղորդ լինի.
Զամէն իրքն բովանդակ մթխալ մի հաշվէ, ու մթխալն զ դանկ ի հաշիւ է. ու հաշվէ, թէ մայր մի կենայ ի տունն եւ աղբայր մի ու քոյր մի՝ նա դու զերկու դանկ ու կէսն աղբաւրն տուր, ու զմէկայլ բ դանկ ու կէսն քեւերն, եւ մնայ դանկ մի՝ զայն մաւրն տուր։
Եւ երբ կարգած քուրվտի կենան՝ դու զերկուքն մէկ աղբայր հաշվէ, եւ երկու դանկ ու կէսն աղբաւրն է, եւ երկու դանկ ու կէսն երկու քուէրցն եւ դանկ մի մաւրն։
Եւ յայսոր վերայ երթայ բաժինքն՝ ի շատն եւ ի քիչն՝ յերկու քոյրն եւ եղբայրն եւ ի մայրն։
Այս ամէնս անճարակութեան ճարակ է գրած, որ թէ դիաթիկ չայնէ հայրն. զի թէ դիաթիկ այնէ՝ նա ամէնն ջրեցաւ, եւ այն է զոր հայրն տայ։
Բայց չէ իրաւունք, որ զհարսնից ծախքն ի յորդից բաժինն հաշվին. ու թէ չկենայ առել կին որդին՝ նա զիր հարսնից ծախքն ի խառն միջեւնէն ի յետ հանեն բայց զաղջկներոյն պատեհ է հաշվիլ ի յիւրեանց. բաժինն, զի ի յաւտար տուն կու գնան. եւ այս է իրաւունքն։
[ՃԻ]
Երբ եղբարք կենան ու յիրարմէ բաժնվին՝ նա պատեհ է, որ իրենց հաւրեղբաւրովն ու քեռոյն տեսովն լինի, որ յառաջ յընչիցն եւ ի հալծնացն իւրեաց կաննոյն բաժին հանեն, ու ապա զիրենցն՝ զոր պատեհն է բաժնեն։
Բայց զանդրանիկն Աստուած է հարկեւորել, եւ պատեհ է, որ ի հաւրն ի տեղն նստի, եւ երկու բաժին առնու։
Եւ թէ ծախէ եղբայրն զիր բաժինն՝ նա պատեհ է, որ ամէնն յիրաց վերայ բաժնեն ըստ գնոյն, եւ ոչ մէկն միայն, բայց սիրով լինի։
Իրավունք Ծնաւղաց եւ Որդոց
[ՃԻԱ]
Այլվայ կու կրկնաբանէ աւրէնքս եւ կու պնդէ, որ այն հայրն՝ որ շան պէս զիւր միջաց բերած որդիքն ուրանայ, եւ չսնուցնէ ու ի չափ հասակի բերէ, եւ ապա աւրէնութեամբ բաժնէ յիրմէն, հայնց որ կարենան ապրել՝ նա դատի յԱստուծոյ։
Եւ այն որդին որ զսնուցանաւղ եւ զդարմանաւղ հայրն ուրանայ, եւ թողու զինք, ու առանց աւրհնութեան եւ առանց կամաց հաւրն առ այլք երթայ՝ նա այլ խիստ այն է անիծած յԱստուծոյ եւ յաւրինաց։
Զի գրեալ է յաւրէնսն, որ՝ դեռ թէ որդին արհամարհէ զհայրն եւ ի յուխտ եւ կամ աստուածպաշտութեան կարգ երթայ՝ առանց հաւրն հրամանացն նա նզոված է յԱստուծոյ եւ յաւրինացս։
Զի թէպէտ եւ Քրիստոս հրամայեաց թէ՝ որ ոք եթող զհայր կամ զմայր, եւ զայլն որ ի կարգի՝ բայց կու հրամայէ աւրէնքս որ զէդ ինք Քրիստոս հաւր կամաւ արար զինչ եւ արար յերկրի՝ նոյնպէս եւ որդին պատեհ է որ զինչ այնէ՝ հաւրն կամաւք այնէ. թէ ոչ՝ նա չէ ընդունելի առաջի Աստուծոյ եւ նզոված է։
[ՃԻԲ]
Կու հրամայէ Մովսէս Աստուծոյ բերանով՝ թէ որ քըշտէ հաւրն եւ իր մաւրն՝ նա մեռանի, կամ անարգէ կամ բամբասէ՝ մեռցի, քաւէլ թէ տղայեկ լինի հայնց, որ իսկի չգիտենայ թէ ինչ արար, եւ իր ծնաւղքն եւ որ տեսանն չհամարեն ընդ սգայութենէ՝ թէ չէ, որ ի դարպսու դատաստանն ելնեն ծնաւղքն՝ նա անհնար է իրաւնաւք մեռնի։
[ՃԻԳ]
Հարցանէն յաւրէնքս վասն անընկմահու՝ թէ լինի իրենց թաղումն կամ պատարագ. նա կու հրամայէ թէ՝ աղէկ բարակ հետաքրքիր պիտի լինել, զի անընկմահն ի բազումս բաժնին են, որ ի խելք են, ու իրենց կամաւ կու մեռնին՝ եւ զայնոք բնաւ ոչ թաղման արժանի այնէլ եւ ոչ պատարագի. եւ են որ ի յիրենց խելացն ի դուրս վասն ցաւոց՝ նա զայնոց կարգն պատեհ է կատարել։
Բայց զազգն եւ պահաւղքն դատեն եւ քաւել տան, եւ այլ ի վերայ այսոր ըստ մահուանն լինի ու իրաւունք։
[ՃԻԴ]
Եթէ որդի՝ որ աւրինաւք ի մահապարտութիւն ընկնի՝ նա հայրն ի յայն չէ պատեհ, որ բռնվի, եւ ոչ եղբայր վասն եղբաւր. հայնց որ, դեռ թէ հայրն կամենայ զինք պատրան տալ որդւոյն ի մեղանքն՝ նա չէ պատեհ առնուլ. ապա դատաստանս հրաման տայ՝ որ զամէն մարդ իր գլխովն սպաննեն։
Բայց որդիքն ի հաւր մահապարտութիւնն բռնվին՝ այնոնք, որ յետ անհաւտութեանն են ծնած, նոյնպէս եւ կինն. ապա այնոք որ յառջեւ լինի ծնած՝ ազատ են, մահ չպարտին, եւ կան համարձակութեամբ։
Վասն Գրաւեոյ եւ Այլցեղ Ստացուածոց Իրաւանց
[ՃԻԵ]
Կու հրամայէ աւրէնքս թէ՝ մի դներ պռիստիմոն եւ մի գրավ վասն քո... երկու երկնաքարերի թէ որ է լավ կամ կտրուկ։
Ապա թէ դնես՝ դու վճարէ, վասն որ չլսեցիր իմոյ խրատուս։
[ՃԻԶ]
Եթէ քեզ ոք պարտք պարտենայ՝ նա մի մտեր ի յիր տունն՝ որ ընդ ներքս ուր էր գրաւկանն գրաւկնել. զի աւրէնքն զայնպիսի այնելիքն հաւնաւվորումն է համարել. քաւէլ թէ դարպսուն հրամանաւք եւ թէ դեռ ու մարդ այլ ուզես ի հետդ՝ նա պատեհ է։
Ապա ի դուրս կարես գրաւկնել զինքն զինչ ցեղ ուզես բայց ամենեւին լուծք եզանց չէ պատեհ գրաւկնել, զի գոյացութեան եւ ապրնաց է պատճառք. նոյնպէս ոչ ձի եւ ոչ սիլահ, զի կռվոյ եւ ծառութեան ի պէտք է ի պարոնութեանն ի կարիքն։
Եւ այլ իրվիտ ի քո հրամանքդ է ամէնն. ի քո լաւն է, թէ մեր խրատուս լսես։
[ՃԻԷ]
Գրած է յաւրէնքս, որ թէ ոք գրաւով զմարդոյ տուն կամ զտեղ կամ զհայրենիք շահի՝ նա տէրն որ կորոյս, թէ յիմեցնէ ի յինք չտալով, հայնց որ հարկ լինի իր, որ ի դարպաս երթայ ու դարպսով առնու, նա չէ թէ զայն մէն կորսնէ զոր կորոյս, ապա ու զյիմեցնելոյն զխաստն վճարէ, զամէն աւուր, զոր յիմեցուցել լինայ. քաւէլ թէ պարոնութեան հրամանաւք լինայ այրել զյիմեցնելն եւ դարպսով։
Այսցեղ լինի եւ թէ կենդանի իրք լինի գրաւն եւ թէ ի հանդերձից կամ այլ իրք զինչ ու լինի՝ նա պակասն ի յայնոր քսակն է, որ կորոյս եւ ի վերայ յիմեցնաւղին, որ վճարէ զխաստն զամէն աւուր, զոր յիմեցուցել լինայ։
[ՃԻԸ]
Եթէ ոսկի կամ արծաթ կամ անասուն կամ ինչ այլ իրք որ լինի կորուսած, ու տէրն վկայ բերէ կամ երդնու որ իւր է ու կորուսել է նա իրաւունք է, որ մէնակ առնու զիր իրքն։
Եւ թէ ունաւղն իրացն ուրանայ ու ասէ՝ թէ չէ, իմ է, հանչաք ու տէրն իրաց ի հարկ ընկնի որ երթայ վկայ բերէ եւ վկայնով եւ դարպսով կեցցնէ, որ իր է իրքն եւ առնուլ տէրն զիրքն՝ նա պատեհ է, որ զայն գտնաւղն զէդ զգող դատեն որ սուտ ուրացաւ եւ հանչաք չորս ի դարպասն տուգանք տայ։
[ՃԻԹ]
Եւ թէ ոք չարկամ յիշվէ ումեք իրք տանի, եւ հանդիպի երթալ այլվայ շահել կամ դարձնել զիրքն, նա կու հրամայէ աւրէնքս որ ամէն իրաց տէր, որ զիր իրքն ճանչէ եւ կեցցնէ վկայնով եւ երդմամբ որ իւրն է իրքն՝ նա առնու անյապաղ զիր իրքն. եւ պարտական են թագաւորք եւ զաւրագլուխք՝ որ զիրենց երկրին վզենն մենակ դարձնեն ի ճանչաւղն։
[ՃԼ]
Եւ թէ լինի որ տեղոյն կամ տանն կամ իրացն տէրն ասէ ընդ մարդ, թէ՝ ձգէ կրակ կամ կոտրէ կամ արա զինա բանն՝ զինչ ու լինի, եւ ճորտն այնէ՝ նա չպարտի ճորտն իրք, պարոնին է մեղանքն՝ որ զվզենն վճարէ։
Ապա թէ առանց հրամանաց այնէ՝ նա վճարէ այն որ արարն։
Նոյնպէս եւ թէ անսուն կոտրէ կամ կորսնէ կամ պակսեցնէ՝ նա վճարէ. զի կու հրամայէ աւրենքս՝ թէ երբ զգրաւկնուն կամ զպռիստիմոնին վճարն հայնց ուժով կու տայ առնուլ, նա որչափ եւս առաւել զկորսնելոյն կամ զվատնելոյն հրամայէ վճար լինել, մանաւանդ այն, որ պարոնին այնէ զպակասութիւնն, որ զիր ապրանքն կենա ու ուտէ։
[ՃԼԱ]
Եւ այլ կու հրամայէ աւրէնքս, որ զայրի կնիկ չիշխէ ոք գրաւկնել վասն պարտուց, ապա դարպսու տեսովն վճարվի զիր պարտքն. զի չէ թէ ուժն զոր կու այնէ՝ այն կնկանն է, այլ դարպսուն է, վասն այնոր որ ամէն այրի ի դարպսուն պահն է։
Իրաւունք Վաճառականաց
[ՃԼԲ]
Եթէ ոք մի տուն վաճառէ՝ ծախէ կամ գնէ պարսպաւոր քաղաքի ընդ ներքնէ՝ նա յիր պոմանն թող լինի իր վճարն. եւ թէ չլինի, ու տարի մի յիմէ՝ նա կարաւղ է տան տէրն այլվայ առնուլ զիր տունն, եւ զնորա՝ զինչ որ տուել է՝ նա դարձցնէ։
Ու թէ տանն ծախաւղն մեռել լինայ ու կամ գնաւղն՝ նա որդիքն եւ ազգն կարեն դարձցնել հետ տարոյն։
- Բայց դատաւորքն պատեհ է, որ հային ի յայն գնաւղն, թէ յաղքատութենէ լինի պատճառն՝ նա ներելով այնեն դէպի ի հարուստն։
Ապա տուն, որ պարըսպի ընդ դրուցէ լինի, նա այնոր հաշիւն զէդ արտի կամ գետնի մի է համարած, ու այնոր ծախելոյ վճարն մենակ լինի, որ ի յայն պոմանն վճարեն յոր դնեն։
Ու այն որ ի քաղաքի ներքսեւ է՝ կարէ համբերել տարի մի ու այլ աւելի։
[ՃԼԳ]
Ապա ջաղացք եւ խանութք եւ հայնց իրք, որ կապալ բերէ՝ նա չէ պատեհ որ յիմէ վճարն, ապա վճարէ կամ մենակ դարձցնէ, քաւել թէ տիրոջն կամաւք լինի յիմելոյն պոմանն։
[ՃԼԴ]
Եւ անասնոց չորքոտանեաց վաճառն պատեհ է, որ երեք վկայից առջեւ լինի հաստատած, որ չլինի գողունի՝ կամ ի հնոյ կաղ՝ կամ փըքոտ կամ որ ի գետ նստի եւ չանցնի ընդ կարմուջ՝ կամ հաւկուր՝ կամ քշտան՝ կամ հարուն։
Զի թէ գողունի լինի ու գտվի, ինչվի տարի մի ի յետ դառնայ, նոյնպէս եւ թէ քշտան լինի ու բեռին գրաստ լինի՝ նա դառնայ յետ կամ ի գնոջէն ի վայր երթայ՝ որն որ պատեհ լինի ու հաւնի ունաւղն եւ դեռ իրաւունք է, որ գողունին ամէն դառնայ, զէդ որ գտվի տէրն, թող առնու, եւ նա զիր դեկանն ի ծախաւղէն առնու անյապաղ, եւ դատաւորն զգողն հոգայ։
[ՃԼԵ]
Բայց ըղորդ գրաստնոյ վաճառն այս է, որ եաւթն աւր փորձէ, թէ հաճի՝ նա իր է անդարձ, եւ թէ ոչ՝ նա ի յետ տայ։
Եւ եզին որ լինի վաճառ՝ նա նոյնպէս եւ այս վկայաւք եւ պոմնով պատեհ է որ լինի, որ տանի փորձէ ի լուծ՝ ի արաւր՝ ի սայլ, եւ ի բեռն եւ յամէն իրք, որ չլինի արատաւոր, զէդ որ ի մէկայլն գրեցաք, եւ ոչ գողունի. զի կու հրամայէ աւրէնքս, որ թէ ինչվի տարի մի ի յայն պատճռնին գտվի՝ նա դառնայ ի տէրն, եւ առնու զիր դրամն։
[ՃԼԶ]
Նոյնպէս եւ կովն. թէ քշտան լինի, կամ ամուլ՝ նա դառնայ յեաւթն աւուրն փորձէն եւ ի պոմանն, որ դրվի ի վերայ։
[ՃԼԷ]
Եւ որ հող կամ գետին վաճառէ, թէ վասն տառպելութեան, որ ծախէ զիր գետինն, եւ գայ իր դրացին եւ ընկերն ու գնէ՝ նա ի պոմանն է իր համբերելն։
Ապա թէ հարուստ է ու զատական՝ նա մենակ պարտի այնել զվճարն ի ժամ. զի թէ տարին լմնայ, ու չլինայ վճարել, նա ի վճարն կարէ առնուլ զիր հողն այլվայ, ու տայ զինչ տւել լինայ ի գնողէն, թէ իր պիտենայ. զի վաճառին վճարն է հանած մանավանդ այնոց, որ վասն սննկութեան կու ծախեն զիրենց իրքն. զի ինչվի յեօթն տարին կարեն փնդռել ազգականքն՝ դարձցնել եւ կամ վճարել, եւ եօթն լուկ գրեցաք. թէ չէ՝ յորդից յորդիք, կամ վճարի գինն թխթով եւ վկայաւք, կամ դառնայ ծախածն։
Եւ թէ ոչ վասն տառպելութեան, այլ իրք պատճառի լինայ լել վաճառն՝ նա մէկ տարին է պոմանն։
[ՃԼԸ]
Եւ որ մեղուք վաճառեն, նա թէ աշունն լինի՝ նա մեղրովն զէդ որ կայ ծախեն, կամ կըշռով դնեն պոման, կամ կոթրու։
Թէ պոմանն կըշռով լինի, ու թէ պակաս լինի՝ նա ի գնողէն ի վայր երթայ, կամ վճարէ զպակասն. զի խաբէութիւն չպիտի։
Ապա թէ աւելի լինիլ կոճակն՝ նա գնաւղին բախտն է, չդառնայ։
Թէ ի գարուն լինի ծախն՝ նա քսան աւր փորձէ գնաւղն, եւ զվճարն ընկերաւք եւ վկայաւք տայ ի պոմանն՝ զինչ ցեղ զուժն ու զելումուտն տեսնուն զմեղվացն։
Եւ թէ գնէ ի հայնց ժամ, կամ ծախէ ծախաւղն, որ չուննայ ելումուտ, նա անցած լինի, նա երբ ժամն գայ՝ նա ի ծախաւղն դառնայ. բայց ի վկայքն եւ ի պոմանն է հասել. թէ ի կերակրոյն կամ ի տարոյն պեղծութենէն անցնի՝ նա գնաւղին է։
[ՃԼԹ]
Ով աման կամ անաւթ ինչ վաճառէ - զկարասն յառաջ կու գրենք - որ թէ ի նոյն տարին որ գնեց զիր գինին ամբողջ պահէ՝ նա լեալ է բարի։
Ապա թէ ոչ, նա թէ ընդ վատ լինելոյ կամ վատ թրծելոյ փթրի՝ նա վճարէ ծախաւղն զկարսի գինն եւ զգինոյն կէսն։
Ապա աղէկ պիտի իմանալ՝ որ դըրուստ ի վատ թրծելոյ լինայ պատճառն, եւ ոչ ի դիպելո կամ ի յայլ իրաց. թէ ոչ զամանն մէն վճարէ, նա հերիք է։
Եւ այսով երթայ իրաւունքս ի յամէն ազգ աման՝ զինչ ու լինի։
[ՃԽ]
Վասն այգեց եւ այլ ազգ ծառոց զինչ ու լինի, ու թէ ոք ծախէ կամ գնէ՝ նա թէ գնէ, եւ այն տարին զբերն սղալի, նա վասն այնոր չունի պացխուն ծախաւղն, զի ի գնաւղին ուսն է։
Բայց ժ աւր պատեհ է որ գնաւղն տեսնու եւ զիր թըտպիրն առնու. ու ի հետ ժ աւուրն, երբ զգինն վճարէ՝ նա ի հաւն այլ փաւշամնիլ չկայ բնաւ։
[ՃԽԱ]
Վասն ջաղցնոյ եւ այլ այնցեղ իրաց, երբ գնէ ոք վկայաւք եւ հաստատէ թղթով՝ նա այլ չկարէ փաւշամնիլ՝ ոչ գնաւղն եւ ոչ ծախաւղն, քանց ամէն կազմութեամբն՝ գնաւղինէ թէ շահի եւ թէ վզենկի, թէ կոտրի թէ այրի. նոյնպէս եւ թէ նաւ է՝ թէ տուն՝ թէ զինչ ու լինի իրք. ու թէ գողընվի իրք՝ նա նոյնպէս գնաւղին է։
Բայց այրեցմանն վզենն ու տուգանքն այնոր է՝ որ պատճառ լինի այրեցման։
Եւ յայսոր վերայ երթայ այսպիսեացն իրաւներն։
[ՃԽԲ]
Կու հրամայէ Մովսէս Աստուծոյ բերանով թէ՝ մարդ որ զիր ընկերն խաբէ ու զարատ իրքն ընդ աղէկին ծախէ՝ նա անիծած է, ու դառնայ վաճառն եւ փոխն։
Եւ արատն այսոքիկ են՝ որ քըշտան լինի, կամ հարուն, լամ աւեր ծածկած ի մարմինն՝ որ մէկայլն չկարենայ ի ժամն տեսնուլ. ապա թէ տեսնու, եւ այպովն գնէ՝ նա իր է անդարձ։
Բայց թէ ընդ ծուլութենէ չփնտռէ գնաւղն զիրքն, եւ ի ծալն կենայ աւերն՝ նա գնաւղին է. զի է՞ր չէր ի հայիլ զգումաշն։
Բայց ամէն ծախաւղ պատեհ է, որ ի նզովիցն Աստուծոյ վախէ ու զիր իրացն նա է զարատն, եւ յայնկից ի վեր չկարէ գնաւղն դարձցնել։
[ՃԽԳ]
Պարտ է գիտենալ, որ զվաճառացն եւ զպազրնոյն սահմանն ի քաղաք եւ ի դուրս՝ պարոնութիւնն սահման է զիրաւունքին՝ զչափն եւ զկշիռն եւ զայն յայսպիսեացս. եւ դուքերն եւ մուխթասպնին ի վերայ այսոր սաստելով ըղորդ պահեն. եւ զայնոք որ ծեծնաւք չըղորդին հետ երեք դարպայի քըշտանացն՝ նա ի պարոնն կամ յերեսփոխանն բերեն, որ ի վերայ մեղանացն խրատել տայ կամ խոռել կամ մեռցնել։
Բայց այնոց որ զկշիռն կամ զչափն աւիրեն՝ նա այս է որ չորեքկին վճարեն, եւ խրատեն զիրենք ի դռան, որ այլքն վախեն։
Եւ զայնոք, որ դրամ քըշտեն կամ դրամ հարթեն՝ անխեղճ առ պարոնութիւնն՝ զձեռք կտրեն ի պակասն։
Եւ ուր վաճառ լինի՝ նա զկապալն առնուլ պատեհ է, եւ զբաժն. բայց ուր ծախ չլինի՝ նա չէ իրաւունք բաժ առնուլ. քաւել թէ ահուտ ճանպահ լինի, որ վասն պահելոյն իւրենց իրաւունք առնուն ի վաճըռկներոյն ի ճանպահն. թէ ոչ՝ նա կապլնին թագաւորաց տըվաւքն պատեհ է որ երթայ։
Բայց կու հրամայէ աւրէնքս՝ որ այն ծախաւղն, որ խաբէ զանգէտն ու իր սուղ իրք ծախէ, նա զենք զէդ գող ու անհաւատ դատեն, զէդ որ գրել ենք վասն գողերոյն։
Եւ զհացի ու զգինոյ եւ զայլ հնգերաց նեհն՝ պատեհ է, որ թագաւորն ժողովէ զիր զամէն գաւառապետք եւ իշխանք ի յամենայն աշուն, երբ տարոյն մուտքն մտէ, որ քննեն եւ տնտղումն այնեն ի մուտն եւ ի տարին եւ ի կանուխն եւ յանագան, եւ նեհ դնեն ծախուն զպատեհվորն ի վերայ չքաւորութեան տարոյն եւ լիութեանն, որ ոչ ծախաւղքն զրկին եւ ոչ գնաւղքն, եւ հովվի աշխարհն. վասն զի նեհն է, որ կու կեցցնէ զամէնն. եւ այս թագաւորացն է շալակ, եւ Աստուած յիրենցմէ խնդրէ զամէնն. զայս Մովսէս կու հրամայէ։
Բայց մեծ իշխանք եւ փոքունքն եւ իմաստունք բնակիչք աշխարհին պարտին յորդորել միշտ զթագաւորն եւ իրենք զիրար՝ ի յայս ուղիղ սահմանիս պահելն։
Զի այսով հաշտի Աստուած ընդ աշխարհս եւ այլ շատ տայ զբարին։
Եւ գիտել պարտ է, որ այլ հալալ կումաշ չկայ եւ ոչ մուտք՝ քան զայն, որ մարդ իր թրովն շահի յանաւրինաց ծեծ, որ թէ ծախէ զիր բաժինն կամ տայ՝ նա ընդունելի է առ Աստուած եււ առ մարդիկ։
Բայց թէ ըղորդի բաժինք չբերէ առ պարոնութիւնն՝ նա գող է, ու հարամ է, զինչ պահէ. ապա իր ըղորդի բաժինն է իր հալալ։
Եւ վաճռնոյն սահմանն այս է՝ որ երկուքին կամաւք լինի եւ վկայաւք։
Թէ հայրն ծախէ հայրենիք՝ նա պատեհ է, որ որդեցն կամաւք լինի իրենց ելնելն ի ժառանգութենէն. նոյնպէս եւ թէ որդիքն ծախեն՝ նա հաւրն եւ հաւրեղբարցն ու քոյրվտոցն կամաւքն, զի թէ կամաւք չլինի՝ նա թէ եւ թուխթ ու ձեռնգիր լինի տված՝ նա ըղորդ ժառանգութիւնն չխանծրի եւ յորժամ գան ի դատաստան, նա առնու անսղալ։
Նոյնպէս եւ թէ որդի առանց հաւրն ու եղբարցն եւ կամ քոյրվտոցն կամաց եւ աւտրէ եւ ծախէ. ապա որ կամաւք եւ աւտրէ ու ձեռնգրով ծախէ, նա հաստատուն է եւ անդարձ։
Բայց խիստ հաստատուն այն է, որ դատաւորին ձեռնգրով լինի։
-Բայց թէ վասն աղքատութեան մարդ ընդ մարդ հաշիւ այնէ պոմնով, եւ տայ՝ թէ կալ զիսայ հայրենիքս, ու տուր ինձ զիսայ չաք դեկանս՝ ինչվի հանչաք մի ժամ՝ նա ի յայն սահմանեալ ժամն կամ ի յոր ժամ ուզէ՝ որ դառնայ ի յինք իր պոմնովն եւ վկայաւք, նա կամ դառնայ ու կամ ազգ մի հաշտին ընդ իրար։
Բայց ձեռնգիրն հաստատէ զբանն՝ պարոնին ձեռնգիրն եպիսկոպոսին խաչին եւ վկայիցն։
Վասն Տիաթկերոյ
[ՃԽԴ]
Այժմ ի տիաթկի բանն սկիզբն առնեմք։
- Եթէ ոք ուզէ, որ գիտենայ զհաստատուն կտակն՝ նա այս է, որ մինչդեռ հիւանդն աղէկ ուննայ զիր խելքն՝ նա կոչէ զիր ծանաւթիքն եւ զնոմիկոսն, եւ թէ ի գեղ լինայ՝ նայ զգեղջին երէցն, եւ երեք վկայով գրել տայ զիր իրքն. ու սահմանէ հոգոյն եւ իր ետմնացողացն ըստ իր կամաց՝ նա ընդունելի է։
Եւ թէ ողջնայ հիւանդն, նա չէ բռնած ի յայն. զի յետ մահունէ կտակն հաստատուն է՝ ըստ առաքելոյ։
Եւ զխոստումն, թէ ելնէ՝ ինք կատարէ, եւ թէ մեռնի՝ նա հոգէբարձերն, զէդ, որ գրած է ի կտակն. եւ զխոստմունքն չկարէ պակսեցնել՝ զԱստուծոյ ուխտն. զի չէ պատեհ։
[ՃԽԵ]
Եթէ այրն ու կինն ի մէկ լինի, եւ խառնած լինի իրենց ամէն ստացուածքն անբաժին ընդ իրար՝ նա կարէ այրն տիաթիկ անել եւ ի, խառն միջեւնէն զիր հոգին հոգալ։
Ապա թէ բաժնած լինի, եւ կնկանն ճանչած ի յետ՝ նա իր ժառանգաւոր յետմնացացն լինի, զոր դնէ։
Ապա թէ որդիք չկենայ ի մէջն, եւ առ իրար շատ լինին կեցել այրուկինք՝ նա զոր լինի հոգւոյ կնոջն՝ լինի տիաթկովն, եւ որ չլինայ՝ նա կնկանն յետմնացացն է։
Եւս առաւել թէ քիչ լինին կեցել խէչ իրաց այրուկինք, ու տղայ չկենայ՝ նա ամէնն դառնայ, եւ այրկանն ի հաւն բաժին չկայ։
Ապա թէ տղայ լել լինայ՝ նա՝ թէ կենայ տղայն ու թէ ոչ, նա այրկանն է ամէն իրքն ու այրիկն հոգայ զհոգին եւ այս է ըզղորդն եւ ի հին աւրինացն հաստատուն, թէ առջին այրուկին է՝ եւ թէ այլ հետինու ի հետ։
Ապա երբ այրիկն լինի որ մեռնի՝ նա զիր հոգւոյն բաժինն ի յիր ընչիցն այնել ըղորդ է. նոյնպէս եւ զկնկան ի յիրոյն, ի կնկան. եւ թէ տղայ կենայ՝ նա երկուքին ի ժառանգ։
Բայց թէ մէնակ ժամնէ մահն, հայնց որ դեռ կինն չլինի գիտեցել՝ նա ոչ կինն իրքն այրկան է, եւ ոչ այրկանն կնկան։
Բայց վասն այնոր որ հալվեղէն իրք որ ի միջոցն՝ մաշի ի յերկու դեհացն՝ նա չկայ վճար։
Եւ թէ իսկի տղայ լել լինայ ի մէջն՝ նա՝ թէ ու մեռել լինի տղայն, նա այլ չդառնայ իրքն յետ, այլ այրկանն է. եւ զմաւրն եւ զտղային հոգին հայրն հոգայ։
Բայց դարձ իրացն թէ լինի՝ նա հարսնից ծախքն չդառնայ, եւ ոչ յիշուի բնաւ։
Բայց դատաւորք պատեհ է, որ աղէկ տեսնուն զպոմըննին եւ զերկրին տիպաւննին, եւ ի վերայ այնոր այնեն, եւ զթերին լնուն։
Իրաւունք Ծառութեան
[ՃԽԶ]
Յաղագս ծառայից՝ ի թագաւորաց նաւմաւսն գրել ենք ի յառաջ - եւ այս եւ այն մէկ է - որ չկարէ ոք ծառայն ժառանգեցնել, քաւէլ թէ պարոնին եւ եկեղեցոյն կամաւք. եւ ոչ երէց այնել չէ պատեհ։
Եւ թէ ոք քրիստոնէ ծառայ գնէ յանաւրինաց՝ նա ծառայէ զգնաւղն է տարի. եւ ապա կարէ բաժնիլ յիրմէ, եւ վճարէ զիր գինն։
Եթէ կնկով լինի մտել՝ նա կնկով ելնէ եւ որդովք. եւ թէ ինքն մէն, զինչ ցեղ գնվել է։
Եւ թէ կարգել լինայ զինք գնաւղն, ու որդիք էլ ուննայ նա այն գնաւղին է։
Եւ թէ փաւշամնի՝ ու այլվայ դառնայ ծառայն առ իր տէրն ու ասէ թէ՝ տուր զիմ կնիկն ու զտղայքն՝ նա եկեղեցւոյն վկայութեամբ կարէ զինք ծառայ ուննալ մշինջենաւոր ինչվի մահն։
Եւ թէ տաճիկ ծառայ գնէ ոք, եւ ուզէ ծառայն որ քրիստոնէ լինայ նա չկարէ արգելել. բայց ծառայ է հետ մկրտութեանն, որ չկարէ բաժնիլ յիրմէ։
Բայց թէ ժողվէ զիր գինն ու տայ յիր տէրն՝ նա պատեհ է որ վասն քրիստոնէութեան առնու եւ ազտէ զինք. եւ թէ չառնու ու ազտէ՝ նա երբ հանչաք մի ծառայէ զինք որ զիր գինն արժենայ, նա իրաւունք ազատէ ի ծառայութենէն։
[ՃԽԷ]
Եթէ ոք զիր դուստրն վասն աղքատութեան ծախէ քրիստոնէի՝ նա կարէ զէդ ծառայ մի ուննալ զինք. բայց չկարէ յանաւրէնքի ծախել. եւ յորժամ կարենան ծնաւղքն կամ ազգն վճարել զպարտն՝ նա ազատէ։
Ապա թէ կամենայ զինք իր պսակով կին այնել՝ նա կարաւղ է, եւ թէ իր որդոյ կամ ազգի կամ ճորտոյ տալ՝ նա պատեհ է, եւ թէ կարենայ նա պռուգէ զիքն։
Եւ թէ ոչ՝ նա երբ հանչաք մի ծառայէ՝ որ զիր գինն հանէ, նա ազատի։
[ՃԽԸ]
Եթէ ոք զիր ծառայն քշտէ ու սպաննէ՝ նա զարեան գինն ի դարպասն վճարէ. զի սպաննելն ու խրատելն պարոնացն է։
Բայց թէ ի զարկուց ժամն չմեռնի, ու երկու աւր ապրի՝ նա այլ տուգանք չտայ, թէ յետեւ մեռնի. զի իր ծառայ է։
Եւ թէ ոք քրիստոնէ ծառայի զակն հանէ կամ խոռէ՝ կամ զակռայն ձգէ՝ նա ազատէ զծառայն, զի զիր գինն էառ։
Ապա թէ տաճիկ լինի, ու ասէ թէ՝ ծախէ զիս՝ նա թէ զիր չաք գին բերէ՝ նա տայ. ապա թէ չբերէ՝ նա իր է։
Եւ թէ ծառայ ոք ի տաճկաց փախչի՝ նա մի մատներ զինք. քանց հանգոյ եւ կերցոյ, որ ազատի ի ծառայութենէն։
[ՃԽԹ]
Կու հրամայէ աւրէնքս, որ թէ՝ պառիկոս փախչի յիր պարոնէն՝ նա քանի այն պառիկոսն ապրի, նա կարէ առնուլ զինք պարոնն. ապա թէ մեռնի ի դուրս՝ նա զորդիքն չկարէ ի կահրա տանիլ, քաւէլ իր կամաւքն երթայ։
Վասն Վնասաց եւ Զրկանաց Վճարելոյ Իրաւունք
[ՃԾ]
Եթէ ոք զիր անսունքն թողու որ երթայ զայլոց արտ ուտէ կամ զայգի՝ նա չափին չուանով զկերածն, եւ այն չափովն ի յիւրոյն տան. եւ թէ չուննայ՝ նա զայն վզենն դեկան վճարէ։
[ՃԾԱ]
Էթէ ոք կրակ ձգէ ու խանձ առնէ նա պատեհ է որ տեսնուն աղէկ թէ վասն է՞ր արար՝ չարկամութեամբ արար եւ կամ թէ ի՞նչ ցեղ, եւ թէ կամաւք ու յոչ կամայ. եւ թէ կամաւք էր ու վասն չարութեան՝ նա զվզենն վճարէ ու կամ զինքն այրեն. եւ թէ յոչ կամաց՝ ի հեռուէ բերէ հողմն՝ նա զկէսն, եւ թէ ի մաւտէ՝ նա միատակ վճարէ։
Եւ յայսոր վերայ՝ զինչ որ տեսնուն զբանն որ լել լինայ, նա այնոր վերայ այնեն զիրաւունքն։
[ՃԾԲ]
Եթէ ոք մարդոյ իրք տայ ի պահ, ու գողնվի՝ նա տեսնուլ պիտի թէ կայ իր գողցած իրք ի հետն թէ ոչ, եւ երդմամբ փնտռեն. նա թէ իրն էլ լինա տարվել ի հետ՝ նա թող երկուքն զգողն փնտռեն, ինչուր գտնուն. ապա թէ իրն մէն լինի տարածն՝ նա այդ ի կասկած է, նա համբերութիւն տայ, որ զգողն փնտռէ. ու թէ չգտնվի՝ նա ի յերդումն է եւ ի կիսավճարն, կամ զինչ ցեղ որ լսէ դատաւորն յերկուքէն եւ ի վկայից ու ի դրացներոյն, եւ ըղորդ զիրաւունք անաչառ այնէ։
[ՃԾԳ]
Եթէ ոք գրաստ կամ ընջուղ ուննայ, որ քշտան լինի, ու ասեն թէ հան զինքդ ի քենէ, նա չհանէ, որ քշտէ ու մարդ սպաննէ՝ նա քարկոծեն զինք եւ զիւր տէրն, եւ կամ գնէ ինք զինք ի դարպսէն. ապա թէ այլ չլինայ քշտել՝ նա զանասունն մէն քարկոծեն։
Նոյնպէս եւ թէ անսունքն զիրար սպաննեն, նա թէ ասցած լինայ նորա՝ թէ բռնէ զքո անսունն՝ քշտան է, եւ նա չլինայ բռնել՝ նա զայն անսունն ի սպանծին տէրն տան եւ զէդ գինք անսնոյն առնու. ու թէ չլինի ասած՝ նա ծախեն զքշտանն, եւ ի կէս այնեն ընդ երկուքն։
[ՃԾԴ]
Եթէ ոք զիր հորն բաց թողու, եւ անսունն ընգնի ի ներս՝ նա զայն կոտրած անսունն առնու հորոյն տէրն՝ եւ զէդ որ էր անարատ՝ վճարէ նորան թէ անսնով եւ թէ դրամով։
Ապա թէ մարդ սպաննէ՝ նա տայ զարեան գին, կամ զինք սպաննեն նորայ փոխան. բայց թէ ցորեկ լինի՝ նա զկէսն վճարէ. նոյնպէս եւ թէ հարբած լինի մարդն եւ ի հորն ընգնի։
[ՃԾԵ]
Եթէ ոք զմարդոյ գրաստ պատռեցնէ՝ նա վճարէ. եւ թէ հրամնաւք լինի հեծել՝ նա զինչ արժենայ միատակ վճարէ, եւ թէ անհրամանք՝ նա կրկին։
Բայց դեռ այլ կայ ի քշտանքն՝ որ թէ ասէ տէրն, թէ ի յետ քշտան է՝ նա զկէս վճարէ թէ մահ գործէ, եւ թէ խոց՝ նա զդեղգինն տայ ինչվի առողջնայ։
Եւ թէ յիւրոցն սպաննէ՝ ազատ կամ ծառայ՝ նա ապաշխարութեամբ քաւէ զինչ վարդապետն կամ եպիսկոպոսն կարգ դնէ նորա։
[ՃԾԶ]
Մարդ որ քրիստոնէ գողնայ, եւ տանի՝ անաւրինաց ծախէ՝ նա անհնար է ի հին աւրինաց թէ ապրի։
Բայց թէ իսկի ներողութիւն լինի՝ որ կարէ զծառայն ազատել եւ յետ դարձնել՝ գողնալով կամ գնելով, ինքն ինչվի մահ ապաշխարէ ի զընդանն, նա այդ ի դատաւորին կամքն է. եւ կուրացնել յերկու աչաց արժան է։
[ՃԾԷ]
Եթէ սպանվի մարդ ի տեղի ուրեք՝ ի լեռն կամ ի դաշտ՝ նա պատեհ է, որ տեղոյն մարդիկ յառաջ գան, եւ ժողվին զայլ շինութեանն աղէկ մարդիկն, ու չափեն թէ ի յոր շինու ի մաւտ է սպաննածն. եւ առժամայն ի յայն տեղոյն՝ յոր ի մաւտ լինի՝ գնեն պատանք եւ մոմեղէն, ու տան թաղում այնել, թէ քրիստոնէ լինի։
Եւ թէ տէրն չյայտնի սպանծին՝ նա չկայ այլ տուգանք. ապա թէ տէր գայ՝ նա զարիան գինն այն շէնն վճարէ՝ որ ի մաւտ լինի։
Եւ թէ ուրդի, որ ի խաղալն տղայք զիրար սպաննեն՝ նա պատեհ է տեսնուլ զսպաննաւղին հասակն. թէ հայնց, որ քան զտասնուերկու տարին ի վեր լինի՝ նա զէդ մարդասպան տուժեն զինքն ապա թէ տասնումէկ տարոյ լինի՝ նա զկէսն. նոյնպէս ու այլ ի վայր լինի տուգանքն։
[ՃԾԸ]
Եւ թէ վնասէ տղայ զտղայ եւ ի վնասելն խոցէ կամ կոտրէ նա նոյնպէս ի հասակն հային ու ի խոցն, եւ զդեղգինն յայնոր վերայ դնեն։
Նոյնպէս եւ թէ ի լողնալն զիրար խեղդեն ի մխելն՝ նա պատեհ է որ ի հասակն հային եւ ի յայնոր չաքն, եւ նոյնպէս է դատն՝ զէդ որ ի վերոյ գրեցաւ։
[ՃԾԹ]
Այլ թէ տղայք տղայութիւն անեն՝ եւ գրաւով ի բարձր տեղաց ի վայր վազեն, ու մահ լինի, նա ի տղայոց յաւրեն ու ի չաքն հային՝ զէդ գրեցաւ։
Եւ թէ ի զգայութեան հասակ լինան՝ նա կէս տուժանացն եւ կամ տուգանացն լինի այնոր՝ որ տայր գրաւ յընկերն զի գրաւ դնէր. եւ թէ խոցնայ՝ նա դեղգինն ըստ տղայի հասակին լինի։
Բայց թէ մեծ լինին՝ նա կէս մարդասպանութեանն է.
[ՃԿ]
Եւ թէ գրաւով ծանդր իրք վերցնեն՝ կամ ուժփորձուկ այնեն, զէդ աւրէնք է երիտասարդ տղայոցն, որ այնեն ի խաղն՝ նա որ յորդորէ զմէկայլն ի յայն բանն, ու վնասել տայ զընկերն, նա նոյնպէս եւ նա կէս վնասուն տէր է՝ զոր գրեցաք։
[ՃԿԱ]
Կու հրամայէ աւրէնքս, որ զայն ցեղն երկու ազգ պիտի դատել՝ մէկ վասն արբեցողութեան, որ ինք մարդ էր ու հանչաք խմեց՝ որ խումրեցաւ տայ ու զայն վնասն արար. եւ երկու հետ, վասն վնասուն զոր գործեց, եւ զինչ վնասն արժենայ։
Թէ մահ կենայ՝ նա յիմնան պատճառն եւ զմախանքն թէ յումնէ է. թէ հայնց որ յայնոր է պատճառն՝ որ սպանվաւ՝ նա զարեան գինքն տան. եւ թէ սպաննաւղն է լել պատճառ՝ նա զէդ սպաննաւղ զինքն դատեն՝ զէդ որ գրած կայ ի շատ տեղ։
Եւ թէ խոց լինի մահու՝ նա քշտաւղն տայ զդեղգինն, եւ զինք ի զընդանն պահեն ըստ զարկուցն, եւ զայն խափանն, զոր յիր բանէն կեցաւ՝ վճարել տան։
- Կու հրամայէ աւրէնքս՝ որ թէ զայնոր ձեռքն կտրեն, որ քաւէ զսպաննութիւնն զոր արար՝ նա ի դատաւորին կամքն է, թէ վասն իր հոգոյն խղճայ եւ խրատ մէն տայ։
[ՃԿԲ]
Այլ դեռ վասն հարբեցութեան եկեղեցականաց կու հրամայէ աւրէնքս, որ ուտելն եւ խմելն չէ քանց վասն այնոր, որ մարմին լըցվի ու կշտանայ, եւ որ այլ աւելի է՝ նա պեղծ է եւ ագահութիւն եւ պատճառն ամէն չարեաց. եւ չէ պատեհ, որ իսկի մարդ զայդ այնէ, մանաւանդ քահանայ կամ եկեղեցական. եւ որ այնէ՝ նա չէ պատեհ, որ յեկեղեցի Աստուծոյ սպասաւորութիւն այնէ, եւ ոչ պատարագ, ինչվի յեպիսկոպոսէն եւ ի վարդապետէն հայնց կարգ քաշէ՝ զոր պատեհն է, որ դնեն։
[ՃԿԳ]
Կու հրամայէ աւրէնքս, որ թէ ոք կենայ ու երթայ իր ճամբովն, եւ այլք կենան ու պահեն զճանապարհն՝ որ սպաննութիւն այնեն կամ գողութիւն, ու այն հալալ գնացաւղն յաջող լինայ ու զնոքա սպաննէ՝ նա չէ արեան պարտական, այլ գովելոյ եւ աւժիթք տալոյ է արժան։
Բայց վասն եկեղեցոյն հնազանդութեանն պարտի մեղայ ասել խոստովանահաւրն՝ եւ թողութիւն առնուլ, թէ քրիստոնէ լինի. բայց կարգ չկայ՝ որ քաշէ, եւ ոչ տուգանք ի դարպասն՝ վասն սպաննութեանն։
Եւ թէ քահանայ լինի հարամոյն սպաննաւղն, նա վասն այնոր թէ ինք առջընդրեց ու եսպան զայն՝ որ զինք կամէր սպանանել ու զայլքն սպանէլ էր՝ նա չկորսնէ զերիցութիւնն. ապա եպիսկոպոսին մեղայ ասէ վասն հնազանդութեանն, եւ խաչ ու թողութիւն առնու, եւ զիւր քահանայութիւն այնէ. եպիսկոպոսն պարտի հնազանդել աւրինացս եւ արձակէլ զնա։
[ՃԿԴ]
Եթէ ոք զտղայ, որ վասն բոզութեան կամ վասն այլ ցեղ պեղծ գործոյ խեղդէ կամ սպանանէ՝ կու հրամայէ աւրենքս որ զէթ այլ կենդանացնել չկարէ զինք, նա յայնց եւ ոչ քաւել. ապա ինքն յայնցեղ մահով մեռանի զէդ այն տղայն, թէ այր եւ թէ կին՝ եւ թէ երկուքն։
Բայց ակամայ պատահելոյն ապաշխարութիւն է՝ զինչ եպիսկոպոսն եւ վարդապետն դնէ նոցա։
[ՃԿԵ]
Վասն այն ազգ անհաւատաց, որ զմեռեալ կողոպտեն՝ կու հրամայէ աւրէնքս, որ երբ բռնեն զինք, ու մէնակ ի խոստ գայ վասն այն մեռելին՝ նա չմեռանի. ապա այնոր բնաւ ոչ ապաշխարութիւն կայ եւ ոչ թողութիւն, ոչ յեկեղեցւոյ եւ ոչ ի դարպսէ, քաւէլ գնէ ինք զինք, զէդ որ գրեալ կայ յարեան զինք։
Ու դնեն ի յինք նշան, որ՝ թէ այլ այնէ՝ նա մեռնի, եւ կամ զինք կենդանի թաղեն, ու կամ ի զընդանն կենայ ու մեռանի։
[ՃԿԶ]
Վասն, որ մարդ զմարդ ծեծէ կամ վիրաւորէ, կու հրամայէ աւրէնքս, որ ակն ընդ ական լինի, եւ ատամն ընդ ատաման, եւ ձեռք ընդ ձեռաց, եւ վէր ընդ վիրի. վասն զի հնոյն հրամայածն այս է՝ թէ զինչ քեզ պեղծ է, դու քո ընկերին մի առներ, եւ Քրիստոս զհինն ի նորս վերանորոգեց, թէ մի առնէք ումեք, չար փոխանակ չարի։
Ամ մի այնէր. ու թէ այնէ, ոք զայս՝ նա դատաւորք աւրինաւք զնոյն պարտին արբուցանել անաւղացն։
Բայց թէ ի գին հանեն դատաւորք զքշտածին կամաւք զիր զարկսն՝ նա թէ կոտրած զաւդված կենայ՝ զինչ ու լինի, կամ ակռայ ձգած, նա իզ մթխալ ոսկի դեկան է գինն՝ յիստակ ոսկի։
Եւ թէ զարկն մարդոյ ի խալապայն, որ պեղծ զարկսն ուննայ, եւ հետ այնոր տեսնուն իսկի որ զարկածն ելնէ ի շուրջ կու գայ՝ նա թէ այլ յետեւ մեռնի, նա ելած է քշտաւղն ի մահուն պարտուցն ի դարպսէ եւ ընկած է ի յեկեղեցւոյն պարտն եւ ի յապաշխարութիւն, որ քաւէ. ապա զարկուցն կարէ առնուլ դարպասն տուգանք, եւ զդեղգինն ու զբժշկերոյն կամ ի յազգն տայ, կամ ի հոգին։
Եւ այլ մանտր մանտր ծեծերն՝ որ լինեն կապոյտ կամ անարգանք կամ քաշել ուժով նա կու հրամայէ աւրենքս որ այնոր վճարն ծեծնաւք եւ բրով, լինի հայնց որ հաւնի իրաւանց տէրն՝ ու ինք խրատվի, որ այլ չայնէ խումրութիւն։
[ՃԿԷ]
Եւ այլ կու հրամայէ աւրէնքս որ թէ մարդ ուժ այնէ տառպել՝ մարդոյ, եւ զիր վարձն ի յիր պոմանն չվճարէ՝ կամ կտրէ, ու գայ դատըստնի տառպելն, նա դարպասն վճարել տայ, եւ հանչաք մի այլ տուգանք ի դարպասն տայ։
[ՃԿԸ]
Եթէ մարդ դատած լինի ի մահ վասն պատճառանաց, եւ ուրդի որ ինք ընդ ինք մեռանի, նա վասն այնոր թէ մեռավ չէ պատեհ թողուլ զինք, ապա կախել, եւ լնուլ զիրաւունքն։
Բայց չթողուն զինք ի փայտն քան աւր մի մէն, ու ապա տանին թաղեն. որ լնու զասացեալ զանէծսն, որ կախած նոյն է հանած՝ զէդ զոր եւ ինք ի նոյն մահն մեռաւ։
[ՃԿԹ]
Արուեստաւոր, որ զումեք վարձ առնու, որ իր իրք շինէ կամ կապլով բան այնէ, ու չայնէ զբանն հայնց զէդ, որ պոմանն լինայ, ու չհաճեցնէ զինք, կամ դարձնէ զվարձն եւ զնիւթն զոր առել լինայ՝ ի լման, եւ նա զիր վարձն ըստ արժանոյն դատաւորին տեսովն առնու։
Եւ թէ գողցել լինայ ի նիւթոյն՝ նա դարձցնէ, եւ դատվի զէդ գող՝ զինչ, որ հրամայած է վասն գողերոյն։
Ու թէ կորսնէ՝ նա վճարէ։
Եւ թէ ի ցեցէ կամ այլ կերչած կերած լինայ ի պահ տվածն՝ վասն յիմելոյ՝ նա վճարել կու հրամայէ իրաւունքս զպատեհն, զի շինել է տված եւ ոչ յաւիրել։
Եւ թէ գող գողնայ՝ եւ ճշմարտի պահաւղն, որ զիրն էլ լինան գողցել՝ նա անպարտ է՝ չվճարէ պահաւղն. բայց թէ զայնոր մէն լինան առել ու զպահաւղին թողել՝ նա պատեհ է որ մանտր փնտռէ դատաւորն եւ զճշմարիտն իմանայ. թէ հալալ մարդ է պահաւղն, նա կիսավճար այնէ. ապա թէ ընդ ցզբեղ դնելոյ լինայ գողնալ տված՝ նա ի լման վճարէ։
Եւ թէ չարկամ յիշվէ կամ ծեծէ ու տանի՝ նա չտայ վճար։
Եւ թէ գրաւկնած լինի որ կորսնվի՝ նա վճարէ։
Բայց թէ կրակ ընկնի ի չարկմէ կամ հասարակաց այրեցմանէ՝ ու այրէ՝ նա չտայ վճար. ապա թէ ի պահաւղէն ընկնի կրակն՝ նա վճարէ զիրաց տէրն։
[ՃՀ]
Եւ վարձկան, որ յունէ տիրոջն ի բանն սարված կոտրէ, չտայ վճար. ապա թէ իր կամաւք վնասէ՝ նա վճարէ։
Բայց այն վարձվորն, որ իր սարվծովն գայ՝ վարձ առնու եւ բանի՝ նա չտայ վճար ունէ տէրն։
Եւ թէ զտիրոջն յիւր բանն կոտրէ՝ նա չտայ վճար։
Բայց թէ առանց տիրոջն հրամանաց առնու եւ վնասէ նա վճարէ։
Եւ ի վերայ այսր ամենայնի կու հրամայէ աւրէնքս, որ զինչ հեճկով եւ կամաւք վասն չարութեան վնասէ, նա վճարէ՝ յիր քսակէն։
[ՃՀԱ]
Կու հրամայէ աւրէնքս, որ մարդկային ազգս շատ ազգեր են, եւ են, որ ազատք են ու հեծելվորք, եւ են որ չեն՝ եւ յայլ ազգ գործերն որ գործ այնեն։
Ամ այն մարդն, որ ի յիւր գործոյն պատեհն մեռանի՝ նա անպարտ են տէրքն՝ բահրակ, այն տէրն որ զամէնն պնդել լինայ եւ արիացուցել զիր գործաւորքն եւ զհնազանդքն։
Ապա թէ տէրն յայն բանն յուղարկէ զմարդն, որ չլինայ իր գործ եւ չլինայ յինք կրթած, ու վնասի՝ նա այն պարտական է եւ մահապարտ։
Եւ թէ ոք անհոգցնէ զմուխատրայն՝ եւ յուղարկէ զմարդ, ու մեռնի՝ նոյնպէս մահապարտ է։
[ՃՀԲ]
Կու հրամայէ աւրէնքս, որ թէ ոք ի քրիստոնէից ի յիր ընկերոջ երկիր յիշվէ ու ծեծ այնէ, նա մահու կորուստ բերէ՝ բահրակ անաւրինաւք՝ նա նզոված է, ու ձգած է հայրենէտրութենէն. եւ զայս Մովսէս Աստուծոյ բերանովն է գրէլ։
Եւ այլ կու հրամայէ՝ որ զայնպիսին լաւ է որսալ ու վերցնել քան խաչ եւ աւետարան շալկել. զի Մովսէս է ասցել՝ թէ երդվիր երդմամբ առ այնպիսին եւ կորոյ. բայց մեզ հրամէլ է Քրիստոս՝ թէ մի երդնուլ. բայց թէ երդնու եւ կատարէ, նա թող ապաշխարէ եւ քաւէ։
[ՃՀԳ]
Այլ կու հրամայէ Մովսէս՝ թէ՝ մի խլեր զհնոց սահմանած սինաւռն քո սինաւռկցերոյն, բայց քո ըղորդութեամբ պահէ ըղորդ իրաւնաւք. հայնց որ թէ խլած լինի՝ նա իրաւնաւք դարձնէ ու առնու, եւ ոչ ուժով. եւ թէ ոչ, նա տուժվի ի դարպսէ եւ յիրաւանց։
[ՃՀԴ]
Այն, որ զիր ընկերն ի պատերազմ ընդ խալապայն անգիտութեամբ սպաննէ, կամ որ կռուին ընդ իրար, նա կու հրամայէ աւրէնքս, որ չունի մեղք. բայց վասն սպրկիկ սրբելոյ՝ գ տարի ի հաղորդութենէ ի զատ կենայ, եւ այնէ իրք մի ողորմութիւն, որ խղճմտանքն քաւին։
Յայս պիտի հայիլ դատաւորացն, եւ պատրաստ կենալ յանմեղ արենէ։
[ՃՀԵ]
Եթէ ոք զումեք իրք հարամ ուտէ՝ նա թող չորս կրկին վճարէ, եւ ապա քաւի. եւ թէ ոչ՝ նա թող յաղքատս տայ, եւ ընդունած է։
Եւ արուեստաւոր, որ զմարդոյ իրք գողնայ՝ նա չորստակ վճարէ զտէրն իրացն. եւ թէ ոչ նա թող յաղքատս տայ, եւ ապա քաւէ։
[ՃՀԶ]
Եթէ ոք նոր գեղ շինէ՝ նա չէ պատեհ մենակ զհողերն սինաւռով բաժնել, ինչուր գայ ամէն մարդ ու լցվի, ու նեղցնեն ի վերայ. եւ ապա յայլոց առնուլ ու այլոց տալ կամ բաժնել։
Բայց թէ աւերակք լինի ու շինվի՝ նա զիր հին ճանչած սինաւռն ուննայ, եւ կամ նոր դնեն՝ հայնց, որ այլք չզրկվին, ինչվի լցվի. ու երբ լցվի՝ նա ապա զըղորդ սինաւռ դնեն. եւ տան առջեւ զեկեղեցոյ բաժինն, եւ ապա զայնոց, որ գլուխք լինան այն տեղոյն շինութեան, եւ ապա այլոցն ըղորդ։
[ՃՀԷ]
Եթէ ոք զմարդ ի մուխատրայ տեղ յուղարկէ ի բան, ու սպանվի՝ եւ կամ որոգայթով մեռանի՝ նա արեան տէրն է։
Բայց տեսնուլ պիտի՝ թէ ի՞նչ ցեղ էր յուղարկելն՝ ինքն յաւժարեցաւ ի գնալն, եւ թէ ի կահրա յուղարկեցաւ։
Եւ թէ ինք լինի յաւժարել, կամ հռոգվոր լինի այն բանին՝ նա չկա մեզ. ապա թէ ոչ՝ նա մեղք է։
Նոյնպէս եւ թէ վարձվոր լինի ի բան ինչ կամ ի գործ, եւ զգուշացնէ պարոնն ու ասէ՝ թէ՝ զիտայ պատրաստ արայ, ու նա չայնէ, ու վասն այնոր վնասի՝ նա անպարտ է։
Ապա թէ ոչ՝ որ անխնամ երետ որոգայթել՝ նա պարտական է։
[ՃՀԸ]
Եթէ ոք առուով ջուր տանի ի յիր բանին կարիքն, եւ իր կարեցն լուծէ զջուրն՝ որ այլոց վնաս այնէ, նա թէ արիացուցել լինայ զվնասուն տէրն՝ նա կիսավճար տայ իւրն ապա թէ ոչ՝ որ լաւկ լուծել լինայ եւ թողել անփոյթ՝ նա ի լման վճարէ. բահրակ թէ վասն չարութեան լինի այրել։
Բայց աղէկ յիմանալ պետի զպատճառն՝ թէ գիշերն է լել յանկասկած, թէ ի մշակէ է, թէ յի՞նչ իրաց. եւ ի վերայ այնոր այնել զվճարն. նա ուժն այս է իրավանցս։
Նոյնպէս եւ թէ ոք մարդ ի ծառ հանէ կամ քար, եւ կամ յանմուղ գրաստ՝ ի կահրայ, եւ մեռանի՝ նա արեան տէր է. ապա թէ իր կամաւք լինի եղել ու վարձով՝ նա անպարտ է։
Բայց ամէն բանի լինելն որ երթայ՝ ի կամայն է եւ ի յոչ կամայն։
[ՃՀԹ]
Մեծ բան է բժշկութիւնն ի ստածումն մարդկան, եւ շատ սպաննութեններ կու լինի ընդ խալատն. եւ է որ կամաւք, եւ է որ չգիտէ եւ չճանչէ զցաւն ու այնով սպաննէ, կամ որ ընդ ընկերն մախայ եւ այնով, կամ որ զաշկերտն խակ բաժնեն ու հրամանք տան. եւ այսպիսի պատճառնիս շատ են, որ շատ ազգ ցաւեր խառնեն, եւ այսպիսիքս ամէնն կամաւոր սպաննումն է համարած ի յիրաւունքս։
Եւ որ ի հիւընդին դեհն լինին պատճառք՝ նա այս են, որ կամ լինի ի հիւընդին յանլսորդութենէ, կամ յուտելոյ, կամ բացուելոյ, եւ կամ յայլ այսպիսեացս, եւ կամ ի ծառութրացն յանարիութենէ։
Եւ դեռ կարէ լինել, որ հայնց մեծ հարկ հանդիպի բժշկին, որ սղալէ ու չկարէ գալ առ հիւանդն, կամ որ վասն աղէկի դեղ տայ, նա պեղծ բերէ. նոյնպէս եւ թէ խոց լինիլ ճեղքել կամ կտրել կամ խարել։
Եւ յայս ամէնիս վերայ փնդռել պիտի եւ ճշմարտել, որ թէ կամաւք լինի սղալն եւ կամ վասն պզման՝ նա զէդ մահապարտ զինք սպաննեն։
Ապա թէ ի յոչ կամաց լինի, որ ինք խոստովանի՝ նա այն ապաշխարութիւն քաշէ։
Եւ թէ ի դարպաս ընկնի, եւ կեցցնվի, որ ոչ ի կամացն է եւ ոչ յակամայն՝ եւ միջակ լինի սղալանքն՝ նա տուգնաւք եւ զնդանով դատեն զինքն ըստ արժանեացն, որ եւ այլքն խրատվին ի զգաստութիւն։
[ՃՁ]
Եւ թէ մարդ փայտ կենայ ու կոտրէ, նա փրթի կացինն ու դիպի եւ մարդ սպաննէ. եւ թէ փայտ կամ քար գլէ, նա գայ դիպի ու սպաննէ, եւ կամ յայգոց կամ յածոց պահել քարէ եւ սպաննէ. եւ կամ թէ ի քար լուծելն ի ծառ, նա անցնի ու դիպի եւ սպաննէ, եւ թէ փակչի ի ծառն ու ի հետ ժամանակի ընկնի ու սպաննէ զմարդ. եւ կամ թէ հայր զորդի ի վերայ խրատու քըշտէ, նա մեռնի, կամ վարդապետ, զաշակերտ կամ մայր զդուստր, կամ սկեսուր զհարսն, կամ պարոն զճորտ, կամ տիկին զծառեկան՝ որ մահ լինի զինչ ցեղ ու է. կամ թէ ձիով դիպի, կամ թէ սայլ կոխէ եւ սպաննէ կամ հետ որսոյ կամ ընդ վայր նետէ, նա դիպի եւ սպաննէ. եւ այլ ազգ սպաննումն՝ որ մարդ հետ մարդոյ, կամ եղբայր հետ եղբաւր դանակ կամ թուր քաշէ եւ ի հետամտէ, նա ընդ իր ահն ի ներք դառնայ եւ զնա սպաննէ, եւ կամ թէ մարդ, որ ի մարդասպներոյ ի մէջ ընկնի՝ եւ կամենան զինք սպաննել, նա դառնայ եւ ինք իր աջողվորութեամբն զնոքա սպաննէ՝ նա այս ի կամայն եւ յոչ կամայն ի խառն է բանս։
[ՃՁԱ]
Նոյնպէս եւ այս այլ է յերկուքէն, որ գիտենայ ոք՝ թէ զչարկամն կու սպաննէ ու զընկերն քշտէ եւ սպաննէ։
Եւ կամաւորն այն է, որ տայ ըրով եւ զմէկայլն ի վայր դնէ, ու սպաննէ, կամ քարով քշտէ, նա այն հայնց է զէդ երբ թրով եզարկ ու եսպան։
- Եւ այս ազգի ազգի սպանմունքս շատ են. բայց յայս չքուցս կարէ ոք զայլն իմանալ։
Եւ է այլ որ մահդեղով սպաննեն. եւ են որ վասն սիրոյ դեղ տան, եւ սպաննեն. եւ այսոք այլ ընդ մահապարտք են համարած՝ թէ այր լինի եւ թէ կին, եւ մահու վճար առնուն։
Եւ այսոնք են կամաւորք եւ ակամայք, եւ որ յերկուքին մէջ սպաննութեներն։
- Ամ թէ ի կանոնք ընկնի եւ յեկեղեցոյ խոստովանութիւն նա սպաննաւղացն կարգ եւ ապաշխարանք ճանչած են առ վարդապետերն։
Եւ թէ ի դատաստան ընկնի՝ նա զինչ թագաւորք են սահմանել՝ նա այս է, որ թէ այլազգի կամ քրիստոնէ զքրիստոնէ սպաննէ, ու չփաւշմանի, քանց ուրախնայ ընդ սպաննելն յինչ ազգ պատճառանաց վերայ ու լինի՝ նա կամաւոր սպաննութիւն է համարած, եւ սպաննութեան իրաւունքն այս է, որ եւ ինք սպանվի։
Նոյնպէս եւ թէ յոչ կամայ լինի, եւ չարկամ չլինի, եւ որ խնդայ՝ նա դեռ կամաւոր է համարած, եւ երբ խիստ ողորմութիւն այնեն իր՝ նա զկէսն տուժի. եւ թէ սպկիկ յոչ կամայ լինի՝ նա կէսն է. նոյնպէս եւ թէ ի կամաց եւ յոչ կամաց լինի՝ նա այլվայ կէսն է տուժանացն։
Եւ այս բաւական է։
[ՃՁԲ]
Եթէ ոք, որ կատարեալ հասակին լինայ, եւ պեղծ կամաւք մահ գործէ՝ կամ ի բան ածէ, որ մեռանի՝ նա մահապարտ է. եւ թէ կոտրի կամ խոց լինի՝ նա զբժշկին եւ զդեղերոյն ծախքն ինք տայ, եւ զկերակրոյն ու զպակասն ի յիր բանն վճարէ։
Եւ թէ ի կէս հասակն է՝ նա զտուգնաց զկէսն տայ վնասաւղն։
Եւ թէ ընդ խաղ ի ներք լինի՝ մէկ է իրաւունքն. բայց թէ ներեն վասն խաղուն՝ նա ի կէս լինի կամ յերեքէն մէկն։
Նոյնպէս լինի եւ ապաշխարութիւնն, թէ ի դատաստան չընկնի. բայց թէ յիրաւունք ընկնի՝ նա այն է զինչ որ դարպասն այնէ զիրաւունքն։
Ապա թէ տղայ լինի՝ նա ի հասակն հայել պարտ է, եւ ի վերայ հասակին այնել զէդ այլ ենք գրել ի ժբ տարին եւ ի ժե. եւ չարութիւնն ու ի յոխն՝ եւ կամայն եւ ի յոչ կամայն, եւ ի յայն այլ երեւնայ որ հետ մահուն լայ եւ տրտմի, կամ ի միտքն եւ կերպն ի ուրախնայ եւ խնդայ. նոյնպէս եւ թէ թուրք լինայ եւ ծիծաղել իշխէ ընդ քրիստոնէին կորուստնէ՝ նա տուգնվի զկէս արեան գինքն՝ զի է՞ր իշխեց ծիծաղել։
Ապա թէ յանկասկած փրթի, եւ ի փախչելն դիպի եւ մեռանի կամ վնասի՝ նա զկէսն վճարէ անաւրէնն, եւ թէ քրիստոնէ լինի յումնէ խրտաւ՝ նա զկիսոյն կէսն։
Նոյնպէս եւ կոտրածն ու խոցն՝ ի չաքուցն ի վերայ երթայ եւ տուգանքն. թէ ու սիրով լինի վնասն՝ նա դեռ չէ պատեհ ի փրթման թողուլ, ապա չաք մի տուգնել պիտի, որ պատրաստին ի բան։
[ՃՁԳ]
Մի ժլատնալ տալ զտառպելաց վարձն՝ կամ զկարաւտելոց իրաւունքն՝ կամ զայնոց որ ի քաղաքաց ի քո բան բերես. զի Աստուծոյ արեգակն հայնց կու ցայթէ ի նորա վերայ զէդ ի քո, ու այն է իր յոյսն ու ապրանքն։
Ու երբ կտրես զնորայ վարձն՝ նա բողոքէ առ Աստուած, եւ Աստուած լսէ իր ձայնին. ու թէ գայ ի դարպաս՝ նա իրաւունք է որ զնա վճարես, եւ առնու դարպասն հանչաք մի այլ ի քեզնէ։
[ՃՁԴ]
Կու հրամայէ աւրէնքս՝ որ ով նոր տուն շինէ՝ նա բոլոր ցըւիցն պսակ դնէ, որ մարդ ընդ տան երդն ի վայր չընկնի ու մեռնի. թէ չէ՝ արեան տէր է, եւ յամէնն զինքն վճարէ։
[ՃՁԵ]
Եթէ ուրդի, որ մարդ իր կամաւք կրակ ձգէ՝ նա պատեհ է տեսնուլ, թէ ի խալտնաց կամ ի խումրութենէ է լել՝ կամ հարբած լինայ՝ նա այն այլ ցեղ է, ու զայն զնտանոք եւ ծեծաւք եւ խրատնաւք պարտ է ըղորդել։
Ապա թէ վասն չարութեան լինի՝ նա պեղծ է, որ ի յայտ իշխեց, եւ թէ ոք բռնվի ի յայտ մեղանքդ՝ նա պատեհ է զինք այն հրովն տուժել, ու յիր ընչիցն զայրեցման վզենն տուպլ վճարուիլ զինչ ազգ ու լինայ վզենն։
[ՃՁԶ]
Եթէ ոք իրք անաւթ առնու մարդոյ ի բան վարձով՝ նա զվարձն տայ ու զամանն. եւ թէ կորսնէ կամ կոտրէ՝ նա կամ գտնու կամ վճարէ զինչ արժենայ։
Ապա թէ չարկամ յիշաւ այնէ, ու տանի զամըննին եւ առնաւղին այլ ի հետ՝ նա չպարտի վճար. եւ թէ զբանառածն մէն տանի՝ նա ընտրաւղութեամբ ապա վճարէ, թէ լինի ըստ արժանեաց կերպին, զոր այն ենք գրել։
[ՃՁԷ]
Եթէ ոք զիր անսուն զինչ ազգ ու լինի՝ ի յիր ընկերն ի պահ տայ, եւ մեռանի կամ կոտրի կամ գողնվի կամ ծեծեն ու տանին՝ նա զայն երդումն ըղորդ երդնու՝ որ ոչ ի տուր է տվել, եւ ոչ իր կամաւք է կոտրվել, եւ ոչ ընդ իր ցզբեղութենէ է լել՝ նա չտայ վճար։
Եւ թէ գազանակեր լինի, նա թէ տան անսուն լինի ու տված լինի պոմնով որ ի տունն ուննայր, ու ի դուրս եթող՝ որ կերվաւ՝ նա վճարէ։
Բայց թէ յերմկէն ելաւ ի դուրս՝ նա զգեղն վկայեցնէ, ու նշան ցուցնէ տիրոջն, նա ազտի։
Ապա թէ վարձ է տվել պահելոյ՝ նա այլ վստահի իրաւնաւք պարտի զվճարն. զի վարձն վասն այնոր է տվել, որ պահէր եւ ոչ կորսնէր, Եւ այս հայնցեղ, թէ զգողն չգտնուն։
Ապա թէ գտնուն՝ նա զգողն տուժեն. եւ թէ ոչ՝ նա զէդ ի վերայ գրեցաք հայնցեղ լինի վճարն, եւ զինչ ցեղ սովորութիւն լինի երկրին եւ պահ տալոյն պոմըննին՝ նա ի այնոր վերա երթայ դատաստանն։
[ՃՁԸ]
Եթէ ոք ի փոխ տայ՝ նա վաշխ չէ պատեհ որ առնու - զի Աստուած է հրամել յաւրէնս - մանաւանդ ի փոխ առնաւղին որդեցն. զի թէ հայրն մեռել լինի՝ նա որդիքն բնաւ վաշխ չպարտին տալ յոչ որ իրաւունք։
[ՃՁԹ]
Եթէ ոք ի սիրտ ելնէ ու երթայ զմարդոյ պտղաբեր ծառ կտրէ՝ նա կու հրամայէ իրաւունքս՝ որ այլվայ իր տան տնկել, եւ յիմանան թէ այն ծառն քանի արժենայ, եւ թէ որչաք պտուղ կու տայր ի տարոջն. նա յամէն տարի զայն խաստն վճարէ ի ծառին տէրն, ինչուր նոր տնկածն ի յայնոր չաքն բեր տայ։
[ՃՂ]
Կանոնք եւ դատարանք այսով բաժնին յիրացմէ՝ որ կանոնքն բերդ է, եւ երբ մեղանչական, իր բերնովն ասէ զիր մեղանքն՝ նա ապաշխարութեամբ քաւել տան, եւ զէդ ի բերդ մտաւ՝ նա փրկեցաւ ի մահվանէ։
Բայց դատաստանն բնաւ չունի քաւութիւն եւ ոչ խղճալ մեղանչականին։
Եւ մեղանչելն կամաւք չէ քանց իրք, որ արհամարհէ ոք զԱստուծոյ հրամանն եւ զդատաւորացն ու զիրաւանացն ահն մոռնայ ու ի յետ ձգէ ի մտաց. եւ այնով ստէ իր ընկերոջն ու խլէ եւ յափշտակէ ու վնասէ, եւ ապա յանկից ծնանի այլ մեծ չար, տուրտվութիւնք եւ սուտ երդմունք եւ այլ բազում չարիք։
Ամ թէ զղջայ ու յեկեղեցին դիմէ եւ ի կանոնքն՝ նա տան անուշութեամբ դարձնել զզրկանքն ու քաւել զմեղանքն։
Ապա թէ ոչ՝ որ ի դատաստան ընկնի՝ նա տայ իրաւունքն դարձնել զուժն եւ ըմպել զբաժակն, զոր ինք ընկերին խմցոյց. հայնց ցասմամբ, զինչ այն ուժն արժենայ, զոր արել լինայ՝ նա իրաւունքն այն չափով տայ իր։
Զի հայնց կու հրամայէ իրաւունքս, որ թէ ոք քշտէ անասնոյ՝ նա իմանան ըղորդ զզարկելոյն պատճառն. եւ թէ ի վերայ սրտի լինի եւ կամ վասն ոխակալութեան, եւ ի դուրս ի վնասէն՝ նա զայն զարկն իր քրշտեն զոր ինք անմեղ անասնոյն եզարկ. ապա թէ վնաս լինի՝ նա ի վերայ զարկուցն վնասն կտրվի ի դատաստանն. եւ թէ չքշտէ, ու համբերէ եւ գայ ի դատըստն՝ նա զիր վճարն ըստ վնասուն այժեցն առնու։
Եւ չէ ի հրամել աւրենքս որ մէկ վկայի ավտան ի վերայ մարդոյ ասացած իրաց. զի յերկուց եւ յերից վկայից ասէ հաստատել զբանն։
Եւ թէ ուրդի սուտ վկայ ի վերայ մարդոյ՝ նա կու հրամայէ աւրէնքս, որ՝ զինչ այն սուտ վկայութեամբն անմեղն պիտի որ տանջուէր, նա զինք տանջեն թէ մահու էր՝ թէ խրատելոյ՝ եւ թէ տուգնելոյ։
Եւ թէ ի խոստովանութիւն երթայ՝ նա կանոնքս կու հրամէ՝ որ ե տարի եկեղեցի չմտնէ, ապա ի դուրս աղաւթէ, եւ ողորմութիւն տայ աղքատաց, եւ ապա կարէ հաղորդիլ. բայց ի վերայ մեղացն չափուն տան եւ զապաշխարանք ըմպել։
[ՃՂԱ]
Եթէ ոք զմարդոյ անասուն տեսնու ի չվան փաթըթած կամ ուրեք փակած կամ ընկած կամ կոտրած՝ նա զէդ իր անձինն է պատեհ սրտացաւել ու խալսել զինք։
Նոյնպէս եւ թէ ոք գրաստ գտնու փրթած՝ նա պատեհ է բռնել, ու չառնուլ վարձ. զի թէ այսաւր դու քո ընկերին այնես՝ նա յեգուց քո ընկերն քեզ այնէ. Աստուած է հրամել զայս Մովսէսի։
Ապա թէ չայնես զպէտ ու մեռնի՝ նա որ տեսաւ ու չարար պէտն նա վճարէ։
[ՃՂԲ]
Կու հրամայէ աւրէնքս՝ որ երբ ձագերով բոյն գտնվի ու զմայրն ի վերայ, կամ ի վերայ հաւկթերոյ՝ նա մի նենգել մաւրն, ձագերն ու ձուերն գտնաւղին հերիք է. թէ ոչ՝ նա ընդ անիծիւք է՝ որ նենգէ մաւրն։
[ՃՂԳ]
Եթէ կենաս ու հնձես՝ դու պատրաստ հընձէ, որ ի քո դրացնին արդէն ի հետ չհընձես. թէ ոչ՝ նա հարամ է, եւ զքոյին սիմն տանի. զայս Աստուած է հրամէլ։
[ՃՂԴ]
Եթէ յայգի մտես՝ որ քո չէ՝ նա դու փորովդ կեր, քեզ հալալ է։
Բայց թէ ի հետդ վերցնես ի բերէն՝ նա հարամ է։
[ՂՃԵ]
Եւ թէ ոք տայ զիր ձի մարդոյ ի բան եւ կամ զայլազգ գրաստ եւ կամ այլ անսուն, եւ յղրկէ ուրեք ի բան, եւ նա տանի ի ջուր, կամ ի կապ կամ ի փոս, կամ ի յայլ տեղ փոթորկեցնէ, որ վնասի կամ մեռնի՝ նա պատեհ է, որ աղէկ իմանան զպատճառն, եւ զտալն ու զյուղարկելն եւ թէ ինչ ցեղ էր, արտորանաւք էր, ու զհեծնաւղին գնացքն եւ զվարելն թէ յոր չաք էր, կամ թէ ինչ ցեղ վնասեցաւ կամ պատռեցաւ. նա թէ յուղարկաւղին ատորցնելոյն լինի լել նա պատռեցնաւղին մեղ չկայ. ապա թէ յաղփրթութենէ լինի՝ նա այն ի դատաւորին խեղճն է՝ որ ըստ մեղանացն չաքուցն տուգնէ զմեղկանն, բահրակ թէ զգուշացուցել լինայ տէրն ու պընդել ի վերայ իրացն զտանաւղն ու նշան տըւել, եւ նա այլ ազգ այնէ՝ նա այնոր վստահ վճար պիտի. նոյնպէս եւ թէ պնդեց թէ՝ մի գահել, ու նա գահեց, կամ վազցնէ ու կոտրէ եւ մեռնի՝ նա թէ պատռեցնաւղն ի հասակ կենայ՝ նա վճարել պիտի։
Ու թէ վարաւղն մեռնի ի վերայ պնդելոյն՝ նա գրաստուն տէրն անպարտ է։
Ապա թէ ոչ՝ նա պարտական է մեղացն. բարհակ թէ տղայ լինի ու անգէտ՝ նա զբժշկաց վարցն ու զդեղգինն ինք պարտի որ տայ։
- Եւ այն՝ որ գրաստն վնասի՝ նա զէդ որ գրեցաք։
Թէ բանտվաւղէն լինի, ու ասէ թէ՝ գահէ կամ վարէ, եւ նա զհրամանքն կատարէ ու մեռնի՝ նա անպարտ է. բայց ի հրամնաց ելածն եւ ընդ ախփրթութենէ պատահածն ու ընդ այլ դեհ գնացածն քան ընդ որ պարոնն հրամէ՝ նա ի լման վճար պիտի այնէ։
Բայց ի վերայ ամենայնի դատաւորաց ստուգելոյն է դատաստանն՝ պնդելն եւ թողուլն։
[ՃՂԶ]
Եթէ ոք ընդ դիւահարութիւն ի ներս անխել եւ դիւուն միջնորդութեամբ մարդ սպաննէ՝ նա պատեհ է աղէկ ստուգել, որ վստահի հայնց է ու առանց ոխութեան՝ նա այն կանոնացն է հասել, եւ ոչ դատաստանի, որ թէ լաւնայ՝ նա իր չաք մի կարք դնեն ըստ ուժոյն, զի յիրմէ չէր այլ ի չարէն. նոյնպէս եւ ամէն իրք որ դիւական լինի ստոյգ՝ նա կանոնացն է գործ եւ ոչ դատաստանաց։
[ՃՂԷ]
Եթէ ումեք անսուն դիւահրե նա գիտել պարտ է տերանցն որ ի յիրենց մեղացն է եւ ոչ յանասնոց, եւ Աստուած այն անասնով կու յանդիմանէ զտէրն. նա թող պատրաստի ոչ չթուլացնէ Աստուած, որ յինք կամ յիր մարդիքն գայ այն ցաւն. թող աւետարան տայ կարդալ, եւ խ աւր պահէ, ու զայն անսունն զենէ, ու անաւրինաց ծախէ եւ կամ բաժնէ։
Բայց թէ ողջանայ՝ նա քո իրք է։
Ապա թէ ծախես, ու այդ լինի ցաւն առ այն գնաւղն՝ նա իրաւնաւք ի տէրն ձգէ, ու զիր գինն առնու, թէ յիմնայ որ առ քեզ այլ լինայ լել։
[ՃՂԸ]
Եթէ անասունք մտեն ի յայգի կամ յածուք կամ յարտ կամ կալ կամ այլ վնաս զինչ ու լինի՝ նա պախրէի ու գեհին պատ պիտի որ արգիլէ զիրենք, եւ զամէն ազգ գրաստ. բայց խոզի պատ չկայ որ կարէ արգիլել զինք։
Եւ զայլ անսնոցն վնասն տեսնուլ պիտի եւ զպահրանն, նոյնպէս եւ զարծաւղն եւ զսպաննելն եւ զգնելն անասնոց. եւ զվճար վնասուն ի վերայ այնոր այնեն, որ արծաւղն վճարէ։
Բայց թէ արծաւղ չկենայ դրած, լաւկ փրթուցած լինայ ու այնէ վնաս՝ նա անսնոյ տէրն վճարէ զվզենն եւ զդարպսուն հնկակն։
Եւ ի հաւտ դարպսուն պիտի արիանալ, զի զվզենն իր բաժին ունի. ու շինականք շուտ կու հաշտին ընդ իրար, մէկզմէկի ուտեն ու անսունքն գերնան, ու վզենն պարոնին կու լինի, եւ հաւքցաւղնոյն տեսովն պատեհ է, որ լինի. նոյնպէս եւ թէ սպաննութիւն անասնոցն տայ այնել՝ նա հաւքցաւղին տեսովն պատեհ է, որ լինի, նոյնպէս եւ քշտելն ու կոտրելն կամ վճարն վնասու, որ պարոնն զիր հնգակն առնու ի վճարէն։
Զի թէ պառիկոս առանց դարպսու իշխէ հաշտիլ ընդ վնասարարն՝ նա գող է, ու տուգանք պարտի՝ որպէս զվճարն էառ տուպլ՝ ի դարպասն։
Եւ այլ ի տես եւ յիրաւունք երթայ վնասն ու ի կերն եւ ի վարձկանքն՝ որ անհնար արծաւղ դնվի վարձով, որ վնաս չլինի եւ ոչ սպաննութիւն։
Ապա թէ վասն ժլատութեան չդնեն արծաւղ, նա արտի պատ չկարէ լինալ, ու երեք հետ սէր այնէ անսնոյն տիրոջն, եւ հետ այնոր դարպսուն, եւ թէ սպաննէ կամ կոտրէ՝ նա արժան է։
Ապա թէ առանց այսոր այնէ սպաննութիւն՝ նա վճարէ անասնոյն տէրն զվնասն, ու վնասուն տէրն զանասունն. ու թէ զարկ այնէ կամ խոց՝ որ ողջնալ կարէ՝ նա զոր խափան կենայ անասնոյն նա ինք վճարէ. եւ թէ անբժշկելի լինի զարկքն, եւ ուտելոյ անասուն լինայ՝ նա զգինն տայ ու զանասունն յինք առնու. եւ թէ ուտելոյ չլինայ՝ նա նոյնն է. եւ թէ կուրցնէ՝ նա զինչ աժենայ անասունն՝ նա ի չորս բաժնէն մէկն է տուգանքն, որ տայ տիրոջն. նոյնպէս եւ թէ զագին կտրէ՝ նոյնն է։
Բայց աղէկ պիտի տեսնուլ ու փնտռել վկայաւք՝ որ ընդ վնասուն տէրն դարպաս ասցել լինայ եւ ի դարպաս այլ գնացել ու ասցել. եւ թէ չլինայ գնացել ու խրատ առել ու ասցել է նա չտայ տուգանք, ու թէ տայ՝ նա խիստ քչիկ։
Բայց են այլոք, որ ոչ արտ եւ ոչ այլ իրք բնաւ չունին եւ էութեամբ կու ապրին. նա այնոց վնասն այլցեղ է, նոյնպէս եւ տուգանքն, զի ամէն աշխարհս անասնով մէն չկարեն ապրիլ զէտ զթուրքմանն, ու այդ իրքդ է, որ ապականէ զերկիր. նա պիտի զհայնցեղն ծեծնաւք ու տուգնաւք ահել, որ զանասունքն հայնց պահեն՝ որ վնաս չայնեն. կամ թող երթան յանշէնն, որպէս սահմանած է իրենց։
- Բայց ի վերայ ամենայնի՝ խոզի իսկի պատ չկայ, որ կարէ զինք արգելել. խոզրարծ պիտի դնել, կամ զմաւտակայ շինութիւնն քակել, զոր տեսնուն պատեհ, եւ կամ սպաննել եւ ի շինութենէն վարել։
Բայց եւ յաղագս երմկերոյ գրել պարտ է եւ գոմշընոյ եւ խաշանց։
Եւ գիտել պարտ է որ այս գ իրքս որ ի պարոնաց եւ ի թագաւորաց ի խնամքն եւ ի պահն կենայ առաւել քան զշէն գեղերն. զի շէնն այնոց անշինութեամբ պահվի եւ գոյանայ լիութեամբ այս երկու իրաւքս, որ չտան թոյլ որ ոք յիւրաքանչիւր ամանոյ վերայ իշխէ գեղ շինել կամ նեղցնել ի վերայ ամայիէցն. վասն զի ոչ ձիոյ երմակ եւ ոչ այլ ինչ չկարեն գոյանալ բնաւ. ու երբ ձիանն ու խաշինքն չլինին՝ նա ոչ սինաւռնին կարեն գոյանալ բնաւ, եւ ոչ արձակ մնալ, եւ ոչ պահվիլ, եւ ոչ երկիր առանց խաշանց ի գործ երթալ։
Եւ զայս իրաւամբք գրեմք, որ թէ զայն գեղերոյն, որ ի յամայիցն լինի շինած՝ որ զարտերն կամ զայլ իրք, որ երմակն եւ գոմըշնին կամ խաշինքըն ուտեն՝ նա բնաւ չկա վճար յիրաւանցս։
[ՃՂԹ]
Զսինաւռ լերանց եւ դաշտաց՝ քաղքնոյ եւ բերդերոյ՝ եւ զգերոյ դնել պիտի նշանով եւ գրով ամրցնել. եւ յայն պահել զուժով գեղերն ի յիր չաքն ու զվատ ուժն յիրն՝ ի ջուր, ի հող, ի տունկ եւ ի ծառ, յայգիք եւ ի պատեր. զի թէպէտ եւ յառաջն դրած կենայ՝ բայց ու յետինն պիտի որ շատնան։
Եւ մէկ պատն որ լինի ընդ երկուք ի մէջ՝ նա երկուքին լինի. եւ այնով արձկնայ շէնն, ու արգիլել բնավ չէ պարտ, կամ տեղ որ այգի չէ՝ նա խնայել դնաւղացն. նոյնպէս եւ զտան որմունք չէ պարտ եւ զայլ այսպիսիք։
[Մ]
Զջրաղացպներն կու հրամայէ աւրէնքս՝ որ հատուկ եւ հաւատարիմք պատեհ է դնել վասն գոյութեան երկրին, որ չաւիրեն զաղունն. ու թէ աւիրեն՝ նա դարպասն պարտի, որ պատժէ, եւ դուպլ տայ վճարել զաղքատաց վնասն, ու չհարկին վասն կապլուն եւ շահուն։
Բայց աղունին վատութեան պատճառն էլ պիտի տեսնուլ վասն գիճութեան ցորենոյն եւ այլ իրվոյ զոր լինի ի հացն։
Ու թէ անցնել տայ ընդ քարն՝ միատակ վճարէ տէրն ապա թէ գողնա՝ չորս տակ. եւ թէ խոշոր այնէ կամ մանդր զալիւրն՝ նա ինքն զաւիրածն առնու եւ զտէրն յաղէկ ալիւրէ վճարէ։
Եւ զկապճկերն ըստ երկրին սահմանին այնեն, եւ ըստ ջաղցացն եւ ըստ ջրին ուժոյն. ու թէ այլ աւել առնու՝ նա զիրն զամէնն զինչ ուննայ առնուն, եւ ի զնդանն այլ դնեն եւ տան ապաշխարել։
[ՄԱ]
Նա թէ եւ սովորութիւնք իւրաքանչիւր երկրի այլ եւ այլ են, բայց մեք զոր կարցաք ճշմարտել յաւրինացն՝ նա այս է. եւ թող այս հաստատուն մնայ՝ որ չզրկեն զիրար, ապա իրաւնաւք ամէն մէկ զիր բաժինն ուննայ սիրով եւ ի հանգիստ։
Եւ կու հրամայէ աւրէնքս, որ ով զիր ընկերն հարմէ կամ զրկէ՝ նա տուպլ առնուն յիրոյն եւ ի նա տան։
Եւ զայս դեռ կու ներենք, որ կրկին մէն լինի տուգանքն, վասն այնոր, որ յիր հալածն է մեղանքն. թէ ոչ՝ նա այլոցն, որ այլազգ գողութիւն եւ ուժ, որ ի վաստակոց եւ ի հալծնաց ի դուրս, լինի՝ նա այնոր վճարն չորս տակ է։
Բայց ու զիրաւունքն պատեհ է ի վերայ տեղոյն արձակութեան եւ նեղութեան այնել։
Նոյնպէս եւ զմշակնոյն վարձերն՝ ի վերայ տարոյն սղութեան ու լաւութեանն այնեն զնեհն. զի առանց նեհի, որ պատեհվոր լինի, աշխարհ երբ շինվի...
[ՄԲ]
Նոյնպէս եւ հովիւք եւ արտպանք եւ այգէպանք եւ այլ այսպիսիքն՝ որ ի վերայ այլ եւ այլ գաւառաց եւ երկրի այլ եւ այլ սովորութիւնք եւ տիպաւնք, եւ ոչ միապէս տան զվարձերն։
Եւ իրաւունք է, որ զդրած պոմանն եւ զվարձն անպակաս տան իրենց, ու իրենք պարտին, որ զիրենց պահքն անսխալ ու աղէկ պահեն։
Բայց թէ ի գազանէ եւ ի կերչաց իրք մի սխալ գայ, նա թէ վկայք աղէկ վկայեն, որ իւր բանիւ չքլեալ եւ ոչ յիւր ուժոյն մնացել, նա չպարտի իրք։
Ապա թէ ի ծուլութենէ լինա նա դատըստանին եւ վճար լինի ըստ մեղանացն. ի լման վճար կամ կիսավճար. եւ ի լմանն այս է, որ սպրկիկ անփոյթ լինի այրել, եւկէս այն է, որ միջակ լինի փոյթն եւ յանփոյթն։
Բայց չէ իրաւունք, որ զվճարն ի վարձէն կտրեն. ապա դու զնորա վարձն տուր, եւ նա զքո պարտքն վճարէ, զգողցածն ու զզարկածն եւ զսպաննածն ու զկոտրածն անսղալ վճարել պիտի։
Նոյնպէս եւ զյղին ձգեցվոր այնէլն կամաւոր պատճառանաւք։
Եւ թէ իրար քշտեն ու սպաննեն, նա թէ արծաւղին կամաւք է, որ չասաց կամ չզատեց, նա ըստ իրաւանացն լինի տուգանքն, որպէս ասեն ու լսեն։
Եւ այս ի վերայ մեծ անասնոցն ու երմկի եւ խաշանց եւ ամենայն չորքոտանեաց մէկ երթայ։