Read in the reader, with word lookup
Թովմա Արծրունի, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց · 1/4
Եւ ըստ նմանակերպութեան պատկերի իւրոյ, յանձնիշխան կամայական կամարարութեանն ձգեալ պատիւ զնա՝ եւ տէր բոլորակերտ իրողութեանց մակադրեալ զհողանիւթեայ էակս, որպէս ասաց նախամարգարէն Մովսէս. նմանագոյնս ասացեալ եւ թագաւորազնն մարգարէաշնորհն Դաւիթ՝ փառօք եւ պատուովք պսակեցեր զնա, եւ կացուցեր զնա ի վերայ ձեռակերտաց քոց, եւ զամենայն ինչ հնազանդ արարեր ի ներքոյ ոտից նորա։ Եւ ծառայականս պատահիս տուեալ նմա, որ ի վերայ կառուցեալ լուսաւորացդ պարողութիւն երեւելագոյն գոյիցն, ի գործառնութեան կենցաղավարութեան պիտոյից մարդւոյ, ըստ տունջեան եւ գիշերոյ բացակայութեանց գործոց եղանակեալ։ Որպէս ասաց սաղմոսերգուն՝ ի ծագել արեւուն ելանէ մարդ ի գործս իւր, ի վաստակս ձեռաց իւրոց մինչեւ յերեկոյ. եւ Փրկիչն ասաց՝ պա՛րտ է գործել զգործս մինչ աւուր կայ. գայ գիշեր յորում ոչ ոք կարէ գործել։ Համառօտագոյնս ասացից, ամենայն իրողութեանց յօգտութեան մարդկայնոց սոքօք բնաւորեալ ի շարժմունս երկակի լուսաւորօք ժամայեղից, առ ի նշանակ հոլովմանց պարագայց ժամանակագիւտն շրջագայց արշաւանաց, հանդերձ աստեղացդ ճոխագայութեան երկնաչու օդակառոյց ընթացից, ի բացերեւութիւն աւուրց եւ ամսոց բովանդակութեան, ի լրումն տարեաց, ի չափաբերութիւն անհատից մարդկային սեռից, ի գիւտս իմաստից տրամադրութեանց, ի տարբերս թուոց եւ ի բովանդակութիւն ժամանակաց. որով բովանդակեցան բոլորակերպ աշխարհայնոցս սահմանք, ըստ քառից սեռից որակութեանց. ըստ խառնուածոց հակակայիցն շարժմանց, քառիւք երրեկօք արշաւասոյր ի շարժմանցն օդոցն տարբերութեանց. եւ եռակի կացութեամբք եղանակօք կացեալ երրեկօքն յաւուրս յկե, եւ յայսոսիկ քաղաքավարեալք մարդք խնամատարք քաղաքական հանճարագիտութեանց, սակս հնարագիւտ կենաց մարդկան ի պէսպէս իմաստս՝ արք պատուաւորք, ճոխք եւ բարձրագահք, մեծարեալք ի թագաւորաց, երեւելիք եւ ընչաւէտք, որք յայսոքիկ ներակրթեալք՝ եւ ի սոյն զդեգերումնն երկասիրէին։ Եւ զիւրաքանչիւր իրի զժամանակս ի ներքոյ թուոց դրոշմեալ՝ զքանիօնութիւնն կանովնեցին, համահաւաքեալ ի բովանդակութիւն լրման ժամանակաց եօթն հազարեան դարուցն։ Որպէս եւ մեծն Մովսէս Եբրայեցւոցն շարագրօղ եւ աշխարհարարութեանն մարգարէ, որ հմուտ եւ տեղեակ էր եգիպտական հրահանգիցն՝ յերկս աշխատասիրութեանն՝ լուսաւորացդ պարողութեան՝ ի նշանս եւ ի ժամանակս եւ յաւուրս եւ ի տարիս բնաւորեալ յարարչէն ասաց զսոսա։ Եւ ընդ սոքօք դրուագեաց զժամանակս երկրակեաց կենաց մարդկան ի նախնոյն մերոյ սկզբնեալ. Ադամ, ասէ, եկաց ամս մլ եւ ծնաւ զՍէթ, եւ կեցեալ ամս ջլ եւ մեռաւ։ Եւ որք ընդ սովաւ էին տեսակք անընդհատից՝ նոյնպէս մատենագրեաց, եւ զպէսպէս յեղանակս գործառնութեանց մարդկան նովին օրինակաւ ի շարս կանովնեալ։ Գունակ սմին եւ Բերոսոս ոմն եւ Աբիդոնոս Քաղդէացւոց իմաստունք, որք ոչինչ կարի հեռագոյնք ի Մովսէսէ զգիւտ ժամուց եւ ժամանակաց զմարդկայնոց սեռից կենցաղավարութիւնս կանովնադրեալ դրոշմեցին ի մատեանս քաղդէական պատմութեանցն։ Եւ ի սոցունց այլ հետազօտեալ բազում աշխատութեամբ, որ մինչ առ մեզ հասեալ շարագրեցին, թէ ո՛վ ոք ի թագաւորաց աշխարհակալաց՝ ո՛րքան ամս եւ ժամանակս կեցեալ տիրեցին, եւ կամ ո՛վ ոք միւս քան զմիւս առաւելեաց ի հոգաբարձութիւն աշխարհի. եւ զպատերազմաց եւ զխաղաղութեանց կարգս, զյաղթութեանց եւ զպարտութեանց հանդէս, զառաքինեացն եւ զանժուժիցն փորձս, զքաջացն եւ զվատացն զպնդութիւն եւ զլուծութիւն, զարեաց եւ զանարեաց կարծրութիւն եւ զթուլամորթութիւն, զիմաստնոցն եւ զանմտիցն զանհարթութիւն, զհանճարեղիցն եւ զկարճմտացն զանկցորդութիւն, զշինօղաց աշխարհի եւ զնոյն անփոյթարարաց զախորժակ իւրաքանչիւրոց բարուց. թէ ո՛րպէս քաղաքավարեցին, մարմնո՛յ զհետ չոգան, եթէ զհոգւոյ մեծարգի եդին զնախապատուութիւն, եւ վասն երկնաւորականա՛ցն կենաց ցանկ հոգ տարեալ քաղաքավարէին, եթէ ընդ երկիր զքարշումնն առնէին։ Այլ եւ ըստ իւրաքանչիւրոցն ի միմեանց յաջորդելոցն, որք ըստ սեռից տեսակաւ ենթակացեալ, զտիրելն աշխարհաց, եւ որք ըստ պատահմանց ի նոյն ձգեցան պատիւ. եւ այլք որք բռնակալութեան եւ յընչաւետ մթերից յղփացեալ կորզեցին յինքեանս զփառս աշխարհիս։ Եւ զոմանս ի Տեառնէ յայս վեր ելեալ գահակալութիւն, որպէս զԴաւիթ եւ զՅեսու եւ զայլ ոմանս, որ որք մինչ առ մեզ հասեալ։ Զիւրաքանչիւր զանուանս եւ զժամանակս, զզիարդն եւ զորպէսն կանոնեալ սահմանաւ ի ներքոյ թուոց ի գիրս պատմութեանց յօրինեալ դրոշմեցին, ըստ ազգաց ազգաց եւ լեզուացն տարբերութեանց ընդ գրով պարունակեալ ի լրութիւն եկեղեցւոյ զանազան իմաստիւք։ Զի որք զկնի նոցունց ի նոյն վարժս եւ ի գիւտս իմաստից յորդորիցին՝ առանց աշխատութեան դիւրաւ առցեն զխնդիրս հանճարեղագոյնքն եւ ուսումնասէրքն ի մարդկանէ։
Եւ արդ ես՝ սակս որոյ մերս է շարագրութեան յեղանակի խնդիր ի քէն, Գրիգոր Արծրունեաց տէր եւ Վասպուրական իշխան, ընկալեալ ի մեզ զհրաման պատուիրանի քո, զոր ախորժակք փափագելիք զքեզ ստիպեցին՝ ներքադրեալ ի յիշատակարանս մատենից զնախնեացն քոց զազգաբանութիւն եւ զորպիսութիւն, կարգաւ ածել զթիւսն ըստ ծննդոց իւրաքանչիւրոց մինչ առ մեզ զբովանդակութիւնն չափաբերել, եւ որ վասն անցիցն Հայոց ի Տաճկաց զպետութենէն ներգործեցաւ՝ անյապաղ հնազանդութեամբ ըստ հրամանի քո ձեռն ի գործ արկից, եւ ըստ կարի իմում անցից համառօտիւք ընդ կարեւորագոյնսն, եւ որքան ինչ վայելուչքն են՝ եդից ի պատմութեան աստ, առ փոքր ինչ եւ դուզնաքեայ զմնացորդս յիշատակարանացն ի յառաջագոյն եւ ի հին պատմագրացն զմեր զբնիկ տերանց տոհմին Արծրունեաց զիրն եւ զտեղին բացայայտեսցուք ի պատմութեան աստ, զի յայտ յանդիման երեւեսցին արիութիւնք առաքինութեանց ըստ անուանց եւ տեղեաց եւ ժամանակաց։ Եւ խուզեցից զկարեւորագոյնսն խորհրդոց ի խաղացմունս բանիցս կարգադրութեանց, թէ ո՛վ ոք էին, եւ ե՛րբ, եւ յորմէ՛, եւ ու՛ր, եւ զիա՛րդ, եւ ո՛րքան, եւ ո՛րպիսիք, եւ որո՛վք յեղանակօք քաղաքավարեցին, եւ յո՛ր պէտս հանդիսացան։ Եւ վասն պատերազմաց եւ յաղթութեանց, եւ թէ յաղթեցին կամ յաղթեցան. եւ զկէսս որ վասն այլոց ինչ իրաց հանդիսանալ հաճոյացան յօգուտ եւ ի շահ մատակարարեալ անձանց եւ ընկերացն։ Եւ որ ինչ ընդ այսոքիւք պատկանին ստորոգութիւնք զրուցատրութեանց՝ համառօտեսցուք ի մատեանս յայսոսիկ, ըստ կարի մերում օժանդակեալ ի գրոց հնագէտ պատմութեանց մարգարէականաց եւ նորոց վարդապետաց եկեղեցւոյ Քրիստոսի, եւ արտաքին վիպապատմացն աշխատասէր եւ մտահարուստ արանց, որք դայեակաբար յանձանձեցին մեզ յետոյ հետեւելոցս զառողջ եւ զառանց խարդախութեան ճաշակս համեղագոյն եւ կարեւորագոյն կերակրոցն՝ յարբունս կատարեալ գիտութեանն տանել հասուցանել զուսումնասէրն եւ զերկիւղածագոյնն Աստուծոյ, զհանճարեղսն եւ զիմաստունսն, զնախանձաւորս լաւագոյն եւ մնացական ընչաւէտութեանն եւ որ անդ է աշխարհն։ Զորս եւ աստ ի յայսմ պատմութեան արտայայտեցից քեզ, քաջդ բանասիրաց, զնոցայն որ վասն Քրիստոսի պատերազմեալ զբարիոք պատերազմ, եւ յաղթանակ կանգնեցին ի վերայ երկրի մինչեւ յերկինս։ Որոց աղօթիւք տացէ ինձ Տէր զուղղորդ եւ զճշմարտութեամբ զբանն գրել ի մատեանս յայս, առաջնորդութեամբ Հոգւոյն սրբոյ, խորհրդովն Քրիստոսի, ի հաճոյս քեզ եւ նմանեաց քոց։ Ողջ լերուք ի Տէր Քրիստոս։ Ամեն։
Դպրութիւն Առաջին Գլուխ
[Ա]
Եւ զի ժ ազգացն շարք առանց ստութեան կան գրեալ յամենայն մատենադարս՝ յերկրորդն հարկ է մեզ զոճն կանոնել, որ յետ Նոյի եւ անդր ազգացն բաժանմունք յառաջ խաղան, ըստ ցեղից ցեղից ի կարգ անկեալ աշխարհաբաժին ցեղակարգութեամբ. եւ ի մէջ առից, թէ ըստ բազմաշուրթն լեզուացն յետ աշտարակաշինութեանն, յորմէ՛ ցեղէ էառ աճել սերունդք Արծրունեաց տոհմին. եւ զի հաւասարութիւն երից ազգացն, այսինքն որդւոցն Նոյի, կարգաւ կանոնեալ դրոշմեալ կան յոլովից գիրս՝ ոչ է մեզ հարկաւոր զնոյն երկայնաբանութեամբ երկրորդել։
Եւ արդ ըստ Եւսեբեա բազմայեղ յեղանակաց խուզմանցն եւ ըստ Ափրիկանոսի հաւատարմաբանութեանն եւ ըստ Մովսէսի քերթողի՝ նախ ի մէջ առից զորպիսութիւն ազգացն բաժանմանցն գրել։ Եւ անդէն զտարակարծելի գիւտիցն յոյս երկբայութեան՝ յայլոց քննողական աշխատութեանց եդից առ ընթեր թելադրութեամբ. զի անտի եւ անտի ի բաց կացցեն տարակուսական մտածութեանց ծուփս խորհրդոց ի քումմէ հանճարեղ խոհականալիր բանգիտութենէ։ Եւ արդ ունի պատմութիւնս այսպէս։
Նոյ ծնանի երիս որդիս, զԶրուան եւ զՏիտան եւ զՅապիտոսթէ, որ են Սեմ, Քամ եւ Յաբէթ։ Սեմ ծնանի զԵղամ եւ զԱսուր եւ զԱրփաքսաթ եւ զԱրամ եւ զՂուդ։ Ասուր շինէ զՆինոս քաղաք, որ է Նինուէ, որ կոչի առաջին Ասորիք։
Իսկ Նեբրովթ ի Քամա շինէ զԲաբելոն առաջին քաղաք, եւ առաջին թագաւորէ ի վերայ երկրի։ Եւ քանզի էր Բաբելոն վիճակեալ Սեմա՝ եւ բռնազբօսութեամբ Նեբրովթ յինքն գրաւէ, եւ հաստատէ անդ զթագավորութիւնն Եթովպացւոց։ Իսկ Ասուր որդի Սեմա զՆինուէ շինէ առաջին քաղաք Ասորւոց թագաւորութեանն։
Արդ զիա՞րդ յետ բազում ժամանակաց զՆինոս ասեն շինել զՆինուէ, զայրն Շամիրամայ, որ ծնաւ զՆինուաս. յորոց աճմամբ յառաջանայ կարգն եւ գայ հասանէ ի Սենեքերիմ արքայ, առ Եզեկիայիւ Եբրայեցւոցն առաջնորդաւ եւ առ մերովն Հարամայիւ։ Ոչ վարկպարազի, որպէս ինձ թուի, ի ճախ է զանց առնել զխնդրոյս այսորիկ զպատճառն, բովանդակաբար բացայայտել զհաւատարիմն գրել, թէ արդեօք Ասուր, որ զՆինուէ շինեաց, հաւ Նինոսի՞ իցէ ի ծննդոց Սեմայ, ուստի Նեբրովթ, կամ թէ արդեօք ազգն Արծրունեաց Սեմա՞յ սերունդք իցեն, թէ Քամայ ի Նեբրովթայ։ Քանզի որպէս գրեցաւն՝ Ասուր ի Սեմայ շինէ զՆինուէ, եւ Սենեքերիմ պայազատաբար թագաւորէ ի Նինուէ, եւ ասի Ասորոց թագաւոր։ Հաւաստիս այս մեզ Եւսեբիոս Կեսարացի, Յուլիանոս Աղիկառնացի՝ ստուգաբանեն զթագաւորս Ասորոց ի զաւակէ Սեմայ զաճմունս առնել, որպէս ի կանոնեալ սահմանէն իմանալ։ Եւ ունի պատմութիւնն այսպէս. Տիտան բռնացեալ ի վերայ Զրուանայ՝ առնու զԲաբելոն եւ շինէ քաղաք թագաւորութեան իւրոյ անդ, որ էր հինգերորդ Զրուանն Քսիսութրեա։
Իսկ Ասուր երրորդ ի Սեմայ՝ առաջին շինէ զՆինուէ. եւ Նինոս տասներորդ ի Սեմայ եւ ի Քամայ. եւ է Նինուէ իսկապէս վիճակ Սեմայ, եւ Նինոս ի զաւակէ Քամայ ըստ Արիսդոնեա Քաղդէացւոյ եւ ըստ Եւսեբեա Կեսարացւոյ եւ ըստ Մովսէսի Խորենացւոյ եւ ըստ Յուլիանու Աղիկառնացւոյ ստուգաբանի։ Եւ քանզի առեալ էր Կռոնեայ իւր կին զՌեա յազգէ Զրուանայ, եւ յինքն գրաւեալ զթագաւորութիւնն՝ եւ ոչ զոք թուլացուցանէր թագաւորել Զրուանայ, դաշնաւորել երդմամբ՝ մինչեւ որ ի կնոջէն Ըռեա որ ի Զրուանայ զարմիցն էր ծնեալ արու՝ անդէն ի ծննդեանն սատակէր. բայց միայն մանուկ մի Դիոս անուն, զոր գաղտաբար ապրեցոյց մայրն, որպէս յետ բազում ժամանակաց զՄովսէս ի յԵգիպտոս, եւ անտի եւ անդ ոչ ոք զօրէր Զրուանայ թագաւորել. բայց միայն կին մի անուանի Դիոնիսեայ, հարստայեղց վավաշոտ հոմանի բարուք. սա անուանէ զանուն իւր ըստ անուան հաւոյն իւրոյ Սեմայ՝ Սեմիրամ. որ ըստ սիւղաբայիցն ի հայկական լեզուէ Շամիրամ ձայնաւորի։ Առ սա յանգուցեալ Բելեանն Նինոս առնու իւր կնութեան, զի Շեմիրամն ամրանայր ի բնիկ իւրեանց քաղաքին Նինուէ, եւ մտանէ Նինոս ի համար Ասորեստանեայց թագաւորաց ընդ կնոջ իւրոյ Շեմիրամայ. քանզի ոչ էր օրէն թագաւորացն եւ օրինադրացն զկանանց ազգի թիւ ազգաբանութեան շարել, բայց միայն ըստ ժամանակագրութեանն կանոնի, որպէս եւ յԻսրայէլի զԳոթողիայ, եւ յԵգիպտոս զԿղէոպատրեայ դուստր Պտղոմեայ Դիոնիսեայ։ Նա եւս ծանօթագոյն քեզ գրեմ, զՓրկչին մերոյ Տեառն Յիսուսի Քրիստոսի զըստ մարմնոյ ազգաբանութիւնն գրելով Աւետարանիչն Մատթէոս՝ եւ թուէ մի ըստ միոջէ, սկսեալ յԱբրահամէ եւ գայ անցանէ մինչ ի Յովսէփ, եւ լռէ վասն Մարեմայ զազգաբանելն։ Եւ քանզի ոչինչ հաղորդութիւն ունէր Յովսէփ առ ծնունդն Քրիստոսի՝ մտանէ յազգահամարն փոխանակ Մարիամու կնոջ իւրոյ զոր վերագոյնն գրեցի. զի ոչ էր օրէն զկանանց ազգի թիւ ազգաբանութեան շարակարգել։ Նոյն գունակ եւ զՂուկա ազգաբանութիւնն գտցես շարածեալ ի վերջէ յառաջ, եւ ասէր որպէս կարծէր զՅիսուսէ՝ ի Յովսեփայ ի Յակովբայ ի Հեղեայ, եւ ապա մի ըստ միոջէքն։ Այսպէս եւ Շամիրամ կին, ի յազգէն Սեմայ, թագաւորէ Նինոսիւ արամբ իւրով ի վերայ Ասորեստանի պայազատաբար, ընդ վզեալ ի վերայ Նինոսի, որպէս թէ եկեալ պանդխտաբար մտանել ի թագաւորութիւն Շամիրամայ ի Սեմայ։ Յաւել եւ զինչ գրեալն է զվավաշոտ ցանկասիրութեամբ թեւակոխել։ Բայց որպէս բացայայտեցաւ՝ Շամիրամ սեպհականեալ թագաւորէ յազգէ Ասուրա ի Սեմայ Ասորեստանի բնիկ իւրեանց տէրութեանն, եւ պայազատեալ մի ըստ միոջէ մինչ ի Թոնոս Կոնկողեռոս, որ յետ ձը ամի Սենեքերիմ յառաջանայ ի գահ հայրենի իւրոյ թագաւորութեանն մեծաւ զօրութեամբ, եւ առնու զԲաբելոն, եւ շինէ զՏարսոն ի ձեւ Բաբելոնի, գետոյ ընդ մէջ անցանելոյ որպէս խոնարհագոյն մասնաւորաբար գրեմ։ Որ ապա յետ սպանմանն Սենեքերիմայ յորդւոց իւրոց՝ բուռն գնդաւ Ադրամելէք եւ Սանասար գան մտանեն ի լեառն Սիմ, որ յանուն հաւոյն իւրոյ Սեմայ անուանեալ էր լեառնն։ Որպէս եւ պարսկային ձայնին ի Զրուանն անուն զԶարուանդն անուանեն։ Եւ եղեալ նոցա ի Սիմ լերին մինչ ի Տիգրանն Հայկազնեաց։ Բայց քանզի աւերեալ էր զՆինուէ Նաբրովթայ ի բռնանալն ի վերայ Սեմեացն, եւ զԲաբելոն փոխանակ նորա շինեալ՝ ի թագաւորելն Նինոսի առնու զԲաբիլոն եւ շինէ զՆինուէ, եւ փոխէ անդ զթագաւորութիւնն Ասորեստանի։ Դարձեալ քանզի Մեստրիմ ի Քամայ ըստ բաժանման ազգին եւ աշխարհին, շինէ զԵգիպտոս եւ անդ հարստանան ազգապետաբար, եւ առանձին թագաւորեն Ասորեստանեայքն՝ ի կանոնի անդ գտցես զՆինոս եւ զՇամիրամ եւ զԱբրահամ եւ զվեշտասաներորդ հարստութիւն Եգիպտացւոց, եւ ի չորրորդ դպրութեանն Յուլիանու Աղիկառնացւոյ, որպէս եւ ի չորրորդ դպրութեանն Մովսէսի։
Իսկ Նինոս եւ Շամիրամ տիրեն Ասիացւոց եւ Եգիպտացւոց հարկապահանջ հնազանդութեամբ, այլ ոչ զազգին ի բաց բառնալով զպայազատութիւն աշխարհին։ Զայս սակաւուք ի մասնէ գրեցի ճանաչել միայն զազգս։
Եւ արդ քանզի կարգ բանիցս էած զմեզ առ այս խնդիր՝ պարտ է նախ գիտել թէ որո՛վ օրինակաւ Քաղդէացւոցն մատենագրութիւնք զթիւ նահապետացն տասամբք համարին թուով ըստ աստուածահրաման գրոցս, իսկ զանուանս նոցա այլափոխ ասելով զատանին։ Նոյնպէս եւ զպայման ժամանակացն յանբաւ բիւրս ամաց ձգեն, որ ոչ եւ ըստ միոյ յեղանակի հաւաստանայ առ ի ցուցումն, ոչ արեգական բերմամբ ի նոյն կէտ ամսոց եւ աւուրց եւ ըստ չորից փոխմանց առ ի յեղումն ժամանակի տարւոյն, այլ եւ ոչ ըստ լուսնական լրութեանն եւ սուզականութեան։ Քանզի թէպէտ եւ անվաւեր ի նոցանէ գրեցեալքն ասացան՝ այլ բազում ինչ եւ առ ճշմարիտն ստուերաբանեն, եւ նախ նոքա եղեն գտակք գրոց, թէ եւ Յոյնք համարին Պտղոմէիւ պարծիլ՝ երբեմն ի հաւաքումն միահամուռն մատենից ազգաց ազգաց, եւ յեղուլ ի լեզու յոյն. այլ այսոքիկ փոյթք յօժարութեան առ ի յայլոց ասացելոց նախագունից տեղեկութիւն, եւ ոչ ինքեամբ եւ կամ նովաւ գտանել զհնարս գիւտի գրոց, թէպէտ եւ յառաջ քան զնա, այլ ոչ թէ եւ քան զԲաբելացւոցն իրս, զոր ոչ միայն Յոյնք՝ այլ եւ այլ ազգք ոչ երեւին այսուիկ նախկինք. քանզի Յունաց հուսկ երբեմն յետոյ գտաւ գիր ի Կադմեա յումեմնէ Փիւնիկեցւոյ։ Եւ զի առ այսոսիկ փոյթ եղեւ մեզ քննասիրութեամբ լինել հասու եւ ոչ զանց առնել՝ աստանօր պարտ է սակաւիկ մի յապաղումն տալ պատմութեանս. զի եւ աստուածատուր ասացելովքն թեւակոխեսցուք յարտաքնոցն վէպս, եւ ապա յառաջիկայիցն եկեսցուք տեսութիւն։
Տնկեաց, ասէ, Աստուած զդրախտն յԵդեմ ընդ արեւելս. այսինքն յերկրի յարեւելս, զորոյ չունի բան ասել անդր եւս քան զնա յարեւելս ունել բնակութիւն մարդկան. որով իցէ ասել արեւմտական զդրախտն կամ ի միջոցի ուրեք. եւ զանբաւութիւն մեծութեանն յայտ առնէ սաստկութիւն յորդահոս աղբերն, որ արբուցանելով զդրախտն ընկղմի ընդ երկրաւ, եւ չորեքվտակեան անյաղթ եւ զօրաւոր գետովք ելանէ յաներեւելոյն յերեւելի աշխարհս։ Իսկ զգերազանցութիւն գեղեցկութեանն ո¯ր բերան բաւեսցէ ասել բան մարդկային, միանգամայն եւ զաստուածագործ տնկոցն հեշտալի տեսութիւն. եւ անհասական իմն շնորհիւ փառօք եւ պատուով պսակեալ զմարդն իշխանական ճոխութեամբ՝ վայելեցուցանէ դրախտին, տալով նմա բազմամեայ կենաց սահման իբրեւ զմի օր, ոչ պիտոյացեալ եկամուտ լուսոյ, որով նսեմասցի առ ի հասանել երեկոյին, ոչ ապաժամանութիւն արեգական առ ի մերժել զմութ գիշերի լուսազգեստ ստեղծուածոյն, որ յետ առաջնոցն կարգի եւ դասու՝ զերկրորդն փոխանորդեցաւ վիճակ, ոչ կերակուր հոսանուտ առ ի լրութիւն տարաբարձ ունակութեանց անապականին, որ դոյզն ինչ փոքրագոյն քան զհրեշտակս գոլ. եւ զի ասէ՝ գործել եւ պահել՝ ոչ իբր ի լիութիւն ամենակատար դրախտին կամ պահպանութիւն ի վնասակարաց, այլ ահա գործել զարդարութիւն եւ պահել զպատուերն ասացեալ նմա. զի սակաւաջան նպաստաւորութեամբն իբրեւ ընծայաբեր արար լինելով, եւ այնր աղագաւ յեւս բարձրագոյնսն ձգեսցի ըստ ասացելումն՝ ի սակաւուն հաւատարիմ լինելով՝ ոչ այնմ եւ եթ տիրեսցէ տնկոյն, այլ եւ բազմերջանիկ երկնայնոցն հասցէ կենաց։
Իսկ նա ի հրապոյրս ապստամբ վիշապին ելեալ, որ բազմախարդախ չարութեամբն եհեղ առատութեամբ զդառնութիւն խրատոյն յունկն կնոջն անզգամի։ Որով ընթադրեալ զսիրողական երախտիս Արարչին, միանգամայն եւ զպատուէրն՝ առ սպանօղն հատուածեցաւ, զոր ի դէպ է այժմ ասել նենգաւոր գոլ եւ անմիտ. ոչ շատացաւ ինքեան ծնելութեամբն առ ի զմայլումն հրաժարել ի կերակրոյ, այլ եւ աստուածականն ցանկացաւ փառաց, կորզել ապարասանութեամբ յինքեան եւ զպատիւ Արարչին, որով փորձիւ եւ հրապուրիչն նորա բանսարկուն ախտացաւ։ Այլ եւ նախապատիւ եւս քան զայրն յաստուածականին լինել կնոջն նախայարձակ ճաշակմամբն։ Աւա¯ղ խարդախագունին այնորիկ խորհրդոյ եւ յիմարական մտաբերութեանն, որով անգիտացեալ զհողանիւթեայ իւր զանգուած՝ յահաւորէն Աստուծոյ եւ յարարչէն խորհեցաւ թիկունս դարձուցանել, որ ամենատես ակնարկութեամբ ստորիջեալ ի խնդիր կորուսելոյն հեզագնաց գարշապարօք՝ ընդելականս նմա գուշակէր գալուստ, ընտանեգոյնս եւս ձայնիւ կոչելով՝ ու¯ր ես Ադամ, աւաղականս նմա գորովալիր զանկումնն, թերեւս ինքեամբ իսկ զօգտակարօքն տածիցի։
Իսկ նա անդէն եւ անդ հերքեալ ապաժաման առ ուղղակի տեսութիւն մեղանաց՝ առ Աստուած վերաբերէ զպատճառն, ասէ՝ կինս զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի եւ կերայ. եւ թէ Ադամ առ նմանն իւր եւ օգնական զայսոսիկ՝ զի՞նչ ի դէպ իցէ կնոջն անմեղադրելի գոլ՝ օձին պատճառել, որ եւս վատթարագոյն քան զանասունն լինիցի։ Ուստի եւ ըստ կարգի մեղանացն՝ եւ դժուարինք անիծիցն հետեւին, նախ օձին եւ ապա կնոջն։ Իսկ եթէ մշակն մեղաց եւ անդրանիկն ամենայն չարեաց, որ ի յօձն բունեալ ոչ անիծաւ, որպիսիս ուսուցանէ վնասապարտութիւն օձին առ ի պատժականութեանն գտանել պարտաւորութիւն, որ ոչ յընքենէ միայն, այլ մանաւանդ ի գտողէն չարեաց։ Առ որս ասեմք՝ եթէ ըստ ամենայն յեղանակի անբոյժն ի բարւոյ, ո՛չ մի ինչ ո՛չ ունի մասն ազնիւ՝ թէ ասիցէ ոք անիծիւք ի բաց բառնալ. նա եւ կենդանականն որ ի նմա՝ ոչ ի բարի ինչ, այլ զի անհրաժեշտ չարին կալով անմահականս չարչարեսցի։ Զոր բան եւ վասն օձին սքանչելապէս ուսուցանէ Փիլոն Աղէքսանդրացի՝ յառաջ քան զդրժանացն դիպուածս՝ յոլովութիւն իմաստից ունել ամենայն շնչականաց. այլ եւ մարդոյն եւս յստակագոյնս տեսանել զիւրաքանչիւրոցն ի նոցանէ մտածութիւն. յետուստ երբեմն գտանէր ի ձեռն անիծիցն իմացեալք երկոքին. մասնաւոր ինչ մարգարէական ոգւով եղելում ի մարդն օժնդակ խորհրդածութեան արծարծել անդրէն ի ձեռն ապաշաւանացն զվրիպանացն կորուստ. ըստ այսմիկ եւ այլոց կենդանեացն զգայականօքն եւ թէ ունայնացելովք առ ի դոյզն ինչ զգուշաւորականս։
Եւ եհան արձակեաց զնա Տէր Աստուած ի դրախտէն փափկութեան՝ գործել զերկիր ուստի առաւ։ Եւ ապա զի՞նչ առ այսոսիկ առցուք ի մէջ զողբերգութեան բերումն ի հառաչանս, որով զաստուածերանն լքեալ զերկիր՝ զախտականս զայս եւ տաժանելիս փոխանորդեաց վիճակ, անբժշկական եւ ողորմելի յեղափոխմամբ. ըստ պատկերին Աստուծոյ ստուերացեալ բարձրացեալն՝ նուաստացաւ, անմահից կենաց հաղորդն՝ ի ձեռն անիծիցն հողացաւ, ի տէրութիւն կարգեալն՝ բազմադիմի չարիւք վարատեալ, եւ ծառայ ախտից եղեւ, ինքեան եւ որոց յետ իւր թողլով ժառանգութիւնս որդւոց կեանս վշտագինս հանդերձ մահուամբ, եւ ծննդականութիւնս տրտմութեամբ։ Զոր պարտ էր աստանօր յոլովագունիւք ոմամբք աւաղականօք ընդ ողբակիցս՝ եւ զմարգարէականն առնուլ ի ձայնարկութիւն, «մարդ ի պատուի էր եւ ոչ իմացաւ, հաւասարեաց անասնոց անբանից եւ նմանեաց նոցաե։
Յետ այսորիկ եմուտ Ադամ առ Եւա կին իւր, եւ յղացաւ եւ ծնաւ զԿայէն, եւ ասէ զնա Ստացուած, թէ եւ Աստուծով՝ այլ ոչ արժանաժառանգ. եւ յաւել ծնանել զեղբայրն նորա զՀաբէլ. եւ կանխածան իմն ոգւովն Աստուծոյ ասէ զնա գոլ որդիս, զի զմահուն սպառնացեալ հօրն պատուհաս՝ աչօք իւրովք տեսցէ, եւ զինքն կերպագրեալ յորդին իւր սպանեալ ի Կայենէ։ Իսկ ասելն՝ ամենայն որ սպանանէ զԿայէն՝ եօթն վրէժս լուծցէ, եօ՞թն արդեօք իցեն մեղանացն պարտիք, եթէ ըստ յաւելուածոյ սաստից իմասցին ասացեալքն Աստուծոյ, որ ի բնաւին արդարադատութիւն բնաւորեալ՝ եւ ողորմութեանն ընդ նմին լինիցի լծակից. եւ զայսոսիկ թէ բարիոք ումեք թուեսցի տեսցուք. զի եւ եօթամբք իսկ շարագրեալ չարիւք ժանդացաւ վիրագն այն ի վնաս, թէ եւ միատեսակ երեւեսցի.
Նախ առաջին՝ զի յետ աւուրց ինչ, իբր անագան իմն այլ ո՛չ նախապատիւ եւ կարեւոր. եւ զայն արատաւոր, այլ ոչ անարատ՝ երեւի յասացելոցն՝ եթէ ուղիղ մատուցանես եւ ուղիղ ոչ բաժանես՝ մեղար։ Դարձեալ եւ յընդիմակէն՝ ած եւ Աբէլ ի յանդրանկացն եւ ի պարարտիցն։
Երկրորդ՝ չարասէր եւ աներկիւղ նախանձուցն բարք, եթէ ընդէ՞ր ոչ եւ նորայն ըստ նմին օրինակի եղեւ արատաձգեալ յԱստուծոյ։
Երրորդ՝ խժաբար նենգութիւնն, զոր անփրկանակ ի ծնօղացն մեկուսի տարեալ սպան տարապարտ։
Չորրորդ՝ զի զեղբայր եւ ոչ զօտար ոք, զոր ոչ երկիւղն Աստուծոյ եւ ոչ գութ բնութեան մեղկացոյց լքմամբ զձեռս արիւնարբու գազանին։
Հինգերորդ՝ զի զծնօղսն անհնարին դառնութեամբ նոր սգովն ելից։
Վեցերորդ՝ զի խաւարաւ չարեացն պատրուակեալ զոգին, մինչեւ զԱստուած եւս անգէտ կարծելով՝ լրբենի երեսօք պատասխանէր, հարցեալ ցնա «ո՞ւր է Աբէլ եղբայր քոե՝ ասէ «չգիտեմ, միթէ պահապա՞ն իցեմ եղբօրն իմոյե։
Եօթներորդ՝ զի զվարկ փոխարինին լուեալ ի Տեառնէ՝ ոչ զարհուրեցաւ վերադարձիլ արտասուօք ի ջնջումն մեղացն. այլ եւ զվճիռ պատուհասին իւրովն կնքէր բերանով. եւ ելեալ յերեսացն Տեառն՝ սնոտի տաժանմամբ շինէր քաղաք, չհամարեալն յազգս զղջալից եւ արդարաքարոզ նահապետացն։
Եւ լեալ Ադամ ամաց մլ ծնաւ զՍէթ, որ ի նախկին բարբառոյ անտի թարգմանի Արբումն։ Զոր Փիլոն Աղէքսանդրացի փիլիսոփոս եւ վարդապետ հնոյն՝ Ջրարբի ասէ, թերեւս զսննդականութեան եւ զաճողական բազմամարդութեանն պատճառ նշանակեալ յառաջատես հայրն. քանզի էին Ադամայ եւ այլ ուստերք եւ դստերք բազումք, այլ ոչ արժանաժառանգք պայազատութեան աշխարհահայր լինելոյ. զի սմա եւ եթ յաւելու ասել, եթէ ծնաւ ըստ կերպարանաց իւրոց, եւ ըստ պատկերի իւրոյ։ Եւ դարձեալ՝ եթէ յարոյց ինձ Աստուած զաւակ այլ՝ փոխանակ Հաբէլի զոր սպան Կայէն։
Եւ Սէթ լեալ ամաց մե ծնանի զԵնովս. նա յուսացաւ կոչել զանուն Աստուծոյ։ Եւ որո՞վ օրինակաւ թեւացեալ քաջալերեցաւ առ այս. զի եւ ի հօրէ իւրմէ ուսաւ՝ որդւոյն Սէթայ որդիս Աստուծոյ կոչիլ. որում պատուէր տուաւ չխառնակել յանիծեալ զաւակն Կայէնի. այսոքիւք ծանուցեալ զպատիւ խնամոցն Աստուծոյ՝ եւս յորդորագոյնս յուսացաւ կոչել այցելու ինքեան զԱստուած
Ենովս լեալ ամաց ճղ ծնաւ զԿայիանան։ Կայիանան լեալ ամաց ճհ ծնաւ զՄաղաղայէլ։ Եւ ի սորա հարիւր եւ երեսուն եւ հինգերորդ ամին վախճանեցաւ նախահայրն Ադամ, կեցեալ ամս ջլ. վասն որոյ զերկայնութիւն կենաց տալով նահապետացն Աստուծոյ՝ յանդիման դրախտին բնակեցուցանէր, ուսուցանելով՝ ի ձեռն ապաշաւանաց ի նոյն վերադարձիլ կեանս. եւ ոչ նոցա միայն՝ այլ եւ ընդհանուր մարդկութեան լինել օրինակ արդարութեան եւ ժուժկալութեան. մտօք սրտի գիտել զերկիւղն Աստուծոյ, կարգել եւ օրէնս բնութեան ի մարդիկ. զի զոր անձանց՝ զնոյն եւ այլոց գիտասցեն հրաժարել ի զօշոտութենէն, որ առաջնոյ անկմանն եղեւ պատճառս, որ կարծիւք յիմարութեան աստուածանալ կամեցաւ։ Եւ զի զսրբոցն իսկ ասացից բանս. եթէ զիարդ ամենեքեան սուրբքն որպէս ժառանգութիւն իմն հայրենի ընկալեալ այնպէս պատահեսցին հարք որդւոց աւանդելով զպահոցն պէտս. ուստի եւ մեզ կարգաւորութիւն փոփոխմանց պահեցաւ ստացուածս այս։ Եւ այլովք եւս յոլովիւք բազումս է ասել վասն աշխարհալից նահապետացն։ Այլ այժմիկ ի կարգ բանին երթիցուք։
Մաղաղիէլ լեալ ամաց ճկե–ից ծնանի զՅարէդ։ Յարէդ լեալ ամաց ճկբ ծնանի զՅենովք, որ զծայրագոյն շնորհացն Աստուծոյ առեալ պարգեւս՝ կենդանւոյն ի կարգս անմահիցն փոխանորդեաց վերագրիլ, որ եւ յառաջ քան զփոխիլն ծանոյց զհամաջինջ բարկութիւն Աստուծոյ խոտորեալ ազգին եւ որդւոցն անհնազանդից, որ ոչ առին ի միտ լսել զպատուէր սրբոց նախահարցն։ Զոր վկայէ ոմն ի սրբոցն, թէ Մարգարէացաւ ութերորդն յԱդամայ Ենովք եւ ասէ, «Ահաւասիկ եկն Տէր բիւրովք հրեշտակօք առնել դատաստան ըստ ամենայնի, եւ յանդիմանել զամենայն ամբարիշտս վասն գործոց իւրեանց զոր ամբարշտեցանե։ Աստանօր եւ զհայհոյական բարսն նշանակէ, եւ վասն ամենայն խիստ բանից զոր խօսեցան զնմանէ մեղաւորք եւ ամբարիշտք։ Եւ զի զթիւ եօթներորդիս յաւելուածով ասաց ութս լինել՝ թուի ինձ թէ եւ զարդարն Հաբէլ ի սոյն շարակարգի կարգեալ համարեցաւ. իսկ եթէ ընդէ՞ր ոչ ի ծննդաբանութեան՝ վասն զի ոչ իսկ ունէր զաւակ Հաբէլ։
Արդ Ենովք լեալ ամաց ճկե ծնանի զՄաթուսաղայ, եւ կեցեալ առ նովաւ ամս մ՝ փոխեցաւ յանմահութիւն յամին լգ Ղամէքայ։
Մաթուսաղայ լեալ ամաց ճկե ծնանի զՂամէք։ Ղամէք լեալ ամաց ճձը ծնանի զՆոյ, եւ կեցեալ առ նովաւ ամս շկե, մինչեւ ի հանդերձել տապանին։ Նոյ էր ամաց շ, յորժամ առ հրաման որդւոքն կազմել զտապանն։
Աստանօր լաւագոյնս իմն աստուածայինն Մովսէս գրէ ի բերանոյ Աստուծոյ զյաճախութիւն ամբաստանութեան ամբարշտելոցն, ըստ իւրաքանչիւրոցն եւ զվնասն նշանակելով։ Քանզի տեսեալ, ասէ, որդւոցն Աստուծոյ զդստերսն մարդկան զի գեղեցիկ էին՝ առին իւրեանց կանայս յամենեցունց զոր ընտրեցին։ Որոց տուաւ պատուէր՝ հեռանալ յայնցանէ. որով զեղծագործ ապականութիւն նոցա յայտ առնէ, յուսակորոյս յայնմանէ, որ զպատիւ սիրոյ եցոյց ի նոսա՝ որդիս իւր ասելով, այսր անդր կորզեալ զկարգ բնութեան առ ի յընդդէմս հրամանին Աստուծոյ դիմագրաւեալք, միանգամայն եւ զերկիր զազրացեալ ի բազմադէմ չարեացն գործելոցն ի նմա։ Քանզի ասէ՝ բազմացան չարիք մարդկան ի վերայ երկրի, եւ ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս։ Եւ դարձեալ՝ ետես Տէր Աստուած զերկիր եւ էր ապականեալ. զի ապականեաց ամենայն մարմին զճանապարհս իւր ի վերայ երկրի. ոչ եւս զբանականաց բերելով խորհուրդս, այլ իբրեւ երամակք վայրենիք վայրայածեալք անկարգութեամբ եւ պէս պէս անառակութեամբք, ի յաղթանդամութիւն ապաստանեալք, եւ ապարասանք հպարտացեալք ի զօրութիւն բազկի. բնաւ եւ ոչ մի ինչ փոյթ ունելով ի դիպաւորագոյնսն առաւել քան թէ ի վատթարագոյնսն։
Եւ ստրջացաւ Աստուած քանզի արար զմարդն։
Եւ մտախորհ եղեւ ի սրտի իւրում, այն որ յստակագոյնս գիտէ եւ տեսանէ զամենայն, յառաջ քան զլինել իւրեանց. այլ ի մարդկապէս բարբառոյ աստի ցուցանէ ի հրաժարականն ի սպառ վախճան։ Որով ետ հրաման արդարոյն կազմել զտապանն ի գուշակումն անօրինաց կորստեանն։
Լո՛ւր եւ զարմացի՛ր եւ աստանօր եւս առաւել, եթէ զիա՞րդ ողորմութիւն բարերարին՝ արդարադատ բարկութեաննյաղթէր, որ առ ժամեայ սպառնացեալ պատուհասիւն ի հարիւրամեայ ձգէր ժամանակս ներողութեամբ։ Այլ եւ տեսութիւնք եւս յայնս սաստկագինք եւ նորանշանք. զոր եւ սուրբքն ասեն, եթէ ձայն դակուացն եւ բախումն խմբիցն առ ի հեղուսել զփայտսն՝ այնպէս իբրեւ յորոտման ամպոյ յամենեցունց հնչէր լսելիս, ի մօտաւորս եւ ի հեռաւորս, առ ի յերկիւղ եւ ի զգուշութիւն անզգամ ազգին, թերեւս դարձցին եւ կեցցեն. իբր ոչ անգիտանալով Աստուծոյ գառ ի նոսայսն լինելոյ, այլ բնաւորեալն բարի անփոփոխ բնութեամբ մնալով ամենայնիւ՝ առ ի չարասէրն զուղիղ հատուցումնն յապաղէր. զոր եւ այլուր ասէ՝ կենդանի եմ ես Տէր Տէր, զի ոչ կամիմ զմահ մեղաւորի, որպէս դառնալ ի չար ճանապարհէն եւ կեալ։
Իսկ ոմանք ասեն ի Ղաւոդիկեայ Փռիւգացւոց շինեալ տապանին, որ յերից մասանց երկրի՝ Ասիական կոչի կողմ. եւ յոյժ անհաւաստի են ասացեալքն. քանզի սուրբ նահապետացն տասանց բնաւ ոչ երբէք ումեք երեւի ասել ի մէջերկրայս ունել բնակութիւն։ Այլ ի հրամանէ Աստուծոյ յանդիման դրախտին բնակելով պահօք ապաշխարութեան սգացեալ եղեն, ողբալով զվրիպումն առաջին կենացն, ամենայնիւ հրաժարեալ ի մարմնականաց, հոգիազարդ մարգարէութեամբ ժուժկալեալք ի մսոյ եւ ի գինւոյ։ Յետ ջրհեղեղին հրամայեալ՝ կերիջիք միս իբրեւ զբանջար խոտոյ. յետ ջրհեղեղին արբ գինի Նոյ, վասն որոյ եւ անփորձ իրացն եղելոյ՝ արբեալ եղեւ։ Եւ որք ոչ այսոցիկ նման՝ լուան ի Տեառնէ՝ մի մնասցէ ոգի իմ ի մարդկանդ յայդմիկ յաւիտեան, վասն լինելոյ դոցա մարմին. այսինքն մարմնասէրք եւ ոչ հոգիասէրք։ Եւ նահապետացն արդարոցն անդէն եւ ի նոյն կալով՝ անդ եւ վախճանեցան, անդ եւ տապանն շինեալ եղեւ եւ անհնարին չարեացն զեղեալ ի վերայ երկրի. եւ ի բողոքել արդարոյն յետ ճ ամի՝ ապա հրաման միայնոյ եւ ահաւորին Աստուծոյ ասէ. «մուտ ի տապանն դու եւ որդիք քո եւ կանայք որդւոց քոց. զի ահա եւս եօթն օր՝ եւ ածից ջրհեղեղ ջուրց ի վերայ երկրի՝ սատակել զամենայն, յորում է շունչ կենդանիե. - յայտ առնելով ի թիւ եօթանցն այլ եւս ներողութիւն։
Ո¯վ անծախելի բարերարութեանն Աստուծոյ. ո¯վ անհատական մարդասիրութեանն, որ եւ դեռ եւս խնայել ասի յանզգացեալսն։
Եւ յաւուր յայնմիկ եմուտ ի տապանն Նոյ եւ որդիք իւր, կին Նոյի եւ կանայք որդւոց նորա ընդ նմա։
Իսկ ոմանք ի պատմագրաց ասեն, թէ եւ դուստր Նոյի եւ ճարտարապետ նաւին կնաւ եւ որդւովք եւ կարեւոր բարեկամօք. որ եւ ինձ հաւանականք այսոքիկ թուին. քանզի յետ ջրհեղեղին ոչ երեւի լինել դարձեալ որդիս նահապետին. իսկ աշխարհն վերին Հնդկաց ասի լինել դստեր նորա։ Զոր Եւսեբի Կեսարացի ասէ՝ ի սովորութենէ մինչեւ ցայսօր կին մարդ թագաւորէ ի վերայ աշխարհին Հնդկաց։ Այլ եւ վասն գործակցաց տապանին դիպողագոյնս է ասել. եթէ հաւանեալք արդարոյն եւ ապաւինեալք ի նա՝ յուսացան ի բան նորա, ծառայել երկիւղիւ հրամայելոցն ի նմանէ՝ զի՞նչ անհաւատ թուի եւ ի փրկութենէն ընդ նմին վայելել. որ եւ զՌահաբ պոռնիկն առ ժամեայ բարեմտութեամբն յերիքովական բարկութենէն ապրեցոյց իւրովք ազգականօքն, եւ զԳաբաւոնացիսն ի Քանանացւոցն սատակմանէ։ Այնքան խնամոցն արժանի՝ զի եւ զվրէժ արեան նոցա առնուլ ի տանէն Սաւուղայ։ Եւ զի ասէ գիր՝ ոգիք իբրեւ ութ՝ երկբայականս իմն եւ զայն. առ որս ասեմք, եթէ նոցա տուաւ հրամանն այն. այլ թէ ի ձեռն նոցա եւ այլք եղեն փրկեալք։ Նա եւ յութիցն մտելոց ի տապանն ոչ ամենեքին ընտիրք երեւեցան, այլ ի ձեռն արդարոյն եւ նուազունքն ապրեցան։
Իսկ Փիլոն ասէ՝ զոսկերսն Ադամայ, ի պատիւ խնամոց, իբրեւ հօր հասարակաց՝ առեալ Սէմայ եդ ի տապանի անդ. զոր յետ սակաւու միոյ երկրորդեցից զառ ի նմանէսն։
Եւ փակեաց Տէր Աստուած արտաքոյ նորա, ասէ, զտապանն։
Ո¯վ ահագնասաստ բարկութեան հրաման նորին օրհասին. ո¯վ ահեղական ձայնիցն եւ սասանման հաստատութեան երկնի եւ երկրի։ Զի թէ միոյ փայլատակման ընթացք եւ ճայթումն ամպոց բաւական է պակուցանել քաղել զուշեղութիւն ոգւոց, զի՞նչ ինչ յայնժամ կրէին ոգիք մնացելոցն յերկրի, ի սահանաբաց եւ յանդնդաքակ վրդովմանցն հոսելոց, նախ քան զջրհեղեղ ջուրց սատակումնն։ Որով պատառեցան ամենայն աղբերք անդնդոց, եւ սահանք երկնից բացան անընդմիջաբար երկրի եւ երկնային ծովուն լինել, եւ համատարած ջրովն զրաւ առնել համօրէն ամենայն շնչաւոր կենդանեաց՝ զտարի մի ողջոյն մնալ յապականութեան երկրի. եւ յետ կատարման աստուածային հրամանին՝ ի ծփական ջուրցն բերեալ տապանն յարեւելեայն ի միջոց աշխարհի՝ հանգեաւ ի լերինս Կորդուաց, եւ նահապետն ողջակէզս գոհութեան Աստուծոյ մատուցանէր. եւ խոստացեալ պատարագընկալին՝ ոչ եւս զնոյն հատուցանել մարդկան, ուխտ յաւիտենական հաստատեալ՝ զաղեղն իմ եդից յամպս, որ է ծիածանդ, զոր ոմանք հուր մեկնեալ յամպոյ ասացին, եւ որդիք տարրապաշտիցն՝ գօտի Արամազդայ։ Իսկ եթէ Բէլ հրամանատու Արամազդայ իցէ՝ զիա՞րդ իցէ, զի Արամազդ ի գօտոյ իւրմէ խաշիցի հրամանաւ Բէլայ. զոր մեք ոչ յաւելցուք այժմ յառասպելս նոցա յամել, այլ եւ ոչ հուր մեկնեալ յամպոյ, ապա թէ ոչ՝ հարկ էր եւ ի գիշերի երեւել. այլ է արդարեւ նշոյլք արեգական, սեռն օդով ծածկեալ ի վերայ խիտ եւ խոծ ամպոց խոնաւագունից, զոր ի սկզբանց ոչ եղեալ՝ Նոյիւ ասի լինել։
Եւ յետ այնորիկ ի բազմանալ որդւոց մարդկան՝ յերիս մասունս եւ զերկիր բաժանեալ, ըստ ասացելում Հերոտոդեայն, զոր ասէ մի ըստ միոջէ մեծն Եպիփանոս։ Այլ եւ զՓիլոնեայսն ասացաք երկրորդել զառն քաջի եւ զյոյժ հմտագունի իմաստասիրութեան, որ յետոյ եւ հետեւող սուրբ առաքելոցն եղեալ բազում ուսմունս ի հնոց հրէականաց նպաստաւորեաց եկեղեցւոյ գեղեցիկ օրինակօք, որպէս ուսուցանէ գիրք Եւսեբի Կեսարացւոյ։ Զոր ի մեկնութեան Եբրայականացն անուանց ասէ Փիլոն, զոսկերսն Ադամայ բարձեալ Սէմայ գրաստու՝ տարաւ յերկիր ժառանգութեան իւրոյ, եւ հասեալ ի տեղի ապառաժ քուաւոր՝ անդէն զետեղէր եւ զգրաստն։ Աստ դիպուածոցն եղելոց եւ զանունն ասացեալ՝ տեղի մսրոյ, զոր բարբառն եբրայական իբր ծեքելով իմն զբանն՝ թուեցուցանէ իմն ասելով Աւաւրշըլիմ, այսինքն Երուսաղէմ, որ նոյն ինքն թարգմանի՝ մսուրս կատարեցաւ։
Իսկ տեղի շիրմին յորում նախահօրն եդան ոսկերք՝ կատարման եւ կառափման, որ նոյն ինքն է գագաթն եւ Գողգոթայ ըստ եբրայականին, երկակի անուամբ. զոր յափշտակեալ ի Սէմայ որդւոցն Քամայ՝ շինեցաւ քաղաք նովիմբ անուամբ. վասն որոյ եւ աստուածայնոցն առ Մովսէսիւ հրամայեալ՝ առնուլ վրէժխնդրութեամբ ազգացն Քանանացւոց զառ ի նահապետէն կարգեալ սահման. զոր եւ Դաւիթ գոհաբանէ, յիշեաց յաւիտենից զուխտ իւր եւ զբանն զոր պատուիրեաց՝ մինչեւ ի հազար ամ։ Եւ յետ սակաւու միոյ ասէ, «ձեզ տաց զերկիրն Քանանու զվիճակ ժառանգութեան ձերոյե. քանզի Քամայ տուաւ ի հօրէն Եգիպտոս եւ Լիբէաստան եւ մինչեւ յարեւմուտս հարաւոյ։ Եւ Յաբէթի Եւրոպն ամենայն յԱմման լեռնէ մինչեւ ի մուտս հիւսիսոյ։ Իսկ Սէմայ՝ Ասորեստանեայքն համօրէն լայնութեամբ մինչեւ ի կողմանս արեւելից։
Եւ եկաց Նոյ յետ ջրհեղեղին առ որդւովքն ամս յծ մինչեւ ի հգ ամն Եբերայ, զկամս Աստուծոյ եւ զօրէնս բնութեան ցուցանել ազգաց եկելոց որ յետ իւր։ Զոր մեք սակաւուք այժմ յիշատակեալ զազգաբանութիւն բնաւին մարդկութեան ի նահապետացն առաջնոցն. եւ մանաւանդ զի հարկ փութոյ եղեւ մեզ գիտել զպայազատութիւնս երանաց տիրեցելոց մեր աշխարհի եւ որ յառաջ քան զնոսա թագաւորք Ասորեստանեայց, որդի ի հօրէ առեալ մինչեւ ի Սենեքարիմ արքայ, որ առ Եզեկիայիւ Երուսաղէմի արքայիւ եղեալ ազգապետ տանս Արծրունի։ Եւ են ի թուել մինչեւ ցայս վայր այսոքիկ. Ադամ, Սէթ, Ենովս, Կայիանան, Մաղաղայէլ, Յարէդ, Ենովք, Մաթուսաղայ, Ղամէք, Նոյ, Քամ, Քուշ, Նեբրովթ որս եւ Բէլ։ Եւ առ այսոսիկ այժմ բաւականապէս ասացաւ։
[Բ]
Թէպէտ եւ ոչ ինչ նպաստաւորութիւն առաջիկայ տեսութեանս ունին հետագայից ցոյցք որ վասն Բէլայ եւ նոցուն իսկ Քաղդէացւոց դիւցազնական զառանցութեանցն՝ այլ եւ ոչ զծիծաղականս նոցա համբաւեալ քաջութիւն, որպէս կարծեն՝ առանց եպերանաց անցից զխելագարութեամբքն։ Քանզի ասեն սկիզբն աստուծոց՝ զհին ոմն Բելոս, հայր Դիայ, որ կոչի հայերէն Արամազդ՝ մժե բիւր ամաց աւուրս ունել եւ եւս յառաջ. ըստ այսմիկ եւ այլ առասպելականք, եւ գիր մատենական ի նմանէ գրեալ եւ պահեալ ի Բաբելոնի բազում զգուշութեամբ. զոր մեք գիտեմք յետ ջրհեղեղին եղեալ գիր։
Իսկ այլք զԿռոնոսդ ոմն անուն՝ լինել հայր Արամազդայ, եւս մօտաւոր ժամանակով, որ զջրհեղեղին իրս գուշակեաց Քսիւսիւթրեայ, եւ զառաջինս իւր գործոց բնաբանապէս գրել եւ դնել յաման պղնձի մածեալ կապարով ի պահեստի ի Սիպարացւոց քաղաքին։ Եւ այլք յայլ ինչ բազում յածմունս անկեալ ցնդին ժամանակաւ եւ իրօք. զոր եւ մեք ոչ ընդդիմակս առ ի լուծումն առասպելեաց նոցա հարկաւորիմք արժանաւորս գրել։ Իսկ Նեբրովթ որդի Քուշայ որ ի Քամայ՝ յոյժ ուժգնագոյն ոչ միայն քան զառաջինս ուրուականաց լինել, այլ եւ ոչ Հերակլի որ յետուստ՝ մոլի բռնաւոր, որով եւ զՏրովական դժուարամարտիկ իրս քաջապէս եւ կարողաբար վանեալ՝ աստուած ի նոցանէ ասացաւ, նա եւ ոչ աշխարհակալին Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ, քանզի նա խաբկանօք առն մոգի եւ կախարդի ասաց լինել որդի Ամովնայ եւ Արամազդայ, այլ ոչ ուրացաւ մահկանացու գոլ։ Իսկ սա ասաց զինքն հնագունիցն լինել անժամանակ Բէլ՝ ոչ հայր աստուծոյ, այլ եւ հրամանատու Արամազդայ։ Որ եւ այլոց կարող տուիչ լինել ժամանակաց, որպէս եւ արանցն որ յառաջ քան զջրհեղեղն քառասուն եւս աւելի բիւրս ամաց եւ դարս փոխադրական այլաձեւս եւ խժականս, շարս եւ ներս եւ սոսս, նոյնպէս եւ զանուանս նահապետացն կեղակարծութեամբք այլաբանել. յօրացեալ եւ ապաստանեալ ի յոյժ բազկի եւ ի յաղթանդամութիւն հասակի, քանզի ասեն զբարձրութիւն նորա լինել վաթսուն կանգուն. որոյ սերմանք յիմարութեանն պատուեալ առ Բաբելացիսն պահեցաւ մինչեւ ի ժամանակս Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ. զոր եւ անդրի ոսկեղէն կանգնեալ թագաւորին Բաբելացւոց՝ արձան քաջութեան առ ի յիշատակ։ Եւ թէպէտ յայնմանէ վրիպեցոյց ճշմարիտն Աստուծոյ պատուհաս՝ այլ չարն սովորական բնաւորեալ պահեցաւ անվրէպ։ Որ յետ բազում ժամանակի ծախք պիտոյից ասացաւ պատրաստել թագաւորին ըստ անյաղթ բռնութեան եւ մեծութեան որովայնի կերակուր Բէլայ։ Որպէս եւ Յոյնք երբեմն համբաւեցին՝ Հերակղէս աստուած յիսուն կոյս ի միում գիշերի ապականէր. յծանականաց եւ զամօթալեաց իրս՝ քաջութեան ասել՝ ըստ այսմ զարմանալիք եւ Բաբելացւոցն Բէլայ ասացաւ, երկոտասան արդու ալեր եւ քառասուն ոչխար ի միում գիշերի ուտել Բէլայ. վասն որոյ պարծանօք իմն խնդալից սրտիւ ասէ թագաւորն Դանիէլի, դու ընդէ՞ր ոչ երկիր պագանես Բէլայ, եթէ ո՞չ տեսանես ո՛րչափ ուտէ եւ ըմպէ։
Ո¯վ Բաբելացի կոյր՝ ունելով խելապատակ ցնդեալ ի մկանց եւ ի խլրդից. եթէ ոչ այլ ինչ յակն ունելեաց բարւոյ ունիցիս ասել, զի՞նչ ինչ բարգաւաճանք քեզ լրութիւն անյագ որովայնին Բէլայ իցէ։ Ո¯վ յիմարութեան առաջնոցն. ո՛րպիսի կատաղութիւն եւ գիւտք դիւացն նախկին ժամանակաւ սպրդեալ մուծաւ յաշխարհ, ապստամբութիւն առ Աստուած եւ տրտմութիւն սրբոց հրեշտակաց, եւ պատճառ վտանգաւոր մահու ծառայիցն Աստուծոյ յաւուրս ապագայիցն. որով ժամ եւ դէպ իսկ է, առ յայնժամ զարժանապէս նոցա ասել փոխարէն եւ անմեղադրելի բազմաց, եթէ այնչափ մթերեալ համբարք կերակրոց կուտեցին ի հալոցսն Բէլայ՝ ո՞չ ապաքէն ըստ այնմ եւ ելքն ի նմանէ լինիցին շահ ի փառս Բաբելացւոցն ըստ կարծեաց նոցա։ Սպառնայ եւ աստուածային դատաստանն Երեմիայիւ, «յաւուր յայնմիկ խնդրեցից զվրէժս ի Բէլայ ի Բաբելոն, եւ հանից զոր եկուլն՝ ի բերանոյ նորաե։ Քանզի առաջնոցն ուրուականք եւ ստուերականք ոմանք՝ ըստ իւրաքանչիւր կարծեաց թուելոց վրիպեցան յաստուածածանօթն գիտութենէ հոգեշահ նահապետացն։
Իսկ Նեբրովթ ինքնադիմաբար ասաց զինքն աստուած, եւ թագաւորեալ ի Բաբելոնի սաստիկ զօրութեամբ՝ առնէր եւ նշանս կախարդութեամբ եւ առ աչօք մինչեւ ի զարմացումն ամենեցուն։ Եւ տիրեաց ամենայն ազգաց որ ի ներքոյ երկնից. եւ ետ հրաման ահիւ մեծաւ՝ ամենայն ուրեք կանգնել զպատկեր իւր եւ երկիր պագանել իբրեւ աստուծոյ եւ զոհս մատուցանել. որ եւ սկիզբն պատկերապաշտութեան եղեւ։ Ոչ կարծողականս ինչ ըստ առաջնոցն Բէլայ ասացելում, կամ այլոց ստուերականացն երեւելոց, երազականաց եւ խաբեբայ դիւաց, այլ ձեռագործ մեռելականս իսկ եցոյց ի պաշտօն, զոր սովորութիւն թէ առցէ ոք արդեօք ասել ի վերայ Փաղեգայ որդւոյ Եբերայ եւ կամ Առանայ որդւոյ Թարայի։ Քանզի սոքա յառաջ քան զհարս իւրեանց ասին վախճանեալ. եւ հարքն ի գութ խանդաղատանաց զպատկերս որդւոց նկարեցին, ըստ ասացելումն ի Սողոմօնէ, եթէ «հայր թախծեալ տարաժամ սգով՝ վասն վաղամեռիկ լինելոյ որդւոյ արար պատկերե։
Իսկ եթէ սովորութիւնն այլանդակեալ ի չարէն ի սոյն, կանգնել պատկերս սկայից եւ քաջաց եւ բարբարոսական թագաւորաց ի պատիւ, առ այսուիկ եւ ի պաշտօնս դից յարեցան՝ դիպողագոյնս եւ զայսոսիկ է ասել ըստ օրինակին Բէլայ, որ եւ ամբարտաւանեալ մոլեգնականս տալ հրաման զանխորհուրդ միաբանութեան զրաջան վաստակոց, կանգնել բուրգն յերկրէ, որոյ գլուխն հասցէ յերկինս. եւ կանխավազ ցրմամբն ի վերուստ՝ զմիաբարբառ լեզու մարդկութեան շփոթեաց յայլաբան խլրտիւնս. միմիայն մնացեալ զիւրականն պահելով լեզու. որ Եբրայեցւոցն ասի նահապետ Եբեր որդի Սաղայի, որ ոչ հաւանեցաւ մտանել յանմիտ խորհուրդ շինութեան աշտարակին. եւ աստի գիտելի է մեզ բարբառն առաջին Եբրայեցի լեալ։
Այլ անժամանակն Բէլ ծախի ժամանակաւ, նշկահեալ ի Հայկայ որդւոյ Թորգոմայ, որ ի տանէ Յաբէթի, որով քամահէ զորսորդականն Քամայ, անարգէ ասելով, «ոչ միայն զի չես աստուած՝ այլ շո՛ւն դու, եւ երամակ շանց՝ որ զկնի քո տողեալ սահինե։
Աստանօր ի դէպ ելանէ մարգարէախառն օրհնութիւնք մեծի նահապետին եւ աշխարհահօրն Նոյի յասելն՝ ընդարձակեսցէ Աստուած Յաբէթի, եւ բնակեսցէ ի տան Սեմայ։ Քանզի Ասիականք արեւելից Սեմայ լեալ վիճակ՝ խոյս տուեալ Հայկայ գայ հատուածեալ ի Բէլայ ի Բաբելոնէ յարեւելս Ասիական. եւ Նեբրովթայ յանդուգն զօրութեամբ հետամտեալ հրոսակաւ մեռանի ի Հայկայ, հարեալ նետիւ, զոր ոմանք ի պատմագրաց ասեն՝ փախստեամբ դարձեալ գնաց յԱսորեստան։ Եւ այսոքիկ վայրապար բանք. զի լայնագոյնս եւս վասն այսորիկ պատմէ մեծ քերթողն Մովսէս, եւ զօրինակ մահու նորա, եւ որպէս զմռեալ դի նորա բարձաւ ի գաւառն Հարքայ ի տեսիլ բազմաց։ Եւ ժամանակ բռնակալութեան նորա են ամք կբ, զոր ոմանք ի պատմագրաց ասեն հայր սորա զՄեստրիմ, որ կոչի Մեծրայիմ, այսինքն Եգիպտոս, վասն ժառանգութեան սահմանաց Եգիպտոսի. քանզի Եթովպացի իսկ ասի Քուշ որդի Քամայ. զոր գիրք Արարածոցն հայր Նեբրովթայ ասեն, եւ Եթովպիայ է մասն Եգիպտոսի եւ ամենայն Լիբէաստանեայց։
Իսկ ըստ պատմագրաց՝ կարգ ծննդաբանութեանդ ունի զայս օրինակ. Քամ ծնանի զՔուշ, Քուշ ծնանի զՄեստրիմ. իսկ գիրք Արարածոցն ասեն զՆեբրովթ. այլ ըստ պատմագրացն՝ Մեստրիմ ծնանի զՆեբրովթ, Նեբրովթ ծնանի զԲաբ, Բաբ ծնանի զԱնեբիս, Անեբիս ծնանի զԱրբէլ, Արբէլ ծնանի զՔայաղ, Քայաղ ծնանի զմիւս Արբել, Արբէլ ծնանի զՆինոս զայրն Շամիրամայ։ Եւ զի ասեն զՆինոս թագաւորեալ յետ Բէլայ՝ անփոյթ զայսքանեօք արարեալ. զի ի մատեանս առաջնոցն ունէին պատուէր ի թագաւորացն զնշանաւոր իրս քաջաց գրել, եւ ոչ վատաց. այլ եւ նկարագիրս ոմանս պատկերաց զպատկեր քաջաց արականս եւ շքեղաւորս կենդանագրել։ Իսկ զվատացն եւ զնուազագունիցն՝ լոյծս եւ կանացիս, եւ միայն վերնագրութեամբ եւ եթ նշանակեալս։
[Գ]
Ցոյցք ժամանակացս այսոցիկ, ըստ որում յառաջագոյն ասացաք, որ յաւուրց անտի Բէլայ մինչեւ ի Նինոս՝ երեւելիք ինչ եւ նշանաւորք ի մատենիցն առաջնոցն ոչ երեւի, թերեւս ի բազում խափանմանց։ Նախ զի եւ լեզուքն շփոթեալք՝ ունէին զանմիաբանութեան փոյթս, կամ թէ զի եւ վատութիւնք քաջաց հարկեալք ոչ գրեցաւ ի մատենագրաց անտի Քաղդէացւոց. դարձեալ զի թէ եւ գրեցաւ եւս՝ այլ քաջութիւնք արութեանն Նինոսի, ըստ օրինակի Բէլայ, առաւել ամբարձաւ անձնասէր ամբարտաւանութեամբ՝ զինքն գոլ ասել սկիզբն քաջաց եւ թագաւոր առաջին, զի եւ զմատեանս առաջնոցն մեծասաստ ստիպով ի մի վայր գումարեալ՝ հրամայեաց այրել. զի եւ հետք եւս յիշատակի այլոց անուանեաց մի երեւեսցի, բայց ինքեան միայնոյ։ Քանզի եւ սա ասի թագաւորեալ ամենայն Ասիաստանի եւ Լիբէաստանի, բայց միայն ի Հնդկաց. որ եւ զՆինուէ քաղաք առաջին արքունեաց շինեալ յԱսուրայ, զոր աւերեացն Նեբրովթ՝ սա վերստին շինեաց ի պատիւ անուան իւրոյ։ Եւ զԶրադաշտ մոգ արքայ Բակտրիացւոց եւ Մեդաց ընկճեալ հալածեաց մինչեւ ի սահմանս Խեփտաղաց, հզօրապէս տիրեալ բովանդակ Խուժաստանի եւ կողմանց արեւելից եւ Պարսից, անդր եւս քան զԲահխ եւ զԴեպուհան, ի Գովմայիդ եւ ի Գուզբան, ի Շերիբամամական եւ ի Խոճիհրաստան, եւ միանգամայն ասել մինչեւ ի ծովն Հնդկաց՝ յոյժ արութեամբ եւ քաջութեամբ վանեաց ամս ծբ. եւ ի վախճանելն իւրում, քանզի էին որդիք նորա յոյժ մանկագոյնք՝ ետ զիշխանութիւնն կնոջն իւրում Շամիրամայ, որ եւ նա քաջագոյն եւս տիրեաց ամենայնի, որոց եւ Նինոս, եւ զԲաբելոն պարսպօք ամրացոյց եւ զհակառակութիւն Զրադաշտին հնազանդեալ ընդ իւրով ձեռամբն նուաճեաց ի ծառայութիւն։ Եւ քանզի վավաշոտ մոլորութեամբ վարելով ոչինչ փոյթ զորդւոց իւրոց առնէր՝ ամենածախ գանձիւք առատաձեռն պատուով հոմանեաց եւ եթ ունելով ուշ՝ կացոյց զԶրադաշտն ի վերակացութիւն Բաբելոնի եւ Խուժաստանի եւ ամենայն արեւելեաց Պարսից. եւ ինքն գնացեալ յԱսորեստանէ յերկիր Հայոց, ի տռփանս համբաւուց ուրումն Հայկազնոյ։ Եւ թէ ո՛րպիսի օրինակաւ գալուստ նորա եւ պատերազմ վասն սորին իրաց, եւ արիական ձեռակերտացն շինուածք, որ եւ յոյժ արժանաւորք զարմանալեաց, եւ դարձեալ ապստամբութիւն Զրադաշտին եւ մահն Շամիրամայ եւ բան յուռթիցն որ զնմանէ՝ այս ամենայն գտանի յայլոց ասացեալ. որ տիրեաց ամս խբ։ Եւ առեալ զիշխանութիւն Զամեայ որդի նորա, որ յանուն հօրն իւրոյ կոչեցաւ Նինուաս. որ տիրեաց Ասորեստանի, այլ եւ ի ժամանակս ինչ Հայոց, ոչ ինչ փոյթ զբազմացուցանելով՝ հեշտասէր եւ անպատերազմասէր մտօք վարելով կեայր ի խաղաղութեան։
Իսկ զկողմանս արեւելից Պարս այնքան ունելով Զրադաշտին՝ յայնմ հետէ ոչ երբէք հարկէր Ասորեստանեայց. նա եւ պախարակելով զԲէլայսն եւ զայլոց դիւցազանց, իբրեւ զկարի իմն հնագունից եւ զանյայտից զինքեանս ասաց նոր առասպելութիւն. միանգամյան եւ միահաղոյն որոշել զՊարս եւ Մարս ի Բաբելացւոց, զի ուսմամբ եւ անուամբ մի եւս ասիցի ունել հաղորդութիւն ընդ Ասորեստանեայս։ Եւ այսպէս զառածանէր, զՍէմ որդի Նոյի ասել նոր Զրուան, որ եւ սկիզբն աստուածոց։ Սա ցանկացաւ լինել, ասէ, հայր Որմզդի եւ ասէ՝ իցէ¯ եթէ լինէր իմ որդի Որմիզդ անուն, որ արասցէ զերկինս եւ զերկիր. եւ յղացաւ Զրուանն երկուորիս. իսկ խարդախն ի նոցանէ ստիպեալ նախաժաման եկն յառաջ։ Եւ հարցեալ Զրուանն, ո՞վ ես դու՝ ասէ. ես եմ որդին քո Որմզդ. եւ նա ասէ. որդին իմ Որմզդ լուսաւոր է եւ անուշահոտ, դու խաւարային ես եւ չարասէր։ Իբրեւ կարի թախանձեաց՝ ետ նմա իշխանութիւն հազար ամ։ Յետ հազար ամի ապա ծնաւ Որմզդ, եւ ասաց ցեղբայրն. հազար ամ անսացեալ իմ քեզ, արդ դու ինձ անսա։ Եւ գիտացեալ Արհմին զյետարկելն իւր՝ խեռեալ ստամբակեաց Որմզդի, հակառակ աստուած լինելով։ Որմզդ արար զլոյս, Արհմն արար զխաւար. նա արար զկեանս, սա արար զմահ. նա արար զհուր, սա արար զջուր. նա արար զբարի, սա արար զչար, եւ զի մի՛ մի ըստ միոջէ ասացից, այլ համանգամայն ամենայն բարիքս Որմզդի է եւ լաւք, եւ չարք եւ դեւք՝ Հարամանւոյն։ Արդ ո՞վ ոք արժանի յոյժ ծաղու զբանք ուսմանս այսորիկ համարեսցի. ո՞վ ասասցէ յիմար արքային Զրադաշտի՝ ասա՛ ձրավաստակ աստուծոյդ քո Որմզդի՝ չաշխատել տարապարտ, գուցէ ներհակդ առ ընթեր կալով՝ ի միում ժամու բարկացեալ, եւ զքեզ եւս վարատիցէ։
Դարձեալ ասէ նոյն յիմար Զրադաշտ, եթէ դէպ եղեւ լինել պատերազմ Որմզդի ընդ Հարամանւոյն. եւ ի սաստիկ սովոյն ելեալ Որմզդի յածէր ընդ վայրս ի խնդիր կերակրոց. եւ տեսեալ զուարակ մի՝ գողացաւ եւ տարեալ մեկուսի յազեաց զնա եւ կարկառեալ քարամբք՝ մնայր երեկոյինն, զի տարցի անյայտաբար զգողաւսն առ իւր եւ լցցէ զսովառնութիւն իւր։ Եւ եկեալ երեկոյին խնդալից՝ ակն ունէր առլնուլ կերակրովն, եգիտ ապականեալ եւ գիշակեր. զի մողեսք եւ կովիդայք, քարաթաթօշք եւ բնդռունք ի վերայ եկեալ կերան զորս նորա։ Արդ յայսմ հետէ ըստ նեպուկի գեաղջն կապճահամար ժժակք յամենայն ի դուռն արքունի ի սատակումն եկեսցեն. զի սոքա վնասակարք առ աստուծոյն եղեն։ Բազում եւ այլ ինչ զառանցականս բարբանջանաց օրինադրեաց։ Եւ զայսոսիկ ոչ վայրապար ինչ եհաս մեզ գրել, այլ զի բազում նեղութիւն եւ սուր, ի ձեռն այսր սատանայական ուսման՝ սպառեալ կործանեաց զերկիրս Հայոց, որպէս եւ ցուցանէ քեզ պատմութիւնք սրբոց Վարդանանց, զորս գրեաց երանելի քահանայն Եղիշէ։ Զոր եւ այժմ իսկ դեռ ունին զսոյն ասել որդիք հրապաշտիցն։
Իսկ Մանիթոպ արքայ Խեփտաղաց եւս յաւելուածով զայսոսիկ հաստատէ. ոչ ասել զհուր արարած Որմզդի, այլ բնութիւն Որմզդի, եւ Հեփեստոս եւ Պռոմիթոս, որ է արեգակն եւ լուսին՝ գողացան զհուրն յՈրմզդայ եւ մասն ինչ ետուն ի մարդիկ. եւ երկիր պանդոկի սպանդարամետ աստուծոյ է, ոչ ստեղծեալ յումեքէ, այլ որպէս երեւիդ՝ նոյնպէս էր, եւ կայ մնայ, եւ զմարդ ինքնածին։
Զայս եւ ես իսկ տեղեկացեալ գիտացի ի բազմաց, յայնցանէ որ Շախրիքն կոչին. որոց դէպ եղեւ ինձ հանդիպել եկելոց ոմանց ի յԱպղաստան աշխարհէ, որք անուանէին զինքեանն համակդէնս, այսինքն ամենագէտ ի հաւատ կրակի, եւ զսոյն իսկ ասէին զայսոսիկ այլովք զազիր չարեօք։ Եւ զնախնին մեր Ադամ ոչ ասել առաջին մարդ, այլ այլոյ ումեմն որդի Շուռելայ, արըռտաբոյծ ուղտուց, զզուեալ յանծանօթ աշխարհի եւ անհաւատարիմ յայնմ գտեալ՝ հալածեալ եղեւ կնաւ իւրով ի միջոց երկրի, եւ այսրէն եկեալ ցեղապետ մեր եղեւ։ Եւ իմ զհետ երթեալ բանից նորա հարցանէի՝ ո՞ւր ուրեք ասէք լինել զերկիրն զայն անծանօթ. եւ նոքա ասեն. «լեառն մի է յոյժ անհնարին բարձր, որոյ անդր քան զնա չի՛ք բնակութիւն մարդկանե. - զոր եւ ես գիտեմ յաշխարհագրութեանց անտի Պտղոմեայ՝ զԵմաւոն լեառն յարեւելս, որ արդարեւ բարձր է քան զամենայն. երկիր, անկոխելի ոտից մարդոց, հազիւ ուրեք ակնակառոյց աչօք նկատել զկատար լերինն, իբր թէ մերձ առ երկնիւքն իցէ. - Եւ ասէին այնոքիկ զորոց եւ բանս է, եթէ «ի մասն ինչ լերինն յայնմիկ հասեալք բազումք ի մերոց՝ տեսանեն զկողմանս արեւելից, դաշտ յոյժ մեծանիստ, լայնատարած, հարթայատակ, անվայրափակ առ ի սահման, անբաւական ի տեսութիւն աչաց, սաստիկ լուսով զարդարեալ ի գիշերի, բազմակերպ երեւմամբ, եւ ի տունջեան ամպ թանձրախոծ իբրեւ զթաղ լմեալ բալաձեւ սպիտակափայլ յոյժ. զայնմանէ ասէին՝ երկիր օտար անծանօթե։ Եւ ես զայլովք հայեցեալ բանիւք քամահեալ՝ ուժգնակի կարծիք ի միտս իմ ընթացան առ ի հաւատ ասացելոցս վերջնոյ, թերեւս եւ այն իցէ երկիր բնակութեան առաջին մարդոյն. քանզի արդարեւ զգալի եւ շօշափելի էր դրախտն, եւ ոչ իմանալի կամ ի մէջ երկուց աշխարհաց, որպէս որք զՅովրեգենին համբաւեն. այլ եւ ոչ տարաբարձական, որպէս եւ արդ եւս ոմանք կարծեն, ոչ գիտելով զասացեալսն ի Տեառնէ աւազակին՝ այսօր ընդ իս իցես ի դրախտին։ Զոր եւ Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ ի դէպ ելանէ առ Ողըմպիաթայ վիպագրութիւնք. թերեւս ի մասն ինչ արտաքոյ սահմանաց դրախտին հասանել. եւ անծանօթ զարմանալի ծառոյն դէպք՝ ի միում աւուր ունել աճմունս փոյթ ընդ փոյթ. եւ դարձեալ սուզականութիւնս յանկարծօրէնս լինել, որոց եւ շիթք ցօղոյն ունէր զանհամեմատ անուշահոտութիւն։ Եւ ոչ արմատոցն միայն օտար եւ անիմանալի սարասիցն տիպք, այլ եւ աներեւոյթ պահպանողական եւ անհպելի զգուշաւորութիւնն. որք եւ ի մերձենալն անգամ տանջեալ լինէին յաներեւոյթ զօրութենէն, զոր ես ոչ հաւանիմ ասել ի դիւաց. «եւ զտանջողացն, ասէ, զճողփիւնն լսէաք, եւ զհարուածսն եկեալս ի վերայ թիկանցն տեսանէաք, բայց զտանջողսն ոչ տեսանէաք։ Այլ ձայն իմն գայր՝ մի՛ ժողովել եւ մի՛ հատանել, թէ ո՛չ՝ եղիցի անձն այն մեռեալ, եւ ժանտ ախտիւ սատակեսցի գումարտակդ։ Եւ ահաբեկ երկիւղիւ ի բաց կացաք յայնմանէե։ Նա եւ զայլ հիացականսն որ ըստ այսոցիկ ուսցիս ի նորից գրոց. եւ յետ սակաւու միոյ ասէր, «բազում անգամ աղաչեցին զիս բարեկամքն դառնալ, եւ ես ոչ կամեցայ, քանզի կամէի տեսանել զկատարած երկրի. եւ անդուստ խաղացեալք ընդ անապատ ճանապարհ գնացաք ի ծովակողմն կոյս, եւ ոչ եւս այնուհետեւ ինչ ոչ տեսանէաք, ոչ հաւ եւ ոչ գազան, բայց զերկին եւ զերկիր։ Եւ զարեգակն եւս ոչ տեսանէաք, այլ ընդ աղօտ օդ յաւուրս ժ, եւ եկեալ ի տեղի մի ծովային եւ զվրանսն եւ զբանակն զամենայն ի ներքս եդեալ մտանէաք ի նաւսն, եւ նաւէաք ի կղզի մի ծովուն, որ ոչ էր հեռի յերկրէ, յորմէ լսէաք խօսս մարդկան հելենական, եւ որք խօսէինն ոչ տեսանէաք։ Եւ զինուորք ի մահու վտանգ տուեալ զանձինս՝ ի ղոյղս անցանել ի նաւէն ի կղզին. եւ խեցգետի մի ել, կորզեալ ձգեաց ի ջուրն զինուորս ծդ։ Եւ անցեալ գնացաք ի տեղեացն երկուցեալք, եւ եկաք յերկուս աւուրս ի տեղիսն, ուր արեգակն ոչ ծագէ. եւ կամեցեալ իմ պատմել եւ ձեռնարկել տեսանել ի ձեռն ծառայից, ուր էր երջանկացն վայր՝ Կաղղիսթենէս իմ բարեկամ խրատ ետ ինձ մտանել հանդերձ բարեկամօք խ, եւ մանկամբք ճ, եւ զինուորօք ռմ միայնովք։ Եւ արտաքոյ յետ ճանապարհին իմացաք էշ մատակ, որ ունի յաւանակ. զորոյ կապեցաք անդէն զյաւանակն ի բանակին. եւ ի մտանելն մերում լարօք հնգետասան՝ հաւք երկու պատահեցին մեզ, որ ունէին մարդկեղէն երեսս, եւ մեծ էին քան զհաւսն որ առ մեզ լինին, եւ հելլենական խօսիւք ի բարձանց աղաղակեցին, «զի՞ զվայր կոխես զաստուծոյ զտուն տեսանել, Աղէքսանդրէ. ընդ կրունկն դարձիր, «թշուառական, քանզի զերջանիկ կամարարացն կղզիս կոխել «ոչ կարես. զի՞ յերկինս ելանել բռնանասե։ Եւ իբրեւ լուայ զայս՝ դողդոջումն եւ սարսափումն զիս կալեալ յահէ յերկիւղէն եկելոյ. ի հարկէ լուայ աստուծայնոյ սքանչելի ձայնին որ ի հաւունն ասացեալ եղեւե. - եւ դիպողագոյնս է առ այս հրեշտակս զայնս ասել. քանզի բանականն յերիս այսոսիկ տեսանի, ի հրեշտակս, ի մարդիկ եւ ի դեւս. այլ ոչ ի հաւս կամ ի յայլ կենդանիս. - «Իսկ սահմանք վայրիցն ահաւորք եւ զգալիք միանգամայն եւ արտաքոյ զգալեաց. ի խնամոտ եւ ի զգուշացուցիչ աներեւութականացն պահպանեալ ըստ օրինակի ցանկոյ ամրագունի, որ ունիցի արմատս ինչ ինքնաբոյսս եւ սակաւախնամս, որ արտաքոյ պարսպեալ բուրաստանին արքունի կացցէ։ Այսպիսիք իմն ինձ թուեցեալ համարեցան այնոքիկ վայրք. այլոց որպէս կամք իցենե։ Եւ մեք զայլս ի բանիցն առասպելականաց եւ որ անպատճառ սոյն է ասացեալ ըստ նոցայցն արժանաբանութեանց առ ի յեղծումն առցուք. զոր աւանդեցին խաւարայած արեւելականքն, Զրադաշտ եւ Մանիթոպ իւրեանց հաւանելոցն, որք ասեն զՀեփեստեայ գողանալ զհուրն յաստուծոյն, մասն ինչ մարդկան շնորհել եւ զյոլովն ինքեան ունել, եւ զՀեփեստես ասեն կաղ յերկոցունց ոտիցն, եւ կայծակնավարս ունի ի ձեռնն աքցանս եւ կռանս, եւ նստեալ դարբնէ մարդկան։ Արդ եթէ զկէսն Որմզդի գողացաւ կաղն, եւ նա ոչ գիտաց, զիա՞րդ իցէ աստուած կիսակտուրն եւ ի կաղէն գողացեալն։ Դարձեալ զի երկիրպագէ հրոյ, եւ ոչ արեգական որ է Հեփեստոս, մասն աստուծոյ ասելով, զիա՞րդ իցէ, զի գողն եւ ապիկարն իբրեւ զաստուած երկրպագիցի։ Այլ եւ զհուրն զիա՞րդ մասն աստուծոյ ոչ ամաչեն ասել, որ ի բախմանէ քարի եւ երկաթոյ կայծակունք արտաթափին, այլ եւ ի փայտից ընդ միմեանս յիրար շփելոյ, որպէս եւ անուոյ բնաւորեցաւ լինել, որ ի սաստիկ շրջագայութենէ սայլիցն բազում անգամ եւ առեղք փայտիցն վառմամբ հրոյ հրդեհին։ Նա եւ ջուր մաքուր յապակի զուտ եւ վճիտ արկեալ, ի տապ արեգականն դնելով, եւ զնիւթ հրոյն առ ընթեր՝ ի շողոյ անտի արեւակէզ եղեալ տոչորի նիւթն։ Եւ արդ զի այսոքիկ այսպէս իցեն՝ ո՛րպիսի ինչ առ մոխրապաշտսն առ այնս իմանալի է, որոց դատաստանն ի բնէ ոչ դատարկանայ ըստ գրեցելումն, եւ կորուստն նոցա ոչ նիրհեսցէ։ Եւ թերեւս զանգիտութեան ոք ունիցի ասել զպատճառ. այլ աստուածայինն Պօղոս ճշմարտագոյնս զայսոսիկ յայտնէ ասելով՝ «ծանեան զԱստուած, եւ ոչ իբր զԱստուած փառաւորեցին կամ գոհացան. այլ նանրացան ի խորհուրդս իւրեանց, եւ խաւարեցան անմտութեամբ սիրտք նոցա. զանձինս առ իմաստունս ունէին յիմարեցան. եւ փոխեցին զփառս անեղծին Աստուծոյ ի նմանութիւն գոյիցս եղծանելեացսե։ Եւ զյաճախութիւն ամբաստանութեանն ունի բողոք, թէ նախ զբնութեան օրէնս անարգեալ, եւ յերեսացն Աստուծոյ անկեալք եղեն։ Ուստի պարտ իսկ էր նախ զանձանց եւ եթ գիտել, եւ ապա յերեւելեացս աստի զճարտարապետն սոցա իմանալ. «զի աներեւոյթքն աստուածայինք յարարածոց աստի, ասէ, իմացեալ տեսանին, այսինքն մշտնջենաւորութիւն եւ զօրութիւն եւ աստուածութիւն նորա, զի ոչ գտանիցին ամենեւին տալ պատասխանիե։ Եւ թէ ո՞րպէս գիտելի զայս. եւ արտաքնոցն ուշիմագոյնքն ասեն, եթէ ամենայն մարմին շարժուն՝ յայլմէ բնաւորեցաւ շարժիլ. քանզի ոչ եթէ մարմին ինքնաշարժ է, այլ հոգին է ինքնաշարժ. արդ տեսանեմք զերկնային մարմինն, զի կարգաւորաբար անդադար շարժութիւն ունի, այսինքն արեգակն եւ լուսինն եւ աստեղք եւ այլք նոյնպիսիք. եւ յայտ է թէ յայլմէ շարժի. եւ եթէ յայլմէ՝ ապա ուրեմն է՛ ոմն, որ շարժէ զերկնային մարմինն։ Եւ վասն զի մի եւ նոյն շարժումն է երկնի՝ յայտ է եթէ ի միոջէ ումեմնէ է եւ ոչ ի բազմաց. զի թէ ի բազմաց էր՝ այլայլակ եւ շփոթեալ լինէր ի բազմաց շարժումնն եւ ոչ կարգաւորաբար։ Եւ վասն զի մշտաշարժ է երկինն՝ յայտ է եթէ որ շարժէն զնա՝ անբաւ զօրութիւն ունի. զի թէ բովանդակ զօրութիւն ունէր՝ ոչ հանդուրժէր անդադար շարժել զերկնային մարմինն. ուստի յայտ է թէ եւ անմարմին է, զի մարմինն՝ բովանդակեալ զօրութիւն ունի, եւ ոչ կարէ հանապազ շարժել զերկին կարգաւորաբար. եւ յայսմանէ յայտ է թէ անեղ է. զի եղեալն՝ ի նիւթոյ եւ ի տեսակէ է, որ ի նիւթոյ է՝ ոչ է անմարմին, եւ ոչ անբաւ զօրութիւն ունի։ Իսկ նա անեղ է եւ անբաւ, եւ ոչ յումեքէ եղեալ. եւ որ անեղ՝ նոյն եւ անապական եւ որ անապական՝ նոյն եւ մշտնջենաւոր. իսկ մշտնջենաւորն՝ է անսկիզբն եւ անվախճան։ Ապա ուրեմն յայտ է ըստ ասացելոցս, եթէ որ շարժէ զերկնային մարմինն՝ մի է եւ անբաւ զօրութիւն ունի եւ անմարմին է եւ անեղ է եւ անապական, եւ ինքն ոչ յումեքէ, եւ այլք ամենեքեանք նովաւ. իսկ այսոքիկ ոչ այլ ումեք արարածոցս պատշաճին, բայց միայն միոյ Աստուծոյ, եւ նա է Արարիչ։ Եւ այսոքիկ իմաստնագոյն գիւտք. իսկ մեք աստուածեղէն գրոց հետեւեալք՝ ոչ յօտարաց աստի հաստատեմք զճշմարտութիւն, օ՛ն անդր. այլ ըստ օրինակի ասացելումն ի Տեառնէ Մովսէսիւ՝ առ ի յանդիմանութիւն արտաքնոցն, զճարպ մեռելոտւոյ տանել ի գործ ինչ արտաքին, այլ ոչ թէ ի կերակուր։
[Դ]
Բնաբանաբար իսկ հետեւեալ մեր կարգի ազգաբանութեանս որ վասն առաջի կացելոցս մեզ փութոյ Ասորեստանեայց թագաւորութեանն, զոր պայազատեաց առաջին Զամեսոս, որ Նինուաս, որդի Նինեայ եւ Շամիրամայ, ի ծգ ամի կենաց Աբրահամու նահապետի, տիրեալ ամենայն Ասիաստանի եւ Հայոց։ Որ եւ յետ մահուանն Զրադաշտին դարձեալ միապետեաց ամենայն արեւելեաց Պարսից ի հարկի հնազանդութեան ունելով, խաղաղասէր կենօք ամս լը. եւ յետ նորա Արիաս որդի իւր որ եւ չորրորդ ի Նինեայ՝ ամս լ. այլ եւ ամենայն թագաւորք Ասորեստանեայց որդի ի հօրէ առեալ զիշխանութիւն ունէին, ոչինչ արժանի յիշատակի ուրուք գործեալ. եւ ոչ ոք ի նոցանէ նուազագոյն քան զ–ի ամ կալաւ զիշխանութիւն. զի անպատերազմասէր եւ խաղաղասէր բարք նոցա յամուր զգուշութեան պահէր զնոսա. քանզի ի ներքս նստելոյ յարքունիս՝ ոչ ոք տեսանէր զնոսա, բայց թէ հարճք եւ արք կանացիք։ Եւ արդ են մի ըստ միոջէ թագաւորք Ասորեստանեայց այսոքիկ, զորոց զանուանս եւ զժամանակս գլխաւորելով նշանակեցից փոքր ինչ որ եւ առ նոքիմբք եղեն։
Նինոս որդի Արբէելայ ի ցեղէն Քամայ ամս ծբ. սա վերստին կանգնեաց զթագաւորութիւնն Նեբրոդայ, որ ասաց զինքն Բէլ։ Շամիրամ կին նորա ամս խբ. սա ելեալ ի Հայս պատերազմաւ արար ընդ իւրով ձեռամբ. սա դարձեալ միապետեաց զՊարսս. յերրորդ ամին եղեւ որդի աւետեաց Աբրահամու Իսահակ. ի վերջին ամի սորա եղեն Եսաւ եւ Յակոբ, որ կոչին երկու նահապետք… ի վերջին ամի սորա տիրեն Եգիպտացւոց հովիւքն…։
Ի սորա իե ամին Թէսաղացւոց առաջին թագաւորեաց Բէղղոքոս ամս լե. ի սորա լե ամին համբաւեալ ջրհեղեղն Ովգէգայ։ Բաղէոս ամս ծբ. ի սորա խգ ամին վախճանեալ Յակոբ մարգարէանայ վասն հեթանոսաց կոչմանն։ Ազտադաս, ամգ լբ. առ սովաւ Պրոմիթէս այր իմաստուն երեւեցաւ։ Մամիզոս ամս լ. ի ժդ ամի սորա վախճանի Յովսէփ։ Մաքաղիս ամս լ. առ սովաւ Ատղաս աստեղագէտ երեւեցաւ։ Զփերոս, ամս ի. ի սորա ժը ամին ծնանի Մովսէս մարգարէ։ Մամիզոս միւս՝ ամս լ. առ սովաւ այլ թագաւոր եկաց ի Թեսաղեայ։ Սպարեթոս ամս խ. ի սորա ժ ամին գնացեալ Մովսէս յԵգիպտոսէ առաքինանայր յանապատին։ Ասկատադէս ամս խ. ի սորա ը ամին եղեւ Մովսէս առաջնորդ եւ օրինադիր Հրէից։ Ամինէս ամս խե. ի սորա ը ամին Մովսէս մարգարէ վախճանի։
Լինի յԱդամայ մինչեւ յամս այս վզլ, ըստ Եօթանասնիցն թարգմանութեանն։
Բէղոքոս ամս իե. առ սովաւ այլ բազում թագաւորք կացին ի տեղիս տեղիս։ Բաղեպարէս ամս լ. առ սովաւ եւ Արգիացւոց թագաւոր նստաւ։ Ղամրիթէս ամս լբ. առ սովաւ Պիգասոսն երեւեցաւ, զոր համբաւեն ձի թեւաւոր էր։ Զովսարէս ամս ի. առ սովաւ Դիոնեսեայ զօրաժողովն ի վերայ Հնդկաց։ Ղամպերէս ամս լ. առ սովաւ թագաւորք բազումք կացին ի տեղիս տեղիս։ Պաննիաս ամս խե. առ սովաւ Տիւրոս քաղաք շինեցաւ։ Սովսարմոս ամս ժե. ի սորա ը ամին Հերակղեայ նահատակութիւնքն եղեն։ Միթրէոս ամս իէ։ Մաւտանէս ամս լա. ի սորա իե ամին առաւ Ելիոն քաղաք ի յԱթենացւոց անտի, եւ Սամփսոնի եղեն իրքն առ սովաւ։ Տեւտեսայ ամս խ։ Ոթինեւս ամս լ։ Դերկիւղոս ամս… առ այսու ժամանակաւ Դաւիթ թագաւորեաց յԵրուսաղէմ. եւ թագաւորութիւնն Ասորեստանեայց նուաղեալ՝ բռնակալք ոմանք կացին ի նոցանէ ի կողմանս Դամասկոսի։ Ղաւոսթենէս ամս խե։ Պերիտիադէս ամս լ։ Ափրատէս ամս խ։ Ափրատանէս ամս ծ։ Ակրապաղէս ամս խբ։ Թովնոս Կոնկողեռոս, որ կոչի Յունարէն Սարդանապաղոս՝ ամս խ. սա անառակութեամբ զեղծ եւ ապական յիրս թագաւորութեանն եղեալ, որով տաղտկացեալ ի նմանէ բազմութիւն զօրացն՝ արարին լինել նմա պատերազմակուր ի Վարբակայ եւ ի Բէզոսէ Մարաց զօրագլխէ, մինչեւ անձամբ անձին արարեալ ի հուր սատակի։
Եւ են ժամանակք թագաւորութեանն Ասորեստանեայց ի Բէլայ եւ Նինեայ ամք ռյ. եւ Վարբակայ Մարի բարձեալ զիշխանութիւնն Ասորեստանեայց՝ զՊարոյր Հայկազնեաց ապահարկէ ի հարկաբարձութենէ եւ թագապատիւ իշխանութեամբ մեծարեալ՝ տայ զօր բազում յօգնականութիւն, եւ դարձեալ հաստատէ զթագաւորութիւնն Հայոց. եւ զԲէղէսիոս՝ իշխան Բաբելոնի կացուցեալ, ինքն զարքունիսն յայնմ հետէ ի Մարս փոփոխէ, որ ձգեցաւ մինչեւ յամս մծթ. եւ ըստ ոմանց այլ նախկին թագաւորս ասելով՝ յաւելուն ժամանակս ամաց մղը ասել։ Եւ առ այսոքիւք պատեհագոյնս իմն գտեալ իբրեւ յանիշխանութեան՝ ոմանք Ասորեստանեայք եւ Քաղդէացիք, յազգէ թագաւորացն որ յառաջագոյն՝ հատուածեալք ի կողմանս Դամասկոսի եւ Նինուէի, զօր բազում գումարեալ՝ յետ իը ամի անիշխանութեան Ասորեստանեայց ի ձեռն Փուայ թագաւորեցելոյ դարձեալ տիրեն Բաբելոնի եւ ստորին Ասորւոց, որ կոչի Խուժաստան, նորոգեն եւ զառաջին արքունիսն լքեալս ի Բէլայ, որ է տուն Աստորովայ. եւ բռնութեամբ Մարապարսացւոցն ոչ կարացեալ ընդդիմանալ՝ ի կողմանս Պաղեստինացւոց ելեալ պատերազմաւ պաշարեն զՍամարիա, եւ զի թագաւորութիւնն Եբրայեցւոց յերկուս հակառակս բաժանեալ էր՝ հնազանդ իւր արարեալ Փուայ Ասորեստանւոյ առնու հարկս ի Մանասէէ արքայէ հազար տաղանդ արծաթոյ։ Եւ յայնմհետէ վտանգի Իսրայէլ յԱսորեստանեայց։ Եւ յետ նորա թագաւորէ Ասորեստանեայց Թագղաթփաղասար. սա ել ի վերայ Հրէաստանի եւ զմեծ մասն ժողովրդեանն գերեաց յԱսորեստան. . . . . . Սաղմանասար. սա իսպառ գերեաց զտասն. . . . . . . ցուցանելով ի լերինս Մարաց եւ եբարձ զթագաւորութիւնն. . . . . . որ եւ տեւեաց ամս մծ։ Յետ նորա թագաւորէ եղբայր Սենեքէրիմայ . . . . . . . ապէս մեռանի ի Մարութաքբաղդան, իբրեւ. . . . . . . ունէր զվեց ամիս, սպանաւ եւ նա ի միոջէ ումեմնէ, որում անուն էր Ներեղիբդ եւ թագաւոր էր. եւ յերրորդ ամի թագաւորութեան նորա, Սենեքերիմոս զօրս բազումս գումարէր ի վերայ նորա, եւ ձերբակալ արարեալ զնա հանդերձ իւրովք բարեկամօքն՝ Բաբելոնի կացուցանէր զորդի իւր զԱսորդանիս, եւ ինքն գնացեալ ի Միջագետս՝ հնազանդեցուցանէր ինքեան քաջութեամբ զԵմաթ եւ զԱրբաթ եւ զամենայն կողմանս Դամասկոսի եւ Կիւլիկեայ եւ զայլ բազումս։ Եւ յետ այսոցիկ ել ի վերայ երկրին Պաղեստինացւոց եւ Երուսաղէմի՝ պաշարել զնա. եւ հրամանէ Աստուծոյ սատակեցան զօրք նորա. եւ նա դարձաւ ի Նինուէ. եւ նենգ գործեալ նմա, վասն նախանձու թագաւորեցելոյ Ասորդանի, երկու եւս որդիք նորա Ադրամելէք եւ Սանասար՝ սպանին զնա սրով, որ թագաւորեաց ամս ժը, եւ ինքեանք գնացին յարեւելս հիւսիսոյ որպէս ասացաւ ի վեր անդ։
Արդ են թագաւորք Ասորեստանեայց ի միւսմէ կողմանէն այսոքիկ. անիշխանութեան ամք իը։ Փուա ամս ժբ։ Թագղաթփաղասար ամս իէ։ Սաղմանասար ամս ժէ։ Ներեղիբոս ամս դ։ Սենէքէրիմոս ամս ժը։ Որդին ամս ը։ Սամոգէս ամս իա։ Նորին եղբայրն ամս իա։ Նաբուպաղսարոս ամս ի։ Նաբուգոդոնոսոր ամս խգ։ Ամիղմարուդաքոս ամս բ։ Ներիգղիսարոս ամս դ։ Նաբունէդոս ամս ժե։ Այլ սա ի վեց ամին լքեալ ի Կիւրոսէ, եւ աստ անկեալ կենօք շրջէր մինչեւ իսպառ բարձաւ թագաւորութիւնն Ասորեստանեայց եւ Մարաց ի Կիւրոսէ որ թագաւոր…։
[Ե]
Ազդ եղեւ մեծին Տիգրանայ պատրաստ պնդութիւն Աշդահակայ. եւ ժողովեալ ազգք ազգք յընտրելոց զօրավարաց արանց քաջամարտկաց, զզօրս Կապուդկացւոց, զՎրաց եւ զԱղուանից եւ զԱյրարատեան գազանամարտիկ անճոռնի զօրսն եւ զբոլոր բովանդակեալ գունգս զօրացն եւ զորդիսն Սենեքերիմայ, ամենայարդար պատրաստութեամբ անհուն բազմութեամբ, աճապարել երագել անյապաղ լինել նախ քան զԱշդահակայ դիմեցումն, զի մի քաջասրտագոյն կարծիցի Մարն քան զՀայկազնեայն։ Եւ վազս առեալ փութացան մտին ընդ կողմն Մականայ, բանակեցան ի դաշտավայրին Մեդիացւոց, եւ անդ ոչ սակաւ վտանգ հասանէր Աշդահակայ վասն հասանելոյ ի վերայ նորա Տիգրանայ զօրու ծանու։ Նա եւ բազմախոհեմն Կիւրոս Պարսիկ խաղայ գայ իւրովք հեծելազօր մարտակցովքն՝ գալ օգնել Տիգրանայ. քանզի էին բարեկամացեալ ընդ միմեանս Կիւրոս եւ Տիգրան եւ յամենայնի համանմանքն, միասիրտքն, քաջախոհեմքն եւ բազմադրուատքն։ Բայց մինչդեռ չեւ առ միմեանս հասեալ Տիգրան եւ Կիւրոս՝ յղէ Աշդահակ պատարագս Կիւրոսի եւ խոստանայ տալ նմա զտէրութիւնն զչորրորդ մասն Սենեքերիմանցն զկողմամբքն Նինուէի եւ զՏմորիս ամրոցաւն որ ի նմա, եւ զայն ոչ միանգամ, այլ յոլովակի՝ մի զմիոյ կնի ընթացուցանէր դեսպանս հրովարտակօք եւ պատարագօք։ Զայս իմացեալ խորհրդականութիւն Քսերքսէս յԱդրամելեայ եւ Սանասարայ յորդւոցն Սենեքերիմայ՝ ապա գան առ Տիգրան Հայոց թագաւոր եւ զեկուցանեն նմա վասն որոյ խորհի Աշդահակ. քանզի որդիքն Սենեքերիմայ մեծաւ ցասմամբ եւ անզրաւ հաշտմամբ ընդ Աշդահակայն լինէին, յաղագս գոլ զնա սերունդ Վարբակայ Մարի, որ եբարձ զթագաւորութիւնն ի Սարդանապաղեայ, հաւուցն Սենեքերիմանց։
Յայնժամ առեալ հրովարտակ Սանասարեանց ի Տիգրանայ՝ պատարագօք գնացին առ Կիւրոս. եւ առեալ զնա գան առ Տիգրան, եւ անյապաղ փութով զգործ պատերազմին վճարեալ, քաջք ընդ քաջս ելեալ. յետուստ կողմանէ աճապարեալ Քսերքսէս բուռն հարեալ զդիակաց պղնձակուռ վարապանին Աշդահակայ ի վերայ թիկանցն զգաւակաւ երիվարին արկեալ, եւ Տիգրան առ երագութեան ձեռինն հարեալ նիզակաւ ընդ սրտադուրսն՝ ի բաց կորզէր զթոքակէսն. եւ Կիւրոսի զհետ մտեալ զօրուն՝ ոչ սակաւ սատակմունս առնէր, մինչեւ միահաղոյն զօրսն Աշդահակայ վատնեալ սուսերաւ՝ տիրէ Մարաց եւ Պարսից։
Բայց երկուք ոմանք ի զաւակէ Աշդահակայ ձերբակալ արարեալ Տիգրանայ առեալ ածէ ի Հայս. եւ կացուցեալ զնոսա ի կարգի ստրկութեան, որոյ զփոյթ հպատակութեան ցուցեալ՝ կարգէ զնոսա ի գործ ծառայութեան, կրել արծուիս եւ բազէս. եւ գինարբուսն ի տեղի մատռուակութեան յառաջացուցեալ՝ ի գահ նախարարութեան ձգեալ կացուցանէ, եւ բնակեցուցանէ զնոսա ի գաւառն Աղբագ, յետ բնակեցուցանելոյն զնոսա ի Ջողախել, ի Վրնջունիս եւ ի Հախրամի, տեսեալ մինչեւ ի ժամանակս ինչ, քանզի յառաջագոյն տուեալ էր զնոսա ի ծառայութիւն քեռ իւրոյ Տիգրանուհեայ կնոջ Աշդահակայ, յասացեալ տեղիս բնակեցուցանելով։
Զայս գործ լուեալ Լիդէացւոց թագաւորին Կրոսիսեայ բազմաշփոթ յուզմամբ ամբոխ արարեալ, զօրս բազումս գումարեալ, ելանել տալ պատերազմ ընդ Կիւրոսի, զորոյ զօրաժողով լինելն իմացեալ Կիւրոսի՝ գրէ առ Տիգրան՝ զօրս յօգնականութիւն առաքել նմա. զոր անյապաղ փութով զզօրսն հարաւայինս եւ հիւսիսայինս տալ ի ձեռս Քսերքսեայ եւ Արշէզայ որդւոյ նորուն զի փութով անդր հասցեն. որոց գնացեալ պատահեն նմա ի Դնբուինդ Պարսից։ Եւ յառաջեալ առաջոյ զօրուն Կիւրոսի՝ յարդարեն զգործ պատերազմին։ Իբրեւ խռնեցան ի զօրագլուխ գունդ Լիդէացւոց նետաձգութեամբ ընդ միմեանս հարեալ, եւ յերկարեալ գործ պատերազմին հարուստ մի ժամ, հասանէ արքայն Կիւրոս եւ Քսերքսէս. եւ Արշէզայ շուրջ փակեալ վահանաւորօք զԼիդէացւոց թագաւորաւն, տագնապ մեծ լինէր. զի թագաւորն Լիդէացւոց ասպազինեալ զերիվարն շուրջանակի պղնձի արկանելեօք յոտից մինչ ի գլուխ բովանդակ չթողեալ տեղի՝ անկռուելի լինել զինուի, նա եւ զիւրեաւ տախտակափակ լանջապահս, թիկնապահս, զանգապանս, սռնապանս, գլխապանս, որ գրեթէ բովանդակ պղնձեղէնս զնա իմանալ թուէր, եւ զետեղեալ բլրաձեւ զօրու անմատչելի կարծելով. եւ զօրքն ախոյեանայարձակ զպատերազմն վառէին։ Յայնժամ ձայն բարձեալ Քսերքսէս եւ Արշէզ լի իմաստութեամբ, որպէս թէ ի զօրացն Լիդէացւոց իցեն՝ ասեն՝ հարան զօրքն Կիւրոսի, եւ փախեաւ արքայն։ Նոքա առ լուրն խնդացեալ՝ լքին զամրացեալ գունդն՝ աճապարել զհետ Կիւրոսի, ել եւ ելս արարեալ զմիմեամբք, եւ թագաւորն Լիդէացւոց ճեմս առեալ երթայր զկնի զօրուն։
Նոյն ժամայն Քսերքսէս եւ Արշէզ վազս առեալ պատահեն Լիդէացւոցն. եւ ձերբակալ արարեալ մերկանան ի զինէ եւ յասպազինէ եւ տանին կացուցանեն առաջի Կիւրոսի. զոր առեալ Կիւրոս դառնայ ի Խորասան. եւ անտի դարձեալ ի Բաբելոն, ընդ իւր տանելով զԼիդէացին. եւ զտունս գանձի նորա հրամայեաց ածել յաւարի. եւ տանջեալ զնա ջղօք՝ տայ նմա եւ զգանձս աներեւոյթս, եւ ինքն մեռանի ի հրամանէ Կիւրոսի, բարձեալ զտերութիւնն Լիդէացւոց։
Իբրեւ աջողութիւն գործոյն գլխաւորեցաւ՝ եղեւ դառնալ Քսերքսեանց, առեալ ի պարգեւի զՏմորիս ամրոցաւն եւ զգետափնեայսն Նինուէի։
Իսկ իբրեւ միապետացաւ թագաւորութիւն Պարսից Կիւրոսի՝ առնու զԲաբելոն եւ արձակէ զգերին Հրէից։ Ընդդէմ նորա զօրաժողով եղեալ տունն Գագայ, ազգն Գաղատացւոց, երկոտասան բիւրու՝ գրէ Կիւրոս առ Տիգրան վասն օգնականութեան մատուցանել նմա։ Զի ազգ բարբարոս խուժադուժ ի դիմի ելեալ գան տալ պատերազմ, կորզել յինքեան զգերին Հրէից։ Առ որ զբարեկամութիւնն ողջ պահելով յղէ զնոյն Քսերքսէս եւ զԱրշէզ որդի նորուն քառասուն հազարաւ. գնացեալ պատահեն նմա ի սպառուածս Տօրոսական լերինն։ Եւ երկայնագոյնս զպատաղմունսն ի ճանապարհին արարեալ՝ ձգին մինչ յԱրզն Աղձնեաց (եւ անդ մարգարէն Եզր եւ թագաւորն Սաղաթիէլ վախճանեալ թաղի ի Մարբակատինա ի բլրակի մի տեղւոջ) եւ տուեալ պատերազմ զաւուրս ոչ սակաւս, որպէս թէ ամսօրեայ մի ժամանակ, յորում ոչ սակաւ քաջութիւն նահատակութեան զօրացն Հայոց, որ ի զարմանս կրթեաց զբովանդակ զօրս Պարսից բարբարոսօքն հանդերձ։ Եւ հարան զօրքն Գաղատացւոց, ի մեծամեծաց մինչեւ ի փոքունս նոցա, եւ ոչ մնաց ի նոցանէ եւ ոչ մի։ Եւ զորդիսն Իսրայէլի առեալ գնացին յաշխարհն իւրեանց, եւ առաջնորդեաց նոցա Քսերքսէս եւ Արշէզ մինչ ի սուրբ քաղաքն յԵրուսաղէմ. եւ հաւատան զառաջնորդութիւնն Հրէից՝ Զօրաբաբէլի որդւոյ Սաղաթիէլի յազգէ Յուդայ։ Եւ դարձան ուժեղ զօրութեամբ եւ մեծաւ յաղթութեամբ։
Այս այն Գովգ եւ Մագովգ զոր յիշեն գիր մարգարէիցն, Ամովս եւ Եզակիէլ։
[Զ]
Իսկ յետ այսց գործոց եղելոց ի բառնալ թագաւորութեանն Հայկազնեայցն, ոմն այսպէս ոմն այնպէս շփոթաբար կեցեալ անիշխանութեամբ, ունելով զտեղիս տեղիս, տալով ձեռս յովպէտ եւ ժամագիւտ դիպուածք ումեք հանդիպանայր, եւ որոց ոչ գործք ինչ եւ ոչ քաջութիւնք ուրուք յայտ յանդիման ցուցանիւր. եւ ոչ մեք գրել զմտաւ ածել ջանասցուք. բայց զանուանս միայն ըստ կարգի կանոնել բաւական համարեցաք, որպէս եւ այլոց առաջնոցն մատենագրացն յայս եկեալ ձեւ պատմագրութեան. բայց կանոնեցի զանուանս ի մատենիս։
Տիգրան.
Ադրամելէք.
Ներս.
Ներսէխ.
Մարոդ.
Արշամ.
Արշաւիր.
Ասուդ.
Պարսից թագաւորք.
Քսերքսէս.
Արտաշէս երկայնաձեռն.
Դարէհ.
Արտաշէս.
Ողոքոս.
Զարսէս.
Դարէհ.
Ապա Աղէքսանդրոս Փիլիպպեայ Մակեդոնացի տիեզերակալ թագաւոր։
Զայսու ժամանակաւ թագաւորեալ Աղէքսանդր Մակեդովնացի տիեզերակալութեամբ երագահաս հասեալ ի վերայ Դարէհի սպանանել զնա, եւ բառնայ զթագաւորութիւնն Պարսից։ Արշաւրեան։ Իսկ Ասուդ զհետ Դարէհի ելեալ ի պատերազմ ընդդէմ զօրագլխացն Աղէքսանդրի՝ Հերակղեայ նահատակութեամբն դիւցազնաբար ի դիմի հարեալ՝ ի բաց նահանջէ զուժեղագոյնս զօրագլխացն Աղէքսանդրի հարուստ ժամ մի, մինչ հիացումն զօրօքն արկեալ՝ տային տեղի փախստէի, մինչ հանդէպ երեսանալ Աղէքսանդրու ի յանդուգն դիմացուածին, եւ հայեցեալ ի դէմս Աղէքսանդրու իբր յաստուածոց դիւցազանց՝ զերեսս ի վայր արկեալ զերկիր նշմարէր, եւ շտապով փութանակի յասպազինէ երիվարէն ի վայր արկեալ զինքն առաջի Աղէքսանդրի, առ ոչինչ համարեալ յահուռնաբար գործսն զոր գործեաց՝ փութացաւ ետ ողջոյն արքայի եւ ասէ, «քաջք քաջաց պատահեալ՝ անմեղադրելիք կան մնան զյաւակնութեամբքն, զի մի վատութիւն քան զքաջութիւն ճոխասցի, որ կանանցաբարոյիցն քաջ յարմարի, թէպէտ եւ յարիւն եւ յապաժոյժ զզօրսն կենացն առնուցունե։ Ընդ որ սքանչացեալ ընդ քաջասրտութիւնն եւ ընդ իմաստուն բանակարգութիւնն Պտղոմէի եւ Սելեւկեայ զօրագլխացն Աղէքսանդրու՝ խնդրեցին պարգեւ ի թագաւորէն զԱսուդ. զի Աղէքսանդր թէպէտ եւ լի իմաստութեամբ եւ հանճարով առաւելանայր՝ սակայն գազանանայր ընդդիմակացաց հրոսաւղացն. եւ առեալ Պտղոմեայ զԱսուդ՝ տայ տանել յԵգիպտոս, ի պարգեւեալ աշխարհն նմա յԱղէքսանդրէ, եւ կարգել նմա ռոճիկս առատապէս, մինչ ինքն պարապագոյն ժամու անդր հասանիցէ։
Իսկ զՎահագն Հայկազնեայ, որ էր նիզակակից Ասուդայ՝ կացուցանեն ի դրան արքունի, յառաջանալ ի գործ պատերազմին մեծաւ աշխատութեամբ՝ կամ մեռանել ի սրոյ թշնամեաց դիպելոց, կամ յաղթել քաջասրտութեամբ։ Եւ կացեալ ժբ ամ Աղէքսանդրի մեռանի ի Բաբելոն, կեցեալ ամս լգ, թագաւորեալ ամս ժբ։ Համօրէն տիեզերակալեաց ամս է։ Եւ ի մեռանելն իւրում Աղէքսանդրու հաստատագոյն աներկիւղութեամբ զթագաւորութիւնն իւր միապետեալ՝ կացուցանէ չորս զօրավարս չորեքծագեան կողմանց աշխարհի, զՊտղոմէոս Եգիպտոսի եւ Հնդկաց, զՍելեւկոս Ասիացւոց եւ ամենայն հիւսիսականաց, զԱնդիպատրոս Պարսից եւ ամենայն արեւելից։
Իսկ Պտղոմէոս նենգութեամբ եւ հարկանօք կալաւ զԵրուսաղէմ եւ զՀրէաստան, մինչեւ յամս ժբ. զբազումս ի նոցանէ իջուցեալ յԵգիպտոս բնակեցուցանէր։ Եւ ապա առնու զթագաւորութիւնն Ասորոց եւ Բաբելոնի եւ վերնոց կողմանցն Սելեւկոս Նիկանոր, որ կոչի յաղթող։ Պտղոմեայ հասեալ ի տէրութիւն ժառանգութեանն՝ փոխանակ իւր կացուցանէ զԱսուդ, տալով ի ձեռս նորա զբոլոր իշխանութիւն Եգիպտոսի եւ Հնդկաց, եւ ինքն հեռացեալ գնաց զկնի Աղէքսանդրի ի Բաբելոն, եւ անտի եկեալ յԵրուսաղէմ պագին անդ երկիր Աստուծոյ։ Իսկ Ասուդ թէպէտ եւ այնպէս շքեղութեամբ ճոխանայր եգիպտական եւ հնդկային հարստութեամբն՝ այլ յիշելով զբուն իւր սեփհական թագաւորութիւն Ասորեստանի՝ ոչ հաճոյանայր կեալ եգիպտացի գահակալութեամբն. եւ ցանկութիւն տենչանացն աճէր. գայր յանդիմանակաց Պտղոմէի։ Այլ թէպէտ զայս ախորժելով լսէր Պտղոմէոս առ լաւութեան քաջութեան առնն՝ սակայն յայտնել ոչ զօրէր Աղէքսանդրի, զի ոչ ումեք զայդ յանձին կալաւ Աղէքսանդրոս՝ կարծել տիրել ումեք երկրի բաց Աղէքսանդրէ։ Կեցեալ անդ ամս բազումս մեռանի յԵգիպտոս եւ կայ անդէն։
Յետ մահուանն Աղէքսանդրի զօրավարաց կալեալ զՄակեդոնացւոց տէրութիւնն, բայց մնայ ի հարստութեան Պտղոմէականն միայն, մինչ տիրել Կղէոպատրեայ կնոջ միոյ եգիպտացւոյ, որ յետ բազում ժամանակաց, մինչեւ յՕգոստոս կայսր։ Իսկ յետ կ ամի անցանելոյ Աղէքսանդրի եւ անիշխանութեանն Հայոց եւ Պարսից՝ թագաւորէ Արշակ Քաջ Մարաց եւ Պարսից եւ Եգիպտացւոց եւ Ելիմացւոց ի Բախլ քաղաքի. եւ Վաղարշակ եղբայր նորա եկեալ ի Հայս՝ լնու բարեկարգութեամբ զաղմկեալ եւ զշփոթեալ երկիրս Հայոց։ Եւ նախարարութիւնս յօրինէ, յանուն եւ ի բարձ եւ ի գահ յառաջ մատուցեալ։
Իսկ սերունդք Ասուդայ Սանասարեանց կային յոր պէտս եւ դիպուածն պատահէր, երբեմն այսպէս եւ երբեմն այնպէս. Շաւարշ. Գօգեան. Շաւասպ. Պերոզ. Շահակ. Կիւրոս։
Շահակս այս անուանէ զանուն որդւոյ իւրոյ՝ Կիւրոս, յիշելով զլաւութիւն առնն եւ զբարեկամանալն նախնոյն նորա Քսերքսէայ։ Սոքա մերժեալք ի տէրութենէն իւրեանց, զոր տուեալ էր Տիգրանայ եւ Կիւրոսի՝ կէին անարգաբար զինչ պիտկէն մինչ ի Կիւրոս Շահակեան։
Արշակ տուեալ պատերազմ ընդ Մակեդոնացիսն՝ եւ անդ Կիւրոս քաջապէս արիացեալ առաւելանայր ի գործ պատերազմին. գրէթէ անցուցանէր զանցուցանէր զքաջութեամբն Արշակայ Պարթեւի, ընդ քաջացն Քուշանաց, Մարաց եւ Ելիմացւոց. եւ առեալ զյաղթութեանն քաջանունութիւն, առաւել զհանճարեղութեանն խոհեմութիւն՝ յառաջանայր ի գահ, ի բարձ եւ ի պարգեւ. զի հարցեալ լինէր, թէ ո՞վ ոք, եւ յորո՞ց, եւ յումմէ՞, եւ ե՞րբ, եւ առ որո՞վք։ Իբրեւ ստուգեաց զազգն, զգաւառն, զաշխարհն, զպատճառ հատուածին, զզետեղելն, զիարդն, զորպէսն, զեղանակն, զդիպուածն, զպատահն եւ զայլն ամենայն՝ խնդրէ զնա Վաղարշակ յԱրշակայ եւ առնու ածէ զնա ընդ իւր ի Հայս, եւ անուանէ զնա Արծրունի, առաջին լինելով նորա ի դաշտավայրին Արծուիք կոչելոյ. դարձեալ ըստ պատահման եւ տարբերութեան՝ արծռունգն կերպարանօք։ Բայց ոչ գիտեմ, թէ յանուն աշխարհի՞ն թէ ըստ կերպարանին անուանեաց զնոսա Արծրունիս։
Երկրորդ վասն բնակութեան նախնեացն նորա Ադրամելեայ եւ Սանասարայ Արզն՝ կոչեցին Արզրունիք։
Երրորդ վասն արիութեան քաջութեանն, արծուաբար քաջասրտապէս խիզախութեանցն ի մարտս պատերազմացն՝ յարծուիս առակեցին զնոսա։
Բայց թէպէտ եւ երկոքին պատճառք անուանակոչութեանցն պատկանաբար վարկանելի է՝ որպէս իմաստասիրացն հաճոյ թուի. այլ ինձ զառաջինն ախորժելի զհաւատարմութիւնն ի մէջ առնուլ։
Յանգ հանեալ Պտղոմեանց զժամանակ թագաւորութեանցն, եւ հասեալ մինչ ի Կղէոպատրեայ, դուստր Պտղոմէի Դիոնիսի. սա թագաւորեալ Եգիպտոսի եւ Աղէքսանդրի եւ բացեալ զտուն դիւանապահ մատենիցն եւ գտեալ զսերունդն Սենեքերիմայ, եւ զգործս նոցա զմիոյ միոյ ուրուք յականէ յանուանէ զառն իւրաքանչիւր զանուն եւ զքաջութիւն իւր, նոյնպէս եւ զայլն ամենայն ըստ տոհմից տեղեաց, եւ զվատացն եւ զաննշանիցն նշանաւորեալ ըստ վատութեանցն եւ զգործս նոցա՝ ետ տանել զդիւանն մագաղաթեայ յունարէն գրով հանդերձ պատարագօք՝ Տիգրանայ թագաւորի Հայոց, որ չորրորդ կացեալ թագաւոր ի Վաղարշակէ Պարթեւէ։ Ցայս վայր զայս գրեալ Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ, ի Սենեքերիմայ յառաջ մինչեւ ի Պտղոմէոս եգիպտացի, զոր եւ նոքա Պտղոմեանքն կոչէին. զոր ընթերցասէրն Պտղոմէոս գրեալ եւ յարդարեալ ստուգաբանութեամբ, դնեն զգուշութեամբ ի դիւանապահ տունս գանձուց մինչեւ ի Կղէոպատրա կին, որպէս վերագոյնն գրեցաք։ Իսկ առ մեզ հասին զրոյցքս այս ըստ մնացորդաց պատմագրացն առաջնոց, ի Մամբրէէ Վերծանողէ եւ ի նորուն եղբօրէ Մովսէս կոչեցելոյ, եւ միւսումն Թէոդորոս Քերթող, որք լեալ էին յաշակերտութենէ Ղեւոնդ քահանայի, որ ի Պարսսն մարտիրոսացաւ ընդ այլ սուրբ եպիսկոպոսսն եւ քահանայսն։ Սոքա հրամանաւ Վահանայ Արծրունւոյ փոյթ յանձին կալեալ՝ խուզել քննել կարգել ի համառօտ բանս զաճմունս ազգացն անցելոց՝ ոչ կարի ինչ ընդ երկայնագոյնս աշխատասիրաբար անցանել պատմութիւնս։
Զոր եւ մեր ըստ հրամանի քում, Գագիկ զօրավար Հայոց եւ Վասպուրական իշխան, ջան յանձին տարեալ ընդ համառօտութիւն զրուցատրութեանցն անցեալ, յառաջ խաղացուցից զբանսն, արագաքայլ արշաւանօք անցեալ գնացից ընդ շարագրածս անցնիւր պատմագրաց, զազգաբանութիւնն միայն ոճով դրոշմեցից ի շարի աստ, մինչեւ եկից հասից ի լայնանիստ ընդարձակ ասպարէզս մատենից պատմութեանցս՝ ոճով մի ըստ միոջէ շարեցից, կարգեցից զախորժելին քեզ։
Այս Վահանս զոր յիշեցաք՝ այն Վահան է, զոր թագաւորեցուցին նախարարք Հայոց յաւուրս սրբոյն Վարդանայ՝ զոր յիւրում տեղւոջն կարգաբանութեան գրեցից որ ինչ վասն սորա։ Եւ մեք այժմ զկարգն յառաջ վարեսցուք. Կիւրոս. Վարգէն. Վահան. Շամբիթ. Ջաջ. Ջաջուռ։
Արջամ թագաւորեալ Հայոց՝ զազգն Բագրատունեաց արկանէ ընդ բազում տառապանօք, վասն արձակմանն Հիւրկանոս քահանայի ի կապանաց բանտին, եւ կալեալ զԵնանիոս նահապետ Բագրատունեաց եւ սպարապետ Հայոց հանդերձ ընտանեօք եւ ամենայն ազգաբանութեամբ՝ արկանէ ընդ բազում չարչարանօք, եւ զոմանս ընդ սուր հանեալ կամէր միախաղոյն զրաւ առնել ազգին Բագրատունեաց։
Իսկ Ջաջուռ Արծրունի ձեռն ի գործ արարեալ՝ մատուցեալ առ թագաւորն խնդրէ զԱնիանոս, զի էր կախեալ զփայտէ, եւ կատարեալ զխնդիրն իջուցանէ զԱնիանոս ի փայտէն, եւ զազգն նորա փրկեալ ապրեցուցանէ ի սրոյն խողխողմանէ. եւ ի նոյն պատիւ թագաւորութեան կացուցանէ զԱնիանոս Բագրատունի։ Եւ ոչ յանձին կալեալ Արջամայ վստահաբար առ իւր ունել զԱնիանոս՝ յղէ զնա ի Հայս։ Զոր առեալ Ջաջուռ ահիւ եւ ամենայն պատրաստ կազմութեամբ բնակեցուցանէ ի կողմն Արագածոյ, ի գիւղն Թալին կոչեցեալ. սա առաջին ի տանէն Բագրատունեաց եկեալ կայ նա զայսու կողմամբ Այրարատեան նահանգի։ Եւ առնու Ջաջուռ զդուստր Ենիանեայ կնութեան Սահակայ որդւոյ իւրոյ, որում անուն կոչէր Սմբատուհի։ Այս առաջին խնամանալ եղեւ ընդ միմեանս Բագրատունեաց եւ Արծրունեաց։ Այս եղեւ յամի յութուտասաներորդի արքայի Պարսից։
Եւ կեցեալ Արջամ ամս ի վախճանի, եւ թագաւորէ Աբգար որդի նորա։ Հասեալ ի տեղիս յայս ի պատմութիւն Աբգարու թագաւորի Հայոց, յորոյ աւուրս Փրկչին մերոյ տեառն Յիսուսի Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ մարմնով յաշխարհի երեւումն եղեւ, եւ սկիզբն լինել նորոգման արարածոց, եւ լուսաւոր առնել զամենայն մարդ, որ յաշխարհ գալոց է. որ կարի սիրելի է ինձ, մանաւանդ թէ յոլովից, կամ թէ ամենայն հաւատացելոց ի Քրիստոս՝ յերկարագոյնս առնել ի ճառիս զդեգերումն շահատակութեան, ձեզ լսել եւ ինձ գրել։
Քանզի սա առաջին ի հեթանոսական թագաւորաց սկիզբն արար ի Քրիստոս հաւատոց։ Որպէս ցուցանեն յիշատակարանք հաւատարիմ պատմագրացն. մանաւանդ թէ աւետարանիչն եւ առաքեալն Յօհաննէս, որդին որոտման, տիեզերաց հնչեցոյց զորոտումն աւետեաց Աւետարանին Քրիստոսի, որ ի նայն հաւատալոց էին։ Քանզի ասէ, թէ «էին ոմանք յելելոց անտի հեթանոսաց, որք եկեալ էին յԵրուսաղէմ ի տօնն, զի երկիրպագանիցեն. որք եւ մատուցեալ առ Փիլիպպոս որ ի Բէթսայիդայն, ասեն Կամիմք զՅիսուս տեսանելե. զորս յանդիման Փրկչին կացուցին զառաքեալսն հանդերձ թղթովք Աբգարու, եւ զխորհրդական պատասխանիսն լուեալ վասն փրկական խաչելութեանն որ վասն աշխարհի, զոր փառս իւր անուանեաց, գրելով եւ զպատասխանի թղթոյն ի ձեռն Թովմայի առաքելոյ, եւ զխոստաբանութիւն՝ զԹադէոս առաքել լնուլ զփափագումն խնդրոյն. եւ զանձկալից տեսութիւնն հրաշափառապէս եւ անճառաբար ի վարշամակի տպաւորեալ ելից զկարօտութիւնն Աբգարու աղբիւրն կենաց Քրիստոս։
Դարձեալ վերստին հրճուանօք ոռոգեալ լինի պատմութեան աստ սակս բարձրագահ, համաթոռ, ճոխազգի ազգապետութեան Արծրունեացս, մեծ զարմի Սենէքէրիմայ ծննդոց որ ըստ աճման եւ սերելոյ նախարարութեանց՝ եկեալ հասեալ ցայս վայր ժամանակի ի թագաւորել Աբգարու եւ հաւատալ ի Քրիստոս։ Ընդ որում եւ մեծ իշխանն Արծրունեաց Խուրան եւ գլխապետ զօրավար զօրու, եւ միահեծան թագաւորութեան Հայոց մեծաց, որ առաջին ի Քրիստոս հաւատացեալ եղեւ իշխանս Խուրան եւ մկրտեալ ի ձեռաց Թադէոսի առաքելոյ. որ յետ հաւատոցն որ ի Քրիստոս բազում ուղղութեամբ եւ երկիւղածութեամբ կրօնս ըստ արժանի հաւատոյն ցուցեալ, գրէթէ ի ծայրս առաքինութեան զաճումն հաւատոցն տարեալ հասուցեալ, որ ինչ յորդորումն աւետարանական վարժիցն ունին դաստիարակութեան ցոյցք։ Եւ զայս առ այժմ բաւական համարեալ նշանակութիւն ցուցանել զլաւութիւն երանելի առնն Խուրանայ Արծրունւոյ, խոհեմագունիցն բաւականանալ առ բովանդակ իմացմունս։ Եւ մեք զկարգ պատմութեանցս մասնաւորաբար եւ համառօտապէս յառաջ վարեսցուք, զի ոչ է ժամ մեզ զներբողականօքն զդեգերումն առնել, զպատմողական զրուցատրութեան կարգաւն զանց առնել։
Հերովդէս այլազգի որդի Անդիպատրեայ Ասկաղոնացոյ եւ մօր Եւպատրեայ Արաբացոյ, թագաւոր Հրէից, յաւուրս ծննդեան տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Որպէս Յովսեպոս մեզ զրուացաբանէ եւ զինչ գործեաց ընդ մանկունսն։ Սորա որդիք հինգ ծնանի, յորոց մինն Հերովդէս եւ միւսն Փիլիպպոս, զորոյ կինն հանեալ Հերովդէի՝ թող զկինն իւր զառաջին, զդուստր Արետայ արքայի Պատրէացւոց. առ որ զչարեալ Արէտ՝ խորհէր վրէժ առնուլ զանարգանաց դստերն, եւ ոչ իշխէր համարձակ յինքնակալէն Օգոստեայ Տիբէրի կայսեր։ Ապա բարեկամացեալ ընդ Աբգարու թագաւորի Հայոց եւ ընդ մեծ զօրավարին Խուրանայ Արծրունւոյ՝ յղէ նմա պատարագս եւ առնու յօգնականութիւն զԽուրէն Արծրունի, զայր իմաստուն եւ քաջամարտիկ, կորովի յաղեղն եւ ի զէն եւ յասպազէն. եւ հարեալ ի դիմի Խուրէն՝ հարկանին զօրքն Հերովդի, մինչ ինքն Հերովդէս փախստեայ անձնապուր լեալ հանդերձ Ուրեղիանոսիւ զինակրաւ՝ անկանի առ քեռին իւր որդի Հիւրկանու քահանայի ի քաղաքն Ասկաղոն։ Բայց թէպէտ եւ ունէր զպատճառ զբարեկամանալն Արէտայ ընդ Աբգարու եւ ընդ Խուրէնայ՝ այլ Աբգար եւ Խուրան առ փափագումն որ ի Քրիստոս, եւ առ լուր սրբոյ Փրկչին, եւ որ ինչ գործեացն Հերովդէս՝ ոխացեալ ընդ Հերովդի, որպէս եւ յետոյ ընդ Պիղատոսի՝ խնդրեցին զվրէժ սպանման Մկրտչին եւ հալածանացն Քրիստոսի. եւ էր ամ վեշտասաներորդ Տիբերի կայսէր։
Յետ համբառնալոյ Փրկչին մերոյ եւ վախճանի բարեպաշտ Աբգարու, թագաւորեաց Անանուն որդի Աբգարու, որ ոչ եղեւ ժառանգորդ հայրենեաց հաւատոցն որ ի Քրիստոս. այլ յետս կացեալ յուխտէ սրբութեանն դառնալ զհետ պաշտաման կռոցն, զոր արհամարհեաց մերժեաց Աբգար, եւ զԽուրանն Արծրունի մեծ զօրավար արկեալ ընդ ուռկանաւ խարդախութեան, հետեւել զկնի իւրոյ մոլորութեանն. զոր այպն արարեալ արհամարհեաց զնովաւ։ Եւ ինքն Խուրան առեալ զմեծ մասն զօրուն գնաց ի Շաւարշան ի Սանտարուկ. եւ առեալ զնա եկն եհաս ի վերայ որդւոյն Աբգարու բառնալ ի նմանէ զթագաւորութիւնն զոր ունէր։ Բայց ոչ ժամանեալ կատարման պատերազմն, զաշտարակին զոր շինէր որդին Աբգարու փլուզեալ ի վերայ սպան զնա, վրէժխնդիր եղեալ մահուն Ադդէի սրբոյ։
Իսկ Խուրան ոչ կացեալ առ Սանատրկոյ գնաց յերկիրն Յունաց, առ Կեսար Տիբերիոս, մինչ տայր պատերազմ ընդ Սպանիացիսն վասն ոսկեհան տեղեացն. եւ անդ Խուրան բազում նահատակութիւնս եւ յաղթութիւնս կատարեալ զօրականօքն որ ընդ նմա երթեալ էին յաշխարհէս Հայոց. ընդ որ յոյժ ուրախացեալ Տիբերի պատուէ ծիրանեօք եւ բրաբիոնաւ ի Ստադին տեղւոջն. եւ եղեւ վախճանել Տիբերի թագաւորեալ ամս իգ. եւ թագաւորեաց փոխանակ Տիբէրի Գայիոս փոքրն ամս գ եւ կէս։
Իսկ Խուրան լուեալ վասն տիկնոջն Հայոց Հեղինէի կնոջ Աբգարու, թէ ոչ ախորժեաց կալ ի Միջագետս վասն ամբարշտին Սանատրկոյ, այլ ելեալ գայ ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ, եւ անդ կեալ բարեպաշտութեամբ՝ եկն եւ նա առ նա յԵրուսաղէմ, եւ առեալ ոսկի զտիկնոջն եւ զիւր՝ գնաց յԵգիպտոս գնել ցորեան յաւուրս սովոյն որ եղեւ առ Կղոդեաւ. բաշխել զայն սրբոց եւ այրեաց, միանգամ յամենայն հաւատացեալ ի Քրիստոս տնանկացն, որոց եւ բաւականանայր ցորեանն։ Անդ կեցեալ Խուրան եւ անդ վախճանեալ ի բարիոք ծերութեանն եւ հանդերձեալ աշխարհին պսակելոց է ի Քրիստոսէ, հանդերձ տիկնաւն Հեղինեայ ընդ ամենայն սուրբս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. ամէն։
[Է]
Բայց ի գնալն Խուրենայ առ Տիբէր կայսր՝ եթող զորդին իւր զՎաչէ եւ զեղբայր իւր զԱրշաւիր ի Խառան առ տիկնոջն Հեղինէի. որ ապա ի գնալն տիկնոջն յԵրուսաղէմ՝ Վաչէ եւ Արշաւիր երկեան երթալ առ Սանատրուկ, գնացին առ Ներսէհ արքայ Ասորւոց, ընդ իւրեանս առնելով զգիր ուխտի խաղաղութեան Աբգարու եւ Ներսէհի եւ զԽուրենէ Արծրունւոյ. զոր կարգէ զնոսա Ներսէհ ի վերակացութիւն գործակալութեան, զՎաչէ կացոյց ի դրան արքունի, զի ամենայն ոք նովաւ մտցէ եւ ելցէ յարքունիսն, եւ նովաւ վճարիցեն զի՛նչ պէտ եւ լինիցին ումեք ի մեծամեծաց մինչ ի փոքունս նոցա. եւ զԱրշաւիր ի գործ պատերազմի զօրագլուխ զօրուն կարգեաց։ Ընդ որս զչարեալ նախարարացն Ներսէհի՝ գրգռեն զոմն ի մերձաւորաց Ներսէհի, Դարէհ անուն. որ մատուցեալ առ Ներսէհ ասէ, «ընդէ՞ր այսպէս հաճեցար առնել, զի՞ կացուցեր զարսդ զայդ ի գործակալութիւն աշխարհի քո, եւ ահա դոքա են յորդւոց ազգի Սենեքէրիմայ ի Նինուէ, եւ ունին զզօրս քո ընդ իւրեանս, գուցէ կատարիցեն չարիս ի վերայ քո, եւ կորզեն յընքեանս զթագաւորութիւն Նինուէի։ Զի ահա բարեկամացեալ էր Խուրան հայր Վաչէի եւ եղբայր Արշաւրի ընդ Արտաշէսի Պարսից արքայի յերթալն Աբգարու ի Պարս, եւ եդեալ են դաշինս ի միջի. գուցէ յորժամ կատարիցեն զչարիսն զոր խորհեալ են ի վերայ քո, որպէս լուաք ի հաւատարմաց իւրեանց՝ օժնդակութեամբ Արտաշէսի մերժիցեն եւ զզարմ եւ զզաւակ քո ի թագաւորութենէ Ասորոց։ Կամ դարձո՛ զխորհեալ նոցա չարիս ի գլուխս իւրեանց, կամ թող զի ելցեն գնասցեն՝ յով եւ կամեսցինե։ Իսկ Ներսէհ ունկնդիր եղեալ Դարէհի, բայց ոչ կարաց հաւատարմացուցանել զասացեալսն. այլ վասն բանսարկուացն ելեալ Վաչէ եւ Արշաւիր գնացին առ Արտաշէս արքայ Պարսից, եւ կացին մնացեալ անդր մինչեւ ի դարձն Արտաշէսի որդւոյ Սանատրկոյ, որ եկեալ այսր թագաւորեաց, սպանեալ զԵրուանդ։
Իսկ Սահակ որդի Վաչէի խոյս տուեալ գնայ ընդ կողմամբքն Մարաց, ընդ կողմն Ատրպատականի, եւ բնակէ առ զօրավարի ումեմն եւ մոգի Պերոզ Վրամ կոչեալ։ Իսկ Սմբատ առեալ զԱրտաշէս բնակէ ի Զարաւանդ Ատրպատականի, եւ գրէ առ Սահակ դառնալ առ Երուանդ. թերեւս հնար լիցի խորհել ինչ վասն Երուանդայ։ Նորա ունկնդիր եղեալ գայ առանց յապաղանաց, եւ առաջի դնէ Երուանդայ զպատճառս փախստեանն, ասէ՝ զի դայեկաբար զորդիսն Սանատրկոյ սնուցանէաք, եւ դու ի թագաւորելդ քո որոյ երդմունս արարեալ յԱրտեմի եւ յԱրամազդ անկասկած կալ մնալ վասն որոյ երկիւղն առնէր։ Եւ զհետ մտեալ Երուանդայ խոյզ եւ խնդիր լինել Արտաշէսի. իսկ Սմբատ առեալ զԱրտաշէս գայ բնակէ ի բարձրաւանդակ լերինն Վարագ։ Իսկ Երուանդայ հետազօտեալ գայ բնակի առ ստորոտով լերինն ի գլուխս Տոսպ գաւառի, եւ կոչէ զտեղին Երուանդականս. եւ Սահակայ յղեալ առ Սմբատ՝ մի կալ մնալ ի լերինն, այլ փութալ ելանել դառնալ անդրէն ի հետեւի զօրս անդ. զի ոչ ելանէ, ասէ, Երուանդ զօրու ի սահմանս Մարաց. եւ տայր տանել զպէտս մանկանն օր ըստ օրէ։ Զայս զգացեալ Երուանդայ՝ ետ տանել զՍահակ կապանօք յԱրմաւիր. անդ կեցեալ եւ մեռեալ ի նմին ի կապանս։
Իսկ Աշոտ եղբայր Վաչէի քանզի էր մանկագոյն տիովք՝ առեալ դահեկին իւրոյ մատուցանէ առաջի Երուանդայ, զի ոչ կարաց զերծանել գնալ յով եւ կամիցի, գուցէ, ասէ, ի գնալն ի բուռն առեալ ի մահ դատապարտեսցի։ Իսկ Երուանդ պահեալ զերդումն հօրն նորա՝ թողացուցանէ երթալ բնակել եւ կեալ ուր եւ հաճոյ թուիցի. եւ նորա առեալ տանի զնա ի լեառնն Սիմ, ի տեղի հայրենեաց բնակութեան աշխարհին Տարունոյ։
Նոյն ժամայն առեալ Սմբատայ զԱրտաշէս գայ անցանէ ի վայր ի լեռնէն. եւ թափառական զվէմս ապաստան արարեալ յանկասկածագոյն տեղիս դարանի ի փոքր վիմամէջս ի կարկառս հովտաձեւս հանդէպ հարաւոյ քաղաքաբերդին Վանի, մօտ յայն տեղի, յորում բղխէ աղբիւրաբար առ ստորոտով բլրակի միոյ, մօտ յեզր ծովուն, յորմէ շնչէ օդք բարեխառն, զովացուցանէ զտապ խորշակի ամարայնոյ՝ յարեգակնակէզն լինելոյ. եւ անդէն կացեալ զաւուրս բազումս յապահովացեալ ի կասկածանաց երկիւղէ Երուանդայ։ Քանզի ոչ կարացեալ իմանալ զդէմ փախստէի Արտաշէսի, եւ այն ի տեսչութենէ Աստուծոյ այնպէս պահեալ լիներ, դառնայ Երուանդ առ սահմանօքն Ատրպատականի ի ձորն Անձահից։ Իսկ Անձահից ձոր վասն այսր կոչեցին. բազում ունելով ինչս ի կոխակս բարձրաւանդակս եւ ի կիրճս նրբականս, ի զերծս եւ ի խոխոմս ձորոյն ի թոխ եւ ի բոխ երկրին անբնակ մարդկան յասպատակէ հինիցն Երուանդայ, եւ երթայ զետեղի ի Նախճաւանն աւանի յոստանին Վասպուրական աշխարհին։ Յայնմ հետէ ի տարակոյս անկեալ Երուանդ՝ ոչ քաղցրանայր նմա քուն գիշերոյ, եւ ոչ համեղանայր կերակուր ի քիմս նորա։ Յետ այսր առեալ Սմբատայ զԱրտաշէս ըստ ձեւոյ տառապելոյ միոյ, որ շրջիցի խնդրիցէ օր ըստ օրէ զբաւականութիւն աւուրն՝ երթեալ տուայտի ի դրան Մարաց Դարեհի, մինչ զգալ նորա Երուանդայ. եւ գրէ առ Սմբատ, թերեւս տացէ ի ձեռն նորա զմանուկն Արտաշէս։ Եւ յարբունս հասելոյ Արտաշէսի՝ երթայ գնայ առ Արտաշէս Պարսից արքայն, եւ անդ բազում իրս քաջութեան ցուցեալ յախոյեանարձակ պատերազմունսն, եւ մեծարի յԱրտաշէսէ Պարսից արքայէ, մինչ ձեռնտու լինի նա զօրու օգնականութեամբ, եւ թագաւորեցուցանէ զնա ի վերայ Հայոց փոխանակ հօր իւրոյ Սանատրկոյ, ի տեղի թագաւորութեան քաջացն Արշակունեաց։ Ապա դարձան Վաչէ եւ Արշաւիր ընդ Արտաշէսի, առեալ զթագաւորութիւնն Երուանդայ ի լա ամի Արտաշէսի արքայից արքայի եւ թագաւորին Յունաց … ամի. եւ դարձոյց ի նոսա զաշխարհն զոր տուեալ էր ի ժառանգութիւն Տիգրանայ Հայկազնոյ, զոր կալեալ էր Սանատրկոյ յարքունիս, զլեառնն Սիմ եւ զԱղձնիս մինչ ի սահմանս Ասորեստանի։
[Ը]
Իբրեւ յաջողեցաւ թագաւորութիւնն Արտաշէսի ամենայարդար պատրաստութեամբ եւ աշխարհաշէն հոգաբարձութեամբ, որպէս բացայայտեն գիրք պատմագրացն, եւ յառնուլ զՍաթինիկ տիկին կնութեան Հայոց՝ յիշէ զնժդեհանալն իւր ի վիմամէջսն զոր վերագոյն գրեցաք. գայ դարձեալ ի տեղին զբօսնուլ ի նմա. եւ հաճոյ թուեալ յաչս նորա՝ շինէ զքարաբլուրն ապարանս արքայանիստ աշնանայինս, պայծառայարդարս, գեղեցկայարմար պարսպաւորս ընդդէմ ծիծաղելով ծովուն ի հիւսիսի նայեցուածով, արեգակնային ի վերայ խաղալով ճառագայթաձիգ ճեմականացն, յելս եւ ի մուտս ձկան իմն թուելով ի վերայ մկանաց ալեացն խաղալով, ընդդէմ նայեցածն ունելով զմեծ լեառնն Մասիք կոչելով բարձրագագաթն ձիւնալիր սպիտակափառ, իբր զթագաւոր մեծավայելուչ պատուական ալեօք զուարճացեալ ի մէջ ճոխ նախարարութեանց, առաջի տեսանելով զկապուտակ ծիրանափայլ դաշտաձեւ ծովն. դաշտակերտս մեծամեծս շուրջ զեզերբն անտառախիտ ծառովք եւ գինեբեր որթովք եւ զանազան պտղովք. զշէնս պատրաստեալ, եւ շուրջ զամրոցաւն տնկախիտս բուրաստանս ծաղկաւէտս եւ անուշահոտս ի զանազան ծաղկանց. ոչ միայն ի տեսիլ խտղտման աչաց եւ ի զուարճումն հոտոտելեաց՝ այլ եւ ի կազմութիւն դեղոյ բժշկական հնարագիւտ իմաստասիրութեանց կազմեալ Ասկղեպեայ վարժմամբն։ Իսկ շուրջ զբերդանման ապարանօքն՝ պարսպէ զբլուրն շուրջանակի յապառաժուտ տաշելոց քարանց, քաղաք ամենալից զհովիտն ամրացուցանելով։ Իսկ ի վերայ բղխեալ աղբիւրն, դարձեալ պարսպէ զքարաբլուրն ի պահպանութիւն ջրոյն ամրագունիւք շինուածովք եւ շէն մարմարգարիտ զքարաբլուրն յօրինէ պարսպաւոր անկասկածելիս անմատչելի ձեռաց պատերազմողաց, հեշտալիր առ զգուշութիւնն յօրինեալ՝ ի խորագոյնս ծովուն զպարիսպն յօրինեալ կազմէ։ Իսկ ի մէջ երեքարմատեան գոգաձեւ հովտին փոքու, որ յերից բլրոցն խոնարհի՝ շինէ աշտարակ բարձրաբերձ փորուածոյ միջոցաւ, եւ ի վերայ նորա կանգնէ զԱստղկեան պատկերն, եւ մօտ նորա զտուն գանձու պաշտպանութեան կռոցն. կարգէ եւ յօրինէ ի նմա փողոցս վաճառոց ամենալիցս եւ բաւականս. գտանէ եւ ի վերագոյն լերինն անդր ի հարաւոյ կողմանէն աղբիւր սակաւաբուղխ, որոյ ջրմուղ կազմեալ ածեալ հասուցանէ ի մէջ հովտին։ Իսկ ըստ բաւականութեան աչաց տեսութեանց դաշտավայրին ի մուտս կոյս, եւ առ եզերբ ծովուն պարսպաւորս յօրինէ զգոգն՝ լնուլ այգեստան տնկախիտ պատրաստութեամբ ականախիտ վայելչութեամբ։
Եւ իբրեւ կատարեաց զյօրինուած շինութեան քաղաքին եւ անմատչելի անկասկածելի զամրոցն պատրաստեաց՝ կոչեաց զանուն ամրոցին Զարդ, այսինքն պայծառութիւն ի վերայ պայծառայարդար շինուածոյն։ Եւ ածեալ զտիկինն Սաթինիկ զբօսնուլ յաշնանային յեղանակս յամարաստուն գեղեցկաշէն յապարանս զարդարեալ բերդին։ Իսկ զանուն քաղաքին կոչեցին Արտամատ, որ թարգմանեալ ստուգաբանի Արտաշէսի ձեռակերտ, կամ թէ՝ Արտաշէսի եկք, զի ըստ Պարսիկ ձայնի Մատ՝ Եկք թարգմանի. զի ի գնալ Արտաշէսի յայսմ տեղւոջէ՝ ոչ եւս յաւել ձեռն երուանդայ տագնապել զնա, բայց ի գնալն աստի ի Մարս եւ ի Պարսս, դարձեալ դառնայ ուժով մեծաւ եւ թագաւորական ճոխութեամբ, տիրէ Հայոց մեծաց, եւ ըստ բարբարոսական հմայիցն պատուէ զտեղիս այս, որպէս ի նմանէ սկսելով զփոփոխումն առնու ի խոնարհագունիցն ի բարձրագոյնսն։
Իսկ սրբոցն որ ի Սուկաւէտ լերինն, քանզի էին համաշխարհիկք եւ հաւատարիմք Սաթինկայ եկեալ զկնի նորա՝ յղեն զոմն ի ճգնաւորացն առ տիկինն, զկռոցն յանդիմանելով զսնոտի եւ զանօգուտ պաշտօնն, որպէս եւ սուրբն Քռիւսի առ Արտաշէս։
Իսկ Սաթինիկ ունկնդիր եղեալ խրատու սրբոցն՝ ոչ ի բաց մերժեցաւ ի կռոցն Աստղկայ անուանեալ պատկերին, քանզի կասկածանս ունելով ի թագաւորէն եւ յորդւոցն, մանաւանդ զի եւ թագաւորին նախ ակն ունէր զդառնալն ի կռոցն ի յերկրպագութիւն Քրիստոսի ճշմարտին Աստուծոյ. բայց թէ որպէս եղեւ կատարումն իրացն մեզ չէ յայտ։
Սահակ որդի Վաչէի կացեալ ի դրան Արտաշէսի շքեղ եւ երեւելի ճոխութեամբ, յոր ձեռն հաւատաց Արտաշէս զգաւառն Աղբագ. զի յայն վայր ոմանք ի զարմիցն Աշդահակայ Մարի բնակէին անդ, արք քաջք, կորովազէնք եւ դիպաղեղունք, բայց նուազեալ ազգին՝ ոչ զոք ունէին, որ կարօղ լինէին զգործ պատերազմին վճարել եւ զպաշտօն թագաւորին. մանաւանդ զի աւերեալ էր երկիրն յասպատակէ Պարսից, այն ինչ հուպ ընդ մեռանելն Երուանդայ եւ ընդ թագաւորելն Արտաշէսի։ Բայց կին ոմն յազգէն Աշդահակայ բնակէ յամուրսն Ջլմար եւ ի Սրինգ, ի գաւառին ի Փոքր Աղբագ, եւ յանուն կնոջն Ջայլամար, որ եւ զամուրն յիւր (անուն) անուանէ. եւ ունէր կինն գանձ բազում, եւ նորա դուստր մի Անուշ անուն. առնու զնա Սահակ կնութեան հրամանաւ Արտաշէսի, եւ կնքեալ աշխարհն հաստատէ Սահակայ ի սեպհական ժառանգութիւն. այսր աղագաւ խնամ տարեալ թագաւորին կնոջն՝ զի ոչ ել առ Երուանդ եւ ոչ միով իւիք
պաշտպանութեամբ։ Սահակայ առեալ ի պարգեւի զաշխարհն՝ թողու զորդին զԱշոտ զլեառնակողմամբքն առաջին իւրեանց տէրութեանն՝ շինել, բնակել, ժառանգեցուցանել զերկիրն ի ժառանգութիւն իւրեանց ազգի ի զաւակ տանն Արծրունեաց։ Եւ երթեալ Աշոտ ոչ խորհրդական իմացուածովք մտանէ ի լեառնն. եւ յելուզակք ոմանք ի կողմանց Հաշտենից ամրանային ի լերինն. պատահեն միմեանց եւ մեռանի անդ անզգուշաբար ի յաւակնայեղց դիմացուածոյն։ Եւ անդէն ոչ կարացեալ շինել զերկիրն այն հուպ ընդ հուպ մինչ յութերորդ ամն Արտաշէսի, զոր թագաւորին յանձն առեալ զաշխարհն՝ հրամայէ շինել անդ մեհեան զՀերակղեայ եւ զԴիոնիսեայ. եւ այնու աղագաւ կարաց շէն պահել զերկիրն շատամարդկութեամբ։ Եւ նուազեալ ազգին Արծրունեաց ոչ ոք մնաց, բայց միայն մանուկ մի Համամ անուն, որդի Արշաւիրի ծերոյ, եղբօր Խուրէնայ, որ կայր ի դրան արքունի. զորոյ նախնեացն ջան եւ վաստակ յուշ արարեալ թագաւորին՝ Համամայ յառաջ մատուցեալ, ի գահ եւ ի բարձ հայրենեացն ձգեալ զնա՝ ժառանգեցուցանէ զերկիրն Աղբագ, որպէս Սահակայ նոյնպէս եւ Համամայ։ Բայց էր Համամ սէգ եւ ամբարհաւաճ, յոյլ եւ թոյլ առ պատերազմի գործ, միայն եւ շղոմարար հպատակութեամբ վարէր առ թագաւորն, զորոյ լոյծ եւ մեղկ բարս ուսեալ թագաւորին՝ կացուցանէ զնա ի վերակացութիւն գործակալաց դրան արքունի, զի այնու հպատակութեամբ լցցէ զպաշտպանակս թագաւորին, զի եւ տեղեակ էր դիւանական մատենագրութեանցն։ Զի յառաջնումն ոչ ինչ գոյր հոգ ինչ զբաղմանց, եւ ոչ մի ինչ ըստ աշխարհաշէն խնամակալութեանց, կամ պատերազմասէր աշխատութեանց, բայց միայն ի դրան արքունի մտանել եւ ելանել ընդ հաւատարիմս թագաւորին ի տունս դիւանաց եւ գանձուց։ Բայց դեսպան արձակեալ Արտաշէսի զՀամամ առ կայսր Ադրիանոս վասն Բարքոբայ աւազակի եւ նորուն պատերազմին յԱսորիս. եւ յերթալն նորա եւ ի դառնալն՝ գայ գտանէ վախճանեալ զթագաւորն Արտաշէս ի Մարինգ, եւ մեռանի անձամբ ընդ այլ շղոմարարսն յաշխարհին Մարաց ի Բակուրակերտ աւանի։
Յետ Արտաշէսի թագաւորէ Արտաւազդ, ապա Տիրան որդի Արտաշէսի, ապա Տիրան, ապա Տիգրան Վերջին, ապա Վաղարշակ։ Առ սոքօք էին ազգք Արծրունեաց ծննդաբանութեամբ՝ Համազասպ. Շաւարշ. Ասոդ. Բաբգեան։
Վաղարշակ թագաւորեալ փոխանակ հօր իւրոյ Տիգրանայ, եւ տուեալ պատերազմ ընդ հիւսիսայինն Հազրաց՝ մեռանի ի կորովաձիգ աղեղնաւորացն։ Անդ Բաբգեան եւ ասպետն մեծ Աշոտ նիզակակիցք միմեանց զերծեալ ի մեծ պատերազմէն՝ փութանակի մտին յաշխարհս Հայոց, ետուն գուժ զմահուանէ թագաւորին եւ կացուցին փոխանակ Վաղարշու թագաւոր զորդի իւր զԽոսրով ձեռնտուութեամբ Արտաւանու Պարսից արքայի։ Եւ այսպէս խաղաղեցուցեալ զաշխարհս կէին հեշտալիր խաղաղականօք ըստ կամի ախորժակաց զամենայն ժամանակս կենաց Խոսրովու, որ թագաւորեաց ամս խը։
[Թ]
Մինչդեռ այսպէս յընդորրութեան կեանս յապահովանայր երկիրս Հայոց, եւ ոչ ուստեք գոյր վտանգ կրել, բայց ընքեանք այլոց հասուցանէին տագնապս որպէս ընթեռնուքն՝ յեղակարծում ժամանակի հասանէ համբաւ մահուն Արտաւանայ, եւ տիրել Պարսից Ստահրացւոյն Արտաշրի Սասանականի. ի կոր կործանման կացեալ Խոսրով մեր թագաւոր, եւ ջանայր առնուլ զվրէժ մահու հարազատին իւրոյ, թագաւորին Արտաւանայ, զոր եւ առնէր իսկ, հասեալ դաւող մահ նորա ի յԱնակայ իւրոյ մերձաւորէ։ Եւ բնաւ աշխարհս քայքայեալ ցրուեցան՝ յով եւ կարաց աճապարել փախչել այր իւրաքանչիւր. դիմեցին առ կայսրն Վաղէտիանոս, թէ հնար ինչ իցէ առնուլ զվրէժ արեան Խոսրովու եւ ի վերջ նահանջել զբռնակալութիւն Ստահրացոյն. բայց թէպէտ եւ ետ օգնականութիւն Հայոց կայսրն Վաղէտիանոս Փռիւգացի զօրօքն՝ սակայն ոչ խաղաղանայր երկիրս, եւ ոչ ոք կարէր կալ յակաստանի, ունել զժառանգութիւն հայրենի, եւ ոչ առ զխաղաղութիւն մինչեւ ի Պռոբոս կայսր, որ արար խաղաղութիւն ընդ Արտաշրի։ Աստանօր ոչ է ինձ յայտ թէ զի՞նչ կամ ո՞րպէս դիպեցաւ լինել տոհմին Արծրունեաց, կամ ո՞ւր, կամ զիա՞րդ. բայց միայն զազգին շարս ըստ գիւտի աշխատութեանն բաւական համարեցաք յառաջ վարել մինչ ի թագաւորել Տրդատայ, եւ սկիզբն լինել լուսաւորութեան Հայոց աշխարհիս ի ձեռն մեծին Գրիգորի Լուսաւորչին։ Եւ այս են ծնունդք Արծրունեաց. ի Բաբգենայ Մուշեղ. Վահան. Ներսէհ. միւս Բաբգէն. Տիրոց։
[Ժ]
Թագաւորեալ մեծին Տրդատայ ի վերայ հայրենեաց աշխարհին, որպէս գրեալ ցուցանին հանգամանք իրացն գործելոց, եւ հաւատալն նորա ի մի Աստուած Հայր եւ ի մի Որդի նորա ի Բանն Աստուած Յիսուս Քրիստոս եւ ի մի Հոգի Սուրբ, զուգակից եւ բնութենակից եւ փառակից Հօր եւ Որդւոյ, ի մի Աստուածութիւն կատարեալ. եւ մկրտեալ սուրբ եւ անբիծ խոստովանութեամբ ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Սուրբ Հոգին, ի ձեռն մեծին Գրիգորի հանդերձ ամենայն նախարարօքն Հայոց մեծաց։
Իսկ ի տանէն Արծրունեաց ընդ մեծ նախարարսն Հայոց մկրտեալ լինի Տիրոց որդի Բաբգէնի երկրորդի, այր հեզ, խոհական, խորհրդական, համեստ ի բանս, համեստ ի նայեցուածս, որ ոչ բազմաց քան եթէ միոյն. այսինքն Քրիստոսի՝ զինքն ծանօթ ջանայր կացուցանել։ Քանզի եւ ի ժամու անդ յորում զմեծն Գրիգոր առեալ տանէին ի քաղաք Կեսարացւոց ձեռնադրել զնա ի քահանայութիւն, ի լուսարար վարդապետութիւն աշխարհիս Հայոց՝ էր ընդ մեծ նախարարսն երթեալ եւ Տիրոց, եւ որպէս վերագոյն ասացաք՝ վասն հեզ եւ ցած բարուցն կամօք յանձն կրէր, ոչ յառաջանայր ի բարձր նախագահ ճոխանալ երեւելեօքս եւ լքանելեօքս, սրբոյ Աւետարանին հետազօտեալ կրթականին՝ մի բազմել յառաջին բարձին, ոչ եթէ ոչ ունէր նազելի եւ բարձրագահ պատիւս ի մէջ մեծ նախարարութեանցն Հայոց, զի ո՞վ ոք այլ ճոխ քան զՍենեքէրիմայսն, զոր համարձակախօսն Եսայիաս հրապարակէ առ Իսրայէլեան զարմն զսորայս մեծափառութիւն. այլ եւ Մակեդոնացին Աղէքսանդրոս ոչ սակաւ դրուատեօք արձանս գրէ ի մատեանս դիւանապահ աւանդութիւնս զսորայս մեծափառ գլխաւորութիւն։
Արդ որպէս յառաջագոյն ասացաք՝ սակս կարեւոր յուզմանցն միապետեալ ի շարս կանոնաց, միայն յայտարարութիւնս առնել զազգացն Արծրունեաց, եւ ոչ ընթանալ զհետ բազմախոյզ զրուցատրութեանց, զոր առաջնոցն մատենագրեալ դրոշմեալ կայ ի գիրս ընդ ժամանակս ժամանակս սոցա քաջարութիւնք եւ արժանաւորք յոլովագունի եւ մեծամեծաց գովութեանց։ Բայց մեք զյոյժ հռչակեալսն միայն նշանակեցաք. սրբոյ թագաւորին եւ քաջ նահատակին Տրդատայ զբարիոք պատերազմեալ ընդդէմ անմարմին եւ մարմնաւոր պատերազմողաց, փոխի յերկրաւոր աշխատութեանցս ի հանգիստ, մեծաւ պատուով թագաւորական շքեղ եւ երեւելի դիազարդութեամբ, որպէս ընթեռնուք ի բանիբուն գրակարգութեանն Մովսէսի տիեզերահռչակեալ վարդապետի եւ քերթողի եւ մերոյ լուսաւորութեանցս հաստատագոյն յօրինողի, որպէս պատմէ ի գլուխ երկրորդի պատմագրութեանն։
Թագաւորէ Խոսրով որդի Տրդատայ փոխանակ հօր իւրոյ, հրամանաւ Կոստանդիանոսի, եւ խաղաղասէր բարեկարգութեամբ հաստատեալ յօրինէ զկարգ աշխարհիս նախարարօքն հանդերձ, եւ ոչ ինչ փոյթ եղեւ ումեք հոգալ զուստեք արշաւանս, բայց ընդ Յունաց թագաւորին միայն հնազանդութեամբ նուաճեալ զինքեանս, ի բաց կալով ի հարկատուութենէ Շապհոյ արքայից արքայի. եւ զզօրն տուեալ ի ձեռս Վահանայ Ամատունոյ, հոգալ զգործ պատերազմաց, թէ արդեօք դէպ լինիցի ուստեք։ Բայց ըստ կարգաց քրիստոնէութեան վարէր ըստ արժանի պատուիրանաց Տեառն, եւ ըստ խրատու մեծին Վրթանեայ յապահովանայր ամենայնիւ, թագաւորեալ ամն ժթ։
Իսկ զհարկացն տուրս յարքունիս Կեսարու՝ ի ձեռն դպրապետին վճարէ առ կայսր. բայց զտոհմէն Արծրունեաց ոչ ինչ այլ իմանալ կարացաք, թէ զինչ գործ գործեալ նոցա, բայց միայն խաղաղասէր կեանս կեալ առ թագաւորն եւ առ նախարարսն, եւ ունէր զիւրաքանչիւր կալուածս զաւանդեալ ժառանգութիւն նոցա ի թագաւորացն առաջնոցն Մուշեղ, Վահան։ Եւ զոր ինչ ոչ իմացեալ մեր՝ եւ ոչ գրել արժանի վարկաք, բայց միայն զի բարձրագոյնք եւ նախապատիւք ի թագաւորաց անտի էին։
Զկնի Խոսրովու Փոքու թագաւորէ Տիրան որդի նորա։ Եւ ի ժամանակին յայնմիկ ունէր զհազարապետութիւնն Հայոց այր ժանդ չարաբարոյ, որում հայր Մարդպետ անուն էր. սա մատուցեալ առ թագաւորն Տիրան՝ սկսաւ քսութամբ խօսել ի գաղտնի զտանէն Արծրունեաց եւ զՌշտունեաց, զի էին ազգք ճոխք եւ երեւելիք, քաջք եւ անուանիք, եւ ամենեցուն պատկառելիք, ասէ. «թէ ոչ բառնաս կորուսանես ի միջոյ զերկուս նախարարութիւնսդ՝ ոչ բարիոքագոյն քո թագաւորութեանդ խորհին խորհուրդ. զի ձեռն նոցա է ընդ Շապհոյ արքայից արքայիե. զայս խորհեալ Մարդպետին ասէ, թէ զայս ձախողակի իմացմունս կատարել կարացից՝ թերեւս եւ զտուն Մամիկոնեան նախարարութեանց կարացից որսալ ի կորուստ։ Որոյ ունկնդիր եղեալ Տիրան՝ տայ հրաման յանգ հանել զխորհուրդ անօրէն աստուածատեաց առն։ Ազդ եղեւ Մամիկոնեան սպարապետութեանն անոպայ գործն, եւ դիմեցին քաջասրտագոյնս ի վերայ սուսերամերկք զինեալք ի մէջ ամբոխին, Արտաւազդ եւ Վասակ Մամիկոնեանք, զբազումս տապաստ արկեալ ի սուրս իւրեանց, յափշտակեցին զՇաւասպ որդի Վաչէի Արծրունւոյ, եւ զՄեհէդակ Ռշտունի, քանզի էին մանկագոյնք տիովք. առին գնացին յամուրսն Տայոց. եւ ի չափ հասեալ ի տիոց տղայականաց՝ ետուն զդստերս իւրեանց կնութեան մանկանցն։ Ի նոցանէ աճեալ ազգք երկոցունց Արծրունեացն եւ Ռշտունեաց, եւ ոչ խառնեցան ի խորհուրդ Հայոց զամս բազումս. բայց Տիրան պղծութեան աղտեղութեամբն զգառեալ մատնի ի ձեռս Շապհոյ, եւ կուրացեալ աչօք կեցեալ եւ մեռեալ ըստ արժանի իւր վաստակոցն, զոր գործեաց ընդ սուրբսն Վրթանէս եւ Յուսիկ եւ ընդ քահանայն մեծ Դանիէլ, ըստ այնմ եւ հատուցաւ նմա, որ թագաւորեաց ամս ժզ։
Արշակ թագաւորեալ փոխանակ Տիրանայ հօր իւրոյ, հրամանաւ Շապհոյ արքայից արքայի՝ ժողովէ զնախարարութիւնս Հայոց առ ինքն, տեղեկացեալ եւ վասն տոհմին Արծրունեաց եւ Ռշտունեաց եւ որք ի նախարարութենէն Մամիկոնէից հասեալ գնացեալ ամրանային ի յամուրսն Տայոց, եւ զպատճառսն ստուգեալ, գրէ ի ձեռն Վահանայ ումեմն ի տոհմէն Ամատունեաց՝ դառնալ գալ բնակել անկասկած կենօք, ի բարձ եւ պատիւ իւրաքանչիւր յառաջանալ։ Որում ունկնդիր եղեալ երեքեան նախարարութիւնքն առն իմաստնոյ Վահանայ Ամատունւոյ՝ գան զկնի նորա անկասկած համարձակութեամբ, քանզի ոչինչ վնաս գիտէին զանձանց եւ ոչ մի ինչ իրս մեծ կամ փոքր. եւ ընկալեալք ի թագաւորէն Արշակայ ըստ գրելոյն ի ձեռն Վահանայ՝ կացին անկասկած։
Այլ չարիմացն հայր կոչեցեալ Մարդպետ եւ բնաւորեալ խորհրդոցն չարին ոչ երբէք դադարէր։ Ընդ ժամանակսն ընդ այնոսիկ խաղաց գնաց Արշակ ի մուտս կոյս, էր երթեալ ընդ նմա եւ մեծն Ներսէս կաթողիկոսն Հայոց. եւ հասեալ յԱշտիշատ Տարունւոյ ի վկայարանս սրբոյն Յովհաննու եւ մկրտչի, եւ Աթանագինէի վկային, զոր շինեալ էր սրբոյ Լուսաւորչին մերոյ Գրիգորի ի դառնալն նորա ի ձեռնադրութենէ քահանայապետութեանն։ Եւ ելեալ ի տեղին սրբութեան եւ կատարեալ զաղօթսն՝ ելին շրջել զբօսնուլ յայլ եւս տեղիսն։ Չարախորհուրդն հայր Մարդպետ որդին սատանայի ոչ բաւականացաւ չարեօք մարդկան՝ այլ եւ առ Աստուած եւս եւ առ սուրբս նորա յաւակնեալ՝ յերկինս բացեալ զգայռալիր բերանն եւ որպէս շուն լիրբ պատուհաթափ եղեալ ածէր զլեզուն զերկրաւ։ Մատուցեալ առ թագաւորն Արշակ ասէ. «ոչ բարեօք իմացեալ առաջնոց թագաւորացն, զի ոչ կալան զտեղիս զայս ի բնակեալ ճոխութեան թագաւորական վայելչապէս խրախճանութեանց. արդ հաճոյ թուիցի քեզ զոր խորհիմս. սուրբքն ոչ եթէ զերեւելի տեղիս ախորժեն, զի թէ ոչ այսպէս, ո՞չ նոքա զնեղ եւ զանձուկ կեանս կան մահու չափե։ Բայց այս ոչ իմացեալ եմ, թէ արդեօք թագաւորն դրդուեցա՛ւ ի հրապոյրս նորա թէ ոչ։ Եւ զոր ոչ հաւատարմանայ մեզ՝ եւ ոչ գրել կարեւոր համարեցայ։
Իսկ սրբոյն Ներսէսի իրազէկ եղեալ չարին չարաբարոյ չարախորհրդութեան՝ անէծս մեծամեծս եւ ազդոյս եւ զօրաւորս դնէ ի վերայ Մարդպետին, եւ ասացեալքն ի սրբոյն հանդերձ գործով զկատարումն առնու։ Անդէն վաղվաղակի մատուցեալ Շաւասպ Արծրունի առ Մարդպետն՝ ասէ, «արջք գիսակագեղք սպիտակայեղցք որջացեալ ի պրակս անտառախիտ մայրեացդ. արդ թէ հաճոյ թուիցի՝ երթիցուք որսալ զնոսաե. եւ առեալ զնա մտանեն ի մէջ մայրեացն, եւ ընդ գիրկս մտեալ Շաւասպայ Արծրունւոյ՝ զլայնալիճն լի քարշեալ հարկանէ ի թիկանց ընդ մէջ ողինն զկորովալիր մատանցն զազդոյ շարժումն թռուցեալ թափանցիկ ընդ չարախորհուրդ սրտին միջոցն դիպեցուցանէ. եւ յետս ընդդէմ կործանեալ փչեաց զոգին ի ձեռս խորհրդածուին իւրոյ սատանայի. եւ բանք սրբոյ Ներսեսի ընդ կենդանի բանին Աստուծոյ խառնեալ՝ դիւրագոյնս զհատուցումն արհամարհողացն հատուցանէր յօրհնութիւնս եւ յանէծս, անյապաղ զգործն կատարելով. որ ըստ արժանի խորհրդոցն ընկալաւ զփոխարէնն։
Ընդ ժամանակսն ընդ այնոսիկ թագաւորէ Յունաց Վաղէս կայսր, եւ Պարսից՝ Շապուհ արքայից արքայ։ Իսկ Արշակ յերկուս թագաւորսն ձեռնտու եղեալ, երբեմն ի Պարսս երբեմն ի Յոյնս, եւ զապստամբութիւն ի մէջ առեալ Արշակ յերկոցունց կողմանս։
Իսկ նախարարքն Հայոց ի սադրելոյ Վաղէսի գրգռեալ ի մարտ ընդ Արշակայ ի պատերազմ յառաջանան, ի մէջ անցեալ սուրբն Ներսէս հոմոզէ զնոսա եւ խաղաղացուցանէ զաղմուկն։ Իսկ թագաւորն աղաչեալ զսուրբն Ներսէս զհաշտութիւն խօսել Վաղէսի ընդ Արշակայ, զոր եւ արար իսկ զհաշտութիւնն։
Բայց Մեհուժան Արծրունի ոչ եղեալ ունկնդիր սրբոյն Ներսէսի, եւ ոչ ընդ թագաւորին հնազանդութեամբ նուաճեաց զանձն, հրապոյրս պղտորս արբուցանէ Վահանայ Մամիկոնէի, որ էր աներ Մեհուժանայ, եւ անցեալ գնացին առ Շապուհ. թողեալ զօրէնս քրիստոնէութեանն՝ հնազանդեցան որմզդական մոլորութեանն մոխրապաշտ վարդապետութեանն։ Ընդ որ յոյժ ուրախացեալ Շապուհ՝ խոստացաւ փեսայացուցանել զՄեհուժան ի քոյր իւր Որմզդուհի։
Եւ էր ի մէջ Շապհոյ եւ Արշակայ պատերազմ մեծ զժամանակս կենաց Արշակայ։ Եւ բազում անգամ ի բազում տեղիս տային ճակատ զօրքն Հայոց եւ Պարսից ընդ միմեանս. զոր աւելորդ համարիմ երկրորդել զյառաջագոյն պատմագրաց նշանագրութիւնս։
Բայց յետ բազում պատերազմացն խորամանկ խաբէութեամբ կոչէ առ ինքն Շապուհ զԱրշակ ի դէմս սիրոյ խաղաղութեան, ոչ ինչ յիշատակ զչարեացն գործելոց ի մէջ առնելով. եւ նորա գնացեալ զհետ կոչնականացն լի անմտութեամբ։ Կապէ երկաթի կապանօք եւ տայ տանել յԱնուշ կոչեցեալ բերդն ի սահմանս Տիսպոնի. եւ անդ կեցեալ եւ մեռեալ անձամբ զիւրովի երթեալ, ըստ սահմանելոյ ի վերայ նորա բանի առնն Աստուծոյ սրբոյն Ներսէսի։
Բայց դոյզն մի զամբարշտին Մեհուժանայ զյանդգնութիւնսն ի վերայ Հայոց բացայայտեցից ի շարի աստ։ Առնուն Մեհուժան եւ Վահան զզօրս Պարսից, գան մտանեն յերկիրն Հայոց, սփռեալ տարածանեն հէնս ասպատակաւորս ընդ բոլոր երեսս երկրիս Հայոց, գերփեն առնուն զշէնս եւ զաւանս եւ զագարակս, կապուտ կողոպուտ թողուն ի ստացուածոց եւ յամենայն ժառանգութեանց, մաշեն ի սուր սուսերի զորս ի բուռն առնուին. գնացին մտին ի գաւառն Ռշտունեաց, եւ առին յաւարի զտունն Գարեգնի Ռշտունեաց տեառն. ճողոպրեալ Գարեգինն անձնապուրծ գնաց փախստեայ առ կայսրն Յունաց. նոցա կալեալ զտիկինն Ռշտունեաց զկին Գարեգնի զքոյր Վարդանայ Մամիկոնէի ածեալ ի Վանտոսպ ի քաղաքն Շամիրամայ, մատնեն ի խոշտանգանս եւ ի տանջանս դառնագոյնս. ստիպեն լքանել թողուլ կրօնս քրիստոնէութեան, հնազանդել պաշտել զօրէնս մազդեզական մոխրապաշտութեանն, զոր չառեալ յանձն սուրբ տիկնոջն Համազասպուհեայ՝ տանին հանեն ի բարձրաւանդակ ամրական բերդաքաղաքն, մերկանան ի հանդերձիցն, զի քրիստոսեան փառօքն զգեցցի. արկանեն տոռունս ի սրունսն, կախեն զհիւսիսայինն աշտարակէն. գոհացող համբերութեամբ ընդունի զվճիռ մարտիրոսական։ Դահեկին նորա մնալով ի ներքոյ կախաղանին՝ ամփոփէ զսուրբ գանձն ի ծոց իւր, տարեալ փոխէ ի վկայարան հանգստի ի ձեռն սրբոյն Ներսէսի, զոր տարեալ հանգուցանեն ի տեղւոջն, զոր այժմ Ձորոյ վանս անուանեն, ի վկայարան սրբոց Հռիփսիմեանց. զոր շինեալ էր սրբոյն Գրիգորի, ուր զսեղանն սուրբ եւ զգաւազան հովուական եւ զմատանին պատկերեալ եւ զգօտին աշխատասէր միջոյն թողեալ ի հանապազորդ յիշատակ լուսաւորութեանն մերոյ հօրն։
Գան դարձեալ Մեհուժան եւ Վահան եւ առնուն զՎանտոսպ, քանդեն աւերեն զգեղեցկաշէն ամրական տեղիսն, վարեն ի գերութիւն զբնակիչս քաղաքին եւ զՀրէայսն, եւ ժըռ զքրիստոնեայսն, եւ զորս ածեալ գերի Բարզափրանայ զՀրէայսն հրամանաւ Տիգրանայ, եւ խաղացուցանեն յԱսպահան, եւ առնուն զՎաղարշապատ եւ զԱրտաշատ. եւ զՀրէայսն որ յաւուրց սրբոյն Գրիգորի հաւատացեալ էին ի Քրիստոս՝ վարեն ի գերութիւն, աւելի վտանգ նոցա քան այլոց Հրէից հասուցանելով վասն ի Քրիստոս հաւատոցն։
Գնայ զկնի նոցա երջանիկն Զուիթայ երէց յԱրտաշատէ զկնի հաւատացեալ Հրէիցն, զի մի հօտն առանց հովուի յանապատս եւ ի վիհս կորստեան թափառական յածիցին գայլոցն գահավիժութեամբ։ Իսկ Մեհուժան մտեալ առաջի Շապհոյ սկսաւ չարախօսել զԶուիթայ քահանայէ, ասէ «երէցդ այդ եկեալ է զհետ գերելոց քրիստոնէիցն՝ հակառակ կալ հրամանաց արքայիդ եւ օրինաց Մազդեզանց եւ Արեաց, եւ ամենայն ուրեք դա է պատճառ ապստամբութեան Հայոց յարքայից արքայէ. եւ անարգէ զկրակ եւ առ ոչինչ համարել զարեգակն. արդ զրաւ եղիցի կենաց դորա, եւ հրաման արքայիդ դիւրաւ զկատարումն առնուցուե։ Նոյն ժամայն ածեալ լինի սուրբն առաջ Շապհոյ, եւ հարցեալ եւ պատասխանեալ սուրբն լի կատարեալ իմաստութեամբ Հոգւովն Սրբով՝ զոր անմեկնելի ունէր յինքեան սուրբն. եւ անդ զբարիոք պատերազմն պատերազմեալ՝ որպէս քաջ հովիւ զանձն իւր եդ ի վերայ հօտին, եւ ընկալեալ զվճիռ մարտիրոսութեան կատարի ի փառս սուրբ Երրորդութեանն, եւ հորթեաց երանելին Զուիթայ ճանապարհ բարի բազմաց վկայից ի մէջ Հայաստան աշխարհիս, որ յարեւելս եւ յարեւմուտս։ Եւ կալեալ Արշակայ զթագաւորութիւնն ամս լզ՝ վախճանի ըստ օրինակի ասացելոց։
Շապուհ արքայից արքայ թագաւորեալ՝ բազում եւ անչափ չարիս հասուցանէր ի վերայ Հայոց աշխարհիս եւ Ասորեստանեայց եւ Պաղեստինացւոց, եւ վարեալ ի գերութիւն զՀրէայսն ն բիւր, յաւեր դարձուցեալ զՀրէաստան եւ զսուրբ քաղաքն Երուսաղէմ. եւ զբովանդակ թոյնս անբժշկականս իժից եւ քարբից եհեղ ի վերայ քրիստոնէից. յորմէ բազում սուրբք ի Քրիստոս վկայեցան, եւ որպէս ասի աւելի քան խռ սրբոց արանց, որք վկայեցին վասն Քրիստոսի, բազումք յեպիսկոպոսաց, ի քահանայից եւ յայլ կարգէ յեկեղեցական գնդէ, բազմագոյնք եւ յազատաց աշխարհիս եւ ի տիկնանց նոցա անհնարին եւ դառն տանջանօք, զոր սարսափեմ եւ հիացմամբ մեծաւ յապուշ կրթին միտք իմ ընդ ժուժկալութիւն այնքանեաց բազմահնար մեքենաւոր չարչարանաց. որպէս ընթեռնուք ի գիրս պատմութեան վկայելոցն, որ Արեւելեայ ասի գրոցն վերագրութիւն, զոր շարագրեաց երանելի խոստովանողն Քրիստոսի Աբրահամ ի գեղջէն Արածոյ, որ էր աշակերտ եւ հետեւող սրբոց Ղեւոնդեանց, եւ զսակաւուց քան թէ յոլովից գրեաց անուանս ի յիշատակարանի անդ, զՇահդոսդ, որ թարգմանի արքայասէր, եւ զԳոհշթասդ, որ թարգմանի ներկագործ ծիրանեաց արքայական զգեստու, եւ զՇմաւոն եպիսկոպոս, վէմ եկեղեցւոյ Քրիստոսի, ընդ նմին եւ այլ եպիսկոպոսք եւ քահանայք արք ճ, որ կատարեցան միանգամայն սրով ի միում աւուր ի մեծի ուրբաթի զատկին։
Բայց Մեհուժան ոչ բաւականացաւ կատարել զչարիսն, զոր արար քրիստոնէիցն եւ առաւել Հայաստանեայց աշխարհիս, այլ առնու զզօրսն Պարսից եւ գայ թագաւորել Հայոց հրամանաւ Շապհոյ արքայի, ունելով ընդ իւր զՎահան Մամիկոնեան. եւ եկեալ մտեալ յաշխարհս Հայոց աներկիւղ համարձակութեամբ, խորհեալ խորհուրդ զոր ոչ կարաց հաստատել։ Քանզի Սամուէլ որդի Վահանայ գնաց ընդ առաջ հօր իւրոյ։ Կարծելով Վահանայ խոնարհել զորդին իւր յանկանգնելի կործանումն, զոր մեկուսեալ Սամուէլի զհայր իւր Վահան, իբր այն թէ խորհիցին ինչ վասն որոյ եկեալն էին, իբրեւ հարուստ մի մեկնեցան ի գնդէն Պարսից՝ ամբարձեալ Սամուէլ զմիողնին՝ ազդոյ վէրս ի վերայ եդեալ առ ժամայն եհատ զնա ի կենաց. եւ դարձեալ անտի սպան եւ զմայր իւր զՏաճատուհի, զի երկոքինն ուրացեալ էին ի Քրիստոսէ. եւ ինքն գնաց փախստական ի Պարսից ի կողմանս Խաղտեաց։
Իսկ Մեհուժան ոչ թողանայր զթագաւորելն Հայոց, կուտեալ առ ինքն անհուն բազմութիւն վաշտից եւ դրօշուց եւ նշանաց որոց ոչ գոյր թիւ. եւ հասեալ ի Բագրաւանդ գաւառ ի Ձիրաւ գեօղ՝ կամէր անցանել ի թագաւորաբնակ տեղիսն Հայոց։ Ընդդէմ զօրաժողով եղեալ Սմբատ սպարապետն Հայոց որդի Բագարատայ Բագրատունւոյ, ունելով ընդ իւր զզօրսն Յունաց բազմամբոխ վահանաւորաց եւ դրօշուց սաւառնացելոց, եւ փողք կայսերալուրք եւ գունդք գունդք վառելոցն վաշտիցն շուրջ փակեալ զՄեհուժանեան գնդիւն, զի մի ճողոպրելին աճապարիցի։ Եւ նոյնժամայն հուպ ընդ հուպ ի դիմի հարեալ Մեհուժանայ եւ կարթակոտոր զասպազինեալ երիվարն արարեալ քաջին Սմբատայ՝ տոռն արկեալ ի պարանոցն Մեհուժանայ ասէ. «բարի՛ է քեզ, թագաւոր Հայոց, ե՛կ այսր զի պսակեցից զքեզ ես սպարապետսե. եւ շամփուր շողացուցեալ մանուածոյս փակէ ի ներքս զգագաթն ամբարշտին. եւ այնպէս ել յաշխարհէս թշուառականն։
Առ սա ինձ ի ճախ ելանէ քերթողական առասպելն որ ասէ. բազում անգամ աղուեսք թագաւորել խորհեցան, բայց շունք ոչ առին յանձն։
[ԺԱ]
Վախճանեալ կայսր Վաղէս, եւ թագաւորէ Յունաց մեծն Թէոդոս. եւ առեալ սուրբն Ներսէս զՊապ որդի Արշակայ՝ հանդերձ յունական զօրուն թագաւորեցուցանեն զՊապ ի վերայ Հայոց ի տեղի բուն թագաւորութեանն Արշակունեաց։ Եւ ոչ գնացեալ ըստ խրատու սրբոյն Ներսէսի Պապ թագաւորն Հայոց, այլ գնաց զխոտորնակ եւ զձախողակի ճանապարհ, աղտեղասէր բազմադիմակ պղծութեամբք, զոր ոչ է հաճոյ երկրորդել ի գիրս աստ. եւ յանդիմանեալ ի սրբոյն Ներսիսէ՝ արբուցանեն նմա դեղ մահու, զանխուլ կարծիս բերելով. եւ զրկեալ լինին Հայք ի լուսաւոր վարդապետէն եւ ի քաջ հովուէն սրբոյն Ներսիսէ. եւ բարձեալ զմարմին սրբոյն բազմամբոխ զօրօքն Հայոց, առաջապահեստ ճանապարհորդութեանն արարեալ զՄերշապուհ Արծրունի զօրավար Հայոց եւ զՎահան Ամատունի եւ եղբայր Մեհուժանայ՝ տարեալ հանգուցանեն ի տեղւոջ հայրենեացն վկայարանի ի Թորդան։ Բայց ինքն Պապ նշկահեալ զկայսր Թէոդոս, զոր ի բուն առեալ Տերինտեայ զօրավարին Յունաց՝ խաղացուցանէ կապանօք առ կայսր, եւ անդ սպանին հրամանաւ կայսեր, թագաւորեալ ամս զ։ Եւ կացին եպիսկոպոսապետք Հայոց յետ մահու սրբոյն Ներսէսի ոմանք ի զաւակէ Աղբիանոսի եպիսկոպոսի Բզնունեաց, առն պատուականի, Շահակ եւ Զաւէն եւ Ասպուրակէս, որք ոչ արժանաւորք ինչ բարի յիշատակաց։
Եւ թագաւորեաց կայսր Թէոդոս փոխանակ Պապայ զՎարազդատ ոմն յԱրշակունի տոհմէ, այր քաջ եւ պատերազմող, ահարկու մեծամեծաց եւ փոքունց. եւ սա նշկահեալ զկայսերբ՝ յղէ առ Շապուհ արքայից արքայ նուաճել ընդ նմա, եւ (եղբայր) Մեհուժան Արծրունի յղէ դեսպան առ Շապուհ զնոյն խորհուրդ հաստատել։ Որոյ երթեալ առ Շապուհ յիշեցուցանէ նմա զհարազատէն իւրմէ Մեհուժանայ՝ միամիտ եւ հպատակ լինիլ արքայի, եւ զպատերազմացն գործ եւ զբազում աւարառութիւնս եւ զգերփանս Հայոց աշխարհիս ի Մեհուժանայ, եւ զմահն նորա ի ձեռանէ քաջին Սմբատայ Մամիկոնէի, գրգռէ զարքայ կատարել զասացեալսն Վարազդատայ թագաւորի Հայոց։ Եւ մինչդեռ զայս խորհէին՝ եհաս լուրն առ կայսր ի ձեռն Տիրենտեայ զօրավարին. եւ զի չեւ էր դարձեալ պատասխանի յարքայէն՝ հրաման եհաս ի կայսերէ առ Վարազդատ անյապաղ առ նա հասանել։ Իսկ նորա տուեալ զնա ի կղզիս Ովկիանու՝ վախճանի անդ, թագաւորեալ ամս դ։ Իսկ Մեհուժան ծանեաւ զինչ պատահելոց էր նմա ի կայսերէ եւ ի նախարարացն Հայոց, ոչ յաւել դառնալ ի Հայս. այլ անդ կեցեալ եւ անդէն վախճանեալ, ոչ արժանի ինչ գործ յիշատակաց ցուցեալ։ Եւ էր կացեալ եպիսկոպոսապետ Հայոց Զաւէն, զոր յառաջագոյն ասացաք, յետ չորրորդ ամի Շահակայ։
Մեծն Թէոդոս յետ Վարազդատայ թագաւորեցոյց ի վերայ Հայոց զԱրշակ եւ զՎաղարշակ զորդիսն Պապայ թագաւորի Հայոց. եւ յետ բ ամաց վախճանի Վաղարշակ, թագաւորեալ ընդ եղբօրն բոլոր Հայոց։ Որ եւ հուպ ժամանակաւ վախճանի եւ կայսր Թէոդոս, եւ առնուն զթագաւորութիւնն Ոնորէս եւ Արկադ որդիքն Թէոդոսի։ Եւ բաժանեալ թագաւորութիւնն Հայոց յերկուս, ի Յոյնս եւ ի Պարսս. Արշակայ գնացեալ զկողմամբ Միջագետաց, լաւ համարեալ ընդ ձեռամբ քրիստոնեայ թագաւորի հնազանդել, քան Պարսկականն հնազանդել տէրութեանն. այլ եւ բազումք ի նախարարացն Հայոց ելեալ զհետ Արշակայ գնացին առ Արկադ, Սամուէլ Մամիկոնեան, որ սպան զհայր իւր Վահան եւ զմայր իւր Տաճատուհի վասն պարսկականին հնազանդութեան մոգութեան օրինացն, եւ Վասակ Արծրունի։ Եւ այլք յաւագ նախարարացն գնացին ամենայն պնդակազմ սպառազինութեամբ ի Պարսս՝ հնազանդել ընդ ձեռամբ հեթանոսական եւ բարբարիկոն ազգին Սասանականին. որոյ հնազանդութիւնն կորստեան պատճառք գտաւ աշխարհիս Հայոց։ Եւ տային կարծիս պարսկականին՝ որպէս թէ հաւանեալ օրինաց նոցա։
Իբրեւ գիտաց Շապուհ արքայ զոր գործեաց Արշակ՝ թագաւորեցոյց ի վերայ Հայոց զԽոսրով ոմն յազգէն Արշակունեաց։ Եւ գրեաց թուղթ զկնի նախարարացն Շապուհ, լուծանելով զպատճառ հատուածի նոցա. ասէ, զի «կացուցի թագաւոր ձեզ յազգէ եւ ի դենէ ձերմէ, մի՛ ծանր թուիցի ձեզ դառնալ անդրէն եւ ունել զիւրաքանչիւր ժառանգութիւն. մի՛ յամառիք զհետ Արշակայ եւ բնաւ սպառ սպուռ մերժեալ լինիք ի հայրենեաց բնակութենէ, եւ կեայք պանտխտութեամբ կեանս, իւրաքանչիւր ի սուր իւր գտանել զբարձ եւ զգահ նախարարութեան. այլ դարձջիք այսրէն, եւ առանց աշխատութեան զերկիր իւրաքանչիւր կալարուք։ Որում ունկնդիր եղեալ՝ դարձան այր իւրաքանչիւր ի բնակութիւն իւր, եւ առեալ զգանձս Արշակայ բերին առ Խոսրով։ Եւ եղեալ պատերազմ մեծ Արշակայ եւ Խոսրովու յեզր ծովուն Գեղամայ ի մօրին տեղւոջ՝ գնաց Արշակ փախստական յԵկեղէց գաւառ եւ անդ վախճանի իւրով մահու, թագաւորեալ ամս է։
Իսկ Յունաց առեալ կացուցին ի բաժնին Արշակայ հիւպատս եւ զօրավարս եւ կոմսունս, ոչ զոք թագաւորեցուցեալ այնուհետեւ։
Իսկ Վասակ Արծրունւոյ եկեալ առ Խոսրով եւ կալեալ զժառանգութիւն իւր եւ զգահ, յերկուս կողմանս բաժանեալ զնայեցուած խորհրդոցն, եւ կայր կեղծաւորութեամբ անհաստատագոյն եւ անօգուտ հնարիմացութեամբ, ընդ քրիստոնեայսն քրիստոնեայ եւ ընդ պարսկականսն զնոցայսն կեղծաւորէր։
Զայն ի փոքր ինչ աւուրց զապստամբութիւն ի մէջ առեալ Խոսրովայ ի Շապհոյ՝ ի Յոյնս ապաւինի, եւ խոստանայ զբոլոր Հայս նուաճել ընդ կայսերական իշխանութեամբ. քանզի յետ վախճանի Ասպուրակայ նստուցեալ էր յաթոռ հայրապետութեան Հայոց զսուրբն Սահակ որդի սրբոյն Ներսէսի. եւ զնախարարսն դարձեալսն յԱրշակայ՝ կացոյց յանձն իւր գահու, ընդ որ զչարացեալ Շապուհ, թէ ընդէ՞ր առանց իւր հրամանի զայն գործեաց՝ յղէ ի Հայս զԱրտաշիր որդի իւր, եւ ընկեցեալ զԽոսրով յաթոռոյն՝ կացուցանէ փոխանակ զՎաղարշ զեղբայր Խոսրովու։
Իսկ Վասակ Արծրունի խոյս տուեալ գնաց առ Արտաշիր Պարսից, խորհելով վասն սպարապետին մեծին Սահակայ, որպէս ի նմանէ Խոսրով զանձնիշխանականն օրինադրեաց հրաման. միանգամայն խորհէր վրէժխնդիր լինել ազգին Մամիկոնէից վասն սպանման Մեհուժանայ հաւոյն իւրոյ։ Ընդ որ յոյժ զչարեալ սքանչելին Աղան Արծրունի որդի Վասակայ ընդ հօրն անիմաստասէր բարուցն անխորհրդածութիւն եւ ընդ այնպիսւոյ աստուածամարտին Մեհուժանայ գթասիրաբար վարել ազգականութեամբ, զոր ատել արժան էր եւ չար ի չարի վերայ, թէ հնար էր՝ հասուցանել. եւ ելեալ Աղան գնաց առ սուրբն Սահակ, եւ զէնընկեց եղեալ առաջի նորա՝ մերկանայր զհանդերձն զինաւորական, եւ ողբայր ի վերայ աշխարհիս Հայոց, ընդ նուազել զօրութեան թագաւորութեանս Հայոց եւ ընդ բռնազբոսութիւնն Պարսից։ Առաւել ի սուգ մտեալ եւ յողբս անմխիթարս վասն ազգին իւրոյ Արծրունեաց, որ դիւրամոռաց զերախտիսն Քրիստոսի համարէին, միայն զկնի փառաց աշխարհիս ընթանային եւ մոգութեան մոխրապաշտութեանն հետեւէին։ Եւ յերկարեալ Աղան զողբսն, ջերմեռանդն յորդահոս արտասուաց բղխմունս առաջի սրբոյն Սահակայ եւ մեծ սպարապետին Սահակայ եւ այլոց նախարարացն. մինչեւ նոքա խոնարհեալ առ նորայն խորհրդական առ յապա պատահմունսն, որ հանդերձեցաւ աշխարհիս Հայոց, իբր մարգարէական իմն գոգցես տեսաւորութիւն, եւ միաբան յարտասուս եղեալ լային, եւ դառնապէս ողբս յողբս հարեալ անմխիթար սգոյ՝ անկեալ Աղան յերեսս առաջի սրբոյն Սահակայ եւ առաջի սպարապետին Սահակայ՝ ընդունել զսքեմ կրօնաւորութեան մոնազնութեան անապատասէր միայնական ստանալ իւր վարս։ Զոր առ վայր մի ոչ առեալ յանձն սրբոյն Սահակայ՝ ասէ «լուռ լե՛ր առ այժմ, եւ յայլում ժամու հոգացայց վասն որոյ խորհիս. մի գուցէ մատուցեալ առ Արտաշիր ոմանց սուտակասպաս չարախորհաց կեղծաւորութիւն իմն զմէնջ առնուցուն, եւ հայր քո Վասակ խորհիցի ինչ առ արքայի, եւ աղմուկ եւ շփոթ ինչ յուզիցէ հայր քո, որպէս թէ զապստամբութեան ինչ խորհել կարծիս զմէնջ առնուցուն։ Բայց Աստուած ըստ յօժարութեան քո սիրոյդ կատարեսցէ զկամս քո որպէս եւ հաճոյ թուիցի առաջի Տեառնե։ Եւ ընկալեալ զխրատ նորա երանելոյն Աղանայ անսայր դիպող աւուր։
Արկադեայ կայսեր թագաւորեալ ամս իգ մեռանի սաստկակոծ պատուհասիւ յաղագս մեղանացն առ Յոհան Ոսկեբերան։ Եւ թագաւորէ ընդ նորա որդի իւր Փոքր Թէոդոս. եւ բազում եւ ազգի ազգի հոգաբարձութեամբ տուեալ օգնականութիւնս Հայոց աշխարհիս, շինելով քաղաք Թէոդուպօլիս ի Կարին գաւառի, եւ զօրս կողմնակալս ի պահեստ՝ ընդդէմ կալ պարսկական յարձակմանցն։ Զի Վռամ եւ Յազկերտ զկէս աշխարհիս յինքեանս յանգուցեալ՝ զբոլոր ապա աշխարհիս զտիրելն յոխորտային։ Եւ եղեւ ի վախճանելն Խոսրովու Հայոց թագաւորի, որ եկաց ի տերութեանն ամս դ՝ ոչ առ յանձն Յազկերտ նստուցանել զոք ի տոհմէ Արշակունեաց թագաւորել Հայոց, զի այնուհետեւ քաջ կարասցէ գլել զինքեամբ զզօրս Հայոց նախարարօքն հանդերձ. այլ թագաւորեցոյց նոցա զորդի իւր Շապուհ, որ եկեալ ոչ կարգաւորաբար աշխարհախնամ հոգածութեամբ յարդարէր զկարգս աշխարհիս. միայն որսոց եւ խաղուց պարապ զինքն հաճոյանայր կացուցանել։ Առ որ հայեցեալ նախարարքն Հայոց՝ կատականօք եւ արհամարհանօք ընդ նա նայէին, որպէս Ատոմ Մոկաց իշխան՝ յորսն Աստուածորդի զնա ձայնէր, զի այնու փքացեալ առ հուրն յաւակնեալ զինքն տացէ. դարձեալ կնամարդ զնա կոչելով ընդդէմ միմեանց անուանաձայնէ. եւ ինքն Ատոմ հատեալ գնայ ի կողմն Մարաց։ Եւս քաջասրտագոյն Շաւասպ Արծրունի, խաղս ձիընթացիկ արշաւանաց գնդակացն՝ զհետ մտրակեալ հանէ ի նմանէ զգնդակն բազում անգամ ասելով, «ա՛ղջկամարդ, ի բաց լեր յասպատակէ ասպարիսիս, ա՛յր կանացի, եւ ծանի՛ր զքեզե։ Իսկ Շապհոյ զմական գնդին ի դիպուածս Շաւասպայ շարժեալ. զոր արհամարհեալ Շաւասպ արձակերեսան զերիվարն ի սիգաքայլ արշաւանս արարեալ՝ աներկիւղ համարձակութեամբ էանց գնաց ճեմ զճեմի առ զօրավարն Անատողի։ Եւ հրամանաւ ինքնակալին Թէոդոսի կայսեր հաւատայ նմա զհազարապետութիւն բաժնին Հայոց, զՄիջագետս մինչ ի յանցս Եփրատ գետոյ։ Եւ կացեալ Շաւասպ առ կայսեր ամս դ։
Իսկ Շապհոյ լուեալ զհիւանդանալ հօր իւրոյ՝ փութացաւ գնաց ի Պարս. եւ վախճանեալ հայրն նորա՝ ի նմին աւուր մեռանի եւ ինքն սրով յիւրայոցն։ Եւ քանզի վախճանեալ էր Համազասպ Մամիկոնեան, որ ի ժամանակին կալեալ էր զմարզպանութիւն եւ զզօրաւարութիւն Հայոց ի խնդրոյ սրբոյն Սահակայ յերկուց թագաւորացն Յունաց եւ Պարսից՝ ոչ ոք այնուհետեւ առաջնորդէր Հայոց աշխարհիս. այլ քայքայեալ ցրուեցան յոր կողմ եւ աճապարել ախորժեաց ոք, քանզի հէնք բազումք կալան զերկիրս։
Եւ թագաւորեալ Վռամ որդի Յազկերտի՝ կոչէ ի դուռն զսուրբն Սահակ Հայոց կաթողիկոս։ Որոյ առեալ զթոռունս իւր զՀմայեակ եւ Համազասպեան գնան առ արքայ ի Տսպոն։ Քանզի Վարդան անցեալ գնացեալ էր սուրբ վարդապետաւն Մաշտոցիւ առ կայսր Թէոդորոս եւ առ Ատտիկոս արքեպիսկոպոս հանդերձ թղթովք սրբոյն Սահակայ, տանելով ընդ իւրեանց եւ զգիր եւ զբառ հայերէն դպրութեան. զոր ընկալեալ սուրբ հայրապետին եւ բարեպաշտ թագաւորին Թէոդոսի հինգ թղթովք եւ հինգ պատասխանեօք՝ կարգէ զսուրբ վարդապետն ընդ վարդապետութեան աթոռակալութեան սրբոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի եւ քաջաց եւ գլխաւոր վարդապետացն, իսկ զՎարդան կարգէ ստրատելատ Հայոց։
Իսկ ի հասանել սրբոյն Սահակայ ի դուռն հանդերձ նախարարօքն՝ զիջանէ ցածնու Վռամ ի բարկութենէ վրէժխնդրութեան Հայոց քինահարութեան անարգանաց Շապհոյ, եւ ընդ Յունաց զսերտ խաղաղութիւն ունելով. եւ ի խնդրոց նախարարացն եւ սրբոյն Սահակայ՝ թագաւորեցուցանէ Հայոց Վռամ երկրորդ զԱրտաշէս, որ եւ Արտաշիր։ Եւ ի թագաւորել Արտաշրի խաղաղանայր երկիրս առ վայր մի ի շփոթմանց պարսկական գնդի. եւ հարկացն արքունի կանգնեցան դիւանքն, զի այն ե ամ բեկեալ հարկք եւ զօրք ի յարքունէ Պարսից։ Իսկ Արտաշիր յանդգնագոյնս եւ առանց պատկառանաց զհետ ամօթալից ախտին գիջութեան իգամոլ ցանկութեանցն ընթացեալ՝ ոչ միայն ի գիշերի այլ եւ ի տունջեան, յանդիման արեգական, անխտիր կատարէր զցանկականն, զանասնական գիջութեամբքն զանցուցեալ։ Ընդ որ զչարեալ նախարարքն Հայոց՝ տաղտկացան ընդ գիջանալն, եւ խորհեցան զոչ թագաւորելն Արտաշրի ի վերայ Հայոց. որք մատուցեալ առ սուրբն Սահակ զեկուցանել նմա զոր ինչ խորհինն, եւ թեւակոխէին առ Պարսից արքայն, զոր եւ արարին իսկ. որք գնացին առ Վռամ, եւ ոչ առ Թէոդոս պարեպաշտ եւ զուգափառ քրիստոնեայ թագաւոր, զեղխեցան ամբարշտաբար առանց խորհրդոց։ Եւ Վռամ քանզի կարի ախորժելով ունկն դնէր եւ յօժարէր բառնալ զթագաւորութիւն Հայոց՝ փութացաւ կոչեաց դարձեալ ի դուռն զԱրտաշիր եւ զսուրբն Սահակ բազմութեամբ նախարարացն Հայոց. եւ հարցեալ վասն որոյ ամբաստանն եղեն զԱրտաշրէ. զոր ոչ առ յանձն սուրբն Սահակ գրել ինչ վասն որոյ չարաբանեն զԱրտաշրէ։
Իսկ նախարարացն ընդդիմաբանեալ սրբոյն Սահակայ՝ իբր ոչ զնոցայն հաստատել ախորժակս, մատուցեալ առ Վռամ հանդերձ Սորմակաւ ուրեմն Արծկեցւոյ մոլեգնոտ փառամոլ աբեղայի՝ սկսան ազգի ազգի լեզուագարութեամբ չարախօսել զսրբոյն Սահակայ, որպէս թէ ոչ կամի զթագաւորելն Պարսից եւ հարկել Հայոց եւ զօրավարել, այլ զթագաւորելն Յունաց ցանկայ գտանել. նա եւ հաւատարմութիւն իւրեանց առեալ զթուղթսն սրբոյն Սահակայ առ կայսրն եւ առ հայրապետն, եւ զերթալն Մեսրովպայ եւ Վարդանայ ի Յոյնս առաջի արկանէին, եւ զգնալն Անատողեայ եւ զշինել քաղաքին ի Կարին գաւառ։ Եւ անմիաբանք լեալ ընկեցին զսուրբն Սահակ յաթոռոյ եպիսկոպոսապետութեանն եւ զԱրտաշիր ի պատուոյ թագաւորութեան. եւ կացուցին հակառակաթոռ սրբոյն Սահակայ զՍորմակ մոլի, եւ ապա զԲքրիշոյ Ասորի, եւ ապա զՍամուէլ, որք ոչ ըստ օրինի եկեղեցականաց կրօնից զվարսն յարմարէին, այլ ընդ մարզպանին Մշկանայ լծակցեալ հոգալ զաշխարհիս։ Մշկանս այս փոխանակ Արտաշրի մեր թագաւորի մտեալ ունի զաշխարհս հրամանաւ Վռամայ Պարսից արքայի։ Իսկ նախարարքն Հայոց իբրեւ տեսին յերկոցունց կողմանց զանկարգ եւ զանտեղի աշխարհիս պիտաւորութիւն՝ յապաշաւանս դարձեալ ի վերայ անցիցն անցելոց զոր ախորժելովն խնդրեցին՝ դարձան առ Վռամ, խնդրեցին իւրեանց կաթողիկոս զսուրբն Սահակ։ Իսկ Վռամ յերկմիտս եղեալ, ոչ կարէր կատարել զխնդիրն, եւ կասկածանօք տարուբերէր ի միտս, մի գուցէ ոչ առնելով իմ զոր խնդրեն՝ առ կայսր հատուածեալ անկանիցին նախարարքն, հարկել եւ զինաւորել կայսեր։
Իսկ Վաչէ Արծրունեաց տէր եւ Հմայեակ Աշոցաց տէր եւ այլք յանգուցեալ ի նոսա՝ հաճեցին զկամս Վռամայ, եւ թոյլ ետուն զով եւ հաճոյ թուիցի արքայի. նորա զՍամուէլն զայն կացուցանէ ի տեղի եպիսկոպոսապետութեանն Հայոց, որ յետ ե ամաց վախճանի, կեցեալ կեանս արտաքոյ իրաւանց։
Իսկ Անատողի զօրավարն Յունաց զՀաւուկ ոմն Կուկռճացի կացոյց մասինն Յունաց եպիսկոպոսապետ. եւ այսպէս աղմկեալ եւ շփոթեալ երկիրս Հայոց՝ կեայր անմիաբանութեամբ, լի անկարգութեամբ, ըստ յօժարութեան Վաչէի Արծրունոյ։
Եւ եղեւ ի դառնալն սրբոյն Սահակայ ի Պարսից՝ եկն առ նա դարձեալ Աղան Արծրունի, եւ ընկալաւ ի նմանէ սքեմ կրօնաւորութեան. եւ երթեալ բնակէ առանձնապէս ի Գողթն գաւառի ի տեղւոջ վարդապետութեան սրբոյն Մեսրովպայ, ճգնասէր հրեշտակակրօն վարուք, երանելի մարդկան եւ ահարկու դիւաց։ Ապա իբրեւ վախճան առնոյր կարգեալ եպիսկոպոսացն որ ի Պարսից, որք առանց եպիսկոպոսին Կեսարու ձեռնադրեցան յերանեալ եպիսկոպոսէ՝ միաբան ապա նախարարքն Հայոց եկին առ սուրբն Սահակ, անկեալ առ ոտս նորա մեծաւ հառաչանօք՝ մի՛ յիշել զանցս զանցիցն անցելոց, զոր արարինն առ սուրբն, այլ դարձեալ կալցի զաթոռ հայրապետութեանն. եւ խոստանային գնալ ըստ հրամանի նորա։ Զոր ոչ առ յանձն լսել նոցա. զհանգամանս տեսլեանն, զոր եցոյց նմա Հոգին Սուրբ՝ որ ինչ առ յապա ժամանակս գործելոց էր, զբառնալ եպիսկոպոսապետութեանն եւ թագաւորութեանն ի տանէն Արշակունեաց, եւ զկարգապետել անարժանիցն, եւ զընտրութիւնն սրբոց, եւ դարձեալ զնորոգումն հայրապետութեան եւ թագաւորութեան ի նոյն զարմէ Արշակունեաց, եւ զգալուստ նեռինն, եւ զգալուստն Քրիստոսի, եւ զհանդերձեալ դատաստանացն, եւ զհատուցումն իւրաքանչիւր ըստ գործս իւր, զոր ետես ի մեծի հինգշաբաթոջն։
Եւ այս ամենայն այսպէս եղեալ, կեցեալ սուրբն Սահակ ամս ճի՝ փոխի յաշխարհէս ի կարգս հրեշտակաց, եւ տարեալ հանգուցանեն, զնշխարս սրբոյն յԱշտիշատ Տարօնոյ ի տեղւոջ վկայարանի սրբոյն Յոհաննու Մկրտչին եւ Աթանագինի վկային։ Ի նմին ամի յետ վեց ամսոյ անցանելոյ փոխի եւ սուրբ հայրապետն Մաշտոց. եւ խաչանշան լուսով խաղացուցանեն բազմութեամբ նախարարացն Հայոց ի ձեռն Վահանայ Ամատունոյ, որ էր ի ժամանակին սպարապետ Հայոց. եւ տարեալ հանգուցանեն զնա ի Յօշական գեօղ, ի գաւառին որ կոչի Ոտն Արագածոյ։
Յամի երկրորդի Յազկերտի որդւոյ Վռամայ երկրորդի՝ բարձաւ թագաւորութիւնն ի տանեն Հայոց, որ տեւեաց ամս նժե եւ վախճանեցաւ։
Յետ բառնալոյ թագաւորութեանն ի տանէն Արշակունեաց, եւ հայրապետութեանն ի տանէն սրբոյն Գրիգորի՝ Ղեւոնդ ոմն աշակերտ սրբոյն Մաշտոցի տեղապահ լինէր սրբոյն Սահակայ, եւ Յովսէփ եպիսկոպոս եւ Մովսէս եւ Մեղէս։ Իսկ զտեղի թագաւորութեանն Հայոց հրամանաւ Յազկերտի ունի Մշկան զօրավար Պարսից։
Իսկ Վարդան Մամիկոնեան, որդի Համազասպայ Մամիկոնէի, թոռն սրբոյն Սահակայ, խոյս տուեալ գնաց զկողմամբքն Մոկաց, ի խոխոմս Տորոսական լերինն, ի լեսուրս Ջերմաձորոյ, եւ բնակէ յամրոցին, որ այժմ Զռղայլ վասն անխեդեդ ամրութեանն գեղջկաբանեն։ Եւ քանզի յետ մահուանն մեծին Սահակայ Բագրատունոյ սպարապետի ասպետի եւ զօրավարի Հայոց, հաւատացեալ էր Թէոդոսի կայսեր զսպարապետութիւնն Հայոց Համազասպ Մամիկոնէի եւ որդւոյ իւրում Վարդանայ՝ երկեաւ Վարդան ի մարզպանէն բնակել յանդորրու, այլ այնր աղագաւ էանց գնաց յամուրսն Մոկաց, եւ կայր մնայր ի նախախնամութենէ Աստուծոյ այցելել աշխարհիս Հայոց։ Եւ կոչեալ առ ինքն զեպիսկոպոսն Մոկաց զՅօհան եւ զեպիսկոպոսն Ռշտունեաց Սահակ եւ զեպիսկոպոսն Անձաւացեաց Շմաւոն, եւ կարգէ զդասս պաշտօնէից կատարել զպաշտօն Տեառն ի տուէ եւ ի գիշերի անձանձրոյթ աշխատութեամբ եւ առատաձեռն տեսչութեամբ աղքատաց, զի գտցեն զողորմութիւն ի Քրիստոսէ։
Սահակս այս այն Սահակ է, որոյ հրամանաւ գրեաց մեծ վարդապետն Մովսէս տիեզերահռչակեալ քերթողն զգիրս Պատմութեան Հայոց մեծաց, հրաշազան յօրինուածով, սկսեալ յԱդամայ մինչ ի կայսր Զենոն. որոյ ժամանակ կենացն տեւեալ ձգեալ ամս ճի լի եւ պարարտ ծերութեամբ, որպէս գրեալ աւանդեցաւ մեզ այս ի չորրորդ դրուագի խոստաբանեալ պատմութեանն Մովսէսի Խորենացւոյ, վերադարձութեան ի վերայ երկեցունց դրուագեալ հատուածին, զոր եւ երանելին Կորիւն, ուսումնակից Մովսէսի եւ աշակերտ սրբոյն Մեսրովպայ՝ յիւրումն ստուգաբանեալ պատմութեան զայսոսիկ մեզ հաւատարմացուցանէ։ Ուստի եւ մեք ըստ կարի մերում անցեալ գտաք զհամառօտութիւն զրուցատրութեանս, զոր շարագրեալ յայտարարութեամբ յանդիման կացուցաք քեզ, քա՛ջդ բանասիրաց, Գագիկ Վասպուրական եւ մեծ զօրավար Հայոց, իսկ որպէս գրեալ հաստատեալ կայ հաւատարմապէս վարդապետացս քաջաբան եւ լի իմաստութեամբ շարագրածք հրաշափառագոյն։
Ապա փոյթ ինձ Թովմայի, որ ոչ վերջոտնեալ կալայ ամօթով զյետին տեղին, այլ փոխանակ սոցա մատեայ ի տեղիս յայս, ձեռն արկեալ անիմաստաբար լի անհմտութեամբ եւ անհանճարութեամբ բուռն հարկանելով զմեծ զայս քերթածութենէ։ Բայց հրաման քո ճոխութեանդ ձգեաց զիս յայս մեծ ձեռնարկութիւնս, սակս որոյ բացաձգեցայց արտաքոյ շաղակրատոյ լեզուաց փառամոլ ոգոց։
Կատարեցաւ Դպրութիւն Առաջին Պատմութեան Հայոց ըստ ազգաբանութեան Արծրունեաց սեռի։
Դպրութիւն Երկրորդ Գլուխ
[Ա]
Ընդ նոյն ժամանակս խորհուրդ ի մէջ առեալ Շաւասպ Արծրունի եղբայր Վասակայ հօր Աղանայ Արծրունոյ, եւ խորհեցաւ զտիրելն Հայոց, եւ ելեալ գնաց զհետ անհանճար իմացմանց առ Պերոզ արքայ Պարսից, եւ յանձն առեալ ինքնակամ մոլորութեամբ զօրէնս մազդեզանց մոխրապաշտ յամառութեանց, եւ խնդրեալ յարքայէ զիշխանութիւն Հայոց։ Եւ նորա ըստ ցանկութեան սնոտի փառամոլութեանն կատարեալ զխնդիրն. եւ դարձեալ դառնայ ի Հայս, ընդ իւր ածելով մարզպան զՎնդոյ Պարսից մոգպետ։ Եւ ընդ մտանելն նոցա յաշխարհս՝ վրդովեցին զուխտ քրիստոնէութեան, եւ փոյթ ընդ փոյթ ձեռնամուխ եղեն աւերել քանդել զեկեղեցիս, զտունս աղօթից կործանել. զսեղանս խորհրդականս փրկագործութեանն յատակել, հիմն ի վերայ տապալել զաւազանն մաքրափայլ լուսաւորութեանն Հոգւոյն Սրբոյ, դառնապէս չարալլուկ չարչարել զքահանայս յպաշտօնեայս նորոց Կտակարանաց, զարս եւ զկանայս մատնել ի բանդս ի խոշտանգանս ծանրաբեռն հարկապահանջութեամբ, զի այնու դիւրաւ կարասցեն հերքել մերժել ի բաց կալ ի սուրբ հաւատոյ պարկեշտ կրօնից քրիստոնէութեան։ Եւ բազում այն էր որ մարտիրոսական ճգնութեամբ վկայեցին, քան որք դրդուեցան, առ ոչինչ համարելով զյափշտակութիւն ընչիցն եւ ստացուածոց եւ զմահս դառնագոյնս։ Եւ հասեալ Շաւասպայ Արծրունւոյ ամբարշտի յԱրտաշատ հանդերձ մարզպանաւն՝ շինեն ի դուռն քաղաքին զորմզդական մեհեանն, եւ զկրակապաշտութեան մոլութիւն բորբոքեն ի նմա. եւ կայր աշխարհս ի մեծ վտանգաւոր աղէտս։
Այս լուր դառնութեան եհաս առ մեծն Վարդան Մամիկոնեան, որ էր ամրացեալ ի Տորոսականն Զռայլ։ Եւ առ չհանդուրժել այնքան եկեալ հասեալ վտանգաւոր նեղութեանցն, եւ գազանեղէն զայրացմամբ մրմռեալ յոգի իւր ի վերայ կորստեան սուրբ հաւատոյս եւ կործանման աշխարհիս Հայոց՝ փութացոյց գիր պաղատանաց առ Տաճատ Ռշտունեաց տէր եւ առ Վախրիճ Անձաւացեաց տէր, զեկուցանել նոցա զեղեալսն։ Եւ նոքա թափառնակի անյապաղ հանդերձ իւրաքանչիւր զօրու եկին հասին առ մեծն Վարդան, եւ զզօրս լեռնակողմանն ընդ իւրեանս ածելով, ոչինչ աւելի քան զհազար եւ երկերիւր այր, եւ յանկարծօրէն յեղակարծ երագութեամբ հասին ի վերայ Շաւասպայ եւ մարզպանին Վնդոյի։ Եւ քանզի էին բանակեալ ի խառնուրդս Երասխայ եւ Մաւրին մեծի՝ պատահի յառաջ Շաւասպ Արծրունի, յորոյ վերայ կալեալ եւ կանչեալ քաջն Վարդան իբրեւ զառիւծ, իբրեւ կորիւն առիւծու, եւ առ ուժոյ եւ երագութեան ձեռինն ի վերայ ձգեալ զմիողնին՝ յերկուս կտրէ զՇաւասպն։
Իսկ Տաճատ եւ Վախրիճ ի մէջ փակեալ զմարզպանն եւ զորդի նորա զՇիրոյ՝ ձերբակալ արարեալ ածեն ի Դուին, եւ հուր կրակարանին բորբոքեալ՝ աստուածակէզ արարին զնա յորմզդական մեհենին. եւ զՇիրոյ կախեն զփայտէ ի վերայ կրակարանին. եւ զարսն գետավէժս եւ սրախողս արարեալ վատնեն, եւ զփախստեայսն տանին անցուցանեն յայնկոյս քան զքաղաքն Նախճաւան, եւ ինքեանք դառնան մեծաւ յաղթութեամբ։ Եւ քանդեն աւերեն զմեհեանն եւ յատակեալ զտեղին՝ շինեն նորին քարամբք զմեծ եկեղեցին զսուրբ Գրիգորն ի Բլուր տեղւոջն, եւ փոխեն անդ զկաթողիկոսն Հայոց զԳիւտ. եւ շինեն նախարարքն Հայոց իւրաքանչիւր պալատս արքունականս եւ դաստակերտս յականաւորս, եւ զքաղաքն որմափակօք պարսպեն, եւ խաղաղեցուցանեն զերկիրս։ Իսկ զթագաւորաբնակ տեղին մեծին Տրդատայ տան ի ձեռս Վահանայ Արծրունւոյ՝ շինել նմա տուն թագաւորաց, արարս պատրաստութեամբ. քանզի խորհեցան թագաւորեցուցանել զնա ի վերայ Հայոց, զի էր այր սրտեայ եւ ուժեղ, քաջախորհուրդ եւ իմաստնախորհ, խոնարհ, առատաձեռն եւ զուարթամիտ։ Բայց յետոյ անմիաբան գտեալք նախարարքն Հայոց՝ թողին զոր խորհեցանն վասն թագաւորելոյ Վահանայ, եւ անցին գնացին առ մեծն Վարդան. գնաց եւ Վահան զհետ նախարարացն առ Վարդան յառաջագոյն, տալ նմա զվերակացութիւն Հայոց. եւ եղեն հնազանգեալ նմա զամենայն աւուրս Վարդանայ։
Բայց արքայն Պարսից հեռացեալ պատերազմաւ ի Քուշանն ի դուռն Ճորայ. եւ երկիրս Հայոց յապահովանայր ի հինիցն Պարսից. եւ անդ սպանանի արքայն ի Քուշանաց, եւ թագաւորէ ընդ նորա Յազկերտ։ Եւ սկսաւ ոգորել ընդ իշխանս Հայոց մեծաց խորխտանօք, որպէս ցուցանեն յիշատակարանքն առաջնոց պատմագրաց, զաւերումն Հայոց եւ զյաճախել նեղութեանցն եւ զանթիւ բազմութիւն վկայից, որք վասն Քրիստոսի նահատակեցան, եւ զքաջապէս արիանալ սրբոց քահանայիցն, եւ անդ զբարիոք պատերազմն պատերազմեալ ի մեծ անապատին յԱպար աշխարհին, եւ որ ինչ այլն ամենայն. զոր աւելորդ համարիմ երկրորդել զմիանգամայն ասացեալսն։
Բայց իբրեւ եղեւ մեծ պատերազմ սրբոյն Վարդանայ ընդ Մշկանին եւ ընդ զօրս Պարսից ի յԱւարայրեան դաշտին, յԱրտազական գաւառին. եւ անդ յԱստուած խրախուսեալ սուրբ աստուածաբանակ զօրացն Հայոց՝ կատարեցան ի Քրիստոս։ Եւ անդ Վահան Արծրունի խոյակապ եւ յականաւոր քաջամարտութեամբ ընդ սրբոյն Վարդանայ ճակատ առ ճակատ վառեալ զպատերազմն, իբրեւ հուր ընդ եղէգն ճեմելով ի մէջ քաջ ախոյեանացն Պարսից։
Եւ իբրեւ ռազմ երկոցունց կողմանցն խռնեցաւ, եւ ձախոյ կողման թեւն Հայոց պարտել սկսաւ, եւ սրբոյն Վարդանայ մտրակեալ զերիվարն ի փախուստ զախոյեանսն Պարսից դարձուցեալ եւ զկողմն իւրոյ ձեռին գնդին զօրացուցեալ՝ անդ Վահան Արծրունի ընդմիջեալ զգունդն Պարսից դարձուցանէ ընդդէմ Վարդանայ. եւ անյապաղ մինչ այս մինչ այն՝ նոցա հարեալ ընկեցեալ ի զօրացն Պարսից գունդ մի հարուստ արք իբրեւ ճխ։ Ի վեր կառուցեալ զաչս սրբոյն Վարդանայ՝ տեսանէ զանօրէնն Վասակ Սիւնեաց տէր, եւ զհետ նորա աճապարեալ արկանեն զնա ի յամրափակ զինեալ վաշտն ի մէջ փղացն. եւ քաջն Վահան Արծրունի ընդ նմա նիզակակցեալ՝ մեռանին ի միասին քաջքն եւ ընտիրքն, մեծ նահատակք Վարդան եւ Վահան, եւ զվկայիցն անուն ժառանգեալ կատարեցան ի Քրիստոս սուրբ գունդն Հայոց, ողզ ոգիք։ Եւ պատմի այս ի համառօտութեան Աբրահամու Խոստովանողի։
Բայց թէ է՞ր աղագաւ պատմութիւն վկայութեան Վահանայ ոչ է գրեալ ի գիրս պատմագրի՝ ստուգապէս առանց յերկուանալոյ ցուցանեմ քում ուսումնասէր քաջահմտութեանդ։
[Բ]
Ընդ ժամանակս Պերոզի արքայից արքայի էր ոմն յաղանդոյն Նեստորի Բարծումայ անուն, որ ունէր զանուն եպիսկոպոսութեան, զօրեղագոյնս զնեստորական հերձուածոյն բուռն հարեալ, եւ քսութեամբ զնախարարացն Հայոց առ Պերոզ վարելով՝ բազում օճիրս արիւնհեղութեան գործեաց։
Ի ժամանակին յայնմիկ էր ճոխացեալ պանծալի աթոռակալութեամբ սրբոյն Գրիգորի տէր Քրիստափոր Հայոց կաթողիկոս. գրէ առ կողմանս Ասորեստանի զգուշացուցանելով՝ մի խառնել ընդ նեստորականսն. զնոյն գրէ եւ առ որս ի Խուժաստանին էին ժողովուրդ ուղղափառացն։ Դարձեալ գրէ եւ ի կողմն Դերջանոյ, եւ Խաղտաց ձորոյ բնակիչսն եւ աշխարհակալ տեարս եւ առ եպիսկոպոսունսն։ Զոր զթուղթսն խաբող պատրանօք ի բուռն առեալ Բարծումայ՝ ետ տանել առ արքայ Պերոզ, եւ ասէր, թէ «զայս ամենայն զոր գրէ կաթողիկոսն Հայոց եւ առ ապստամբութիւն խորհել առ ի քէն, եւ զնախարարսն Հայոց զՅունաց թագաւորին խորհել հնազանդութիւն. արդ տեսանել պարտ է վասն այդրե։ Եւ ինքն Բարծումայ ի չքմեղս լինելով՝ եկն եհաս յԱրզնարզիւն եւ յաշխարհն Մոկաց, զի անդ զնեստորական աղանդոցն սերմանիցէ սերմանս։ Եւ սրբոյ վարդապետին մեր Եղիշէի, որ յայնմ ժամանակի ի Մոկաց բնակէր աշխարհին՝ եկեալ առ նա Բարծումայ, խնդրեալ զպատմողական գիրսն Հայոց, զոր գրեալ էր հրամանաւ սրբոյն Վարդանայ. եւ նորա կատարեալ զխնդրելին։ Ի նմին ժամու զգացեալ վասն նորա մեծ իշխանին Արծրունեաց Մերշապհոյ, որ յայնժամ ի Տմորեացն ամրանայր բերդի՝ յղէ առ նա ելանել գնալ ի սահմանացն յայնոցիկ. ոչ ինչ ձեռնամուխ լինելով ի նա, վասն Պարսից արքային, միայն սպառնական խոստաբանութեամբ յղէ առ նա պատգամս։ Նորա զչարեալ ընդ հասանել պատգամին՝ առ զայրուցս բարկութեան քինահանութիւն վրէժխնդրութեան արարեալ՝ ի բաց եհան ի գրոցն պատմութենէ՝ որ ինչ վասն տանն Արծրունեաց էր գործոց հանգամանք, եւ որ ինչ օրինակ մարտիրոսութեան Վահանայ Արծրունոյ։
Իսկ վարդապետն Եղիշէ էր ի ժամանակին յայնմիկ բնակեալ ի գաւառին Ռշտունեաց ի ծովեզերին, յորում տեղւոջ եւ հանգեաւ իսկ ի Քրիստոս սուրբն Աստուծոյ Եղիշայ։ Իսկ ի դառնալ գրոցն ի յաշխարհն Մոկաց՝ ոչ ինչ ումեք փոյթ վասն այն լինելով, կարծել՝ վարդապետին զայս այսպէս կանոնեալ. զոր ցուցանեմ յայլում տեղւոջ, եւ զոր ինչ արար արքայն Պարսից ընդ տունն Արծրունեաց ի սադրելոյ Բարծումայի ամբարշտի։
Մարկիանոս կայսր թագաւորեալ Յունաց յերկրորդն Թէոդոսի, որ արար զժողովն ի Քաղկեդոն ոլզ եպիսկոպոսաց. առ որով վկայեաց սուրբն Վարդան եւ Վահան Արծրունի։
Իսկ Վասակ Արծրունի, հայր Աղանայ սրբոյ, առեալ զՏաճատ եւ զԳոտեր զեղբայր իւր՝ գնաց առ կայսր. մեկուսի եղեալ ի շփոթմանց պարսկական վրդովմանցն եւ աւերման աշխարհին. իսկ թագաւորն Մարկիանոս ընկալաւ զնոսա սիրով ի խաղաղութեան, մեծաշուք պատուով ի բարձ եւ ի պատիւ յառաջ ածեալ, իբրեւ զքաջամարտիկ ախոյեանս որ ի վերայ եկեղեցեաց Քրիստոսի եւ սուրբ ուղղափառ հաւատոյ արեամբ չափ ճգնեալ նահատակեցան, եւ զխոստովանողական անուն ձայն ի վերայ եդեալ կարդային։ Բայց աղերսեալ թագաւորն զարս պատուականս, զՎասակ եւ զՏաճատ եւ զԳոտեր, որք էին ի մեծ նախարարութենէ տանն Արծրունեաց՝ զի զժողովն ընկալցին ընդ երից սուրբ ժողովոցն։ Նոքա պատասխանեալ ասեն. «վասն զի մեք ի պարսկական հինիցն անդուլ եւ անպարապ գոլով ի բաց լքաք զկրթութիւնն գրոց սրբոց՝ առ ընտրել զհաւատոց խոստովանութեան կանոնադրութիւն. բայց մինչ էաք յաշխարհին մեր՝ առաջնորդքն մեր ոչ ետուն տեղի ընդունել զասացեալսն ի սահմանին խոստովանութեան։ Արդ ոչ կարեմք փոյթ ընդ փոյթ շղումարար հաճութեամբ թագաւորիդ յանձն առնուլ՝ զոր հրամայէ կայսերական ճոխութիւնդ. այլ հրամայեսցէ մեզ գրել ի Հայս եւ հարցանել առաջնորդացն Հայոց, եւ ընդունել պատասխանիսե։
Այլ եւ զայս եւս եդին առաջի թագաւորին աղերսական մեղադրանս, եթէ ընդէ՞ր իբրեւ ժողովն գումարէր՝ ոչ զոք ի Հայոց հարկաւոր համարեցայք կոչել ի միաբանութիւն հաւատոց։
Պատասխանի ետ Մարկիանոս եւ ասէ. «վասն զի առաջնորդքն Հայոց զպարսկական շփոթմանցն զվտանգ կրէինե։ Ապա առեալ հրաման մեծամեծացն մեր Արծրունեացն՝ գրեն առ Աբրահամ Մամիկոնէից եպիսկոպոս, որ էր աշակերտ սրբոյն Սահակայ, եւ ծանուցանեն նմա զոր խնդրէ արքայ։ Եւ դարձեալ պատասխանի ասէ, մի՛ տալ տեղի՝ լսել հրամանի թագաւորին. թէ վտանգ ինչ հասանէ՝ կրել հանգոյն զինչ կրեցինն։ Զոր տարեալ զթուղթն մատուցին առաջի թագաւորին։ Իսկ թագաւորն գիտացեալ զհաստատուն եւ զանդրդուելի միտս նոցա՝ ոչ ինչ փոյթ արարեալ թողու ի կամս կամաց իւրեանց, կեալ որպէս հաճոյ թուի։ Եւ կացեալ անդ մինչ ի ժամանակս առաջինն Ղեւոնի կայսեր՝ մեռանի անդ Վասակ եւ Տաճատ եւ փոխին ի հանգիստ փառաւորպէս ի գերեզմանս մեծամեծացն Յունաց։
Իսկ երանելոյն Աղանայ Արծրունւոյ որդւոյ Վասակայ դարձեալ ի Յունաց աշխարհէն՝ եկն յերկիրս Հայոց, նովին կրօնաւորական խստամբերութեամբ եւ հրեշտակակրօն առաքինութեամբ կեցեալ՝ վերափոխի յաշխարհէս ի դասս սրբոց. որոյ ոսկերքն ընդ այլ սուրբսն հանգուցեալ կան ի վանսն Յադամակերտոյ։
Յերկարեալ վտանգ նեղութեան Հայոց, որպէս ցուցանեն բազումք ի պատմագրաց, մինչ ի ժամանակս Ջամասպայ եւ Կաւատայ, մինչ ի Խոսրով արքայ։ Եւ նախարարքն Հայոց կրէին կիրս ծանրաբեռինս ի զէն եւ ի ճակատամարտ։
Իսկ յաւուրս Վաղարշու մանուկն Վահան Մամիկոնեան ուժեղանայր ընդդէմ Պարսից. եւ առ ինքն ժողովեալ նախարարքն Հայոց՝ դնեն ուխտ եւ դաշինս աստուածայինս, միջնորդութեամբ սուրբ Աւետարանին՝ անկեղծաւոր եւ աննենգ տիրասիրութեամբ ցուցանել հնազանդութիւն հպատակութեամբ, մինչ յարիւն եւ յապաժոյժ նահատակութեամբ առնուլ վրէժս ի Պարսկացն հինիցն՝ զաւեր եկեղեցեացն Հայաստանի եւ զնեղութեանցն եւ զգերփանացն եւ զսաստիկ արիւնահեղութեանցն զքրիստոնէից եւ զուխտի մանկանց եկեղեցւոյ սրբոյ։
Եւ եղեւ ընդ ժամանակսն ընդ այնոսիկ ել Հազարաւուխտ Պարսից զօրավար ծանր զօրու ի վերայ Հայոց՝ տալ պատերազմ ընդ զօրս Հայոց, աւերել գերել գերփել զաշխարհս, այն ինչ արծարծեալ առ նորոգումն շինութեան եկեղեցւոյ Քրիստոսի ի կործանմանէ հինի յետ մեծ պատերազմին սրբոյն Վարդանայ. եւ սփռեալ ասպատակ ընդ կողմանս կողմանս՝ եւ ինքն Հազարաւուխտ առնու զընտիրս այրուձիոց, զկորովի պատերազմողս ի վարելոցն պարսկային հարստութենէն, եւ խաղայ գնայ զկողմամբքն Հաշտենից եւ Ծոփայ, ի վերայ Վահանայ։
Ազդ եղեւ քաջին Վահանայ, եթէ զօր բազում առեալ Հազարաւուխտ յընտրելոցն Պարսից եւ ահաւադիկ հասեալ գայ ի վերայ։ Նոյն ժամայն աճապարեալ Վահանայ խրախուսեալ յԱստուած, ձայն քաջալերութեան առ նախարարսն Հայոց ասէ. «հապա, քաջք, վառեալ ի զէն ի յասպազէն, արիաբար մարտիցուք. մի՛ երկիցուք ի բազմութենէ զօրաց նոցա. Տէր խորտակէ զպատերազմողսն, Տեառն է պատերազմ, Տէր տկար առնէ զհակառակորդսն, Տէր է յոյս մերե։
Եւ նոյնժամայն վառեցան պատրաստեցան, հեծեալ յիւրաքանչիւր յերիվարս ելին ընդդէմ նոցա։ Իսկ իբրեւ տեսին զբազմութիւն պարսկային զօրուն՝ վհատեալ գնդին լքին զմիմեանս եւ գնացին յետս կոյս, մինչ կալ մնալ միայն երեսուն արանց ընդ քաջին Վահանայ, Մեհրշապուհ եւ Յաշկուր Արծրունիք, եւ Կամսարն Ներսէհ, եւ ի տանէն Ամատունեաց՝ զորոց զանուանսն անգիտանամ, նիզակակիցք միմեանց եղեալք երեք տասնեակք թուովն, զսուրբ Երրորդութիւնն յօգնականութիւն իւրեանց վերաձայնեալ՝ լքին զօգնականութիւն մարդկան. եւ մածեալ պնդեալ իբրեւ զբլուր պղնձի, իբրեւ զմի այր, եւ ասելով միաբան իբրեւ ի մի բերանոյ, «ամենայն ազգք շրջեցան զինեւ, եւ անուամբ Տեառն վանեցի զնոսաե եւ ըստ միոջէքն՝ եւ հարեալ ի դիմի զաշիկ զօրուն Պարսից. եւ նոցա թուէր ծաղր առնել։ Իսկ նոքա պատահեալ Պարսից ի գեօղն Երիզ կոչեցեալ, իբրեւ մրրիկ զփոշի պտուտեալ, իբրեւ հուր ընդ եղէգն ընթացեալ՝ սուր ի վերայ եդեալ վանեցին զբազումս քան եթէ զսակաւս, եւ զմնացեալսն փախստականս արարեալ հետամուտ լինելով հանին ի սահմանացն Հայոց. եւ ինքեանք դարձան մեծաւ յաղթութեամբ, մատուցին պատարագս Աստուծոյ եւ լցուցին զպէտս տնանկաց այրեաց եւ որբոց։ Եւ ամենեցուն բերան լցեալ խնդութեամբ ետուն փառս Աստուծոյ։