Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք · 2/2

Ի թուին 516 մեռաւ թագաւորն Յունաց Տուկիծըն. եւ մնաց նորա որդի մի Միխայէլ անուն. եւ եկաց աթոռն տարի մի անթագաւոր։

Եւ թագուհին, որոյ անունն էր Եւդոքիա յետ մէկ տարւոյ, որ ինքն ունէր զթագաւորութիւնն, եբեր ի ծածուկ իշխան մի անուն Ռոմանոս, եւ մականունն՝ Տիոժէն. եւ ամուսնացաւ ընդ նմա. եւ պահեաց զնա ի սենեկին. եւ կոչեաց զկեսարոսն՝ զեղբայր Տուկիծին. եւ ասաց փորձելով «զի՞նչ արասցուք, զի աթոռ թագաւորութեանս անտէր կայ, եւ Միխայէլն տղայ է»։

Եւ պատրողական բանիւք կամէր կորուսանել զնա։

Ասէ կեսարոսն «ինձ զինչ փոյթ է այդ զի ես եւ որդիք իմ ծառայք քո եմք. եւ դու քո կամօք ո՛ւմ կամիս՝ տուր զթագաւորութիւնդ»։

Եւ զարմացաւ թագուհին ընդ իմաստութիւն նորա եւ ասէ «արի՛, մո՛ւտ ի սենեակն, եւ երկի՛ր պագ թագաւորին»։

Եւ նա մտեալ երկիրպագանէր, եւ գոհանայր զՏեառնէ. չխօսեցաւ հակառակ նմա։

Եւ վաղիւն տարեալ զՏիոժէնն ի սուրբ Սոփի՝ օծեցին թագաւոր բազմամբոխ ժողովով։

Յայսմ ամի շարժեալ Ալպասլան սուլտանն ահագին զօրօք՝ գայր, հասանէր ի վերայ քաղաքին Մանծկերտոյ. եւ չկայր պահող։

Նա ի մէկ օրն էառ զնա, եւ կոտորեաց զամէնն վասն առաջին հայհոյութեան եղբօրն իւր Տօղրիլ սուլտանայ։

Եւ ելաւ անտի եւ երեկ յԱմիթ. եւ սիրով բնակեցաւ ի դուռն քաղաքին։

Եւ ծնաւ կին նորա որդի. եւ կոչեաց զանուն նորա Դուդուշ. եւ գայր, հասանէր մինչեւ ի սահմանս Ուռհայոյ. եւ բազում քաղաք եւ բերդեր էառ։

Յայսմ ամի զգեցաւ Տիոժէնն հանդերձ արեգայի. եւ ըմբռնեալ զնա Յունաց փորեցին զաչս նորա։

Եւ նստաւ թագաւոր Միխայէլն՝ որդի Տուկիծին. եւ եղեւ այր բարի, ողորմած եւ աստուածասէր, կացեալ թագաւոր ամս չորս։

Եւ ոխացեալ առէր զնա թագուհին վասն մաքրութեան վարուց իւրոյ, զի էր պարկեշտ ի ցանկութիւն մարմնոյ. եւ տոփացեալ յիշխան մի որում անուն էր Վոտոնիատ՝ յարուցանէր զնա ի վերայ Միխայէլին, ընդ նմին եւ զամենայն Կոստանդնուպօլիս։

Զոր երբ տեսաւ Միխայէլն՝ չեկաց հակառակ նոցա. այլ յայտնի անիծեաց զթագուհին. եւ թողեալ զթագաւորութիւնն՝ կրօնաւորեցաւ ի վանս ճգնաւորաց։

Եւ թագաւորեաց Վոտոնիատն եւ էառ զկին Միխայէլին աղտեղութեամբ եւ պոռնկութեամբ. եւ գործեցաւ այս ի 525։

Ի թուին 526 մեռաւ կաթողիկոսն Տէր Վահրամ։

Իսկ թագաւորն Վոտոնիատ մի տարի եկաց թագաւոր. եւ զղջացաւ յոյժ վասն նենգութեանն, զոր արար սուրբ թագաւորին Միխայէլին։

Ապա նստոյց թագաւոր զՄելիտինոս անուն. եւ ինքն կրօնաւոր եղեւ։

Ի թուին 528 եղեւ սով սաստիկ ընդ ամենայն աշխարհ հաւասար։

Եւ այս վասն Թուրքին տարածելոյ եղեւ ընդ ամենայն երեսս երկրի. քանզի յաւերմանէ նոցա փախեաւ ամենայն վաստակ երկրագործաց. եւ վասն այսորիկ տարածեցաւ սով ընդ ամէն երկիր. եւ ոչ գտանէին հաց կամ հանգիստ բայց միայն յՈւռհայ եւ ի սահմանս Անտիոքու եւ յաշխարհն Կիլիկեցւոց։

Որ եւ անդ գային յամենայն գաւառաց. եւ լցաւ մարդով զէտ մարախ բազմախիտ. եւ արք եւ կանայք փառաւորք մուրային աղքատապէս, եւ ի խիստ սովոյն մեռանէին։

Եւ լցաւ երկիր դիականք մեռելոց. եւ ոչ ոք թաղէր քանզի լքան ի շատութենէն. եւ մեռանէին ի լերինս, եւ լինէին կերակուր գազանաց եւ թռչնոց։

Եւ վասն մեղաց մերոց այսպէս եղեւ սկիզբն աւերման տանն արեւելից։

Յայսմ ամի գնաց Գագիկ՝ արքայ Հայոց, հազար հեծելով ի քաղաքն Տարսուս առ պարոն Ապլղարիպ իշխանն յաղագս խնամութեան բանի՝ կոչմամբ Ապլղարիպին. եւ վասն պատճառի ինչ չեղեւ խնամութիւն։

Եւ դարձաւ Գագիկ մռնչելով եւ բարկութեամբ. եւ եկեալ էջ ի դաշտն Արժիսաւ մերձ ի բերդն որ կոչի Կիզիստրէ, զի էին բերդատէրքն երեք եղբարք՝ իշխանք հոռոմ, որդիք Մանտալէի։

Եւ Գագիկ թողեալ զզօրսն մոլորեցաւ ի ճանապարհէն երեք մարդով. եւ ելան երեքեան առ նոսա։

Իսկ նոքա նենգութեամբ յառաջ քմին ձգեցին յիւրն հեծեալ Գագկայ։

Եւ յորժամ մերձեցան ի բերդն՝ գային իշխանքն ի բարեւ նմա. եւ Գագիկ խոնարհեալ ի ձիոյն կոչէր զնոսա ի համբոյր։

Յորժամ մերձ եղեն ի համբոյր՝ գրկեցին զվիզն Գագկայ, եւ քաշեցին ի ձիոյն ի վայր. եւ ելեալ որ ի քմին էին՝ բռնեցին զԳագիկ եւ ածին ի բերդն։

Իմացան զայս զօրքն նորա եւ ցրուեցան։

Յետ ութ աւուր ժողովեցան ի վերայ բերդին ամենայն զօրքն Հայոց՝ Գագիկ՝ որդին Աբասայ, եւ ամենայն ցեղն Սենեքերիմայ՝ պարոն Ատոմ եւ պարոն Ապուսահլ եւ ամենայն իշխանք Հայոց. եւ շատ օրեր պատերազմեալ չկարացին առնուլ վասն ամրութեանն։

Իսկ իշխանքն որ բռնեցին զԳագիկ՝ չհամարձակեցան թողուլ զնա յահէ նորա. հայնց որ Փիլարտոս՝ տէրն Անտիոքու, գրեաց առ նոսա եւ ասէ թէ «է՞ր համարձակեցայք ընդ թագաւոր մարդ գործել զայդ. ապա թէ թողուք եւ թէ ոչ՝ կորուստ ձեզ գործեցիք»։

Յայնժամ անօրէն իշխանքն խեղդեցին զթագաւորն Հայոց զԳագիկ, եւ կախեցին ընդ պարիսպն ի վայր օր մի. եւ ապա հանեալ թաղեցին զնա ի դրուց բերդին։

Եւ մէկ մի Բանիկ անուն, ասէին, գողացաւ զմարմին Գագկայ եւ տարաւ ի քաղաքն եւ յազգն իւր։

Եւ արարին կոծ մեծ ի վերայ նորա ազգն Հայոց. եւ թաղեցին զնա ի վանքն Պիզու։

Եւ մնաց իւր աւագ որդին Յովհաննէս։

Աստանօր խափանեցաւ թագաւորութիւն ի տանէն Հայոց եւ յազգէն Բագրատունեաց։

Ի թուին 530 ձեռնադրեցին կաթողիկոս Հայոց զարքեպիսկոպոս Անւոյ զՏէր Բարսեղ։

Ի թուին 540 եղեւ շարժ սաստիկ ընդ ամենայն երկիր յամսեանն Սեպտեմբերի, եւ արար շատ վնաս ի Մծբին եւ յԱնտապ. եւ բազումք սպանան ներքոյ տանց իւրեանց։

Ի թուին 541 եղեւ մահտարաժամ ընդ ամենայն երկիր. եւ ոչ կարէին թաղել զմեռեալսն։

Եւ յորժամ սպանաւ Գագիկ, նա եւ զօրքն եւ իշխանքն ցիր եւ ցան եղեն։

Եւ մէկ մի յիշխանացն, զոր պարոն Կոստանդին ասէին, որդի պարոն Ռուբէնի։

Սա երեկ ի լեառն Տօրոս, եւ քաջութեամբ խլեց զմեծ մասն լերինն, որ է առաջին բերդ Վահկայն։

Ի թուին 549 հանգեաւ ի Քրիստոս մեծ իշխանն պարոն Կոստանդին։

Եւ յառաջ քան զմեռանելն նորա եղեւ զարմանալի նշան ի բերդն սորա Վահկայն. ցոլաց կայծակն ի ժամատաստանն. եղարկ զարծաթի սկիհին. եւ տարաւ ի տան ի մէկ այլ կողմն, ու մնաց եօթն սկուտեղի ներքեւ. յորում ասէին զայն զուշակումն մահուան պարոն Կոստանդնի. որ եւ ի նոյն ամի մեռաւ. եւ թաղեցաւ ի սուրբ ուխտն Կաստաղոն։

Եւ եղեւ պարոն որդին իւր Թորոս։

Ի սոյն ամի եղեւ սով ընդ ամենայն երկիր, եւ ի քաղաքն Ուռհայ նեղութիւն մեծ զի տարի մի անձրեւ չերեկ. այնչափ խստեց սովն, մինչ կին մի յոյն խաշեաց զիւր տղայն եւ կերաւ, եւ տաճիկ մի զիւր կինն կերաւ. վասն զի եբեկ Աստուած զզօրութիւն հացի. ուտէին եւ չկշտանային։

Եւ ի նոյն տարւոջ եղեւ յԱստուծոյ առատութիւն կերակրոց եւ ըմպելեաց։

Ի թուին 555 փլաւ սուրբ Սոփին ի քաղաքն յՈւռհայ. եւ երեւեցաւ աստղն գիսաւոր։

Ի սոյն թիւ 555 եղեւ նշան սոսկալի ի յաշխարհն Հայոց, ի գաւառն Վասպուրականի. զի հուր ցոլաց յերկնից, եւ անկաւ ի ծովն Վասպուրականի մեծ որոտմամբ. եւ սատակեցան ամենայն ձկունք ծովուն. եւ հոտեցան վայրքն ի հոտոյն, եւ ի տեղիս տեղիս պատառեցան։

Յայսմ ամի խնդրեցաւ վրէժ արեան Գագկայ ի սպանողաց իւրոց. եւ այսպէս եղեւ։

Ունէին որդիքն Մանտալէի բերդ մի ամուր մերձ ի Ջկնջուրն՝ լեռնահայեաց ի Գամրաց աշխարհին. եւ դեռ կենդանի էին երեքին եղբարքն։

Եւ անուն բերդին Կիզիստրէ՝ խիստ ամուր. եւ մէկն ի նոցանէ ունէր ընդ պարոն Թորոսի սէր եւ միաբանութիւն՝ ընդ որդւոյն Կոստանդնի որ էր տէր Վահկային։

Եւ խոստացեալ էին Թորոսի տալ ի նա զբերդն զայն զի մերձ եւ սահմանակից էր նորա։

Եւ ելաւ իշխանն Հայոց պարոն Թորոս սակաւ զօրօք, եկն առ նոսա սիրով. եւ իջեալ ի սահմանքն իմաց արար նոցա զգալն իւր։

Յայնժամ մէկ եղբայրն էառ ընծայս, եւ գայ առ պարոն Թորոս, եւ դաշնակ մի պատուական եւ հալաւ մի դնէր առաջի։

Յորժամ կերան եւ խմեցին յիշեաց պարոն Թորոս զխոստումն բերդին զոր ունէին յառաջ, եւ ուզէր կատարել. եւ նա ստեալ երդմանն ասէ «չկարեմք տալ զի մեր հայրենիք է»։

Յորժամ տեսաւ պարոն Թորոս թէ խաբեցաւ ի նոցանէ՝ ասէ սրտմտութեամբ «արի՛, ա՛ռ զքո ընծայդ եւ գնա՛. եւ յայսմհետէ պատրա՛ստ կացէք յիմէ»։

Եւ դարձաւ պարոն Թորոս դիմօք ի տուն առաջի աչաց նորա։

Իսկ ի գիշերին դարձաւ յետս ծածուկ, եւ եդիր զհետեւակսն շուրջ բերդին. եւ ինքն հեծելովն հեռանայր։

Ի լուսանալ առաւօտին ելին բնակիչք բերդին՝ ամէն մարդ յիւր գործն. եւ յանկարծակի տեսան զբէմն, եւ փախչէին դար ի վեր ի բերդն եւ պարոն Թորոսն վարէր զնոսա. որ ոչ ժամանեալ ի բերդն՝ զներքսի դուռն փակեցին դէմ հետեւակացն, եւ զդրուցին չկարացին փակել. հետեւակն խլեց զդուռն. եւ հուր բորբոքեցին ի բերդն, եւ յոյժ բըռնկեց։

Վախեցան բնակիչք բերդին, բացին զգաղտ դուռն, եւ սկսան փախչել։

Պարոն Թորոս խիստ ուրախացաւ, եկաւ, մտաւ ի բերդն. ապա սկսաւ քըննել զգանձս նոցա. քանզի ամենայն գաւառին ոսկի եւ արծաթ անդ էր ժողովեալ։

Եւ ասէ պարոն Թորոս ցորդիսն Մանտալէի «բերէ՛ք զթուրն Գագկայ եւ զպատմուճանն թագաւորական». եւ նոքա բերին։

Եւ տեսեալ պարոն Թորոս եւ զօրք իւր լային դառն։

Եւ սրտմտեալ պարոն Թորոս հրամայեաց ցուցանել զտուն գանձուցն իւրեանց. եւ նոքա ոչ ցուցանէին։

Եւ ասաց չարչարել զնոսա. եւ մինն նեղեալ ի չարչարանացն անկաւ ընդ բերդն ի վայր եւ մեռաւ։

Եւ սկսաւ զաւագ եղբայրն չարչարել. եւ նա լրբենի երեսօք ասէ «դու հայ մարդ ես. եւ մեք հոռոմ իշխանք՝ ի՞նչ պացխուն տաս մեր թագաւորին որ կողոպտես զհոռոմ մարդ»։

Յայնժամ բարկացաւ պարոն Թորոս եւ ասէ «եւ դուք որ զայր հզօր եւ զօծեալ թագաւոր սպանիք՝ ի՞նչ պացխուն տայք Հայոց ազգիս»։

Եւ էառ կռան մի ի ձեռն, գնաց ի վերայ լըլա- խառն, եղարկ զնա ի գլուխն եւ սատակեաց։

Յայնժամ գոհացաւ պարոն Թորոս զԱստուծոյ որ արժանի արար զինքն առնուլ ի նոցանէ զվրէժ արեանն Գագկայ. քանզի մեծ հայրն նորա Ռուբէն յիշխանացն Գագկայ էր։

Ապա էառ բազում գանձս ոսկի եւ արծաթ եւ զմէկ եղբայրն, եւ եկն ի Վահկայն. եւ զբնակիչսն բերդին բնակեցոյց առ ափն գետոյն Պառատխոյ, որ այժմ Կրակկա կոչի անուն տեղեացն։

Ի թուին 561 մեռաւ մեծ իշխանն Հայոց եւ տէրն Հռոմկլային գող Վասիլն. եւ եղեւ սուգ մեծ ամենայն Հայոց. զի մնացեալ իշխանքն Հայոց առ նա էին ժողովեալ. եւ աթոռ հայրապետութեան Հայոց անդ եղաւ։

Եւ էր խոստովանահայր նորա Տէր Բարսեղ կաթողիկոսն, զոր եդ հոգաբարձու ընչից իւրոց. եւ յանձնեաց (նմա) դնել ի յիւր տեղն զտղայ Վասիլն որ էր սնեալ ի տանն որպէս զիւր որդի։

Եւ յայսմ ամի մեռաւ Տէր Բարսեղ. եւ դրին կաթողիկոս զՏէր Գրիգորիս։

Ի թուին 563 շարժեցաւ երկիր ի բարկութենէն Աստուծոյ յամսեանն Մարտի ի տօնի Գիւտ խաչին, ի մէջ գիշերի երերայր երկիր, եւ գոչումն եւ որոտումն լինէր յանդնդոյ. խռովեցաւ ծովն. հեծծային լերինք եւ բլուրք. եւ շատ քաղաքք կործանեցան։

Փլան Անտապ, Մսիս, Հասանմսուր, Քեսուն, Ապլաթայն, Ռապան, Սամուսատ, եւ Մարաշ հիմն ի վեր շրջեցաւ. եւ կորեան ոգիք քառասուն հազար։

Եւ ի Սելեւան, յանապատն Բարսեղեանց ժողովեալ էին եկեղեցի օրհնել վարդապետք եւ կրօնաւորք. յորոց վերայ փլաւ եկեղեցին եւ սպան երեսուն աբեղայ եւ երկու վարդապետ։

Յայսմ ամի փոխեցաւ ի Քրիստոս վարդապետն Գէորգ Մեղրիկն։

Սա եդ զկանոնս ի Դրազարկն. եւ ինքն անդ թաղեցաւ։

Ի թուին 564 եղեւ նշան սոսկալի ի յԱմիթ՝ քաղաքի Տաճկաց. զի հուր էջ յերկնից ի վերայ իւրեանց մզկթին. եւ վառէր քարն զէտ փայտ. եւ ամենայն քաղաքն անդ կուտեցաւ անցնել զկրակն, եւ չկարացին, զի չէր զգալի կրակն. եւ բորբոքեալ այրեաց զաղօթարանն զայն։

Ի սոյն ամի եկն Բաղուխն բազում զօրօք ի վերայ Սեհին որ էր Ֆռանկաց. եւ էառ զՍիղարն. եւ աւերեաց զերկիրն Անտաքու։

Ի թուին 570 կոտորեաց թագաւորն Վրաց զմեծ ամիրայն Պարսից որում ասէին Խազի. որ եկն յաշխարհն Վրաց, որ էր համարն հարիւր յիսուն հազար։

Ի սոյն ամի եղեւ պատերազմ թռչնոց ի դաշտն Մելտինոյ. ժողովեցան արագիլք եւ կռունկք եւ արօսք, եւ կռուեցան ընդ իրեարս. եւ յաղթեաց կռունկն եւ փախոյց զնոսա։

Ի թուին 578 մեռաւ պարոն Թորոս՝ որդին Կոստանդնի եւ թոռն Ռուբէնայ. եւ էառ զիշխանութիւնն եղբայրն իւր պարոն Լեւոն։

Ի թուին 581 պարոն Լեւոն էառ զքաղաքն Կիլիկեցւոյ զՏարսոն եւ զԱտանա եւ զՄսիս. եւ յարեան ազգն Ֆռանկաց ի վերայ նորա. եւ անձնընտիր լինելով տապալեցին զերկիրն։

Ի թուին 582 զՄսրայ երկիրն առին եւ աւերեցին զօրքն Հայոց։

Ի թուին 584 պարոն Լեւոն էառ զՍարուանդի քարն. եւ եղեւ խռովութիւն ի մէջ Ֆռանկնոյն եւ պարոն Լեւոնի։

Եւ եղեւ պարոն Լեւոնն եւ իւր քեռորդին ի մի կողմն, եւ թագաւորն Երուսաղէմի եւ Անտիոքայ՝ ի մի կողմն. եւ աւերեցին զերկիրս Կիլիկեցւոց։

Եւ ազգն Թուրքին զկնի նոցա գերեաց զազգն Քրիստոնէից անհամար եւ շատ։

Ի թուին 585 պարոն Լեւոն խանգարեաց զպարոն Պաղտին՝ տէրն Մարաշոյ։

Եւ յետ երեք տարւոյ որդի Պեմնդին Պայմունդն՝ տէրն Անտաքայ, կալաւ զպարոն Լեւոն։

Եւ որդիքն Լեւոնի յարեան միմեանց հակառակ. եւ կալեալ զեղբայրն (իւրեանց) Կոստանդին՝ հանին զաչքն։

Եւ յետ երկու ամաց էառ (Պայմունդն) զորդիսն պարոն Լեւոնի պատանդ, եւ գին վաթսուն հազար դեկան, եւ զՄսիս եւ զԱտանա եւ զՍարուանդի քարն, եւ արձակեաց զԼեւոն։

Յայսմ ամի ել թագաւորն Յունաց Պերփիրօժէնն. եւ եկն, էառ զԽալին եւ զԱնաւարզս եւ զՎահկայն եւ զԱմոյքն եւ զՑախուտն եւ զամուր ամրոցանիս նորա. եւ ետ բռնել զկին եւ զորդիս պարոն Լեւոնի. եւ ինքն պարոն Լեւոն եկն առ թագաւորն. եւ նա յղեաց զնա ընտանեօք ի Կոստանդնուպօլիս, եւ զպատկեր սուրբ Աստուածածնին Անաւարզոյ։

Եւ թագաւորն եկաց ի Կիլիկիա տարի մի եւ վեց ամիս. եւ գնաց մինչ ի Հալպ եւ ի Սիղարն. ոչ ինչ արիութիւն եցոյց։

Ի թուին 587 եկն Ահմէտ մէլիքն. եւ ա՛ռ զԼեւոնին տեղիքն ի Հոռմէն՝ զՎահկայն եւ զԿապանն եւ զԿարմիր լեառն։

Ի թուին 588 մեռաւ պարոն Լեւոն ի Կոստանդնուպօլիս։

Ի թուին 589 ել Պերփիրօժէնն ի վերին կողմն Պոնտոսի եւ Գամրաց. եւ բնակիչք Տօրոսի ի նա ապստամբ եղեն. եւ միաւեցին ի Թուրքէն. եւ յորժամ գնաց թագաւորն՝ մնացին ցիր եւ ցան, եւ եղեն փախստական. եւ մնաց երկիրն Լեւոնի աւեր։

Ի թուին 590 գնաց կաթողիկոսն Տէր Գրիգորիս յԵրուսաղէմ։

Եւ եկն առ նա Լեկաթն. եւ խօսեցան ընդ միմեանս բան հաւատոյ։

Եւ զոր ասաց հայրապետն՝ հաւանեցաւ Լեկաթն. եւ մեծարեցին զՏէրն ի տօնի զատկին։

Յայսմ ամի մանուկ մի Թորոս յորդւոցն Լեւոնի՝ որդւոյ Կոստանդեայ, զոր առաքեաց թագաւորն կապանօք ի Կոստանդնուպօլիս։

Այս Թորոս փախեաւ ի ծառայութենէ. գայ ի սահմանս Վահկային ծածկեալ զինքն թէ ո՛վ էր իմաստութեամբ քիչ քիչ ձգէր առ ինքն արս աջողակս ի քահանայից եւ յաշխարհականաց. քանզի էր այր խոհեմ եւ զգօն եւ ի կռիւս յաջողակաձեռն, տեսոյն թխամորթ, երկայն եւ գեղեցիկ եւ ահարկու, գանգրահեր, եւ լի ամենայն շնորհօք։

Որ եւ օգնութեամբն Աստուծոյ ի քիչ օրեր տիրեաց հայրենեաց իւրոց. եւ էառ զՎահկայն եւ զԱմուտայն եւ զՍիմանակլայն եւ զԱռիւծ բերդ։

Իսկ յօրերս երետ կինն պարոն Ճոսլին զՀռոմկլայն սուրբ կաթողիկոսին Տէր Գրիգորիսի ձեռնագրով զի մնասցէ աթոռ հայրապետութեան Հայոց. եւ կայ գիրն մինչեւ ցայսօր։

Ի թուին 600 յամսեանն Նաւասարդի քան երեք եկն ձիւն կարմիր մոխրախառն. եւ ի տարիս (յայս) էառ պարոն Թորոսն ի Հոռմէն զՄսիս եւ զԹիլն. եւ բռնեց զդուքն Թումաս։

Եւ դուքն Անդրոնիկէ, որ ունէր զպահպանութիւն Կիլիկեցւոց աշխարհին, հրամանաւ թագաւորին Յունաց եկն երկոտասան հազար հեծելով ի վերայ պարոն Թորոսի, ի քաղաքն Մսիս, եւ նախատանօք ձայնէր առ Թորոս եւ ասէր «թէ ահա՛ ունիմք զերկաթի կապանք հօրն քո Լեւոնի. սովաւ կապեմք զքեզ եւ տանեմք ծառայ»։

Երբ լսեց զայն պարոն Թորոս՝ չկարաց համբերել. այլ յուսացաւ յԱստուած. ժողովեաց զզօրսն իւր. եւ պատառեաց զպարիսպ քաղաքին Մսսոյ. եւ ի գիշերի յարձակեալ առիւծաբար ի վերայ նոցա՝ կոտորեաց զնոսա եւ խանգարեաց։

Եւ մեռան ի կռուին առաջի դրան քաղաքին պարոն Սմբատ՝ տէր Պապեռոնին, պարոն Վասիլ՝ տէր Բարձրբերդոյ, եւ պարոն Տերին եւ պարոն Տիգրան որ էին ի կողմն Յունաց թագաւորին։

Եւ զթուլամորթ Յոյնսն կալեալ ի դադարել կռուոյն՝ մերկացնէին եւ թողէին։

Եւ տիրեաց պարոն Թորոս Մսիսայ անհոգութեամբ եւ ամենայն գաւառաց նորա։

Բայց պարոն Օշին՝ տէր Լամբրոնին, կտրեց գին անձին իւրոյ ոսկի դեկան քառասուն հազար եւ ետ զքսան հազարն. եւ կիսոյն գրաւական երետ զտղայ որդին իւր Հեթում առ պարոն Թորոս. եւ ինքն ազատեալ գնաց ի տուն իւր։

Իսկ Հեթում կացաւ առ պարոն Թորոս. եւ սիրեց զնա Թորոս զի էր տեսական գեղեցիկ՝ եւ իմաստուն։

Եւ առաքեաց պարոն Օշին եւ ուզեց առնել խնամութիւն ընդ իրեարս, զի տացէ պարոն Թորոս զդուստրըն տղային Հեթմոյ. եւ քսան հազար դեկանն զոր պարտ էր ի գնոջէն՝ ի նա մնայր, հաշուէ՛ թէ պռոյգ երետ իւր դստերն։

Եւ կամեցաւ պարոն Թորոս, եւ մկրտէր զՀեթում զի անկնունք էր. եւ այն էր ձիաւոր. եւ պսակեաց ընդ դուստրն իւր. եւ յղարկեաց առ հայրն ի Լամբրոն։

Յետ այս յաղթութեանս, զոր արար պարոն Թորոս, հեծծէին Յոյնք նախանձով. եւ զի ի բեանք չկարէին քէնել, յորդորէին (զՄաքսուտ) սուլտանն Իկոնին. տային շատ գանձ եւ ասեն «արա՛ զԹորոս բնաջինջ եւ զազգն իւր»։

Եւ ելաւ Մաքսուտըն, գայր ի վերայ պարոն Թորոսի՝ պատրեալ ի շատ ընչիցն որ տուին։

Իսկ պարոն Թորոս էառ զզօրս իւր՝ գնաց ընդդէմ նոցա։

Իմացան Տաճիկքն եւ զարմացան ընդ համարձակութիւն նորա։

Եւ առաքէ սուլտանն առ պարոն Թորոս եւ ասէ «ոչ եկի աւերել զերկիր քո. այլ հնազանդեցո՛ մեզ, եւ դարձո զերկիրն զոր առեր ի Հոռմէն. եւ մնաս սիրելի մեզ»։

Զայս լսեց պարոն Թորոս եւ ուրախացաւ. եւ առնէ պատասխանի եւ ասէ «յանձն առնում հնազանդիլ քեզ, որպէս թագաւորի, վասն զի չես նախանձիր ընդ յառաջանալս մեր. այլ երկիր դարձնել ի Հոռոմն անհնարի՛ն է»։

Եւ լուեալ սուլտանն՝ ոչ նեղեաց զնա. այլ հաստատեաց պայման սիրոյ, եւ դարձաւ ի տուն իւր, եւ մնաս չարար։

Այս եղեւ ի թուին 602։

Դարձեալ եկն սուլտանն Իկոնիոյ յերկիրն պարոն Թորոսի միւսանգամ. եւ բանակեցաւ ի վերայ Թլին։

Եւ եղեւ բարկութիւն ի Տեառնէ ի վերայ նոցա. թէպէտ եւ ամառն էր, սակայն որոտմունք եւ հրաձգութիւնք լինէին, եւ հողմ ուժով որ զծառս շրջէր։

Եւ յահաւոր բարկութենէն ամէնն յԱստուած ապաւինէին, եւ զողորմութիւն յԱստուծոյ խնդրէին։

Եւ յետ երեք աւուր խաղաղացան երկինք եւ երկիր. եւ սուլտանն դարձաւ ամօթով, եւ ախտացաւ ամիս տասն, եւ մեռաւ. եւ եդ յաթոռն զորդին իւր Խլիճ Ասլան։

Այս Խլիճ Ասլանս ունէր ընդ պարոն Թորոսն անարատ սէր. եւ առաքեաց դեսպան յԵրուսաղէմ եւ յԱնտաք. եւ առ պարոն Թորոսն առաւել ամրացոյց զսէրն։

Գործեաց եւ այլ գործ պարոն Թորոս. քանզի բրինձն Անտաքոյ Ռնաղտն յորդորմամբ Թորոսի եւ ինքն պարոն Թորոս կազմեցին նաւս եւ գնացին ի կղզին Կիպրոսայ, եւ զէտ ի վերայ Թուրքի գնացին. զի գտին զնոսա անհոգ, եւ աւերեցին զքաղաքս, եւ զգեօղս նոցա դատարկ թողին ի կումզէ, եւ խայտառակ խարտեալ զնոսա, եւ շատոց կտրեալ զձեռս եւ զոտս եւ զականջս եւ զքիթս՝ ոչ թէ աշխարհականաց (միայն), այլ եւ եկեղեցականաց բազմաց, թողին զնոսա եւ գնացին։

Զոր երբ լսեց թագաւոր Յունաց Մանիլն՝ բարկացաւ յոյժ. այլ առ ժամն ինչ չկարաց առնել։

Ի թուին 613 սպանաւ պարոն Ստեփանէ՝ եղբայր պարոն Թորոսի, նենգութեամբ անօրէն դուքին Համուսին, որ ձայնեաց զնա սիրով. եւ բռնեցին եւ խաշեցին ի պղինձ։

Եւ մնաց Ստեփանէի երկու տղայ՝ Ռուբէն եւ Լեւոն։

Իսկ եղբայրն նորա պարոն Թորոս եւ պարոն Մլեհն զայրացեալ ընդ գործ նոցա՝ առին վրէժ արեան նորա հազարապատիկ յաւելածով. որոց պարտական անմեղացն լիցի անօրէն դուքն յարդար դատաստանին Աստուծոյ։

Եւ յայնմ ժամանակի յաղթողն պարոն Թորոս կայր քաջութեամբ, եւ պահէր զգաւառս լեռնակողմանց Տօրոսի. որոց տիրէր զօրութեամբն Աստուծոյ. եւ անուանեցաւ Սեբաստոս Մսիսայ եւ Անաւարզայ եւ Վահկային։

Իսկ եղբայրն նորա պարոն Մլեհն էր այր չարաբարոյ. կուզէր որ սպանէր զպարոն Թորոս. եւ յարեցոյց յինքն այլս ոմանս օգնականս իւրոյ չարութեան։

Եւ օր մի ելան երկուքն ի յորս ի մէջ Մսիսայ. եւ կամէր Մլեհն զչար խորհուրդն իւր անդ կատարել, եւ սպանել զեղբայրն։

Եւ պարոն Թորոս գիտաց եւ կալաւ զպարոն Մլեհ. եւ առաջի իշխանացն քշփեց խիստ զնա. եւ ետ նմա շատ ոսկի եւ արծաթ, ձի եւ ջորի, եւ եհան զնա յերկրէն, եւ այլ չար չարար փոխարէն նմա։

Իսկ նա գնաց առ սուլտանն Հալպայ Նուրատինն, եւ եմուտ ի ծառայութիւն նորա։

Եւ նա ետ նմա զԿիւրոս եւ զգաւառն իւր։

Իսկ կինն Ստեփանէի էր դուստր պարոն Սմբատայ՝ Պապառօնի տիրոջն, եւ քոյր պարոն Բակուրանայ, որ տիրեաց յետ սպանման պարոն Սմբատայ՝ հօրն իւրոյ, առաջեւ Մսիսայ դրանն, Պապառօնին։

Որ էառ զտղայքն իւր, եւ գնաց ի Պապառօն, առ իւր եղբայրն պարոն Բակուրան, եւ անդ սնուցանէր զտղայքն իւր։

Եւ էր նա կին իմաստուն, եւ անուն նորա Ռիթա. էր եւ պարոն Վասակ՝ եղբայր Բակուրանայ, տէր բերդին Ակուռոյ եւ Լամոսոյ եւ կողմանց նոցա. եւ պարոն Բակուրան՝ տէր Պապառօնին, էր այր բարի եւ առատ եւ սիրելի Աստուծոյ եւ մարդոյ։

Յայսմ ժամանակի որ էր թուականն 616 Տէր Գրիգորիս ծերացեալ էր, եւ կալեալ էր զաթոռ հայրապետութեանն ամս յիսուն եւ չորս։

Եւ ապա յաղմանէ հոգւոյն ժողով առնէ եպիսկոպոսաց եւ վարդապետաց եւ ամենայն վանականաց, եւ ձեռնադրէ ի տեղի իւր զեղբայր իւր զՏէր Ներսէս կաթողիկոս Հայոց մեծ աղաչանօք. զի հրաժարէր (նա) ի պատւոյն. եւ էր լցեալ ամենեւին շնորհօքն Աստուծոյ, զոր չկարացի գրել զվարս նորա։

Գնաց համբաւ նորա ի Կոստանդնուպօլիս եւ ի Հռոմ առ պատրիարքունքն եւ առ կայսերքն. եւ նովաւ հաստատեցան ամենայն ազգք ի դաւանութիւնն Հայոց։

Ի թուին 617 մեռաւ պարոն Թորոս՝ որդին Լեւոնի, տէրն Մսիսայ. որոյ ողորմեսցի Քրիստոս։

Իսկ ի մեռանելն եդ պարոն Թորոս պայլ տղային իւրոյ որ կոչէրն Ռուբէն զիշխանն պարոն Թումաս. որ կալաւ զաշխարհն պարոն Թորոսին տարի մի։

Ի թուին 618 էառ պարոն Մլեհն՝ եղբայր պարոն Թորոսի, օգնութիւն հեծեալ ի Հալպայ տիրոջէն. եւ շատ Թուրքով եմուտ յերկիր Կիլիկեցւոց. եւ տիրապետեաց իշխանութեան եղբօրն իւրոյ. եւ շատ առ եւ աւար ետ ի ձեռս Թուրքին. եւ զիւր հակառակսն բռնեց, եդ ի բանտ. եւ բռնեալ զեպիսկոպոսունս՝ տատամնաթափ արար զնոսա։

Ուր կարծէր թէ՝ գոյ ոսկի կամ արծաթ՝ խլէր եւ դնէր ի ջամբռ իւր. եւ զկանայս համեստս խայտառակէր աղտեղի պոռնկութեամբ։

Եւ լցաւ գանձով եւ ոսկւով եւ արծաթով ի զրկանաց անմեղացն։

Եւ էր այր գազանամիտ եւ չար եւ անողորմ. եւ ատէին զնա ամենեքեան, եւ ցանկային փախչիլ ի նմանէ. բայց առ ժամն չգտանէին տեղի։

Ի թուին 619 ի Յունիսի քսան ինն եղեւ շարժ սաստիկ, եւ փլոյց զպարիսպն Անտաքու եւ Հալպայ. եւ փառաւոր տաճարն որ յԱնտաք էր, փլաւ եւ եսպան շատք։

Իսկ յորժամ տիրեաց Մլեհն իշխանութեան եղբօրն՝ փախեաւ պարոն Թումաս որ պայլն էր, եւ գնաց յԱնտաք։

Եւ զտղայն պարոն Թորոսի տարան ի Հռոմկլայն. եւ անդ մեռաւ։

Եւ որդի պարոն Օշնի պարոն Հեթում, որ ունէր զդուստր պարոն Թորոսի ի կնութիւն, նա ատէր զնա. եւ յահէն պարոն Թորոսի ի կենդանութեանն իւր չիշխէր առնել. իսկ զկնի մահուան հօրն եհան ի տանէն իւրմէ։

Յաղագս որոյ զայրացեալ պարոն Մլեհն՝ գնաց, պաշարեաց զօրօք զԼամբրոն. եւ շատ նեղութիւն հասոյց ի բնակիչս նորա։

Քանզի վաղուց հետէ Ռուբենեանք եւ Հեթումեանք մախային ընդ միմեանս. եւ եղեւ այս կրկին խռովութեան պատճառք. ըստ որում խիստ նեղէր զնոսա սրով եւ սովով։

Ի թուին 622 սուրբ լուսաւորիչն Տէր Ներսէս Կլայեցին փոխի առ Քրիստոս. եւ պատուիրեաց նստուցանել յաթոռն զՏէր Գրիգորիս մականուն տղայ։

Իսկ յետ եօթն ամի տէրութեան պարոն Մլեհին, որ էր թիւն 624, իշխանք նորա սպանին զնա ի նորաշէն քաղաքն Սիս վասն վատ բարուց նորա։

Եւ առաքեն ի Պապառօնն, եւ բերեն զաւագ որդին Ստեփանէի զՌուբէն դնել յաթոռն, զոր անգամդաղ առաքեաց քեռին իւր պարոն Բակուրան։

Եւ եկն Ռուբէն, եւ տիրեաց հայրենեաց իւրոց։

Էր նա բարեմիտ, առատ, տեսլեամբ գեղեցիկ, եւ ի զինուորութեան արի, եւ աջող ի նետելն։

Եւ սկսաւ տալ պարգեւս ամենեցուն առատապէս. եւ էառ զգանձն պարոն Մլեհին, սկսաւ սփռել ի պէտս եւ յանպէտս. եւ առատ սեղանով անուշացնէր զսիրտ իշխանացն եւ զինուորացն. եւ ուր դիպէր՝ նոքօք զհոյլս թշնամեացն մղէր. որով էառ զԱտանա եւ զՏարսուս։

Եւ օր մի արար պատիւ իշխանացն, եւ շնորհակալեցաւ ամենեցուն վասն երախտեացն զոր արարին նմա, եւ սպանին զհօրեղբայրն իւր, եւ դրին զնա ի տեղ նորա։

Եւ այնորիկ առաւել բարիս խոստանայր որ ձեռօք եսպան զպարոն Մլեհն, թէ ծանիցէ։

Եւ յարեան երկու մարդ խաբեալք եւ ասեն «մեք սպանաք ձեռօք մերովք զնա վասն սիրոյ քո»։

Եւ նա խիստ շնորհակալեցաւ նոցա. եւ հրամայէր քար կապել ի վիզ նոցա եւ ձգել ի խորս ջրոյ։

Եւ անուն էր մէկին Ջահան եւ մեկին՝ Ապլղարիպ որ էր նեքքին։

Եւ յորժամ հաստատեցաւ Ռուբէն յիշխանութեանն՝ սկսաւ նեղել զԼամբրոն կռուով եւ սղարեաց ամս երեք. եւ յոյժ տառապեցոյց զնոսա վասն հին մախանացն, զոր յառաջն ունէին ընդ միմեանս. բայց չկարաց առնուլ։

Ի թուին 625 խաւարեցաւ արեգակն. եւ եղեւ տիւն գիշեր. եւ երեւեցան աստեղք։

Յայսմ ամի Խլիճ Ասլանն՝ սուլտան Իկոնին, խանգարեաց զկիռ Մանիլն՝ զՅունաց թագաւոր, Իկոնին առաջի աւերեալ բերդին որ կոչի Մելտինիս եւ Կալեթող։

Դարձեալ դաշն սիրոյ հաստատեաց ընդ նա։

Ի թուին 626 մեռաւ կիռ Մանիլն. եւ թագաւորեաց որդի նորա Ալէքս։

Ի թուին 627 ելաւ Անդրոնիկէն հակառակ Ալէքսին, եւ եսպան զնա. եւ ինքն թագաւորեաց։

Ի թուին 629 սպանին զԱնդրոնիկէն. եւ թագաւորեաց Անգելոսն։

Ի թուին 630 գնաց պարոն Ռուբէն յԵրուսաղէմ շատ ծախօք, եւ առ իւր կին զդուստրն Քարաքոյ տիրոջն։

Եւ Լեւոն՝ եղբայր նորա, վախեաց ի նմանէ վասն քսութեան ոմանց, որ մատնէին զնա եղբօրն եւ ասէին թէ՝ խորհի յառնել հակառակ քեզ. փախեաւ, գնաց ի Տարսուս, եւ անտի ի Կոստանդնուպօլիս. եւ զօրութիւնն Աստուծոյ պահեաց զնա. եւ ընկալաւ բազում սէր ի թագաւորէն։

Ի թուին 631 դարձաւ Լեւոն ի Կոստանդնուպօլսէ, եւ եկն առ եղբայրն իւր պարոն Ռուբէն. եւ նա սիրով ընկալաւ զնա, եւ ետ նմա զԿապան։

Իսկ պարոն Ռուբէն կայր պարապեալ վավաշոտ ցանկութեանց եւ պոռնկական խորհրդոց. եւ վասն այնր գնաց յԱնտաք ուտել եւ ըմպել ընդ պոռնիկ կանայս։

Ուր եւ Անտաքոյ բրինձն բռնեց զնա եւ եդ ի բանտ. եւ իշխանք որ ի հետն էին՝ փախեան, եւ գնացին ի տունս իւրեանց։

Եւ այս եղեւ ի թուին 634։

Ապա առաքեաց պարոն Ռուբէն ի քեռին իւր՝ ի պարոն Բակուրան՝ տէր Պապառօնին յղել պատանդ զի դիցէ փոխանակ իւր առ բրինձն, եւ ելեալ տացէ գին անձին իւրոյ։

Եւ նա առաքեաց զմայր պարոն Ռուբէնի եւ այլս յազգականաց նորա։

Եւ կտրեաց պարոն Ռուբէն գին իւր անձինն որ տայր զՍարուանդի քարն, զԹիլն եւ զՃկերն եւ հազար դեկան ոսկի. եւ արձակեաց զնա բրինձն։

Եւ եկն ի տուն իւր, եւ ետ զոր խոստացաւ, եւ ազատեաց զպատանդսն։

Ի թուին 636 մեռաւ պարոն Ռուբէն. եւ էառ զիշխանութիւնն պարոն Լեւոն՝ եղբայրն իւր, որ էր բարի եւ աննենգ բնութեամբ։

Ի սոյն ամի Թուրքման ոմն անուն Ռուստոմ ժողովեաց շատ Թուրքման, եւ եմուտ յաշխարհն Կիլիկեցւոց, եւ խրոխտալով կամէր բառնալ զքրիստոնէութիւն։

Գնաց մինչեւ ի Սիս, եւ իջաւ առաջի քաղաքին յՐաֆին, եւ ծածկեաց զերեսս երկրի։

Յայնժամ աստուածազօրն պարոն Լեւոն քչիկ կռուեալ ընդ նոսա՝ ձգեց յառաջ զգլխաւոր նոցա զՌուստոմ. եւ ամենեքեան փախեան։

Որ եւ զհետ մտեալ կոտորեաց զնոսա մինչեւ ի Սարուանդի քարն։

Ի թուին 637 սպանաւ ամենագովելի ձիաւորն սիր Պաղտին Գունդստապլն ի բերդն Պռականայ, ուր գնացեալ էր որ դողանայր զբերդն։

Իսկ զկնի երկուց ամաց դողանայր պարոն Լեւոն զբերդն Պռականայ. եւ սպան ի ներքս զերկերիւր մարդ։

Ի թուին 638 էառ Սալահատին սուլտանն զԵրուսաղէմ ի քրիստոնէից։

Զայս ժամանակաւս եկին որդիքն Ճորտուանելի ի Սասնոյ՝ քեռորդիք Տէր Գրիգոր՝ կաթողիկոսի Հայոց, առ պարոն Լեւոն, արք բարետեսք։

Որ աւագին երետ (Լեւոն) զդուստր եղբօրն իւրոյ Ռուբէնի զանուանեալն Ալիծ, եւ ետ նմա զՄսիս, որոյ անուն էր Հեթում. եւ Շահնշահին երետ զՍելեւկիա. եւ կրսեր դուստրն Ռուբէնի Ֆիլիպն կայր առ մայրն Լեւոնի։

Եւ էառ պարոն Լեւոն կին յԱնտաքու զդուստր եղբօր տիկնոջ բրնձին, զոր երետ տիկինն յօժարութեամբ նմա։

Եւ պարոն Լեւոն ուրախութեամբ էառ վասն երկիւղի բրնձին, յորմէ կասկածէրն հանապազ. զի տիկինն վասն ազգականութեան կնոջն Լեւոնի պահեսցէ զնա ի չարէ բրընձին, որպէս եղեւ իսկ։

Իսկ զկնի երից ամաց ի Մայիսի վեշտասանն փոխեցաւ ի Քրիստոս կաթողիկոսն Հայոց Տէր Գրիգորիս՝ մականուն տղայ, եւ թաղեցաւ ի Դրազարկն։

Եւ նստաւ յաթոռն Տէր Գրիգորիս որ ասի Վահրամ, տղայ գոլով։

Մեռան եւ մեծ իշխանքն՝ քեռորդիքն կաթողիկոսին, պարոն Հեթում եւ պարոն Շահնշահն, ի մէկ ամիս՝ քեռին եւ քեռորդիքն։

Եւ զոր լուաք վասն մահուանն չկարեմ աստ գրել զի ասեն թէ պարոն Լեւոն եղեւ պատճառ. այլ զճշմարիտն Աստուած գիտէ։

Իսկ տղայ կաթողիկոսն Տէր Գրիգորիս յորժամ եղեւ կաթողիկոս՝ չհնազանդէր ամենեցուն զառաջինն. այլ ինքնիշխանութեամբ տանէր զհայրապետութիւնն։

Յայնժամ մախացեալ ընդ նա աւագ մարդիկն՝ գրեն առ Լեւոն թէ ոչ ունի սա իմաստութիւն վարել զհայրապետութիւնն, որպէս արժանն է. եւ չարախօսեցին զնմանէ երեք, չորս անգամ, մինչեւ շարժեցին զպարոն Լեւոն ի կամս իւրեանց։

Եւ նա առաքէ ի Հռոմկլայն զարքեպիսկոպոսն Սսոյ զՏէր Յովհաննէս առնել ըստ իմաստութեան իւրում։

Եւ նա գնաց անդ, եւ մտաւ առ կաթողիկոսն. եւ նա պատուով մեծարեաց զնա որպէս վայել էր։

Իսկ նա ձեռն տալով սպասաւորացն, մինչ նստեալ էին ի սեղան ճաշոյն, ետ բռնել զդուռն բերդին. եւ տարածեցաւ աղմուկն։

Իսկ կաթողիկոսն զարմացաւ եւ ասէ «Տէր Յովհաննէս՝ այս ի՞նչ իրք է»։

Եւ նա ասէ «բռնած ես»։

Յայնժամ անօրէնքն բռնեցին զնա եւ եդին ի զընտան եւ ամրացուցին։

Իբրեւ ելաւ համբաւն ի դրուցին բերդն եւ ի ներքին շէնն՝ հասին ամէնն ի վերայ կլային ի յօգն հայրապետին իւրեանց. եւ երեք օր նեղեցին մարտեան, եւ ոչ ինչ կարացին առնել։

Եւ ա՛ռ Տէր Յովհաննէս զկաթողիկոսն, եբեր առ պարոն Լեւոն. եւ դրին զնա ի բերդն Կոպիտառայ առ ժամանակ մի։

Իսկ Հռոմկլայեցիքն աղէկնդեալք ընդ անիրաւ դատապարտութիւն տեառն իւրեանց՝ յղեն առ նա ի ծածուկ զի թէ հնարեսցէ զելն իւր ի բերդէն՝ մատուցեն նմա ձի, եւ տարեալ արասցեն զնա տէր բերդին եւ աթոռոյն իւրոյ։

Եւ նա անկաւ ի բանս նոցա մանկաբար, կախուեցաւ կտաւով ի գիշերի իջանել. եւ կտաւն պատառեցաւ. եւ անկաւ եւ մեռաւ. եւ թաղեցին զնա ի Դրազարկն։

Գործեցաւ այս ի թուին 643։

Եւ զկնի նորա դրին կաթողիկոս զՏէր Գրիգոր Ապիրատն որ էր որդի զօրավարին՝ եղբօր կաթողիկոսացն Գրիգորիսի եւ Ներսիսի Կլայեցւոյն, այր իմաստուն եւ գիտուն եւ ծեր։

Եւ յաւուրքս ըմբռնեաց պարոն Լեւոն զբրինձն, եւ եդ ի բանտ աւուրս ինչ։

Եւ երեկ յԱքքայոյ թագաւորազարմ իշխանն Կոնդ Հենրի. եւ խնդրեաց զնա պարգեւս ի պարոն Լեւոնէ. եւ նա ետ նմա։

Եւ հաստատեցին ուխտ սիրոյ ընդ միմեանս խնամութեամբ։

Եւ ետ պարոն Լեւոն զդուստրն եղբօրն իւրոյ Ռուբէնի զԱլիծն, զոր յառաջն տուեալ էր Հեթմոյ սանցւոյ, աւագ որդւոյ բրնձին Ռեմնդին այս պայմանով՝ որ թէ լինէր յիւրմէ կորիճ, լինէր ժառանգ պարոն Լեւոնի. եւ զկնի մահուան հօրն իւրոյ Ռեմունդն լինէր տէր Անտաքու։

Եւ հաստատեցին զայս գրով։

Եւ էր որդի բրնձին առ պարոն Լեւոն. եւ կացեալ ժամանակ ինչ՝ մեռաւ. եւ մնաց կինն յղի, եւ ծնաւ կորիճ գեղեցիկ տեսլեամբ։

Եւ ուրախացաւ պարոն Լեւոն. քանզի տղայ չունէր որ լինէր ժառանգ հայրենեաց իւրոց. եւ ետ սնուցանել զնա զգուշութեամբ, եւ մկրտեաց զնա յանուն եղբօրն Ռուբէն։

Ի թուին 645 յղեաց թագաւորն Յունաց պարոն Լեւոնի թագ պատուական. եւ խնդրէր ի նմանէ զմիաբանութիւն սիրոյ։

Եւ նա ա՛ռ եւ ընկալաւ ուրախութեամբ։

Եւ ի թուին 646 յղէ ի Կոստանդնուպօլիս ընծայիւք զարքեպիսկոպոսն Տարսոնի զՏէր Ներսէս Լամբրոնացին՝ զորդի պարոն Օշնի, եւ զմեծազարմ իշխանն պարոն Հալկամ, եւ զքեռին իւր՝ զեղբայր պարոն Բակուրանայ, եւ ի դրանէն իւրոյ զպարոն Պօղոս, որք գնացին եւ ցուցին զկամս սիրոյ Լեւոնի յօժարութեամբ առ նոսա։

Եւ էր Տէր Ներսէս իմաստուն եւ գիտուն, եւ ամենայն իրօք զարդարած։

Ժողովեցան առ նա իմաստունքն Յունաց, եւ խօսեցան ընդ նա շատ օրեր վասն հաւատոյ եւ եկեղեցւոյ կարգաց. զորս հաւանեցոյց զնոսա խելօքն իւր։

Ի սոյն ամի մոլորեցան Յոյնք ի զատկէն։

Եւ յայսմ ամի յղեաց Լեւոն զարքեպիսկոպոսն Սսոյ զտէր Յովհաննէս յԱքքայ ի խնդիր թագին զոր թագաւորն Ալամանաց յուղարկէր նմա զհետ զօրացն որ եկեալ էին անդ. եւ եկն անտի արծվէսքն, որ եկեալ էր հրամանաւ Պապուն Հռոմայ։

Ի թուին 647 Յունվարի վեց յօր Յայտնութեանն օծեցին զԼեւոն թագաւոր Հայոց ի հնազանդութիւն եկեղեցւոյն Հռոմայ եւ Օնբրուրին Ալամանաց։

Եւ եղեւ ուրախութիւն Հայոց. զի յաւուրս յետինս զանկեալ տէրութիւն իւրեանց տեսին կանգնեալ եւ նորոգեալ յերեսս Լեւոնի՝ արքայի Հայոց։

Ի սոյն ամի մեռաւ տէր Ներսէս Լամբրոնացին։

Եւ արդ պա՛րտ է պատմել փոքր ի շատէ զոր ի տարաժամու վայելչացեալ էր Հայք։

Զի էր արքայն Լեւոն իմաստուն եւ հանճարեղ, զուարթ տեսով, եւ առատաձիր ի հեռաւորս եւ ի մերձաւորս, ի մեծամեծս եւ ի փոքունս, ի վանօրս եւ յեկեղեցիս, յիշխանս եւ ռամիկս։

Զարդարեաց զտօն Զատկաց մեծ ժողովով եւ մեծամեծս սեղանով. եւ երեւելի արար զօր տօնից Տեառն։

Եւ ուր իմանայր թէ՝ գոյ այր իմաստուն եւ գիտուն եւ աջող ի գործ կամ ի զինուորութիւն կամ ի խօսս եւ ի պատասխանիս՝ յղէր եւ կոչէր խոստմամբ, եւ հանգուցանէր պարգեւօք. յորոց մի ես եմ Սմբատ սպարապետ թարգմանող տառիս եւ պատմութեանս։

Եւ յօծումն թագաւորին Լեւոնի էին եպիսկոպոսունք եւ իշխանք շատք. զոր քիչ մի գրեցի աստ առ ի գիտել կարդացողացդ։

Նախ՝ սկիզբն արասցուք յառաջնորդաց։

Տէր Գրիգոր կաթողիկոս որ մականուն Ապիրատ։

Տէր Դաւիթ՝ արքեպիսկոպոս Մսիսայ եւ առաջնորդ Արքակաղնոյ։

Տէր Յովհաննէս՝ արքեպիսկոպոս Սսոյ եւ տէր Դրազարկուն։

Տէր Մինաս՝ արքեպիսկոպոս Երուսաղէմի։

Տէր Յովսէփ՝ արքեպիսկոպոս Անտիոքայ եւ տէր Յեսուանց վանիցն։

Տէր Կոստանդին՝ արքեպիսկոպոս Անաւարզայ եւ տէր Կաստաղոնին։

Տէր Վարդան՝ արքեպիսկոպոս Լամբրոնին եւ առաջնորդ Սկեւռուն։

Տէր Ստեփաննոս՝ արքեպիսկոպոս Տարսոնի եւ տէր Մլիճոյն։

Տէր Թորոս՝ եպիսկոպոս Սելեւկիոյ։

Տէր Գրիգոր՝ եպիսկոպոս Կապանու եւ տէր Արեգնին։

Տէր Աստուածատուր՝ եպիսկոպոս Մեծքրուն։

Տէր Յովհաննէս՝ եպիսկոպոս Սանվիլեայ։

Տէր Կոստանդին՝ եպիսկոպոս Փիլիպպայ։

Տէր Ստեփաննոս՝ եպիսկոպոս Բերդուսին։

Տէր Մխիթար՝ եպիսկոպոս Ընկուզուտին։

Եւ շատ վարդապետք եւ հարք վանաց եւ քահանայք։

Իշխանք որ էին բերդատէրք՝ այս են։

Պարոն Ատան՝ տէր Պաղրսայ։

Պարոն Օստէր՝ տէր Ճկերոյն։

Պարոն Արագոն՝ տէր Համուսին։

Պարոն Սմբատ՝ տէր Սարուանդի քարին։

Պարոն Լեւոն՝ տէր Հարունոյն։

Պարոն Հերի՝ տէր Աչէոյն։

Պարոն Ապլղարիպ գունդստապլն՝ տէր Կուասոյ։

Պարոն Պաղտին՝ տէր Ընկուզուտին։

Պարոն Ստեփ՝ տէր Թոռնկային։

Պարոն Լեւոն՝ տէր Բերդուսին։

Պարոն Գրիգոր՝ իւր որդին։

Պարոն Աշոտ՝ տէր Կանչոյն։

Պարոն Ապլղարիպ՝ տէր Ֆռոնոսայ։

Պարոն Տանկրի՝ տէր Կապնուն։

Պարոն Կոստանդին՝ տէր Ճանճոյն։

Պարոն Ճօֆրի՝ տէր Շողկանն։

Պարոն Սիմուն՝ տէր Մաղւա խաչին։

Պարոն Սիմուն՝ տէր Ամուտոյն։

Պարոն Ռուպերտ՝ տէր Թլին։

Պարոն Թորոս՝ տէր Թըլպասոյ։

Պարոն Վասիլ մարաջախն՝ տէր Վանեռոյն։

Պարոն Գէորգ՝ տէր Բարձրբերդոյ։

Պարոն Կոստանդին՝ տէր Կոպիտառոյ։

Պարոն Աժատոս՝ տէր Մոլէւոնին։

Պարոն Սմբատ՝ տէր Կուկլկայ։

Պարոն Հեթում՝ տէր Լամբրոնին։

Պարոն Շահինշահ՝ տէր Լուլվայոյ։

Պարոն Պապուրան՝ տէր Պապառու։

Պարոն Վասակ՝ տէր Բերդկանն։

Պարոն Տիգրան՝ տէր Պռականոյ։

Պարոն Կոստանց՝ տէր Սելեւկիոյ։

Պարոն Ճոսլին՝ տէր Սինտոյ։

Պարոն Սիմոն՝ տէր Կոռիկոսի։

Պարոն Ամանոս՝ տէր Անտառօսոյ։

Պարոն Նիկեֆոռ՝ տէր Վօռկիսոյ։

Պարոն Խռաֆ՝ տէր Լաւզատոյ։

Պարոն Հալկամ՝ տէր Լամօսոյ եւ Ժամնկանն եւ Անամուռին։

Պարոն Հերի սեւաստոս՝ տէր Նոր բերդոյ։

Պարոն Պաղտին՝ տէր Անդուշծին եւ Կուպային։

Պարոն Կեռսակ՝ տէր Մաղվոյ եւ Սիկոյ։

Պարոն Միխայլ՝ տէր Մանովշատին եւ Ալարոյ։

Պարոն Կոստանդին՝ տէր Լագաւենոյ։

Պարոն Նիկեֆոռ՝ իւր եղբայրն։

Պարոն Կիռ Վարգ՝ տէր Աղօլին եւ Կոտրատոյ։

Եւ յետ մահուան Պամունդ բրնձին շատ իշխանք եկին յԱնտաքու ի ծառայութիւն թագաւորին Լեւոնի, որ են այսոքիկ՝ սիր Ուլեր Ջամբլայն, սիր Ռոսճէր Տը մութն, սիր Լուարտն, սիր Թումաս, Մլեհ, Լպրունն, սիր Պամուն դլերն, սիր Կիյոմ դըլին։

Եւ այսպիսի խոհեմ իշխանօք եւ քաջ զօրօք եւ առատ պարգեւօք եւ ընդարձակ սեղանով զամէնն յօժար կազմէր ի կռիւ։

Ուր եւ դիպէր՝ քաջապէս վարէր զթշնամիսն, եւ չդադարէր ի գերելոյ եւ յափշտակելոյ զազգն անօրինաց։

Զի ամուռ միոյ ճանապարհ հեռու յիշէին զանուն թագաւորին Լեւոնի. եւ անուս դողային։

Եւ զորդիս Խլիճ Ասլանին որ էին տեարք Հռոմոց, նեղեալ անձկացոյց յոյժ առնլով ի նոցանէ բերդորայս, քանդեց զերկիր նոցա։

Եւ այս ցեղ քաջութեամբ կայր ի մէջ թշնամեացն իբրեւ ախոյեան անպարտելի. եւ սիրելի էր հեռաւորաց եւ մերձաւորաց։

Ունէր ի միտ զչարիսն Լամբրոնեցւոյ, զոր անցուցեալ էին ընդ Հայս Կիլիկեցւոց եւ ընդ ազգն Ռուբենեանց, զէտ երբեմն պարոն Օշին՝ հայր Հեթմոյ, առաջնորդ եղեւ Թուրքին, տարաւ ի յԱմանոյ գերի արջիկս հինգ հարիւր հոգս. թող զայլ առ եւ զաւար։

Խորհէր իմաստութեամբ փետել զթեւս նոցա, եւ խօսէր ընդ Հեթում՝ որդի Օշնին, բանս սխրալս մնաց նոցա։

Ասէ «կամիմ առնել խնամակցութիւն սիրոյ ընդ քեզ, տալ զեղբօր դուստրն իմ զՖիլիպ ի կնութիւն աւագ որդւոյն քո Օշնի»։

Եւ պարոն Հեթում ընկալաւ զբանն, եւ ուրախացաւ խիստ։

Եւ ի քաղաքն Տարսուս սարեցին զհարսանեացն։

Եւ եկին Հեթմեանք ամենայն տամբ եւ զաւակօք ի Տարսուս։

Յայնժամ թագաւորն Լեւոն կալաւ զնոսա, եւ էառ զԼամբրոն առանց կռուոյ. եդ զՀեթումն ի բանտ ժամանակ մի. եւ ապա եհան, ետ նմա շատ գեղեր, եւ ընդունէր զնա սիրով. եւ նա ծառայէր նմա հնազանդութեամբ։

Դարձեալ յետ տարեաց (ամաց ինչ) կալաւ զնա, եդ ի բանտ. եւ նա հաղաւ ի հոն միակեցնակ։

Եւ գնաց թագաւորն առ ինքն ի բանտն. եւ թողութիւն արարին իրերաց. եւ եհան զնա թագաւորն, եւ ետ նմա զԴրազարկն։

Եւ անդ կեցաւ (նա) մինչեւ մեռաւ։

Ի թուին 652 մեռաւ Տէր Գրիգոր կաթողիկոսն. եւ թաղեցաւ յԱրքակաղնին։

Ի նոյն ամի ժողովեաց թագաւորն Լեւոն շատ եպիսկոպոս, եւ եդիր կաթողիկոս զտէր Յովհաննէս՝ Սսոյ եպիսկոպոսն, որ էր այր իմաստուն եւ առատ, եւ սեղանով արքայակերպ, խոնարհ, սրաիւ եւ նենգաւոր, եւ անպատշաճ անձամբ, այլ ի հոգեւորս անխոյզ։

Զառաքինիս յոյժ սիրէր, եւ ոչ հրապարակէր զմեղաւս կարգաւորաց. շինասէր էր եւ տան յարդարիչ, եւ զինուորից սպառազինիչ յոյժ գովելի. քակեաց յեկեղեցականս սպասուց բազում անօթս ոսկեղէնս՝ զպահպանս սրբոյն յոսկւոյ եւ յարծաթոյ եւ յականց զարդարած, զոր Տէր Ներսէսն յառաջ էր շինեալ, եւ յետոյ Տէր Գրիգոր ապիրատն փարթամացոյց. եւ գրեաց ի վերայ զերկոցունց անուանսն։

Զմեծ խաչն ոսկեղէն զպարոն Վասլին քակեաց. եւ հալեաց զձոյլ ոսկի սուրբ նշանն Տէր Գրիգորիսի. եւ էառ ակունս եւ մարգարիտս շատ. քակեաց զոսկիակազմ տուփ աւետարանին Տէր Գրիգորիսի, որ էր ականք եւ մարգարտով. քակեաց զօթխնոտի զկլաս նախորդն Տէր Ներսիսի, որ շար ոսկւով կապած էր, որ զէտ ձուլածոյն կանգնէր. քակեաց զոսկին եւ զքարինսն եւ զմարգարիտն ի զօտւոյ սուրբ սեղանին, զոր շինեալ էր Տէր Գրիգոր. էառ զմեծ լուսակալն արծաթի զոր շինեալ էր Տէր Գրիգորիս եւ կախեալ ի գմբէթ սրբոյն Գրիգորի. քակեաց զկամարն Տէր Գրիգորի զոր շինեալ էր ոսկւով եւ արծաթով եւ մարգարտով եւ ականք։

Այլ մի՛ վասն գրելոյս մեղ դնէք մեզ. զի չէ թէ ի համբաւէ լուաք. այլ տեսաք եւ շօշափեցաք ձեռօք ի քակելն, եւ լացաք ընդ այն վայելչութեան անդարձ մնալն։

Այլ զբերդն շինութեամբ կարի ամրացոյց, եւ զամէն եկեալսն առ ինքն գոհութեամբ դարձոյց։

Էր սա ազգաւ Հեթմեան՝ որդի Կոստանդեայ՝ որդւոյ Օշնի։

Ի թուին 654 գնաց Լեւոն թագաւորն ի վերայ Ապլաթին, եւ չկարաց առնուլ։

Եւ եկն ի Կոստանդնուպօլսէ Խայրով Շահն՝ որդի Խլիճ Ասլանին, եւ տիրեաց հայրենեաց իւր։

Զայսու ժամանակաւ գնաց Տէր Յովհաննէս կաթողիկոս առ թագաւորն Լեւոն. եւ լսեց վասն Անտաքայի թագուհւոյն զոր ունէր թագաւորն՝ բանս բամբասանաց. եւ յոյժ բարկացաւ թագաւորն, եւ ետ սպանել շատք ի մերձաւորաց նորա. եւ զթագուհին իւր ձեռօքն ծեծեց խիստ։

Հազիւ կարաց որդի քեռւոյն իւրոյ Վասակայ Կոստանդին ազատանել զնա ի ձեռացն կիսամահ. զոր յղարկեց ի զընտան ի բերդն Վահկայն։

Եւ ունէր ի նմանէ դուստր մի տղայ Ռիթայ անուն, զոր սնուցանէր մայր թագաւորին տիկնայ տիկինն զՌիթայն. որոյ յիշատակ նորա օրհնութեամբ։

Ի թուին 655 եկն Տուկն Վենետկաց Գութն եւ Ֆլանդրըն. եւ առին զԿոստանդնուպօլիս ի Յունաց. եւ կոտորեցին եւ փախուցին զնոսա։

Յայսմհետէ բարձաւ թագաւորութիւնն ի Կոստանդնուպօլսէ։

Ի թուին 657 ծնաւ Սմբատ գունդստապլն թարգմանող պատմութեանս։

Եւ յորժամ առաւ Կոստանդնուպօլիս ի Հոռմոց՝ փախեաւ իշխան մի Յոյն Լասկոյս. եւ տիրեալ կալաւ զՆիկիա եւ զԱնդրամիտն, զԵփեսոս, զԶմիւռնիա եւ զոր ի նոսա կայր բերդեր, եւ զՖիլատելֆն եւ զՊիգաս. եւ թագաւորեաց նոքօք, որ կոչեցաւն Լասքարի։

Ի թուին 659 գնաց Լեւոն թագաւորն ի Կիպրոս. եւ առ իւր կին զԿիպրոսայ թագաւորին քոյրն Զապէլն՝ կին իմաստուն եւ համեստ։

Ի թուին 665 էառ թագաւորն Լեւոն զԱնտաք իմաստութեամբ, զի առատ պարգեւօք խոստմամբ հաւանեցոյց զոմանս յիշխանացն. եւ նոքա բացին զդուռն գիշերն, յորում եմուտ շատ զօրօք։

Իսկ ոմանք մտին ի կլայն եւ ամրացան, եւ յետ աւուրց եկին ի հնազանդութիւն։

Եւ ի ժամանակս Լեւոնի ժողովեաց զօր սուլտանն Իկոնին. որ էր ի Սալջուքեան, որ անուն էր Ազըտին Քայքաուզ։

Եւ ի ծերութեան Լեւոնի որ ցաւոտեալ էր ի նըկրիսէն, եւ աւերեալ էր ձեռքն ու ոտքն, կամեցան քէն հանել վասն շատ ուժերոյն, զոր արարեալ էր Լեւոն թագաւորն իւրեանց, եւ առեալ էր զԱրակլի եւ զԼառնդա եւ Կեսարիոյ սղարեն՝ զոր ի յառ էած, եւ դարձաւ ծախեց իւրեանց։

Նա սուլտանն երեկ, պաշարեաց զԿապան բերդն. նա զպարոն Կոստանդին սպարապետն եւ զպարոն Ատանն պայլ թագաւորն Լեւոն եդ զօրագլուխ. որ առին զամէն Հայոց հեծեալն, եւ գնացին, իջան ի Շողականն վերեւ ի լեառն։

Եւ սուլտանն սկսաւ սերտ կռուիլ ի վերայ բերդին։

Բայց պարոն Լեւոն՝ տէրն Կապնուն եւ այլ իշխանք որ կային ի ներս՝ ելան ի դուրս, ու զարկին իւրեանք ու զիւրեանց պահերն ընդ ափ տարան ու այրեցին զգարմնին. ու այնով պրծան զէտ քաջ մարդիկ։

Եւ սուլտանն խորհեցաւ իջուցանել ի զօրացն ի դաշտ. եւ ելան, եկին առաւօտուն ի տեղի մի ի Շողականն որ կոչի Իզլոր։

Նա պարոն Կոստանդին գունդստապլն ընդդէմ գնաց, եւ եղարկ զիւրեանք իւր զօրօքն ու խառնեցաւ. ու պարոն Ատանի զօրքն չօգնեցին իւրեանց, հայնց որ շատ էր Թուրքն։

Եւ ի տեղն առին ծառայ զպարոն Կոստանդին՝ զորդին Հեթմոյ Լամբրոնին տիրոջն, որ էր իւր անեցի, եւ զԿեռսակ՝ զՄիկոյ տէրն, զԱտըլ զՕքսեն, եւ այլ իշխանք եւ ձիաւորք։

Եւ եղեւ կոտորած ի զօրքն Հայոց. եւ տարան զամէնն առ սուլտանն ի Կապանն։

Նա սուլտանն ասաց թէ՝ այս ինձ (շահ) հերիք է, եւ չէառ զԿապանն. եւ ելեալ գնաց յիւր աշխարհն. եւ եդ երկաթէ կապով զնոսա ի բանտ։

Եւ անդ կացին (նոքա) տարի մի եւ չորս ամիս։

Նա թագաւորն Լեւոն զթագաւորն յիւրեանք, որ զիւրեանք սնուցեալ էր. եւ իւր (նմա) ետ զԼուլվայ եւ զԽառակիսայ զերծ եւ զանառիկ ծագն Լօզաւոյ, եւ էառ զիւր իշխանքն։

Յետ մահուան թագաւորին Լեւոնի արար իւր փոխարէն Կոստանդին գունդստապլն հայրապետական եւ իւր դստերն. զի լա՛ւ է թագաւորի աղէկ մարդ պահել քան զայլ հարստութիւն։

Իսկ յետ մահուան թագաւորին եւ սպանման պարոն Ատանի մեռաւ սուլտանն Ազըտին. եւ նստաւ իւր եղբայրն Ալատին՝ այր իմաստուն եւ առատաբաշխ։

Երբ զօրացաւ սա բազում զօրօք յամենայն ազգաց Քրիստոնէից եւ Տաճկաց՝ էառ յԱտամայ թոռնէն ի կիռ Վարդէն զբերդն Կալոնօռոս, եւ զդուստր նորա ի կնութիւն յոչ կամաց. եւ վասն քրիստոնէութեանն չհանդերձ ի հետն աղջիկն։

Էառ զԽառակիսայ երկիրն մինչ ի Սելեւկիոյ դուռն. բայց զՍելեւկիա Ըսպիթալուն Ֆրերքն պահէին օգնականութեամբ Հայոց։

Իսկ պարոն Կոստանդին պայլն զի խելօք էր՝ իմաստութեամբ անցոյց զաւուրքն. եւ իւր թագաւորովն էառ ի վերայն հարկ որ տայ ամէն տարի հեծեալ ի ծառայութիւն չորս հարիւր մարդ։

Եւ զինչ զանկը Ֆռանկաց ժամնի՝ նա քիչ չեղնէր։

Եւ սուլտանին խորհելով թէ Կիլիկիա մօտեր է, առնում երբ ուզեմ, ապա թող երթամ այլ դեհ ինձ երկիր բռնամ, գնաց շատ զօրօք եւ էառ զԽլաթկայն, եւ կորոյս զայնոր սուլտանն։

Անտի (գնաց) ի յԱրզրում, եւ զայն այլ էառ, եւ զՄանծկերտ մինչ ի Կարուց գաւառն։

Ապա ոլորեցաւ անտի, եւ երեկ, էառ զՄելտինի եւ զԽարբերդ եւ զՉմշկածագն եւ զԱմիթ եւ զՄոլքն եւ մինչ Եփրատ կարէ, զամէնն մէկեց. եւ հարայ զուլտանայքն, հայնց որ ելաւ, եկաւ Մսրայ սուլտանն Անթափաց տիրոջն ի յօգն, ու չկարաց ինչ առնել. խանգարեաց զամէնն ու փախոյց։

Ի սորա տէրութեանն ելաւ Թաթարին համբաւն ու ձայնն, որ կու գայր ու կառնոյր զվերի Թուրքաստանն, զբերդերն ու քաղաքներն. եւ երեկ մինչ ի Խորազմ։

Եւ խանգարեաց զԽորազմ Շահն Տարպայեանի, եւ փախոյց. որ գնացին, անցան ընդ Ջահուն մեծ գետն, եւ նստան ի վերայ գետափին. եւ ըծեց զիւրեանք զամէն երկու գետամէջքն, որ է ընդ Ջահունն եւ ընդ Գեհոն իմէջ. եւ է մեծ մայրաքաղաքն Սմրղանդ եւ Պուխարա եւ Քէշ եւ Նախշուպ եւ Քրմինա եւ շատ քաղաքք, զոր չկարացի ընդ գրով արկանել։

Եւ ինքն Խորազմ Շահն կայր զէտ ջրած ի վերայ գետին. եւ կարծէր թէ զԽորասան եւ զինչ մեծ գետն կտրէ՝ յայս դեհս փրկել։

Նա Ջինկիզ խանն որ գլուխ էր Թաթարուն, կապեաց ի վերայ նաւերով կանգառայնի, ու անցաւ ընդ Գեհոն, ու երեկ, էառ զմեծ քաղաքն Սմրղանդ ի չորս օրն, եւ ի չորս տարին չկարաց աւերել. վասն զի Սմրղանդն ի Թուրք լեզուն գէր քաղաք ասի. յիրաւի որ գէր էր եւ մեծ. եւ էառ այլ շատ քաղաքք։

Բայց պա՛րտ է դառնալ ի Կիլիկիոյ զրոյցն եւ գրել։

Զի պարոն Կոստանդին պայլս ժողովեաց զամէն եկեղեցականքն եւ զօրքն Հայոց եւ ասաց թէ «պարոնայք՝ դուք գիտէք թէ յի՞նչ նեղութեան գտի զաշխարհս ու զմեր պարոնին յետամնայքն, ու Աստուծով ինչվի յայս բերի. ու մեր պարոնի դուստրս կարգման եղաւ. ամէնդ թաղտուիցէք որ մեզ պարոն բերեմք. զի ես ուզեմ որ իմ տան եւ իմ որդւոցն անդորրութիւն առնեմ»։

Նա ամէնն թաղտիրմե- ցան շատ օրեր, եւ հայնց պատեհեցին՝ որ քան ի յայլ տեղաց՝ բերեն պարոն Այլուզին՝ զԱնտաքոյ բրնձին որդին զՖիլիպն, զի ի մօտս է. եւ լաւ կարէ օգնել մեզ ի մեր ամէն կարիք։

Ի թուին 671 բերին Պէյմուն որ հայենակ կենայր, ու զեկեղեցին եւ զսեղանն հայենակ տանէր, եւ զամէն մարդ յիւր իրաւունքն պահէր։

Երբ մեծացաւ եւ եղեւ քսան տարւոյ՝ նա իւր հօրն թաղտիրմով կուզէր որ ձգէր զՀայոց զամէն իշխանքն, եւ յիւրոյն դնէր այնչափ՝ որ չկարացին ժուժել իւրեան. բռնեցին զինքն ի Թլին եւ յաթոռոյն ձգեցին, եւ արարին բերդարգել ուր մեռաւ։

Եւ այլ պայլ դրին զպարոն Կոստանդին։

Ի թուին 675 ժողովեցան Տէր Կոստանդին կաթողիկոս եւ եպիսկոպոսք եւ իշխանքն ի Տարսուս, եւ դրին թագաւոր յորդեացն պարոն Կոստանդեայ զպատանին Հեթում. եւ տուին իւր կին զդուստր թագաւորին Լեւոնի Զապէլ։

Եւ եղեւ ուրախութիւն Հայոց. եւ եղին մեծ սէր ընդ Հռոմայ պապն, եւ ընդ Ալամանաց օնբրուն. եւ ընդ Ալատին՝ սուլտանն Հոռոմոց։

Եւ յաւուրքս յայս շարժեցաւ դիւական բարկութիւն ի թագուհին Զապէլ. եւ ուզեց երթալ տեսնուլ զիւր մայրն յՕսպիթլուն բերդն ի Սելեւկիա, եւ գնաց, եւ խռովեցաւ ընդ թագաւորն եւ ընդ ամէն Հայք։

Նա պարոն Կոստանդին ժողովեց հեծեալ, ու գնաց, իջաւ առաջի Սելեւկիոյ. նա օսպիթալն վանաց որ շատ կու ծախվէր զինքն Սելեւկիա, ու կու վախէին ի յԱլատին սուլտանէն, նա ուզեց տալ զբերդն թագուհւոյն ու սէր ունենալ ընդ Հայք։

Եւ Ֆրերքեր դրանն այս կերպովս ետ, եւ ասէ թէ «զբերդըս Լեւոն թագաւորն ետ մեզ. մեք չկարեմք ասել ընդ իւր դուստրն թէ ե՛լ ի բերդէս. ապա մեք կու ելնենք. դուք առէ՛ք զբերդն ու զինքն»։

Եւ այս ցեղ առին զՍելեւկիա ու զթագուհին։

Ի յայս աւուրքս երեկ Հալպայ սուլտանն շատ հեծելով ի վերայ Պաղրասայ. եւ չկարաց առնուլ։

Ի սոյն ամ ծնաւ թագուհին Զապէլ զանդրանիկ որդին Լեւոն։

Եւ յայս աւուրքս մտաւ Թաթարն ի Հոռոմք. նա սուլտանին մայրն էառ զիւր դուստրն, ու փախաւ ի Կիլիկիայս։

Եւ Թաթարն յղարկեց ի հետ ի Հեթում թագաւոր թէ՝ տո՛ւր զփախստականքդ. թէ չէ՝ քո ամէն սէրն որ հետ մեզ դրիր՝ նա սուտ է։

Նա վախեցին որ Թաթարն չլցուէր յերկիրս՝ տուին։

Նա ոխացաւ սուլտանն Քայ Խոսրով Շահն եւ ամէն Տաճկունք, ժողովեաց հեծեալ, եւ առաջնորդութեամբ պարոն Կոստանդեայ Լամբրոնի տիրոջն, մտաւ ընդ Պապառօնին լեառն ի վայր, ու այրեաց զամէնն։

Եւ թագաւորահայրն պարոն Կոստանդին ու Սմբատ գունդստապլն եկին, մտան ի Տարսուս. եւ թագաւորն իւր հեծելովն կայր յԱտանա։

Թուրքն պարեաց զՏարսուս. իջան ի դաշտն հետ գետին, գերեցին զամէն երկիրն. եւ կեցան վեց օր. եւ ապա եղ ածին որ ելնէին ընդ Կուկլկայ կապանն։

Թագաւորն հեծելովն ի հետ ել, եւ թագաւորահայրն եւ Սմբատ գունդստապլն, եւ հասին ի տեղ մի որ Մայծառ ասեն։

Նա դարձան անթիւ շատ ի յետս. մեք դիպաք ու Աստուծով խանգարեցաք. եւ կոտորելով վարեցաք մինչեւ ի Պռականէ։

Նա յետ այլ մէկ տարւոյ, ի թուին 695 արարին շատ ժողովք, ու եկին, մտան ընդ Կուկլկայ կապանն երկու հարիւր եւ վաթսուն հազար մարդ. եւ բոլոր պատեցին զՏարսուս. Թագաւորահայրն եւ ես Սմբատ գունդստապլս մտաք ի Տարսուս։

Եւ եթէ զամէն նեղութիւն բաբանաց ու զկռուի դրեալ էաք՝ նա կարի շատ էր լեալ։

Հայնց որ ի ջրմոյն դեհն ու ի ջրելին աղէկ նետընկէց մի փլուցին զպարիսպն. շատք մեռան յերկուց կողմանց, բայց ի դրսէն՝ հարիւրապատիկ. զի ունէաք ընդ ներքս աղէկ Ֆռանկի չարխաւորք։

Եւ ապա եկին դեսպան ի Թաթարէն՝ որ թողէին ելանել. նա չէաք ի լսել. վասն զի զքաղաքն առած ունէին. նա զայդ որ շատ է խնայել Աստուած ի քրիստոնեայքն՝ զնոյն եւ յայնժամն. որ նստեալ էր սուլտանն Խիաթ Ատինն յիւր բերդն ի Կալոնոռոսն. ու կու խմէր՝ լուկ ասաց «քո՛վս քո՛վս» ու մեռաւ։

Նա ամիրայքն որ ի վերայ Տարսուսու կային՝ երբ լսեցին՝ նա ի դրոյց մտան ընդ թագաւորն, ու ուզեցին զՊռականս որ սիրով ի տուն երթային. նա թագաւորն երետ. որ ելան ու գնացին։

Եւ չէաք իմացեր զսուլտանին մահն. զի կարէաք նեղել. յետ երկու տարւոյ գողացաք զՊռականս։

Եւ ընդ կամքն Աստուծոյ մի՛ ոք պարծիցի փախչել. զի որչափ ի վերայ մեր կային՝ կաթ մի անձրեւ չեկաւ. երբ որ սէրն եղաւ՝ նա ի քսան օր գիշեր եւ ցերեկ չկտրեցաւ. եւ եղեւ ամէն աշխարհ մէկ ծով։

Յայնժամն որ ելան՝ հարիւր հազար մարդ աւելի ոտով սպանին. եւ ջրախեղդ սատակեցան. շատ պիղծ էաք այրել իւրեանց՝ թէ չէաք երդուեալ։

Ի թուին 697 գնացի ես Սմբատ գունդստապլս ի Թաթարն. եւ ի թուին 699 դարձայ առ իմ եղբայրն Հեթում թագաւորն։

Ի թուին 708 Հեթում թագաւորն էառ զբերդն Մունդաս. եւ արար ձիաւոր զիւր երկու որդիսն զԼեւոն ու զԹորոս։

Ի թուին 712 մեռաւ պարոն Օշին՝ Կոռիկոսոյ տէրն։

Ի թուին 715 էառ Թաթարն զՄելտինէ, զԱմիթ եւ զՈւռհայ. եւ ծնաւ Հեթում՝ աւագ պարոն։

Ի յայսմ ամի էառ Հեթում թագաւոր զՄարաշ։

Ի սոյն ամի առին զօրքն Մսրայ զՀեթում թագաւորին զորդին ծառայ՝ զպարոն Լեւոն. եւ զպարոն Թորոս՝ զիւր եղբայրն, սպանին։

Ի թուին 716 էառ Պալիօղն զԿոստանդնուպօլիս ի Ֆռանկնոյն։

Ի թուին 717 էառ Մսրայ սուլտանն զԱնտաք եւ զՃաֆն։

Ի սոյն ամի ազատեցաւ պարոն Լեւոն. եւ դրին կաթողիկոս զՏէր Յակոբ ի Մսիս։

Ի թուին 719 հանգեաւ ի Քրիստոս Հեթում թագաւոր։

Եւ ի թուին 620 օծեցին թագաւոր զորդին նորա Լեւոն։

Ի թուին 723 Պնտուխտար սուլտանն աւերեաց զՄսիսոյ կանգառայն ու գնաց մինչ ի Կոռիկոս։

Ի թուին 735 մեռաւ Տէր Յակոբ կաթողիկոսն. եւ եղին յաթոռն զՏէր Կոստանդին պրօնագործ։

Ի թուին 737 ծնաւ պարոն Թորոս՝ որդի Լեւոն թագաւորի։

Ի թուին 738 մեռաւ Լեւոն թագաւոր. եւ նստաւ իւր որդին պարոն Հեթում. եւ վասն Տէր Կոստանդեայ սուտ վկայս բերեալ ձգեցին յաթոռոյն։

Ի թուին 739 դրին կաթողիկոս զՏէր Ստեփաննոս Հռոմկլայեցին։

Ի թուին 740 Աշրաֆն ջնջեաց զքրիստոնեայքն ի Սեհէն. եւ էառ զվեց քաղաք։

Ի թուին 841 եկն Աշրաֆ՝ սուլտանն Մսրայ, ի վերայ Հռոմկլային շատ զօրօք, եւ կռուեցաւ ի վերայ բերդին շատ օրեր. էառ զնա, եւ զամենայն սուրբ մատեանն որ անդ էին, եւ զաջ սուրբ Գրիգորի եւ զկաթողիկոսն եւ զեպիսկոպոսքն եւ զքահանայք եւ զպարկուտաղունք շատք ծառայ տարաւ ի Մսր։

Եւ անդ մեռաւ կաթողիկոսն Տէր Ստեփաննոս։

Կարծեմ թէ՝ յանիրաւ իրաւանց եղեւ վասն Տէր Կոստանդեայ աքսորելոյն. զի այս ամէնս վասն նախանձու եղեւ։

Եւ մեռաւ պարոն Օշին մարաջախտն. եւ կարգեցին զՌիթայն, եւ տուին թագաւորութեան տիրոջն։

Եւ ի սոյն աւուրքս պարոն Հայոց Հեթում գնեց զաջն Լուսաւորչին եւ զամենայն մատեանս ի յանօրինաց, եւ եբեր ի Սիս։

Եւ դրին կաթողիկոս զՏէր Գրիգոր։

Ի թուին 746 եղիր պարոն Հեթում թագաւոր Հայոց զՍմբատ՝ զիւր եղբայրն, եւ ինքն էառ զմէկ այլ եղբայրն պարոն Թորոս՝ զտէր Պապառօնին, եւ գնաց ի Կոստանդնուպօլիս ի քոյրն իւրեանց Ռիթայն ի տես։

Եւ յորժամ դարձաւ՝ բռնեց Սմբատ զերկուսն եւ եդ ի բանտ։

Ի թուին 748 ետ խեղդել Սմբատ զեղբայրն իւր պարոն Թորոս ի Բարձրբերդ. եւ զպարոն Հեթմոյ աչքն խարել ի Մօլեւոն։

Ի սոյն ամի միւս եղբայրն պարոն Կոստանդին՝ տէր Կապնուն, ժողովեց հեծեալ, եւ փախոյց զՍմբատն. եւ եհան զաւագ եղբայրն իւր Հեթում. եւ հրամանաւ նորա ինքն թագաւորեաց։

Եւ յետ սակաւ աւուրց բռնեց զպարոն Կոստանդին պարոն Հեթում, եւ զՍմբատն եհան յերկրէ իւրմէ։

Եւ յետ աւուրց եդ թագաւոր զորդին պարոն Թորոսին զտղայն Լեւոն։

Ի սորա աւուրքն կոտորեցին զօրքն Հայոց եւ պարոն Հոռմոց Խազանձուխն զզօրքն Մսրայ ի մօտ յԱյաս. որ էր թիւ հեծելին Մսրայ չորեքտասան հազար այր։

Եւ մեռաւ Տէր Գրիգոր կաթողիկոս. եւ դրին զՏէր Կոստանդին Կեսարացին։

Ի թուին 756 սպան Պիլարղուն զտղայ թագաւորն Լեւոն եւ զհօրեղբայրն իւր պարոն Հեթում յԱնաւարզոյ առջեւն. որոց ողորմեսցի Քրիստոս։

Ի սոյն ամի կրսեր եղբայրն պարոն Հեթմոյ՝ տէրն Տարսոնի՝ պարոն Ալինախն, գնաց առ Խարպանտա Խանն, եւ ետ սպանանել զՊիլարղուն. եւ էառ զվճար անմեղացն. եւ դարձաւ առ իւր եղբայրն Օշին։

Ի թուին 757 օծեցին թագաւոր Հայոց զՕշին ի Տարսուս քաղաք։

Ի թուին 758 մեռաւ պարոն Ալինախն. որոյ ողորմեսցի Քրիստոս։

Ի թուին 759 ծնաւ թագուհին Զապէլ զորդի Օշին թագաւորին զԼեւոն. եւ ինքն հանգեաւ ի Քրիստոս։

Ի թուին 765 ուղարկեաց, եբեր Օշին թագաւորն զեղբօր դուստրն Ռուէ Ռաւպերտին. եւ պսակուեցաւ ի Տարսուս։

Ի թուին 767 ելաւ Խարամանն շատ հեծելով, եւ գերեաց զսահմանսն Տարսոնի. եւ դարձաւ, էջ ի Բամբօլոնի կանգառայն։

Նա գունդն Կոռիկոսոյ պարոն Օշին երեք հարիւր մարդով հասաւ նոցա, եւ կոտորեաց զնոսա Աստուծով. եւ դարձաւ ուրախութեամբ։

Ի թուին 769 հանգեաւ ի Քրիստոս թագաւորն Օշին։

Եւ ի սոյն ամի եղեւ շինր. զի զօրք Մսրայ աւերեցին զԿիլիկիայս։

Ի թուին 769 կոտորեցին զօրքն Հայոց զզօրսն Մսրայ առաջեւ Բարիքարկու եւ ի սահմանս Այասու. եւ խոցեալ յանօրինաց մեծ իշխանն տէր Կանչոյն պարոն Կիօղին. եւ մեռաւ։

Ի թուին 770 օծեցին թագաւոր Հայոց զդեռաբոյսն զորդի Օշին թագաւորին զԼեւոն. որոյ տացէ ամս Աստուած ժամանակս բազումս. եւ էառ (Լեւոն) իւր թագուհի զդուստրն Գունդին Կոռիկոսոյ պարոն Օշնի, որ էր պայլ Հայոց։

Ի սոյն ամի եմուտ շատ զօրօք Հոռմոց պարոն Տամուրտաշն ի Կիլիկիայս առ ի բառնալ զքրիստոնէութիւնն. եւ զբազումս գերեաց. եւ ել ամաչեցեալ եւ գնաց։

Ի թուին 771 եկին զօրքն Մսրայ ի Կիլիկեցւոց յաշխարհս ի վերայ քաղաքին որ կոչի Այաս. եւ պաշարեցին զնա, եւ առին զմին զայն. եւ բազում քրիստոնեայս գերեցին։

Եւ զկնի երկոտասան աւուր շատ ազգեր հնարիւք եւ բաբանիւք մարտեան ի վերայ Ճղրին։

Նա բեկեցան գլխաւորք տեղւոյն, գաղտ ի գիշերի մտան ի զալէքն Կիպրոսայ տիրոջն, որ եւ եկեալ էին իւր հրամանօք յօգն քաղաքին, եւ նաւով փախան՝ ոմանք ի Կիպրոս, եւ ոմանք ի Կոռիկոս։

Եւ զկնի այս աւերածոյս եկին, իջան ի գետեզրն որ կոչի Ջահան. եւ հրաման տուեալ զօրացն յարձակիլ առ ստորոտ լերանց աշխարհին՝ շատք գերեցին։

Իսկ զօրք թագաւորին Լեւոնի սրտախոց եղեն ընդ աւերումն երկրիս. քիչ մի մարդով գնացին ի վերայ իջեվանի նոցա, եւ արարին խիստ կոտորուած։

Իսկ հեծեալն որ իջեալ էր առջեւ կռուոյ՝ կամուրջ կապեալ էին նաւերով ի վերայ գետին. խմացան զգալ զօրացն մեր, եւ անցան յայս կողմն անհամար շատ։

Իսկ զօրք մեր վախեցան. դարձան յետս առաջի Մսիսայ իւրեանց զօրագլխովն. եւ անօրէնքն ի յետեւ. եւ զբազումս սպանին։

Մեռան յայն օր յիշխանացն Հայոց պարոն Հեթում՝ Ջկնոյին տէրն, եւ իւր եղբայրն պարոն Կոստանդին եւ պարոն Վահրամ Լօռիկ, պարոն Օշին՝ մարաջախտն որդին. եւ ձիաւոր քսան եւ մի, եւ փոքր մարդ շատք, որոց ողորմեսցի նոցա Աստուած։

Ի սոյն ամի 771 մեռաւ Տէր Կոստանդին Կեսարացին կաթողիկոսն։

Եւ ի սոյն ամի ի տօնի ծննդեան Քրիստոսի դրին կաթողիկոս հրամանաւ թագաւորին Լեւոնի եւ շատ եպիսկոպոսաց զՍսոյ եպիսկոպոսն զՏէր Կոստանդին Լամբրոնացին։

Ի թուին 774 հանգեաւ ի Քրիստոս մանուկն պարոն Հեթում. եւ եթող մեծ սուգ հօր իւր պարոն Օշնի՝ Կոռիկոսոյ Գունդին։

Ի թուին 775 մեռաւ կաթողիկոսն Տէր Կոստանդին Լամբրոնացին։

Ի թուին 776 դրին կաթողիկոս զարհի եպիսկոպոսն Անաւարզոյ զՏէր Յակոբ ի Սիս՝ զքեռորդի Տէր Գրիգորի՝ սուրբ երիցանց։

Յորժամ մեռաւ Տէր Կոստանդին կաթողիկոսն՝ նա տարան ի Դրազարկն. եւ բացին զհողքն Տէր Կոստանդին Բարձրբերդցի կաթողիկոսին. նա գտան զշուրջառն փտած, եւ ըզպամլին խայտնին չէն, եւ զգաւազանն եւ զմազն. եւ ոսկր ամենեւին չգտան. եւ փառք տուին Աստուծոյ որ առնէ սքանչելիս ի սուրբս։

Ի թուին 777 ամբարիշտ պարոն Հոռմոց Տամուրտաշն ի համբաւէ վախայ ի զօրաց Խանին Մուղալաց. փախաւ եւ գնաց առ սուլտանն Մսրայ Մէլիք Նասրն. եւ կամէր նովաւ կռուիլ ընդ ազգն իւր եւ ընդ թագաւորն Հայոց Լեւոն։

Նա Աստուած խափանեաց զինքն եւ զհամախոհք իւր։

Եւ յետ ութ ամաց եսպան զինքն սուլտանն. եւ զգլուխն յուղարկեաց առ Պուսայիտ Խանն։

Ի թուին 778 Յունվարի քսան եւ վեցն յանկարծ առաքեաց պատանին Լեւոն՝ թագաւորն Հայոց, իշխանք սակաւ հեծելով վասն բռնելոյ Գունդին Կոռիկոսոյ եւ իւր եղբօրն։

Եւ դիպեցան յԱտանոյ առաջանքն Գունդին, որ առ թագաւորն երթայր հինգ մարդով. եւ բռնեցին զինքն եւ դարձուցին յետ, եւ դրին յարգելք ի յեկեղեցին սուրբ Մօրօթու ի մօտ Ատանոյ։

Եւ գնաց հեծեալն ու բռնեց զեղբայրն Գունդին ի գեղն տղայ Լեւոնին զգունդստապլն, եւ բերին յԱտանոյ. եւ ի մէկ օրն սպանին զերկուսն։

Պատճառք զայս դրին թէ՝ յետ մահուան Օշին թագաւորին շատ բերդեր ապրանք առին, որ չէր իւրեանց սահմանով ապրանք. եւ այլ շատ բան ասացին փոքր մարդիկն վասն նոցա, ինչվի սպանել տուին. որ զճշմարիտն Աստուած գիտէ։

Եւ Լեւոն թագաւորն անմեղ է ի նոցա արենէն. որոյ ողորմեսցի նոցա Աստուած. եւ պահեսցէ երկար ժամանակաւ զթագաւորս մեր զԼեւոն։

Ի թուին 779 եկն շատ անձրեւ ընդ ամէն աշխարհս. եւ ելաւ բազում գետեր. եւ ի նոյն աւուրս Նոյեմբերի տասն եւ վեց ի Կիպրոսայ կղզին փլաւ մեծ խանդակն հեղեղով. եւ տարաւ զԼեւքօսիոյ քաղաքին մի մասն. եւ կորեան ոգիք աւելի քան վեց հազար։

Ի թուին 780 եբեր թագաւորն Հայոց Լեւոն զդուստր թագաւորին Սիճլոյ զՌոճֆուր իւր թագուհի, որ է կին համեստ եւ իմաստուն. որ տացէ Աստուած թագաւորին մերոյ եւ թագուհւոյն ժամանակս բազումս. եւ տեսցե՛ն զորդիս որդւոց իւրեանց. ամէն։

Մեծին Անտիոքայ հրամանաւ պատրիարքին արտօյն են այս վիճակքս։

Կաթողիկոսք եւ մետրապօլտեր եւ առաջին եպիսկոպոսք որ են կաթողիկոսք, եւ եպիսկոպոսեր, եւ գաւառանք սոցա։

Կաթողիկոս Վրաց տանն։

Կաթողիկոս Իրենապօլսի որ է Բաղդատ։

Կաթողիկոս Ռոմի Կիրիօս որ է Պարսիկք։

Մետրապօլտեր են այս. Սրոյն ունի եպիսկոպոս երեքտասան։

Տարսուս ունի եպիսկոպոս եօթն։

Ուռհա ունի եպիսկոպոս մետասան։

Համս ունի եպիսկոպոս եօթն։

Երապօլիս ունի եպիսկոպոս ութ։

Պարէն ունի եպիսկոպոս իննեւտասն։

Անաւարզայ ունի եպիսկոպոս ինն։

Սելեւկիա ունի եպիսկոպոս քսան եւ չորս։

Դմշխ ունի եպիսկոպոս տասն։

Ամիտա որ է Մելտինի ունի եպիսկոպոս տասն։

Տրապօլիս ունի եպիսկոպոս չորս։

Դամրէժ ունի եպիսկոպոս եօթն։

Համս ունի եպիսկոպոս չորս։

Պերութ ինն։

Երապօլիս որ է Պալպաք Լատիկն (ունի) զՏար, Սամօսատ որ է Ամիտն, Կիրոս, Մարտիրուպօլիս, Մսիս, Ատանա եւ Բանպօլիս։

Առաջին եպիսկոպոսեր որ են փոքր կաթողիկոսք. 1 Խալքիս. 2 Գաւալա. 3 Սելեւկիա ի շամբն է. 4 Նազարէթ. 5 Եսապաթա. 6 Երմանապօլիս. 7 Գաւուզա. 8 Սալամիա. 9 Վարկուսա. 10 Ջրասու. 11 Տանավաղայ։

Մեծ կաթողիկոսք մետրապօլտեր՝ երկոտասան. փոքր կաթողիկոսք՝ մետասան։

Գաւառանքն է. Հռոմայ աթոռն սուրբ Պետրոսի վիճին է, որում ետ Տէր զփականս արքայութեան երկնից եւ իշխանութիւն մեծ. եւ վերագոյն կարգեաց քան զամենայն առաքեալսն թէ՝ զոր կապես յերկրի, եղիցի կապեալ յերկինս. եւ զոր արձակես՝ արձակեալ յերկինս։

Ի սորա հայրապետին առջեւ տանեն խաչ, եւ ի գաւազանի տեղ՝ ճոկան. զի հովուի օրինակ է։

Չորս պատրիարքութեան աթոռ եղաւ յաշխարհի հրամանաւ սուրբ առաքելոցն, զոր յետոյ սուրբ սինհոդոսքն առաւել հաստատեցին. որ է օրինակ չորեքկերպեան աթոռոյ Աստուածութեանն։

Առաջին աթոռն է Երուսաղէմին, յորում էրն Յակոբոս աւետարանիչ։

Յայսոր պատրիարքին առջեւ տանեն գաւազան. ու դատաստանի տեղ կախի ի գլուխն եպիսկոպոսի կնքեռն, որ գուշակէ թէ՝ առաջին եպիսկոպոսութիւնն յԵրուսաղէմ եղաւ. ու այս եպիսկոպոսութեան նշան է։

Երկրորդն Անտիոք է, յորում էրն Մատթէոս աւետարանիչ։

Ի սորա առջեւ տանեն խաչ ձողով, որ գուշակէ թէ՝ զխաչեցեալն Քրիստոս յառաջ յԱնտիոք քարոզեցին։

Երրորդն Կոստանդնուպօլիս է, յորում էրն Յովհաննէս յԵփեսոսէ. նա վասն կայսերութեանն անդ եղաւ աւագութիւնն։

Ի սորա պատրիարքին առջեւ տանեն երեք մեծ մոմ ափխոսկ ի վառ. որ գուշակէ թէ՝ զԵրրորդութիւնն եւ զմի Աստուածութիւնն եւ զբնութիւնն ի յայսոր վիճակին քարոզեցին եւ հաստատեցին սուրբ հարքն ի սուրբ ժողովանսն ի Նիկիա, ի Կոստանդնուպօլիս եւ յԵփեսոս։

Չորրորդն Աղեքսանդրուն է, ուր էրն Մարկոս աւետարանիչ. զոր յետոյ մեծ վարդապետն Աթանասիոս արիական ջանիւ հալածեաց զհերձուածողսն։

Յայսոր առջեւ տանեն գաւազան մէն, զի գաւազանն վարդապետի աստիճան է։

Հայոց կաթողիկոսն հրամանաւ սուրբ հայրապետին Հռոմայ Սեղբեստրոսի եւ պատրիարքին Կոստանդնուպօլսի Մետրոփանոսի, եւ այլ երից պատրիարքացն կամօք եղաւ։

Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչն յաթոռն Թադդէոսի առաքելոյն (կարգեցաւ) կաթողիկոս ամենայն Հայոց։

Ի սորա առջեւ տանեն խաչ ձողով եւ գաւազան. (որ գուշակէ) թէ է եպիսկոպոսապետ եւ վարդապետ։

Հրամանաւ սուրբ Գրիգորի եղաւ սուրբ Յակոբ Մծբնայ հայրապետն, պատրիարք Ասորւոց. զի վասն անուան հայրապետին Յակոբիկք անուանին։

Զոր չորս պատրիարքունքն եւ պապն Հռոմայ ոչ ընդունին բայց միայն Հայք։

Զոր Յոյնք սուրբ Յակոբայ մականուն Յակոբ Պանծալոս ասեն։

Այլ գիտասջիք եղբարք՝ որ երբ կամենան հայրապետքն ժողով առնել վասն հաւատոյ կամ այլ ինչ բանի, նա երբ Երուսաղէմի եպիսկոպոսն չլինայ՝ չէ ընդունած ժողովն այն։

Զի զսուրբ ծննդեան ու զխաչելութեան եւ զյարութեան տնօրինութիւնն ունի. եւ ամենայն ինչ նորա հաստատի։

Թէ եւ ինքն մէն կենայ, նա կարէ տիեզերական ժողով առնել առանց այլ պատրիարքացն եւ պապուն. ու չկարեն հակառակիլ, զի յամենայն ժողովանսն զԵրուսաղէմի եպիսկոպոսն բարձր նստուցանեն։

Զկնի մահուան Գագկայ՝ արքայի Հայոց, եկին յարեւելից որդիք մեծազարմ իշխանին պարոն Ռուբէն եւ պարոն Կոստանդին, ու Աստուծոյ օգնութեամբն ի Մուսլմանաց ու շատ մի ի Հոռմէն մեծ մասն աշխարհիս Կիլիկիոյ (առին), որ էր առաջին բերդ Վահկայն, ի թուին Հայոց 527։

Անուանքն են Պարոնաց եւ թագաւորաց Հայոց։

Պարոն Կոստանդին՝ ամս չորեքտասան։

Պարոն Թորոս՝ իր որդին, ամս քսան ինն։

Պարոն Լեւոն՝ իր եղբայրն՝ ամս տասն։

Յետ այսոր Պեռփերոժէն կայսրըն երեկ, էառ զաշխարհս, ու Ահմատ մելիքն ի հետ. ու երեք տարի խլած կեցաւ ինչվի եկն պարոն Թորոս էառ զՎահկայն, որդի պարոն Լեւոնի։

Պարոն Թորոս՝ որդի Լեւոնի, ամս քսան եւ վեց։

Պարոն Ռուբէն՝ որդի Թորոսի, ամ մի։

Պարոն Մլեհ՝ եղբայր Թորոսի, ամս եօթն։

Պարոն Ռուբէն՝ որդի Ստեփանէի, ամս երկոտասան։

Լեւոն թագաւոր՝ որդի Ստեփանէի, ամս քսան երկու։

Ֆիլիպ թագաւոր՝ ամս չորս։

Հեթում թագաւոր՝ ամս քառասուն եւ հինգ։

Լեւոն թագաւոր՝ ամս ինն եւ տասն։

Պարոն Հեթում՝ ամս ութ։

Սմբատ թագաւոր՝ ամս երկու։

Պարոն Կոստանդին՝ ամ մի։

Չորս տարի միջոց մինչ ի Լեւոն թագաւոր։

Լեւոն թագաւոր՝ ամս երեք։

Օշին թագաւոր՝ ամս երեքտասան։

Լեւոն թագաւոր. պահեսցէ զսա Աստուած ի բարի ամս հարիւր։

Սպարապետքն են Հայոց ի Լեւոն թագաւորէն ընդ այս։

Պարոն Պաղտին։

Պարոն Ապլղարիպ՝ տէր Կուռտաֆոյն։

Կոստանդին՝ աւագ պարոն։

Պարոն Սմբատ գունդստապլ՝ տէր Պապառօնին։

Պարոն Լեւոն՝ իւր որդին։

Պարոն Օշին Սինիջալն։

Պարոն Հեթում՝ Կոռիկոսոյ տէրն։

Պարոն Կոստանդին՝ իւր որդին, տէր Լամբրոնին։

Պարոն Ճուան՝ Սրոյ տիրոջ որդին։

Մարաջախքն են։

Պարոն Վասիլ՝ Վանեռոյն տէրն։

Պարոն Օշին Լամբրոնացին՝ Մառնիշոյ տէրն։

Պարոն Հեթում՝ իւր որդին։

Պարոն Թորոս՝ Սմանայլին տէրն։

Պարոն Սմբատ՝ Պինակին տէրն։

Պարոն Պաղտին Նաղրցի։

Կայսերք Հռոմայ են։

Յուլիոս թագաւորն շինեաց զՀռոմ, որ էր հայր մօրն Աղեքսանդրու Մակեդոնացւոյ. եւ յետ 80 ամաց եմուտ կայսերութիւնն ի Հռոմ։

Անուանք կայսերացն։

Գայիոս՝ ամս 3։

Օգոստոս՝ ամս 56 եւ կէս։

Տիբերիոս՝ ամս 23։

Գայիոս՝ ամս 3։

Կղօդիոս՝ ամս 13։

Ներոն՝ ամս 13։

Վեսպասիանոս՝ ամս 10։

Տիտոս՝ ամս 5։

Դոմետիանոս՝ ամս 15։

Ներուա՝ ամս 3։

Տրայիանոս՝ ամս 19։

Անդրիանոս՝ ամս 21։

Տիտոս՝ ամս 25։

Մարկոս՝ ամս 19։

Կոմոդոս՝ ամս 13։

Եղիոս՝ ամ 1։

Սեւերիոս՝ ամս 18։

Անտոնինոս՝ ամս 4։

Մակրինոս՝ ամս 19։

Աղեքսանդրոս՝ ամս 16։

Մաքսիմինոս՝ ամս 4։

Գորդիանոս՝ ամս 6։

Փիլիպպոս՝ ամ 1։

Դեկիոս՝ ամս 2։

Գաղոս՝ ամս 2։

Վաղերիանոս՝ ամս 15։

Կղօդիոս՝ ամ 1։

Աւրելիանոս՝ ամս 5։

Պրոբոս՝ ամս 6։

Կարոս՝ ամս 2։

Դիոկղետիանոս՝ ամս 20։

Կոստանդիանոս՝ ամս 34։

Կոստաս՝ ամս 35։

Յուլիանոս՝ ամ 1։

Յովիանոս՝ ամիս 6։

Վաղէս՝ ամս 13։

Գրատիանոս՝ ամս 15։

Թէոդոս՝ ամս 16։

Արկադէս՝ ամս 32։

Թէոդոս՝ ամս 37։

Մարկիանոս՝ ամս 15։

Զենոն՝ ամս 16։

Անաստաս՝ ամս 27։

Յուստինոս՝ ամս 9։

Յուստինոս՝ ամս 39։

Տիբերոս՝ ամս 8։

Մօրիկ՝ ամս 23։

Փոկաս՝ ամս 8։

Հերակլէս՝ ամս 31։

Կոստանդին՝ ամիս 4։

Կոստանդին՝ ամս 10։

Յուստինիանոս՝ ամս 5։

Յուստինիանոս՝ ամս 10։

Կոստանդին՝ ամս 20։

Նիկեֆոռ՝ ամս 30։

Արիստոփոր՝ ամս 17։

Լեւոն՝ ամս 6։

Կոստանդին՝ ամս 5։

Տիբերոս՝ ամս 10։

Թէոփիլոս՝ ամս 30։

Միքայէլ՝ ամս 20։

Լեւոն՝ ամս 28։

Ալէքս՝ ամ 1։

Կոստանդին՝ ամս 13։

Ռոմանոս՝ ամս 4։

Նիկեֆոռ՝ ամս 7։

Յովհաննէս Զմշկիկ՝ ամս 5։

Վասիլ յաղթողն՝ ամս 49։

Կոստանդին՝ ամս 4։

Ռոմանոս՝ ամս 3։

Միքայէլ՝ ամս 11։

Կեսարոս՝ ամիսս 5։

Մոնոմախն՝ ամս 13։

Թէօտօռն՝ ամս 2։

Միքայէլ ալեւորն՝ ամիսս 6։

Կոմնենոս՝ ամ 1։

Տուկիծն՝ ամս 8։

Տիոժէնն՝ ամս 4։

Միքայէլն՝ ամս 7։

Վոտոնիատ՝ ամ 1։

Մելեսիանոս՝ ամս 6։

Ալէքսն՝ ամս 36։

Կալօժան՝ ամս 18։

Պեռփերոժէնն՝ ամս 8։

Կիռ Մանիլն՝ ամս 42։

Անդրոնիկէն՝ ամս 30։

Անգելոսն՝ ամս 40։

Լասքարի՝ ամս 21։

Պալիօղն ի թուին 716 նստաւ թագաւոր։

Անդրոնիկէ՝ թոռն սորա, որդի Կիր Ալէքսին, բռնութեամբ տիրեաց թագաւորութեանն. եւ եդ ի բանտ զմեծ հայրն իւր զԱնդրոնիկէն։

Այս եղեւ ի թուին Հայոց 776։

Կոստանդնուպօլսի Պատրիարքերն են յորժամ Կոստանդիանոս հաւատաց մինչ ի չորրորդ ժողովն։

Մետրոփանէս։

Աղէքսանդրոս։

Սուրբ Պօղոս խոստովանողն։

Մակեդոն։

Եւդոքսիոս։

Դիմոփիլիոս։

Նեքտարիոս։

Սուրբ Յոհան Ոսկեբերանն։

Ատտիկոս։

Սիսիս։

Նեստոր։

Մաքսիմիանոս։

Պրոկղ։

Փլաբիանոս։

Անատոլիս։

Սուրբ Գերմանոս։

Ի Հռոմայ շինութենէն մինչ ի մեծն Կոստանդիանոս՝ ամս 514։

Եւ ի Կոստանդիանոս թագաւորէն մինչ ի թուականն Հայոց 779 է ամս 1033. որ է ջամն ի Հռոմայ շինութենէն մինչ ի թուականն 779 ամս 1547։

Ի Քաղկեդոնի ժողովոյն մինչ ի թուականն 779 ամս 860։

Ի թուին Հայոց 63 յարեաւ Մահմետ, եւ մոլորեցոյց զՄսլմանքն։

Էր կայսր յայն ժամանակումն Հերակլէս, եւ կաթողիկոս՝ Տէր Սահակ որ ի Խառան մեռաւ։

Ի յԱդամայ մինչ ի Քրիստոսի ծնունդն ամք 5500։

Ի ծննդենէն Քրիստոսի մինչ ի թուականն 779 ամք 1331. ջամն է յԱդամայ մինչ ի թուականն 779 ամք 6837։

ՅԱդամայ մինչ ի Հայոց թիւն է ամ 6059։

Ի թուէն 779 ջումլի ամք 6838։

Ի ծննդենէն Քրիստոսի մինչ ի Հայոց թիւն է ամք 552։

Ի թուին 772 գնաց Տէր Կոստանդին կաթողիկոսն առ սուլտանն Մսրայ. եւ արար սէր եւ խաղաղութիւն. եւ դարձաւ մեծ պատուով. եւ երետ կաթողիկոսին երեք ձիաւոր այլ, որ ի հոն ծառայ կային, եւ այլ ծառայք ի փոքրագունից, եւ դարձաւ ի Սիս։

Ի թուին 775 ի մայիսի 2 հինգշաբաթի ընդ լոյսն երիտասարդ մի կայր՝ եօթ ամ էր որ կոյր էր երկու աչօք. գնաց անկաւ առջեւ Կուսին Աստուածածնին. եւ լայր զի բժշկեսցի։

Նա ընդ առաւօտն յայտնի երեւեցաւ Աստուածածին, ու կոչէր զնա եւ ասէր «Գրիգո՛ր Գրիգո՛ր՝ է՞ր կու լաս. յորժամ կուրացար դու՝ է՞ր չեկիր առ իս որ բժշկեալ էի զքեզ»։

Եւ նա ասէ «ոչ գիտէի զյարկ քո»։

Եւ եդ սուրբ Կոյսն զձեռն, եւ ճեղքեաց զթարթիչքն. նոր պտուղ չինեաց. եւ կալեալ փոքր չիչ եւ դեղղիր՝ անցոյց զդեղդիրն յաչքն։

Եւ առժամայն բժշկեցաւ, եւ տեսաւ յայտնի զսուրբ Կոյսն ծիրանազգեստ, եւ երկու հրեշտակ առաջի։

Եւ ոմանք որ տեսեալ էին զնա յառաջն թուխակն, եւ այժմ խաժակն եղեւ, եւ ամենայն բնակիչք քաղաքին եւ գաւառին տեսան, եւ գոհութիւն տուին Աստուծոյ օրհնելոյն յաւիտեանս. ամէն։