Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Թովմա Արծրունի, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց · 2/4

[Գ]

Յամի ութերորդի Մուրկայ Յունաց թագաւորի, թագաւորն Պարսից Որմզդ որ ի տանէ Սասանայ՝ սպանաւ յիւրոց հաւատարմաց, եւ որդի նորա Խոսրով մանկագոյն տիովք մնացեալ՝ առնու զթագաւորութիւն։ Վահրամ ոմն Մեհրեւանդակ, որ էր իշխան կողմանցն արեւելից, այր հզօր զօրութեամբ՝ քաջութեամբ իւրով եհար զզօրս Թետալացւոց, եւ բռնութեամբ կալեալ զԲախլ եւ զամենայն երկիրն Քուշանաց, մինչեւ յայնկոյս գետոյն մեծի որ կոչի Վահռօտ. սա եւ զթագաւորութիւնն Պարսից յինքն կորզեաց, եւ որդի Որմզդի Խոսրով գնաց փախստական առ Մուրիկ թագաւորն Յունաց՝ զոր առեալ քեռիք նորա Վնդով եւ Վստամ գնացին փախստական ի դուռն կայսերական։ Առաքեցին առ Մուրիկ թագաւորն արս ճոխս մեծամեծ ընծայիւք եւ պատարագօք եւ թուղթ գրեալ ի բերանոյ Խոսրովայ զայս ինչ.

«Թագաւոր մեծ, իշխան ծովու եւ ցամաքի, տո՛ւր ինձ զօր յօգնականութիւն եւ հաստատեա՛ զիս ի տեղի թագաւորութեան հարց իմոց, զի թէ կարացից հարկանել զթշնամին իմ եւ կանգնել զթագաւորութիւնն իմ՝ եւ եղէց քեզ որդի հնազանդութեան եւ տաց քեզ զկողմանս Ասորոց եւ զամենայն Արեւաստան մինչեւ զՄծուին քաղաք, եւ ի յերկրէ Հայոց՝ զաշխարհ տանուտերական իշխանութեանն մինչեւ յԱյրարատ եւ ընդ Դուին քաղաք եւ յեզր ծովուն Բզնունեաց եւ ցԱռեստն աւան, եւ զմեծ մասն աշխարհին Վրաց մինչեւ ցՏփղիս քաղաք. եւ կալցուք ուխտ խաղաղութեան ի մէջ մեր եւ որդւոց մերոց յետ մեր թագաւորելոյե։

Եւ կայսր Մուրիկ հաւանեալ նմա՝ յղէր առ նա զՓիլիպիկոս փեսայ իւր. եւ տայր տանել նմա գիր ընդունելութեան, եւ առնոյր ի նմանէ երդումն։ Եւ տայր նմա զօր կայսերական յօգնականութիւն, եւ զՅովհան պատրիկ ի Հայոց կողմանէ, եւ զՆերսէս ստրատեղատ յԱսիւրոց, եւ զՄուշեղ այր քաջամարտիկ եւ հզոր զօրութեամբ, եւ զամենայն զօրս Յունաց եւ Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից, գունդ անթիւ բազմութեամբ եկեալ ի կողմանս Ատրպատականի ի Վառարատ գաւառի։

Գրէ եւ Վահրամ առ Մուշեղ եւ այլ զօրագլուխսն այսպէս.

«Ես այսպէս կարծէի, թէ յորժամ ես ընդ թշնամիս ձեր մարտնչիմ՝ դուք յայդմ կողմանէ օգնական ինձ լինիցիք, եւ միաբանութեամբ բարձցուք ի միջոյ զտիեզերական պատուհասն, զտունդ Սասանայ։ Դուք աւադիկ ժողովեալ գայք ի վերայ իմ պատերազմաւ. այլ ես ոչ երկեայց ի ժողովելոց երիցանցդ Հռոմայեցւոց, որ գումարեալ գան ի վերայ իմ։

Բայց դուք, Հայք, տարաժամ ցուցանէք զտիրասիրութիւն. ո՞չ ապաքէն տունդ Սասանայ եբարձ զերկիր ձեր զտերութիւնդ, եւ դուք դիմեալ գայք ի վերայ իմ։ Բայց ապա հաճոյ թուիցի ձեզ՝ ի բաց կալ ի դոցանէ եւ միաբանել ընդ իս. զի թէ ես յաղթեցից՝ երդուեալ ի մեծ աստուածն Որմազդ եւ յարեգակն եւ ի լուսին եւ ի հուր եւ ի ջուր եւ ի Միհր եւ յամենայն աստուածս՝ զի ձեզ տուեալ լիցի թագաւորութիւն Հայոց. եւ զոր կամիջիք՝ արասջիք ձեզ թագաւոր, եւ յԱսորոց կողմանէ զԱսորեստան եւ զՄծուին եւ զՆուշիրական մինչեւ ցսահմանս Տաճկաց, եւ ես մի՛ իշխեցից քան զԱրասխ անցանել յայդկոյս։ Եւ զգանձդ Արեաց թագաւորութեան այնչափ արձակեցից՝ մինչեւ շատ լիցի ասել ձեզ, եւ բազմութիւն զօրաց՝ որքան եւ պիտոյ իցէ ձեզ, մինչեւ ձեր թագաւորութիւնն հաստատեսցիե։ Եւ ըստ կարգի օրինաց իւրեանց երդուեալ, եւ աղ ծրարեալ հրովարտակին ետ տանել. եւ նոցա առեալ եւ ընթերցեալ՝ ոչ արարին բանիցն պատասխանի։

Գրէ դարձեալ թուղթս երկրորդս եւ ասէ. «Գրեցի ձեզ, ի բաց կալ յայդմանէ, ուրեմն ոչ կամեցարուք լսել, ես զձեզ ապաշաւեմ, ասէ։ Քանզի վաղիւ առաւօտուն ցուցանել ձեզ փիղս վառեալս, եւ ի վերայ հզօր սպառազէնս ի քաջաց, որ տեղասցեն ի վերայ ձեր նետս երկաթեղէնս եւ շուառունս մուխս պաղաւատիկք սլաքովք եւ հաստաձիգք աղեղանց եւ կռուփք բազմադիմիք՝ որչափ Խոսրովայ եւ ձեզ պիտոյ իցէե։

Գրէ պատասխանի Մուշեղ նմա այսպէս. «Զբանս քո լուեալ՝ ասեմ, եթէ յԱստուծոյ է թագաւորութիւն եւ ում կամի տացէ. բայց դու պարտիս յանձն քո ապաշաւել քան թէ ի մեզ. զի տեսանեմ զքեզ այր պռոտաբան, զի յանձն քո խրախուսես եւ ոչ յԱստուած, ի բազմութիւն զօրաց եւ ի փղաց զօրութիւն. այլ ես ասեմ քեզ, եթէ Տէր կամեսցի՝ վաղիւ պատելոց է զքեզ պատերազմ քաջաց. եւ ճեթեսցեն ի վերայ քո իբրեւ զամպս երկնից եւ բռնալիր նիզակօք անցանիցեն ընդ մէջ բազմութեան քո իբրեւ զփայլատակունս հրոյ շանթից։ Քանզի թէ Աստուած կամեսցի՝ տանելոց է սաստկութիւն հողմոյ զզօրութիւն քո իբրեւ զփոշիե։ Էին անդ Վնդայ եւ Վստամ եւ զօրք պարսիկք իբրեւ ըռ հեծեալ, թող զզօրս Յունաց եւ Հայոց։ Եւ ի վաղիւ անդր մինչդեռ արեւն ընդ ծայրս հարկանէր՝ կարգեցաւ պատերազմ սաստիկ, ճակատ առ ճակատ ուժգին խումբ եւ անհնարին խառնուրդ. եւ մարտուցեալ ընդ միմեանս յայգուէ մինչեւ ընդ երեկս քաջապէս՝ եւ յոգնեցան երկոքեան կողմանքն ի մեծ պատերազմին. եւ այնչափ սաստիկ լինէր կոտորածն՝ մինչ զի սաստկութիւն վտակաց արեանն խաղացեալ ոռոգանէր զերկիրն ամենոյն։ Եւ ոչ կարացեալ ունել զդէմ զօրն Վահրամայ՝ փախստական լինէր առաջի զօրացն Յունաց. եւ նոցա հետամուտ եղեալ մինչեւ ի մութ երեկոյին, լցին դիակամբք զերկիրն. եւ զբազումս ձերբակալ արարեալ ածին առ Խոսրով, եւ զօրացաւ յաւուր յայնմիկ յաղթութիւն Խոսրովայ։ Եւ Վահրամ գնաց փախստական եւ անկաւ ի Բախղ Շախստան. որ եւ յետոյ իսկ սպանաւ ի հրամանէ Խոսրովայ։

Եւ հաստատեցաւ Խոսրով յաթոռ թագաւորութեան, եւ զխոստացեալսն կայսեր՝ կատարեաց. ետ նմա զԱրեւաստան զամենայն մինչեւ ցՄծուին, եւ զերկիրն Հայոց մինչեւ ցգետն Հուրաստան, եւ զգաւառն Կոտայից մինչեւ յաւանն Գառնի յեզր ծովուն Բզնունեաց եւ մինչեւ յԱռեստն աւան եւ զԿոգովիտ գաւառ մինչեւ զՀացիւն եւ ցՄակու։ Եւ էր սէր դաշնաւորութեան մեծի ի մէջ երկոցունց թագաւորացն Պարսից եւ Յունաց։

Եւ եղեւ յամի չորեքտասաներորդի Խոսրովայ արքայի, ի քսաներորդ ամի Մուրկայ թագաւորութեանն՝ ապստամբեցան ի կայսերէ զօրքն Յունաց, որք ի Թրակացւոց կողմանէն, եւ նստուցին իւրեանց թագաւոր այր զոմն անուն Փոկաս կոչեցեալ. եւ գնացեալ միաբանութեամբ ի Կոստանդնուպօլիս՝ սպանին զՄուրիկ թագաւոր եւ նստուցին զՓոկաս յաթոռ թագաւորութեան։

Իբրեւ լուաւ Խոսրով արքայ զլուր համբաւոյն այնորիկ՝ շարժեցաւ ի բարկութիւն մեծ, լինել վրէժխնդիր արեանն Մուրկայ։ Եւ ժողովեալ զբազմութիւն զօրաց իւրոց՝ առնէր վնասս մեծամեծս եւ սաստիկս ի բաժնին Յունաց։ Իբրեւ լցան ամք ը Փոկայ՝ սպանաւ եւ նա Հայրակղէ, որ դաւեալ նմա՝ էառ զթագաւորութիւն նորա։ Եւ առաքեաց հրեշտակս մեծապէս գանձիւք եւ հրովարտակօք առ առքայ Խոսրով, խնդրել ի նմանէ զխաղաղութիւն մեծաւ թախանձանօք, ասէ. «զվրէժ արեանն Մուրկայ առի ի թշնամոյ նորա, արդ կա՛մ եղիցի քեզ առնել ընդ իս զխաղաղութիւն եւ արգելուլ զսուր քո յերկրէ իմմէե։ Որում ոչ կամեցեալ լսել Խոսրովայ՝ ասէ. «իմ է թագաւորութիւնն այն, եւ ես զորդին Մուրկայ նստուցի թագաւոր, եւ նա երթեալ առանց մեր հրամանի թագաւորեաց, եւ զմեր գանձս մեզ ընծայ մատուցանէ, ոչ գիտելով եթէ համարս խնդրեցից զանձիս այսմիկ, եւ ոչ դադարեցից մինչեւ առից զնա ի բուռն իմե։ Եւ առեալ զգանձսն՝ հրամայեաց սպանանել զընծայաբերսն, եւ բանիցն Հայրակղի ոչ արար պատասխանի, այլ առնէր վնասս սաստիկս ի կողմանս կողմանս, աւարառութիւն եւ գերութիւն եւ սուր. եւ զօրք Պարսից որք էին ի կողմանս Պաղեստինացւոց, եւ զօրավար նոցա անուանեալ Ռազմայուզան որ է Խոռեամ՝ խօսէր ընդ Երուսաղէմի զխաղաղութիւն. քանզի էին հնազանդեալք յառաջագոյն ընդ թագաւորութեամբն Յունաց, եւ սպանեալ զոստիկանն Պարսից, որ էր ի վերայ նոցա, եւ ինքեանք պատրաստեալ ի պատերազմ ընդդէմ Պարսից։ Յայնժամ ժողովեալ Խոռեմ Եռազմայուզան զզօրս իւր բանակեցաւ շուրջ զԵրուսաղէմաւ եւ պաշարեաց զնա, եւ պատերազմեցաւ ընդ Երուսաղէմի աւուրս ժթ, եւ փորեալ ի ներքոյ զհիմունսն՝ աւերեցին զպարիսպսն։ Եւ եղեւ յաւուրն ինն եւ տասներորդի, յամսեանն մարգաց, որ օր իը էր ամսոյն, յամի քսան եւ հինգերորդի թագաւորութեանն Խոսրովու, որ կոչէր Ապրուէզ, զկնի ժ աւուր անցանելոյ զատկին՝ առին զքաղաքն. եւ սուր ի գործ արարեալ գ աւուրս՝ սպառեցին զամենայն մարդ ի քաղաքին. եւ նստան ի ներքս ի քաղաքին իա օր. ապա ելեալ բանակեցան արտաքոյ քաղաքին, եւ զքաղաքն այրեցին հրով։ Եւ հրամայեցին համար առնել անկելոց դիակացն, գտաւ թիւ սպանելոցն ծեռ մարդ։ Կալան եւ զհայրապետն Զաքարիայ, եւ ի խնդիր անկեալ աստուածային սուրբ նշանին՝ սկսան զնոսա տանջել, մինչեւ զբազումս ի պաշտօնէիցն կառափեալ սատակեցին. ապա ցուցին զտեղին ուր ծածկեալն էր. զոր առեալ վարեցին ի գերութեան, եւ ոսկի եւ արծաթ անբաւ խաղացուցին ի դուռն թագաւորին։ Եւ վասն մնացելոցն որք ի քաղաքին եւ ի սահմանս նորա՝ ել հրաման յարքունուստ առնել ի վերայ նոցա ողորմութիւն, շինել զքաղաքն եւ հաստատել զամենեսին յիւրաքանչիւր կարգ։ Եւ անդէն վաղվաղակի կատարէին զհրաման արքունի. եւ կարգեցին երիցապետ զոմն ի վերայ քաղաքին որում անուն էր Մոդեստոս։ Եւ յետ այսորիկ գումարեցոյց զօրս բազումս Խոռէմ, եւ ել ի Քաղկեդոն եւ նստաւ յանդիման Բիւզանդայ, եւ խնդրէր անցանել եւ կործանել զքաղաքն թագաւորանիստ։ Իբրեւ ետես կայսր Հայրակղէս զչարիսն ամենայն, որ եկին հասին ի վերայ նորա՝ ակամայ կամեցեալ ցուցանել բարեկամութիւն՝ ել ընդ առաջ նոցա, մեծարել իբրեւ զվաստակեալս եւ զհիւրս, ընկալաւ զնոսա մեծամեծ ընծայիւք. եւ տայր զօրավարին եւ իշխանացն ամենեցուն պարգեւս մեծամեծս, եւ բաշխէր զօրացն ամենեցուն դահեկան ի խռոկս, եւ ճաշս եւ ընթրիսս ուրախութեան կազմէր ամենայն զօրացն մինչեւ է օր։ Ապա ելեալ ի նաւ՝ եկն ի մէջ ծովուն խօսել ընդ զօրավարին Պարսից. «զի՞նչ կամիք, ասէ, առնել, եւ վասն է՞ր եկիք ի տեղիս յայս. միթէ զծով իբրեւ զցամա՞ք համարիցիք, մարտնչել ի սմա ընդ մեզ. կարող է Աստուած, եթէ կամեսցի՝ ցամաքեցուցանել զծովս առաջի ձեր։ Բայց զգոյշ լերուք, մի՛ գուցէ ոչ հաճեսցի Աստուած, եւ խնդրեսցէ ի ձէնջ զվրէժ արեան կոտորածի աշխարհի։ Զի ոչ թէ վասն աստուածպաշտութեան ձերոյ կամ բարեգործութեան եւ սրբութեան արար Աստուած զայս այսպէս, այլ վասն մերոյ ամբարշտութեան ի Տէր. մեղք մեր արարին եւ ոչ քաջութիւն ձեր։ Բայց եւ զի՞նչ իսկ խնդրիցէ թագաւորն ձեր յինէն, որ ոչ առնէ զխաղաղութիւն, բառնա՞լ կամի զթագաւորութիւնս զայս։ Մի ջանասցի. քանզի յԱստուծոյ հաստատեալ է, եւ բառնալ զսա անհնար է, բայց թէ Աստուծոյ այնպէս հաճոյ իցէ՝ կամք Աստուծոյ կատարեսցին։ Եւ եթէ ասիցէ, եթէ այլ թագաւոր նստուցից՝ արասցէ զո եւ կամեսցի եւ արձակեսցէ եւ մեք ընդունիմք, ահաւասիկ է տեղի թագաւորութեանս։ Եւ եթէ զքէն արեանն Մուրկայ խնդրէ՝ զքէն արեանն Մուրկայ խնդրեաց Աստուած ի Փոկասայ ի ձեռն հօր իմոյ Հայրակղի. եւ եթէ երկիր խնդրիցէ՝ ահաւադիկ երկիրդ առաջի ձեր, եթէ կամիմք եւ եթէ ոչ կամիմք՝ եհան Աստուած ի մէնջ եւ ետ ի ձեռս ձեր։ Եւ եթէ քաղաքս խնդրիցէ՝ ահաւադիկ է քաղաքք մեծամեծք եւ պարսպաւորք. այլ գանձս խնդրիցէ՝ ասացի թէ տաց որչափ եւ ձեռն հասանիցէ. եւ ոչ կամեցաւ լսել, այլ տակաւին ծարաւի է արիւնարբութեան։ Մինչեւ յե՞րբ ոչ կամիցի յագենալ արեամբ. մի՞թէ ոչ կարէին Հոռոմք սպանանել զնա, եւ բառնալ զթագաւորութիւնն Պարսից ի ժամանակի, իբրեւ ետ Աստուած զսա ի ձեռս մեր. այլ արարին ի վերայ նորա ողորմութիւն։ Բայց արդ ես զնոյն բարիս խօսեցայց եւ խնդրեցից ի նմանէ հաշտութիւն եւ սէր, եւ ի ձէնջ խնդրեցից երիս ինչս, եւ լուարուք ինձ - ի բաց արարէք յաշխարհէ զսուր եւ զհուր եւ զգերութիւն, եւ յերիցդ օգուտ գտանէք. զի ոչ դուք նուազիցիք ի սովոյ, եւ ոչ հարկք արքունի կորնչիցին։ Եւ ես աւասիկ արձակեցից թագաւորին ձերում պատարագս եւ հրեշտակս հրովարտակօք, խնդրել ի նմանէ զխաղաղութիւն աշխարհի եւ ընդ իս հաշտութիւնե։ Եւ նոցա ընկալեալ զխնդիրսն՝ հաւանեցան առնել ըստ կամաց նորա, մինչեւ տեսցեն եթէ զի՛նչ պատասխանի եկեսցէ յարքայէն իւրեանց, եւ կամ զօրուն զի՛նչ հրամայեսցէ առնել։ Եւ զօրուն գնացեալ անտի ձմերեցին ի Սուրիա։

Իսկ թագաւորն Պարսից ընդունէր զպատարագսն բերեալս ի կայսերէն, եւ զհրեշտակսն անդրէն ոչ արձակեաց, եւ ոչ հրովարտակացն պատասխանի առնէր. այլ հրաման տայր զօրացն՝ նաւս կազմել եւ անցանել ի Կոստանդնուպօլիս։ Եւ եղեւ պատերազմ եւ նաւամարտութիւն սաստիկ ի մէջ ծովուն։ Եւ կորեան ի զօրացն Պարսից յաւուր յայնմիկ սպառազէնք հեծելոց դռ հանդերձ նաւօք իւրեանց։ Եւ տեսեալ զայնպիսի կորուստ՝ ոչ եւս համարձակեցան ի նոյն գործ, այլ տարածեալ կալան զերկիրն ամենայն։

Եւ յաւել գրգռել ի սիրտս իւր արքայ Խոսրով. զի Տէր խստացուցանէր զսիրտ նորա, զի կործանելոց էր զթագաւորութիւն նորա. գրէ հրովարտակ նախատանաց առ կայսր, որ ունէր օրինակ զայս.

«Աստուծոց պատուական եւ ամենայն թագաւորաց, տէր երկրի եւ ծովու, ծնունդ մեծին Արամազդայ Խոսրով թագաւոր. առ Հայրակղոս անմիտ եւ առ անպիտան ծառայ մեր։ Ոչ կամեցար կամօք տալ զանձն ի ծառայութիւն մեզ, այլ տէր եւ թագաւոր կոչես զքեզ. զգանձն արքունի որ իմ առ քեզ է՝ ծախես, եւ զայդ ոչ գիտես, եթէ վաղիւ համարս տալոց ես։ Զծառայս իմ պատրես, եւ զզօրս աւազակաց ժողովեալ՝ ոչ տաս ինձ հանգչել, այլ հանապազ պատրաստիս ինձ ի պատերազմ, եւ ասես վստահանալ յԱստուածն իմ։ Արդ ո՞ւր է Աստուածն այն, զոր դուդ ասես, վասն է՞ր ոչ փրկեաց զԿեսարիայ եւ զԱնտիոք եւ զՏարսոն եւ զԱմասիայ եւ զԵրուսաղէմ եւ զԱղէքսանդրիս եւ զԹեբայիտ եւ զայլ աշխարհս։ Մի՞թէ եւ այժմ ոչ գիտիցես, թէ զամենայն երկիր զծով եւ զցամաք ինձ հնազանդեցուցի. արդ զԿոստանդնուպօլի՞ս միայն ոչ կարիցեմ բերել։ Բայց արդ զամենայն յանցանս քո եւ զվնաս զոր արարեր թողում քեզ. արի առ զկին քո եւ զորդիս եւ եկ այսր. եւ տաց քեզ ագարակս, այգիս եւ ձիթենիս եւ սերմանս, զի վարեսցես եւ հնձեսցես, եւ մեք սիրով նայեսցուք ի քեզ։ Ապա թէ ոչ՝ մի խաբեսցէ զքեզ յոյսն սնոտի, զի Քրիստոսն այն, որ զանձն իւր ոչ կարաց ապրեցուցանել ի Հրէիցն, այլ կալան զնա եւ սպանին ի վերայ փայտի՝ իսկ արդ զքեզ զիա՞րդ կարէ ապրեցուցանել ի ձեռաց իմոց։ Զի թէ իջանիցես յանդունդս ծովու՝ ձգեցից զցանցս իմ եւ ըմբռնեցից զքեզ. եւ ապա տեսանիցես զիս այնպէս՝ որպէս դու ոչ կամիցիսե։

Եւ առեալ Հայրակղի զհրովարտակն՝ հրամայեաց ընթեռնուլ առաջի հայրապետին եւ ամենայն մեծամեծացն. եւ ապա մտին ի տունն Աստուծոյ, եւ տարածեալ զհրովարտակն առաջի սրբոյ սեղանոյն՝ անկան ի վերայ երեսաց իւրեանց յերկիր առաջի Տեառն եւ լացին դառնապէս, զի տեսցէ Տէր զնախատինսն զոր նախատեաց զնա թշնամին։

Եւ հաճոյ թուեցաւ Հայրակղի եւ ամենայն սինկղիտոսիցն՝ նստուցանել զորդին Հայրակղի յաթոռ թագաւորութեան, որ էր մանուկ փոքր. եւ ինքն հանդերձեալ կազմել գնալ ընդ արեւելս նաւել ի Քաղկեդոն։ Եւ զօր Պարսից արքային որ յաշխարհին՝ ոչ գիտացին. եւ Հայրակղի ժողովեալ զամենայն արեւելեայս իբրեւ ճիռ՝ դիմէ ի վերայ Խոսրովայ։ Եւ ճանապարհ արարեալ ընդ կողմն հիւսիսոյ՝ ել դէպուղի ի Կարնոյ քաղաք եւ անցանէ ի Շիրակ, եւ հասեալ ի Դուին՝ աւերէ զնա եւ զՆախճաւան եւ յՈրմի, եւ դիմեալ ի Գանձակն Ատրպատականի՝ բրէ զնա, աւերէ զԱհմատան եւ զՄայ, կործանէ զբագին հրատին մեծի, որում Վշնապն կոչեն, եւ լնուն զծովակն որ յանդիման հրատին՝ դիակամբք. զխօսուն եւ զանասուն, զայր եւ զկին եւ զմանուկ առ հասարակ մաշեցին ի սուր սուսերի։ Եւ արքայ Խոսրով զարհուրեալ պատրաստի ի փախուստ, քանզի զօրացաւ յաղթութիւնն Հայրակղի. եւ ամենայն ուրեք ուր եւ հանդիպէր զօրուն Պարսից՝ առ հասարակ սատակէր զամենեսեան, մինչ ոչ մնալոյ ապրեալ։

Զայս յառաջագոյն իմացեալ հին պատմագրին՝ յառաջատես զկործանումն նոցա յայտ առնէ. եւ զոր ասէն այսպիսի ինչ է. «վա¯յ քեզ, եղո¯ւկ դու, երկիրդ Պարսից, յորժամ բազմախուռն գունդք զօրացն Յունաց ի քեզ արշաւանս եդեալ՝ հասանիցեն եւ հարկանիցեն զքեզ ի սուր սուսերաց, եւ յառաթուր սմբակաց։ Վա¯յ քեզ, եղո¯ւկ դու, այր քաջ, արքայդ մեծանուն, յորժամ կարկառիցէ բարձրեալն զձեռն իւր ի կործանել զքեզ եւ ի խորտակել զգաւազան ամբարտաւանութեան քո։ Յայնժամ մերկասցի արեգակն զլոյս իւր ի քէն եւ զգեցուսցէ քեզ խաւար. յայնժամ ահագինս որոտալով ճայթիցէ ի վերայ քո երկինք, եւ լսիցէ հնչիւն եւ բոմբիւն եւ դղրդիւն յանդնդոց, ձայն որոտալոյ սմբակաց բազում ամբոխից երիվարաց եւ աղաղակ բազում սպառազինաց յարձակեսցին ի վերայ քո. յայնժամ ամօթալից աչօք տեսցես զբազմափառ զպայծառացեալ նշանս դրոշմացն բարձրացելոց։ Յայնժամ թանձրացեալ մթասցի, բալ եւ մառախուղ խաւար ի վերայ լերանց եւ դաշտաց քոց. յայնժամ կերիցէ սուր զպատերազմողս քո. ելցեն ի քեզ փայտահարք բազումք եւ կոտորեսցեն զմայրս քո մեծամեծս եւ զմատաղատունկս բարձունս. յայնժամ ելցէ հուր ի քէն ծնեալ. եւ կերիցէ զքեզ եւ զբազմութիւն ուստերաց եւ դստերաց քոց, ի քէն ակն ունելով զբորբոքումն։ Զի որովք բարձրացար եւ ամբարտաւանեցար՝ նոքիմբք խոնարհեսցիս եւ անկցիս։ Քակտեսցի եւ աւերեսցի պերճութիւն տաճարաց քոց, եւ ամենայն ուրեք անարգեսցի։ Եւ զոր ծնար եւ գգուեցերն՝ քեզէն կոչեսցես ի մահե։ Այս ամենայն վճարեցաւ Պարսից ի ձեռն յունական սրոյն։

Իսկ Խոսրովու կարծեալ արծարծեալ զզօրս իւր եւ որք ի դրանէն արքունի որ կոչին համհարցք եւ փուշտիպանք, եւ ամենայն արք ընտիրք տան թագաւորին ոյժ առեալ դարձեալ պատերազմել ընդ Հայրակղի։ Եւ նա գնաց ընդդէմ նոցա սաստիկ զօրութեամբ. եւ եղեւ բալ եւ մութ թանձրամած խաւարին ի վերայ երեսաց ամենայն երկրի. եւ ոչ գիտացին զօրն Պարսից զդարձն Հայրակղի ի վերայ նոցա՝ մինչեւ երթեալ խառնեցան եւ բախեցին զմիմեանս պատերազմօք։ Եւ անյպէս զօրացոյց Տէր զողորմութիւն իւր ի վերայ Հայրակղի յաւուր յայնմիկ՝ տալ ի ձեռս նորա զամենեսեան. եւ նոքա հարեալ սատակեցին զնոսա սրով սուսերի յանխնայ, սպանին եւ զզօրավարն ի պատերազմին, եւ զմնացեալ սակաւսն ի մէջ արարեալ շրջափակ տուեալ՝ կամէին զամենեսեան սատակել։ Եւ նոցա ձայն բարձեալ ողորմագին պաղատանօք առ Հայրակղոս, եթէ «աստուածասէր եւ բարերար տէր, արա ի վերայ մեր ողորմութիւն, թէպէտ եւ չեմք արժանի ողորմութեանե։ Յայնժամ Հայրակղոս հրամայեաց առնել ի վերայ նոցա ողորմութիւն։ Եւ թողին զնոսա արք իբրեւ դռ, վիրաւորք, բոկք եւ մերկք եւ հետեւակք։ Եւ ընդ առաւօտն հրամայեաց Հայրակղոս ասպատակս սփռել ի վերայ ամենայն երկրին, եւ հարկանել զամենայն երկիրն սրով սուսերի։

Եւ Խոսրով արքայ փախստական գնաց, եւ անցեալ զԴեկղաթաւ ի Վեհկաւատ՝ հրամայեաց զլար կամուրջացն կտրել. եւ Հայրակղի հասեալ բանակեցաւ առ դուրս Տիսպոն քաղաքի. եւ քանդեալ աւերեաց զամենայն ապարանս թագաւորին եւ այրեաց զնոսա հրով, եւ բազում գանձս մթերեալս յափշտակեաց անչափ աւարաւ գանձս ոսկոյ եւ արծաթոյ եւ հանդերձից, եւ անասուն բազում յոյժ, եւ բազմութիւն գերեաց իբրեւ զաւազ ծովու անթիւ։ Բայց տիկնայքն եւ հարճքն եւ ամենայն որդիքն արքայի եւ արքունի երիվարացն՝ էին անդէն ի Վեհկաւատ. եւ սկսաւ Խոսրով արքայ ժողովել զմնացեալ նախարարս զօրացն եւ զզօրն, որ զերծեալ էին ի պատերազմէն։ Եւ խօսէր ընդ նոսա սաստիկ եւ ահագին դատաստանօք եւ սպառնալեօք, թէ «ընդէ՞ր եւ դուք ոչ մեռարուք ի պատերազմին, քան թէ ելեալ փախստական գնացէք գալ առ իս եւ տալ համարձակութիւն ծառայի իմում ի յայսքան վնաս. մի՞թէ արդեօք զԽոսրով մեռեալ կարծէիքե։ Յայնժամ խորհուրդ միաբանութեան ի մէջ առեալ ամենեցուն նոցա ասեն. «թէպէտ եւ ի թշնամեացն ապրեցաք՝ սակայն ի ձեռաց դորա մեզ չիք ապրել. արդ եկայք իմասցուք ինչե։ Յայնժամ երդուեալ միաբանութեամբ գնացին ի գիշերի եւ անցին ընդ զոմ ի Վեհկաւատ եւ կալան անդ զտիկնայսն ամենայն եւ զհարճսն եւ զորդիսն արքայի, եւ զերիվարսն արքունական, որով եկեալ էր Խոսրով արքայ ի Տիսպոն՝ հանին գաղտաբար ի գիշերի, եւ արքայ Խոսրով ոչ միոյ իւիք չէր տեղեակ. եւ զորդի նորա Կաւատ նստուցին թագաւոր. եւ նա դիմեալ եկն ի վերայ նորա։ Եւ ոմն ընթացեալ ետ գոյժ վաղվաղակի Խոսրովու, թէ «ապստամբեցաւ ամենայն Արեաց երկիր ի քէն, եւ զորդի քո Կաւատ նստուցին թագաւոր, եւ ահաւադիկ դիմեալ գայ ի վերայ քոե։ Եւ ընդոստուցեալ Խոսրով ի յահէն եւ զարհուրեալ մեծաւ դողութեամբ՝ խնդրեաց իւր տեղի փախստեան, աղաղակեաց եւ ասէ՝ ձի՛, ձի՛, եւ մտեալ յասպաստանն՝ ոչ հանդիպեցան ձիոյ։ Յայնժամ արքայ Խոսրով յայլակերպս եղեալ գնաց եմուտ ի բուրաստանն արքունի, եւ երթեալ ի թաւ պուրակս բուրաստանացն, մտեալ ի ներքոյ թաւ թփոյ ծաղկոցն որ էր մուրտ բազում՝ ղուղեալ դադարեաց։ Եւ Կաւատ արքայ հրամայեաց խնդիր առնել. եւ երթեալ ի բուրաստանն՝ գտին զնա ի թաւի անդ ղուղեալ, կալան զնա եւ եկին ածին զնա ի դախղիճ անդր։ Հրաման ետ արքայ Կաւատ արկանել զնա ի տուն մի արքունական սենեկացն. եւ մտանէին առ նա արք ի նախարարացն, խօսէին դատաստանօք եւ նախատէին զնա, անարգէին եւ գնային։ Այս եղեւ զաւուրս ինչ. ապա անարգեաց զնա եւ Կաւատ արքայ, եհատ ի վերայ նորա դատաստան մահու, եւ հրամայէ արանց մտանել եւ սպանանել զնա. որք մտեալ քարտակատեցին զնա տապարօք ի սենեկի անդ եւ սպանին։ Հրամայեաց եւ զեղբարսն իւր սպանանել, որք ի միում ժամու սպանան արք խ, ամենեքեան ի չափ հասակի եկեալ։

Եւ Կաւատ արքայ հաստատեցաւ յաթոռ թագաւորութեան եւ արար խաղաղութիւն մեծ ընդ կայսեր եւ ընդ ամենայն երկիր իշխանութեան իւրոյ։ Ետ եւ կայսեր զամենայն զոր եւ կամեցաւ առնուլ. եւ մինչդեռ խորհէր արքայ Կաւատ վասն շինութեան աշխարհի եւ խաղաղութեան՝ եհաս նմա վախճան կենաց եւ մեռաւ, կեցեալ ամիսս զ։

Եւ յետ մահու նորա նստուցին թագաւոր զորդի նորին զԱրտաշիր, կարի տղայ մանուկ։ Յայնժամ Հայրակղէս գրէ առ Խոռեամ եւ ասէ. «Կաւատ թագաւորն ձեր վախճանեցաւ, եւ որդի նորա մանուկ տղայ է. բայց արդ ի քեզ հասեալ թագաւորութիւնդ, եւ ես քեզ տաց զնա, եւ եթէ զօր պիտոյ է յօգնականութիւն՝ արձակեցից որչափ կամիս. բայց արդ եկ ի կողմանցդ յայդցանէ, եկից եւ ես յԱսորեստան. եւ երդումն արարեալ ուխտ դիցուք ի մէջ մեր երկոցունց՝ խաղաղութեամբ ունել զթագաւորութիւնե։ Եւ հաւանեալ Խոռեմայ՝ եկն առ Հայրակղոս արքայ Յունաց, թողեալ ի նա զԵրուսաղէմ եւ զԿեսարիայ Պաղեստինացւոց եւ զամենայն կողմանս Անտիոքացոց եւ զամենայն քաղաքս գաւառացն այնոցիկ, եւ զՏարսոն Կիւլիկեցւոց եւ զմեծ մասն Հայոց եւ զամենայն զոր միանգամ կամեցաւ Հայրակղոս. եւ ուրախ եղեւ մեծապէս խնդութեամբ. եւ Հայրակղոս տայ նմա զթագաւորութիւնն եւ խոստանայ զօր որչափ եւ պիտոյ իցէ։ Եւ խնդրէ ի նմանէ խնդիրս, «առաջին, ասէ, զաստուածընկալ սուրբ նշանն, զոր գերեցեր յԵրուսաղէմէ՝ խնդիր արարեալ մեծաւ փութով այսրէն դարձուսցեսե։ Յայնժամ երդուաւ նմա Խոռեամ եւ ասէ. «հրամայեա՛ արձակել արս հաւատարիմս, եւ ես յորժամ հասից ի դուռն արքունի՝ ի նմին ժամու խնդիր արարից Խաչին, եւ գտեալ զնա տայց բերել առ քեզե։ Եւ արար նմա հաւատարմութիւն յոյժ գրով, եւ կնքեալ աղիւ ըստ սովորութեանն իւրեանց երդումն, եւ խնդրեաց ի նմանէ զօր ինչ սակաւ յերեւելի մարդկանէ, յորս ինքն վստահն էր։ Իսկ Խոռեմայ առեալ զզօրսն երթեալ ի թագաւորանիստն, հրաման տուեալ այլոց ոմանց՝ սպանին զտղայ թագաւորն զԱրտաշիր։ Յայնժամ արձակեաց Հայրակղոս արս հաւատարիմս առ Խոռէմ վասն աստուածընկալ սուրբ Խաչին. եւ նորա խնդիր արարեալ մեծաւ ստիպով, մինչեւ կարացին գտանել նովիմբ կազմածաւ, եւ ետ յարսն որք եկեալ էին. նոքա առեալ գնացին փութանակի. եւ ետ բերողացն Հայրակղոս ինչս բազումս եւ մեծարեալ արձակեաց պատուով։ Եւ գումարեալ Հայրակղի զամենայն զօրս իւր յորդոր եւ խնդալից սրտիւ, բազմութեամբ զօրաց ել ընդ առաջ սուրբ նշանին, ի պատիւ հրաշալի եւ երկնաւոր գանձուն, եւ տարեալ հասուցանէր ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ։ Եւ ապա անտի ոչ սակաւ ինչ լինէր յաւուր յայնմիկ ձայն լալոյ, հեղումն արտասուաց յահագին բորբոքմանէ սրտից նոցա եւ գութ խանդաղատանաց թագաւորին եւ իշխանացն եւ զօրացն ամենեցուն եւ բնակչաց քաղաքին. եւ ոչ ոք կարէր երգել զօրհնութիւն սաղմոսացն եւ կամ լսել ի գթալից արտասուաց ժողովրդեանն միանգամայն եւ յայնչափ խնդութենէն։ Եւ կարգեալ հաստատեաց Հայրակղոս զսուրբ նշանն անդէն ի տեղւոջ իւրում ի սուրբ Գողգոթայ։ Եւ բաշխեաց ամենայն եկեղեցեացն եւ աղքատաց քաղաքին օրհնութիւն եւ գինս խնկոց, եւ ինքն գնաց ի Միջագետս Ասորոց, զի կալեալ հաստատեսցէ ինքեան զքաղաքսն եւ զսահմանսն ամենայն, որ առ Խոսրովաւ եւ առ Մուրկաւ հաստատեալ էր։ Եւ եկաց սուրբ Խաչն տէրունական յաստուածակերտ քաղաքին մինչեւ ցմիւսանգամ առածն Երուսաղէմի, որ յորդւոցն Իսմայէլի։

Եւ Խոռեմայ առեալ զթագաւորութիւնն՝ յաւուր միում զգեցեալ էր հանդերձ թագաւորական եւ հեծեալ յերիվար արքունի, եւ շրջէր ի մէջ ամենայն զօրացն իւրոց, ցուցանել զինքն եւ քաջալերել զզօրսն. եւ յանկարծակի ի թիկանց կողմանէ յարձակեալ ի վերայ նորա արանց՝ հարեալ սատակեցին զնա։

Ապա թագաւորեցուցին զԲորն զդուստրն Խոսրովայ, որ էր կին նորին, որում Բամբիշն կոչէին. եւ կարգեցին հրամանատար ի դրանն զԽոռոխ Որմզդ, որ եւ սպանաւ ի Բամբշանէն որ կոչէին Բոր։ Եւ կալաւ Բորն զթագաւորութիւնն ամս բ եւ մեռաւ։ Եւ յետ նորա ածին զԽոսրոյ ոմն տղայ մանուկ եւ նստուցին իւրեանց թագաւոր. եւ նա փութանակի վախճանեցաւ։ Ապա ոմանք թագաւորեցուցին զԱզարմիկ դուստր Խոսրովու, եւ զօրն Խոռեմայ թագաւորեցուցին զՈրմզդ ոմն ի Մծուին քաղաքի. եւ յայնմհետէ նուազեալ պատառեցաւ թագաւորութիւնն Պարսից։ Յետ այսր ամենայնի Յազկերտ թագաւորեաց ի Տիսպովն, եւ ունէր զթագաւորութիւնն երկիւղիւ, եւ ոչ հրամանատու այլ անձնապահ։ Որ եւ ի սա հասեալ՝ վախճան եղեւ թագաւորութեանն Պարսից. զոր յետ սակաւու միոյ ասասցուք։

Աստանօր եւ ի դէպ ելանէ մարգարէութիւնն Դանիէլի, տեսութիւն անհեդեդ պատկերին բազմախառն նիւթօքն ի վերայ խեցեղէն եւ երկաթեղէն ոտիցն։

[Դ]

Ընդ ժամանակս Հայրակղի կայսեր Հոռոմոց էր հասեալ ի վախճան թագաւորութիւնն Պարսից։ Եւ յայնմ ժամանակի երթեալ ժողովէին ի քաղաքն Եդեսացւոց արք ժբռ յամենայն ցեղիցն Իսրայէլի զի տեսին եթէ մեկնեցաւ զօրն Պարսից, եւ թողին ի բաց զքաղաքն. նոքա երթեալ մտին անդ, փակեցին զդրունսն եւ ամրացան ի նմա եւ սկսան ապստամբել ի Հռովմայեցւոց տէրութենէն։

Իսկ թագաւորն Հայրակղէս հրաման ետ պաշարել զնոսա. զոր Թէոդորոս եղբայր թագաւորին եւ բազմութիւն զօրացն կամեցան սատակել զնոսա. իսկ թագաւորն հրաման ետ՝ երթալ գնալ ի սահմանաց իւրոց. եւ նոցա կալեալ զճանապարհն անապատի՝ գնացին ի Տաճկաստան առ որդիսն Իսմայէլի, ի քաղաքն որ կոչի Մադիամ, զոր աւերեացն Իսրայէլ յելանելն իւրում յԵգիպտոսէ եւ ընդ պատերազմելն ընդ Բաղակայ արքայի Մովաբայ։ Եւ քանզի իշխանութիւնն Պարսից յոյժ լքեալ էր՝ եւ աներկիւղ շինեցին զքաղաքն Մադիամ եւ բնակեցան ի նմա։

Յղէին պատգամս առ որդիսն Իսմայէլի եւ ցուցանէին զմտերիմ հարազատութիւն, թէ «որդիք Աբրահամու եմք մեք եւ դուք, եղբարք. պարտ է ձեզ գալ յօգնականութիւն մեզ, եւ առցուք զերկիր ժառանգութեան մերոյե։ Իսկ նոքա թէպէտ եւ հաւանէին՝ այլ էր եւ հակառակութիւն մեծ ի մէջ նոցա. քանզի որոշեալ էին պաշտամամբ կռոց ըստ իւրաքանչիւր կամաց։

Յայնմ ժամանակի էին եղբարք բռնակալք ոմանք ի կողմանս ապառաժ Արաբիոյ ի տեղւոջն Փառան, որ այժմ կոչի Մաքայ, արք պատերազմողք զօրագլուխք, պաշտօնատարք մեհենին Ամովնացւոց պատկերին, որ կոչի Սամամ եւ Քաբար։ Դէպ եղեւ միում ի նոցանէ մեռանել, որում կոչէին Աբդլայ. եւ որդի նորա մնացեալ մատաղ հասակաւ, որում Մահմէտ կոչէին. զոր առեալ սնուցանէր հօրեղբայր իւր Ապուտալպ մինչեւ ցարբունս հասակի. եւ ի չափ ինչ հասեալ բնակեցաւ առ ումեմն մեծատան ի նոցունց ազգականից. հարկանէր նմա սպասաւորութիւնս միամիտս, արածէր ուղտս եւ լինէր հրամանատար տանն նորա։ Եւ իբրեւ անցին աւուրք ինչ՝ վախճանեցաւ տանուտէր տանն։ Տեսեալ կնոջն զՄահմէտ այր հաւատարիմ եւ ուշմագոյն յամենայն իրս աշխարհականս՝ եղեւ նմա կին եւ ետ ի ձեռն նորա զամենայն հոգս տան եւ ընչից։ Եւ եղեւ այր թանգար արուեստիւ եւ հմուտ վաճառականութեան. հարկանէր ճանապարհս հեռաւորս ի գործ վաճառականութեանն, յԵգիպտոս եւ ի կողմանս Պաղեստինացւոց. եւ մինչ այսմ գործոյ պարապէր՝ դէպ եղեւ նմա ի կողմանս Եգիպտացւոց հանդիպել առն միոյ մոնազնի, որում կոչէին Սարգիս Բհիրայ, որ էր եղեալ աշակերտ մոլեգնութեանն արիանոսաց. սմա ծանոթացեալ եւ սիրողացեալ ժամանակաւ ուսուցանէր բազում ինչ նմա եւ յոլովագոյնս զհնոց կտակարանաց, եւ եթէ ոչ գոյ բնութեամբ որդի Աստուծոյ։ Եւ միջնորդէր նմա հետեւել հաւատոյ առաջնոյ Իսրայէլականացն, «զի թէ յայս եկեսցես՝ իմով հրամանաւ եղիցիս զօրագլուխ մեծ եւ առաջնորդ ամենայն տոհմի քոե։ Յուշ առնէր նմա զխոստումնն Աստուծոյ առ Աբրահամ եւ զկարգս թլպատութեանցն եւ զզոհիցն եւ զայլոցն ամենեցուն, զոր ոչ է այժմ ասել մի ըստ միոջէ. եւ յայս լինէր խոկումն Իսմայէլացւոցն մինչեւ իսպառ։

Եւ եղեւ ի միում աւուրց, ի գալ նորա ի նմանէն՝ ձայն օտարոտի, եւ ազդումն ահագին եւ դիւական անկեալ ի վերայ նորա՝ ուշաթափ անկեալ դնէր, զոր դիպողագոյն է այժմ ըստ առաջիկայ օրինակիս յայտ առնել. քանզի ասեն զկնոջէն, յորմէ նեռնն է ծնանելոց՝ ճանապարհորդել յԵգիպտոսէ յաշխարհն Պաղեստինացւոց, եւ ցանկացեալ տեսանել զարձանն կնոջն Դաւթայ՝ երթեալ դադարէ անդ հանգստութեամբ. եւ ի նիրհելն իւրում՝ ձայնէ հոգին աւտար ի բերանոյ կնոջն քարացելոյ եթէ՝ ծնցիս որդի աշխարհակալ. որ ի պոռնկութենէ յղացեալ իսկ էր դուստր ցեղի Դանայ։ Այնպիսիք եւ առ սովաւ երեւեցան. քանզի հարցեալ ցնա որք նորին ուղեկից՝ թէ ո՞րպիսի պատճառաւ անկեալ եղեր ի մտաց՝ ասէ, «ձայն իմն ահաւոր հրեշտակի անկեալ ի վերայ իմ՝ հրամայեաց երթալ պատգամաւոր յազգն իմ, ցուցանել զԱստուած արարիչ երկնի եւ երկրի. առնուլ ինձ անուն գլխաւորութեան, եւ զստութիւն հաւատոց որ ի կուռս՝ յանդիմանել եւ քակտելե։ Եւ եկեալ ի Փառան՝ զնոյն ասաց երկրորդել զբանս զայսոսիկ առ հօրեղբօրն իւրոյ որ կոչէր Ապղջէհր։ Ասէ, «զի՞նչ է նոր հաւատդ, որ այժմ ի քէն երեւի. եթէ այլ եւս յաւելցիս ասել՝ անձին քում դու եղիջիր պարտապանե. եւ նա տրտմեալ գնաց ի տուն իւր, քանզի հանապազ ստիպէր ի դիւէ անտի, թերեւս թոյլ տալովն Աստուծոյ, զոր համարէր ի հրեշտակէ զանկանելն ի մտաց։ Եւ բազումք ի նոցանէ հաւանեցան նմա՝ պատգամաւոր Աստուծոյ ասել։

Եւ յաւուր միում լեալ նորա ի տխրութեան ի սպառնալեաց հօրեղբօրն իւրոյ՝ եկն եմուտ առ նա Ալի որդի Ապուտալպի եւ ասէ, զի՞նչ են պատճառքդ զի նստիս տխրեալ. եւ նա ասէ՝ զԱստուած արարիչ երկնի եւ երկրի պատմեմ, եւ անարգեն զիս սպառնալեօք։ Եւ Ալի էր այր քաջ. ասէ ցնա, արի՛ ելցուք, քանզի են եւ ընդ մեզ արք բազումք, թերեւս լիցի ելք իրացդ պիտանութեամբ։

Եւ ելեալ նոցա արտաքս՝ սկսաւ խօսել Մահմէտ հրապարակաւ զնոյն բանս. եւ եղեւ աղաղակ մեծ ի միջի նոցա եւ կռիւ այնքան, մինչեւ բազումք ի նոցանէ ի սուրս դիմեցին։ Եւ պարտեցաւ կողմն Մահմէտի, եւ վիրաւորք բազումք լինէին յերկոցունց կողմանցն, եւ փախստական եղեալ Մահմէտ եւ Ալի եւ ընդ նոսա իբրեւ արք խ՝ եկին ի քաղաքն Մադիամ, զոր եւ ասացաք յառաջագոյն։ Եւ ուսեալ Հրէիցն զպատճառս փախստեանն՝ խրախուսեցին ի միաբանութիւն, ճշմարիտ ասել զասացեալսն, իբրեւ նախանձախնդիրք Աստուծոյ եւ որդիք Աբրահամու եւ եղբարք միմեանց։ Եղեն ընդ նմա եւ ուխտեցին ուխտ, եւ ետուն նմա կին յազգէն իւրեանց եւ պատրաստեցան լինել ընդ նմա, որպէս եւ կամք իւր հրամայեսցեն. զոր թէ ասիցէ ոք՝ ի հրամանէ Աստուծոյ լինել սկիզբն առաջարկութեանն այնորիկ։ Գումարեցան ի միասին Հրէայքն հանդերձ Իսմայէլացովք եւ եղեն բանակ մեծ, եւ ելեալք ի վերայ Փառանու՝ արարին մեծ խորտակումն դիմադարձացն, սպանին եւ զԱպղջէհրն եւ զբազումս ի զօրէն Ամովնացւոց եւ Մովաբացւոց, կործանեցին եւ զպատկերսն Սամամայ, որ ի բագնին այնորիկ. յանդգնեցան ասել եւ զմեհեան՝ տուն Աբրահամու, հնազանդեցուցին եւ զամենայն բնակիչս սահմանացն մերձակայից, եւ զապստամբսն միահաղոյն բարձին սրով։

Տեսեալ Մահմէտի զյաջողութիւն իրացն եւ զմիաբանութիւն Հրէիցն՝ ասաց զինքն գլուխ եւ առաջնորդ ամենեցուն։ Կարգեաց հրամանատարս եւ զօրագլուխս ինքեան յիսմայէլականաց անտի՝ զԱլի եւ զԱպուբիքր եւ զԱմր եւ զՈւթման։ Եւ յղէ պատգամ առ Թէոդորոս եղբայր Հայրակղի, ըստ այնմ որում Հրէայքն եղեն ձեռնտու, եթէ «զերկիրդ զայդ Աբրահամու խոստացաւ Աստուած եւ զաւակի նորա, եւ ի ձեռս նոցա էր բազում ժամանակս. եւ եթէ վասն չարութեան գործոց նոցա տաղտկացաւ Աստուած եւ ետ ի ձեռս ձեր՝ բաւական լիցի ձեզ այդչափ որչափ կալէքդ. եւ արդ մեք զաւակ Աբրահամու եմք. եւ գիտէք դուք զխոստումնն որ առ Իսմայէլ հայրն մեր. տուք ի մեզ զերկիրդ մեր խաղաղութեամբ, ապա թէ ոչ առցուք պատերազմաւ, ոչ միայն զայդ, այլ եւ զայլ եւս բազումսե։ Եւ նորա կամեցեալ ցուցանել թագաւորին՝ ի սոյն աւուրս վախճանեցաւ Հայրակղէս. իսկ որդի նորա Կոստանդին ոչ ունէր յանձին ըստ կամաց նորա պատասխանի. այլ հրամայէր միայն զգուշանալ եւ ոչ ելանել պատերազմաւ ընդդէմ նոցա, մինչեւ տեսցէ զելս իրացն. եւ բանակն Իսմայէլի հզօրագոյնս ստիպէր ի պատերազմ։ Եւ նոքա կամեցեալ անձնապահ լինել աշխարհին՝ գնացին ընդդէմ նոցա. թողեալ զերիվարս իւրեանց, ի հետիոտս ելին ընդդէմ նոցա։ Իսկ նոքա քանզի ի հանգստեանն էին՝ դիմեցին ի վերայ նոցա, եւ նոցա պարտասեալք ի ծանրութենէ զինուցն եւ ի ջերմութենէ տապոյ արեգականն եւ ի սաստկութենէ աւազոյն, որ ոչ ունէր զկայ ոտից, եւ ի հետեւակագնացութենէն եւ ամենեքումբք թշուառացեալ՝ անկան ի ձեռս թշնամեացն, որք դատեցին ի սուրս իւրեանց, եւ եկեալ ի տեղի բանակի նոցա՝ առին աւար բազում, եւ սկսան աներկիւղ տարածանել ի վերայ երկրին. քանզի ոչ կասկածէին ի պատերազմէ իմեքէ։

Յայնժամ տեսեալ Երուսաղէմացւոցն զանհնարին դիպուածսն անօգնականութեանն՝ առին զաստուածային սուրբ նշանն տէրունական հանդերձ այլ սպասիւք եկեղեցեացն, փախուցին ի քաղաքն թագաւորական ի Կոստանդին. եւ Իսմայէլ տիրեաց ամենայն Հրէաստանի։

Իսկ աբեղայն արիոսեան, զոր յառաջագոյն ասացաք վարդապետ Մահմէտի, տեսեալ զյաջողութիւն իրացն՝ յարուցեալ եկն առ Մահմէտ, ցուցանել նմա զգութ երախտեաց, իբրեւ յիւրմէ վարդապետէ ուսեալ եհաս այնպիսի իրաց. իսկ նա քանզի ի հրեշտակէ ասէր ունել պատգամ եւ ոչ ի մարդոյ՝ յոյժ դժուարեալ ընդ իրսն՝ սպան զնա ի գաղտնիս։

Ի սոյն ժամանակս էր այլ ոմն ի կողմանս Պարսից միայնացեալ կրօնաւորութեամբ, էր եւ նորա աշակերտ մի, որում անուն էր Սաղման. որ ի ժամ մահու միայնակեցին՝ պատուիրէր նմա եւ ասէր, «որդեակ, ի վախճանելս իմում մի կայցես յայսմ աշխարհի, զի մի կորուսցես զկարգ քո ի մէջ անհաւատից. այլ երթիցես ի կողմանս Եգիպտոսի՝ բնակեալ ի մէջ բազմութեան եղբարց, զի շահեսցիս զոգիդ քոե։ Եւ վախճանեալ միայնակեցին՝ կամեցաւ կատարել զպատուէր նորա Սաղման։ Դէպ եղեւ նմա ճանապարհաւ գալ ի քաղաքն Մադիամ, էր եւ ծանօթ գիտութեան գրոց, թէպէտ եւ ոչ կատարելապէս։ Զսա տեսեալ Մահմէտի՝ կոչեաց եւ յարեցոյց առ ինքն, հրամայեալ նմա գրել գիրս օրինաց ազգին իւրոյ, ձեռամբ Աբութուռաբայ իսմայէլացւոյ. քանզի ինքն ոչ գիտէր գիր եւ ոչ դպրութիւն։ Իսկ Սաղման յանձն առ գրել նմա. եւ գրէր գիրս յօդուածոյս, էր ինչ որ ի ստույգ յիշողութենէ, եւ էր ինչ որ կարծողական բանք. այլ եւ ինքն Մահմէտ, մոլեկան հոգւով շարժեցեալ՝ տայ գրել զանուղղայս, զոր մեք ի բազմաց զսակաւս յիշեսցուք։ Քանզի ասէր զինքն՝ մխիթարիչն, զոր խոստացաւ տէր Քրիստոս առաքել աշակերտացն իւրոց, եւ զինքն համեմատ Փրկչին ասաց լինել եւ ուղեկից ճանապարհի նորա, յասելն Եսայեայ մարգարէի, «հեծեալ մի իշոյ, եւ հեծեալ մի ուղտուե՝ զայս ամենայն յինքն յարակցէր։ Եւ փոխանակ սուրբ մկրտութեանն՝ հանապազ ողողանիլ ջրով, եւ զայն բաւական համարել ի սրբութիւն։ Եւ զերկնային պարգեւացն որ ի հանդերձեալսն խոստացաւ Տէրն, զանպատում եւ զհրեշտակային նորոգութեան՝ նա ասաց լինել անդ կերակուրք եւ ըմպելիք ուժգին. զո՛ր եւ կամեսցի ուտել անյագաբար՝ պատրաստ գտանիցէ, եւ կանանց կուսից մնացելոց հանապազ անյագաբար խառնակումն։ Եւ երկայնագոյնս է զամենայն բանս պղծութեան նորա շարագրել, զի յոյժ բազում է եւ ընդդիմակ Աստուծոյ։ Եւ զայս ամենայն հաստատեալ եդ ազգի իւրում, կոչելով Կուրանս։

Եւ արդ եկ ասացից քեզ, ո՛րպիսի ողբովք ողբայ զնոսա հին մատենագիրն ասելովն, «վայ քեզ, եղուկ դու, ազգ Տաճկաց, արանց եւ կանանց ամենայն ծովեզերեայ քաղաքաց. փոխանակ անաւրէնութեան լեզուիդ եւ պղծութեան կարգաց, որով բացեալ զբերանդ պղծութեան զանաւրէնս բարբառէիր։ Հասեալ կայիք յանդիման մեծազաւրին Աստուծոյ։ Եւ զլեզուդ պղծութեամբ զոր սրէիր ի վերայ մեծազաւր թագաւորին՝ արդ նոր եւ զարմանալի վիրաւք դատեսցէ զքեզ քան զամենայն տիեզերս։ Այլ եւ սաստիկ հարուածովք սատակեսցէ զքեզ։ Եւ առհասարակ ամենայն տիեզերք ծխեալ տեսանիցեն, եւ ի քէն ամենեւին հուրն ոչ պակասեսցէ յաւիտեան, իբրեւ զհնոց խեցագործաց այրեսցիս, եւ քեզ ոչ եղիցի հանգիստ։

Եւ նորա զայս ամենայն չարիս կատարեալ՝ եւս բազմագոյնս քան զայս հաստատեալ եդ ազգի իւրում օրէնս բազում եւ այլ չարագործութեամբք. եւ կեցեալ ամս ի ի սմին՝ մեռաւ. եւ ինքն կացուցանէ ի գլխաւորութիւն Տաճկաց զԱպուբաքր, եւ կեցեալ ամս բ մեռանի։ Յետ այսորիկ կայ ի գլխաւորութիւն տաճկաց Ամր, որդի Հատապայ ամս ի եւ ամիսս զ։ Սա հալածեաց զՅոյնս, եւ գումարեալ զօր բազում գնաց ի վերայ լքեալ թագաւորութեանն Պարսից յերկիրն Պարթեւաց, ի վերայ Յազկերտի անուանեալ արքային Պարսից։ Եւ փախեաւ Յազկերտ յերեսաց նոցա եւ ոչ կարաց ճողոպրել. քանզի հասին զհետ նորա մերձ ի սահմանս Քուշանաց, եւ կոտորեցին զամենայն զօրս նորա. եւ փախուցեալ նա անկաւ ի զօրն Թետաղաց, որ էին եկեալ նմա յօգնականութիւն, որ եւ սպանին զնա հրամանաւ Իսմայէլի, կալեալ զթագաւորութիւնն ամս ի։ Եւ յայնմհետէ բարձաւ տէրութիւնն Պարսից եւ ազգին Սասանայ, որ տեւեաց ամս շխբ։

Արդ են ժամանակք թագաւորութեանն Պարսից, սկսեալ ի Կիւրոսէ ցԴարեհիոն զոր սպան Աղէքսանդրոս Մակեդովնացի, եւ ամք անիշխանութեանն զոր ոմանք ի պատմագրաց գրեն կ, եւ այլք հ, եւ յետ այնորիկ պահղաւիկ թագաւորաց ժամանակք, որ կոչին Պարթեւք, մինչեւ յԱրտեւան որդի Վաղարշու, զոր սպան Ստախրացին Արտաշիր որդի Սասանայ, որ առեալ զթագաւորութիւնն Պարթեւաց՝ տեւեաց մինչեւ ի ժամանակս Յազկերտի, որ վերջին կացեալ թագաւոր Պարսից՝ սպանաւ ի Տաճկաց։ Եւ համարին ամք ժամանակացս այսոցիկ, ի Կիւրոսէ մինչեւ ցթագաւորութիւնն Տաճկաց՝ ամք ռճկ։ Մաւի ամս ի եւ ամիսս գ եւ աւուրս ինչ։ Եւ էր պատերազմ սաստիկ ի մէջ Ալեայ որդւոյ Ապուտալպի եւ Մաւեայ ամս ե եւ ամիսս գ։ Քանզի ասէր Ալի անգաւոր ինքեան զգլխաւորութիւնն Տաճկաց։ Յեզիտ որդի Մաւիայ ամս գ եւ ամիսս գ։ Աբդլմէլք որդի Մրուանայ ամս իա։ Եւ էր հակառակութիւն մեծ եւ պատերազմ Աբդլայի որդւոյ Զուբայրի ամս բ եւ ամիսս գ։ Ի սոյն աւուրս մեծ նեղութիւն եղեւ աշխարհին Հայոց ի չարասէր կամաց նորա։ Վիղդ որդի Աբդլմէլքի ամս ժ. սա եւս աւելի խորհեցաւ չար, եւ պատրանօք խաբէութեան որսացեալ զնախարարս աշխարհիս Հայոց՝ արար հրկէզ զամենեսեան ի քաղաքին Նախճաւան եւ յաւանին Խրամի, որ է ի ներքոյ Աստապատոյ վանացն, յեզր Երասխայ. եւ զաշխարհս ապականեաց գերութեամբ։ Սուլիման որդի Աբդլմելքի ամս գ։ Ումառ որդի Աբդլազիզա ամս գ։ Սա ազնուագոյն եղեալ քան զամենեսին. գրէ թուղթ հաւատոց առ Ղեւոն կայսր Յունաց, եւ ընկալեալ ի նմանէ պատասխանիս՝ բազում ինչ ի Կուրանէ անտի իւրեանց արտաքս ընկէց զյոյժ առասպելագոյնն, քանզի ստուգապէս ծանեաւ զզօրութիւնն. թէպէտ եւ ոչ համարձակեաց զամենայն բառնալ, այլ յոյժ պատկառանօք ամաչեցեալ՝ լքաւ ի ստութենէ անտի, որ յանդիմանեցաւ ի թղթոյ կայսերն, եւ ի ձեռն այսորիկ ցուցանէր բարեմտութիւն մեծ առ ազգս քրիստոնէից. եւ ամենայն ուրեք բարեացապարտ զինքն ցուցանէր. գերեաց գերեդարձ արար, եւ ամենեցուն շնորհէր զյանցանս, եւ ձրի թողութիւն առնէր. եւ առ իւր ազգն ցուցանէր մտերմութիւնս առաւել քան զամենայն առաջինս։ Եւ բացեալ զմթերս գանձուցն բաշխէր առատապէս ամենեցուն իւրոց սպայիցն։ Յեզիտ ամս զ. սա էր այր ժանտ, եւ մոլեկան հոգւով շարժեցեալ՝ բազում չարիւք մարտնչէր ընդ ազգն քրիստոնէիցն. տայր հրաման փշրել եւ խորտակել զկենդանագրեալ պատկերս ճշմարիտ մարդեղութեան Փրկչին եւ նորին աշակերտաց։ Խորտակէր եւ զնշան տէրունական Խաչին, զոր ուրեք ուրեք կանգնեալ լինէին. քանզի յոյժ ստիպէր զնա հոգին մոլեկան։ Տայր հրաման եւ խոզասպանութեան եւ ջնջէր յերկրէ զբազմութիւն արօտական խոզիցն։ Եւ ի կատարումն ամենայն չարեաց հասեալ՝ ինքն խեղդեալ ի դիւէ սատակեցաւ։ Շամորեհեշմ ամս ժթ. Վլիթ ամս բ. Մրուան ամս զ. Աբդլայ ամս գ. միւս Աբդլա ամս իբ. Մահադի ամս ժ. Մահմետ որդի Մահադեայ ամս ը. Մուսէ ամ ա. Ահարոն ամս ե. Մահմետ որդի Ահարոնի եւ կնոջ Զուպետայ ամս դ. Մայմաւն եղբայր նորա ամս իա. Սահակ Մահմետի որդի ամս թ. Ահարոն որդի Մահմետի ամս ե եւ ամիսս զ. Ջափր որդի Մահմետի ամս ժէ։ Եւ զրոյցք ժամանակաց սոցա յայլոց գրեալ յառաջագոյն, աւելորդ համարեցաք երկրորդել։ Նա եւ զանուանս նոցա եւ զթիւ ժամանակացն այլափոխս ետուն մեզ, թերեւս վասն շփոթեալ եւ հակառակասէր ազգին, որ ի կողմանս Դամասկոսի կացեալ՝ ոմանք թագաւոր ասէին զինքեանս, եւ այլք յԱսորեստանի կացեալ՝ զինքեանս ասէին թագաւոր, մինչեւ ի ժամանակս Աբդլայի, որ միապետեալ զամենայն, շինեալ քաղաք եւ տուն արքունի, վասն ամուր զգուշութեան արքունեաց, զԲաղդադ։ Եւ քանզի թարգմանի Աբդլայ ծառայ Աստուծոյ ըստ հագարական լեզուին. այս այն Աբդլայն է, զոր ազգ իւր ասացին Աբդլանգէ, այսինքն ծառայ դանգի եւ ոչ Աստուծոյ, վասն սաստիկ զօշութեանն եւ անյագ ագահութեանն։

Բայց մեզ կայ առաջի ասել վասն Ջափրայ եւ չար գործոց նորա, անգիրս մնացեալ յայլոց, զոր կատարեաց ի վերայ աշխարհի Հայոց երկայնագոյն ժամանակաւ, եւ անըմբերելի նեղութեամբ ի մերս հանդիպեալ աւուրս, որ էր Հայոց յ թուական։

[Ե]

Այր ոմն Ջափր խրոխտ եւ ամբարհաւաճ. եւ սկսաւ եղջիւր ածել անօրէնութեամբ եւ գոռալով ոգորէր ընդ չորս կողմանս երկրին եւ նեղեալ տագնապէր զխաղաղասէրս կենօք, քանզի կարի սիրելի էր նմա խռովութիւն եւ արիւնհեղութիւն. եւ հանապազ յանձն իւր տարակուսանօք տարուբերէր, թէ յո՞վ եւ կամ յո՞յր կողմանս թափիցէ զդառնութիւն մահաբեր թունից իւրոց, եւ կամ ո՞ւր վատնիցէ ցանիցէ թափիցէ զբազմութիւն նետից ի կապարճից խորհրդանոցին, չարին հնարիմացութեան։ Եւ առ յոյժ յիմարութեանն հարեալ ցանկութեամբ, խլրդենի դիմօք, իբրեւ զգազան մի կատաղեալ՝ սկսաւ յարձակել ի վերայ աշխարհիս Հայոց. եւ ըստ հնարագէտ ազգի իւրեանց խորամանկ կեղծաւորութեամբ, խաղաղասէր դիմօք առ սակաւ սակաւ ջանայր կատարել զկամս չարութեան իւրոյ։

Ի սորա ժամանակս տիրէր Վասպուրական աշխարհիս Աշոտ ի տանէն Արծրունեաց, այր քաջայայտ եւ ճոխ ի բարձրագոյնս. յոյր ձեռն բազում արութիւն նահատակութեան երեւեալ լինէին ի մարտս պատերազմաց եւ ի հանդէսս ճակատեցելոց ի միայնամարտիկ զինուորութեան։ Եւ խոյակապ եւ անուանի եղեալ քան որ յառաջագոյն քան զնա էին կացեալ իշխանք ընդհանուր Հայաստանեայցս, որ յարեւելս եւ ի կողմանս հիւսիսոյ, մանաւանդ որ ի Վասպուրական աշխարհիս էին կացեալ նախարարք յիշխանական պետութիւնս։

Ընդ նոյն ժամանակս յղէ թագաւորն զոմն ի յաւագ նախարարացն վերակացու Հայոց եւ հաւատարիմ ի վերայ հարկաց արքունի Ապուսէթ անուամբ, ըստ տաճկական լեզուին, յարելութեամբ եբրայական դպրութեանն։ Եւ յելանելն նորա եւ մօտ լինել ի սահմանս Հայոց զօրօք բազմօք, մերձ ի սահմանս Տարունոյ Առաջին կոչեցեալ Հայոց՝ իշխան Տարունոյ Բագարատ, վասն զի ունէր յայնժամ զգլխաւորութիւն բարձակցութիւն իշխանաց Հայոց, որ էր ի տոհմէն Բագրատունեաց՝ առաքէ զոմանս ի մեծամեծաց իւրոց ընդ առաջ նորա պատարագօք ոսկոյ եւ արծաթոյ եւ պատուական հանդերձից, համոզեալ մի ելանել յերկիրս Հայոց։ Բայց նոքա ի մտի եդեալ էին, թերեւս պատիր խաբեութեամբ կարասցեն բառնալ զնոսա յիւրաքանչիւր տէրութենէ։ Իսկ իբրեւ ծանուցաւ նմա անլոյծ միաբանութիւն ուխտի ընդ միմեանս Աշոտոյ եւ Բագարատայ՝ ոչ ինչ յայտնեաց զխորհուրդս չարութեանն, զոր խորհեալ էին ի վերայ նոցա. բայց միայն զհարկաց եւ զայլ հոգաբարձութենէ ծանուցանէ զպատճառ գալստեանն. եւ նոքա տան տանել նմա զհարկս եւ հասս արքունի եւ դարձուցանեն զնա ընդ նոյն ուստի եկն։ Նորա դարձեալ դառնայ ի Սամառայ եւ ծանուցանէ արքայի զոր ինչ գործեաց, եւ թէ զիա՛րդ են առ միմեանս միաբանութեամբ իշխանք Հայոց։ Եւ զչարեալ ընդ խափանումն խորհրդոցն իւրոց՝ ամբաստան յոյժ լինէր զԱշոտոյ հանդերձ թղթովք Տաճկաց, որք էին ի կողմանս Հայոց, բազում այն ինչ զոր ստութեամբ քան թէ ճշմարտութեամբ զեկուցանեն զնմանէ զգործս, եւ թէ հակառակս եւս թագաւորութեան քոյ բանընդդէմ լինի հանապազ։ Զնոյն եւ կողմնակալքն Պարսից գրգռէին զթագաւորն ամբաստան լեալ՝ ամբաստան լինել Աշոտի զպետութենէն Տաճկաց

Բայց ի գնալ մեծ հազարապետին յարքունիս՝ հաւատաց զվերակացութիւնն աշխարհիս Հայոց եւ հարկս արքունի ի ձեռս Մուսէի ումեմն որդւոյ Զօրահայի հագարացւոյ, որ տիրէր յայնժամ Արզնայ եւ ներքոյ կողմանն Աղձնեաց մերձ ի սահմանս Տարունոյ։

[Զ]

Ի ժամանակին յայնմիկ էր խռովութիւն մեծ ի մէջ Բագարատայ եւ Մուսէի։ Եւ զօրաժողով եղեալ Մուսէի պատճառաւ հարկաց արքունի՝ եկն եմուտ յերկիրն Տարօնոյ, տալ պատերազմ ընդ Բագարատայ։ Եւ կուտեալ զբազմութիւն զօրացն մերձ ի քաղաքն որ էր ձմերոց իշխանին Հայոց՝ անցանէր բանակէր ամենայն զօրօք իւրովք. գունդ կազմեալ ռազմ արարեալ զբոլոր դաշտաձեւ հովիտն ի ներքս փակէր, վառեալք զինու եւ ամենայն պատրաստութեամբ ընդդէմ գնդին Հայոց։

Իբրեւ ետես իշխանն Հայոց զզօրսն Տաճկաց եկեալ կազմութեամբ, հայեցեալ եւ յիւրեանց սակաւութիւնն՝ գիր պաղատանաց փութանակի տայր առ քաջ նահատակն Աշոտ իշխան, զի թէ հնար իցէ՝ անյապաղ երագութեամբ անձամբ իւրով եւ զօրու եւ զինու ձեռնտու լիցի հասանել յօգնականութիւն նմա։ Իբրեւ յանդիման եղեն դեսպանքն մեծ իշխանի Աշոտոյ, եւ ընթերցաւ զգիր պաղատանացն եւ զյիշատակարան նախնեացն, եւ զմերձաւորութիւն հարազատութեանն եւ զկապակցութիւն ուխտին որ ընդ միմեանս երդմամբք հաստատեալ սուրբ Աւետարանաւն եւ տէրունական նշանաւն՝ համագունդ ժողով առնէր ամենայն աշխարհին եւ ամենայն նախարարօք Վասպուրական տէրութեանն։

Փութանակի եւ վաղվաղակի իւրաքանչիւր զօրօք անդր հասանէին՝ իշխան Աշոտ եւ եղբարք իւր Գուրգէն եւ Գրիգոր զօրօք իւրեանց, եւ ի տոհմէն Արծրունեաց՝ Վահան եւ Վասակ եւ Մուշեղ եւ Ապուպէլճ եւ Գուրգէն եւ Վասակ եւ Ապուջափր եւ Մուշեղ եւ Ապումայեայ եւ Վասակ եւ Վահան եւ Համազասպ եւ Վասակ որդի Գրիգորի եւ Ապումկդէմ եւ Մեհուժան եւ Գրիգոր, սոքա ամենեքին արք ժզ ի տանէն Արծրունեաց զօրօքն իւրեանց. եւ ի տանէն Բագրատունեաց Թոռնկայ որդի զօրօք իւրովք. ի տոհմէն Ամատունեաց Շապուհ ը հարազատօք եւ զօրօք իւրեանց. ի տոհմէն Գնունեաց Գրիգոր որդի Հազրի զ այլ եւս հարազատօք եւ զօրօք իւրեանց. ի տոհմէն Ընտրունեաց Արտաւազդ է հարազատօք եւ զօրօք իւրեանց. եւ այլք ի նախարարացն Վասպուրական իշխանին, Սմբատ Ապահունի, Գրիգոր Քաջբերունի, Վահան Հաւնունի, սեպուհն Դաւիթ, Գազրիկն Ապուհարազ, Թոդորոս Վարազխ, Խոսրով Վահեւունի, Խոսրով Ակէացի, Վարդան Գաբայեղէն, Սմբատ Մարացեան, սեպուհ մի Սահակ, Պատրիկն Անձեւացի, Գորգ Հարմացի, Դաւիթ Գունդսաղար. եւ այլ բազումք յազատ տանէ, իւրաքանչիւր զօրօք գումարեալ, ի մի վայր խաղացեալ՝ գնացին հասին յայն վայր, մինչ նոքա գունդ առ գունդ ընդդէմ միմեանց ճակատեալ կազմէին զռազմն, եւ փողքն գոչէին եւ դրօշքն տարածանէին եւ նշանքն փողփողէին, վահանաւորքն եւ նիզակաւորքն գոչէին, այրուձին այսր անդր վազս առնէին եւ ախոյեանքն յարձակէին, կապարճակիրքն աղեղանցն յուրային։

Եւ մինչդեռ զայսքան եւ զայսօրինակ մարտն գրգռէր՝ ահա յանկարծակի հասանէր քաջն մեր Աշոտ. եւ միախուռն յանդուգն յարձակմամբ դիմեցին ի վերայ այլազգեացն, եւ ի դիմի հարեալ միմեանց՝ այր զախոյեան իւր յերկիր կործանէր։ Զաչս ի վեր ամբարձեալ իշխանն Աշոտ՝ ետես զմի ոմն հարեալ ի զօրաց իւրոց. գոչեաց առիւծաբար, յարձակեցաւ ի վերայ ընտիր այրուձիոյն, եւ զաջ թեւն բեկեալ՝ զձախոյ կողմամբն արկանէր, եւ սրոյ ճարակ զամենեսեան տային, խիզախելով իբրեւ զքաջ նահատակս. իբրեւ զարծուիս կանչելով, իբրեւ զկորիւն առիւծուց ի վերայ որսոյ հասեալ բեկանէին։ Եւ առ յոյժ յանդուգն յարձակմանն բազում այն լինէր, զոր ձիովքն ընթադրեալ դիաթաւալ կացուցանէին, քան զոր սրովն սատակէին։ Եւ ոչ ոք գտանէր ամենեւին ի կողմանէ թշնամեացն որ կարէր կալ ընդդէմ նոցա, եւ ոչ մի ոք. այլ մնացեալքն ի սրոյն փախստական էին յամուրս մայրեացն։ Եւ կէսքն հասանէին մինչ ի շահաստան Բաղէշ, թողեալ անդէն զբուն բանակն։ Իսկ իշխանքն զհետ մտեալ փախստէիցն անկելոցն յամուրսն՝ ածեն մերձ ի պաշարումն զքաղաքն եւ զամրոցն, մինչ ելեալ արտաքս տիկինն ի հետիոտս լի հառաչանօք՝ բաւական համարել զգործ նահատակութեանն, զոր ետ Աստուած ի ձեռս Աշոտոյ. եւ համոզեալ ի միջի նոցա յուղարկել զնոսա, զի էր քոյր Բագարատայ։ Եւ նոցա ի գլուխ հանեալ զգործ պատերազմին՝ դառնան զօրքն Հայոց մեծաւ յաղթութեամբ, եւ յաւարի առնուին զբանակետղն, դիակապուտ առնէին, ժողովէին աւար բազում, եւ կուտէին արծաթ եւ ոսկի յոյժ եւ զզէնս պատենազարդս, զզարդս եւ զզէնս արի արանց եւ զընտիրս երիվարաց եւ զզարդս նոցա. եւ դառնային մեծաւ ուրախութեամբ եւ անտրտում խնդութեամբ յիւրաքանչիւր տեղիս։

Յայնժամ իբրեւ ետես անօրէն զօրավարն Մուսէ, թէ ոչ ելին ի գլուխ խորհուրդ չարին յօժարութեանն, եւ հարան ի հարուածս մեծամեծս զօրք նորա՝ փութացաւ արձակել գուժկան յարքունիս, ծանուցանելով արքայի զոր ինչ գործեաց Աշոտ իշխանն Վասպուրական։

Դարձեալ պիտոյ է մեզ դառնալ առ ի վերագոյնսն, որ նախ քան զպատերազմն Աղձնեաց եղեալ են հանգամանք գործոց ի զօրացն Տաճկաց, եւ թէ ո՛րպէս եկաց ընդդէմ նոցա իշխան Աշոտ եւ վանեաց զնոսա սրով սուսերի։ Բանն զմեօք զանց առնէ. եւ ոչ վայելուչ է լռութեամբ եւ մոռացկոտ մտօք անփոյթ առնել զայնքան մեծիւ յաղթութեամբ, որ գործեցաւ ի ձեռն զօրացն Վասպուրական ազատանոյն։

Ի դառնալն Ապուսէթի յԱսորիս, եւ Մուսէի հաւատալ զվերակացութիւն հարկաց արքունի, եւ ընդդէմ եկեալ յարքունուստ հազարապետ ոմն հարկաց, Ծովափի կոչեցեալ ամիրայ Ալայ անուն։ Զնա յղէ Ապուսէթ ելանել յերկիրն Վասպուրական եւ անդէն մնալ զօրօք բազմօք, մինչեւ զբովանդակ զհարկս եւ զհասս արքունի յամենայն կողմանցն Հայոց առ նա բերցեն յիւրաքանչիւր սահմանաց։ Եկն եմուտ ի գաւառն Աղբագ, եւ ասպատակ սփռէր ընդ կողմանս կողմանս յերկիրն Վասպուրական, գերփէր, աւերէր, յափշտակէր, կապուտ կողոպուտ գործէր ընչից եւ ստացուածոց. յափշտակէին զայր եւ զկին եւ զժառանգութիւն նոցա։ Առնէր ասպատակ եւ ի կողմն Անձաւացեաց տէրութեանն, եւ անտի եւս առնուին աւար ի պատճառս ռոճկաց պիտոյից այրուձիոյն։

Յղէ առ նա իշխանն ի ձեռն հրովարտակի զայս ինչ. «Ելեր դու յաշխարհս Հայոց հրամանաւ արքունի՝ առնուլ զհարկս արքունի. մի՞թէ եւ հրաման ունիս յարքունուստ, գերել գերփել յաւեր դարձուցանել զաշխարհս մեր։ Բայց մեք քանզի ոչ երբէք ստունգանեցաք հրամանի թագաւորին եւ ոչ խափանիչ գտաք հարկաց արքունի, իբրեւ զապստամբս եւ զանհնազանդս եւ զստահակս ի ծառայութենէ տէրանց՝ արդ դու յարուցեալ գնասցես ի մի քաղաքացդ Հայոց, որպէս օրէն է աշխարհակալաց. եւ մեք տացուք քեզ զհասս հարկացն եւ հաճեսցուք զմիտս քո, եւ մի յանխնայ ասպատակելով յաւեր դարձուցանես զերկիր իմե։

Նորա արհամարհեալ զառաքեցելովք, չվարկանելով արժանի պատասխանոյ, եւ նովին օրինակաւ սկսաւ շրջել ընդ բոլոր աշխարհս Վասպուրական։ Եւ հասեալ ի գեօղն Արճուճս՝ մնայր անդէն, եւ դիտակս թողոյր ի վերայ բլրոցն բարձրաւանդակաց։

Բարկացաւ յոյժ իշխանն ընդ արհամարհանսն, եւ յոյժ զայրացեալ մեծաւ ցասմամբ՝ առնու զբազմութիւն ազատագունդ զօրաց ըստ տոհմս ազգաց իւրաքանչիւր զօրօք. եւ եհաս ի վերայ նորա վառեալ զինու սպառազէն երիվարաց ընտիր հեծելովք այրուձիոյ։ Եւ դէտն ազդ արարեալ զօրացն այլազգեաց՝ վառեն եւ նոքա ընդդէմ նոցա ի պատերազմ, եւ ի դիմի հարեալ միմեանց եւ հատանէին յերիս առաջս։ Զգունդն առաջին տուեալ լինէր ի ձեռս Գուրգինայ եւ Վահանայ Հաւնունոյ, որ եւ նիզակակից նմա էր։ Եւ զգունդն երկրորդ ի ձեռս Գուրգինայ Ապուպելճի, եւ նիզակակից էր նորա Վահան Արծրունի։ Եւ գունդն երրորդ ի ձեռս իշխանին, որ եւ յարդարիչ պատերազմին։ Եւ յարձակեալ քաջութեամբ եւ արիական ձայնարկութեամբ՝ դիմէր ի վերայ թշնամեացն. ընդ առաւօտանալն սկսեալ՝ ի ժամս բովանդակ յաղթութիւն սատարեաց եւ ի փախուստ դարձոյց զբազմութիւն զօրացն Ովայի. սպանաւ ի խռան անդ եւ եղբայր Ովային եւ հեղմունք արեանց եղեն անհնարինք։ Քաջապէս մարտուցեալ Գուրգէն եղբայր իշխանին եւ Վահան Հաւնունի՝ առին անուն յաղթութեան, անցուցանելով ընդ սուր զկողմն թշնամեացն. եւ զբոլոր ովիտն լնուն դիակամբք կոտորելոցն. եւ քամուածք ջրոյն որ ի ծործորացն ի վայր զեղուին՝ յարիւն դառնային ի բազմութենէ սպանելոցն. եւ ինքն Ովայ զերծեալ սակաւ ոմամբք գնաց փախստական ընդ կողմն Բերկրոյ։ Իսկ ի զօրացն Հայոց զսակաւս յաննշանից ոմանց սպանին, եւ զտէր Գուրգէն վիրաւորեցին։

Եւ բարձեալ զօրքն Հայոց դիակապուտ արարեալ զզարդ եւ զզէնս զարի արանց եւ զքաջ երիվարաց, առեալ աւար բազում՝ գնան յիւրաքանչիւր տեղիս մեծաւ յաղթութեամբ։ Եւ վասն այսր իրաց նենգութեամբ եւ չարակնութեամբ առլցեալ, մանաւանդ յերկիւղէ՝ կարի յոյժ գրգռեցաւ պատերազմ սաստիկ ի ձեռն Վասակայ Արծրունոյ. զի էր նորա գանձ բազում ի կարաս թաքուցեալ ի գետնափոր տան, ի ներքոյ դրացն ապարանից տան իւրոյ, եւ յերկիւղ կասկածանաց եղեալ, թէ իցէ ընդելուզեալ Տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին ծախիցեն զզօրութիւն նորա։ Եւ ի հասանելն նորա առ թագաւորն՝ ունէր եւս ընդ ինքեան թուղթս լի ամբաստանութեամբ զնախարարացն որ բնակեալ էին ի Հայս, եւ բազում վնասս ի գործս արքունի կուտէին ի վերայ իշխանին Աշոտի. եւ քմազարդ բանիւք գրգռեն զթագաւորն ի վերայ իշխանին ի չարիս։ Նոյնպէս եւ բնակիչք Աղձնեաց անհանդուրժելիք լեալք անցիցն անցելոց, եւ առ զայսոսիկ յամբաստանելն՝ եւ կանայք կոտորելոցն հանդերձ խառնիճաղանճ ամբոխիւն լրբենի դիմօք, հոլանեալք եւ ի բաց ընկեցեալ զձեւ կանացի բնութեան, որպէս օրէն է նոցա, մանաւանդ տաճկական ազանց, եւ ի հետիոտս դիմեալք ի դուռն արքունի հասանէին։ Դարձեալ բողոք հարեալ, ձեռն զօձիւք արկեալ եւ զհերս խզեալ, զդէմս կեղեքեալ եւ ձայնս առեալ կական ողբօք արտասուալից հառաչանօք, վայ ի բերան առեալ եւ խիղբ՝ «վնասս եւ զբեկումն հարկաց արքունի եւ զկոտորումն զօրաց քոց Աշոտ գործեաց, եւ նա է պատճառ ամենայն ապստամբութեան Հայոց ի քումմէ թագաւորութենէդ, ասեն, ո¯վ քաջդ եւ հաւասար աստուածայնոց կարողութեան ինքնակալ, եւ ընդհանուր իշխեցօղ կենաց եւ մահուե։ Եւ լցաւ ասացեալն ի Սոփոնիայ մարգարէէն, թէ«եղիցի յաւուր յայնմիկ ձայն ի դրանէ օցոտելոցն եւ գոյժ յերկրորդ դրանէն եւ բեկումն ի վերայ բլրոց։ Ողբացէք, բնակիչք կոտորելոցդ, զի նմանեցան ամենայն ժողովուրդք Քանանացւոց, եւ սատակեցան ամենեքին, որ հպարտացեալ էին արծաթովե։

Իսկ իբրեւ լուաւ թագաւորն զայս գոյժ աղաղակի հասեալ ի դուռն արքայի՝ մրմռեալ իբրեւ զառիւծ եւ իբրեւ զարջ տարակուսեալ՝ վառեալ լինէր իբրեւ զբոց հնոցի, իբրեւ զալիս ծովու դիզեալ կուտմամբ փրփրեալ ծիրանագոյն արիւնանման, ուժգին գոչելով անդնդաքակ յուզմամբ, իբրեւ զհեղեղատ յորդահոս ի ճայթմանէ կարկտահոս ամպոց, հրախառն տոչորմամբ եռացեալ շուրջ զսրտիւն արիւնն՝ մաղձախառն բերմամբ յապուշ զմիտսն կրթեալ՝ կայր ի մէջ տարակուսի, խնդրէր գտանել զելն իրացն եկելոցն առ նա գուժկանացն, եւ կուտէր խումբս սինկղիտոսաց զամենայն իմաստունս Ասորոց եւ Բաբելացւոց տեսանել վասն գործոյս այսորիկ։

Ընդ ժամանակս ընդ այնոսիկ էր կացեալ յաթոռ հայրապետութեան տէր Յոհաննէս կաթողիկոս Հայոց։ Եւ յաւէտ հրաշիւք յօրինէր զկարգս սրբոյ եկեղեցւոյ ուղղափառ առաքելական հաւատոց ի տէր Յիսուս Քրիստոս. դնէր ուխտս ընդ իշխանս աշխարհիս Հայոց՝ գնալ ըստ արժանի հաւատոցն Քրիստոսի, զի վկայեսցեն ըստ անուանն քրիստոնէութեանն եւ գործքն։ Այլ նոքա թէպէտ եւ յանձն առնուին եւ մտադիւրութեամբ լսէին նմա՝ սակայն ոչ մեկնեալ լինէին ի ժանդագործ պղծութենէն զազրալից սոդոմական ախտիցն, եւ ըստ մեղաց տանն Արշակունեաց առաջին թագաւորացն մերոց հետազօտեալ լինէին, գնային ոտնխեթի, գայթ ի գայթս եւ աղտեղասէրս, մինչեւ զանբարկանալին Աստուած ի բարկութիւն ածել, ի սատակումն անձանց եւ ի կործանումն աշխարհի եւ յաւեր ժառանգութեան տանց հայրենի բնակութեանց. քանզի գրեալ է, «թագաւոր արդար կանգնէ զաշխարհ, կործանումն է աշխարհի թագաւոր անօրէնե։ Եւ յորդորականիւ հրաժարեցուցանէր զնոսա ի բաց կալ յապիրատ եւ ի վնասակար գործոցն զոր գործէին, եւ սաստիկ կսկծեցուցանէր զնոսա բանիւք, ունելով իւր վկայ զԵսայի մարգարէ՝ յասելն, «լուարուք, իշխանք Սոդոմայեցւոց, ունկն դիք օրինացն Աստուծոյ, ժողովուրդ Գոմորացւոցե. զայս ասէր, ոչ զի սոդոմայեցիք էին, այլ զի ընդ նոյն մեղս սոդոմական պղծութեանն զառածեալ լինէին՝ սոդոմայեցիս կոչէ։ Որպէս եւ Եզեկիէլ մարգարէ ասէ, «հայր քո քանանացի էր եւ մայր քո քետացիե։ Դարձեալ ի նոյն յարեալ՝ եւ այլ հոգաբարձութեան աշխարհի խնամ տանէր, ի մեղադրանս մատուցեալ մարգարէիւն հանդերձ սպառնալեօք, «իշխանք ձեր ապստամբք, ասէ, գողակիցք են գողոց, սիրեն զկաշառս, վրիժապարտք են։ Որբոց իրաւունս ոչ առնեն, եւ դատաստանի այրեաց ունկն ոչ դնենե։ Դարձեալ ասէ, «թագաւոր արդար թագաւորեսցէ, եւ իշխանք իրաւամբք իշխեսցենե. եւ դարձեալ՝ թէ «դատաստանս արդա՛ր դատեցարուք, եւ ողորմութիւն եւ իրաւունս արարէք. քանզի առ ձեզ են բանք իմ, ո¯վ բռնաւորքե, ասէ Սողոմոն. զի առ զօրաւորսն զօրաւոր դատաստան առաքէ Աստուած, իսկ խառնաղանճն ներելի ողորմութեան է։ Զայս եւ առաւել քան զսոյն խրատէր եւ ուսուցանէր սուրբ հայրապետն եւ քաջ հովիւն տէր Յոհաննէս կաթողիկոս Հայոց մեծաց։ Բայց նոքա ոչ վերակնեալք յօրէնս Տեառն, այլ ստացան իւրեանց անունկնդիր լսարանս, զչարագոյնն իժի եւ զանբժշկականն քարբի, արբեցան գինով յիմարութեանն ստացան աչս, որովք ոչ տեսանիցեն, եւ ականջս, որովք ոչ լուիցեն. մինչեւ եկին հասին ի վերայ մեր մեծամեծ չարիքս այսոքիկ եւ անկանգնելի գլորումնս, զոր յառաջ խաղացուցանելով զբանն՝ ցուցից յիւրում կարգի, մինչեւ կատարեցաւ ասացեալն ի ձեռն Եսայեայ մարգարէի, «լսելով լուիջիք եւ մի՛ իմասջիք, տեսանելով տեսջիք եւ մի՛ գիտաջիք. զի թանձրացաւ սիրտ ժողովրդեանս այսորիկ, (ասա ի բուն) մինչեւ աւերեսցին քաղաքք ի բնակչաց, եւ տուն առ ի չգոյէ մարդկան. եւ դարձեալ ի գերութիւն մատնեսցի ժողովուրդ իմ, վասն ոչ ճանաչելոյ նոցա զՏէր. եւ բազում եղեն դիակունք նոցա վասն սովոյ հացի եւ ծարաւոյ ջրոյե։

Արդ ի գալ միւսոյ ամին որ յոբելեանք զ եւ ոլիմպիատք հբ, ընտիքտիոնք ի, որ է ըստ հայերէն թուականութեանն յ՝ աներկբայ խորհուրդ ի մէջ առեալ թագաւորն սինկղիտոսօքն հանդերձ եւ ամենայն մեծամեծօքն Բաբելացւոց, զի զիշխանս աշխարհին Հայոց ի բաց բարձցէ յիւրաքանչիւր տէրութենէ, զի մեր լիցի ժառանգութիւն նոցա. եւ նախ ձեռս արկցէ յԱշոտ եւ ի տուն նորա եւ ի Բագարատ եւ ի տուն նորա, զի ասեն, թէ նոքա ի միջոյ բառնայցեն՝ ոչ ոք կարասցէ կալ ի կայի իւրում ունել զդէմ մեր։

Նոյնժամայն զօր գումարեալ, գունդ կազմեալ յընտիր ընտիր հեծելոց արանց զօրաւորաց, զօրօք եւ զօրագլխօք, եւ տայի ի ձեռս Յովսեփու ումեմն որդւոյ Ապուսէթի, եւ նմա յանձն առնէ զաշխարհն, փոխանակ հօր իւրոյ Ապուսէթի. զի մեռաւ նա ի ճանապարհի, ի կողմանս Ասորոց, յելանել նորա ի վերայ աշխարհիս Հայոց՝ չարչարել զսոսա որպէս խորհեցանն. եւ ասէ, «եթէ աջողեսցին քեզ խորհուրդ մեր, զոր խորհեցաք ի վերայ Հայոց եւ իշխանաց նոցա, եւ ըստ ախորժակաց մերոց ի գլուխ ելանիցեն, որ ինչ կամք յօժարութեանց մերոց ըղձանայցեն, եւ կարիցես զիշխանս Հայոց կապանօք առ մեզ հասուցանել, մանաւանդ զիշխանն Վասպուրական զԱշոտ՝ քեզ եւ զաւակի քում տաց զերկիրն զայն ի ժառանգութիւն։ Արդ փութա՛, պնդեա՛, ե՛լ զհետ նոցա, եւ մի ինչ յայդոսիկ յերկուանայցես, թուլագոյն կալով մնալով յիրիդ յայդմիկե։

Յայնժամ մեկնեալ ի նմանէ զօրավարն, լցեալ խորհրդովք չարին հնարագիտութեամբ՝ եկն եմուտ ընդ կողմն Ատրպատական յԱղբագ գաւառ յերկիրն Վասպուրական, եւ բանակեցաւ ի յԱդամակերտ ոստանին Արծրունեաց, եւ անդէն սկսաւ ասպատակս սփռել, աւար առնել, կուտել առ ինքն զկապուտ աշխարհին յոյժ սաստկութեամբ։ Կոչէր առ ինքն զիշխանն դիմօք սիրոյ խաղաղութեան, պատճառ հարկաց արքունի. բայց ազդ լինէր իշխանին ի նոյն գնդէն Տաճկաց՝ մի տեսանել զերեսս նորա, ծանուցանելով նմա՝ զոր ինչ խորհեալ էր վասն նորա։

Եւ իշխանն վառեալ զինքն բազում պատրաստութեամբ զինու եւ զօրօք ազատակոյտ գնդաւ իւրով, եւ ամենայն բնակ տերամբք իւրոյ իշխանութեանն, եւ խոյս առեալ շրջէր զկողմամբքն Մարդոստանի եւ Ձորոյ հասկոյ, եւ դեսպանս առ զօրավարն արձակէր։ Գրէ հրովարտակ մի զայս օրինակ.

«Թագաւորաց աշխարհակալաց օրէնք են՝ մեծաւ հոգաբարձութեամբ խնամ տանել վասն շինութեան աշխարհի եւ թեթեւացուցանել զլուծ բռնութեան ծանրակի բեռանց, թուլացուցանելով զսաստկութիւն հարկապահանջ խոշտանգանաց, զի մի սպառ սպուռ տապալիցի զօրութիւն շինուածոյ աշխարհի, ի բաց ընկենլով զծառայական պաշտօնատրութիւն կողմնակալաց, եւ քաղաքային անհաւատար կամարարողաց, եւ հարկաց բերման եւ զօրաց. զի երկիր ի շինութեան լինելով եւ ի խաղաղութեան՝ եւ հարկք արքունի կանգուն երթիցեն։ Զոր եւ մեք ակն ունիմք եւ քեզ զսոյն զայս կամել, եւ տեսանելով մեր զխնամարկութիւն բարի կամաց քոց ի վերայ աշխարհի, եւ զսէր երախտեաց որ առ մեզ՝ յօժարագոյնս եղիցուք եւ մեք մտերմութեամբ ծառայել եւ փութով մեծաւ կատարել զհրամայեալսն ի քէնե։ Բազում եւ այլ բանս ախորժականս եւ դիւրընկալս ըստ այսոցիկ կարգէր ի թղթի իւրում։ Նա եւ մայր իշխանին Աշոտի, քոյր Սահակայ եւ Բագարատայ իշխանին Տարօնոյ, որ էր կին իմաստուն ի բանս եւ յիրս եւ յոյժ խոհեմագոյն միանգամայն եւ աստուածասէր՝ երթեալ ընծայիւք բազմօք յանդիման լինէր Յովսէփայն եւ խնդրէր զհաշտութիւն եւ զխաղաղութիւն հաստատել առ որդիսն իւր եւ առ բոլոր աշխարհն Վասպուրական։ Եւ նորա ընկալեալ զպարգեւն՝ կատարէր զխնդիրն։ Եւ առնու պատանդս արս անուանիս եւ պատուականս, եւ զմայրն Աշոտի դարձուցանէ մեծաւ պատուով. եւ ինքն անցանելով խաղաղութեամբ ընդ աշխարհն Վասպուրական սակաւատոյժ վնասիւք՝ զպատանդսն ընդ իւր առեալ տանի։ Եւ անցանելով ընդ գաւառն Բզնունական գայ մտանէ ի Խլաթ. քանզի կամէր անսալ ժամու դիպողագունի, զի որսայցեն նենգութեամբ խաբել։

Իբրեւ եհաս ամիրայն ի Խլաթ՝ եմուտ բանակեցաւ յամրոցին որ ի քաղաքին։ Արձակէ առ Բագարատ կոչողս պատճենիւք հանդերձ, զի եկեսցէ առ նա առանց պատճառանաց եւ երկիւղի։ Գրեալ ի թղթի անդ՝ ի ձեռն նորա հաւատալ աշխարհիս Հայաստանեայց, զի ինքն երթիցէ յարքունիս, կեղծոտելով զսաստկութիւն ձմեռնային ժամանակին ի վերայ եղելոյ եւ զխստութիւն հիւսիսային օդոյն սառնամանեաց, անընդել զինքն այնոցիկ վարկանելով։

Իսկ իշխանն Բագարատ, քանզի ոչինչ ունէր զկարծիս դրժանաց առ թագաւորն եւ առ զօրս նորա՝ ել գնաց անխիղճ համարձակութեամբ, տիրասէր խորհրդովք, կատարել զսպաս զինուորութեան, ըստ աստուածեղէն պատուիրանին եւ ըստ թագաւորական հրամանին, զհետ եկելոյ կոչնականացն, ոչինչ իմացեալ զպատրանս խաբեութեան նորա, որով վրիպեացն։ Բարձեալ եւս ընդ իւր զսուրբ կտակարանս աստուածաշունչ գրոց բազմութեամբ պաշտօնէից քահանայական դասուց։ Եւ նորա ըմբռնեալ զնա եւ զամենայն ազգատոհմն նորա ի տանէ Բագրատունեաց եւ կապեալ երկաթեղէն կապանօք՝ խաղացոյց ի Սամառայ։ Եւ ինքն եկն ձմերել ի Մուշ քաղաքին Տարօնոյ, ունելով ընդ իւր զպատանդսն, եւ Վասպուրականի ի նախարարութենէն Արծրունեաց եւ յազատաց նորա։ Եւ զբնակիչս աշխարհին վարեաց ի գերութիւն, վաճառակուր առնել ի կողմանս Ասորոց եւ յամենայն սահմանս տէրութեանն Տաճկաց. եւ զկէս գերւոյն ընդ իւրեանց ունելով ի քաղաքն, լինել իւրեանց ջրկիրս եւ փայտակոտորս. եւ չարչարէին զնոսա ի գործս խիստ սաստկասառոյց ձմերանն դառնութեան. եւ զերծեալքն փախստեայ անկանէին ի կողմանս կողմանս աշխարհաց, յաւեր դարձուցեալ զբնաւ աշխարհն, բայց ի լեռնայնոցն՝ որ յամուրս իւրեանց մնային ի լերինն Խոյթ անուանեալ։

[Է]

Իբրեւ ձմեռն ընդմիջեցաւ եւ օդն խստացեալ թանձրացաւ միգախառն մրրկալից, եւ թանձրութիւն ձեանն հարթայատակ դիզաւ շուրջ զստորոտով լերինն, յորում տեղւոջ քաղաքն Տարօնոյ շինեալ էր, ուր բնակեալ բայանայր զօրավարն Տաճկաց, զօրհասական արջոյն բերելով նմանութիւն, որ յաւուրս ձմերայնոյ արմատովք պարենաւորեալ՝ ի մէջ կենաց եւ մահու անցեալ որջանան ի բոյնս իւրեանց։ Իսկ ի շնչել հարաւային օդոյն, եռացուցանելով երկրի ի վեր զջերմային զօրութիւնն, զուարթացուցանելով անդնդական բերմամբն զընդարմացեալ արմատս եւ զբոյսս ի հիւսիսային սառնամանեաց օդոյն շնչելոյ, եւ բայացեալքն եթէ գազանք եւ եթէ թռչունք, յորժամ զգան զջերմութիւն օդոյն ի հասարակել տունջեան եւ գիշերոյ՝ ի գարնանային եղանակի ելեալք յիւրաքանչիւր կայենից. եւ բազում այն են որ ի նմին իսկ սատակին. եւ կէսքն դիւրըմբռնելի որսորդաց լինին. եւ ապրեալքն սաստիկս հասուցանեն վտանգս ուր եւ դիպիցին, եթէ մարդկան եւ եթէ այլոց ինչ կենդանեաց։ Սոյնպէս եւ այրն այն Յովսէփ զօրավարն Տաճկաց մնայր անցանել ձմերանն, զի ելցէ ի վերայ աշխարհիս Հայոց սրով եւ գերութեամբ եւ մեծամեծ հարուածովք եւ զմեծամեծս աշխարհիս խաղացուցանէ ի գերութիւն եւ կացուսցէ ի վերայ աշխարհիս գործավարս, որ ըստ իւրեանց հրամանի զկարգս աշխարհիս յօրինեսցեն, եւ իւրեանք հանդերձ ընտանեօք իւրեանց նստցին յամուրս Հայոց։

Յայնժամ բնակիչք լերինն իբրեւ տեսին, թէ վարեցաւ իշխանն ի գերութիւն, ինքեանք պատրաստեալ են զնոյն փարշմանն կրել զոր դաշտայինքն կրեցին՝ հասին միաբան բազմութիւնն մեկնակազէնքն Խութայ ի հնարս արուեստգիտութեանն իւրեանց, զոր ի պէտս օժանդակութեան ձմերայնոյ հնարաւորեալ էին։ Եւ բարձեալ աշտեայս հանապազակիրս ի պատրաստութիւն գազանացն որ ի մայրիսն որջանան, կամ թշնամեաց ի վերայ հասելոց, եւ եկեալ ի վերայ քաղաքին պաշարեն զնա, եւ զզօրսն մատնեն ի սատակումն սրոյ, եւ զպատանդսն Վասպուրականի հանեն յարգելանէն. եւ գերեացն ընդարձակեն, զկապուտ նոցա բաժանեն յինքեանս։

Բայց ինքն կարծեցեալ մարզպանն փախստեայ անկանի ի բարձրաբերձ եկեղեցին, որ յանուն Փրկչին մերոյ շինեալ էր յիշխանէն Բագարատայ, ի ծախս մեծամեծ գանձուց իբրեւ յռ-աց։ Եւ անդ ի միջոց գմբեթիւն ղօղեալ սալարեալ սարսռալից դողմամբ զետեղեալ լինէր։ Եւ մեկնակազէնքն պատեցին շուրջ զեկեղեցեաւն, եւ ելեալ առ նա ոմանց ընդ փորուած գմբեթին՝ եւ եհար մի ոմն աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն, եւ ընդ անթովքն հանեալ ի ներքոյ թոքացն՝ փչեաց զոգին եւ թաղեցաւ զթաղումն իշոյ։

Եւ ես աչօք իմովք տեսի զայրն զայն, որ հարեալն էր զնա, եւ ի նմանէ ստուգեցի վասն նորա։

Եւ անդէն իսկ եւ իսկ փութացաւ, եհաս գոյժկան առ թագաւորն, եթէ սպանաւ զօրավարն քո եւ ապստամբեաց ի պետութենէ քումմէ աշխարհն Հայոց։

Աստանօր սակաւուք բացայայտեցից զորպիսութիւն բնակչաց լերինն. թէ զիա՞րդ կամ ո՞րպիսի ոք են, եւ ո՞րպէս հնարաւորեալ յապրուստ անձանց վճարեն զկարեւոր պէտս իւրեանց լի աշխատութեամբ եւ սաստիկ տառապանօք. եւ բնակութիւն նոցա ի խորաձորս եւ ի փապարս լերանց եւ ի պրակս մայրեաց, ի գագաթունս լերանց։ Եւ բնակեն առանձին ըստ տունս ազգաց, եւ այնչափ ի բացեայ են ի միմեանց՝ մինչ թէ ոք յարանց զօրաւորաց ի բարձրաբերձ տեղեաց ուժգին խանչիցէ՝ հազիւ թէ ուրեք կարիցէ առնուլ զբոմբիւն ձայնին, իբրեւ ի վիմաց ինչ արձագան լինելոյ կարծիս բերելով, եւ կէսքն վրիպեալք ի բնական հայրենի լեզուէն, յաղագս հեռաբնակ լինելոյ եւ անհամբոյրք միմեանց հանդիպեալք, եւ խօսս միմեանց եդեալ կարկատուն մուրացածի բանիւք։ Եւ այնքան խրթնի անծանօթք պատահեն առ միմեանս, մինչեւ թարգմանաց անգամ կարօտանան. եւ զպէտս կերակրոցն վճարեն ի սերմանց ինչ, առաւել ի կորեակ կոչեցեալ սերմանէն, զոր ոմանք ի սով ժամանակի հաց անուանեն. եւ զնոյն ոռոգեալ ոտիւք ի միջոցս պրակացն, կամ երկմատնի փայտատովք սերմանեալ. եւ է զգեստ նոցա ասուիս ի ծածկոյթ մերկութեանն, եւ օդ ոտիցն հնարաւորեն զձեւ կաւշկաց, ի մորթոց այծից կազմեալ, եւ միով կերակրով եւ միով հանդերձիւ բաւականանան զամառն եւ զձմեռն. եւ են ստացեալ զէնս աշտեայս հանապազ կրելով ընդ ինքեանս, ի պատրաստութիւն գազանացն որք ի լերինն բնակեն։

Այլ եւ ի ժամանակս հասելոց թշնամեաց յերկիրն իւրեանց՝ գան միաբան լեռնայինքն յօգնութիւն իշխանացն, զի են տիրասէրք։ Իսկ վասն ձեանն անկայուն զօրութեանն որ այն ինչ յամպոյն ի վայր զեղեալ լինին՝ հնարաւորեալ իւրեանց փայտս իբրեւ զանուրս չուանօք պարունակեալ շուրջ զոտամբք, դիւրաւ ընթանան ի վերայ ձեանն իբրեւ ընդ ցամաք երկիր։ Եւ են գազանաբարոյք, արիւնարբուք, առ ոչինչ համարելով զսպանումն եղբարց հարազատաց, նա եւ զանձանց եւս, եւ կոչին սոքա մեկնակազէնք սուրհանդակք, բնակեալք ի լերինն որ բաժանէ ընդ Աղձնիս եւ ընդ Տարօն։ Եւ յաղագս խրթնի եւ անհետազօտելի խօսիցն եւ բարուցն կոչին Խութ, յորոց անուն եւ լեառնն Խոյթ անունի։ Եւ գիտեն զսաղմոսսն զհին թարգմանեալսն վարդապետացն Հայոց, զոր հանապազ ի բերան ունին։ Սոքա են գռեահք Ասորոց, որ չուեցին զկնի Ադրամելեայ եւ Սանասարայ որդւոց Սենեքերիմ արքայի թագաւորի Ասորեստանի եւ Նինուէի, յորոց անուն ինքեանք Սանասնայք զինքեանս անուանեն. եւ են հիւրասէրք օտարընկալք, պատուադիրք։

Դպրութիւն Երրորդ Գլուխ

[Ա]

Ոչինչ զանգիտեալ մեր մինչ ցայս վայր, պատմել զվտանգս եւ զնեղութիւնս եկեալ հասեալ ի վերայ մեր ի թշնամեացն ճշմարտութեանն. զի թէպէտ նեղեալք եւ չարչարեալք լինեաք պէսպէս կտտանօք ի զօրացն իսմայէլական ազգացն տաճկական տէրութենէն՝ այլ սակաւագոյնք եւ առ փոքր ինչ ժամանակս, եւ բազում այն էր որ ի մէնջ հարեալ լինէին, քան թէ մեք հարկանէաք, քանզի դեռ միաբանք եւ միախորհուրդք եւ հաւասարք առ միմեանս բնակէին իշխանք Հայոց ազատագունդ բազմութեամբ եւ զօրաց նոցա, թէպէտ եւ ի ծածուկ ունէին զերկբայութիւն նենգութեանց։ Իսկ իբրեւ սկսաւ սպրդել մտանել ի ներքս երկպառակութիւնն ի մէջ միաբանութեանն, հեռացաւ մեկնեցաւ գնաց շնորհ աստուածատուր զօրութեանն. եւ խորհուրդք խորհրդականացս յոչինչ համարեալ լինէին ի գործս մարտից եւ յայլ կարգս հոգաբարձութեան աշխարհիս. եւ զոր օրինակ ոք զբոլոր անդամս մարմնոյ յօշիցէ ի մասունս մասունս՝ եւ ոչ երեւի տեսակ կենդանի մարդոյն, որպէս է գոյացութիւն խառնուածոյն. իսկ եթէ մի յանդամոցն կորիցէ՝ զպատահումն խեղութեան ընդունիցի, այլ ոչ ի բաց դարձցի կենդանի։ Այսպէս տակաւին ի բազումս քայքայեալ լինէր միաբանութիւն աշխարհիս, եւ իւրաքանչիւր ոք այր զընկերէ եւ զեղբօրէ իւրմէ ի չարիս խոկային։ Եւ թուղթս եւ դեսպանս առ թագաւորն յղէին ծածուկս ի միմեանց. այլ եւ ընդ միմեանս արկանէին բանս քսութեան, եւ ոչ ոք մնայր գէթ երկու ի միասին. եւ յոյժ ուրախ առնէին զթշնամիսն ի քակել միաբանութեան իրերաց։ Եւ յոլով այն լինէր զոր ինչ գրէինն՝ զոր ոչ էր գործեալ Հայոց, եւ զամենայն վնասս եւ զգործս ապստամբութեանն ի վերայ Աշոտի կուտէին։ Եւ առ սոսա ասացեալն ի Փրկչէն, «ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յանձն աւերի, եւ ամենայն քաղաք եւ տուն բաժանեալ յանձն ոչ կացցէ»։ Ի դէպ ելանէ եւ հին առասպելն Ոլպիանու փիլիսոփայի, որ վասն առիւծուն եւ զուարակացն են բարառնութիւնք. տեղեակ են այսմ ուսումնասէր անձինք։

Յայնժամ դարձեալ ի խորհուրդ եմուտ թագաւորն հանդերձ մեծամեծօքն իւրոյ տէրութեանն, տեսանել զանվրէպ եւ զանսխալ իմացումն կատարածի ի վերայ աշխարհիս Հայոց։ Եւ ի բազում եւ քաջ խորհրդոց զայս եւ եթ հաստատուն խորհուրդ ընտրեցին սինկղիտոսքն, եւ ասեն ցթագաւորն. «զօր գումարեա, գունդ կազմեա, խաղացո երթալ մտանել յերկիրն Հայոց։ Եւ յամենայն ազգաց որ ընդ ձեռամբ քո են՝ հաւաքեա առ քեզ զընտիրն այրուձիոց, եւ անց յայնկոյս գետոյն։ Եւ հասեալ ի վերայ Հայոց՝ նախ զԱշոտ վտարանդեալ այսր խաղացուսցես, եւ այլքն ամենայն դիւրաւ մտցեն ի ներքոյ ձեռին քո, եւ աներկբայութեամբ փակես զամենայն ընդ լծով հնազանդութեան քո։ Եւ մի հարկաց ինչ կամ զօրաց կամ այլ ծառայութեան խափանիչ լինելոյ կամ ի վնասս արքայի խառնելոյ փոյթ արասցուք պահանջել վրէժս. այլ ստիպեսցուք զըմբռնեալսն՝ ի բաց կալ ի հաւատոց քրիստոնէութեանն. եւ պաշտեսցեն զօրէնս մերոյ պատգամաւորին եւ օրէնսդրին։ Եւ ամենայն խորհուրդ մեր դիւրաւ կատարեսցին. եւ խոշտանգեսցես զնոսա գանիւ եւ բանտիւ եւ պէսպէս տանջանօք. սպառնալեօք եւ ողոքանօք եւ ընչից պատրանօք արկցուք զնոսա ի ներքոյ կամաց թագաւորութեան մերոյ. եւ ի բաց բարձ զանուն քրիստոնէութեան ի միջոյ նոցաե։ Եւ յոյժ հաճոյ թուեցաւ խորհուրդս այս առաջի թագաւորին, եւ մեծապէս ուրախ լինէր։

Յայսմ վայրի ոչ ի վերայ միոյ ազգի եւ ի վերայ միոյ աշխարհի է լալումն ողբումն եւ կոծումն, այլ ի վերայ բոլոր ազգաց եւ աշխարհաց Հայաստանեայց։ Զոր յառաջ մատուցեալ ասացից ըստ կարգի, թէպէտ եւ ոչ խնդամիտ յօժարութեամբ՝ սակայն ակամայ եւ ի հարկէ ճառագրեցից զբացումն դրան աստուածասաստ բարկութեան ի վերայ մեր, եկեալ հասեալ վրէժխնդրութեան պատիժք, վասն անօրէնութեանց մերոց զոր գործէաք առ հասարակ ի փոքրկանց մինչեւ ցմեծամեծս. որպէս եւ գրեալ է ի մարգարէութեանն Երեմիայի, եթէ եբաց Տէր զգանձս իւր եւ եհան անտի զանօթս բարկութեան, զոր ժողովեալ պահեալ եւ կնքեալ ունէր յօր հատուցման վրիժուց՝ հատուցանել մեզ ըստ գործս մեր, ի հարկանել զքարի զոտս մեր. եկեալ հասեալ աւուր կորստեան մերձ առ դուրս մեր, զի ահա հասեալ է պատրաստութեամբ Տէր ի վերայ մեր, որպէս գրեաց Մովսէս։ Բայց բացումն դրան քան զամենայն այս չար է որ յաներեւոյթս է բացեալ, դուռն կորստեան հոգոց՝ առաւել քան թէ մարմնոց, վրիպել յանբիծ եւ յուղիղ յառաքելաքարոզ հաւատոցն ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ։ Զոր մարդկային կարողութեան անհնար է փակել զբացումն դրանն ի կորուստ. բայց միայն Աստուծոյ կարողի եւ յամենայն ի խնամողի կարողութիւնս այս է դիւրայարմար, որպէս եւ գրեալ է, թէ «փակիցէ, եւ ոչ ոք իցէ որ բանայցէ, եւ բանայցէ, եւ ոչ ոք իցէ որ փակիցէ»։

Յայնժամ հրովարտակս արարեալ, պնդադեսպանս արձակեալ ընդ ամենայն սահմանս իւրոյ տէրութեանն, ի հեռաբնակ վայրս Ասորոց եւ Բաբելացւոց, Թուրքաստանի եւ Խուժաստանի, Մարաց եւ Իլամացւոց, Եգիպտացւոց եւ մինչեւ ի ներքին կողմն Տաճկաստանի եւ մերձ ի սահմանս Սակաստանի՝ առ զօրս եւ զօրագլուխս, աշխարհակալս, գաւառապետս քաղաքայինս, հազարապետս կողմնակալս մեծամեծս աշխարհացժամ տուեալ՝ փութով յանդիման լինել նմա ի թագաւորաբնակ քաղաքն իւրեանց։ Եւ ամենեցուն ըստ հրամանի թագաւորին յիւրաքանչիւր կողմանց այրուձի գումարեալ՝ հանդերձ այլովք սպառազէն յօրինուածովք անյապաղ երագութեամբ գային ի ժամադրեալ կոչումն։

Եւ մտեալ զօրագլխացն առաջի թագաւորին՝ խօսել սկսաւ թագաւորն եւ ասէ. «ի սկզբան թագաւորութեան նախնեաց մերոց, յորժամ ետ Աստուած զաթոռ բազում թագաւորաց ի ձեռս նոցա, եւ մինչ առ մեզ հասեալ՝ ոչ ոք զօրեաց կալ ընդդէմ մեր, ոչ ի հեռաւոր աշխարհաց եւ ոչ ի մերձաւորաց։ Եւ ոչ ոք այսքան աղէտս տարակուսանս հասոյց ի վերայ մեր եւ ի վերայ ազգի եւ զօրաց եւ զօրավարաց մերոց, որչափ գործեաց Աշոտ իշխան Վասպուրական։ Եւ արդ քաջալերացարուք, լերո՛ւք արք. ելէք ի վերայ աշխարհին Հայոց սովով եւ սրով եւ գերութեամբ. զիշխանս եւ զտեարս կողմնակալս եւ զկուսակալս աշխարհին, զազատս եւ զազատորդիս փութով առ մեզ հասուսջիք կապանօք, եւ դուք անդէն յաշխարհին կալարուք ձեզ բնակութիւն, եւ ձեր լիցի երկիրն այն ի ժառանգութիւն եւ որդւոց ձերոց։ Բայց նախ զԱշոտ եւ զտուն նորա ածջիք այսր, եւ մի՛ այլում ումեք փոյթ առնիջիք յառաջ քան զնա ըմբռնելե։

Եւ իւրաքանչիւր զօրագլխացն եկելոց առ նա պարգեւս եւ պսակս մատուցանէր, գեօղս եւ աւանս կնքէր եւ տայր. խնդրէր եւ զդիւան թուոյ զօրացն. քննեցին եւ գտին։ Տեղեկանայր եւ զայն եւս ըստ իւրաքանչիւր գնդից, զքաջացն եւ զկորովացն պատերազմողաց ըստ իւրաքանչիւր անուանց, եւ զայն եւս, թէ քանի՛ սպառազէնք են, եւ կամ քանի՛ այնոքիկ, որք վահանաւորք հետեւակաց են, եւ կամ քանի՛ նիզակաւորք, եւ կամ ո՛րչափ թիւք աղեղնաւորացն են, եւ կամ քանի՛ պարագլուխք իցեն զօրուն, եւ կամ քանի՛ սաղարք միայնամարտիկք ախոյեանք իցեն, եւ կամ քանի՛ ըմբշամարտիկք, եւ կամ թէ քանի՛ գունդք սաղարք իցեն, եւ քանի՛ սաղարք սուրհանդակաց իցեն։ Խնդրէ եւ տեղեկութիւն թէ քանի՛ դրօշք են, եւ կամ քանի՛ նշանք, եւ կամ ի քանի՛ առաջս զօրքն բաժանիցին, եւ կամ քանի՛ փողք գոչիցեն, եւ կամ քանի՛ թմբուկք դափիցեն։

Եւ իբրեւ ստուգեաց եւ տեղեկացաւ զամենայն՝ եգիտ բազմագոյն քան զամենեսեան զկապարճաւորս եւ զկորովիս աղեղնաւորացն Ելեմացւոց եւ Արաբացւոց, աջողակք յերկոցունց ձեռաց, որք ոչ վրիպէին ի մազոյ, որպէս եւ յայնժամ յԻսրայէլի էին արք զօրաւորք, գունդք տանն Եփրեմի եւ Բենիամինի։ Եւ զօրագլուխ կացուցանէ նոցա զայր մի Բուղայ անուն, ազգաւ թուրք. եւ հրաման պատուիրանի տայր յանդիման բազմութեանն, զի խրատու նորա լուիցեն, եւ հրամանի նորա անսայցեն։ Սա էր իշխան հրամանատար ամենայն տէրութեանն Տաճկաց, եւ ոչ ոք ամենեւին իշխէր ելանել արտաքոյ կամաց ձեռին նորա ի մեծամեծաց մինչեւ ի փոքունս. այլ եւ ինքն թագաւորն հրամանի նորա անսայր։ Որ զապիրատ եւ զլի հնարիւք սատանայական իմաստից, չարահնար խորհրդոց բուռն հարեալ՝ մեծամեծս փքայր փռնքտալով, եւ վիշապաձայն որոտալով ահ արկանել հեռաւորաց եւ մերձաւորաց։

Նոյնժամայն ելեալ մեկնեցաւ յերեսաց արքայի այրն այն Բուղայ, յորում որջացեալ բունեալ էր սատանայ զօրութեամբ իւրով։ Որոյ յօժարութիւն կամաց ախորժակաց իւրոց էր մարմին եւ արիւն անմեղ մարդկան, առ ի յագումն անհնարին գազանաբարոյ կատաղութեանն։

Առ սա ինձ թուի ասացեալն մարգարէին Ամբակումայ. «տեսէք, արհամարհոտք, եւ զարմացարուք եւ եղծարուք, զի գործ մի գործեմ ես յաւուրս ձեր, գործ որում ոչ հաւատայցէք, թէ ոք պատմեսցէ ձեզ։ Զի ահա ես զարթուցանեմ ի վերայ ձեր զազգ դառն եւ զերագ, որ գնայ ընդ լայնութիւն երկրի, ժառանգել զխորանս որ ոչ իւր են, ահեղ եւ երեւելի։ Եւ դատաստան իւր յանձնէ եղիցի, եւ առած յինքենէ ելցէ։ Եւ վազեսցեն առաւել քան զինծ երիվարք նոցա, եւ երագունք քան զգայլս Արաբացւոց։ Եւ դիմեսցեն երիվարք նոցա, դիմեսցեն որպէս զարծուիս ի վերայ կերոյ. կատարած ամբարշտաց հասցէ դարձելոց ընդդէմ նոցա. կուտեսցէ գերի իբրեւ զաւազ, եւ ինքն թագաւոր փափկասցի, եւ բռնաւորք խաղալիկ նորա, եւ ինք ընդ ամենայն ամուրս խաղալով խաղասցէե։

[Բ]

Յայնմ ժամանակի Բուհայ եկն եմուտ ի Խլաթ քաղաք, ճանապարհ արարեալ ընդ կողմն Ապահունեաց. եւ հատեալ զզօրսն յերկուս առաջս, եւ հրաման տուեալ ելանել յերկիրն Վասպուրական, ողողել գերել գերփել զաշխարհն, աւերել եւ բնաջինջ առնել եւ մաշել ի սուր սուսերի. զբազմամարդի գեօղս եւ աւանս՝ առնել անմարդիս, եւ զմնացեալսն վարել ի գերութիւն, զկանայս հանդերձ մանկտով. եւ զիշխանն Աշոտ տալ տանել կապանօք առ թագաւորն, զի տացէ վրէժս անցիցն անցելոց ի նմանէ եւ ապստամբութեամբ ի պետութենէն Տաճկաց։ Տուեալ լինէր այնուհետեւ զմասն ինչ զօրուն ի ձեռս զօրապետի ումեմն Ժիրաք կոչեցելոյ, եւ յղէ զնա ընդ կողմն Ռշտունեաց. եւ զայլ բազմութիւն զօրացն առեալ ընդ իւր՝ երթայ ընդ սահմանս Ապահունեաց, իբրեւ զորսորդս ինչ առիւծուց կամ այլոց ինչ նոյնպիսեաց, շուրջ ձգեալ զգառագիղն՝ ի մէջ փակել զկորովին եւ զքաջ արանցն զիշխանն Աշոտ, ընդ ակամբ հայելով, թէ գուցէ ճողոպրեալ ելանիցէ ի ձեռաց մերոց, կամ ի գիշերամարտս յանկարծ հասանիցէ ի վերայ մեր մեծամեծ ոճիրս գործիցէ։ Բայց քանզի ընդարձակ էր պահն Հողցայ՝ փութանակի եկն եհաս Ժիրաք ի գաւառն Ռշտունեաց եւ զզօրսն առխթեալ ի ձորն Առուանից, ի սահմանս Մոկաց. եւ անդ գտեալ զբնակիչսն Ռշտունեաց, թափառականս անկեալ յանողորմ եւ ի մարդախոշոշ շանցն գիշակերաց, յորոց վերայ սուր եդեալ կոտորէին, եւ լնուին արեամբ զերկիրն։ Եւ զկէսն գերի առեալ ածեն ընդ իւրեանս, եւ զշէնս եւ զաւանս եւ զագարակս հրձիգ արարեալ՝ անապատ կացուցանեն ի մարդոյ եւ յանասնոյ։ Այլ եւ զռամիկ Նորագեղջ աւանին Ռշտունեաց առեալ ածեն ի տեղի վաճառուն ոստանին Ռշտունեաց, արկեալ տոռունս ի պարանոցն հանեն ընդ սուր. եւ անտի գնացեալ ի ձորն Ածանայ ի խնդիր փախստէիցն եւ հասեալ ի յետոյ կողմանցն՝ ի սուր եւ ի գերութիւն զբազումս ի նոցանէ արկանեն։

Բայց երկու ոմանք ի սաղարաց սուրհանդակաց, եղբարք միմեանց, հասեալ ի կիրճս ձորոյն, վահան ի թիկունս եդեալ, նիզակ ի ձեռին ունելով, ի կապարճս աղեղանց ի դիմի հարեալ զօրացն, եւ օգնութիւն հասեալ նոցա յԱստուծոյ՝ ի պարտութիւն մատնեն զայլազգիսն, բազում վէրս ի վերայ եդեալ, եւ զբազմութիւն գերւոցն զերծանեն գնալ յամուրս երկրին։ Սոքա անուանք ճանաչին միոյն… սրով եւ կատարեցաւ… եղբայր յեղբորէ օգնեալ իբրեւ զքաղաք ամուր եւ հզօր, եւ ըստ Եսայեայ՝ թէ «ի բարբառոյ միոյ հազարք կորիցեն, եւ ի բարբառոյ հնգից բազումք փախիցենե։ Երէց մի Շապուհ անուն, եւ մի ոմն յռամկաց ձորոյն՝ լնուլ զթիւ գնդիցն, սոցա ի թիկունս հասեալ եւ հովիւ մի՝ պարսատկաւ քարինս ի վերայ արկանէին. իբրեւ բազումք առաքինացան մեծաւ ուժով եւ քաջ նահատակութեամբ ի հանդէս մարտին. որոց յիշատակ նոցա եղիցի բազմաց նպաստ յարութիւն քաջութեան եւ ի զօրութիւն անարեացն եւ ի յորդորումն քաջ նահատակացն։

Ըմբռնեալ լինէր յայնժամ մի ոմն ի Հայոց ազատանոյն տոհմից Վահեւունեաց, Ապուսահակ ոմն, եղբայր Սահակայ եպիսկոպոսի ոստանին Նախճուանու եւ Մարդպետականի. եւ էր ալեւոր ըստ մարմնոյ եւ հնացեալ արտաքին մարմինն, բայց ներքինն նորոգեալ եւ գեղեցկատեսիլ ըստ պատկերի արարչին. տեղեակ եւ հմուտ Աստուածաշունչ գրոց, եւ ընդել եւ ծանօթս. նստէր փորող պողոտային նրբափողոց ճանապարհին, որ հանէր ի վերին մայրաքաղաքն Սիոն, ի բանակետղն երկնաւոր զօրացն յարքայանիստ քրիստոսեան թագաւորութեան։ Զսա ածեալ լինէր առաջի զօրավարին Ժիրաքայ, որոյ տեսեալ զբարձրաբերձ վայելչութիւն հասակին եւ զպատշաճ գեղ երեսացն, զփաղփեալ գոյնն ի տեսիլ արուսեկի ի մէջ սպիտակափայլ ալեացն պատուաբերի՝ եւ հաճոյ թուեցաւ յաչս զօրավարին։ Եւ սկսաւ ի վերայ մղել զժախախոտ եւ զյիմարեցուցիչ մաղձախառն թոյնսն, զի թերեւս կարասցէ արկանել զերանելին ի ներքոյ պղտոր հրապուրեցուցիչս ժախուն մահածին հնազանդութեանն, եւ զփքինս կապարճիցն սպնգով ծածկեալ՝ զսատակչական զօրութիւնն թռուցանէր ընդդէմ սրբոյն, թէ գուցէ դրդուիցի ինչ ի միջոցէ ապաստանին վիմին հաստատնոյ, զի կարասցէ խոտորել ի գաղտնիս զոգի սրբոյն, զզրահեալն Հոգւովն սրբոյ վերեկութեամբ. եւ սուսեր ընդ մէջ ածեալ զբանն տերունական, զոր ասացն, թէ «յորժամ մատնիցեն զձեզ, մի՛ հոգայցէք թէ ո՛րպէս, կամ զի՛նչ խօսիցիք, զի ես տաց ձեզ բերան եւ իմաստութիւն, որում ոչ կարիցեն կալ հակառակ կամ տալ պատասխանի ամենայն հակառակորդքն ձերե։

Սկսաւ խօսել բռնաւորն բանիւք ողոքանօք, եւ պարգեւս եւ պատիւս մեծամեծս հրամայէ բերել առաջի, եւ խոստանայր շքեղ եւ երեւելի կացուցանել ի մէջ աշխարհակոյտ ամբոխից ի դրան արքունի, եւ ընդ առաջին իշխանացն լինել առաջի թագաւորին, եւ բարձակից լինել մեծամեծացն արքայի ի գլխաւոր բազմականի անդ, յորժամ ատեանն արքունական յարդարիցի։ «Միայն ի բաց լեր, ասէ, ի հաւատոցն Քրիստոսի, հնազանդեալ ընդ ձեռամբ մեծ թագաւորին, եւ ընկա՛լ օրէնս եւ հաւատս արժանի կենաց եւ գովութեան ի մեծ արքայէն եւ ի մեր իշխեցող հրամանակատար թագաւորին հնազանդութենէ։

Իսկ սուրբն վառեալ Հոգւովն սրբով՝ յիշէ զասացեալն ի Փրկչէն, թէ «մի երկնչիք յայնցանէ, որ սպանանեն զմարմինն, եւ զոգին ոչ կարեն սպանանելե, եւ զի մի՛ ճրագն եօթնաստեղն ընդ գրուանաւ զփայլումն լուսոյն ծածկիցէ, այլ ի վերայ դնիցի բարձրաբերձ աշտանակի առաքելական եկեղեցւոյ, որպէս զի տեսցեն եւ փառաւորեսցեն զՀայրն երկնաւոր։ Եւ բացեալ լինէր զբերան իւր բանիւն Աստուծոյ, եւ անդ գեղեցիկս եւ համառօտս անպաճոյճս կարգէր մի ըստ միոջէ ըստ վկայութիւն հաւատոցն որ ի Քրիստոս եւ որ ինչ ի նմանէ կան պահին պարգեւք կացելոյն ի ճշմարտութեան հաւատս, եւ տանջանք ուրացելոցն եւ յետս կացելոցն, եւ ընդ մեծ պարսաւանօք ներքադրեալ զբռնաւորն եւ զմոլար օրէնսդիրն իւրեանց զՄահումաթ։ Բայց քանզի մեր ոչ ոք յայնժամ հանդիպէր ի պատասխանատրութիւնս երանելոյն՝ եւ ոչ գրել արժանի համարեցաք։

Բայց իբրեւ ետես բռնաւորն զանդառնալի միտսն եւ զաներկբայութիւն հաւատոցն եւ զաներկիւղ եւ զյանդուգն պատասխանիսն եւ մեծ անարգութիւնն, զոր հասոյց ի վերայ նորա եւ նոցին օրէնսդրին՝ եւ բարկացեալ յոյժ հրաման ետ փութով զրաւ առնել կենաց նորա։

Իսկ սուրբն ելեալ հանդերձ դահճօքն ի տեղի ասպարիսի կատարմանն երկնաւոր նահատակութեանն՝ ի ծունր իջեալ կայր յաղօթս, զի կարասցէ անսայթաք հաւատով յաղթել հնարից բանսարկուին, որ ի ծածուկ եւ յայտնի պատերազմին, եւ ասէր «Արարիչ իրաւանց եւ արդարութեան…ե։ Եւ զձեռս յերկինս համբարձեալ, ունելով զպարանոցն առաջի դահճացն. եւ առեալ մի ոմն զսուրն՝ եհար զերանելին եւ եհատ զգլուխ նորա։ Եւ այսպէս կատարեցաւ երանելին Ապուսահակ։ Սա առաջին գտաւ պտուղ մարտիրոսական ի մեծ վտանգի նեղութեանն, որ եհաս ի վերայ բոլոր Հայաստանեայցս։ Պատմեաց զայս մեզ մեծ քահանայն Սամուէլ յաւանին Արտամետ. նորա լուեալ էր ի պարսկէ ումեմնէ, ի ձորոյն Շատուանոյ, որ էր ընդ դահիճսն, եւ ի սկզբան վկայութեան մինչ ի կատարումն սրբոյն՝ ի տեղւոջ անդ հանդիպեալ լինէր, եւ ի միտ առեալ էր զսաղմոսն, զոր ասացեալ էր երանելին։ Գիտեն զայս եւ բնակիչքն Ռշտունեաց գաւառին, զի դեռ եւս կենդանիք են բազումք ի նոցանէ։

Եւ եղեւ զկնի այսորիկ գնաց անտի Ժիրաք եւ եկն եմուտ ի Վանտոսպ, եւ ի յանձին հրձիգ արար զմեծ եկեղեցին յաւանին Արտամետոյ։

Բայց ինքն Բուհայ խաղացեալ զհետ իշխանին, եւ ընդ նմա Տաճիկք Հայաստանեայց, որ բնակեալ էին ի կողմանս կողմանս աշխարհիս՝ առաջնորդէին Բուհայի ի մուտ եւ ելս աշխարհիս։

Իսկ իշխանն Աշոտ, առ սակաւ սակաւ ամփոփեալ ընտանեօք իւրովք, եւ ընդ նմա ոմանք յազատաց իւրոց, Մուշեղ Վահեւունի, որ զտանուտրական պատիւն ունէր, եւ Վահրամ սեպուհ թիկնապահ իշխանին, եւ Վահրամ Տրունի եւ Հասան եւ այլք ի սեպուհ պաշտօնէից՝ եւ եկին մտին ի բերդն Դղեակ, յամրոցն Նկան, որ ի Թոռնավան գաւառի. եւ խնդրէին տեսանել, թէ ո՛րպէս կարասցեն գտանել զելս իրաց վտանգին ի վերայ հասանելոյ։

Իբրեւ իմացան զօրքն Տաճկաց, թէ եմուտ իշխանն յամրոցն՝ զհետ մտեալ բազմութեանն այնուհետեւ, եւ շուրջ փակեալ անդէն զամուրն զանել գառագիղն։ Եւ զբուն բանակն առնէին ի Ղոկորուատ աւանին, ունելով ընդ ինքեանս զբազմութիւն գերւոյն կուտեալ իբրեւ զհող։ Այլ եւ Վահան Ամատունեաց գաւառին փախստեայ եկեալ ի ձորն, որ մերձ յամրոցն, ուր տէրն իւրեանց կայր։

Ապա յետ փոքր ինչ աւուրց վառեալ զզօրսն ի պատերազմ ընդ բերդայինսն, առնուլ զամրոցն։ Եւ ինքն իսկ գլխովին զօրավարն Բուհայ, հեծեալ յերիվարն, պնդեալ զինքն զինու ի պատերազմ ընդդէմ իշխանին, եւ զկորովին աղեղնաւորացն Ելիմացւոցն եւ զընտիրս հեծելոց նոցա ընդ ինքեան վառեալ ի ճակատի։ Եւ զայլս ազգի ազգի զինուորք ունէին վաղերք եւ վակուրք, սուսերք եւ սուինք, տապարք եւ վիրգահանք, մեքենայք եւ ռմբաքարք, վահանք եւ նիզակք։ Այլ հուր եւ ծծումբ նաւթիւ բարձեալ ի գործ պատերազմին, եւ զլոյծ բնութիւնս յանօթս ապակեղէնս եդեալ, եւ մանր զծծումբն ընդ նմին խառնեալ, եդեալ ի պարսատիկ մեքենայից, եւ զհուրն առ ընթեր նմին, հնարաւորեալ արկանել զամրոցաւն։ Եւ որք մերձ առ պարսպօքն զճակատն վառէին եւ զմարտն գրգռէին՝ զգեստն ինքեանց յասուէից կազմեալ, զոր ի զօրութիւն թիկանց ուժոյ բազկաց ճնշեալ եւ մածուցեալ ընդ միմեանս՝ զնրբութիւն մազոյն թաղ կոչեցին, զոր ի ջուր եդեալ՝ ծծէ իբրեւ զսպունգ, զայն զինեալ ի վերայ անձանց՝ սաստկացուցանեն զպատերազմն, աներկիւղ մնալով ի հրոյն տոչորմանէ. եւ զերիվարսն եւ զհեծեալս նոցա զինեալ սպառազինօք, շռնջապահս ձիոցն եւ տաշտս գաւակացն եւ զանգապահս ի չորս կողմանս, ձգեալ եւ լանջացն զէն, եւ բարձրավիզ խրոխտանացն զրահս, եւ ոտնատորոփ փռնկալոյն մանեակս զանգակեալս, եւ մահիկս լուսնաձեւս ի մէջ ճակատուն կապեալ, եւ զնիւս երիվարացն երկաթապատ պնդեալ, այլ եւ աստի եւ անտի երիվարի փորոյն տախտակագործ գրգռեալ ըստ փորոյն չափու մածուցեալ ի ձեւ վահանի զգործ արուեստի զինուն ցուցանեն։ Եւ ինքեանք արկեալ զրահ զանձամբ, եւ սաղաւարտ ի գլուխ եդեալ, բազպանս ի ձեռն արկեալ, զանգապանս ի վերայ բարձիցն պնդեալ, օդ ոտիցն կօշկաձեւ արուեստաւորեալ, վահան ի թիկունս եդեալ, սուսեր ընդ մէջ ածեալ, նիզակ ի ձեռին ունելով, կապարճս եւ աղեղունս պատրաստականս զառաջեաւ ի նիւսն ունելով, եւ զարդս ոսկեզարդս եւ արծաթագործս եւ կամարս ընդ մէջ ածեալ, դրօշ եւ վերջաւորս փողփողեալս՝ սաւառնաձայն հնչմամբ զլեառնն դնդեցուցանէին, նշանս կանգնեալ եւ փողք եւ քնարք հնչէին եւ թմբուկքն դափէին, եւ արեւն ի վերայ հասեալ սպառազէն զարդուն՝ եւ մերկ սուսերացն փայլեալ՝ ճառագայթս արեգակնայինս յինքեանց ձգէին շուրջ զլերամբն. քաջքն խիզախէին, սաղարքն կանչէին, նահատակքն գոչէին, զռազմ ճակատուն կարգեցին պատրաստեցին. զայս ասաց Եսայի միով բանիւ. Ելեմացիք, ասէ, առեալ զկապարճս, հեծեալ յերիվարս. եւ գունդք ճակատելոցն ելին կացին մօտ առ քաջն մեր Աշոտ եւ ընտիր զօրավարն Հայոց առ մեծն իշխանաց։ Եւ յայնչափ եւ առաւել քան զսոյն կազմութեան սպառազէն պատրաստութեանն՝ սաստիկ տարակուսանօք եւ մեծ երկիւղիւ պակչէին յահէ հայկասիրտ իշխանին եւ յաղթող նահատակին մեր Աշոտոյ, եւ որք ընդ նմա էին գունդք ազատաց եւ նոցին զօրաց ըստ տոհմս ազգաց, ի բնիկ նախարարացն Վասպուրական տէրութեանս։

Իսկ իշխանն ելեալ կայր ի վերայ պարսպին, նազելով եւ սիգալով, իբրեւ զկորիւն առիւծու ճեմէր, անկասկածելի մնալով, առ ոչինչ համարելով զհէնն եկեալ հասեալ, փակեալ շուրջ զնովաւ. զի կարծէր եւս համախորհ եւ միագործ զնիզակակիցսն իւր, զզօրսն եւ զզօրագլուխս զգունդ ազատացն, որ մտեալ էին ընդ նմա յանձաւն Նկանի։ Բայց նոքա եւս քան զեւս սաստկացուցանէին զմարտն։

Յայնժամ ի խորհուրդ եմուտ իշխանն եւ տոհմակիցք իւր, Վահան եւ Մուշեղ Արծրունիք, եւ գունդքն ազատանոյն որ ընդ նմա, զի թերեւս կարասցեն հաճել զմիտս զօրավարին՝ ի բաց կալ ի խորհրդոցն զոր ինչ խորհեալ էր, եւ զմարտն ցածուցանել եւ զաղմուկն ամբոխեալ ի բաց վճարել, եւ զոր ինչ խնդրիցէ՝ առնիցէ ըստ կամաց նորա, կնքել եւ տալ նմա գեօղս եւ ագարակս, եւ տալ հարկս արքունիս եւ պատանդս խաղաղութեան։

Եւ մինչդեռ զայս օրինակ խոկային եւ խորհէին ի միասին՝ միանգամայն արգելականք բերդին անդէն իսկ եւ իսկ քակեալ ի միաբանութենէ ուխտին, որք էին անդ խորհրդականք ի յազատ տոհմէ՝ խորհուրդ չար ի մէջ առեալ եւ զբարեկամութիւն կեղծաւորեալ, որպէս յերէկն եւ յեռանդն՝ եւ յանձն առնուն երթալ առ զօրավարն, խնդրել խաղաղութիւն. եւ մեկնեալ յինքեանց զՎահրամ անուն՝ եւ տան տանել հրովարտակ առ զօրավարն, լի թունիւք սատանայական խորհրդոցն, ծածկեալ յաչս իշխանին գառնենի զգեստիւք ի հանդերձս ոչխարաց, եւ ներքոյքն զապականիչ գայլոցն բերելով զլրբութիւն, իբրեւ շունք համրացեալք, որ ոչ կարեն հաջել, որպէս ասէ Եսայի մարգարէ, ընդդէմ Տեառն փսխելով զկատաղութիւն մահածին թիւնիցն սատակչական զօրութիւնն, լինել տիրակորոյսք եւ աշխարհաւերք, բանսարկուք եւ քսսիչք, խռովասէրք մանաւանդ քան թէ խաղաղասէրք, որք քակէին գոլ նոցա ամենայն ուրեք ուր եւ դիպէին զմիաբանութիւն ուխտի խաղաղութեան եղբարց եւ ազգականաց եւ բարեկամաց։

Եւ ելեալ արտաքս հանգոյն մատնչին ի տնօրինականս Փրկչին, ունելով ընդ ինքեան զհրովարտակն գրեալ այսպէս.

«Ի յարքունուստ ընկալեալ քո զվերակացութիւն աշխարհիս Հայոց, եւ ըստ հրամանի ինքնակալ թագաւորին նուաճեալ ունիս ի հնազանդութիւն պետութեան ձեր զիշխանս եւ զտեարս, զկողմնակալս եւ զկուսակալս, զքաղաքապետս եւ զմարզպետս բոլոր Հայաստանեայցս, եւ զապստամբսն եւ զընդդիմակայսն ըստ արժանի ապիրատութեանն իւրեանց խրատել գանիւ եւ բանտիւ եւ պէսպէս տանջանօք, եւ ի բաց բառնալ յաշխարհէ զշփոթ եւ զխռովութիւն ի միջոյ խաղաղութեան, որպէս օրէն է խաղաղասէր թագաւորաց եւ թագաւորազանց, իբրեւ Աստուծոյ կամարարողաց եւ հաւատարիմ ծառայից տիրասիրաց։

Եւ արդ մեք, նահապետք ազատաց Վասպուրական իշխանիս՝ Մուշեղ ի ցեղէ Վահեւունեաց, Վահրամ յազգէ Տրունեաց, Վահրամ միւս, որ եւ թիկնապահ իշխանիս, եւ այլ գունդք ազատաց եւ զօրական պետութեանց, ի ձեռս մեր է հոգաբարձութիւն աշխարհիս, գրեցաք առ քեզ Բուխայ գլուխ զօրավարաց Տաճկաց եւ բարձակից մեծ թագաւորին. միայն թէ ընդարձակեսցես մեզ եւ տոհմի մերոյ, բնակաց երկրի մերոյ՝ մնալ յիւրաքանչիւր տունս բնակութեանց կալ խաղաղութեամբ՝ մեք տացուք զԱշոտ ի ձեռս քո առանց զինու եւ մարտից եւ ճակատուց կազմութեան, եւ մի ինչ յայնոսիկ աշխատ լինիցիս. այլ եւ ոչ զմեզ ապստամբս կարծիցես գոլ յինքնակալ թագաւորէն եւ ի քումմէ ճոխութենէդ, եթէ հաւաստեաւ քննիցես։ Բայց մի եւ այսմ անտեղեակ լինիցիս, զի Գուրգէն եղբայր իշխանիս եւ այլ տոհմն Արծրունեաց եւ բազմութիւն ազատաց եւ ազատորդեաց եւ նոցուն զօրաց քաջաց Վասպուրական տէրութեանս, ամենեքեան ընդ նմա անցեալ գնացին ի կողմն Ատրպատականի, եւ անդր գումարեալ են ամենայն զօրք եւ ռամիկք աշխարհիս, արք կորովիք եւ պատերազմողք, որք ոչ դառնան ի սրոյ. եւ եթէ յերկարիցի գործոյս այսորիկ հանդէս եւ մարտիցն հանգամանք ոչ փութանակի վարիցին՝ գուցէ օգնականութեամբ գիշերոյ եկեսցէ ի վերայ քո եւ մեծամեծ աւճիրս ի վերայ քո եւ զօրացդ արքունի հասուցանիցէ։ Զի այր քաջ է եւ պատերազմօղ, եւ միաբանք են որք ընդ նմա են զօրքն, եւ զանձինս ի մահ դնիցեն ի վերայ տանց եւ աշխարհաց եւ ազանց եւ տոհմից իւրեանց։ Եւ ամուրք յոյժ եւ անկասկածելիք ի ձեռս նոցա են, ամուրն Ջլմար եւ Սրինգ, եւ Ճախուկ բերդն. եւ թէ նոքա յերիս կամ ի չորս կամ եւս աւելիս բաժանեալ օգնական առնիցեն իւրեանց զամուրսն՝ մեծ աշխատութիւն քեզ հասուցանիցեն, եւ ամենայն խորհրդոց քոց խափանիչք գտանիցին, եւ զքեզ կորակնեալ ամօթալից ի պարտութիւն մատնիցին, որպէս զյառաջագոյն եկեալ հազարապետն արքունուստ, զի ոչ կարաց կալ ընդդէմ սոցա, եւ ոչ ճ այր առ ժ զօրացն Հայոցե։

Եւ իբրեւ ընթերցաւ մեծ զօրավարն զծածուկս ազատանոյն՝ ետ պատասխանի, զոր եւ գրով իսկ աւանդեաց. երգմամբ հաստատեալ ասէ, «զոր ինչ միանգամ կամք յօժարութեան ձերոյ ախորժեսցեն՝ եղիցի ձեզ ստուգապէս առանց երկբայութեան. միայն ոչ ելցէ ի ձեռաց իմոց Աշոտ հանդերձ ազգականօք իւրովքե։

Իմացեալ յայնժամ իշխանն զնենգութիւն նոցա եւ զխորամանկ կեղծաւորութիւնն, եւ զի ոչ ըստ հրամանի նորա յօրինէին զպէտս պատրաստութեան ամրոցին՝ ասէ ցնոսա. «արիք երթայք առ զօրավարն, տեսէք հաւաստի, եւ ի վերայ հասեալ գիտասցուք, թէ ի՞ւ իւիք կարասցուք հաճել զմիտս նորա ի խաղաղութիւնե։

Յայնժամ բացեալ լինէր պատրուակ կեղծաւորութեանն ի խլրդենի դիմացն։ Ետուն պատասխանի եւ ասեն, «յարուցեալ երթիցես դու ինքնին եւ քեզէն լուիցես ի նմանէ զոր ինչ ախորժիցէ, եւ բարձցի ի քէն ապստամբութիւնն, զորմէ կարծեն ապստամբ լինել ի թագաւորէնե։

Իբրեւ գիտաց իշխանն, եթէ վճարեալ է չարութիւնն յաչս նոցա, եւ այլ ընդ այլոյ խօսին, եւ ի գաղտնիս քրթմնջեն, եւ անտեղի եւ անընդունակ հրամանաց նորա լինէին՝ ետ պատասխանի եւ ասէ, «զի՞նչ է այդ, զոր դուք ի ծածուկ գործէք, եւ ընդէ՞ր խորհուրդք գաղտնիք ընդ միմեանս խորհիք. եթէ չար ինչ թուիցիմ յաչս ձեր, եւ ապիրատս գործեալ եմ առ ձեզ եւ խարդախութեամբ բնակեալ ընդ ձեզ՝ աւասիկ յանդիման երեսաց իմոց տուք պատասխանի, եւ ցուցէք յականէ յանուանէ մի ըստ միոջէ իւրաքանչիւր զվնասս զոր գործեալ եմ, դի՛ք ի լսելիս համագունդ զօրականացս, եւ մի պատկառէք խօսել զճշմարտութիւնն։ Ապա թէ իբրեւ զհայր գրգեալ եւ գգուեալ էի զձեզ, եւ ժողովեալ իբրեւ հաւ զձագ ընդ թեւովք ի պատճառս պահպանութեան, եւ դուք ամենայն ուրեք ամրացեալ ի զգուշութիւն իբրեւ յամուր քաղաքի ընդ ձեռամբ իմով յանհոգս լեալ լինել ձեզ. եւ դուք զայսքան հատուցումն հատուցանէք ինձ, չիմացեալ ձեր զոր ասաց Դաւիթ, «հատուցին չար փոխանակ բարւոյ, ատելութիւն փոխանակ սիրոյ իմոյե եւ նմին հատուցումն ի կարգի որ ասէ, «կացո ի վերայ նոցա մեղաւոր, սատանայ կացցէ ընդ աջմէ նորաե, եւ որ ինչ ի կարգ սաղմոսիդ է։ Չիցէ՞ լուեալ ձեր զոր ասաց Սողոմոն, թէ «որ հատուցանէ չար փոխանակ բարւոյ՝ չար ի տանէ նորա մի պակասեսցէե։ Ո՞չ ածէք զմտաւ եւ ոչ զմի ինչ ի բարեացն, զոր ձեր յինէն գտեալ. զի ըստ իւրաքանչիւր հասակաց՝ զմի մի ոք ի ձէնջ գթալիր սիրով մեծարէի այնչափ, զի եւ զմեծութիւն ընչից, որ ի գանձս իմ՝ ամի ամի յաւար տալով՝ զուարթամիտ սրտիւ ինձ համարէի զյափշտակութիւն տան իմոյ որ ի ձէնջ եւ առ ձեզ, զոր ոչ եւ զմի ոք յիշխանաց ոմանց առաջնոց լուեալ ուրուք, եթէ իցէ այսպիսի ինչ արարեալ. եւ ես ամայացեալ ոչ ինչ փոյթ առնէի, միայն ձեզ զլիանալն սիրելով առ այսոքիւք. եւ զորդիս ձեր եւ զմանկունս տեսանելով ի գութ խանդաղատանաց ի գիրկս իմ ընդունէի ընծայիւք մեծաւ գգուանաց, իբրեւ զառ ի յինէն ծնեալս։ Եւ արդ այսոքի՞կ են փոխարէնք, զի ետուք յօժարութիւն նենգագործ խորհրդով՝ լինել յարգելանի, եւ առնել դիւր որսալ ի խնդրողաց անձին իմոյ եւ իմոց զաւակաց, համօրէն ընտանիւք արկանել ի բերան վիշապի, եւ լինել պատճառք սրոյ եւ գերութեան ամենայն աշխարհիե։

Այլ նոքա քանզի հաստատուն մտօք ունէին զմիաբանութիւն դաւաճան խորհրդոյն որ առ բռնաւորն Տաճկաց՝ ետուն պատասխանի եւ ասեն, «ոչ կարեմք զդէմ ունել անհնարին ուժոյ բռնութեանն արքունի, ոչ ամուրքն պատրաստական առ ի յամրութիւն, որպէս թուէր մեզ. եւ ոչ համբարք ի սմա բաւական, թողումք այլ ումեք ասել՝ այլ եւ ոչ պահապանաց ոմանց ռամկաց որ պահիցեն զամուրքս։ Եւ վասն այսր ամենայնի հարկ է քեզ երթալ, զի եւ կարծիք ապստամբութեանդ բարձցի, եւ տառապելոցդ որ եկեալ յեցեալ են ընդունայն գաղթականութեամբ՝ եղիցի արձակուրդ ի տեղիս իւրաքանչիւր, եւ աշխարհ զրաւ առցէ յասպատակէ թշնամեաց, որ եկեալ հասեալ է յաւեր եւ յեղծումն։ Եւ եթէ քոյին կամաւ երթիցես՝ թերեւս օգուտ բազմաց եւ անձին քում եղիցի. գուցէ ակամայ երթալովն, եւ նեղիչն աշխատելով ի պահելն՝ յաճախեսցէ ի վնաս եւ ի քէն, եւ օճան բարւոյ յայնմ հետէ ոչ եւս ումեք հասցէ գտանելե։

Եւ զայս լուեալ գիտաց զառ ի նոցանէ հաստատուն նենգագործութիւնն, եւ զաչս առ Աստուած համբարձեալ եկաց յաղօթս, ճաշակեալ սակաւ ինչ հաց եւ գինի գոհացաւ, եւ առ ընտանիս իւր դարձեալ թախանձագին՝ յարուցեալ էջ ի յամրոցացն, եւ եկեալ եկաց առաջի ոսոխ վիրագին, եւ տուեալ ողջոյն ըստ սովորութեան նոցա։ Եւ եհարց եթէ դո՞ւ իցես Աշոտ. ասէ, այո ես եմ. երկրորդեալ եւ երրորդեալ եւ զսոյն լուաւ. ապա բանս մեղադրականս բազումս յաճախեաց եդ առաջի նորա. եւ լուեալ ի նմանէ պատասխանիս դիպողագոյնս եւ իմաստունս՝ հրամայեաց նստել։

Յայնժամ Սմբատ Բագրատունի, զոր վերագոյնն յիշեցաք, Մոկաց իշխեցող, քանզի յոյժ սիրեցեալ եղեւ ի զօրավարէն, եւ առաւել քան զամենայն մեծամեծս ընդունէր պարգեւս եւ պատիւս՝ անհանդուրժելի լեալ անցիցն անցելոց, եւ մեծաւ տրտմութեամբ հաչէր եւ հառաչէր յոգի իւր. եւ ելեալ արտաքոյ բանակին յորդառատ հեղոյր արտասուս ի վերայ բեկման իշխանին եւ այլոց նախարարացն. բայց ոչինչ ձեռնհաս լինէր օգնել նոցա վասն դառն հրամանի ամբարիշտ թագաւորին. այրէր եւ խորովէր ի սիրտ իւր ի ծածուկ ընդ աւեր աշխարհին եւ ընդ անողորմ չարչարանս գերելոցն ի թշնամեացն։ Յայնժամ համարձակեալ եմուտ յատեան բռնաւորին եւ եկաց առաջի զօրավարին աներկիւղ համարձակութեամբ առանց պատկառանաց, եւ ասէ, «որովհետեւ գտի շնորհս առաջի քո, եւ արարեր մեծարանս երեսաց իմոց, եւ առաւել քան զամենայն իշխանս Հայաստանեայց եւ մեծամեծս արքունի զիս նախամեծար եւ մեծարգի ցուցեր, եւ լուան ամենեքեան զառնելն քո ընդ իս՝ մի՛ ընդունայն եւ դատարկ լիցի սիրելութիւն քո առ իս, զի եւ որք յոյժ ատեցողքն են մեր եւ թշնամիքն՝ տեսցեն եւ յամօթ լիցին, եւ բարեկամքն եւ սիրելիքն յոյժ ուրախ եղիցինե։

Իսկ զօրավարն խոստացաւ երդմամբ տալ նմա զի՛նչ եւ խնդրիցէ, մինչեւ հաւասար իւրոյ տէրութեանն բարձակից եւ պատուակից կացուսցէ։

Իսկ նա անփոյթ արարեալ երկրաւոր մեծութեանս, զի անցաւոր է՝ անսպառ եւ անվախճան եւ անծերանալի եւ անծախ եւ առանց ըմբռնելի ի գողոց խնդրեաց պարգեւաց առիթ լինել. «տո՛ւր ինձ, ասէ. ի գերելոց այտի՝ որչափ եւ կամք քո հրամայեսցենե։ Անդէն փութով եւ անյապաղ երագութեամբ հրաման ետ, զի որ ոք եւ հաճոյ թուիցի Սմբատայ՝ մի ոք իշխեսցէ արգել լինել։ Եւ ետ նմա սուրհանդակս եւ մեկնակազէնս եւ սակրաւորս եւ կափաւորս, եւ զի ըստ կամաց նորա հանցէ ի բանակէ անտի զգերիս Վասպուրականի։ Եւ առեալ զնոսա անցուցանէ յիւրաքանչիւր սահմանս բնակութեան, ինքնին զհետ նոցա ելանելով, որպէս Կիւրոս արքայ Պարսից զհետ դարձելոցն ի գերութենէն Բաբիլոնի. ած եհան զժողովուրդն յերկիր իւր։ Եւ կատարեցաւ ի վերայ Սմբատայ ասացեալն յԵսայեայ մարգարէէ, թէ «առաքեսցէ նոցա այր մի, որ փրկեսցէ զնոսա եւ դատաստանաւ փրկեսցէ զնոսաե, եւ դարձեալ՝ թէ «զգերութիւն ժողովրդեան իւրոյ դարձուսցէ, ոչ կաշառօք եւ ոչ պատարագօք, ասէ Տէրե։Եւ արձակեաց զնա ի տուն իւր մեծաւ ուրախութեամբ եւ անտրտում խնդութեամբ, ժամ տուեալ նմա դառնալ առ նա ի ձմերոց նորա ի քաղաքն Դուին։

[Գ]

Ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ, մինչ կային ի կապանսն իշխանն եւ նախարարքն իւրաքանչիւր ընտանեօք՝ կազմեալ գունդ զինուորաց եւ ընտիրս այրուձիոց, վառեալ զինու բազում պատրաստութեամբ, եւ զիշխանն Աշոտ եւ զորդի նորա Գրիգոր եւ զՎահան Արծրունի եւ զորդի նորա Գագիկ, որ եւ Ապումրուան կոչէր, եւ զՄուշեղ եղբայր Վահանայ եւ զտիկինն Հրանուշ եւ զայլս յազատատանէ կապեալ եւ բարձեալ ի վերայ ուղտուց՝ վտարեաց ի Սամառայ, եւ եդեալ ի ներքոյ արգոբայ տաղաւարաց եւ յղեաց ընդ կողմն Պարսից, ճանապարհ արարեալ ընդ Ատրպատական, կասկածելով թէ գուցէ Գուրգէն եւ կամ մի ոք ի տոհմէն Արծրունեաց եւ նոցին ազատաց ի կորովացն Վասպուրական հեծելոցն հասանիցէ ի վերայ եւ թափիցէ զնա ի զօրացն եւ հանցէ ի ձեռաց իմոց։

Եւ եղեւ իբրեւ եհաս իշխանն յարքունիսն՝ ետ կապել զոտս նոցա կրկին շղթայիւք եւ դնել ի բանտի. եւ հրամայեաց զինուց վառելոց զինուորաց պահել զնա՝ մինչ ինքն նստցի յատենի եւ մուծցէ զնոսա ի դատաստան հարցափորձի եւ քննութեան վարուցն, զոր կուտեալ եդեալ էին ի վերայ իշխանին։

Եւ իւր հազարապետին գրեալ եւ ծանուցեալ էր արքայի, զոր ինչ գործեաց ցայն վայր ժամանակի։

[Դ]

Նահատակք ոմանք կային յայնժամ ելեալ յարգելանէն ընդ կալանաւորսն, եւ դեռ զիւրաքանչիւր սուսեր ածեալ ունէին ընդ մէջ իւր եւ վահան ի վերայ թիկանց եդեալ. ամբարձին զաչս իւրեանց եւ տեսին, զի զկանայս եւ զմանկունս իւրեանց տեսին ընդ աշխարհական գերիսն։ Եւ առ չժուժեալ այնպիսի վտանգաւոր նեղութեանն, արիաբար հասեալ ի կիրճս ձորոյն եւ մերկացեալ զսուսերն՝ յարձակեցան ի վերայ երիվարացն. եւ Տէր մատնեաց զնոսա ի ձեռս նոցա, յորոց վերայ սուր եդեալ զբազումս սպանին եւ զեւս բազումս վիրաւորեցին եւ զյոլովագոյնսն ի գերելոցն հանդերձ ընտանիւք իւրեանց զերծին ի նոցանէ եւ անցուցին ընդ պահակ ձորոյն յամրական կողմանս լերին։ Իսկ զօրքն Տաճկաց գումարեալ ի վերայ նոցա, շուրջ փակեալ, ձերբակալ արարեալ ածին առ զօրավարն եւ պատմեցին նմա՝ զոր ինչ գործեցին զիրս քաջութեանն։ Զոր առեալ զարսն ստիպեաց ի բաց կալ յերկրպագութենէն Քրիստոսի, եւ պատուի եւ պարգեւաց արժանի լինել ի նմանէ, եւ մի չարաչար տանջանօք մեռանել։ Նոցա գեղեցիկ խորհուրդ ի մէջ առեալ՝ ընտրեցին զմահ քաջութեան, քան զկեանս խղճիւ։ Խօսեցաւ ընդ նոսա բանիւք ողոքանօք, եւ ոչ լուան նմա. ետ բերել պարգեւս, եւ այնպէս ոչ առին յանձն. խօեցաւ ընդ նոսա խստութեամբ, սակայն եւ յայնմանէ ոչ երկեան. տանջեաց զնոսա գանիւ, եւ նոքա եւս առաւել պնդեցան ի հաւատսն եւ ի յոյս բարեաց եւ ի սէրն Քրիստոսի։ Այնուհետեւ հրաման ետ սրով բառնալ զգլուխս նոցա. եւ նոքա յոյժ ուրախ եղեն, զի վասն անուանն Տեառն արժանի եղեն մեռանել. եւ ընկալան զվճիռ մարտիրոսական եւ կատարեցան վկայութեամբ ի փառս սուրբ Երրորդութեանն, որոց անուանք ճանաչին, միոյն Գէորգ յԱկեցի տոհմէ, եւ միւսոյն Խոսրով ի Գաբաելեան տոհմէ։

Բայց երիցս երանելի ոմն երիտասարդ հասակաւ, ինքն տաճիկ եւ ազգաւ պարսիկ՝ ելեալ զհետ սիրոյն Քրիստոսի հաւատոցն եկն յարեցաւ ի Պատրիկն Անձեւացի, եւ խնդրէր առնուլ զտէրունական կնիքն, զի կատարեալ լիցի ի գործս պատուիրանաց Տեառն, եւ յապաղեալ խափան լինէր նմա յօժարութիւն ցանկութեան բարեպաշտութեանն. եւ էր մտեալ սա ընդ արգելականսն ի բերդն, եւ ի ժամուն յայնմիկ մինչ առաւ ամրոցն եւ զըմբռնեալսն ստիպէին, զի որք ի բաց կացցեն ի Քրիստոսէ՝ եւ մի մեռցին, եւ բազումք դրդուեցան եւ ելին զկնի սատանայի, եւ կէսք ընկալան զճգնութիւն մահու՝ դիմեալ գայր եւ սա ընդ աջաթեւ կողմն վկայելոցն, ընդդէմ սրոյն մատուցանել զինքն պատարագ կենդանի Որդւոյն Աստուծոյ։

Իսկ Վահրամ տեսանէր զնա մերձ առ սպանդանոցն. այն ինչ սուր ի վերայ բերեալ դահճին՝ ձայնէ բարձր եւ ասէ, «դու, մսլիմանակ, ընդէ՞ր մեռանիս զուր եւ տարապարտուցե. եւ նորա ճիչ բարձեալ ասէ, քրիստոնեայ եմ. եւ նա եւս պնդէր եւ ասէր, «մի՛ մեռանիր, մսլիմանակ եսե. եւ նա առաւել յորդորագոյն հնչէր եւ արտօսր ի վեր բերեալ հեղոյր, ասէ, «Քրիստոնեայ եմ, եւ մեռանիմ վասն Քրիստոսի, եւ մկրտիմ ի Հայր եւ ի յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ, ոչ ջրով, այլ իմով արեամբ։ Ո՞չ ապաքէն դու իսկ տեսանէիր, զի մտանէի եւ ելանէի ի սուրբ եկեղեցին ընդ ամենայն հաւատացեալսն, եւ դու ջանաս մոլորեցուցանել զիս ի հաւատէն Քրիստոսի։ Ես իսկ լուայ յորժամ կարդային զԱւետարանն, թէ ասաց Քրիստոս, «որ «խոստովանեսցի զիս առաջի մարդկան՝ խոստովանեցայց եւ ես «զնա առաջի Հօր իմոյ որ յերկինս էե. արդ ի բաց գնա, այր դու, ես մեռանիմ վասն Քրիստոսիե։ Եւ վազէր ընդ բանակն, կանչէր, հնչէր, շարժէր զձեռնն եւ ասէր, «ես Քրիստոնեայ եմ, Քրիստոնեայ եմե, մինչեւ զայրանալ դահճացն, եւ խուռն ի վերայ դիմեալ ի մեծ հրապարակին՝ հարին սրով զերանելին եւ ի բաց առին զգլուխ նորա, եւ անցեալ պատմեցին զօրավարին։ Եւ ահա լոյս սաստիկ իջեալ յերկնից եւ ցոլացեալ ի վերայ սուրբ մարմնոյն, եւ շուրջ փակեալ զտեղեաւն, թէ ուրեք յարենէ նորա ցայտեալ կայր։ Եւ տեսին առ հասարակ ամենայն բազմութիւն կարաւանին։

Առ սա ինձ թուեցաւ ասացեալն ի մարգարէէն, «մի ասիցէ այլազգին, որ եկեալ յեցեալ իցէ ի Տէր՝ եթէ մերժելով մերժէ զիս Տէր ի ժողովրդենէ իւրմէե. եւ զկնի ինչ փոքու ասէ, «զայլազգիսն որ եկեալ յեցեալ իցեն ի Տէր՝ սիրել զանուն նորա, լինել նմա ի ծառայս եւ յաղախնայս, եւ ամենեքեան որ պահիցեն զշաբաթս իմ եւ ոչ պղծիցեն, եւ պահիցեն զպատուիրանս իմ եւ կացցեն յուխտին իմում՝ տարայց զնոսա ի լեառն սրբութեան իմոյ եւ ուրախ արարից զնոսա ի տան աղօթից իմոց. ողջակէզք նոցա եւ պատարագք նոցա ընդունելի լիցին ի վերայ սեղանոյ իմոյ, զի տուն իմ տուն աղօթից կոչեսցին ամենայն հեթանոսաց, ասաց Տէր ամենակալե։ Եւ դարձեալ նոյնպէս Փրկիչն ասաց, «են ոչխարք իմ, որ ոչ են յայսմ գաւթէ, եւ զայն եւս պարտ է ինձ ածել այսր, եւ ձայնի իմում լուիցեն եւ եղիցին մի հօտ եւ մի հովիւ. եւ ես տամ նոցա զկեանսն յաւիտենիցե։

Եւ կատարեցաւ սուրբ վկայն փառաւորապէս ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգին սուրբ, որոյ անունն գրեալ է ի դպրութեան կենաց։ Իսկ առ մեզ ծանուցեալ զոր ինքն ասաց, թէ Քրիստոնեայ եմ, ըստ այնմ թէ «ծառայի իմոյ կոչեսցի անուն նոր, որ օրհնեսցի վերայ երկրիե՝ գրեցաւ յիշատակարանս սրբոյն։

Զկնի այսորիկ մեկնեալ Բուխայ յինքենէ արս զօրաւորս յամենայն ազգաց եւ յամենայն մեծամեծաց եւ յամենայն աշխարհակալաց, եւ ի Պարսից եւ յԵլիմացւոց եւ ի Բաբելացւոց եւ յԱրաբացւոց, որ էին ընդ նմա եկեալ ի գործ պատերազմաց ըստ հրամանի թագաւորին եւ մեծ զօրավարին, արս աւելի քան ժեռ-աց եւ եհան զնոսա զհետ Գուրգինայ, զի ուր եւ իցէ՝ ածցեն զնա առ նա, թէ՛ պատիր խաբեութեամբ եւ խորամանկ կեղծաւորութեամբ եւ խարդախութեամբ, կամ պատերազմաւ եւ մեծամեծ զօրութեամբ, ամենայն պատրաստութեամբ, արքունի կարողութեամբ, որպէս զիարդ եւ կարասցեն՝ առ նա հասուցանեն։

Իսկ նա անցեալ ի գաւառն Որսիրանից, եւ ընդ նմա բազմութիւն ազատաց եւ մեծամեծացն Արծրունեաց նախարարութեանց եւ ամենայն զօրաց նոցա, եւ բանակեալ կային ի լերինն որ ի վերայ գեղջն Թուայ, ի հովիտս նորա, որ կոչի Արեան լիճ. զի անդ է լիճ մի մեծ մօտ ի տեղին, որ էր տեղի ասպարիսի ճակատամարտ զօրու նահատակութեան քաջացն մերոց իշխանացն Վասպուրականի, եւ անդ լինէին ժողովեալ ամենայն բազմութիւն աշխարհակոյտ ամբոխից գաղթականաց գաւառացն կողմանցն Աղբակոյ, Զարէհվանի եւ Ակէոյ եւ ի լեռնակողմանցն Աղզոյ եւ Ոտնն Առնոյ, մի կողմն ի Ջողայ լեռնէն եւ անդր։ Եւ էին անհուն բազմութիւնն մածեալ շուրջ զլերամբն իբրեւ զմարախ եւ իբրեւ զաւազ ծովու առանց թուոյ. իբրեւ ի մեծ եւ յանկասկածելի ամուր ապաւինեալ լինէին ի քաջ զօրավարն Գուրգէն եւ որք ընդ նմա զօրք Հայոց. եւ առաքեալ էր զմայր իւր զբամբիշն Վասպուրականի առ զօրավարն Բուխայ, զի յայնմհետէ կալցի խաղաղութիւն ինքն եւ աշխարհ իւր, եւ տացէ ի ձեռս նորա զիշխանութիւնն Վասպուրականի փոխանակ եղբօր իւրոյ, եւ կացցէ ինքն եւ իւրքն ամենեքեան ի հնազանդութեան արքունի, ի հարկս եւ ի հասս չափոյ սակի արքունական աւանդութեանց։

Իսկ իբրեւ եմուտ տիկինն ի բանակն եւ եկաց առաջի զօրավարին՝ խօսեցաւ ընդ նմա ըստ պատշաճի իրացն յոր պէտս չոգան։ Ետ պատասխանի նմա զօրավարն ի խաղաղութիւն, եւ ասէ, «նիստ դու աստ, մինչեւ արձակեցից զքեզ եւ արարից զկամս հայցուածոց քոց վասն որոյ եկեալ եսե։ Եւ հրամայեաց պահել զնա յընդարձակի, եւ կարգեաց նմա ռոճիկս օր ըստ օրէ ըստ արժանի մեծ տիկնոջն Հռիփսիմեայ։ Եւ զօրքն, որ ելեալ էին զհետ Գուրգինայ՝ եկին հասին ի սահմանս երկրին, ուր կայր Գուրգէն զօրօքն իւրովք, եւ բնակեցան յեզր գետոյն Զաւ կոչեցեալ։ Եւ զօրագլուխք զօրացն էին այսոքիկ, Մուքադմ, Յուսփ ի Թփղիս քաղաքէ, Յուսփ որդի Ռահմայ եւ Ապուհեշմ Ելոյ տէր եւ ընդ նոսա զօրք Համդոյի Պարսից ամիրայի։ Յղեն առ Գուրգէն դեսպանս, զի եկեսցէ առ նոսա առանց պատկառանաց եւ երկիւղի եւ առանց միոյ իւիք կասկածանաց, միայն զի պատահեսցեն միմեանց սիրով խաղաղութեան, եւ պարգեւօք պատուեալ ի նոցանէ ըստ հրամանի զօրավարին՝ եւ տիրեսցէ փոխանակ եղբօր իւրոյ բոլոր աշխարհի իւրոյ։ Իսկ նորա յղեալ առ նոսա դեսպան զԱբդլայ ոմն, որ ծանօթ էր զօրավարին, տեսանել թէ իցէ՞ հաւատարիմ զոր ինչ խօսին ի ձեռն դեսպանաց, թէ պատիր խաբէութեամբ ջանան կորուսանեն զնա։ Իսկ նոցա ոչ յայտնեալ զխորհուրդ չարութեանն՝ դարձուցանեն զնա անդրէն, զի մի յերկբայս եղիցի գալ առ նոսա. եւ երկից եւ երից եւ բազում անգամ զնոյն հաստատեցին երդմամբ, զի անվեհեր համարձակութեամբ եկեսցէ առ նոսա. եւ ինքեանք զզօրսն ամենայն մեկնեցին երթալ ի վերայ գնդին Հայոց, եւ ասեն. «ահա մեկնեցաք ի մէնջ զզօրսն, եւ սակաւք են առ մեզ, եւ դու նոյնպէս սակաւուք եկ, կամ թէ եւս աւելի արամբք, եւ տեսցուք զմիմեանսե։ Յայնժամ ետ զզօրսն ի ձեռն Մուշեղի Ապուպելճի եղբօր Գուրգինայ, եւ ինքն ել գնաց զհետ եկելոց կոչնականացն. եւ յարգելուլ զնա մեծամեծաց նախարարացն՝ չանսաց բնաւ ումեք, եւ ամենեքեան միաբան յարտասուս եղեալ լային. եւ մինչչեւ հասեալ առ զօրագլուխսն, այլ ի բացեայ երթայր հեռագոյն ի նոցանէ իբրեւ յերկու մղոնս՝ նոցա ի մտի եդեալ էր, զի թէ գայցէ զհետ կոչնականացն՝ կալցուք զնա եւ զօրքն նորա լքանիցին, եւ դիւրաւ յաղթեսցուք նոցա։

Եւ եղեւ իբրեւ երրորդ ժամ լինէր աւուրն, որ էր միաշաբաթի՝ եւ ահա ելանէին գունդք հեծելոցն ընդ կողմն անապատին Սմբատայ կոչեցեալ բերդին, զի էր աւերեալ առ նախնեօքն ի զօրացն Պարսից։ Եւ դրօշք փողփողեալ ըստ միոյ միոյ գնդի, եւ լցեալ էր լեառնն բազմութեամբ զօրացն, եւ կարաւան գաղթականին տեսանէր զփայլիւն զինուցն եւ զշողալ սուսերացն, եւ այսր եւ անդր խուճապական լեալ հալածեալս, իբրեւ զոչխարս ի գայլոց։ Եւ զօրուն ազդ լինէր վասն իրացն, լսէին եւ նոքա, զի ձայն զօրու է եւ սաստիկք յոյժ։ Եւ հնչեաց երկիրն, եւ զաղաղակ բարձին ամենայն բազմութիւնն, իբրեւ այն թէ ի հիմանց լեառնն տապալիցի։ Եւ էր ահեղ որոտումն եւ արհաւիրք եւ թնդիւնք. եւ ի սաստիկ փայլմանէ զինուցն եւ սուսերացն շողալոյ, եւ ի փայլիւնն սպառազէն երիվարացն վառելոցն՝ զկարծիս բերէր զհրոյ վառեալ լերինն, կամ թէ յամպոց ինչ ճայթիւն արձակելոյ եւ ի վայր հրաձգութիւնն արկանէ ի կարկտաբեր եւ յանձրեւաբեր ժամանակի, այնպէս թուէր ի խխնջել երիվավարացն եւ յերադ ի վերայ դիմելոցն։

Եւ զօրքն Հայոց կային դեռ յանհոգս, եւ պաշտօն աւուրն ի գլուխ ելեալ, ընթերցան քահանայքն զսուրբ Աւետարանն ի տեղիս տեղիս ի բանակին, եւ կատարեալ զաղօթսն եւ գոհացեալ՝ ետուն զփառս Աստուծոյ եւ հատուցին զամէնն եւ նստան ուտել հաց. բայց միայն տէր Ապումկդէմ եւ որք ընդ նմա պահէին զպահպանութիւն գիշերոյն եւ դիտէին զդիտաւորութիւն զօրացն, եւ դեռ եւս հեծեալ կայր ի նիւս երիվարին, փութացան ի բանակն. եւ հրաման ետ զինել վառել ի զէն եւ ի զարդ եւ ի սուր, եւ զընտիրս երիվարացն յիւրեանց զէնսն պատրաստել։ Եւ ինքն շտապէր տագնապէր փութացուցանէր ռազմ բոլորել, կարգել կազմել զճակատն, պատրաստել ի պատերազմ, եւ նժոյգաձիգն իւր մատոյց նմա զընտիր երիվարն։ Եւ հեծեալ փութացաւ պնդեցաւ զհետ Գուրգինի, եւ մօտ եղեալ մերկեաց զսուսերն եւ զսաղաւարտն եւ զզրահսն, զոր արկեալ էր զանձամբ, եւ աղաղակեալ զկնի նորա՝ զի թերեւս ի լուր ձայնին եւ ի փայլումն զինուցն եւ ի շողալ սուսերին եւ ի խխնջիւն քաջ երիվարին եւ ի վազս երագութեանն ուժոյ ազդ լինիցի, եւ դարձցի ի ձայն նոցա եւ ծանիցէ, եւ դարձցի ի կորստական ճանապարհէն, յոր դիմեալ երթայր՝ անկանել ի ժանիս արիւնարբու գազանացն։ Եւ եղեւ զի ամբարձ զաչս իւր եւ ետես, զի պնդեալ գայր հեծեալն զկնի նորա, եւ ծանեաւ թէ գուժկան ոք է, զի սուսեր մերկ ի ձեռին ունի, եւ միայն առանձին գայ զհետ մեր, եւ դարձոյց զերեսանակ երիվարին ընդդէմ նորա, եւ հասեալ ընդդէմ միմեանց՝ դարձան հասին ի բանակն իւրեանց։ Եւ զօրացն քաջալերեալ ընթացան յիւրաքանչիւր զէնսն, եւ հեծեալ յընտիրս երիվարացն՝ կացին ի հանդիպոջ եւ հանդիսացան գումարեցան ի մի վայր եւ պնդեցան կարգեցան մածեան հոլովեցան յինքեանս, եւ եղեն իբրեւ զմի այր կամ թէ իբրեւ զվէմ մի բլրաձեւ, արձանացան կարծրացան պնդութեամբ՝ անմատոյց լինել ի նոսա զօրութիւն երկաթի. եւ իբրեւ զպարիսպ անդամանդեայ՝ այնպէս եդին զանձինս ի վերայ բազմութեան գաղթականին աշխարհակոյտ ամբոխիցն, իբրեւ զքաջ հովիւ ի վերայ խաշանց մեռանել յանձն առին։ Եւ մինչ նոքա դեռ չեւ հասեալ էին մերձ առ գունդն Հայոց՝ փութացաւ զօրավարն Գուրգէն յղեաց դեսպանս առ Ապուհեշմ եւ որ ընդ նմա զօրագլուխքն՝ աղաչել ի խաղաղութիւն, մինչեւ եկեսցէ նմա պատասխանի ի բուն զօրավարէն, եւ ոչ լուան աղաչելութեան նորա. խոստացաւ տալ նոցա գանձս, գեօղս եւ ագարակս, գրել կնքել եւ կացուցանել նոցա վկայս, սակայն եւ յայնմ ոչ ետուն հրաման զօրուն մի ելանել ի պատերազմ։

Յայնժամ իբրեւ գիտաց զօրավարն Հայոց եւ ոչ միով իւիք կարաց հաճել զմիտս նոցա, այլ միաբան ետուն հրաման ելանել ի պատերազմ՝ եւ հրաման ետ Գուրգէն իւրում գնդին պատրաստել ի պատերազմ, կազմել ռազմ եւ տալ ճակատ ընդդէմ այլազգեացն, եւ ինքն ամբարձ զձեռս իւր յերկինս, յորդառատ արտասուօք եկաց յաղօթս, ասելով զերեսուն եւ չորրորդ սաղմոսն եւ զութսուն երկու, եւ ահա այլազգիքն հասին ի դիմի գրգռել զմարտն եւ զօրագլուխք փութացան զհետ զօրուն։ Եւ գունդն Հայոց խաղացին ընդդէմ նոցա, վիմաձեւ անքակ ի միմեանց ըստ տոհմս ազգաց, ի տանէն Արծրունեաց՝ Գուրգէն եւ Վասակ եւ Պելճ եւ Մուշեղ եւ Սահակ եւ Ապումկդէմ եւ Աշոտ. եւ Գնունիք՝ Վահան եւ Շապուհ եւ Ապուսէթ եւ Պատրիկ եւ Ապուսելմ եւ Վարդան. եւ Գազրիկքն Ապուսելմ եւ Վասակ եւ Վահան. եւ Ամատունիքն՝ Մուշեղ եւ Ասիթ եւ Սահակ. եւ Վարաժնունիք՝ եւ Մլեահ եւ Ռստոմ եւ Վարազշապուհ. եւ Ընտրունիքն՝ Գէորգ եւ Յիսէ եւ Սահկաւն, եւ Ակէացիք եւ Վասակ, եւ Վահեւունիք՝ Քաբարակն եւ Խրախատ, եւ Անձեւացիքն՝ Պատրիկն եւ Գէորգ, Դաւիթ եւ Հասան եւ Դաւիթ գունդսաղար, կարգեցին յօրինեցին զռազմն։ Եւ ինքն զօրավարն Գուրգէն եկաց ի ձախու կողման ճակատուն՝ ի թիկունս լինել գնդին հետեւակազօր մարտակցացն, եւ զաջ թեւն տուեալ լինէր ի ձեռն Ապդլմկդէմայ։ Եւ այլքն մի ըստ միոջէ կացին ի կարգի ճակատուն, եւ աղօթականք արկանէին առաջի Տեառն զպաղատանսն, եւ պաշտօնեայքն բարձրացուցանէին զօրհնութիւնսն, եւ քահանայքն բարձեալ ի վեր զԱւետարանն սուրբ եւ նշանակ իւրեանց կանգնեալ զնշան Խաչին, եւ պաշտօնեայքն կատարէին զտէրունական կանոնն, եւ երաժշտականքն երգս առեալ զյաղթութեանն Փարաւոնի՝ գոչէին «Տէր խորտակէ զպատերազմունս, Տէր է անուն նորաե։ Եւ այլք զցաւղածին օրհնութիւն հնոցին երգէին, ի վերուստ կոչել զօրավիգն զհրեշտակ Աստուծոյ, եւ ռամիկքն ամբոխին ոմանք ի կողմանէ մխեցին զձեռս ի գործ պատերազմին քարամբք։

Եւ դիմեցին խուռն յանդուգն յարձակմամբ եւ բախեցին զգունդն եւ պատառեցին զռազմն եւ դարձուցին զայլազգիսն. եւ գոչէին վիշապաձայն եւ բեկանէին առիւծաբար եւ հարկանէին վարազաբար, եւ մատնեցին ի սատակումն եւ ի պարտութիւն, եւ իւրաքանչիւր այր զախոյեան իւր յերկիր հարեալ՝ եւ ինքն զկնի միւսոյն ճեպէր։ Եւ ի սաստիկ բախմանէ խուռն նիզակացն եւ ի զինուց փայլելոյ եւ շողալոյ սուսերացն եւ սրնգելոյ աղեղանցն լարելոյ՝ հրաձգութիւն իմն արտաքս ելանէր իբրեւ յամպոյ ճայթմանէ, եւ լեառնն իբրեւ ի հրոյ վառեալ երեւէր։ Եւ յերկարեցան գործ պատերազմին մինչ ի տասներորդ ժամ աւուրն, եւ հարին ի հարուածս մեծամեծս զայլազգիսն. եւ եղեւ թիւ սպանելոցն ռպ, թող զբազում վիրաւորսն զկողոպուտն եւ զձերբակալսն։ Ձեռնամուխ եղեն ի գործ պատերազմին եւ քահանայքն, որ կային ի բազմութեան գաղթականին, զի հոգեւոր էր պատերազմն եւ ոչ մարմնաւոր, եւ ի վերայ սուրբ եկեղեցեաց եւ ժողովրդեան Աստուծոյ պատերազմէին։ Հարին հալածեցին եւ ի փախուստ դարձուցին զզօրսն. եւ կէսքն զհետ մտեալ փախստէիցն, մինչ թանձրացաւ մութ գիշերին՝ հանին ի սահմանացն Հայոց, էր որ ի կողմն Ելոյ եւ էր որ ի կողմն Ատրպատականի եւ Պարսից։ Բայց Աշխէ ոմն, որ եկեալ էր ընդ զօրսն արքունի ի Գարդայ Պարսիցն՝ ոչ եմուտ ընդ նոսա ձեռնամուխ լինել ընդ նոսա ի գործ պատերազմին, այլ կայր ի բացեայ իբրեւ հազարօք երկուք, եւ իբրեւ հարան զօրքն՝ մտրակ ի կուշտ արարեալ երիվարացն՝ նախ նոքա փախեան։ Եւ դարձան առնել դիակապուտ։

Բայց ոչ միայն քաջքն Հայոց նահատակեցան ի մեծ պատերազմին այլ եւ անմարմին զօրք երկնաւորք մարտակից եղեն գնդին Հայոց. զի մինչ խռնեցաւ պատերազմն եւ դէմ առ դէմ ճակատէին՝ յանկարծակի այր մի ի նմանութիւն լուսոյ եկն եկաց ի մէջ ռազմի ճակատուն, արկեալ զիւրեւ պատմուճան լուսակիզն փայլեալ իբրեւ զարուսեակ, եւ յաջոյ ձեռինն ունէր սուսէր, եւ ի ձախոյն՝ բուրուառ լի խնկով, եւ ինքն կայր հեծեալ ի վերայ սպիտակ ձիոյ, եւ ցանէր զծուխն ընդդէմ թշնամեացն, եւ օդ քաղցր, որ արկանէր զծուխն զերեսօք նոցա. եւ ի սաստկանալ ծխոյն զօրանային գունդքն Հայոց, եւ ի նուազելն փոքր մի ոգի առնուին ի թշնամեացն։

[Ե]

Եմուտ այնուհետեւ տարակուսական խորհուրդ ի մէջ զօրագլխացն վասն հարուածոց զօրացն ի գնդէն Հայոց. գրել եւ ծանուցանել բուն զօրավարին ոչ իշխէին, ծածկել եւ թաքուցանել ոչ մարթէին, լռութեամբ եւ պատճառանօք ոչ կարէին հաճել զմիտս զօրավարին, յայտնի եւ յանդիման կացուցանել զթիւ սպանելոցն ոչ առնուին յանձն, թէ ջ այր միայն հզօր ձեռամբ յաղթեցին ժեռ-ացն, զի ստուգեալ քննեցին՝ միոյ առն երկուս յինքեանց հարեալ ընկեցեալ էր, թող զվիրաւորսն եւ զկողոպուտ եւ զձերբակալսն, հարկ եղեւ ակամայ կարգել դնել առաջի զդէմս անցիցն ըստ իւրաքանչիւր պատահմանց։ Եւ առ վտանգի երկիւղի զօրավարին՝ ածին ի մէջ զիրս տեսլեանն, որ երեւեցաւ յերկնից հրեշտակ Աստուծոյ. որով փոքր մի ցածուցին զլեռնացեալ ալիսն, եւ զկոհակսն մրրկալիցս դադարեցուցին եւ զգազանութիւն բռնաւորին յընտանութիւն ածին։ Եւ հրաման տուեալ ընդ ամենայն երկիրն՝ զի այր իւրաքանչիւր դարձցի յերկիր իւր եւ կալցի զիւր ժառանգութիւն, եւ բնակեսցէ խաղաղութեամբ եւ կացցէ ըստ կամաց իւրոց, եւ մի հալածեսցի ոք ի բնակութենէ իւրմէ յօտար երկիր պանդխտութեամբ բնակել։ Զայս հրաման պատուիրանի տային յօժնդակութիւնն պատիր խաբէութեանն իւրեանց, որով որսացանն իսկ եւ վրիպեցուցին։

Ապա այնուհետեւ դարձեալ յղեաց զՀամդոյ զՊարսից ամիրայ, եւ ի զօրաց արքունի զՀէթմ ազգաւ թուրք, եւ ընդ նոսա հեծեալս ժռ-աց, կազմեալ սպառազէն պատրաստեալ բարձրագոյն քան զառաջինն, եւ թուղթ մի գրեալ եւ կնքեալ լի խորամանկութեամբ եւ կեղծաւոր խարդախութեամբ ըստ հնարագիտութեան որդւոցն Իսմայէլի. եւ մուտ եղեալ ի տեղին, ուր բանակն Հայոց նստէր՝ ետուն տանել զթուղթն, լի թիւնիւք սատանայական իմացմանց, իբրեւ զկապարճս լի նետիւք դեղեալ ի գաղտնիս ի գրկաց թռուցանել ի նպատակն։

Իսկ իբրեւ ընթերցաւ զնամակն, գրեալ երդմունս ի ծանականս կանանցն իւրեանց եւ ի մոլար օրէնսդիրն, յանձն առեալ տալ նմա զիշխանութիւնն բնիկ տէրութեանն իւրեանց… իւրեանց Մահումաթ ել գնաց զկնի փառաց իշխանասիրութեանն ցանկութեան յորմէ վրիպեացն։

Եւ եղեւ ի մերձենալն նորա ի բանակն՝ եհան ընդ առաջ նորա գունդք գունդք զօրաց. եւ ի մտանելն առաջի զօրավարին՝ ոչինչ փոյթ արարեալ զվնասուցն եւ զհարուածոց զօրացն, իբրեւ զապստամբէ ինչ ամբաստանել. բայց եւ նշանակս եւ դրօշս փողփողել առաջի, եւ դնել թագ իշխանական ի գլուխ եւ զգեստս արքունականս զանձամբ. եւ սուսեր ընդ մէջ ածեալ, եւ հեծուցեալ ի մեծազարդ ջորւոջ, եւ նժոյգս առաջի եւ զկնի ի զարդ եւ ի զէն սպառազինեալ, եւ ձայնք փողոց եւ դոփիւնք թմբկաց եւ այլ երաժշտական գործոց հնչեցուցանէին շուրջանակի. եւ բազմութիւն զինուորաց վառելոց աստի եւ անտի, եւ վարոցաւորք եւ սակրաւորք այսր անդր քշել զամբոխն գռոթեալ. եւ քարոզն աղաղակէր, թէ «առաւ իշխանութիւնն Վասպուրականի աշխարհին ի ձեռս Գուրգէնի, փոխանակ եղբօր իւրոյ Աշոտոյ տիրել ընդ նոսաե։

Եւ եղեւ զկնի երից աւուրց անցանելոյ ետուն թուղթ մի տանել առ Գուրգէն, գրեալ Բուխայի լի դառնութեամբ, կնքեալ մատանեաւ արքայի, իբրեւ այն թէ ի դիմաց արքային եւ յարքունուստ եկեալ. եւ էր պատճէն թղթոյն զոր կեղծաւորեալ ետուն ցնա՝ այս ինչ.

«Բուխայ գլուխ զօրավարաց ընդհանուր թագաւորութեան Տաճկաց, Ջափր իշխեցող ծովու եւ ցամաքի, հաւասար եւ օրէնսդրին մերոյ Մահումաթի, եւ հաւատարիմ միջնորդ Աստուծոյ եւ մարդկան, եւ թագաւոր ընդհանուր ազգաց հարաւային աթոռակալութեան, յորոց ձեռս հաստատեալ կայ մահ եւ կեանք։ Յղեցի զքեզ ելանել ի վերայ երկրիդ Հայոց ամենայն կենդանեաց, եւ ետուն ի ձեռս քո զզօրս իմ հանդերձ զօրագլխովք մեծամեծօք իմովք, յամենայն ազգաց որ ընդ ձեռամբ իմով նուաճեալ են թագաւորազունք՝ զի զԱշոտ եւ զեղբարսն իւր փութով առ մեզ հասուսցես։ Դու աւադիկ ելեր մտար յերկիր Հայոց, ելեր ի կողմն թշնամեաց իմոց եւ ապստամբացդ զքեզ միաբանեցեր, զի յապաղեցեր հրամանաց իմոց։ Արդ ի հասանել նամակիդ՝ փութով զԳուրգէն եւ զազգատոհմդ իւր հանդերձ ազատօքդ Վասպուրականի կապեալս առ մեզ հասուսցես։ Ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քոե։

Եւ իբրեւ ետուն զթուղթն կարծեցեալ իբրեւ յերեսաց արքայի՝ «ընթերցիր զայդ, ասէ, մի՛ ինչ ընդ մեղադրութեամբ արկաներ զիս, եւ կարծել նենգութեամբ գնալ առ քեզ եւ դրժել ինչ քեզ եւ ստել երդմանց մերոց. տես քեզէն եւ ծանի՛ր, զի ոչ գոյ վնաս իմ յիրիդ յայդմիկ կամ կարողութիւն արձակել զքեզե։

Յայնժամ ետուն զոտս նորա ի կապանս երկաթիս, եւ ընդ նմա զտէր Գրիգոր Արծրունի, որ եւ վկայեաց առաջի թագաւորին զբարիոք դաւանութիւն ի Քրիստոս. եւ եդեալ ի վերայ ուղտուց խաղացուցին ի Սամառայ, տարան ետուն ի բանտ արքունի, ուր կայր Աշոտ իշխան եւ այլ նախարարք ի տանէն Արծրունեաց։

Նոյնժամայն իբրեւ ետես տիկինն, եթէ վարեցան որդիք նորա ի գերութիւն՝ գնաց եւ ինքն զհետ նոցա, զհերս խզեալ եւ զօձիս պատառեալ, կոծելով եւ աշխարելով, որպէս ասաց Ամովս մարգարէ, «գերծիր եւ կտրեա ի վերայ փափուկ որդւոց քոց, լայնեա զխզումն քո իբրեւ զարծուոյ, զի գերեցան ի քէնե։

Յայնժամ սկսան ամենայն նախարարքն Հայոց ցրուել մեկնել ի միմեանց. եւ գնացին կալան զամրական տեղիս ով ոք եւ փութացաւ մտանել յամուրս ի բերդսն որ ի Վասպուրականի. եւ զօրքն ցրուեցան քայքայեցան ընդ ամենայն երեսս երկրին։ Եւ այս եղեւ, զի լցցի որ ասէ, «զարթի՛ր սուր ի վերայ հովուի եւ ի վերայ առն ընկերի նորա. հարից զհովիւն եւ ցրուեսցին ոչխարքնե. եւ դարձեալ վերագոյնն ասէ, զոր ասաց Տէր ի բերանոյ մարգարէին։

Յայնժամ իբրեւ գիտաց զօրավարն, եթէ յաջողեցաւ նմա ամենայն ինչ ըստ կամաց իւրոց եւ ըստ հրամանի ամբարիշտ թագաւորին, ի գլուխ ելին խորհուրդ չարութեան նոցա, զոր ինչ խորհեցան ի վերայ աշխարհիս Վասպուրական իշխանութեանս, եւ եբարձ զամենայն արս զօրութեանց, եւ ոչ ոք էր այնուհետեւ որ կարէր կալ ի կայի իւրում ունել զդէմ նորա՝ սկսան այնուհետեւ աներկիւղ համարձակութեամբ սփռել տարածանել ի վերայ երեսաց երկրիս ամենայն ազգքն Տաճկաց, որ ելեալ էին զհետ նորա ընտանեօք իւրեանց, եւ ձեռնամուխ եղեն բաժանել զերկիրն յինքեանս. եւ արկանէին վիճակս եւ լարս ձգէին ի վերայ սահմանաց եւ բնակէին յամուրս աշխարհիս աներկիւղս. զի յորմէ սակաւ մի կասկածս ունէր՝ անտի եւս աներկիւղ հաստատեցան։ Եւ էր նեղութիւն մեծ ընդ ամենայն երկիրս, որպիսի ոչ եղեւ ի սկզբանէ աշխարհի, եւ մի այլ լիցի. եւ յաւեր դարձան գեօղք եւ ագարակք եւ աւանք, ի բաց մերկացեալ զզարդ եւ զբարեձեւութիւն, եւ ընդ ազգականութեամբ փակեալ զանազան բոյսք եւ տունկք, որ ի վերայ երեսաց երկրի. որպէս մարգարէն Յովէլ ողբայ ի վերայ եկեալ հասեալ թշուառութեանն, ասէ, «իբրեւ զդրախտ փափկութեան երկիրն առաջի, եւ զկնի նորա դաշտ ապականութեան, եւ իբրեւ հուր ընդ եղէգն ընթացեալ՝ այնպէս հասեալ ի վերայ մեր իբրեւ զմարախ, իբրեւ զջորեակ եւ իբրեւ զթրթուր խառնիճա՛ւն հանդերձ, հասեալ ի վերայ ծառոց մրգաբերաց, կամ դիւրածախելի բոյսս խոտոյ, այնպէս վատնեցին ծախեցին զզօրութիւն մարդկային ազգի ստացուածովք իւրեանց. որպէս կայ եւ այս ի գիրս տեսութեանն Յովելեայ մարգարէի։

Եւ հրաման ետ այնուհետեւ, զի զբազմութիւն գերելոցն վաճառակուր արասցեն յազգս ազգս ում եւ հաճոյ թուիցի. եւ ինքն ել գնաց երթալ մտանել ի քաղաքն Դուին, ձմերոց ինքեան պատրաստեալ զնա, մինչ ի ժամ գարնանայինս, ունելով ընդ իւր կապեալս բազումս. եւ աւերեալ էր զերկիրս մեր ի մտանել եւ յելանելն իւրում։

[Զ]

Սաստիկ եւ վտանգաւորք եւ լի դառնութեամբ են որ ինչ ի ճառի աստ են յիշատակարանք, սակս յանձնառութեան մեծ նախարարացն եւ իշխանացն մերոց. լի արտասուօք է բանս եւ ոչ եմ բաւական պատմել զանցս անցիցն կորստականութեանն նոցա մոլորութեանն, վրիպել յուղիղ եւ յամբիծ առաքելաքարոզ դաւանութեան հաւատոց կաթողիկէ եկեղեցւոյ ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ. եւ ոչ են կամք իմ փութալ պատմել ընդ գրով փակել զկործանումն տերանց իշխանաց մերոց, եւ որ ինչ կրեցին թշուառութիւն զոգւոց առաւել քան եթէ մարմնոց. բայց ակամայ եւ ի հարկէ գրեցից կարգեցից ի փոքր եւ ի դուզնաքեայ բանից, բովանդակեցից համառօտ սուղ եւ սակաւ բանիւ անցանել ընդ պատմութիւն իրիս այսմիկ, զի ոչ իսկ է կարողութիւն լռութեամբ ծածկել թաքուցանել անյայտ առնել զանհուն եւ զանբաւ վիշտս աղէտս եկեալ հասեալ մեզ։ Եւ արդ ասացից փոքր ի շատէ զյայտնի գործեցեալսն, զի եւ որ ինչ ընդ սոքօք եւ յետ սոցա ի գլուխ ելին հանգամանք իրաց՝ եւ այնմ առանց երկբայութեան հաւատասցես, իբրեւ ճշմարիտ եւ անսուտ պատմողի։

Իբրեւ օր մի լինէր պարապոյ, մինչ կային ի բանտի իշխանն եւ որք ընդ նմա ազգատոհմիւք եւ այլովք օտարազգօք՝ եւ ահա հնչեցին փողք ուժգին գոչմամբ ազդ առնել քաղաքին՝ եթէ ել նստաւ թագաւորն յատենի եւ պատուիրակքն զքարոզն բարձրացուցանէին, զի ամենայն մեծամեծք քաղաքին եւ գլխաւորք եւ իշխանք յարքունի նախարարութենէն անդր գումարեսցին, զի զկապեալսն յառաջ մատուսցեն ի հանդէս հարցափորձի քննութեան։ Եւ ամենայն մեծամեծքն հանդերձ խառնաղանճ ամբոխիւն գռոթ տուեալ, ոչ միայն ըստ հրամանի թագաւորին ելանել զհետ աղաղակի փողոյն եւ արքունի կոչնականացն՝ այլ փութացան տեսանել, թէ ո՛վ ոք եւ ո՛րպիսիք են սոքա, որոց անուանք քաջութեան իւրեանց հռչակ հարկանէր ընդ ծագս տիեզերաց, մինչեւ հարկեցաւ թագաւորն յամենայն ուժոյ կարողութեան իւրոյ զօրս գումարել յամենայն ազգաց, որ ընդ ձեռամբ իւրոյ տէրութեանն էին հնազանդեալ թագաւորք եւ թագաւորազունք, եւ մեծաւ աշխատութեամբ եւ ի բազում ժամանակաց փոյթ յանձին կալեալ անդուլ զցայգ եւ զցերեկ ի մեծ տարակուսանս ըմբռնեալ կայր վարանեալ, եւ ոչ քաղցր թուէր նմա քուն գիշերոյն, եւ փափկութիւն տունջեան յոչինչ համարեալ լինէր, մինչ հազիւ թէ ուրեք կարաց նշկահել զսոսա ի պատրանս խաբէութեան եւ ի նենգութիւն կեղծաւոր խարդախութեան զօրականաց իւրոյ տէրութեանն։ Եւ ընթանային ամենեքեան յաճիւռ՝ տեսանել զնոսա եւ ի վերայ հասանել, թէ զիա՛րդ ի գլուխ ելանիցէ ատեանն։

Եւ ելեալ թագաւորն նստաւ յատենի ի բարձրաբերձ բեմի միոջ, ի մէջ աշխարհակոյտ ամբոխի անհուն բազմութեանն, եւ հրամայեաց ածել առաջի զկապեալսն, հարցանել եւ լսել ի նոցանէ։ Եւ կայր զյօնսն պռզտեալ, կոկոզաբանէր լի յոխորտանօք, խրոխտայր եւ փռնքտայր, եռացուցանէր ի վեր մղէր զդառնութիւն ժահահոտ մաղձոյն չարաթոյն վատախառնութեանն, սրտմտեալ անժուժկալ ի բարկութեանն ջերմագոյն արեանն մրրկալից շարժմանն, եւ սկսաւ թափել զմահածին թոյնս իւր ի վերայ կապելոցն, իբրեւ զթոյնս իժի, առանց վեր ի վերայ դնելոյ սփռել տարածանել ի կորուստ եւ յապականութիւն բազմաց։

Եւ իբրեւ կացին նոքա առաջի թագաւորին՝ եհարց հեգնական բանիւք եպերելով լի ամբարհաւաճութեամբ, եւ խորամանկ խարդախութեամբ քողարկեալ զբանսն՝ եւ ասէ, «ո՞վ ոք էք դուք եւ յորմէ՞ աշխարհէ, եւ զի՞նչ անուն է ձեր. թերեւս արդեօք դո՞ւք էք ապստամբեալքն յինէն։

Պատասխանի ետուն եւ ասեն, «ընդէ՞ր, ով աստուածասէր թագաւոր, իբրեւ ընդ համհարզս եւ ընդ ստամբակս, իբրեւ ընդ աննշանս կամ ընդ անընդել վայրագս խօսիս ընդ մեզ, եւ նախ քան ընդ պատժական տանջանաւոր խոշտանգանօք արկանելն զմեզ՝ բանիւք քո իբրեւ քարամբք հարեալ զմեզ՝ շտապ տագնապի ի վերայ արկանես թափել զոգիս մեր։ Այլ զմեզ գիտես ո՛վ ոք եմք եւ ուստի՛ եւ յումմէ՛, եւ թէ զի՛նչ անուն է մեր՝ կարի քաջայայտ է քեզ, եւ մեք ոչ եմք ապստամբք ի քումմէ ինքնակալ թագաւորութենէդ. այլ բազմացան չարիք մեր, զի մեղաք առաջի տեառն Աստուծոյ մերոյ եւ յետս հարաք զիրաւունս պատուիրանաց նորա, եւ մատնեաց զմեզ Աստուած ի ձեռս քո. արդ ահաւասիկ հասեալ կամք առաջի քո, ինքնակալ թագաւոր իշխեցող կենաց եւ մահու. որպէս Տէր հրամայեսցէ՝ եղիցիե։

Խօսել սկսաւ թագաւորն եւ ասէ, ի բազում ժամանակաց լեալ թագաւոր նախնեաց մերոց եւ մինչ առ մեզ հասեալ, եւ բազում ազգք եւ թագաւորք են զոր նուաճեալ ունիմք ընդ ձեռամբ մերոյ տէրութեանս. եւ ոչ առ մի ոք այդչափ խնամ եւ հոգաբարձութիւն առնէաք, որչափ ընդ ձեզ եւ ընդ աշխարհ ձեր. դուք աւադիկ զընդդէմսն ինձ խոկայիք միշտ, եւ անընդունակք լինէիք՝ որ ի մէնջ առաքեցեալքն հազարապետք եւ վերակացուք աշխարհիս մերոյ եւ խնամատարք արքունի հոգաբարձութեան գային առ ձեզ. զօրս գումարէիք, այրուձի կազմէիք, մարտս եւ պատերազմունս գրգռէիք, ճակատ դնէիք եւ զզօրս մեր ի սատակումն սրոյ մատնէիք եւ զազգատոհմ մեր ընդ մեծ նեղութեամբ պաշարէիք եւ աշխարհի աւերիչք գտանէիք եւ հարկացն եդելոց խափանիչք լինէիք։ Եւ մեք ահա անփոյթ այդմ ամենայնի արարաք, զի յայտնի լիցի սէրն եւ գութ խնամոյն, զոր ասեմք ունել ընդ ձեզ։ Բայց քանզի արդ տեսանեմք զձեզ անձնեայս եւ գեղեցիկս, եւ գեղ երեսաց ձերոց պատշաճագոյնս եւ վայելուչս, եւ որդիք թագաւորացն այսր աշխարհի լեալ էք դուք, եւ արժանի էք արգահատելոյ, եւ արք զօրութեան էք դուք, եւ ի դիմաց ձերոց երեւի, զի զօրութիւն բազում գոյ ի ձեզ, զի այդչափ վնասս գործեալ է ձեր առ իս, եւ ահա հասեալ կայք յատենի առաջի իմ անտրտում եւ անտխուր երեսօք, որպէս զանմեղս եւ զբարեգործակս, եւ լի ամենայն կամարարութեամբ մեր, անխիղճ համարձակութեամբ՝ եւ իմ խնայեալ ի ձեզ ոչ արարից զրաւ կենաց ձերոց ըստ արժանի ապիրատ գործոց եւ վնասուցն, զոր յանցեայքն առ իս դուք. առանց ի տանջանս եւ ի չարչարանս լի դառն հարուածոց մտանելոյ հաւանեալ մեզ եւ օրէնսդրին մերոյ Մահումաթայ՝ ընկալջիք հաւատս եւ օրէնս աստուածատուրս հեռի ի ստութենէ եւ լի որ ինչ ընդդէմ ստութեան է, եւ ի բաց լերուք ի սնոտի եւ ի մոլար պաշտամանէ ձերմէ, որ վասն Քրիստոսի էք կաշկանդեալ ի մեծ յամառութեանդ։ Եւ մեր անտես արարեալ զգործս վնասուց ձերոց, զոր մեղայք մեզ, եւ լիցին անձինք ձեր ի գիւտս, եւ կեցջիք եւ տիրեցէք աշխարհի եւ տանց ձերոց, դուք եւ որդիք ձեր, եւ մի ի ձեռն տանջանաւոր մահու ելանիցէք ի բնակութենէ ձերմէ եւ բնակիցէք ի դժոխս։

Ետ պատասխանի սուրբ հայրապետն Յօհաննէս հանդերձ մեծ նախարարօքն Հայոց եւ ասեն. «ի քո իսկ ինքնակալ թագաւորութեանդ եւ ի յօրէնս առաջնորդին ձերոյ գրեալ է՝ ոչ գոլ ճշմարիտ վկայութիւն միոյ ուրուք եւ հաւատարիմ, եւ յոյժ հաւաստի եւ ընդունակ գոլ զառ ի բազմաց վկայութիւն ի վերայ մեծի եւ կամ փոքու ինչ իրաց կամ ի վերայ կենաց եւ մահու. եւ խոտեալ ի բաց ընկենուք զմիոյ անընկեր եւ անվերոյ իրաց հանդէս, որպէս եւ է իսկ կոչեցեալ մարգարէն ձեր Մահումաթ, զի ոչ գոնեայ մի ոք գոյ, որ զճշմարտութիւնն վկայէ ուսուցանելով նորա, թող թէ զբազումս։ Եւ արդ ճժա են մարգարէք, որ զվկայութիւն աստուածութեանն Քրիստոսի ստուգաբանեն ճշմարտութեամբ յանցնիւր ժամանակս, իբրեւ ի միոջէ բերանոյ, թող զԱւետարանն եւ զառաքեալս նորա։ Եւ մեր ընկալեալ եւ հաւատացեալ ճշմարտութեանն՝ եւ ոչ կարեմք փոխանակել զճշմարտութիւն ընդ սնոտի, առասպելաբան եւ կարկատուն, ստայօդ եւ պաճուճազարդ մոլոր ուսմանդ ձերոյ։ Որով օրինակաւ կամք քո հրամայեն՝ եկեսցէ ի վերայ մեր պատիժ պատուհասի. պատրաստ եմք ի կապանս, ի բանտս, ի գանս, ի հուր, ի սուր, ի ջուր, ի տանջանս հարուածոց եւ յամենայն հնարս չարչարանացե։ Զայս եւս առաւել քան զսոյնս եւ բազմապատիկ կարգեցին եդին բանս գեղեցկայարմարս ի Քրիստոս հաւատոցն։ Բայց քանզի ոչ ոք յայնժամ ընդ գրով զայնոսիկ ներքադրեաց, որպէս օրէն է թագաւորաց՝ եւ ոչ մեք երկրորդել պատկան վարկաք։

Յայնժամ թագաւորն լի եղեւ սրտմտութեամբ, եւ զգոյն երեսաց իւրոց բոցագոյն դարձուցեալ, խրոխտացեալ եւ մրմռեալ իբրեւ զգազան արիւնարբու՝ հրաման ետ հանել արտաքս յերեսաց ատենին, յղեաց պատգամս եւ ասէ, «ոչ են օրէնք թագաւորութեանս մերոյ ի պայքար բանից զոք արկանել, եւ յերկարել ի բանս, որչափ արարաք ընդ ձեզ, զոր ինչ այլ արասցուք. եւ արդ քանզի խօսեցայ ընդ ձեզ բանիւք ողոքանաց՝ եւ դուք թերեւս յայդ գայթակղեալ խաբեցայք եւ պնդեալ կայք յամառեալ։ Եւ արդ խնայեալ իմ ի ձեզ, եւ դուք առանց յապաղանաց եւ զիս աշխատ առնելոյ ի բաց լերուք յերկրպագութենէն Քրիստոսի, եւ եղիցին անձինք ձեր ի գիւտս եւ կեցջիք. եւ իմ թողեալ ձեզ զչարիս ապստամբութեանն ձեր, վայելեսջիք ընդ իս եւ տիրեցէք աշխարհին ձերե։

Այլ նոքա թէպէտ առ փոքր մի ոչ կամեցան դառնալ յերկրպագութենէն Աստուածորդւոյն, զի տնկեալ էր ի սիրտս նոցա հաւատ սուրբ առաքելոցն, բայց վասն զի ոչ ունէր արմատս՝ վաղվաղակի չորացաւ ի տապոյ բանսարկուին, զի ի փռնգալոյ նորա կայծակունք հատանին եւ ընդ ռնգունս նորա ելանէ ծուխ հնոցի կայծականց, որպէս գրեալ է ի Յովբ։ Եւ վասն իւրեանց թուլամորթութեանն եւ անհաստատ եւ յողդողդ մտաց սիրեցին զփառս մարդկան առաւել քան զփառս Աստուծոյ. զի «ժողովուրդս այս շրթամբք պաշտեն զիս, եւ սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յինէնե. եւ կողմնեալք ի սիրոյ աստուածութեանն՝ անկաւ ի վերայ նոցա զարհուրումն մահու, մանաւանդ ոչ կամելով ելանել ի սնոտի կենացս դիւրափոփոխ աշխարհիս՝ ասեն. «յանձն առնումք զհրամանս արքունականսե, ի մտի եդեալ զի այն ինչ, իբրեւ թէ ի վերին երեսս հաճիցեն զմիտս թագաւորին, եւ ի ներքին խորհուրդս պահիցեն զխոստովանութիւնն որ ի Քրիստոս. որում անհնար է երկոցունց ի միասին բնակել, եւ ոչ ոք կարէ երկուց տերանց ծառայել, որպէս ասաց Փրկիչն, զոր ի կարգի իւրում հարկեցայց ցուցանել։

Յայնժամ իսկ եւ իսկ արագապէս թլպատեալք եղեն մսլիմանակ, հետեւեալք զկնի Բագարատայ Բագրատունեաց, որ ըմբռնեցաւ ի յայլ զօրավարէ ի Խլաթ քաղաք, եւ էր նա իշխան Տարոնոյ, բարձեալ եղեւ ի Սամառայ եւ եղեւ աստուածուրաց, եւ եբաց զպողոտայն լայն եւ ընդարձակ, զշաւիղն կորստեան, որ տանի յանգիւտ կորուստն. որպէս Րոբովամ որդին Նաբատայ, որ մեղաւ եւ յանցոյցն զԻսրայէլ, որպէս գրեալ է ի գիրս թագաւորացն Իսրայէլի, եւ յիշատակարան նորա մոլորութեանն որով վրիպեացն եւ վրիպեալ կործանեաց զազգս բազումս՝ կայ եւ մնայ ազգաց յազգս մինչեւ յաւիտեան։

Բայց Վասակս այս զոր յիշեցաք վերագոյնն ընդ մեծ նախարարսն՝ վասն ազգակից գոլ նոցա ընդ տոհմին Արծրունեաց. սա յառաջ քան զըմբռնելն նոցա ել գնաց իւրովք կամօք ի Սամառայ եւ եղեւ աստուածուրաց, եւ բունեալ ուրջացեալ էր ի նմա սատանայ զօրօք իւրովք, ամենայն հնարիւք խորամանկութեամբ կապեալ անլոյծ գօտեամբ ընդ ոգւոյ երիցս թշուառականին, զոր կազմեաց իւր սատանայ գործի աջողակ յամենայն արուեստ գիտութիւն խարդախութեան, իբրեւ զպատշաճ դարան դեղեալ նետիւք ընդ խաւար թռուցելոյ յոգիս խաւարամածս։ Որպէս եւ այրս այս արար, անքակ եւ անմեկնելի զգեցաւ պատեանս յինքեան զզօրութիւն բանսարկուին։ Եւ զի մի երկայնեալ որ ինչ վասն սորա ապիրատ եւ ինքնակամ եւ անզիղջ եւ անխիղճ առանց պատկառանաց մոլորութիւն սորա լի անամօթութեամբ՝ ի բաց դիցուք զսա ի միջոյ յիշատակի նախարարացն, զի ոչ եթէ ատեաց զանօրէնն իբրեւ զանամօթն. զի քան զմեղանչելն առաւել չար այն է՝ չունել զինքն ընդ յանցաւորսն, զի ողջախոհացն քան զամենայն չար տանջանս ամօթն է. եւ մի եղիցի յիշատակ սորա ընդ սոցա, որք թէպէտ եւ վրիպեցին եւ կործանեցան՝ սակայն եւ ապաշաւեցին եւ կանգնեցան յետ դարձին իւրեանց ի մեծ կարաւանէ գերութեանն ի միջոյ ժանեաց բռնաւորին. բայց սա յերթալ եւ ի դառնալ իւրում նովին մտօք եւ նովին մոլորութեամբ վարեցաւ, լրբեալ լի թշուառութեամբ. եւ որպէս պատմեն զնմանէ՝ զի դարձաւ յետս յԱստուծոյ եւ դարձոյց զերեսս իւր ի ճշմարիտ դաւանութենէ յերկրպագութենէ Աստուածորդւոյն, որպէս ասաց՝ դարձուցին յիս զթիկունս եւ ոչ զերեսս իւրեանց. աստէն իսկ դարձաւ յետս երես իւր ի թիկունս կոյս, ըստ ձախողակի խոտորմանն յետս ընդդէմ զխոտորմանն ժառանգեաց։ Առանց ախոյեանի պարտեցաւ եւ առանց զինու խոցոտեցաւ եւ առանց հողմոյ նաւաբեկեցաւ, ի կամս անձնիշխան կամաց մոլորեցաւ, եւ ել գնաց զկնի իշխանութեանն ցանկութեան ինքնամոլորութեանն անգիւտ կորստեանն. եղեւ սմա կեալ անհաւատութեամբ եւ մեռանել անյոյս։

Իսկ երիցս երանելի սուրբքն տէր Յոհաննէս Արծրունեաց եպիսկոպոս եւ երանելի քահանայն Գրիգոր եւ տէր Գրիգոր Արծրունի խրախուսեալք յԱստուած, կացեալ յատենի ի մեծ ասպարիսի հոգեւորական պատերազմին՝ աներկիւղ համարձակութեամբ, բանիբուն համառօտութեամբ կարգեցին եդին առաջի բռնաւորին բանս գեղեցկայարմարս յԱստուածաշունչ գրոց վասն ի Քրիստոս հաւատոցն եւ պախարակելով զմոլար օրէնսդիրն նոցա, առ ոտն հարկանելով զխոստացեալ նոցա պարգեւսն՝ ասեն. «լաւ է մեռանել վասն Քրիստոսի, քան առ ժամանակ մի վայելել ի մեղսե։

Յայնժամ հրամայեաց բռնաւորն կապել զնոսա երկաթի կապանօք եւ դնել ի բանտի։ Վայելէր իսկ եպիսկոպոսին Յոհաննու՝ առնուլ զլուծ համանուանն իւրոյ զՅոհաննու Մկրտչի, որ կապեալն էր ի Հերովդիայ եւ տուեալ ի բանտ։ Գեղեցիկ էր եւ տեառն Գրիգորի Արծրունւոյ՝ ոչ անփոյթ առնել եւ զիւրոյ համանուանն զսրբոյն Գրիգորի առնուլ յանձն զխաւարամուտն լինել ի խորին խաւարային վիրապն կապանօք հանդերձ. յոյժ վայելուչ էր եւ երանելի քահանային Գրիգորի՝ միաբանել ընդ նոսա եւ լնուլ զերրեակ թիւն, զի անմեկնելի եղիցի Քրիստոս ի նոցանէ, որպէս ասաց Քրիստոս, եթէ «ուր երկու կամ երեք ժողովեալ են յանուն իմ՝ անդ եմ եւ ես ի մէջ նոցաե։ Եւ սաղմոսէին միաբան՝ «վասն քո մեռանիմք զօրհանապազ. համարեցաք որպէս զոչխար ի սպանումնե։

Իբրեւ գիտաց բռնաւորն, եթէ յաղթեցաւ ի սրբոց արանցն, մանաւանդ ի քաջէն Գրիգորէ, զի կարծէր դիւրաւ արկանել զնոսա ի հաղբս պատրանաց զկնի դարձելոցն ի ճշմարտութենէն. եւ մինչ ոչ ելին ի գլուխ կարծիքն, այլ իբրեւ զմեքենայ ինչ յամուր անդամանդեայ պարսպէ ի բաց դառնայր, որոյ գլուխ անկեան Քրիստոս, ապա յամառեալ զարբանեալքն իւր հրամայեաց կապել կրկին շղթայիւք եւ արկանել ի ներքին բանտ։

Իբրեւ գիտացին սուրբքն զանհուն պատերազմ չարին՝ վառեալ եւ նոքա զինքեանս հանապազակռիւ լինել ի ճակատուն, անխափան սաղմոսերգութեամբ զանուշահոտ աղօթս իւրեանց միշտ ի բարձունս առաքելով, եւ հայցէին յամենայաղթն Քրիստոսէ յաղթել մեծի պատերազմին եւ վառեալ զինքեանս յընթացս պատերազմին, զգեցեալ զզրահս արդարութեան եւ պնդեալ զմէջս ճշմարտութեամբ եւ ագուցեալ զոտս պատրաստութեամբ Աւետարանին խաղաղութեան եւ սուսեր ընդ մէջ ածեալ զբանն Քրիստոսի, որ հատու է քան զամենայն սուր երկսայրի, եւ վահան ի թիկունս եդեալ ի բոլոր սրտէ զհաւատս անբիծս, եւ համբարձեալք զձեռս իւրեանց յերկինս իբրեւ զաղեղն հաստ, եւ զզօրութիւն աղօթիցն իբրեւ զնետ ձգեալ ի լայնալիճ աղեղանէ ի նպատակն, հարեալ զկառափն սատանայի դիաթաւալ կացուցեալ յերկիր կործանէր։ Եւ վասն յաղթութեանն գոհութիւն մատուցեալ Քրիստոսի՝ ասէին. «օրհնեալ է տէր Աստուած մեր, որ ուսոյց զձեռս մեր ի պատերազմ, եւ զմատունս մեր ի ճակատամարտե, եւ որ ի կարգին է։ Եւ յայսմ պատերազմի ոչ միայն երանելի եպիսկոպոսն եւ ճգնաւոր քահանայն մարտակից էին տեառն Գրիգորի, այլ եւ զօրք հրեղինաց, քանզի «բանակք հրեշտակաց Տեառն շուրջ են զերկիւղածովք իւրովք եւ պահեն զնոսաե։

Եւ կացեալ սուրբքն ի կապանս զերիս ամս ի ներքին բանտին։ Եւ խնդրէին ի բազումողորմէն Աստուծոյ՝ հանել ի գլուխ զառօրեայ ժամանակս անսայթաք եւ հաստատուն հաւատովք, լի արտասուօք եւ հեծեծանօք յիշեցեալք զվերին Սիօն մայրաքաղաքն սուրբ, որպէս ժողովուրդն Աստուծոյ առ գետսն նստէին եւ լային ի յիշելն իւրեանց զՍիօն, եւ կամ իբրեւ զնոյն ինքն զերիս մանկունսն, կապեալք եւ արկեալք ի հնոց նեղութեան՝ զնոցին օրհնութիւնս զամենայն գիշեր օրհնէին եւ զնոյն ցօղ օրհնութեան յամենապարգեւողէն Քրիստոսէ խնդրէին։ Եւ յոյժ զուարճացեալ քաղցր բարբառովն Քրիստոսի, որ է անեղծանելի վճիռ քրիստոսասիրաց անձանց, եթէ «եկայք առ իս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք, եւ ես հանգուցից զձեզե, եւ թէ «որ ուրասցի զանձն իւր վասն իմ՝ գտցէ զնաե. եւ զայն երիս ամս կերակրեալ լինէին սուրբքն ձեռնարուեստիւք իւրեանց, որպէս զնոյն ինքն զաստուածազարդն Պօղոս, թէ «զպէտս իմ եւ որ ընդ իսն էին՝ պաշտէին ձեռքս այսե։

Իսկ ի չորրորդ ամին դարձեալ ի բարձրագոյն քան զառաջինն կազմեալ զմեքենայս չարին արկանել զԳրիգոր ի քուրայս նեղութեան. զի պայծառ սուրբ եւ մաքուր ոսկին յիւրումն կտակագրի պատկեր աստուածորդւոյն։ Քանզի սուրբ Գրիգոր Հայոց լուսաւորիչն ասէր, թէ «ի մէջ օձիցն էր բնակութիւն իմ, եւ կոտռային զանդամօք իմովքե։ Իսկ տէր Գրիգոր ի մէջ մարդակերպ գազանաց ի ժողովս խուժադուժ բարբարոսաց բնակէր, որ եւս չար քան զթունաւոր գազանս են առ մեզ, եւ մխիթար բարի ունէր ի բարբառոյ մարգարէին որ ասէր, թէ «մանուկ մատաղ ի ծակ իժից արկցէ զձեռս իւր՝ եւ ոչ մեղիցեն նմաե։ Եւ խնդրէր ի Քրիստոսէ ելանել ի մարմնոյ աստի եւ մտանել առ Աստուած. զորոյ զպաղատանս ոչ անտես արարեալ Քրիստոսի՝ ներէ նմա հանել ի գլուխ զսուրբ քառասնորդսն, խաչակից լինելով Քրիստոսի, մինչեւ ի պարտ զատկին, եւ զուարճացեալ լինէին սուրբ ճգնաւորքն յաւուրս պենտեկոստէից. բազմեալ էին ընդ Քրիստոսի իբրեւ զմանկունս առագաստի։ Իսկ զկնի վերանալոյն Քրիստոսի, յետ ժե աւուր, ապա հասանէր Գրիգոր ի քրիստոսակոչ կատարումն. որպէս ասաց Քրիստոս, թէ «ես յորժամ բարձրացայց առ Հայր՝ զամենեսեան ձգեցից առ իսե։ Ապա համբարձեալ զձեռս իւր յերկինս՝ ասէ, «յիշեա՛ զիս, Տէր, յորժամ գաս արքայութեամբ քոե. եւ օրհնեաց զամենեսեան, զհեռաւորս եւ զմերձաւորս յանձն արար շնորհացն Աստուծոյ, եւ զինքն յանձն արար երանելի եպիսկոպոսին եւ ճգնաւոր քահանային, հանգեաւ բարի խոստովանութեամբ ի հոռի ամսեան, որ օր ե էր ամսոյն յաւուր ուրբաթու՝ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։

Իսկ հաւատացելոցն տեսեալ, եթէ բարի խոստովանութեամբ ննջեաց տէր սուրբ Գրիգոր՝ գոհութիւն մատուցանէին ամենազօրին Քրիստոսի, որ զօրացոյց զսուրբ վկայն եւ արար յամօթ զսատանայ։ Եւ պատուական արանցն քրիստոսասիրաց մտեալ առաջի թագաւորին՝ խնդրեցին զմարմին սրբոյն, եւ առեալ պատեցին եւ եդին ի գերեզմանին. եւ զօր մահուան սրբոյն ամենայն Ասորեստան տօնախմբեալ մեծաւ ուրախութեամբ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր, որում փառք յաւիտեանս. ամէն։

[Է]

Ասաց Բագարատ յուրացութեանն իւրում, առ վտանգի նեղութեանցն՝ ուրացութիւնն ոչ ինչ վնասէ, եթէ ի սրտին գաղտնի պահէ զխոստովանութիւնն հաւատոց։ Եւ զայս Եղկղեսիանոսք. բայց ինձ այսպէս թուէր, թէ աղանդն Եղկղեսիանոսաց վաղուց շիջեալ խափանեալ լինէր ի քաջաց սրբոց վարդապետացն, զոր եդն Աստուած յեկեղեցւոջ. դա աւադիկ արմատ դառնութեան ի վեր երեւեալ, եւ բազումք պղծին նովաւ։ Արդ եկայք դիցուք զյանդիմանութիւն սոցա առ փոքր ինչ եւ դուզնաքեայ ի գրոց սրբոց, զի ի բաց խլիցի ամբարշտութիւն աղանդոյն այնորիկ յեկեղեցեաց ուղղափառ հաւատացելոց. անցցուք ի վեր Եղկղեսիանոսաց, ի ժամանակի հալածանաց որք անկան ի կռապաշտութեանն մոլորութիւն. եւ խորհեցաւ սա զմիտս զայս, եթէ որ առ վտանգի նեղութեան դարձցի ոք առ ի պաշտօն կռոցն՝ ոչինչ է, եթէ սիրտ իւր ուղիղ պահեսցէ զհաւատսն Քրիստոսի։ Զընդ նոյն ժամանակս եւ Նաւատիոս երէց ի Հռովմ առաքէր ընդդիմակս Եղկղեսիանոսացն, որք ի դադարել հալածանացն՝ զամենայն ի զոհելոյ կռոցն ոչ ընդունէր զապաշխարողսն։ Եւ սա բազումս արգել ի կռապաշտութենէ, թէպէտ եւ մոլորեցոյց անյուսութեամբ զդարձեալսն յապաշխարութիւն, եւ նա զբոլոր իսկ զաշխարհն կործանեաց, պաշտօնարար լինել սնոտեացն, թէպէտ յետոյ ընդունէր զապաշխարողսն։ Բայց երկոքեան կողմանք դնին ի ներքոյ պարսաւանաց, թէպէտ եւ ի բարեպաշտութեան յաղագս մոլորեցան։ Բայց զի մի եւ մեք անկեալք լիցուք ի նոյն՝ ուսցուք ի յԱստուածաշունչ գրոց եւ ընդ հարթն գնասցուք ճանապարհ, եւ մի խոտորեսցուք մի յաջ եւ մի յահեակ. զշրթունս մեր մաքրեսցուք ի մաքուր խոստովանութիւն հպելով եւ զմիտս մեր սուրբ պահելով ի հաւատս ճշմարիտս. զի եթէ երկոքեան միով բարեպաշտութեամբ ոչ վառեսցին՝ ոչ ինչ օգուտ ի միոջէն բերցի։ Զի թէ առագաստ նաւին յերկոսին կոյս ոչ պարզիցի՝ ոչ ուղղակի նաւարկութիւնն ճանապարհորդիցի, կամ թէ նաւաբեկեսցի իսկ ի բռնութենէ մրրկալից հողմոյն զալիսն կուտակելով։ Եթէ երկոքումբք թեւովք ոչ թռչիցի թռչուն՝ ոչ վերասցի ի բարձունս։ Նոյնպէս եթէ ոչ հաւատք սրտի եւ խոստովանութիւն շրթանց ամբողջ պահիցին՝ ոչ կարասցէ հետեւել ճշմարիտ դաւանութեանն ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ, «զի սրտիւ հաւատամք յարդարութիւն, եւ բերանով խոստովանիմք ի փրկութիւնե, որպէս ասաց առաքեալն, որպէս որ շրթամբքն պատուեն եւ ի սիրտս իւրեանց անպատուեն. զի «ժողովուրդս այս, ասէ, շրթամբք իւրեանց պատուեն, եւ սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յինէնե։ Զի չէ եւ չէ իսկ հնար, թէ որ հաւատայ բերանով՝ թէ ուրասցի շրթամբք, զի «ոչ կարէ ծառ բարի պտուղ չար առնել, եւ ոչ ծառ չար՝ պտուղ բարի առնելե, որպէս ասաց Փրկիչն, եւ այլ թէ, «մի՞թէ քաղիցեն ի փշոց խաղող կամ ի տատասկէ թուզ». այլ թէ «որ ուրասցի զիս առաջի մարդկան՝ ուրացայց եւ ես զնա առաջի Հօր իմոյ որ յերկինս է. եւ որ խոստովանեսցի զիս առաջի մարդկան՝ խոստովանեցայց եւ ես զնա առաջի Հօր իմոյ որ յերկինսն է»։ Այսու զպտուղ շրթանց մերոց խոստովանելոց յանուն նորա պահանջէ սպառնալեօքն եւ խոստմամբքն։ Դարձեալ նմին նման ասէ Պօղոս, զօրինացն ստորոգելով գրաւորութիւն, այսպէս ասելով, «մերձ է բան ի բերան քո եւ ի սրտի քում, այսինքն է բան հաւատոց զոր քարոզեմքե. եւ առ Տիմոթէոս գրէ, հաւատարիմ գոլ զզօրութիւն հաւատոցն, ասէ, «թէ ուրանամք՝ եւ նա ուրանայ զմեզ. թէ չհաւատամք՝ նա հաւատարիմ մնայ»։ Տե՛ս եւ զերանելին Եսայիաս զի՞նչ ասէ, «մարդ եմ եւ պիղծ շրթունս ունիմ, եւ ի մէջ պղծաշուրթն ժողովրդեան բնակեալ եմ եսե։ Զայս ոչ եթէ սակս ուրացութեան ինչ ամբաստան լինի զինքենէ, կամ վասն ժողովոցն, այլ զի ոչ յանդիմանեցին զթագաւորն, որ արտաքոյ օրինացն ամբարշտէր. իսկ եթէ առ փոքրն այնչափ ամբաստանէր զանձն մարգարէն՝ քանի՞ եւս ողբոց եւ արտասուաց արժանի են՝ որ յՈրդին Աստուծոյ ամբարշտեն շրթամբք իւրեանց։ Որպէս եւ Պօղոս ողբալով եւ սպառնալեօք ասէ. «ո՜րչափ սաստիկ պատժոց արժանի համարիցիք զայն, որ զՈրդին Աստուծոյ առ ոտն եհար եւ զարիւն նորոյ ուխտին խառնակ համարեցաւ եւ զՀոգին շնորհաց թշնամանեաց»։ Տե՛ս, ո՜վ սիրելի, զի թշնամանելն՝ լեզուին բարբառ է, եւ ոչ ներէ ստեղծիչն լեզուին զուրացութիւնն բարբառել, զի ոչ եթէ այլ ոք է որ ստեղծ զլեզուն, եւ այլ ոք է որ արար զսիրտն. օ՛ն անդր ի բաց տար։

Տես եւ զմիւս եւս նման սմին ի գրոց Գործոց առաքելոց։ Սիմոն Սամարացի մատուցեալ առ Փիլիպպոս զհոգւոյն պարգեւաց լեզուացն, եւ սրտին կեղծաւորութեամբ զիա՞րդ պատժապարտեցաւ. զի՞նչ Անանիա եւ Սափիրայ վասն ագարակին եւ նորին ստութեանն, իմա եւ ի միտ առ։ Զի եթէ ոչ ստուգութիւն սրտին եւ ճշմարտութիւն բերանոյն համամիտ առ հաւատոցն խոստովանութիւն ուղղակի մատչիցին՝ խոտան եւ ի բաց ընկենլի է եւ օտար ի սրբոյ առաքելական եկեղեցւոյ։ Քանզի ոչ յարմարական՝ բարւոյն եւ չարին ի միասին առկայանալ, եւ ոչ լուսոյն ընդ խաւարի, եւ կամ զի առողջութեանն ընդ հիւանդութեան. նոյնպէս եւ ոչ է հնար սրտի հաւատացելոյն պղծել շրթամբք։ Զի գրեալ է՝ յաւելորդէ սրտի խօսի բերանն, զի խորհուրդ յղութիւն է մտաց, եւ բան ծնունդ է իմացմանց. այլ որպէս արմատն՝ նոյնպէս եւ ուռն եւ պտուղն. եթէ սկիզբն սուրբ է՝ ապա եւ արմատն, ապա զինչ ուռն՝ նոյն եւ տեսակ։ Բաւականասցի իմ դուզնաքեայ բանքս առ հերձուածող մոլորութեանց։

Եւ մեք հետեւեալ Աստուածաշունչ գրոց՝ պահեսցուք անբիծ զհաւատս սրտից, եւ մաքուր զխոստովանութիւն շրթանց, ըստ սրբոյն Պօղոսի վերաբերեալ զօրինականն, թէ «մերձ է բան ի բերան քո եւ ի սրտի քում, այսինքն է բան հաւատոյ զոր քարոզեմքե, եւ Դաւիթ ասէ, «յոր հաւատացի զնոյն եւ խօսեցայե. եւ Պօղոս՝ «մեք հաւատամք զոր խօսիմքն». եւ դարձեալ Պօղոս՝ «եթէ խոստովանեսցիս բերանով քով զտէր Յիսուս, եւ հաւատասցես ի սրտի քում թէ Աստուած յարոյց… զի սրտիւ հաւատամք յարդարութիւն եւ բերանով խոստովանիմք ի փրկութիւն»։

Արդ այսքանեաց վկայութեանց ի մի վայր եկելոց՝ մի ելցուք զհետ առասպելաբանիցն թէ ընդ անկոխն գնալով ճանապարհ. այլ տանելով մեր առաջի թագաւորաց եւ դատաւորաց վասն իմ ի վկայութիւն՝ պահեսցուք զբարիւոք դաւանութիւն եւ վկայեսցուք որպէս Փրկիչն առաջի Պոնտացւոյ Պիղատոսի. որպէս ասէ Պօղոս առ Տիմոթէոս, «մի ամօթ համարիցիս զվկայութիւն Տեառն մերոյե, եւ Դաւիթ՝ «խօսէի զվկայութիւնս քո առաջի թագաւորաց եւ ոչ ամաչէիե, եւ Փրկիչն՝ «եթէ ոք ամօթ համարեսցի զբանս իմե։ Աստանօր զկայ առեալ բանիս՝ եւ մեք ի ճեպելն փութասցուք, զի մի յերկարաձգեալ զգեր հատուցական բանիս՝ յետնեալ գտցուք յառաջիկայ մեզ գրաւորութենէն, որ սակս պատմութեանցն են հանդէսք։

[Ը]

Զոր օրինակ փոքր մի վերագոյնն պատմեցաք զծովային վիշապէն ըստ բարոյականի՝ նոյնպէս եւ այժմ դարձեալ արարից զյիշատակ սորա աղագաւ պատմութեանս խորհրդոյ։

Յորժամ անդնդական խորքն ազդ առնիցեն ներքին բնական կենդանեացն զհասանել ջերմութեանն, յորում ջեռացեալ ի հիւսիսային սառնամանեաց օդոյն շնչելոյ, ի խորսն զխաղացումն արարեալ լինին, եւ յորժամ զգան ջերմութեանն՝ զուարթանան զուարճանան, հրճուին կայտռելով ի վեր փքալով հասանել ի ջերմագոյն վայրսն, ի ջրշիղջսն ծովափնեայս ջանան հասանել, եւ առ ծովեզերբն զամառնային ժամանակն պարենաւորեալ առկայանան. եւ յաղագս անճոռնի եւ թանձր բլրաձեւ ծանրակիր մարմնոյ՝ եւ դժուարաշարժ զի վեր բերումնն առնեն։ Եւ է զի ի նուրբ եւ ի հուն տեղիս ջուրցն անկեալ՝ ի նմին խրեալ կան անշարժ, եւ դիւրաւ անկանիցի ի ձեռս որսորդաց. այլ ի շարժելն իւրում՝ ահ առնուն ամենայն լողակք եւ գազանք ծովայինք, որոյ եւ կերակուր նոյն լողակք եւ զեռունք այլովք կենդանեօք։ Եւ յորժամ դարձեալ պակասիցէ զօրութիւն ջերմ օդոյ հարաւային հողմոյն, եւ արեգակն ի վայր կոյս զընթացսն առնիցէ, եւ ձմեռնային եղանակն առ դուրս հասեալ կայցէ, եւ հիւսիսային օդն շնչեալ սաստկացուցանէ զզօրութիւն ցրտոյն, եւ հասեալ ի վերայ ծառոց ի բարձրաբերձ գագաթունսն տերեւաթափ առնիցէ եւ ընդարմացուցանէ զզօրութիւն արմատոյն՝ յայնժամ վիշապն նեղի, շտապի, տագնապի բռնութեամբ ուժոյ զօրութեանն, խաղայ իջանէ ի խորագոյն եւ ի ջերմային վայրս անդնդական խորոցն, ձմեռնանայ անդ, եւ որ ի նմա են կենդանիքն՝ զնոյն առ ի վերայ հասուցանէ եւ նոքօք զպէտս քաղցոյն վճարէ մինչ ի ժամանակս գարնանայինս։ Նոյնպէս բանայ, որպէս եւ այլ թռչունք եւ գազանք՝ բնաւորեալ բաժանեն զժամանակս տարւոյն յերկուս կամ յերիս ամարանոցս եւ ձմերանոցս ինքեանց կենաց պաճարին, զգարնանայինսն ի բարձրագոյն գագաթունսն լերանց եւ ի փապարս վիմաց եւ ի վերայ բարձրաբերձ ծառոց կենցաղավարին, ուր յաճախ շնչէ օդն հիւսիսային, եւ ձմեռնայինն խաղան գնան ի խորագոյն երկիր, ի ջերմագոյն վայրս ամրանան առանձնանան եւ միայն բնակեն ըստ ազգս իւրեանց։

Ըստ նմին օրինակի եւ զօրավարն Բուխայ, ի հասանել ամառնային ջերմութեանն, իբրեւ ի խորոց անդնդոց ի վեր մղեալ զինքն, ելեալ յերեսաց արքայի բազում եւ ծանր զօրու՝ եհաս ի վերայ երկրիս ի կողմն հիւսիսոյ ի մուտս Հայաստան աշխարհիս. եւ ի շարժելն նորա ահ կալաւ զբոլոր աշխարհս եւ աշխարհակալս. յորոց վերայ հասեալ եկուլ վիշապաբար զորս եւ կարաց ի դիմի հարկանել։ Եւ զոր օրինակ զնա վիշապ առակեցաք յաղագս սաստիկ ուժոյ զօրութեան ձեռին նորա, ի ծովէ ելեալ, այսինքն յերկրէ եւ յանդնդական խորոց, ի թագաւորաբնակ քաղաքէն՝ նոյնպէս եւ զայլս յիշխանական պետութենէ փոքրագոյն կէտս եւ լողակս մանունս իմանալի է. զի ոչ ոք զօրեաց կալ ընդդէմ նորա։ Եւ ոչ անվկայ բանս, որպէս վերագոյնն գրեալ է մեր զդերահատուցականս սորա, վկայութեամբ մարգարէական տառիցն, որպէս եւ ի պատահմանէ իրացն ճարտար գիտեն՝ որք են ի ժամանակս յայսոսիկ մնացեալ յայն ժամու անդ հանդիպելոցն։

Իսկ անօրէն զօրավարն իբրեւ արար եւ կատարեաց զամենայն կամս չարութեանն ի վերայ աշխարհիս Վասպուրական կոչեցեալ՝ եւ գնաց եմուտ ի ջերմագոյն տեղիս ի քաղաքն Դուին ձմերել անդ. եւ արձակեաց զզօրսն իւրաքանչիւր զօրագլխօք եկելոց առ նա յամենայն ազգաց յաշխարհէս Հայոց՝ երթալ ձմերել յիւրաքանչիւր տեղիս բնակութեանց, հրաման տուեալ ամենեցուն, զի իբրեւ մերձ լինիցի գարնանային ժամանակն՝ փութով առանց յապաղանաց առ նա հասանիցեն ամենայն պատրաստութեամբ։ Եւ եղեւ ի մտանելն նորա ի քաղաքն, ունելով ընդ իւր կապեալս բազումս եւ գերեալս, որոց ոչ գոյր թիւ. զորս վաճառակուր արարեալ յօտար ազգս, վարել ի ծառայութիւն, գնալ հեռանալ մերժել ի տանց հայրենի ժառանգութենէ իւրեանց։ Նոյնժամայն իբրեւ կատարեաց զամենայն կամս չարութեանն իւրոյ ի վերայ սրբոյ եկեղեցւոյ եւ կործանեաց կորոյս զբազումս ի գնդէն քրիստոնէից եւ զորդիս լուսոյ արար որդիս խաւարի եւ զժառանգս Աստուծոյ արար բաժին սատանայի եւ զժառանգակիցսն Քրիստոսի արար ժառանգակից դիւաց եւ զբնակիչս արքայութեան արար բնակիչս յաւիտենական հրոյն՝ կարծեաց համանգամայն զբոլոր պաշտօնեայս Քրիստոսի ի բաց վճարել ի հաւատարիմ երկրպագութենէ ճշմարտին Աստուծոյ տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. եւ կայր յօրացեալ բարձրամտեալ լցեալ խարդախութեամբ։ Եւ հրամայեաց ածել առաջի զոմանս յերանելի արանց յազատ տանէ, եւ զայլս որք ի բնիկ հեծելազանց, ըստ ազգս եւ ըստ տոհմս աշխարհաց, որք ոչ առին յանձն միաբանել ընդ գունդս ուրացողացն. եւ կարծէր յայնժամ ի ձեռն խոշտանգանաց դիւրաւ արկանել զնոսա ի հաղբս կորուսելոցն եւ մոլորելոցն ի հաւատէն Քրիստոսի։ Ոչ ամենեւին գոնէ փոքր մի խոտորեցան ի բանս նորա եւ ոչ առին յանձն ի պատրել մեծութիւն ընչից եւ ոչ անսացին հնազանդել փառաց աշխարհական ցանկութեանց, զի գիտացին եւ ծանեան, թէ ունայնութիւն եւ ստութիւն են կեանք աշխարհիս եւ երազ դիւրամոռաց եւ ստուեր երագահոս, եւ յաւիտենական եւ անսպառ եւ անվախճան են կեանքն եւ պարգեւքն, զոր պատրաստեաց Աստուած սիրելեաց իւրոց եւ որք կան համբերութեամբ ի հաւատս ճշմարտութեանն. նոյնպէս եւ տանջանքն նմին նման յաւիտենականք եւ մշտնջենաւորք յանսպառ յաւիտեանս եւ յանմահ խոշտանգանս՝ պղծոցն եւ ուրացողացն ի սուրբ եւ յանբիծ հաւատոց քրիստոնեութեանն. եւ դաստիարակ առընթեր ունելով զբանն տէրունական, թէ «որ ուրասցի զիս առաջի մարդկան՝ ուրացայց եւ ես զնա առաջի Հօր իմոյե, եւ թէ «որ կամիցի կեցուցանել զանձն իւր՝ կորուսցէ զնա, եւ որ կորոյս զանձն իւր վասն իմ՝ գտցէ զնաե, եւ թէ «զի՞նչ օգուտ իցէ մարդոյ, եթէ զաշխարհս ամենայն շահեսցի եւ զանձն իւր տուժեսցէ, կամ զի՞նչ տացէ մարդ փրկանս ընդ անձին իւրոյ. զի եկն որդի մարդոյ խնդրել եւ կեցուցանել զկորուսեալնե, եւ որ այլ այսպիսիք զմտաւ ածեալ, որ գրեալ է ի սուրբ Աւետարանն, եւ լի ծաղու եւ կատականօք այպն արարեալ՝ արհամարհանօք անարգեցին զբռնաւորն, իբրեւ զմանուկ մի անպիտան, կամ զծեր զառանցեալ եւ խելագարեալ, որ ոչ ըստ իւրոց կամաց զոր ինչ ախորժիցէ խօսիցի։

Իսկ իբրեւ գիտաց բռնաւորն, եթէ չելին ի գլուխ կարծիքն զոր ի վերայ սրբոցն խորհեցաւ, որպէս գրեալ է, «կարծողն եւ արհամարհողն այր ամբարտաւան է եւ ոչ ինչ վճարեսցէե՝ նոյնժամայն առ յոյժ ամբարտաւանութեանն եւ սաստիկ բարկութեանն եւ անհուն սրտմտութեանն եւ առանց բուժելի կատաղութեանն, յապուշ միտքն կրթեալ իբրեւ զարբեալ զանզգայ արբեցութեամբ՝ եւ ոչ առ փոքր մի ինչ ներեաց կամ անսաց տալ տեղի պատասխանոյ, այլ հրամայեաց դահճացն տալ ի վերայ նոցա զվճիռ մահու, փութով զրաւ առնել նոցա ի սատակումն սրոյ։ Նոցա ելեալ արտաքս յատենէն մեծաւ խնդութեամբ, եւ յոյժ զուարճացեալք փութային ելանել ի մարմնոյ աստի եւ մտանել առ Աստուած, եւ ցնծային հրճուէին կայտռելով, բերկրեալ եւ ուրախացեալ սրտիւ, անտրտում խնդութեամբ դիմեցին ի տեղի սպանմանն, իբրեւ ի հարսանիս երիտասարդական ամուսնութեանն, ուրախ լինել որպէս փեսայ առ հարսին. եւ մերկացեալք ի մէջ ամբոխին որ փութացան տեսանել զնահատակութիւն սրբոցն՝ ի բաց ընկեցին զհանդերձս ծածկոյթս ապականագործ հնութեան մեղացն, եւ փոխանակ զգեստու հարսանեաց զգեստ մկրտութեանն ծանուցեալ ցուցին, զոր ջրով եւ Հոգւովն Սրբով զգեցեալ էին, եւ փոխանակ ծաղկեալ պատմուճանի գունագոյն երանգ երանգ անկուածոցն՝ զսուրբ եւ զվարդագոյն կարմրատեսիլ արիւնն իւրեանց ի վերայ սուրբ մարմնոյն, եւ փոխանակ ոսկեհուռ թագակապ զարդու պսակացն՝ զերկրպագութիւնն Քրիստոսի. եւ զնշան փրկական Խաչին ի վերայ գլխոցն դրօշմէին, եւ փոխանակ մանեկաց՝ զսուրն փայլեալ ի պարանոցսն ընդունէին։

Եւ եղեւ իբրեւ հասին ի տեղի կատարմանն ասպարիսի նահատակութեանն՝ ծունր եդեալ կային յաղօթս, զի անսայթաք եւ աներկբայ հաստատուն հաւատով ընկալցին զվճիռ մարտիրոսական, համբերութեամբ բազմաւ եւ գոհացողական օրհնութեամբ. եւ դահճացն հանեալ զսուսերն՝ դիմեցին ի վերայ նոցա իբրեւ զգազանս արիւնարբուս, եւ ծեծէին սրովն, իբրեւ ոք զի հատանիցէ փայտ ի մայրս անտառախիտս հարեալ կացնաւ, եւ յանխնայ անողորմ յօշէին անդամ անդամ։

Իսկ երանելիքն գոհացեալ զանպատում պարգեւաց Քրիստոսի, որ արժանի արար զնոսա մեռանել վասն անուան նորա եւ միաբան զաղաղակ բարձեալ ասէին, «Աստուած, յօգնել մեզ նայեաց, եւ Տէր, յընկերել մեզ փութա՛ե, եւ որ ի կարգին, «զի վասն քո մեռանիմք զօրհանապազ, համարեցաք որպէս զոչխար ի սպանումնե։ Եւ սոցա այսպէս նահատակեալ կատարեցան վկայութեամբ ի փառս Աստուծոյ, եւ զմարտիրոսական անուն ժառանգեցին ի Քրիստոս ի պատիւ ամենասուրբ Երրորդութեանն։ Սոցա անուանք ճանաչին՝ Ատոմ Անձեւացի եւ Մլեահ Վարաժնունի եւ Գէորգ Բողկացի եւ Վասակ, եւ այլք բազումք, որոց անուանք գրեալ են յերկինս։ Բայց երանելիս այս Գէորգ, մինչ կայր ընդդէմ սրոյն եւ դահիճն ծեծէր իբրեւ զանզգայ ինչ, եւ ոչ փոքր մի գիծ կարացեալ հարկանել ի մարմին սրբոյն զխոցումն սրոյն՝ դարձաւ ի դահիճն կոյս պատճառաւ աղաչելութեան՝ տեսանել, թէ ընդէ՞ր ոչ հատանիցէ սուսերն, եւ առեալ ի ձեռանէ նորա զսուսերն՝ հայեցաւ յայսկոյս յայնկոյս եւ ասէ, «ո¯վ անարի վատ արանց եւ կանացի այր, թշուառական զինուոր, շուն անպիտան տեառն իւրոյե, եւ հարեալ զպարանոց դահճին՝ ի բաց առ զգլուխ նորա։ Եւ զարմանք կալան զամենայն բազմութիւնն ի վերայ պնդութեան սրտին եւ զօրութեան ուժոյն եւ քաջութեան նահատակութեանն, զոր գործեաց երանելին Գէորգ. եւ բազմութեան քրիստոնէիցն, որ էին ի տեղւոջն յայնմիկ՝ գոհացեալ միաբան ետուն փառս Աստուծոյ, որ զօրացոյց զսուրբսն եւ արար յամօթ զսատանայ հանդերձ գործակցովքն իւրեանց։

Յայնժամ հրամայեաց զօրավարն քարշել զմարմինս սրբոցն արտաքոյ քաղաքին, լինել կերակուր շանց եւ թռչնոց երկնից. եւ կացեալ զաւուրս բազումս անթաղ՝ եւ ոչ ինչ ամենեւին արատեցան մարմինք սրբոցն, եւ ոչ գոյր հոտ ժախու ի վերայ նոցա։ Զորս առեալ քրիստոնէից զպատուական մարմինս նոցա՝ ծածկեցին փառաւորապէս թաղմամբ, ամ ըստ ամէ տօնիւք զօր կատարմանն յիշատակել, որք են արք թուով է։ Եւ կատարեցան սուրբ վկայքն յբ թուականին։

[Թ]

Եւ եղեւ իբրեւ ձմեռն փոքրացաւ եւ ժամանակ գարնանային եղանակին մերձեցաւ եւ օդն մառախլաձեւ միգախառն յստակեցաւ եւ հարաւային ջերմագոյն օդն շնչեաց ի խորագոյն դաշտն քաղաքին Դվնայ, եւ ընդարմացեալ արմատքն եւ բոյսքն զգենուլ սկսան զզօրութիւն, եւ թռչունք եւ գազանք ծանեան զժամանակս գալստեանն իւրեանց, եւ աշխատասէր մշակքն պատրաստեցան ի գործ երկրասէր վաստակոցն, եւ որսորդքն զինքեանց գործիսն պատրաստէին, եւ վաճառականքն զհեռաւոր ճանապարհացն խոկային պատրաստութիւնն, եւ հովիւքն տաւաղելով զգառինսն քշէին ի դալարաբեր հովիտն, եւ ամենայն ոք ըստ ազգս ազգս փութայր ի հնարս ինքեանց վաստակոցն մի զմիով ելանել. իսկ զօրավարն զիւրն կերպամտեալ խորհուրդս ապականագործս աշխարհաւերս՝ խոկայր եւ մտախորհ լինէր եւ վասն այլոց աշխարհաց եւ աշխարհակալաց չառնուլ դուլ եւ դադար, ծփայր ի խորհուրդս իւր իբրեւ զծով, որ ոչ դադարէ զալիսն յուզելոյ. յիշեցուցանէր զոր ինչ գործեաց ընդ Աշոտ եւ ընդ աշխարհ նորա, յուշ առնէր եւ զքաջութիւն արիութեան նորա, եւ զի չզօրեաց կալ ընդդէմ նորա, ահ արկանէր, սպառնայր չար եւս կտտանօք լլկել զնոսա, ոտնատորփ լինելով փռնգայր իբրեւ զձի խստերախ։ Մերթ տապալէր իբրեւ զօձ, մերթ գոչէր իբրեւ զառիւծ, եւ իբրեւ զխոզ վայրենի կնչէր կռնչէր, փրփուր ի վեր բերելով, զատամունս կրճտելով. առ մերձաւորսն կեղծաւորէր զբարեկամութիւն, եւ առ հեռաւորսն բարձրացուցանէր զչարութեան սպառնալիս։ Հրաման տայր փութով ամենեցուն պատրաստական գտանել ի դաշտն քաղաքին. ժողովէր եւ զորս յառաջագոյնն ունէին յինքեանս զազգս զօրօք իւրեանց, բայց այլ ամենայն իշխանք արեւելեայք խոյս տուեալ յերեսաց նորա՝ ետուն տեղի, ելին կալան զամրական տեղիս, ի բերդս եւ ի քաղաքս եւ ի լերինս, ընդ ինքեանս գումարեալ զզօրս եւ զբնակիչս աշխարհաց իւրեանց ամենայն պատրաստութեամբ։ Իսկ Սմբատ եւ Որոպլաբաս սպարապետն Հայոց, իբրեւ գիտաց թէ ոչինչ օգուտ բերէ արտաքոյ հրամանացն նորա լինել՝ փութացաւ եկն առ նա, եւ ընկալեալ ի նմանէ՝ բնակեաց ինքն եւ իւրքն հանդերձ իւրաքանչիւր կալուածովք առանց կասկածանաց. մանաւանդ յառաջագոյն պատրաստեալ պատսպարեաց թղթովք եւ պատարագօք առ թագաւորն եւ առ զօրավարն գնալ ըստ հրամանաց նոցա, եւ ոչ ինչ արտաքոյ կամաց նոցա խորհել կամ գործել ինչ։ Եւ էր յղեալ յառաջագոյն զԱշոտ որդի իւր ընդ առաջ նորա, անդստին յելանելն նորա յերեսաց արքայի, եւ առաջնորդ էր նորա սպարապետն ի գործս պատերազմացն եւ յելս եւ ի մուտս աշխարհացն. ծանուցանէր զզօրութիւն իւրաքանչիւր աշխարհաց եւ զամուրս նոցա եւ զզօրութիւն պատերազմաց նոցա ըստ ազգս ազգս։ Եւ գումարեալ այնուհետեւ զանհուն բազմութիւն զօրացն բարձրագոյն քան զառաջինն՝ եւ ել խաղաց հասանել ի վերայ արեւելից աշխարհին, եւ հրաման ետ հասանել ի վերայ քաղաքին Տփղիք կոչեցեալ, որում յառաջագոյն Փայտակարան անուանէին. եւ ի փայտից մայրեաց շինեալ էր քաղաքն նոցա, պարիսպք եւ պատուարք եւ ապարանք նոցա եւ ամենայն տուն բնակաց քաղաքին եւ ամենայն կազմած պատրաստութեան նոցա։

Աւելորդ համարիմ մի ըստ միոջէ զանօրէնութիւն քաղաքին ընդ գրով բացայայտել, զառաւելեալն Սոդովմայ եւ Երիքովի, լցեալ չարագործութեամբք։ Բայց հասեալ Բուխայ անց ընդ գետն մեծ զոր Կուրն կոչեն, եւ յորձանուտ շարժման գարնանային հոսանացն տեղի տուեալ ելանել զօրուն եւ բնակել շուրջ զքաղաքաւն. եւ ոչ միոյ ումեք կորնչել, բայց ի միոջէ ումեմնէ, որում անուն Աշխէթ ճանաչէր, այր պերճ եւ անուանի ի զօրուն քաջամարտիկ, ունելով ընդ ինքեան գունդ հարուստ իբրեւ ծով առելոյ զօրավարաց. եւ ինքն Աշխէթ զինեալ զինքն ի զէն եւ յասպազէն, զոր կարծեալ ոմանց երկաթեղէն պատկեր գոգցես զերիվարն եւ զհեծեալն, աչացն միայն ոչ գոլով ծածկոյթ. եւ իբրեւ մօտ եղեւ յափն գետոյն՝ քարշեալ ոմն զլայնալիճն, նստելով ընդ դարիւն, եւ հարեալ նետիւ ընդ բացատն, եւ երեսանակալ ձեռնն թուլացեալ. կրկնեալ այլ ոմն ճօճ նիզակաւն ընդ նոյն ակն՝ գետավէժ արարին զԱշխէթն. մինչ զդի նորա գտելոցն յետ աւուրց ինչ ետ Բուխայ ժռ արծաթ, զի այնչափ պատուական էր այրն նմա։

Եւ նոյն ժամայն շուրջ փակեալ զքաղաքաւն հրձգութեամբ, եւ դիզեալ բորբոքէր հուրն ի դիւրածախ փայտէն մայրից եւ գիոց։ Իսկ քաղաքապետն Սահակ ելեալ ընդ դուռնն, որ ելանէ ի բերդն Շամշղտայ, սամոյր զինքեամբ արկեալ եւ գաւազան ի ձեռն առեալ, յիմարեալ մտօք կորոյս զփախուստն իւր, որ կարող էր գնալ յով եւ կամիցի. յղեաց առ զօրավարն Ժիրաք, ասէ, «փութա՛ ի հանդիպումն իմե. եւ նորա ոչ հաւատայր երթելոց կոչնականացն, մինչեւ կրկնեաց եւ երեքկնեաց. եւ գնացեալ Ժիրաքն առնու զնա ածէ կացուցանէ առաջի Բուխայի։ Եւ քան ընդ ապստամբելն ի նմանէ՝ ընդ յոյժ անմտութեամբ գալն առ նա զարմացաւ։ Եւ լուեալ կնոջն Սահակայ, թէ ըմբռնեցաւ, եւ քանզի էր կին գեղեցիկ՝ փութացաւ գնաց եկաց առաջի Բուխայի, թերեւս կարասցէ ըստ պատշաճ գեղոյն եւ ըստ բազմաձեռն գանձուց ապրեցուցանել զայրն իւր, որ առաւել մահու քան թէ կենաց պատճառ եղեւ նմա։ Եւ հրամայեաց Բուխայ դահճացն՝ բառնալ զգլուխ նորա. իսկ կինն ճիչ բարձեալ ասէ, «առ թագաւորն հասցէ գոյժ իմե, շրջելով ընդ բանակն հոլանի, զոր չէր օրէն տաճկական ազգի կանանց, բայց ոչինչ օգնեաց. այլ հատեալ զգլուխն ետ տանել յարքունիս եւ զկինն ա՛ռ իւր Բուխայ կնութեան։ Կինն դարձեալ ճիչ բարձեալ ասէ, «վասն իմ սպաներ զտէրն իմ. ես ոչ վայել եմ քեզ կին, այլ մեծի թագաւորինե. իսկ զկինն կալաւ ընդ իւր Բուխայ։ Ապա յղէ առ թագաւորն լինել նմա կին. եւ կինն անցեալ պատմեաց թագաւորին որ ինչ եղեւն, զբողոք բառնալն իւր եւ զկացուցանելն վկայս, թէ ոչ վայել եմ քեզ կին, այլ արքայի, եւ որ ինչ եղեւն, որ եղեւ իսկ պատճառ կորստեան Բուխայի, զոր ցուցանեմ յիւրում կարգի ի բանս համառօտս։