Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք · 1/2

ՏԱՐԵԳԻՐՔ ՍՄԲԱՏԱՅ ՍՊԱՐԱՊԵՏԻ։

Ի ժամանակս թագաւորութեան Յունաց Ռոմանոսի՝ որդւոյ Կոստանդեայ, եւ ի հայրապետութեանն Հայոց Տեառն Անանիայի, եւ յիշխանութեանն Պարսից Մահմուտ սուլտանին, եւ ի թուականին Հայոց 400 թագաւորէ Գագիկ Բագրատունի տանն Հայոց։

Որ էր որդի Աշոտոյ, եւ Աշոտ՝ որդի Աբասայ, եւ Աբաս՝ որդի Սմբատայ։

Էր թագաւորս այս քաջ, բարետեսիլ եւ ահարկու, ողորմած եւ քաղցր ի վերայ ամենեցուն, զարդարեալ ամենայն բարեձեւութեամբ՝ հանգոյն նախնի թագաւորաց սրբոց, եւ յաղթող ի պատերազմունս թշնամեացն Քրիստոսի։

Որ եւ օգնականութեամբն Աստուծոյ զօրացեալ խաղաղացոյց զաշխարհն ըստ իւրաքանչիւր կերպի, զեկեղեցականս եւ զիշխանս, զռամիկս եւ որ ընդ իշխանութեամբ նորա էին. պայծառացան եւ եկեղեցիքն խաւարեալ եւ կործանեալ յազգացն Մահմետի. եւ ամենեքեան առհասարակ գոհանային զՏեառնէ Աստուծոյ։

Իսկ ի թուականութեանն Հայոց 410 հարկաւորեալ հայրապետն սուրբ եւ ամենայն իշխանք Գագկայ, եւ առաքեալ դեսպան առ կաթողիկոսն Աղուանից Տէր Յովհաննէս եւ առ թագաւորն նոցա Փիլիպպէ, կոչեցին գալ ի յօծումն թագաւորին Գագկայ։

Որոց եկեալ քառասուն եպիսկոպոսք եւ բազում իշխանք, եւ միաբանեալ օծեցին զԳագիկ թագաւոր Հայոց։

Զի թէպէտ ունէր զիշխանութիւնն. այլ ոչ էր ընկալեալ զթագ թագաւորութեանն ի գլուխ իւր։

Եւ եղեւ ուրախութիւն եւ հանդէս մեծ յաւուրն յայնմիկ ի քաղաքն Անի։

Եւ կատարեալ զաւուրս ուրախութեանն դարձուցանէին զկաթողիկոսն եւ զթագաւորն մեծամեծօքն յաշխարհն իւրեանց մեծաւ պատուով։

Իսկ զկնի երկուց ամաց մեռաւ թագաւորն Յունաց Ռոմանոս. եւ թողոյր որդիս երկու՝ զՎասիլ եւ զԿոստանդին։

Եւ զկնի նորա թագաւորեաց Նիկեֆոռ. եւ զորդիսն նորա սպասուէր առ իւր զգուշութեամբ եւ պատուով։

Էր սա այր սուրբ եւ առաքինի եւ գեղեցկատեսիլ, եւ ի պատերազմունս քաջ եւ յաղթող, եւ ողորմած յոյժ։

Սորա ժողով արարեալ եկն յաշխարհն Կիլիկեցւոց ի վերայ զօրացն Տաճկաց. եւ էառ զմայրաքաղաքն Տարսոն, զԱտանա եւ զՄսիս եւ զԱնաւարզայ. եւ կոտորեաց զզօրսն մինչեւ ի դուռն մեծին Անտիոքու. եւ դարձաւ մեծաւ յաղթութեամբ ի Կոստանդնուպօլիս։

Իսկ ի թուին 413 ժողովեցան զօրքն Հայոց ի գաւառն Տարօն. եւ հարեալ կոտորեցին զզօրսն Տաճկաց, եւ ըմբռնեցին զբազում իշխանս. եւ յայնմհետէ ազատեցաւ գաւառն այն յիշխանութենէ աղտեղի ազգին Մահմետի։

Եւ զայսու ժամանակաւ գնաց վարդապետն Հայոց Ղեւոնդ ի Կոստանդնուպօլիս. եւ խօսեալ ընդ վարդապետսն Յունաց, անպարտելի երեւեալ ի մէջ նոցա. եւ ընկալեալ պարգեւս ի թագաւորէն դարձաւ յաշխարհն Հայոց։

Սա թարգմանեաց զպատմութիւն մատին սուրբ առաքելոյն Պետրոսի, որ բերաւ ի Հայս։

Յայնմ ժամանակի մատեան առ թագաւորն Նիկեֆոռ աղտեղի կրտերն, եւ չարախօս եղեն առ նա վասն Հայոց, եթէ Հայք ոչ ունին զուղղափառ հաւատս, եւ ոչ կատարեն զօր ծննդեանն Քրիստոսի եւ ոչ զտօնախմբութիւն սրբոց։

Եւ թագաւորն թէպէտեւ յոյժ սիրէր զԳագիկ. այլ պատրեալ ի չարասէր եւ յանմարգի դասուցն՝ ցասնոյր. եւ զօրու ծանու յարուցեալ գնայր յաշխարհն Հայոց ջնջել առհասարակ զՀայաստան ազգս։

Զոր լուեալ Գագկայ (Աշոտոյ) հիացեալ զարմանայր յոյժ եթէ զիարդ այսպիսի քրիստոնեայ արքայ գայ խրոխտալով եւ բարկութեամբ ի վերայ եկեղեցւոյն Քրիստոսի։

Ապա հրամայէր եւ նա ժողովել զզօրսն Հայոց ի պատրաստութիւն պատերազմի։

Իսկ թագաւորն Նիկեֆոռ զօրօք ելանէր յարեւելս. եւ մինչ հասանէր ի քաղաքն Բիւթանացւոց Նիկիա՝ հայրապետ քաղաքին հարցանէր զպատճառ գնալոյն. եւ արքայն պատմէր զպատճառսն կարգաւ. եւ սուրբ հայրապետն ծանուցանէր թագաւորին զուղղափառ հաւատս Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, զոր ունին անթերի առ սուրբ Երրորդութիւնն եւ մի Աստուածութիւնն եւ առ Քրիստոսի մարդեղութիւնն։

Զոր ծանուցեալ թագաւորին ճշմարտութեամբ, եւ տեղեկացեալ ի սուրբ հայրապետէն յաղագս քաջութեան Գագկայ (Աշոտոյ) եւ զօրացն Հայոց. եւ որպէս ի քնոյ զարթուցեալ ի զուր ցասմանէն՝ գոհանայր զՏեառնէ որ խափանեաց զանիրաւ պատերազմն։

Եւ հրամայէր հայրապետին գրել առ Գագիկ (Աշոտ) զպատճառս գալըստեանն, եւ առնել սէր եւ միաբանութիւն ի մէջ երկուց թագաւորացն, զոր եւ արարին իսկ. եւ դարձան իւրաքանչիւր ի տեղի իւր։

Իսկ ի թուականին Հայոց 418 խորհեցաւ կինն Նիկեֆոռայ խորհուրդ չար. եւ զայր ոմն մահապարտ, որ յաքսորս էր ի կղզւոջ միում, Յովհաննէս անուն Զմշկիկ, գաղտ առաքեալ հանէր՝ որպէս թէ հրամանաւ թագաւորին. եւ եբեր ի Կոստանդնուպօլիս առանց գիտելոյ թագաւորին. եւ ի ծածուկ առնէր ընդ նմա խորհուրդ սպանանելոյ զթագաւորն. եւ խոստացաւ լինել նմա կին եւ նստուցանել զնա յաթոռ թագաւորութեան։

Զոր յանձն առեալ Զմշկիկն հաւանեցաւ առնել զկամս անօրէն թագուհւոյն։

Եւ զայս առնէր կինն չարարուեստ յաղագս վավաշոտ իւրոյ ցանկութեանն. քանզի թագաւորն ողջախոհ էր եւ պարկեշտ ի մարմնական ցանկութիւնս, եւ ոչ կատարէր զանսահման յուզումն իւրոյ չար ցանկութեանն անխափան։

Իսկ թագաւորն ունէր սովորութիւն զի ի խաղաղական ժամու հանգստեան երեկոյին մտանէր ի սենեակն օթանոցի իւրոյ առանձինն, եւ ընթեռնոյր զԳիրս Աստուածաշունչս. եւ ապա յարուցեալ առնէր զսովորական աղօթս իւր, եւ տարածեալ յանկողնի ննջէր։

Իսկ կինն աղտեղի յերեկոյին մինչ ընթեռնոյր թագաւորն զգիրսն՝ եկեալ նստէր մերձ, եւ շաղապատէր զթագաւորսն. եւ առեալ զսուսեր թագաւորին կապէր փոկօքն ընդագոյն անելանելի. եւ ելանէր արտաքս առ խորհրդակիցն իւր։

Եւ եկեալ Զմշկիկ ծածկարար՝ վազեաց ի ներքս ի սենեակն, ուր էր թագաւորն. զոր տեսեալ թագաւորին զարմացաւ եւ ասէ «շո՛ւն կատաղի՛ զի՞նչ յուզես աստ». եւ առեալ ի ձեռն զսուսերն ոչ կարաց հանել։

Յայնժամ Զմշկիկն գազանաբար յարձակեալ խողխողեաց սրով զմարմին սուրբ թագաւորին որ ունէր այծագգեստ ի վերայ մարմնոյն՝ ներքեւ թագաւորական ծիրանեացն. եւ այնպէս աւանդեաց զհոգին թաթաւեալ յարեան։

Զոր տարեալ թաղեցին արժանաւորապէս պատուով եւ մեծաւ ողբովք ի սուրբ տեղւոջն։

Եւ նստաւ թագաւոր անարժանն Զմշկիկ. եւ հնազանդեցոյց զամենայն աշխարհն Յունաց։

Իսկ զորդիս Ռոմանոսին փախոյց յանօրէն թագուհւոյն ի Վասակաւան, ի Հանձիթ գաւառին զի մի՛ մահացուգեղօք սպանցէ զնոսա։

Բայց վասն անիրաւ մահուան Նիկեֆոռայ ի մեծ տրտմութեան էր թագաւորն Զմշկիկ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց։

Իսկ յորժամ եղեւ թուականն Հայոց 420, մեռանէր արքայն Հայոց Գագիկ խաղաղական մահուամբ։

Եւ եղեւ հակառակութիւն ի մէջ որդւոց իւրոց Յովհաննիսի եւ Աշոտոյ. քանզի Յովհաննէս աւագ էր եւ էր այր իմաստուն. այլ տարտամ եւ հեղգ գոլով եւ թուլամորթ եւ անկիրթ ի պատերազմունս. իսկ Աշոտ այր քաջ էր, անպարտելի եւ յաղթող ի պատերազմունս։

Բայց բռնակալեաց Յովհաննէս զաթոռ թագաւորութեանն. իսկ Աշոտ շրջէր զօրօք, եւ աւար հարկանէր զբազում տեղիս, եւ նեղէր զքաղաքն Անի։

Եւ գնացեալ առ Սենեքերիմ արքայն Վասպուրականի, որ էր երկրորդ Աբուսահլին՝ որդւոյ Գագկայ, Արծրունի ազգաւ. եւ առեալ զօրս ի նմանէ անցանէր առ (ի) լեառն Վարագ. եւ մտեալ ի վանս սրբոյ Նշանին երկրպագէր սուրբ խաչին եւ պատկերի սուրբ Աստուածածնին։

Եւ տայր պարգեւս բազումս յոսկւոյն Արաբացւոց. եւ արար զայն պահարան սրբոյն, զոր պարգեւեալ էր նմա արքայն Բաբելացւոց. եւ գայր, հասանէր զօրօք բազմօք ի քաղաքն Անի։

Զոր լուեալ Յովհաննէս հանէր զզօրսն իւր ի պատերազմ ընդդէմ նորա. եւ ինքն նստէր ի գահոյսն, որպէս եւ էր անհմուտ ի պատերազմի. եւ զդրդեալ քաղաքն ելանէին ի դէմ Աշոտոյ ի պատերազմ։

Իսկ ոմն իշխան ի թագաւորէն Վրաց եկեալ դեսպան առ Յովհաննէս. եւ յաւուր յայնմիկ անդ էր. եւ խոստանայր թագաւորին եւ ասէր «Թագաւոր՝ հրամայեա՛ զի ցուցից քեզ զԱշոտ. եւ ես առեալ ձեռամբ ածից զնա առաջի քո»։

Եւ զայս ասէր (այրն) յաղագս քաջութեան անձին իւրոյ զի էր այր պատերազմող։

Եւ ասէր թագաւորն «մի՛ արհամարհեր զկորիւն առիւծու մինչեւ տեսցես»։

Եւ յորժամ եղին ճակատ առ ճակատ՝ իշխանն Վրաց ձայն բարձեալ խնդրէր զԱշոտ. եւ լուեալ Աշոտոյ եւ զայրացեալ՝ ընթացաւ առ իրեարս. եւ հարկանէր Աշոտ զնա սուսերաւն ի վերայ սաղաւարտին, եւ հերձեալ ընդ մէջ՝ յերկիր ընկենոյր. եւ եղեւ սաստիկ պատերազմ։

Եւ պարտեալ զօրք թագաւորին եղեն փախստական. եւ Աշոտ զկնի նեղէր. եւ ոչ ետ նոցա անկանիլ ի քաղաքն. այլ եկից զամենեսին ի դեսն։

Ապա խորհեցան Պահլաւունիքն եւ Բագրատունիքն առնել խաղաղութիւն ի մէջ երկուց եղբարցն։

Յայնժամ սուրբ հայրապետն Անանիա եւ իշխանք քաղաքին եկին առ Աշոտ. արարին խաղաղութիւն այսպէս՝ զի լիցի Աշոտ թագաւոր դրուց աշխարհին. եւ Յովհաննէս նստցի յԱնի. եւ եթէ յառաջագոյն մահ հասցէ Յովհաննիսի՝ Աշոտ լիցի թագաւոր ամենայն Հայոց։

Եւ հաւանեալ Աշոտ՝ յայնժամ նստաւ Աբաս ի Կարս թագաւորական իշխանութեամբ հրամանաւ Յովհաննիսի եւ Աշոտոյ. եւ Գէորգի՝ յաշխարհն Աղուանից զի էին յազգէ թագաւորաց. եւ կային ի հնազանդութեան երկուց թագաւորացն Յովհաննիսի եւ Աշոտոյ։

Եւ Աշոտ ոչ ժամանեաց մտանել յԱնի զամենայն աւուրս կենաց իւրոց։

Իսկ իշխան ոմն Ապիրատ անուն՝ որդի Հասանայ, վասն մտերմութեանն զոր ունէր առ Աշոտ՝ երկեաւ գնալ առ Յովհաննէս. փախեաւ, գնաց առ Աբուսահլ՝ Պարսից զօրավարն երկոտասան հազար հեծելով։

Եւ նա զառաջինն պատուով ընկալաւ զնա. ապա ի սադրելոյ իւրոց իշխանացն եւ յերկիւղէ քաջութեան կասկածեալ կորուսանէ զԱպիրատն գաղտնի ի զօրաց իւրոց։

Եւ իշխանն Սարի առեալ զկին եւ զորդիսն Ապիրատին գայր մեծ սգով յԱնի առ Յովհաննէս։

Եւ Յովհաննէս յոյժ ապաշաւեաց զանիրաւ մահ նորա. եւ տայ որդւոց նորա եւ ամենայն զօրացն գաւառս եւ իշխանութիւնս։

Զայսու ժամանակաւ զօրապետն Դեղմանաց բազում զօրօք հասանէր ի գաւառն Հայոց յամուրն Բջնի։

Վասակ Պահլաւունի՝ սպարապետն Հայոց, տէր Բջնոյ, որդւովն իւրով Գրիգորիւ եւ այլ փառաւորագոյն ազատօքն բազմեալ կայր ի գահոյս. եւ ուրախացեալ ի գինարբուս, եւ հայէր ընդ ճանապարհ լերինն. եւ ահա գայր ոմն թէզ։

Զոր տեսեալ Վասակայ ասէ խաբարբեր է այրն այն։

Եւ հասանէր այրն ի դուռն բերդին, եւ մեծաւ աղաղակաւ ասէր «գերեցաւ ամենայն գաւառս»։

Յայնժամ յարուցեալ քաջն Վասակ յանձն առնէր զանձն իւր եւ զամրոյն Գրիգորի՝ որդւոյ իւրոյ. եւ հաղորդեալ ի կենարար մարմնոյ եւ արենէն Քրիստոսի, հագնէր զրահս եւ վառէր զինու ի կռիւ հանդերձ ազատօք որ մերձ պատահեցան. եւ ոչ ժողովեաց զզօրսն իւր բավանդակ զի ունէր արս իբրեւ հինգ հազար։

Այլ առեալ զՓիլիպպէ եւ զԳորգ Զորտուանելն եւ զքաջն Միհրան՝ կազմեցան ի պատերազմ հարիւր զօրօք միայն. եւ ելին, գնացին դէմ յայլազգեացն. եւ պատահեցան բազում զօրաց որք ի դեօղ մի փախուցեալ էին եւ լցեալ յեկեղեցին. եւ շուրջ առեալ կոտորէին իբրեւ զգառինս։

Յայնժամ քաջն Վասակ գոչեաց զէտ առիւծ եւ յարձակեցաւ ի վերայ այլազգեացն. եւ կոտորեցին ի նոցանէ իբրեւ երեք հազար. եւ որք զերծան՝ գնացին փախստական ի բանակն իւրեանց. եւ շարժեալ բանակն ամենայն գայ ի վերայ քրիստոնէիցն։

Իսկ նոցա զմահ յանձն առեալ անկան ի մէջ նոցա, եւ հերձեալ զբանակն յայս կոյս եւ յայն կոյս՝ զարմանալի կոտորածս առնէին։

Իսկ ի զօրաց այլազգեացն ելանէր այր մի ահաւոր եւ խափշիկ, զոր յաղագս քաջութեանն եօթն գայլ անուանէին. եւ ի ձայն բարձր աղաղակէր եւ յուզէր զՎասակ. եւ խափշիկն սեւ գայր ըմբռովն դէմ Վասակայ. եւ Վասակ յառաջ երեկ, թրովն եղարկ զնա ի վերայ գլխոյն. եւ յերկուս հերձաւ եւ անկաւ յերկիր։

Մոլորեցան ի միմեանց զօրքն Վասակայ, եւ ի բազմութենէ զօրաց այլազգեացն ոչ գտանէին զմիմեանս։

Յայնմ աւուր քաջն Միհրան սպանաւ ի պատերազմին. եւ Վասակ պատսպարէր զզօրսն բանակին, եւ ելեալ դառնայր յետս. եւ գտեալ ի թշնամեացն հանգիստ խնդրէր զի յոյժ ծանրացեալ էր ի պատերազմին. եւ հասեալ ի քարանձաւ մինչ ննջէր։

Իսկ այր ոմն եկեալ գտանէր զնա, եւ գիտաց թէ ի թշնամեացն է. եւ ուժով բախեալ ընկէց եւ ձգեաց զնա ի վերուստ ի վայր. եւ այնպէս կատարեցաւ քաջ զօրականն Քրիստոսի։

Իսկ ի թուին 421 զօրավարն Յունաց Դեմեսկոսն խաղացեալ բազում զօրօք գայր ի վերայ քաղաքին Մելտինոյ. եւ շատ նեղեալ սովով եւ ծարաւով հաւանեցոյց զնա. եւ ելեալ գայ ի վերայ քաղաքին Տիգրանակերտի որ կոչի Ամիթ. եւ զօրքն Տաճկաց ելեալ ընդդէմ նորա ի պատերազմ, եղեւ խիստ կոտորուած ի դուռն քաղաքին. եւ պարտեալ զօրքն Տաճկաց դարձան ի փախուստ եւ մտին ի քաղաքն. եւ զօրքն Յունաց մեծաւ յաղթութեամբ դարձան, եւ ելին, բանակեցան առ ափն գետոյն որ կոչի Աւալ։

Յետ սակաւ աւուրց եղեւ աստուածասաստ բարկութիւն յերկնից, եւ շնչեաց հողմն սաստիկ մինչզի մթացաւ ի մէջ աւուրն, եւ խաւարեցան աչք ի տեսանելոյ. զի զբահն եւ կապարճի զօրացն ի բռնութենէ հողմոյն ի գետ անդր լցեալ լինէր։

Զոր տեսեալ անօրինացն դիմեցին ի վերայ նոցա, եւ կոտորեցին անխնայ. եւ կալան զԴեմեսկոսն եւ իշխանս քառասուն. եւ սակաւք էին որք զերծան ի քրիստոնէիցն։

Ապա ի միասին եկեալ իշխանք այլազգեացն վասն մեծ յաղթութեանն որ եղեւ ի զօրս քրիստոնէից, եւ զարհուրեալք երկեան յահէն Նիկեֆոռայ արքային, զի դեռ չէր տարածեալ համբաւ սպանման նորա. եւ խորհեցան երդմամբ սիրով արձակել։

Մինչդեռ յայս խորհուրդս էին՝ եհաս համբաւ սպանման Նիկեֆոռայ. եւ անհոգ եղեալ խնդացին յոյժ, եւ տարան զիշխանսն կապած ի Բաղդատ առ խալիֆայն. եւ ամենեքեան անդ մեռան։

Իսկ Դեմեսկոսն գրեաց առ Զմշկիկն անէծս ցաւագինս այսպէս թէ «մեք զարիւն մեր հեղաք ի դուրս Տիգրանակերտի. եւ մարմինք մեր չեղեն արժանի գերեզմանի օրհնելոյ. արդ զարիւն մեր ի քէնէ ուզէ Աստուած յօրն դատաստանի թէ ոչ առցես զվրէժ արեան մեր յազգէն Մահմետի»։

Իբրեւ լուաւ զայս Զմշկիկ շարժեցաւ ի բարկութիւն, եւ ժողովեաց զամենայն զօրսն Յունաց, եւ էառ օգնականս ի Ֆռանկնոյն. եւ կամեցաւ նախ յառաջ Հայոց տիրել. եւ երեկ, բանակեցաւ ի Կիլիկիայս. եւ ծածկեաց զօրօք զսահմանս Տարսոնի. եւ ելաւ համբաւ գալոյ նորա յաշխարհն Հայոց։

Յայնժամ ժողովեցան առ արքայն Հայոց Աշոտ Կապանին թագաւորն Փիլիպպէ, եւ թագաւորն Աղվանից Գէորգի, եւ Աբաս՝ Կարուց տէրն, եւ Սենեքերիմ՝ Վասպուրականի տէրն, եւ Գուրգէն՝ Անձեւացեաց տէրն, եւ ամէն տունն Հայոց, եւ զօրք արքունի զոր էառ քաջ արքայն Աշոտ եւ բանակէր ամենայն քաջօքն ի Հարք գաւառին. որոց թիւ համարոյն էր հեծելոյն երեք հարիւր հազար եւ վեց հարիւր յորժամ ի գիր առին զօրագլուխքն։

Եւ երեկ դեսպան թագաւորին Զմշկայ առ թագաւորն Աշոտ. եւ տեսաւ զայն մեծ պատրաստութիւն պատերազմի. եւ գնաց, պատմեաց թագաւորին։

Առաքեաց դեսպան թագաւորն Աշոտ առ արքայն Զմըշկիկ զհետ դեսպաներոյն Յունաց, եպիսկոպոսք եւ վարդապետք. եւ արարին սէր ընդ երկուս թագաւորս։

Եւ ելաւ Զմշկիկն Յովհաննէս ի Կիլիկիոյ, եւ եհաս ի գաւառն Տարօն շատ բազմութեամբ. եկն եւ թագաւորն Աշոտ շատ զօրօք ընդ առաջ նորա. եւ գիպեցան իրերաց ողջունիւ եւ սիրով. եւ ետես Աշոտ օգնութիւն նմա զօրս ութսուն հազար ձիաւորս, եւ հետեւակ քսան հազար, եւ զօրագլուխ զքաջն Գէորգի, եւ ապուրս եւ ռոճիկս բազումս. եւ զեպիսկոպոսն տէր Սարգիս եւ զվարդապետն Ղեւոնդ եւ զիշխանն Իւանէ առաքէ ընդ նոսա. եւ ինքն դարձաւ յաշխարհն իւր։

Եւ կայսրն Զմշկիկ գնաց ի կռիւ ի վերայ զօրացն Տաճկաց, եւ արեամբ նոցա ներկեաց զերկիր, եւ շատ բերդս եւ քաղաքս ի հիմանէ շրջեաց. երեք հարիւր քաղաք հնազանդեցոյց մինչ ի դուռն Բաբելոնի որ կոչի Բաղդատ. կոտորեաց զզօրսն Խալիֆային, եւ խլեաց ի յիւրմէ հարիւր հազար ձի եւ ջորի. եւ դարձաւ ի վերայ Ամթայ։

Եւ տէրն Ամթայ կինն էր, եւ քոյր Համտոնոյ ամիրային Տաճկաց։

Ելաւ կինն ի վերայ պարսպին, աղաղակէր եւ ասէր թէ «ի վերայ կնո՞ջ գաս կռիւ ո՛վ Զմշկիկ՝ եւ չհամարի՞ս քեզ նախատինք»։

Եւ թագաւորն ասաց «երդուեալ եմ քակել զպարիսպ քաղաքիդ»։

Եւ ասէ կինն «քակէ՛ զկանգառայն նորա ի վերայ Դգլաթ գետոյ, եւ կատարէ՛ այնով զերդումն քո»։

Եւ արար այնպէս եւ գնաց։

Այլ ասէին թէ յառաջ թագաւորն շաղաշարեալ էր մեղօք. քանզի Զմշկիկն այն ի Խոզնայ էր, ի Զմշկածակուցն. նոյնպէս եւ կինն եւս անտի էր։

Կամէր եւ զՈւռհա քակել. եւ վասն շատ վաներոյն խնայեաց եւ եթող, եւ գնաց զներքին կողմամբ երկրին յԵրուսաղէմ. եւ ազատեաց զամենայն քրիստոնեայսն ի ծառայութենէ անօրինաց։

Եւ դարձեալ գայ ի Կիլիկիա, եւ առաքէ զիշխանն Հայոց եւ զզօրսն եւ զեպիսկոպոս բազում զօրօք եւ պարգեւօք առ թագաւորն Աշոտ, եւ պարգեւս թագաւորին շատ գանձ ոսկի, արծաթ, եւ գիր այսպէս.

«Աշոտոյ՝ արքայի Հայոց մեծաց, հոգեւոր որդւոյ իմոյ ի Տէր խնդալ։

Ծանիցէ իմաստութիւնդ քո թէ ո՛րչափ եղեւ ողորմութիւն Աստուծոյ ի վերայ մեր, եւ ետ մեզ յաղթութիւն ի վերայ թշնամեացն մերոց. զի ոչ կարացին կալ ի դիմի։

Վասն որոյ մաշեցաք ի սուր սուսերի զզօրսն Տաճկաց, եւ զմնացուածս արարաք հարկատու մեզ. եւ բազում աւարաւ եւ գերութեամբ նոցա դարձաք ի ներքին կողմն աշխարհին, եւ հանաք զնշխարս սուրբ Յակոբայ ի Մծբին քաղաքէ եւ տարաք զհետ մեր։

Եւ եկաք զներքին կողմամբքս մեր, ջնջեցաք խապառ զթշնամիս մեր. եւ յետ այնր դարձաք եւ ձմերեցաք ի դուրս, եւ տուաք զօրաց մերոց հանգ. եւ ապա եկաք ի մեծն Անտաք, առաք զնա, եւ գերեցաք զամէն աւանս նորա շուրջանակի. հասաք ի Համս եւ ի Համիս. եւ հարկատուք մեր հնազանդութեամբ ընկալան զմեզ։

Գնացաք ի յանառիկն Հալապ. եւ ելան ի պատերազմ դէմ մեր. եւ կոտորեցին զնոսա զօրքն մեր. եւ շատ գանձ ոսկի եւ արծաթ եւ աղջկունս խլեցին ի նոցանէ։

Նոյնպէս արարին զԱնտօլիքն։

Գնացաք ի Դմշխ, եւ կամեցաք պաշարել զնա. իսկ քաղաքապետն՝ այր իմաստուն եւ ալեւոր, ել բազում ծախօք եւ եկն յառաջ մեզ. եւ աղաչեաց լինել հարկատու մեզ. առին ի մէնջ զօրավար, եւ տուին մեզ գիր ծառայութեան։

Գնացաք եւ ի Տիբերիա ուր Տէրն մեր շրջեալ առնէր զաստուածային սքանչելիսն եւ զնշանս. եւ նոքա այլ բերին մեզ գանձս շատ. եւ առին ի մէնջ զօրավար, եւ տուին մեզ գիր ծառայութեան։

Գնացաք ի Նազարէթ ուր սուրբ կոյսն Մարիամ ընկալաւ զաւետիսն ի հրեշտակէն։

Ելաք ի լեառն Թաբօր ուր Տէրն մեր այլակերպեցաւ. եւ երկրպագեցաք։

Եւ ահա մինչդեռ անդ էաք, եկին առ մեզ յՌամղէ եւ յԵրուսաղէմէ, շատ աղաչեցին տալ մեզ հարկս, եւ առնուլ ի մէնջ զօրավարս։

Կամեցաք զսուրբ գերեզմանն ազատել ի ծառայութենէ Տաճկաց. եւ սարեցաք բազում հեծեալս եւ զօրավարս յամենայն գաւառսն. եւ եղեն մեզ հարկատուք։

Առաք զԱքքայ եւ զՏրապօլի եւ զամենայն բերդս եւ զքաղաքս ծովեզերովն եւ զՃեպէլն եւ զՀեսուն եւ զՊուրզաւ. եւ դրաք յամէնն հեծեալս. եւ շահեցաք ի Գաբաւոն զհողաթափին Քրիստոսի, եւ ի Բերիտոն՝ զպատկերն Քրիստոսի, զոր յետ ժամանակաց Հրէայքն խաչեցին, եւ զհերս Յովհաննու Մկրտչի. եւ առաք, տանեմք ի պահպանութիւն աստուածապահ քաղաքին մերոյ Կոստանդնուպօլսի։

Արդ լսելով զայս ամենայն՝ ուրա՛խ լեր եւ փա՛ռս տուր Աստուծոյ որ ի ձեռն մեր թագաւորութեանս լայն եւ արձակ փառաւորի անունն Քրիստոսի։

Քանզի ի մեծէն Կեսարիոյ մինչեւ ի Բաղդատ հնազանդ արարաք ծովեզերովն ի ներքեւ մեր հրամանացս. ընդ որում գոհութիւն տացուք Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ»։

Գրեաց եւ ի Պռօթօսպաթարն եւ ի Տարօնոյ զօրավարն զի տացեն առ թագաւորն Հայոց Աշոտ զխռսաֆուլն եւ դեկան ոսկի երեսուն հազար եւ ծառայս երկու հազար, ձի տասն հազար եւ ջորի հազար վասն սիրոյն եւ միաբանութեանն զոր արար ընդ նմա։

Գրեաց Աշոտ եւ առ վարդապետն Պանտալեոն եւ առ Սպաթարն զի արագ արագ ի Կոստանդնուպօլիս երթիցեն շատ եպիսկոպոսք մեծ տօն կատարել Քրիստոսի պատկերին եւ հողաթափիցն եւ հերացն Յովհաննու. եւ զի խօսեսցին ընդ վարդապետսն Յունաց առաջի արքային. զոր եւ առաքեաց հայրապետն անդանդաղ։

Գնացին եւ մեծաւ պատուով եւ ընծայիւք դարձան ի Շիրակ։

Արդ յետ այսր անկանէր ահ ի սիրտ թագաւորին եւ երկիւղ մահու եւ ահ դատաւորին Աստուծոյ վասն անիրաւ սպանմանն Նիկեֆոռայ։

Եւ յետ հինգ ամի թագաւորութեան իւրոյ առաքեաց եւ եբեր զորդիսն Ռոմանոսի. եւ մեծաւ ժողովով եդ զթագն ի գլուխ Վասլին եւ երկիր եպագ նմա. եւ ինքն գնաց, կրօնաւոր եղաւ ի յապաշխարել զմեղս անձին իւրոյ։

Ի թուին 424 եղեւ կոտորուած զօրացն Հայոց ի գաւառն Անձեւացեաց նենգութեամբ Ապլղարիպայ որ էր զօրապետ թագաւորին Անձեւացեաց Գուրգենայ. եւ նա ձգեալէր զնա ի պատուոյ սարատեղատու- թեանն, եւ եդեալ ի տեղի նորա զոմն Սարգիս։

Ընդ որում վիրաւորեալ էր Ապլղարիպն զի էր այր քաջ եւ պատերազմող։

Եւ այսր աղագաւ բանսարկու լինէր այլազգեացն եւ ասէր թէ՝ ես ոչ կռուիմ ընդ ձեզ. նշան այն, որ իմ վրանն կարմիր է ի վերայ բլրին։

Իսկ թագաւորն ազատօքն նստեալ էր անհոգ ի գինարբուսն մեծ ուրախութեամբ։

Եւ յանկարծ եկին ի գիշերի զօրք այլազգեացն ի վերայ նորա, եւ արարին մեծ կոտորած եւ բռնեցին զթագաւորն, տարան գերի ի Հեր. եւ ի սահմանս վրանի Ապլղարիպին չիշխեցին անցանել։

Ի յայն օրն Վարագ եւ ամենայն վանորայքն անէծս ցաւագինս դրին ի վերայ Ապլղարիպին. եւ որոշեցին զնա ի քրիստոնէական հաւատոյն։

Իսկ Ապլղարիպն եկեալ ի միտս լայր դառնապէս, եւ ապաշաւէր զկորուստ ծառայիցն Աստուծոյ. ապա քննէր վասն թագաւորին թէ յո՛րում բանտի է արգելած։

Իբրեւ իմացաւ թէ ամիրայն Ապլհամ արձակեաց զնա. եւ յամենայն ժամ հանէ զնա ի խաղ գնգին՝ յոյժ ուրախ եղեւ. եւ յղարկեաց առ թագաւորն գաղտ թէ «ի յա՛յս նիշ ժամու զօրօք իմովք սա՛ր կամ յայս անուն տեղւոջ, ի մէջ անտառախիտ ծառոյն. դու զգո՛յշ լեր, եւ յայն օրն ձի սուր հեծիր եւ ե՛լ, վազուելով առ իս հասի՛ր. եւ այլ մի՛ հոգար»։

Զոր եւ արարին իսկ. սարեց ձի սրընթաց, եւ նովաւ (ել) ի խաղն. եւ առեալ զգունդն տանէր հեռագոյն. եւ թողեալ գնայր առ Ապլղարիպն յուսալով յԱստուած։

Եւ տեսեալ ամիրայն յարձակեցաւ զօրօք զկնի մեծաւ զարմացմամբ. եւ թագաւորն քաջապէս հասանէր առ Ապլղարիպն։

Եւ ի զօրաց անօրինացն խափշիկ մի՝ այր հզօր, դիմեաց ի յԱպլղարիպն. եւ նա եհար զնա սուսերաւն, եւ պատառեաց զնա մինչեւ յերանսն. զոր տեսեալ անօրինացն փախեան։

Եւ Ապլղարիպն զօրօք վարէր ի հետ, մինչ մտոյց զամիրայն ի դուռն քաղաքին. եւ քաջապէս եղարկ պողպատ ճկոյն զերկաթէ դուռն. եւ պատառեալ զերկաթն ի թափ անցուցանէր. որ անքակտելի մնաց շատ ժամանակ։

Եւ այնպիսի քաջութեամբ դարձաւ եւ եբեր զթագաւորն ի տեղի իւր ազատեալ ի ծառայութենէ. եւ օրհնեցաւ ի վանորէիցն եւ յամենայն բերանոյ։

Եւ եղեւ այս ի Ճուաշ գաւառին Հայոց, ի դեօղն որ կոչի Բակ՝ սահմանակից Վասպուրականի։

Իսկ ի թուին 427 փոխեցաւ յաշխարհէ սուրբ հայրապետն Անանիա։

Եւ հրամանաւ սուրբ թագաւորացն Յովհաննիսի եւ Աշոտոյ ձեռնադրեցաւ ի տեղի նորա Վահան՝ այր սուրբ եւ առաքինի։

Յայս ժամանակս իշխան մի Մխլաոս անուն՝ դրժեալ ի Վասլէն՝ Յունաց արքայէն, ժողովեաց առ ինքն շատ ի զօրաց անիրաւաց. եւ շատ վնաս առնէր յաշխարհն Յունաց։

Եւ գայր, մտանէր յաշխարհն Հայոց, եւ առնէր շատ կոտորած. յորոյ վերայ հասեալ զօրքն Հայոց քաջապէս յաղթեցին նմա, եւ փախուցին զհեծեալս նորա. եւ ինքն փախեաւ, գնաց ի Բաղդատ. եւ յետ երեք տարւոյ դարձաւ յաշխարհն Յունաց, եւ անդ սատակեցաւ։

Ի թուին 432 մեռաւ սուրբ հայրապետն Վահան. եւ դրին ի տեղի նորա զՍտեփաննոս՝ այր բարի հրամանաւ սուրբ թագաւորացն։

Յայս ժամանակս անօրէն ամիրայն Մամլան գայր ահագին զօրօք ի վերայ աշխարհին Հայոց, եւ աւերէր այրելով եւ գերելով զաշխարհն եւ զեկեղեցիսն. եւ հասանէր յաշխարհն կիւրապաղատին Դաւթի, ի գաւառն Ապահունեաց։

Եւ յղէ առ Դաւիթ բանս ամբարտաւանս եւ ասէ «տո՛ւր ինձ մաղ տասն տարւոյ, եւ զորդիսն քո դրէ՛ ծառայ ինձ. ահա՛ գամ ի վերայ քո. եւ ո՞վ է Աստուած որ փրկէ զքեզ ի ձեռաց իմոց»։

Լուեալ զայս Դաւթի ժողովեաց զօրս ի Վրաց եւ ի Հայոց. եւ բանակ հանէր յանուն Տեառն, եւ գնայր ընդ առաջ անօրէնին. եւ իջեալ զօրօք ի սահմանս Ապահունեաց կայր յաղօթս առ Աստուած. եւ զԿամրակէլն զայր քաջ եօթն հարիւր հեծելով դնէր պահապան գիշերոյն։

Եւ յառաւօտուն պահուն գայր ոմն ի զօրաց Տաճկաց հազար մարդով. եւ ի գիշերի Կամրակէլն եւ նա հարան ընդ միմեանս։

Սակաւ մի յառաջ եկեալ էր ցօղ անձրեւի. եւ յայնմ ժամու պայծառացաւ լոյս լուսնին. եւ փայլէին լերինք եւ ամենայն ի տեսիլ երեւեալ։

Զայս տեսեալ անօրինացն կարծեցին թէ՝ բազմութիւն զօրաց քրիստոնէիցն է. եւ ահաբեկեալ դարձան յետս. եւ Կամրակէլն զհետ երթայր եւ կոտորէր. եւ կալաւ զկինն Մամլնայ. եւ փութանակի պատգամ առնէր Դաւթի որ եւ հասանէր զօրօքն ի վերայ, եւ սաստիկ առնէր կոտորած. եւ Մամլանն մազապուրծ եղեալ գնաց մեծաւ ամօթով։

Իսկ զկնի ամաց ինչ անցանելոյ արք անօրէնք ի տանէն Դաւթի խորհեցան սպանանել զԴաւիթ՝ զայր սուրբ եւ աստուածասէր. եւ գտին օգնական չարեացն զանօրէն եպիսկոպոսն Իլարիոն. եւ սա հանգոյն չարեացն Մրջիմկայ գործեալ՝ խառնեաց զդեղն մահու ի դեղն կենաց ի սուրբ խորհուրդն փրկական, եւ ետ Դաւթի։

Գիտացեալ աստուածասիրին՝ ոչ երկմըտեաց. եւ եղեն մեծ զարմանք. զի դեղն մահացու եղեւ դեղ բժշկութեան, եւ ողջացոյց զցաւս անձին իւրոյ։

Իսկ անօրէն եպիսկոպոսն ոչ շատացաւ այնու չարեօք. յաւուր միում մինչ ննջէր Դաւիթ ի սենեկի իւրում, մտեալ առնոյր զբարձն ի սնարուցն. եւ եդեալ ի վերայ բերանոյն՝ անկեալ ի վերայ խեղդեաց զերանելին։

Զոր յետ սակաւ ինչ աւուրց ըմբռնեալ Վասլին զանարժան եպիսկոպոսն եւ զչար գործակիցսն իւր, կապէր քար ի պարանոցս նոցա, եւ ձգէր ի խորսն Ովկիանոսի։

Ի թուին 434 մեռանէր Տէր Ստեփաննոս. եւ ձեռնադրեաց յաթոռն իւր զՏէր Խաչիկ զի էր այր իմաստուն յոյժ։

Իսկ ի թուին 437 եղեւ սաստիկ շարժ ընդ ամենայն արարածս. եւ փլոյց զսուրբ Սոֆի ի Կոստանդնուպօլիս։

Եւ ի սոյն ամի առաքէ Վասիլ կայսրն առ Ալուսիան՝ Խանն Բուլղարաց, եւ պատրեալ ի նոցանէ՝ յաղթեցաւ եւ ամօթալից դարձաւ յետս։

Եւ դարձեալ յետ երկուց ամաց եմուտ ի Բուլղարս առնուլ զվրէժ կոտորածին իւրոյ. եւ ոչ այլ ինչ կարաց առնել բայց եթէ աւարաւ դարձաւ ի Կոստանդնուպօլիս։

Ի թուին 440 մեռաւ Տէր Խաչիկ. եւ ձեռնադրեաց զՏէր Սարգիս ի տեղի իւր։

Յայսմ ամի ելին ի Մըսրայ ազգ Արաբացւոց ի գաւառն Անտիոքայ. եւ արարին բազում աւերս։

Եւ զօրքն Յունաց ելին ընդդէմ նոցա ի պատերազմ. եւ յաղթեալ ի նոցանէ՝ եղեն փախստական. եւ Արաբացիքն կալան զիշխանս ի նոցանէ եւ տարան յԵգիպտոս։

Իսկ յետ երկուց ամաց ելանէր Տաճիկ մի Յունաց բազում զօրօք յաշխարհն Հայոց. եւ սկսան կոտորել զհաւատացեալսն Քրիստոսի իբրեւ զանօրէնս։

Ելին ընդդէմ նոցա զօրքն Հայոց, եւ մաշեցին զնոսա ի սուր սուսերի. եւ մնացեալքն ամօթալից դարձան։

Եւ ի սոյն ամի երեւեցաւ աստղն գիսաւոր յերկինս։

Ի թուին 449 եղեւ սէր ընդ Վասիլն եւ ընդ Սենեքերիմ արքայն։

Եւ յայսմ ամի վախճանեցաւ մարգպանն տէրն Վարաժնունեաց խաղաղութեամբ։

Ի թուին 455 դարձեալ եմուտ Վասիլն ի Բուլղարս բազում զօրօք. եւ բազում ժամանակս արար անդ մեծաւ պատերազմաւ։

Ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ եղեւ խռովութիւն մեծ ի Կոստանդնուպօլիս. քանզի մոլորեցան ի ճշմարիտ զատկէն եւ արարին տօն զյարութեան Տեառն։

Նոյնպէս արարին յԵրուսաղէմ. եւ առ հպարտութեան իւրեանց հակառակեալ բաժանեցան յամենայն ազգաց։

Եւ յայնմ զատկի ոչ վառեցաւ լոյսն։

Իսկ ազգն անօրինաց որ կային յԵրուսաղէմ՝ իբրեւ տեսին զայնպիսի մոլորումն, յարձակեցան սրով յաղօթարարսն, եւ կոտորեցին, մինչեւ լցաւ արեամբ յատակ տաճարին յարութեան։

Իսկ թագաւորն Վասիլ հնազանդեցուցեալ զԲուլղարս դարձաւ ի Կոստանդնուպօլիս. եւ իմացեալ զմոլորական զատիկն՝ հարցանէր ընդ իմաստունսն Յունաց. եւ նոքա առայօք բանիւք հաւանեցուցանել կամէին եւ սկսան զթագաւորն մոլորեցուցանել։

Զոր ծանեաւ թագաւորն եւ գրէ ի Հայս առ արքայն Հայոց Յովհաննէս զի վասն այս բանից թէզ առաքէ զՅովսէփ հայր Անձեւացի եւ զԿողեռն Յովհաննէս։

Եւ նոքա ոչ կամեցան գնալ անդ. այլ թղթով ծանուցին զպատճառն. որում ոչ հաւանեցան կղերիկոսքն Յունաց. վասն որոյ միւսանգամ գրէ առ կաթողիկոսն Տէր Սարգիս եւ առ թագաւորն Յովհաննէս վասն դմին իրի։

Եւ նոքա առաքեն առ նա զվարդապետն Սամուէլ. ընդ որ յոյժ ուրախ եղեւ։

Եւ կացուցանէ յատենի խօսիլ ընդ իմաստունսն Յունաց. եւ նոքա յառաջ բերին զամենայն գրեալսն տանն Յունաց, եւ ոչ կարացին ստել զնա ի ճշմարտութենէն։

Եւ սկիզբն արար Սամուէլն յառաջին աւուր արարչութենէն, եւ կացուցանէր անսխալ մինչ ի պատկեր վերջին աւուրն. եւ զամենայն պատճառս պատճենիցն ըստ առաջին իմաստնոյն հաստատ կացուցանէր։

Հաճեցաւ արքայն ընդ բանս նորա. եւ ցուցին իմաստունքն Յունաց այր մի Ջհուտ ի Կիպրոս կղզի՝ յոյժ իմաստուն եւ հզօր ի գիտութիւնս. զոր թագաւորն տարեալ ի Կոստանդնուպօլիս։

Որոյ կացեալ յատենի հաւանեցաւ վարդապետին Հայոց, եւ յոյժ գովեաց զիմաստութիւն նորա, եւ յամօթ արար զիմաստունս Յունաց։

Ընդ որ սրտմտեալ թագաւորն ընկէց զնոսա ի պատուոյ. եւ զվարդապետն Հայոց բազում պատուով դարձոյց յարեւելս։

Դարձեալ՝ յաւուրս Վասլին, ի թուին 457 ելաւ աստղ մի ի տեսիլ հրոյ. եւ եղեւ շարժ սաստիկ ընդ ամենայն երկիր։

Զհետ այն բարկութեանն ցաւ անկանէր որ անուանէր խոյլիկ, եւ երեւէր յայտնապէս ի մարմինն. եւ ի դառնութենէն ոչ ժամանէր (հիւանդն) հասանել հաղորդութեան. այլ առժամայն խնդրէր ցաւն զմարդ եւ զանասուն. եւ բազումք մեռանէին։

Ի թուին 460 դարձեալ եմուտ Վասիլն ի Բուլղարս, եւ աւերեաց զաշխարհն արեւմտից. եւ մահադեղով զթագաւորն Ալուսիան եհան ի կենաց. եւ զկին եւ զորդիս նորա էած ի գերութիւն ի Կոստանդնուպօլիս։

Ի թուին 465 եղեւ աստուածասաստ բարկութիւն ի վերայ քրիստոնէից։

Ել անթիւ խուժադուժ ազգն որ Մուղալ կոչի, ահագին շատ. եւ մտան յաշխարհն Հայոց, ի գաւառն Վասպուրականի, եւ սկսան անխընայ կոտորել զհաւատացեալսն ի Քրիստոս։

Հասաւ համբաւն առ Սենեքերիմ։

Յայնժամ առաքէր նա զԴաւիթ՝ զորդի իւր, ամենայն զօրօք դէմ նոցա։

Հարան ընդ միմեանս ահաւոր կռուով. եւ տեսին զնոսա աղեղնաւորս եւ հերարձակ իբրեւ զկանայս. եւ սկսան նետելով խոցել զզօրս Հայոց վասն զի անպատրաստ էին դէմ նետից զօրք Հայոց։

Իսկ Դաւիթ ի յուժ իւր վստահացեալ ոչ կամէր դառնալ ի պատերազմէն։

Եւ յորժամ դարձան յետս, պատմեցին Սենեքերիմայ զզանազան հերձուածս այլազգեացն։

Եւ նա յոյժ վիրաւորեալ ոչ եկեր եւ ոչ էարբ. այլ լայր եւ աշխարէր զաւերումն աշխարհին Հայոց եւ զկորուստ քրիստոնէից։

Յայնժամ խորհեցաւ տալ զաշխարհն հայրենեաց յարքայն Յունաց Վասիլն եւ առնուլ իւր զՍեւաստ. եւ վաղվաղակի գրէր առ թագաւորն։

Զոր լուեալ Վասիլն ուրախ եղեւ յոյժ. եւ տայ նմա զՍեւաստ։

Եւ տայր Սենեքերիմ զաշխարհն Վասպուրականի թեմի բերդս երկոտասան, գեղս չորս հազար եւ չորս հարիւր. զվանորայս ոչ ետ. այլ պահեաց իւր աղօթարարս. եւ զայն ամենայն ետ դրով ի Վասիլն. եւ հարիւր հնգետասան վանս այլ ետ։

Եւ առաքեաց առնուլ զորդին նորա Դաւիթ թագաւորական իշխանութեամբ. եւ յղարկէր ի հետն որդիս ազատաց երեք հազար եւ զեպիսկոպոս եւ բարձած ջորի գանձով երեք հարիւր եւ այլոյէս սարութեամբ եւ տաճիկ ձի հազար։

Եւ այսպէս փառօք մտաւ Դաւիթ ի Կոստանդնուպօլիս. եւ զարդարեցաւ քաղաքն ընդ առաջ նորա. եւ զարդարեցին զփողոցն եւ զպարիսպսն. եւ շատ գանձս ցանէին ի վերայն ընդ որ գնայր։

Եւ խիստ ուրախացաւ թագաւորն ընդ տեսիլն Դաւթի, եւ տարաւ ի սուրբն Սոֆի, եւ արար որդեգիր։

Եւ ամենայն իշխանքն խիստ մեծարէին զնա զէտ որդի թագաւորի։

Եւ եկեալ Սենեքերիմ ամենայն տամբ եւ ընտանեօք, եկն ի Սեւաստ, եւ անդ տիրացաւ։

Դարձեալ՝ ի թուին 470 ել Վասիլն յարեւելս անթիւ զօրօք, եւ խնդրեաց զԱնի եւ զԿարս։

Եւ Յովհաննէս՝ որդի Գագկայ, խորհեցաւ տալ վասն թուլութեան սրտի իւրոյ։

Իսկ Վասիլն գնաց յաշխարհն իւր. եւ գրեաց առ Գորգի՝ թագաւորն Վրաց, գալ նմա ի հնազանդութիւն, զոր ոչ առ յանձն։

Յայնժամ գայ Վասիլն զօրօք ի վերայ նորա. եւ զօրքն Վրաց գնացին ընդդէմ նորա։

Եւ Ռատոն եւ Զոյատն արք քաջք՝ եղբարք Լիպարտին, ուժգին բախէին զզօրսն Վասլին՝ մինչեւ սպանաւ Ռատոն ի խրել ձիոյն իւրոյ ի ջխաբուխ տեղիս. եւ ապա փախչէին զօրքն Վրաց առաջի զօրացն Վասլին։

Եւ կեցաւ Վասիլն անդ ամիս երիս, մինչեւ հաւանեցոյց զնոսա. եւ երեկ ի Տրապիզոն ձմերեց։

Գնաց առ թագաւորն Վասիլ Տէր Պետրոս կաթողիկոս եւ Յովհաննէս Կողեռն բազում սպասուք. եւ թագաւորն մեծարեաց զնա մեծ պատուով. եւ հասեալ ի մեծ օր մկրտութեանն Քրիստոսի մեծարեաց թագաւորն զՏէր Պետրոս եւ զվարդապետն Հայոց. եւ երետ կանգնեցնել բարձր քան զառաջնորդսն Յունաց։

Եւ նախ Տէր Պետրոսի հրամայեցաւ օրհնել զջուրն. որ իբրեւ եդից զսուրբ միւռոնն ի ջուրն՝ հուր սաստիկ երեւէր ի ջրին վերայ. եւ կասեցաւ ջուրն ահագին մի։

Եւ տեսեալ թագաւորն եւ ամէն ժողովն զարմացան։

Եւ խոնարհեալ թագաւորն արկանէր զօրհնեալ ջուրն ի վերայ գլխոյն աջովն Պետրոսի։

Եւ դարձաւ Տէր Պետրոս յաշխարհն Հայոց։

Իսկ Վասիլն գայ յետ ժամանակաց յՄնտնոր ի ծածուկ երեք հաւատարիմ մարդով. եւ գայ ի Սեւ լեառն որ կոչի Պաղածհակ. եւ ի հօրէն առնու զքրիստոսական կնիքն։

Եւ յայնմհետէ եղեւ որպէս հայր աշխարհիս Հայոց։

Իսկ ի թուին 471 մեռաւ Տէր Սարգիս կաթողիկոսն. եւ նստի Տէր Պետրոս։

Յայսմ ամի իշխան ոմն յաղթանդամ ի տանէն Յունաց Նիկեֆոռ անուն ծավիզ՝ ապստամբեաց ի վերայ Վասլին. եւ կոչեաց յիւր միաբանութիւն զթագաւորն Վրաց Գորգի եւ զորդիսն Գագկայ Յովհաննէս եւ Աշոտ։

Գնաց եւ յահէ նորա Դաւիթ առ նա զօրօքն Հայոց. եւ եղեւ ահ մեծ ի վերայ Վասլին։

Եւ յղեաց Վասիլն աղաչանս առ Դաւիթ զի հնարեսցէ զկորուստ նորա։

Եւ ծավիզն յոյժ սիրէր զԴաւիթ. եւ խոստացաւ նըստուցանել զնա յաթոռ թագաւորութեան Հայոց։

Բայց Դաւիթ չկամեցաւ ստել զաղաչիսն Վասլին. եւ յաւուր միում մինչ գնայր ի տուն իւր խռովութեան աղագաւ, ելաւ Նիկեֆոռ միայն զհետ. եւ գրկեալ զնա աղաչէր դառնալ յետս։

Իսկ Դաւիթ խթէր մարդկանցն. եւ նոյն ժամու սպանին զծավիզն. եւ զօրքն նորա փախեան։

Լսեց Վասիլն եւ ուրախացաւ. եւ տայ օժիտ Դաւթի զԿեսարիա եւ զԹամնդաւ եւ զԽաւատանէք հանդերձ սահմանօքն։

Եւ Վասիլ մեծ զայրացմամբ գայր ի վերայ Գորգի՝ թագաւորին Վրաց. եւ առ Ջիօնիս մեծ բերդին արարին մեծ կռիւ։

Եւ Գորգի փախեաւ եւ անկաւ յամուր բերդ. եւ գրէր զանձն ծառայ Վասլին, եւ տայ զորդին պատանդ։

Յետ այսորիկ գնաց Վասիլն յաշխարհն Պարսից. եւ բանակէր ի դուռն քաղաքին Հերայ. եւ էր ժամանակն ամառն։

Եւ օր մի երեկ շատ ձիւն ի վերայ հեծելին, եւ չգիտէին թէ ինչ առնէին. եւ փախեան ի մեծ տագնապէն. եւ ծովացաւ երկիրն ի շատ ջրէն. եւ եկին ի տիղմ, եւ չկարէին անցանել ի տղմոյն. եւ չգիտէին թէ զինչ արասցեն։

Ապա թագաւորն կոտորեալ ի հետեւակացն երեքտասան հազար մարդ՝ լցին ի մօրասն, եւ անցան ի վերայ. եւ եկին ձմերել ի Մելտինի. եւ անտի գնացին ի Կոստանդնուպօլիս։

Ի ժամանակս Վասլին, ի թուին 478 երեւեցաւ յերկինս սոսկալի նշան՝ որպէս թէ պատառեցաւ երկինքն, եւ լոյս սաստիկ յերկիր անկաւ. եւ զահի հարան ամենեքեան ընդ լուսոյն հեղումն։

Յայնժամ ժողովեցան առ վարդապետն Հայոց Յովհաննէս Կողեռն, եւ հարցանէին վասն սոսկալի նշանին։

Եւ նա արտասուօք սկսաւ պատմել զչարութիւն յետին ժամանակիս, զոր ինչ գալոց էր ի վերայ երկրիս։

Եւ յայս տարի մեռաւ Վասիլն. եւ տայ զթագաւորութիւնն ի Կոստանդին՝ եղբայրն իւր. եւ յանձնեաց ի նա զաշխարհն Հայոց, կացեալ թագաւոր ամս քառասուն եւ ութ. եւ զԱտոմ եւ զԴաւիթ՝ զորդիսն Սենեքերիմայ, եւ զԱպուսահլ եւ զԿոստանդին եւ զամենայն իշխանս Հայոց հնազանդութեամբ յանձնէր ի նա, եւ զամենայն աշխարհն Հայոց։

Յայսմ ամի մեռանէր Սենեքերիմ արքայն. եւ թաղեցին ի Վարագայ վանսն. եւ նստաւ յաթոռն Դաւիթ։

Մեռաւ եւ թագաւորն Վրաց Գորգի. եւ նստաւ Բագրատ՝ որդի նորա։

Իսկ Կոստանդին՝ արքայն Յունաց, եղեւ այր բարի եւ ողորմած. եւ զամենայն բանտարգեալս ազատեաց. եւ շրջեաց զտունն կորստեան յորում Վասիլն կախեալէր զգետիքս զմեծամեծսն Յունաց ընդ փողից եւ ընդ ճանկ երկաթի։

Զոր տեսեալ Կոստանդին՝ լայր եւ աշխարէր զնոսա, եւ հրամայէր թաղել զնոսա. եւ մեղ դնէր եղբօրն եւ ասէր թէ՝ մարդ մահկանացու զի՞արդ այսպիսի մեղս յանդգնի վասն կենաց անցաւորի. եւ ինքն փոխի առ Քրիստոս կեցեալ ամս չորս։

Եւ մինչ կենդանի էր՝ փեսայացոյց զոմն Ռոմանոս. եւ էր Ռոմանոս իշխան. քանզի ոչ գոյր Կոստանդնի որդի. եւ ամենք հնազանդեցան Ռոմանոսի։

Եւ ի թուին 479 ելաւ Ռոմանոս բազում զօրօք եւ եկն ի վերայ Տաճկաց աշխարհին. եւ հասեալ ի քաղաքն մեծ ի Հալպ՝ պաշարեաց զնա։

Ժողովեցան Տաճիկք, եւ եկին ի վերայ նորա պատերազմաւ. յորոց վախեցեալ փախստական եղեւ ի գիշերի. եւ այլազգիքն զհետ մտեալ կոտորեցին յոյժ. եւ մնացեալքն փախեան եւ եղեն ցիր եւ ցան։

Իսկ այր ոմն շինական ի Կուրիկոյ գտաւ զթագաւորն, որ անկեալէր ի մէջ ծառոյ՝ ընդարմացեալ ի սովոյ իբրեւ զմեռեալ. եւ տարաւ ի տուն, կերակրեաց եւ արձակեաց ոչ գիտելով թէ ո՛վ էր։

Եւ գնաց (թագաւորն) ի Մարաշ. եւ ժողովեցան առ նա ի ցրուեալ զօրացն, եւ տարան զնա ի Կոստանդնուպօլիս։

Եւ այս եղեւ ընդ նա զի էր թոյլ եւ չար բարուց եւ հայհոյիչ հաւատոյ։

Իսկ զայրն որ կերակրեաց զնա՝ կոչեաց, եւ ետ նմա շատ գանձ։

Յաւուրս յայս յՈւռհայ քաղաքն էին երկու ամիրայ, յորոց սպան մին զմիւսն. եւ անկաւ խռովութիւն ի քաղաքն. եւ եկին ի շատ տեղեաց Տաճիկք եւ հարան ընդ միմեանս. եւ քաղաքն ի վտանգի էր։

Եւ անձարացեալ այրն որ ունէր զկլայն՝ կոչեաց զՄանիակն ի Սամուսատայ՝ զայր քրիստոնեայ. ած զնա ի կլայն, եւ ետ ի ձեռս նորա զամրոցն։

Եւ իբրեւ այս եղեւ, յայնժամ յամենայն կողմանց ժողովեցան Տաճիկք եւ կռուէին ի վերայ կլային. խորհեցան այրել զքաղաքն եւ գնալ. եւ Մանիակն կայր ի վտանգի խիստ ջանիւ. եւ քաղաքացիքն աղաչեցին զնոսա, եւ (նոքա) չայրեցին, այլ գնացին։

Իսկ Մանիակն ի վտանգի էր, եւ զօրքն ի սովոյ նեղեալ չգտանէին կերակուր. եւ հրամանաւ թագաւորին տանէին դեսպանք շալկով ի գիշերի ցորեան շատ ի քաղաքն։

Իմացան Տաճիկքն, եւ սպանին զամէնն, եւ առին զցորեանն. եւ Մանիակն ի տագնապի էր մինչեւ արար թագաւորն ընդ նոսա սէր. եւ եղեւ խաղաղութիւն մեծ։

Եւ այս եղեւ ի թագաւորութեանն Ռոմանոսի՝ ի թուին 480։

Իսկ յետ շատ նեղութեանց զոր կրեաց Մանեակն, փոխեաց զնա Ռոմանոսն. եւ ետ զՈւռհայ Ապուսաքրայ՝ վրանապահին Դաւթի կիւրապաղատին։

Իսկ ի թուին 481 եղեւ սով սաստիկ ընդ ամենայն երկիր. եւ յայս ամի մեռաւ թագաւորն Ռոմանոս մահադեղով ի կնոջէ իւրմէ կեռա Զոյեայ՝ դստերէ թագաւորին Կոստանդեայ։

Եւ էառ թագուհին զՄիխայէլն եւ նստոյց յաթոռ թագաւորութեանն։

Եւ յայն ամի մեռաւ թագաւորն Դաւիթ՝ որդի Սենեքերիմայ. եւ թագաւորեաց Ատոմ՝ եղբայրն իւր, այր լի առաքինութեամբ եւ ողորմած առ ամենեսեան։

Ի սորա աւուրս, ի թուին 484 ելին զօրք Տաճկաց, անցան ընդ Եփրատ, եւ կոտորեցին զզօրսն Ուռհայու եւ յամենայն սահմանս նորա։

Եւ եղբայր թագաւորին Միխայէլին գայ զօրօք ի վերայ Տաճկաց. եւ հասեալ ի Մելտինի չիշխէր ելանել ի կռիւ։

Եւ վախեցան ի նոցանէ զօրքն Տաճկաց եւ գնացին. նոյնպէս եւ զօրքն Յունաց գնացին։

Իսկ ի թուին 485 եղեւ խաւարումն արեգական. եւ եղեւ տիւն զէտ գիշեր. եւ սասանեցան մարդիկ ընդ սոսկալի նշանն։

Յայնժամ թագաւորն Հայոց Յովհաննէս, եւ կաթողիկոսն Տէր Պետրոս յղարկեցին արս առ վարդապետն Հայոց Յովհաննէս Կողեռն հարցանել զպատճառ նշանին. եւ նոքա եկին եւ գտին զՅովհաննէս զի անկեալ ի վերայ երեսացն աղօթէր մեծաւ ողբով. եւ նստան առաջի նորա, եւ ուսանէին ի նմանէ։

Իսկ նա պատմէր զյետին ժամանակի դառնութիւն, զզօրանալ անօրինաց եւ զտկարանալ քրիստոնէից, զխափանումն եկեղեցւոյ, զծուլութիւն քահանայից, զծուռ դատաստանաց, զրկանս իշխանաց, զանիրաւութիւն թագաւորաց եւ զապականումն ամենայն ժողովրդեանն Աստուծոյ յառաջնորդաց, յիշխանաց, ի սուտ քահանայից, յանարժան պատարագաց, ի գայլացեալ հովուաց եւ զշատանալ պէսպէս մեղաց։

Զայսոսիկ պատմեաց սուրբ վարդապետն, եւ արձակեաց զնոսա։

Յայսմ ժամանակի Գանձի ոմն անուն՝ իշխան Հայոց, ժողովեաց շատ հեծեալ, գնաց ի վերայ քաղաքին Բերկրոյ եւ առ զնա, եւ կոտորեաց զՊարսիկս, եւ էառ սպարիւ զկլայն՝ եւ նստաւ անհոգ զօրօքն յուտել եւ խմել։

Իսկ տէրն իմացաւ. եւ առնու զօրս իւր ի յօգնութիւն. եկն, եգիտ զնոսա անհոգ, եւ սպան զԳանձի. եւ կոտորեաց զամենայն զօրս նորա։

Իսկ ի թուին 489 երեւեցաւ աստղն գիսաւոր յերեկոյին յարեւմտից կողմն, եւ յետս առալով եկն ի հարաւ ընդ բազումքն եւ ընդ լուսնին մէջ. եւ այլ չերեւեցաւ։

Եւ ի սոյն ամի մտաւ Միխայէլն շատ զօրօք ի Բուլղարս. եւ արարին շատ կոտորած ի զօրաց նոցա։

Իսկ նոքա միաբան աղաղակեցին առ Աստուած, եւ դարձան ի վերայ Յունաց, եւ անխնայ կոտորեցին, եւ զթագաւորն փախուցին, եւ առին զամենայն զէնս եւ զինչս զօրացն։

Յայնմհետէ ազատեցան ի չար ազգէն Յունաց։

Յայսմ ամի մեռանէր արքայն Հայոց Աշոտ՝ եղբայր Յովհաննիսի. եւ տարեալ թաղեցին (զնա) յԱնի. եւ մնաց նորա որդի հնգետասան ամաց՝ անուն Գագիկ։

Իսկ զկնի մահուանն Աշոտոյ թուլացան եւ ատեցին զպատերազմ, եւ սիրեցին զգինի եւ զգուսանս՝ եւ մտան ի ծառայութիւն ազգին Յունաց, եւ լուծան ի միաբանութենէ միմեանց. եւ տեսեալ զի երկիրն ընդ սրով այլազգեացն անցանէր, աղաչաւէին զմիմեանց կորուստ, եւ լային զի թափեցան յարիագոյն եւ ի քաջ գլխոյ։

Յայսմ ամի ժողով արար ամիրայն Պարսից Ապուսվար, եւ եկն յաշխարհն Աղուանից եւ ի գաւառն Անհողին Դաւթի, եւ մեծ կորուստ գործեաց հաւատացելոյն։

Դաւիթ վախեցաւ կռուիլ ընդ նոսա. եւ Ապուսվար էառ գաւառս եւ բերդս շատ. եւ զամ մի անդ դադարեալ՝ հնազանդ արար զմեծամեծս աշխարհին։

Եւ առաքեաց առ թագաւորն Յովհաննէս՝ Դաւիթ եւ ասէ, լե՛ր ինձ օգնական զի կայից ընդդէմ Ապուսվարայ. եւ թէ ոչ լինիմ նմա հնազանդ, եւ լինիմ առաջնորդ նմա, եւ խաւար ածեմ ի վերայ ազգիդ Շիրակայ։

Լսեց Յովհաննէս, եւ ետ նմա օգնութիւն ձիաւորս երեք հազար։

Նոյնպէս առաքեաց (Դաւիթ) առ թագաւորն Ափխազաց. եւ նա ետ նմա ձիաւորս հինգ հազար։

Ժողովեաց (Դաւիթ) եւ զիւրն իբրեւ երկոտասան հազար. կոչեաց եւ զկաթողիկոսն Աղուանից Տէր Յովսէփ եպիսկոպոսօք եւ վանականօք, քահանայիւք եւ ժողովրդովք, եւ եբեր ի բանակն զամենայն բնակիչս երկրին՝ կին եւ մանուկ, եւ ասէր ընդ ամէնն «Զէն զխաչն Քրիստոսի եւ զաւետարանն առցէ (ամենայն որ) ի ձեռս. եւ որ ցանկայ մարտիրոսութեան՝ այս է ժամն»։

Եւ եղեւ ամենայն բանակն խաչ եւ աւետարան. զոր իբրեւ ետես Ապուսվար՝ ծիծաղեցաւ ի վերայ նոցա։

Իսկ Դաւիթ քսան հազար հեծելով ճակատեցաւ ընդդէմ նոցա. եւ մխեցան իբրեւ ի ծով ի բանակն այլազգեաց։

Իսկ քահանայքն եւ ժողովուրդք առ Աստուած համբարձին զձայնս իւրեանց եւ ասեն «Ա՛րի Տէր՝ օգնեա՛ մեզ վասն անուան քո»։

Յայնժամ փախեան զօրքն այլազգեաց հաւասար։

Եւ զհետ մտեալ զօրքն քրիստոնէից՝ ջնջեցին զնոսա խապառ։

Եւ Դաւիթ յաւուրս երիս դարձոյց յինքն զամենայն աշխարհն իւր. եւ ետ պարգեւս զօրացն եւ եպիսկոպոսացն. եւ եղեւ խաղաղութիւն մեծ։

Յայսմ ամի ոմն անօրէն յիշխանացն Սենեքերիմայ գնաց առ թագաւորն Յունաց, եւ դաւաճանութիւն առնէր վասն Ատոմայ թէ՝ խորհին մտանել ի վերայ քո, եւ առնել խռովութիւն ընդ քեզ։

Հաւատաց թագաւորն. եւ յղեց ի Սեւաստ զակալութն իւր հնգետասան հազար հեծելով՝ բերել զնոսա ուժով զի մի՛ փախիցեն։

Եւ նոքա լուեալ զայն՝ գնացին ի Կոստանդնուպօլիս. եւ իբրեւ մտին ի քաղաքն՝ դիմեցին լալով ի գերեզման Վասլին. եւ զգիր երդմանն նորա եդին ի վերայ հողոյն եւ ասացին «ո՛վ հայր մեր՝ դու բերեր զմեզ յաշխարհս յայս. արդ դա՛տ արա մեզ ի սպանողաց մահու եկելոյս ի վերայ մեր»։

Զոր լուեալ թագաւորին՝ հիանայր ընդ իմաստութիւն նոցա եւ ընդ անմեղութիւն. եւ հրամայեաց սպանանել զչարախօսն. եւ զնոսա մեծ պարգեւօք յղարկեաց ի Սեւաստ։

Ի թուին 490 մեռաւ Յովհաննէս՝ արքայն Հայոց. եւ թաղեցաւ ընդ հարսն յԱնի։

Իսկ թագաւորն Յունաց Միխայէլն բազում զօրօք հասանէր ի գաւառն Հայոց, եւ աւերէր զաշխարհն սրով եւ գերութեամբ. քանզի Յովհաննէսն յառաջագոյն գիր էր տուեալ Յունաց որ յետ իւր մահուանն Անի ի նոսա դառնայր։

Զոր անօրէնն Սարգիս ի Հայոց ազգ առնէր Միխայէլին, եւ ի դուրս տայր զաշխարհն Հայոց։

Եւ ինքն յափշտակեալ շատ գանձս թագաւորայ՝ բերդամուտ լինէր, եւ աւանդս բազումս պահէր, եւ կամէր թագաւորել Հայոց, զոր չկամեցան Բագրատունիքն։

Յառնէր եւ Անհողին ապստամբ ի վերայ աշխարհին Հայոց, եւ շատ գաւառք հնազանդեցան նոցա զի չկայր գլխաւոր Հայոց։

Իբրեւ եկին Յոյնք ի վերայ թագաւորական քաղաքին Անւոյ, յայնժամ ժողովեցան զօրքն Հայոց առ մեծ սպարապետն Վահրամ Պահլաւունին, եւ խնդրէին կռուել ընդ զօրսն Յունաց. վասնզի ոչ կարէին տանել հայհոյութեան նոցա եւ նախատանաց։

Եւ յիշեալ զանուն Աստուծոյ յարձակեցան ի վերայ նոցա, եւ զայնքան զօրութիւն նոցա կոխան արարին ձիոյն եւ մաշեցին ի սուր սուսերի. եւ որք ջանային փախչել՝ ի յահագին ձայնէ քաջացն Հայոց չկարէին փախչել, մինչ ընդ մէջ անցեալ սպարապետն Վահրամ՝ բազում աղաչանօք կարաց հաւանեցուցանել զզօրսն Հայոց սակաւ մի թոյլ տալ փախչել. որ եւ ի հարիւր հազարաց նոցա հարիւր զերծան. եւ յայնմհետէ այլ ոչ եւս յիշեցին զԱնի։

Եւ ի թուին Հայոց 491 ժողովեցան իշխանքն Հայոց հրամանաւ մեծին Գրիգորի՝ որդւոյ Վասակայ. եւ գնացեալ առ սուրբ կաթողիկոսն Տէր Պետրոս օծեցին զորդին Աշոտոյ զԳագիկ թագաւոր Հայոց. զի էր զարգացեալ եւ վայելուչ եւ իմաստուն եւ հմուտ աստուածային ուսմանց հին եւ նոր կտակարանաց. եւ եղեւ այր բարի եւ աստուածասէր եւ անպարտելի յիմաստասիրաց դասն եւ իմաստութեամբ հաստատեաց զաթոռ թագաւորութեան Հայոց։

Յայնժամ ի ձեռն զօրաց իւրոց ըմբռնեալ զանօրէն Սարգիսն՝ խոշտանգանօք առնոյր ի նմանէ զամրոցն եւ զգանձն արքունի զոր յափշտակեալն էր, եւ զգաւառն զոր ըմբռնեալ էր։

Եւ զօրքն Յունաց դադարեցին ի խնդրելոյ զԱնի. եւ խաղաղացաւ աշխարհն Հայոց։

Յայնժամ ժողովեալ Գագիկ զզօրսն Հայոց գնաց ընդ կողմանս աշխարհին հայրենեաց իւրոց, եւ զամենայն ապստամբեալսն ի հնազանդութիւն էած, եւ զհակառակսն հերքեալ հալածեաց։

Եւ երթայր բազում զօրօք, բանակէր յԱյրարատ գաւառն, ի Վաղարշապատ քաղաք. առնոյր վրէժ յազգացն հարաւայնոց։

Յայնժամ սպառազինեալ մեծն Գրիգորիոս Պահլաւունին՝ որդին քաջին Վասակայ, եւ երթեալ բանակ հարկանէր ի վերայ Ախուրեան գետոյ՝ մերձ յամուրն Բջնի. եւ զօրք այլազգեացն գային ի պատերազմ ի վերայ զօրացն Հայոց։

Եւ եղեւ սաստիկ պատերազմն. եւ զառաջինն յաղթեցին զօրացն Հայոց. եւ ապա օգնութեամբն Քրիստոսի (զօրքն Հայոց) դարձուցին զզօրս անօրինացն ի փախուստ եւ կոտորեցին յոյժ՝ եւ զիշխանս նոցա արարին ձեռնակապեալս. եւ մնացեալքն գնային փախստական ի Պարսս։

Զայսու ժամանակաւ մեռանէր թագաւորն Յունաց Միխայէլն. եւ թագաւորեաց Կեսարոս՝ որդի քեռ նորա, ամիսս չորս. վասն զի համարձակեալ գործեաց գործ լրբութեան. եւ զթագուհին կեռա Զոյի՝ զդուստրն Կոստանդեայ կայսերն, խուզել համարձակեցաւ որպէս զպոռնիկ, եւ առաքեաց յաքսորս. նոյնպէս եւ զպատրիարքն ըմբռնեալ եդ ի բանտի. քանզի կամէր զանօրէն եւ զպիղծ ազգն զիւր յառաջ բերել յօգնականութիւն թագաւորութեան իւրոյ։

Իսկ պատրիարքն իմաստութեամբ զերծեալ անկաւ ի սուրբն Սոֆի, եւ արար անդ ժողով իշխանաց. եւ կալեալ զԿեսարոսն եւ զազգականս իւր՝ խաւարեցուցին զաչս նոցա. եւ դարձուցին զթագուհին եւ զամենայն արտաքսեալ իշխանսն մեծաւ պատուով ի Կոստանդնուպօլիս։

Յայսմ ամի զօրաժողով արարեալ տէրն Հերայ եւ Սալամաստոյ եկն ի վերայ գաւառին Վասպուրականի։

Խաչիկ (իշխան տեղւոյն) էր այր քաջ եւ պատերազմող. այլ ծերացեալէր եւ պարապեալ բազում ժամանակաւ։

Եւ որդիքն նորա Հասան եւ Ճնճղուկն էին առ թագաւորն Յունաց Միխայէլն. եւ կրսեր որդին Իշխանիկն տղայ էր տարօք։

Ապա հարկաւորեալ ինքն ելանէր ի պատերազմ սակաւ զօրօք, եւ հալածէր քաջապէս զբանակն այլազգեաց։

Իսկ տղայ որդին Իշխանիկն առանց կամաց հօրն յարձակեցաւ ի պատերազմն, եւ անպատրաստ եմուտ ի մէջ թշնամեացն, եւ սպանաւ անդ։

Իսկ պարոն Խաչիկ տեսեալ զայն՝ լքեալ ի զօրութենէ սպանաւ եւ նա ի պատերազմին։

Զկնի քիչ աւուրց եկին որդիքն նորա յարեւմտից՝ սգացեալ սուգ ի վերայ հօրն եւ եղբօրն։

Յայնժամ աւագ որդին Հասան կոչեաց Քուրդ սիրելի մի. տայր նմա հազար դահեկան ոսկի, եւ ասէր «մո՛ւտ ի Հեր եւ ի Սալամաստ. ասա՛ եթէ աշխարհն Վասպուրականի անմարդ է, զի՞ կայք պարապ. եւ բազում ծառայք եւ հօտք ոչխարաց անմարդ շրջին»։

Արար Քուրդն այնպէս. եւ ժողովեցին այլազգիքն զօրս բազումս, եւ եկեալ բանակեցան ի նոյն տեղւոջն։

Եւ գայր Քուրդըն, պատմէր պարոն Հասանայ։

Ժողովեցին եւ նոքա զզօրսն իւրեանց, եւ պատրաստեցան ընդդէմ նոցա ի մարտ պատերազմի. եւ Հասան ձայն տուեալ այլազգեացն ասէ «ո՞ւր է այրն որ սպան զհայրն իմ Խաչիկ»։

Եւ ահա՛ այր մի սեւ, հզօր, յանդուգն յարձակմամբ ասէր «ես եմ. եւ ահա՛ ձին իւր եւ սլեհն»։

Եւ քաջն Հասան յարձակեցաւ ի վերայ նորա սրովն, եւ պատառեաց զնա ընդ երկուս, եւ դարձոյց զձին եւ զսլեհն հօրն։

Նոյնպէս եւ խնդրեաց Ճնճղուկն զսպանողն եղբօրն. եւ մէկ մի այլ պարծէր ասելով թէ՝ ես եմ։

Եւ նա եհար զնա ամբովն ի սիրտն, եւ ի թափ անցոյց եւ ընկէց՝ առեալ զձի եղբօրն եւ զզէնն. եւ քաջապէս կոտորեցին զնոսա, եւ առին զաւար եւ զձիս, եւ դարձան ուրախութեամբ։

Իսկ ի թուին 492 թագաւորեաց Յունաց Կոստանդին Մոնոմախն որ թարգմանի մենամարտիկ։

Եւ ի նոյն ամի յարեաւ ի վերայ նորա Մանեակն՝ այր քաջ, որ յառաջն էառ զՈւռհայ. եւ կապեաց թագ, եւ ժողովեաց զօրս բազումս՝ ունելով թիկունս օգնականութեան զաշխարհն Հռոմայեցւոց։

Եւ ի յահէ նորա հնազանդեցան նմա ամենայն արեւմուտք. զի էր այր յաղթանդամ եւ քաջ ի պատերազմունս։

Իսկ Մոնոմախն ամենայն Յունօքն գնաց ընդդէմ նորա ի պատերազմ. եւ յանկարծակի եհաս մահ Մանեակին. եւ խաղաղացաւ տունն Յունաց։

Զայսու ժամանակաւ անօրէն Սարգիսն, որ էր յարեւելս, ազդ առնէր Մոնոմախին եւ ասէր «կոչեա՛ զԳագիկ պատճառանօք սիրոյ ի Կոստանդնուպօլիս, եւ մի՛ թողուր ելանել ի քաղաքէն մինչեւ զքաղաքն Անի առցես ի նմանէ»։

Եւ արմատացաւ ի սիրտ նորա այս սերմն չարութեան առ ի բառնալ զթագաւորութիւնն Հայոց։

Եւ գրեաց թուղթ առ Գագիկ՝ արքայն Հայոց, եւ կոչէր առ ինքն մեծամեծ երդմամբ տուեալ միջնորդ զսուրբ խաչն եւ զաւետարանն Քրիստոսի։

Եւ լուեալ Գագիկ ոչ կամեցաւ գնալ. իսկ անօրէն Սարգիս հանդերձ համախոհօքն իւրովք մատեան առ թագաւորն, եւ քաջալերէին զնա ասելով «է՞ր վախես գնալ ո՛վ թագաւոր՝ եւ երկմտիս յայս մեծ երդմանս. եւ թէ առ մեզ ունիս կարծիս՝ ահա անձինք մեր մեռանելոց վասն քո»։

Եւ դրին միջնորդ զՏէր Պետրոս. բերին զսուրբ խորհուրդն, թացին անդ զգրիչն. եւ արարին մեծ երդումն յաւուր յայնմիկ։

Յայնժամ անվախ եղեւ Գագիկ. եւ գնաց ի Կոստանդնուպօլիս. եւ ամենայն քաղաքն հրամանօք թագաւորին՝ մեծ խնդութեամբ ելին ընդդէմ նորա, եւ մեծ պատուով ընկալան զնա, որպէս վայել էր թագաւորի։

Իսկ ուրացողքն Քրիստոսի որք արեամբն Աստուծոյ կապեցին զերդումն, առաքեցին առ Մոնոմախն զքաղաքին Անւոյ քառասուն բանալիքն եւ գիր զկնի թէ՝ ամենայն արեւելք քո եղեւ։

Կոչեաց թագաւորն զԳագիկ, եւ զբանալիքն եւ զթուղթն առաջի նորա եդ եւ ասաց թէ՝ զամենայն արեւելք քո ետուն ինձ։

Եւ ասէ Գագիկ ցՄոնոմախն «թագաւոր Հայոց ե՛ս եմ. եւ ես ո՛չ տամ զԱնի ի քեզ. զի սուտ երդմամբ ածեր զիս ի տեղս»։

Եւ երեսուն օր պնդեալ Գագիկ ոչ հաւանէր։

Եւ յորժամ ճարակ չգտաւ՝ ետ զՀայք ի ձեռս Յունաց։

Եւ ետ Մոնոմախն Գագկայ զԿալօն պալատ եւ զՊիզու։

Եւ յղեաց Գագիկ ի քաղաքն Անի, եւ ինչք զոր ունէր՝ ետ բերել ի Յոյնս. եւ կայր պանդուխտ ի մէջ անաստուած եւ չար ազգին։

Բայց ուր հասանէր՝ մեծ նեղութիւն արկանէր ազգին Յունաց. զի որպէս թագաւոր ահարկու կայր ի մէջ նոցա։

Իսկ ի մէկ այլ տարին, ի թուին 493 առաքէր Մոնոմախն կուրտ մի Պառակամանոս անուն՝ շատ զօրօք յարեւելս ի խնդիր քաղաքին Անւոյ. որ եկեալ հասաւ ի դուռն քաղաքին։

Եւ ազգն Հայոց որ էին ի քաղաքին, չհաւանեցան տալ զքաղաքն. այլ ուզէին զԳագիկ՝ թագաւորն իւրեանց. եւ միաբան ելան ի կռիւ ընդ զօրսն Յունաց, եւ կոտորեցին եւ փախուցին. եւ շատ աւարաւ մտան ի քաղաքն։

Եւ Պառակամանոսն ձմերեաց յՈւխտիքն, ի գաւառն Թէոդուպօլեայ։

Յայնժամ զօրքն Հայոց իբրեւ տեսին թէ՝ թագաւորն իւրեանց Գագիկ այլ ոչ ելանէ յարեւելս, ժողովեցան ի գերեզմանս Հայոց թագաւորացն, եւ լացին երեք օր զանտիրանալն իւրեանց, եւ անէծս կարդային նենգաւորացն Գագկայ։

Ապա յուսահատեալք գրեցին առ Պառակամանոսն, եւ կոչեցին զնա, եւ ետուն զԱնի ի ձեռս նորա։

Աստանօր բարձաւ թագաւորութիւն Հայոց, եւ անկաւ տէրութիւն ազգին Բագրատունեաց։

Ի թուին 494 եղեւ խիստ շարժ, եւ փոխեցաւ գոյն լուսաւորացն ի կարմրութիւն, եւ մառախուղ ունէր զերեսս երկրի. եւ ի շարժէն եկեղեցիք եւ մեծ շէնուածք խախտեցան։

Եւ Եզնկայն առ հասարակ փլաւ, եւ պատառեցաւ գետինն եւ եկուլ բազում արս եւ կանայս. եւ շատ օրեր գայր ձայն նոցա ի խորոց անտի։

Յայսմ ամի խաղացեալ զօրքն Յունաց գնացին ի վերայ քաղաքին Դունայ. եւ կռուեալ ընդ այլազգիսն՝ յաղթեալ կոտորեցան անդ. ընդ որս եւ մեծ սպարապետն Հայոց պարոն Վահրամ եւ իւր որդին Գրիգորն սպանան ի կռուին։

Ի նոյն ամի շարժեալ ի տանէն Պարսից երեք ամիրայ. եւ շատ զօրօք եկին ի սահմանս Մօսլայ. եւ տէրն Մօսլայ շատ Արաբացւովք գնաց ի վերայ նոցա. եւ խառնեալ ընդ միմեանս՝ սպանանէին զիրեարս. ապա յետոյ Պարսիկն փախոյց զՄօսլացին։

Յայնժամ տէրն Մօսլայ ձայն տուեալ ի Տաճկաստան՝ ժողովեաց զօրս բազումս, եւ արար զնոսա փախստական, եւ դարձոյց զգերութիւն իւր եւ զնոցայն՝ եւ խիստ վարեաց զնոսա մինչ ի սահմանս Հանձիթոյ։

Իսկ փախստականքն դիմեալ յաշխարհն իւրեանց՝ շատ գերութիւն եւ հեղումն արեանց առնէին ի Քրիստոնեայսն՝ ընդ որ գնային. եւ հասեալ մինչեւ յԱրճէշ՝ քաղաքն Հայոց, եւ առաքեալ առ կատապանն Յունաց, որ կայր անդ, խոստացան նմա շատ ինչք զի խաղաղութեամբ թողցէ զնոսա գնալ։

Իսկ նա ոչ առ յանձն. այլ ելաւ ընդդէմ նոցա ի պատերազմ. եւ յաղթեալ ի նոցանէ՝ կոտորեցան զօրքն Յունաց. եւ կատապան կիր Ստեփանէ բռնեցաւ. եւ տարան գերի ի Հեր քաղաք, եւ անդ մեռաւ։

Յայնժամ առաքէր Մոնոմախն կուրտ մի Մելարխ անուն՝ զօրօք բազմօք ի վերայ Դունայ քաղաքին. եւ էր ձմեռն. որ եկեալ՝ ի սաստիկ անձրեւէն ինչ չկարաց առնել. այլ դարձաւ յետս։

Իսկ յամառն եկն Մելարխ ի վերայ Դունայ եւ պաշարեաց զնա, եւ չկարաց առնուլ. ապա աւերեաց զսահմանս գաւառին եւ դարձաւ։

Եւ ի սոյն ժամանակի այր ոմն ի քաղաքէն Անդրիանուպօլսէ՝ այր քաջ որ կոչէր Թոռնիկ, յառնէ ի վերայ Մոնոմախին. եւ զօրօք արեւմտից գայր ի վերայ քաղաքին Կոստանդնուպօլսի. եւ մեծ տագնապ առնէր զքաղաքն, մինչ կալան քարով զդուռն քաղաքին։

Իբրեւ չկարացին կալ ի դիմի՝ գրեցին առ Թոռնիկ սուտ երդումն ըստ իւրեանց սովորութեանն՝ դնել զԹոռնիկ Կեսարոս ասելով թէ՝ զկնի մահու Մոնոմախին Թոռնիկ լիցի թագաւոր։

Եւ ելին պատրիարքն եւ իշխանքն առ Թոռնիկն՝ եւ երդմամբ դրին ուխտ ընդ նմա. եւ եղեւ խաղաղութիւն. եւ ածին զԹոռնիկն ի Կոստանդնուպօլիս. եւ յետ աւուրց հանին զաչս նորա։

Ի թուին 498 յաւուրս Մոնոմախին ելին հրամանօք Տօղրիլ՝ սուլտանայ Պարսից, զօրագլուխք երկու շատ զօրօք, եւ եկին ի Հայք։

Եւ այս վասն այնորիկ եղեւ. զի զզօրս քաջս վերուցին Յոյնք եւ դրին ի տեղի նոցա կուրտ զօրագլուխք. եւ այնով կամէին պահել զտունն արեւելից։

Եւ յորժամ իմացան այլազգիքն եթէ՝ անտէր է աշխարհն Հայոց, եկին ի վերայ քաղաքին որ կոչի Արծն. եւ տեսին զնա անպարիսպ եւ լցեալ անչափ գանձով եւ մարդով. եւ սկսան կռուել ընդ նմա։

Եւ ելան քաղաքացիքն եւ խիստ կռուով զմիմեանս կափէին, քանզի չունէին տեղ փախչելոյ կամ յոյս օգնութեան. նա՛ զմահ արարին յոյս. եւ ի խիստ բարկութենէ անօրինացն փախեան. եւ այլազգիքն զհետ մնգեալ մտան սրով ի քաղաքն, եւ մաշեցին ի սուր սուսերի զամէնն. եւ լցան ոսկւով եւ արծաթով եւ ազգի ազգի զինուօք։

Էր անդ քոր եպիսկոպոս մի Դաւիթ անուն. առին զգանձս նորա. բարձին քառասուն ըղտու. եւ հարիւր վեցեկի եղանց ելանէր ի տանէն։

Կայր ի քաղաքն եկեղեցիք եօթն հարիւր. եւ փարթամ էր եւ վայելուչ քաղաքն այն, զոր անցուցին ազգն անօրինաց սրով. եւ շատք անթաղ մնացին, զորս կերան գազանք եւ թռչունք. եւ ազատոր կանայք տղայօք գնացին գերի յաշխարհն Պարսից յանգին ծառայութիւն։

Եւ այս եղեւ սկիզբն կորստեան աշխարհիս Հայոց. եւ այս էր առաջին քաղաք որ առաւ սրով ի Հայոց։

Յայսմհետէ լսեցէ՛ք մի ըստ միոջէ զայն զոր պատմեմք։

Իսկ Մոնոմախն իբրեւ լուաւ զայս համբաւ՝ յղարկեաց զօրս յարեւելք. եւ եդիր զօրագլուխ զԳրիգոր Պահլաւունի զմագիստրոսն՝ զորդին Վասակայ, եւ զԿամենին եւ զքաջն Լիպարիտ՝ զեղբայրն Ռէնադտին, զի պահեն զքաղաքն ի թշնամեաց։

Ի թուին 498 գրեաց Մոնոմախն առ կաթողիկոսն Տէր Պետրոս, եւ կոչեաց զնա։

Եւ նա զսուրբ մեռոնն ի գիշերի հանեալ՝ երկաթէ ամանովք թաղեաց ի գետն, որ չդատարկէր եկեղեցին Հայոց ի սուրբ ձիթոյն. եւ ինքն գնաց ազատօք տան իւրոյ՝ երեք հարիւր մարդով եւ եպիսկոպոսօք. եւ ի մտանելն նորա զարդարեցաւ քաղաքն ամենայն ի հանդիպումն նորա. եւ մեծ փառօք տարան զնա ի սուրբն Սոֆի. եւ եկին առ նա թագաւորն եւ պատրիարքն։

Եւ հրամայեաց իջուցանել զնա յադուար տուն, եւ տալ ծախք յամէն աւուր ի պէտս նոցա։

Օր մի գնաց սուրբ հայրապետն առ թագաւորն. եւ եկաւ թագաւորն ի յառն նմա, եւ նստուցանէր զնա ի յաթոռ ոսկի։

Եւ երբ ելաւ Տէր Պետրոս, էառ զաթոռն տէր Եղիսէ. եւ ծառայքն չթողէին. եւ չկարացին առնուլ ի նմանէ։

Զոր հարցաւ թագաւորն ցտէր Եղիսէ. եւ նա ասէ «ո՛վ թագաւոր՝ Աթոռ հայրապետական է, չէ՛ պարտ նստել ի վերայ այլ մարդոյ»։

Եւ թագաւորն հրամայեաց թողուլ։

Եւ օր աւուր փառօք տեսանէին զնա. կեցաւ ամիսս չորս՝ եւ դարձաւ ի Հայս մեծ պատուով։

Ի թուին 502 եղաւ սքանչելիք յԱնտիոք. քանզի էին անդ Ասորիք շատք բնակեալք՝ ոսկւով եւ արծաթով. եւ ամէն ժամ կնկով եւ ազայով զարդարած երթային յեկեղեցին յօրս տօնից։

Զչարեցան Յոյնքն ընդ նոսա. եւ այր մի Ասորի հրապուրեալ ի Յունաց՝ եղեւ ի կրօնս նոցա, եւ սկսաւ չարախօսել զազգէն իւր թէ՝ չունին ուղղափառ հաւատս եւ դաւանութիւն զոր ունի կաթողիկէ եկեղեցի։

Եւ վասն այս նախատանաց միաբան պատրիարքն ազգօքն հրամայեաց զաւետարանն Ասորւոյ հրով այրել. եւ յորժամ ձգեցին ի հուրն՝ ձայն գայր ի յաւետարանէն, եւ թռչէր ի կրակէն։

Իսկ նոքա յանդգնեալ երկու անգամ ձգեցին զաւետարանն ի հուրն. եւ դարձեալ ողջ ելանէր ի հրոյն։

Նա՛ երրորդ անգամ արկին կատաղի լրբութեամբ. եւ յերրորդ անգամն այրեցաւ աւետարանն։

Եւ իբրեւ այրեցաւ՝ դարձաւ պատրիարքն մարդովն յեկեղեցին սուրբ Պետրոս. գոչեաց եկեղեցին ի ձայն մեծ՝ եւ դղրդաց քաղաքն ամենայն։

Իսկ ի միւս օրն անկաւ հուր յերկնից ի վերայ եկեղեցւոյն սրբոյն Պետրոսի՝ եւ այրեցաւ ի հիմանէ քարն. եւ պատառեցաւ խորանն, եւ զսուրբ սեղանն տարաւ յանդունդս, զոր կազմեալ էր ոսկւով մեծն Կոստանդիանոս. եւ այլ չկարացին գտնուլ։

Արդ յորժամ այս եղեւ՝ բեկեցան քաղաքացիքն, եւ սկսան աղօթել առ Աստուած։

Ելաւ պատրիարքն քահանայիւք եւ ժողովրդօք, շրջէր ի քաղաքն աղօթիւք. եւ զհետ գնացին ի մէյտանն, ուր փոքր կամուրջն էր։

Յանկարծ գոչեաց գետինն եւ շարժեալ ի կէս օրն՝ պատառեցաւ գետինն, եւ եկուլ զպատրիարքն եւ բիւր մի ի մարդկանցն. եւ հնգետասան օր գայր ձայն նոցա ի յանդնդոյ. եւ ապա կնքեալ երկիրն՝ անշնչացոյց զնոսա։

Ի թուին 503 շարժեցաւ Տօղրիլ՝ սուլտանն Պարսից, եւ եկն շատ զօրօք ի Հայք, ի քաղաքն Բերկրի եւ էառ զնա։

Եւ եկն ապա յԱրճէշ, եւ յոյժ նեղէր զքաղաքն ութ օր. եւ քաղաքացիքն շատ ընծայիւք ուզեցին զհնազանդութիւն. եւ հաւանեցուցին զնա նախ առնուլ զՄանծկերտ։

Եւ նա գնացեալ բանակէր ի տեղին որ Քարգլուխ ասի. եւ պատեալ զքաղաքն նեղէր կռուով. էր գլխաւոր քաղաքին պարոն Վասիլ՝ որդի Աբուքաբայ, այր քաջ. եւ սկսան փորել զհիմն քաղաքին։

Զոր իմացեալ քրիստոնէիցն փորեցին դէմ նոցա. եւ կալեալ զնոսա սպանին։

Ապա զայրացեալ սուլտանն՝ յղեաց զօրս ի Բաղէշ, եւ ետ բերել զմեծ բաբանն զոր Վասիլ կայսրն վասն քաղաքին Հերայ էր շինեալ. եւ եդեալ անդ հնգետասան օղիւ՝ ահաւոր բարձրութեամբ. եւ յորժամ կանգնեցին՝ դողաց քաղաքն յահէ նորա։

Յայնժամ երէց մի գտաւ ի քաղաքն փոքր բաբան մի, եւ կանգնեաց ընդդէմ նորա. եւ յառաջին քարն եղարկ զնա ի խոզակն եւ եբեկ. եւ զօրացան քաղաքացիքն։

Ապա յետ աւուրց այլազգիքն նորեցին զբաբանն. եւ սկսան հարկանել զպարիսպն մեծամեծ քարովք. եւ զարհուրեցաւ քաղաքն։

Յայնժամ ձայնեաց պարոն Վասիլ ի քաղաքն թէ՝ ով ելնէ եւ այրէ զբաբանն, նա տամ իւրեանն շատ ոսկի եւ արծաթ, եւ ի թագաւորէն փառս եւ իշխանութիւն. եւ թէ ինքն մեռանի՝ որդիքն եւ ազգն ժառանգեն զխոստումն»։

Եւ եկն յառաջ Ֆռանկ մի եւ ասաց «ես այրեմ զնա. եւ զարիւն իմ հեղում վասն քրիստոնէից զի ես չունիմ զոք որ լան զիս»։

Եւ ետուն նմա ձի աղուոր եւ զրահ եւ սաղաւարտ. եւ հեծաւ եւ կապեաց յինքն Փաթ երեք շիշ. եւ կապեաց թուղթ ի ծայր ուլմին. եւ խնդրէր աղօթս յամենէն. գնայր ի վերայ այլազգեացն. եւ նոքա գիտէին թէ՝ թղթաւոր է. եւ չխօսեցան ընդ նա։

Էր ժամն կէսօր եւ շոգ. եւ ամենայն արք պատերազմին ննջէին ի խորանս իւրեանց. եւ եբեկ Ֆռանկն առ բաբանն. եւ նոքա կարծէին թէ՝ ընդ մեծութիւն նորա հիանայր։

Եւ եհան զմէկ շիշն, եղարկ ի բաբանն. եւ շոյտ շուրջ առեալ զձիովն՝ հարկանէր զերկրորդն եւ զերրորդն. եւ վառեցաւ բաբանն բոլոր։

Եւ Ֆռանկն դարձաւ ի փախչել՝ եւ ամենայն բազմութիւն զօրացն ի հետ, եւ անկաւ անվնաս ի քաղաքն. եւ ետուն նմա ինչս բազումս։

Մոնոմախն լուեալ տարաւ զնա ի Կոստանդնուպօլիս. եւ ետ նմա իշխանութիւն մեծ։

Իսկ սուլտանն զարմացաւ ընդ գործ Ֆռանկին. եւ ուզէր ի պարոն Վասլէն զի տեսցէ զնա. եւ մեծ երդմամբ խոստանայր տալ պարգեւս նմա. եւ պարոն Վասիլն չկամեցաւ տալ։

Ապա սկսան փորել ներքեւ պարսպին. եւ քաղաքացիքն դէմ նոցա փորեցին. եւ երկաթէ ճանկօք հանին ի դուրս եւ սպանին։

Եւ առին խոզ մի, դրին ի բաբանն եւ ձգեցին ի բանակն. եւ ձայնեցին ի սուլտանն եւ ասեն «պսակուէ՛ ընդ խոզդ՝ եւ տամք զՄանծկերտ պտուղ քեզ»։

Եւ նա եղաւ ամօթով, եւ սպան զերբորդն. եւ գնաց յաշխարհն իւր։

Ի թուին 504 մեռաւ Մոնոմախն. եւ թագաւորեաց քենեկալն իւր կիր Թէօտօռն. եւ կեցաւ թագաւոր ամս երկու եւ ամիսս երեք, եւ մեռաւ. եւ նստաւ թագաւոր Միխայէլ ալեւորն։

Ելաւ յայսմ ամի իշխան ոմն հակառակ Միխայէլին. եւ էառ զօրօք զԿոստանդնուպօլիս եւ թագաւորեաց։

Եւ յետ քիչ ժամու յղարկէր եւ բերէր զՏուկին Ուրհայու զՏուկիծն, եւ եդիր թագաւոր. եւ ինքն միանձնեաց եղաւ։

Ի թուին 505 փոխեցաւ առ Քրիստոս կաթողիկոսն Տէր Պետրոս՝ կացեալ յաթոռն ամս երեսուն եւ երկու. եդիր կաթողիկոս զՏէր Խաչիկն։

Յայսմ ամի ելաւ ամիրայ մի Դինիեար անուն. եւ եկն, աւերեաց զքաղաքն Մելտինի. եւ էառ շատ գերի եւ գանձ. եւ եկն, ձմերեաց ի Հանձիթ։

Իսկ ի լինել գարնան գնաց ի գաւառն Տարօնոյ. եւ իջաւ առ ստորոտով Տորոսի մերձ ի Սասունք։

Տեսաւ զայն իշխանն Հայոց պարոն Թոռնիկ՝ որդին պարոն Մուշեղայ. եւ զօրօք հասանէր ի վերայ այլազգեացն. եւ խառնեցան յիրեարս։

Յայնժամ համբարձ քաջն Թոռնիկ զաչս իւր ի վանք սուրբ Կարապետին եւ ասէր «կլա՛ կլա՛ (Գլակայ) վանից սուրբ Կարապետ՝ հասի՛ր յօգնութիւն մեզ, եւ արա՛ զօրս զայս երեւելի ի վերայ հաւատացելոյս ի քեզ»։

Եւ քաջապէս վարեաց զնոսա Աստուծոյ կարողութեամբն, եւ կոտորեաց յոյժ. եւ էառ զաւ եւ զգերութիւնն քրիստոնէից. եւ դարձաւ ուրախութեամբ։

Ի սոյն ամի՝ ի ձմեռն երեկ խիստ ձիւն վաթսուն օր յամենայն տեղիս. գիշերն գայր, ցերեկն հալէր. եւ էր ջուրն կարմիր եւ լեղի։

Եւ յայս սաստէս եղեւ սով վայրի անասնոց եւ թռչնոց, եւ չգտանէին կերակուր։

Եւ նեղեալք ի սովոյն դիմեցին ամէնն ի մարդիկ եւ ի շէնս. եւ նոքա անխնայ կոտորէին զնոսա։

Իսկ ողորմածքն կերակրէին զնոսա ի տունս իւրեանց եւ արձակէին։

Եւ ամենայն մարդ ի գութ ողորմութեան շարժէր ի վերայ նոցա։

Եւ տէրն Նփրկերտոյ մեծ ամիրայն Նսրտօլն յամէն օր հրամայէր քառասուն քուրձ ցորեն եւ քառասուն գարի եւ քառասուն կորեկ եւ շատ խոտ եւ յարդ ձգէր ի վերայ դաշտաց, որ ուտէին թռչունք եւ անասունք։

Եւ յայս տարիս եղեւ սով սաստիկ ընդ ամենայն երկիր. վասնզի ի պակասութենէ ձմռանն չըկարացին ցանել։

Ի թուին 508 շարժեցաւ ամենայն տունն Պարսից. եւ շատ զօրօք գային ի վերայ քրիստոնէից. եւ շատ գաւառս ի սուր եւ ի գերութիւն մատնեցին ի Հայոց. եւ եկին ի Սեւաստ։

Իսկ որդիքն Սենեքերիմայ՝ պարոն Ատոմ եւ Ապուսահլ յառաջ իմացան զգալն, փախեան ի Խաւատանէքն։

Եւ Տաճիկքն յառաջ չհամարձակեցան մտնուլ ի քաղաքն. զի հեռու տեսանէին սպիտակ զգմբէթս եկեղեցեացն. եւ կարծեցին թէ վրանք զօրացն Յունաց է։

Իսկ յորժամ իմացան թէ՝ դատարկ է քաղաքն ի զօրաց, բոլոր պատեցին եւ սրով կոտորեցին զբազմութիւն քաղաքին։

Արք եւ կանայք պատուականք, քահանայք եւ սարկաւագք անկեալ ի մէջ արեանցն՝ ապաժոյժ թաւալէին. եւ ոչ ոք էր որ խնայէր կամ ծերի ողորմէր. այլ դիզեալ կային իբրեւ զխայտակոտոր. եւ ամենեքեան թաթաւեալ կային յարեան ճապաղիս։

Հրով այրեցին զքաղաքն, եւ նստան ի նմա ութ օր. լցան անչափ գանձով եւ աւարաւ եւ անհամար գերութեամբ գեղեցկատեսիլ աղջկանց եւ մանկանց։

Եւ ո՞վ կարէ պատմել զանցսն որ անցին ընդ քրիստոնեայքն յազգացն Մահմետի յանօրէնութենէ եւ ի չար ազգէն Յունաց, որ իւրեանց չար եւ անբարի բնութեամբն խաւար ածին Հայոց ազգին։

Քանզի շատ ջանիւ քակեալ հանին յաշխարհէն Հայոց զյաղթող թագաւորսն, որք արիական ջանիւ հալածէին զգունդս անօրինացն, որպէս բազէ զերամս կաքաւուց. եւ փոխանակ նոցա կուսակալք եւ գաւառապետք զկրտերն սահմանեցին ի տեղի քաջացն Հայոց. եւ այլ չխոկային գործ քաջութեան կամ պատերազմի։

Բայց թէ քաջ զօրական գտանէին ի Հայոց, զաչքն հանէին. եւ իւրեանք, որպէս ակար շունք որ չկարեն պահել զհօտն ի գայլոց, այնպէս փախչէին, եւ թողուին զաշխարհն թշնամեացն յաւար եւ ի գերութիւն։

Որ ի մէկ տարին հասան մինչ ի դուռն Կոստանդնուպօլսի. եւ առին զամենայն քաղաքսն ծովեզերովն եւ զկղզիս նոցա. եւ արարին զնոսա զէտ զընտանեաց ի Կոստանդնուպօլիս։

Եւ յիրաւի կրէին զայս. զի փոխան զրահից զոր կռուող քաջքն հագնէին, նոքա զծոպս եւ զստորոտս եւ զթեզանիս հալաւին մեծացուցանէին. եւ փոխան սաղաւարտին զծայր գտակացն սրացնէին. եւ փոխան արանց պատերազմողաց զկրտերն հռոգէին. եւ սկսան ուտել եւ ըմպել. եւ սուտ հաւատոյ քննութիւն առնել ընդ ամենայն ազգս. եւ բարձրամիտ հպարտացեալ՝ զամենայն ազգս քրիստոնէից առեցին զէտ անհաւատ. եւ սուտ անուամբ զարդարեցին զանձինս՝ առելով զընական անունն որ կոչի Յոյն, եւ առեալ ի վերայ իւրեանց զանուն Հռոմայ՝ կոչին Հոռոմ։

Եւ փոխան զինուք զթշնամիս հարկանելոյ, զլեզուս սրեալ՝ զազգս քրիստոնէից սկսան աղճատել, եւ զիւրեանս միայն կարծեն քրիստոնեայս. եւ այսպէս չար կամօք նոցա մատնեցան ամենայն հաւատացեալք ի սուր եւ ի գերութիւն։

Որ եւ զայսու ժամանակաւ խորհեցաւ Տուկիծն խափանել զհայրապետութիւն յազգէն Հայոց, զոր արարին իսկ. եւ տարաւ զկաթողիկոսն զՏէր Խաչիկն յետ մահուան Տէր Պետրոսի հանդերձ եպիսկոպոսօք։

Խնդրէին ի նմանէ զգանձն Տէր Պետրոսի. եւ պահեցին յաքսորս երեք տարի։

Յարուցանէր հալածանս քրիստոնէից. եւ առնէր քննութիւն հաւատոյ. եւ կամէր ամենայն ջանիւ դարձուցանել զՀայոց քրիստոնեայքն ի դաւանութիւն Քաղկեդոնի։

Յայնժամ թագաւորն Հայոց Գագիկ եւ որդիք Սենեքերիմայ՝ Ատոմ եւ Ապուսահլ եւ իշխանք Հայոց գունդ հեծելոյ գործեալ՝ հանին զկաթողիկոսն զՏէր Խաչիկ. եւ նստուցին յաթոռ հայրապետութեան ի Թաւբլուր, ի սահմանս Կոկիսոնի։

Եւ կացեալ էր անդ (ի Կոստանդնուպօլիս) ամս երեք։

Ի թուին 511 գայ հրամանօք Տօղրիլ՝ սուլտանայ Պարսից, զօրագլուխ մի զօրօք. եւ հասեալ ի գաւառն Կամախոյ եւ յԱրկնի՝ արարին անթիւ կոտորուածս. եւ առին շատ գերի։

Ի թուին 513 Ալպասլան սուլտանն եկն շատ զօրօք ի վերայ քաղաքին Անւոյ, եւ պատեաց զնա շուրջանակի։

Քաղաքացիքն ելին ընդդէմ նոցա ի կռիւ. եւ անօրէնքն բազմութեամբն յաղթեալ դարձուցին (զնոսա) յետս եւ արգելին ի քաղաքին. եւ ի յամել կռուոյն բեկեցան (քաղաքացիքն)՝ ոչ ունելով օգնութիւն ուստեք. միայն յաղօթս ապաւինեալ զԱստուած խնդրէին յօգնութիւն. եւ էր քաղաքն լցեալ բազում ամբոխիւ։

Եւ բաբանօք փլուցին զպարիսպ քաղաքին, եւ չկարացին մտնուլ ի քաղաքն. խորհեցան դառնալ յետս։

Իսկ իշխանքն զոր դրեալ էին պահապան քաղաքին՝ պարոն Սմբատ՝ հայր Բագարատայ, եւ պարոն Գրիգոր՝ որդին Բակուրանայ, սկսան ամրանալ ի կլայն. եւ սուլտանն եւ զօրքն կամեցան գնալ։

Իսկ քաղաքացիքն յամրանալ իշխանացն բեկան. եւ ամենայն որ ի փախուստ դարձաւ։

Եւ գլխաւորք քաղաքին անկանէին ի վերայ հողոյ թագաւորացն, լային զառն զանտիրանալն իւրեանց։

Եւ իմացան անօրէնքն, դարձան յետս, եւ մտան ի քաղաքն. եւ գազանաբար յարձակեալ՝ սրով սկսան կոտորել զամենեսեան. եւ առին գերի զկին եւ զտղայս. եւ լցան աւարաւ. ձգեցին զմեծ խաչն ի գմբեթէն ի վայր. ձգեցին զպղնձ կանթեղն որ էր կախած ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ լուսեցաւ, զոր բերեալ էր Սմբատ տիեզերակալն ընդ բիւր մի ոսկի դեկանի. եւ ունէր կշիռս երկոտասան լիտր։

Յորժամ ձգեցին զխաչն՝ եղեւ որոտումն եւ անձրեւ յոյժ, եւ եղից զըխկունս կոտորածին ի գետն, եւ մաքրեաց յարենէ զքաղաքն։

Իսկ սուլտանն յոյժ ախտաւեաց զկոտրել կանթեղին զի էր կարի գեղեցիկ։

Եւ զխաչն տարան ի Նախջուան, դրին առաջի դրան մզկթին. եւ որ մտանէր եւ ելանէր՝ կոխէր զնա։

Ի ժամանակին յայնմիկ էր Գագիկ ի Կարս. եւ յուղարկեաց առ նա սուլտանն գալ ի հնազանդութիւն։

Եւ էր Գագիկ իմաստուն. խորհեցաւ զերծանիլ ի նմանէ խաղաղութեամբ. հագաւ զրահ սեւ զէտ սգաւոր, եւ նստաւ ի վերայ սեւ բարձի։

Եւ երբ տեսաւ զնա դեսպանն՝ հարցաւ եւ ասէ «թէ դու թագաւոր ես, է՞ր ես սեւ հագեր»։

Եւ ասէ Գագիկ «յորմէ հետէ մեռաւ բարեկամն իմ Տօղրիլ սուլտանն՝ եղբայր Ալպասլանայ, ես սեւ եմ հագեր. քանզի խիստ սիրէաք զիրեարս»։

Եւ զարմացեալ դեսպանն՝ երթեալ պատմեաց սուլտանին. եւ նա լսեց եւ հիացաւ յոյժ. եւ սիրեաց զԳագիկ վասն բարեկամութեան եղբօրն. եւ ելաւ՝ ամէն հեծելոմն եկն ի Կարս առ Գագիկ ի տես. եւ արար ընդ նա սէր եւ ուրախութիւն մեծ. եւ հագոյց նմա հալաւ թագաւորական։

Եւ արար Գագիկ պատիւ սուլտանայ եւ զօրաց նորա։

Զայս ա՛յս ցեղ արար Գագիկ. եւ զերծաւ խաղաղութեամբ։

Զկնի սակաւ աւուրց դարձոյց Գագիկ զԿարս ի Յոյնս. եւ նոքա տուին նմա զԾամնդաւ եւ զԿեսարիա եւ զԽաւատանէքն։

Արդ այսպէս քանդեալ տապալեցաւ տունն Հայոց։

Եւ կատարեցաւ առ մեզ բանն մարգարէին որ ասէ «երկիր ձեր աւերակ. քաղաքք ձեր հրձիգ. զաշխարհ ձեր առաջի ձեր օտարք կերիցեն»։

Եւ զնոյն բանս ասաց երանելի կաթողիկոսն սուրբն Ներսէս յորժամ անէծ զԱրշակ եւ զորդին զՊապ։

Նա այսպէս անիծեաց «թէ մի՛ պակասեսցի լուծ ծառայութեան ի պարանոցէ ձերմէ հանապազ. զվայելուչ աշխարհ ձեր առաջի ձեր օտարք կերիցեն. եւ հարկ տան որդիք որդւոց ձերոց անօրինաց»։

Այս ամենայն վասն չար գործոց իւրեանց. զի շատ խրատէր զնոսա. եւ նոքա ոչ լսէին։

Նա՛ տրտմեալ անէծք եհան. եւ յիւր փոխումն առ Քրիստոս՝ պատմեաց զինչ գալոց էր ի վերայ աշխարհին արեւելից։

Եւ կրեցաք զայս կորուստ վասն մեղաց մերոց ի թոյլ տալոյ կամացն Աստուծոյ։

Ի սոյն ամի մեռաւ կաթողիկոսն Տէր Խաչիկ. եւ Գագիկ եդ կաթողիկոս զՏէր Վահրամ՝ այր սուրբ եւ գիտնական։

Սա է որ Գրիգորիս վկայասէր կոչեցաւ։

Յայսմ ժամանակի թագաւորն Յունաց Տուկիծն եւ պատրիարքն Յունաց եւ ամենայն կղերիկոսքն խորհուրդ արարեալ խորհէին եղծանել եւ բառնալ զկարգս եւ զաւանդութիւնս Հայոց եկեղեցեաց. եւ առաքեն ի Սեւաստ եւ կոչեն զորդիս Սենեքերիմայ՝ զԱտոմ եւ զԱպուսահլ ի Կոստանդնուպօլիս։

Եւ նոքա ծանուցեալ զնենգութիւն նոցա, եւ առեալ ընդ իւրեանս զվարդապետն Յակոբ Քարափնեցի՝ գնացին ի Կոստանդնուպօլիս։

Յառաջ պատուով ընկալաւ զնոսա թագաւորն. եւ զկնի աւուրց սկսաւ յայտնել զչար խորհուրդն եւ ասէ «հրամայէ թագաւորութիւնս մեր զի դուք եւ ամենայն իշխանք Հայոց առնուք յանձն զմկրտութիւն Յունաց ազգին»։

Նոքա պաշարեալ ի մեծ տարակուսի՝ ասեն ցթագաւորն «մեք առանց Գագկայ՝ որդւոյ Աշոտոյ, ոչ կարեմք տալ պատասխանի, զի այր քաջ է եւ թագաւոր եւ փեսայ մեր. առաքեա՛ եւ կոչեա՛ զնա. զի թէ առանց նորա առնեմք զայս՝ հրով այրէ զմեզ եւ զազգն մեր»։

Թագաւորն չկամեցաւ զայս առնել. քանզի հզօր էր Գագիկ ի գիտութիւն իմաստից. իսկ Ատոմ եւ Ապուսահլ յղեցին ի ծածուկ եւ իմաց արարին Գագկայ։

Եւ թագաւորն Տուկիծ արար քննութիւն ընդ վարդապետն Յակոբ. եւ լսեց ի նմանէ շատ պայխուն (պատասխանի), բայց սակաւ մի առակաւ յաղագս երկու բնութեան՝ որ ասէին ունել Քրիստոսի, ի կողմն Յունաց դարձաւ։

Եւ ընդ ամենայն բանս նորա հաճեալ թագաւորն՝ հրամայեաց այնր ի վերայ գրել զգիր միաբանութեան ընդ Հայք եւ ընդ Յոյնք. եւ ետ դնել զգիրն ի սուրբն Սոֆի, որպէս թէ միաբան եղեն Հայք եւ Յոյնք։

Եւ նոյնժամայն որպէս զարծիւ հասաւ Գագիկ ի Կոստանդնուպօլիս. եւ լուեալ թագաւորն ուրախացաւ յոյժ։

Մտաւ Գագիկ առ թագաւորն Տուկիծ. եւ նա ետ բերել զգիր միաբանութեան, զոր երբ կարդաց Գագիկ՝ պատառեաց եւ ձգեաց առաջի թագաւորին. ընդ որ յոյժ ամաչեաց Տուկիծ։

Եւ ասէ Գագիկ ցՏուկիծն «ո՛վ թագաւոր՝ այսպիսի արք բազում կան յաշխարհին Հայոց, եւ ոչ ունիմ զոսա ընդ վարդապետս»։

Եւ շատ բանիւ յանդիմանեաց զվարդապետն եւ ասէ «ընդէ՞ր այսպէս իշխեցեր խօսիլ ընդ ամենայն Հայոց»։

Եւ ասէ թագաւորն. «ո՛վ արքայ՝ ծանի՛ր զի ես որդի եմ թագաւորացն Հայոց, եւ եմ թագաւոր Հայոց. եւ ամենայն Հայք հնազանդ են ինձ. եւ ամենայն հին եւ նոր կտակարանաց հմուտ եմ. այսօր խօսիմ ընդ Յունաց վասն ուղղափառ դաւանութեան սուրբ Երրորդութեանն եւ մարդեղութեան Քրիստոսի, ըստ դաւանութեան սուրբ հարցն»։

Եւ բազում բանիւ հաւանեցոյց զթագաւորն եւ զպատրիարքն. եւ արարին սէր։

Եւ շատ իրք օժտեաց Տուկիծն Գագկայ եւ որդւոցն Սենեքերիմայ եւ ամենայն իշխանացն Հայոց։

Եւ փառաւորեցաւ Գագիկ ընդ ամենայն վարդապետաց տանն Հայոց։

Յայսմ ժամանակի պայծառանայր գիտութեամբ սուրբ եւ ճոխաբան վարդապետն Գրիգորիոս Նարեկացին։

Յայնժամ ելաւ Գագիկ ի թագաւորէն, եւ գնայր զայրացմամբ. եւ ընդ որ անցանէր՝ խայտառակել տայր զփառաւոր կանայս եւ զաղջկունս Յունաց, եւ զգանձ նոցա խլէր. քանզի եդ ի միտ ընաւ չմտանել ի Կոստանդնուպօլիս. եւ ոչ գնայ ի կոչն Յունաց. այլ խորհեցաւ գնալ առ Ալպասլան՝ սուլտանն Պարսից, եւ տիրանալ աթոռոյ թագաւորութեան իւրոյ, որպէս եւ կոչեալ էր զնա շատ անգամ. եւ նա վասն Քրիստոսի հաւատոցն արգելէր։

Էր յաւուրսն յայն մետրապոլիտ մի ի Կեսարիա Մարկոս անուն՝ յոյժ անուանի եւ փարթամ եւ հայհոյիչ աշխարհիս Հայոց։

Նա շատ աղճատէր զՀայերն, եւ այնչափ, մինչ զի շանն անուն արմէն էր դրել։

Իսկ թագաւորն Գագիկ գիտէր զչարիս նորա, եւ սպասէր դիպող ժամու առնել չար գործոց նորա փոխարէն։

Եւ յորժամ եկն ի Կեսարիա, էառ իջեվանք ի տուն Մարկոսի. եւ Մարկոս ընկալաւ զնա ուրախութեամբ յոչ կամաց։

Իբրեւ ճաշեցին եւ ուրախացան ի գինի, ասէ Գագիկ ցՄարկոս «լսել եմ թէ մեծ շուն ունիս, եւ կամիմ տեսնուլ զնա»։

Ձայնեաց մետրապոլիտն զշունն եւ ասէ «արմէ՛ն, արմէ՛ն» եւ եկն շունն։

Եւ ասէ Գագիկ «արմէ՞ն է անուն շանդ»։

Ասէ Մարկոս «վասն բազում զօրութեանն կոչեմք զնա արմէն»։

Եւ ակնարկեաց Գագիկ զինուորացն. եւ նոքա կալան զշունն եւ ածին ի քուրձ մի զոր յառաջ սարքել էին։

Տեսեալ զայն Մարկոս՝ բարկացեալ խլէր զշունն։

Եւ ըմբռնեալ Գագկայ՝ հրամայեաց բռնել զշուն Մարկոսն եւ ածել ի քուրձն ընդ շանն։

Եւ նոքա արարին այնպէս. կապեալ զբերան քրձին սկսան դալար փայտօք ծեծել զշունն. եւ շունն բարկացեալ լափէր զՄարկոս, մինչեւ սատակեաց զնա։

Եւ հրամայեաց (Գագիկ) թալնել զտունն. եւ էառ զգանձս նորա զարծաթ եւ զոսկի եւ զանասունս եւ զձիս եւ զջորիս. եւ գնաց ի տուն իւր։

Զայս այսպէս իշխեաց գործել թագաւորն Հայոց Գագիկ ի մէջ Յունաց. եւ ոչ գնաց ի Յոյնս եւ ոչ՝ ի կոչն նոցա։

Արդ յաւուրս Գագկայ Շահնշահի՝ արքայի Հայոց, եղեւ նշան զարմանալի վասն սուրբ խորհրդոյն ի վանքն Պիզու, զոր շինեաց Գագիկ՝ արքայ Հայոց. զի յաւուր սուրբ Պենտէկոստէին մասն ի սուրբ խորհրդոյն անկեալէր առաջի սուրբ սեղանոյն անգիտութեամբ. եւ ի միւս օրն տեսին երազ ի գիշերի երկու արժանաւոր կրօնաւորք. եւ եկին յառաջ քան զհարցըն՝ ասեն հօր վանացն եւ ամենայն սուրբ եղբարցն զպատմութիւն երազին։

Մին ասէր «տեսայ զկանթեղն որ կախեալ կայ ի գմբէթ եկեղեցւոյն՝ զի անկեալ էր առաջի սուրբ սեղանոյն, եւ մնաց անշիջանելի լոյսն ի նմա»։

Մէկ այլն ասէր «տեսայ զի աստղ մի մեծ անկեալէր յերկնից առաջի սուրբ սեղանոյն. եւ լոյսն առաւել բորբոքէր ի նմա»։

Զարմացան ամենեքեան. ապա եւ հայր վանացն գիտաց հոգւովն եւ ասէ. «տեսէ՛ք, մասն է անկեր առաջի սուրբ սեղանոյն»։

Եւ նոյնժամայն մօտեր վառեցին. եւ առեալ դողալով՝ գոհացան զԱստուծոյ։