Read in the reader, with word lookup
Թովմա Արծրունի, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց · 3/4
[Ժ]
Բայց քանզի ամենայնիւ ամենայն ուրեք ոչ ոք զօրեաց կալ ընդդէմ նորա յամենայն գործս զոր եւ կամք իւր ախորժէին՝ սկսաւ ձեռնամուխ լինել կարգաւ ընդ բոլոր աշխարհս արեւելեայս, եւ աներկիւղ համարձակութեամբ լի ամբարտաւանութեամբ առնէր ասպատակ ընդ ամենայն կողմանս տէրութեան նոցա։ Եւ ահա դիմեալ գնաց հասանել ի վերայ կողմանց հիւսիւսոյ, յերկիրն յորում Ծանակ կոչի. սոքա բնակին յամուրս լեռնականս, յանհոգս խաղաղացեալք յարտաքին թշնամեաց, եւ հարկք եւ հասք արքունի ի յինքեանս մնալով, միայն զմի ոմն կացուցանեն տիրել ի վերայ իւրեանց ըստ կամս անձանց իւրեանց, եւ միաբան եւ միախորհ կան եւ կեան առ միմեանս, եւ բնակեն ըստ ազգս ազգս, բացս գոյն ի միմեանց։ Եւ մօտ առ սոցա կայ լեառն Կաւկասու, յորում բնակեն ազգք յամենայն լեզուաց բաժանեալք, ըստ ազգս հբ ազգացն, եւ կեան առանց առաջնորդի, եւ օրէնս անձանց ունին ամենայն ոք որ զինչ կամի, եւ ընդ մայրս եւ ընդ քոյրս ամուսնանալ։
Առ սոսա գնացեալ Գրիգորէս երեց որդին Վրթանայ՝ քարոզեաց նոցա զբանն կենաց. յորս բազումք անկեալ ի նա հաւատացին ի Քրիստոս, որպէս Ծանարքն եւ Աւրհազքն. եւ կիսոցն անունկնդիր եղեալ՝ գնացին ի նոյն կործանման մինչեւ ցայսօր ժամանակի, զոր ոչ է ժամ մեզ պատմել, յորոց եւ զկատարումն մարտիրոսական ի նոցունց բարբարոսաց ընկալաւ սուրբն Գրիգորիս ի Վատնիանեայն դաշտին։
Իսկ իբրեւ եհաս Բուխայ զօրօք բազմօք մերձ ի սահմանս նոցա, եւ գրեաց հրովարտակս դիմօք խաղաղութեան՝ դառնալ սիրով միաբանութեան ի հնազանդութիւն արքային եւ ընդունել պատիւս եւ ի ձեռն նորա ընդունել զանուն իշխանութեան ճոխութեան։ Բայց նոքա քանզի ապաստան լեալ յանկասկածելի յամուրս եւ ի բազմութիւն զօրացն եւ ի քաջութիւն արանց պատերազմողաց՝ եւ ոչ առ փոքր մի խոնարհեցան ի բանս նորա կամ ետուն տեղի պատասխանւոյ. այլ դարձուցին անդրէն զպատգամաւորսն անարգանօք, արբուցեալ նոցա գան սաստիկ, եւ ինքեանք իջեալ ի լերանցն՝ կալան զստորոտ լերինն, պատրաստեալ ի պատերազմ։ Եւ արգելին փակեցին զպահակս ամրականացն եւ զկիրճս ձորոց, որ հանէին յերկիր նոցա մտանել յամուրսն։
Յայնժամ հրաման ետ զօրավարն Բուխայ զօրաց իւրոց՝ ելանել ընդ առաջ նոցա ի պատերազմ. ի մօտ առ նոսա հասեալ՝ կարգեցին կազմեցին զճակատն եւ ետուն պատերազմ ընդ զօրացն Ծանարաց. եւ փակեցին ի ներքս զոտն լերինն իբրեւ զծով շուրջանակի, ի վեր ձգելով զկուտակումն ալեացն ի բռնութենէ հողմոցն վարելոյ. եւ ահա հնչէր առ հասարակ երկիրն ամենայն իբրեւ զծով ալեաց կուտակելոյ, եւ սաստկացաւ պատերազմն, յառլուսանալ աւուրն մինչեւ ի սպառել անցից տունջեանն, իշխեցողին երկոտասան ժամու աւուրն. եւ հարան զօրքն արքունի եւ դարձան ի բանակն իւրեանց, եւ լեռնայինքն գային յիւրեանց բանակն։ Եւ յետ աւուր միոյ ընդ մէջ լինելոյ՝ դարձեալ խմբեցաւ պատերազմն, եւ հարան զօրքն արքունի. դարձեալ յետ փոքր ինչ աւուրց անցանելոյ՝ եւ խռնեցաւ միւսանգամ պատերազմն, եւ եւս սաստիկ հարան զօրքն արքունի. եւ կային ի մեծ տարակուսի. դառնալ անդրէն ոչ կամէին, զի կարի սաստիկ ամօթս համարէր զգործեցեալսն, կալ տեւել ժուժկալել ընդդէմ նոցա ոչ կարէին, զի բազում անկան ի զօրաց իւրեանց։ Ապա մտախորհ եղեն դարձեալ վառել ի պատերազմ. եւ կանգնեցին պատնեշս եւ շինեցին ապարանս եւ արարին տուն բնակութեան, եւ նստան անդէն զաւուրս թ եւ պատերազմեցան ընդ նոսա աւելի քան զժթ անգամ. եւ հարան սատակեցան պակասեցան զօրքն արքունի ի զօրացն Ծանարաց, եւ դարձան կորակնեալք ամօթալից խայտառակեալք, լի ծանականօք եւ մեծ բեկմամբ։
Եւ եղեւ մօտ ի կատարումն հասանել ամին երկրորդի գալստեան նորա՝ ել գնաց ի կողմանս Աղուանից. եւ տիրէր յայնժամ մեծի կողմանն Աղուանից Ապումուսէ ոմն, որում վերծանութեանն յայտնութիւն՝ երիցու որդի ճանաչէր։ Իսկ իբրեւ լուաւ, թէ ահա առեալ Բուխայ զզօրս իւր գալ հասանել ի վերայ նորա՝ հրաման ետ բոլոր աշխարհին իւրոյ ելանել ունել զլեռնակողմն, ուշ եդեալ ուժեղութեամբ եւ քաջութեամբ սրտիւ ընդդիմանալ, մանաւանդ ի Ծանարացն զնա տեսեալ ի պարտութիւն մատնեալ եւ յաղթահարեալ։ «Ոչ, ասէ, վատագոյն մեք քան զԾանարսն եղիցուք, զի եւ ամուրս հզօրագոյնս եւ բարձրագոյնս քան զնոսա ունիմք եւ դիւրափակս՝ առ ի յունել զմուտս կրճիցն. միայն միաբանութեամբ սրտիւ կացցուք ապաւինեալ յօգնականութիւնն Աստուծոյ. եւ թէ մեռանիլ եւս ումեք հասցէ՝ ի պարծանս անձին եւ ազգին իւրոյ համարեալ է, եւ պսակ մարտիրոսական ընկալցի ի Քրիստոսէ. զի ոչ եթէ ըստ հասարակաց սահմանաւոր մահու է, այլ ի վերայ սուրբ եկեղեցւոյ եւ ժողովրդեան Աստուծոյե։ Զայսոսիկ եւ առաւել քան զսոյնս ասելով՝ դնէր առաջի զօրաց իւրոց աստուածասէր իշխանն Աղուանից։
Իսկ Բուխայի առեալ զբազմութիւն զօրացն իւրոց՝ իջանէ ի դաշտն Գագարացւոց, եւ երթեալ մտանէ ի քաղաքն մեծ Պարտաւ։ Եւ սկսաւ գոռալ, եւ խորհէր զթոյնս չարութեանն թափել ի վերայ իշխանին Աղուանից, եւ յղէր առ նա կոչելով ի հնազանդութիւն. այլ նա ոչ տայր տեղի բանից նորա, քանզի քաջագոյնս գիտէր զբարս նորա խաբեբայս։ Եւ ժողովեալ զբնակիչս աշխարհին համօրէն զարս եւ զկանայս եւ զայլս ի յերկրէն Աղուանից բազմութիւն ռամիկ շինականաց, եւ լէգէոնս զօրականաց զսակաւս ի լեառնն ամուր անուանեալն Քթիշ, ըստ այնմ եւ համբարս ռոճկաց։ Եւ Բուխայի իմացեալ ո՛րպիսի պատրաստութեամբ կազմի իշխանն Աղուանից՝ տարակուսէր ի միտս իւր. զի եւ զբազումս պատերազմեալ պէսպէս մարտիւք, եւ ոչ ինչ կարացեալ ստնանել անմարտնչելի ամրոցացն եւ քաջութեան արանցն որ ի նմա՝ ողոքական բանիւք կոչէր ի հաւանութիւն։
Եւ նա դարձուցանէ այսպիսի իմն պատասխանի, եթէ «Օրէն է աշխարհակալաց արքունի խնամակալութեամբ գնալ ընդ աշխարհ իբրեւ առ հնազանդս, եւ զնեղութիւնս տառապելոց բառնալ եւ ի դիւր հանել իբրեւ զխնամարկուս, եւ ոչ աւազակաբար աւերել, եւ սրով եւ գերութեամբ յաւեր դարձուցանել. եւ դու թէ ոստիկան խաղաղութեան էիր եկեալ յարքունուստ՝ զշինութիւն պարգեւաբաշխէիր սոցա, եւ ոչ զաւերս եւ զխռովութիւն։ Եւ արդ յայտնի լիցի, զի որչափ բաւէ զօրութիւն իմ եւ իցեմ կենդանի՝ կացից ընդդէմ զօրութեամբ եւ ուժով տեառն Աստուծոյ, եւ ոչ տեսից զքեզ սիրով խաղաղութեան. այլ տեսից զքեզ զինու եւ աղեղամբ եւ սրով, քաջ արամբք եւ ընտիր երիվարօք. եւ քեզ եթէ հաճոյ թուիցի ապրեցուցանել զքեզ եւ զզօրս քո՝ արի ել աստի եւ գնա ի սահմանաց իմոց։ Ապա թէ փութաս ելանել ի կենաց աստի առ զայրուցս կատաղութեան քո եւ զոսկերս ցրուես յանապատս եւ լինել կերակուր գազանաց երկրի եւ թռչնոց երկնից՝ կամք քո լիցին, եւ ես քաւեալ եմ յարենէ քումմէ, մանաւանդ զի բարեպաշտութիւն մեծ համարիմ սատակել զթշնամիսդ Աստուծոյ, որպէս Մովսէս զԱմաղէկ, եւ Յեսու զՔանանացիսն, եւ Սամուէլ զԱգագ, եւ Դաւիթ զԳողիաթ, եւ համանգամայն իսկ որպէս սատակեցին Իսրայէլացիքն զայլազգիսն, եւ հաճեցաւ ընդ նոսա Աստուած. նոյնպէս արարից ընդ քեզ եւ ընդ զօրս քո։ Արդ վճարեալ է յիմմէ կողմանէ շատխօսութիւն ընդ քեզ. ի ձեռս քո է խաղաղութիւն եւ խռովութիւն։ Եթէ, որպէս ասացի, ի բաց գնաս յինէն՝ խաղաղութիւն է, եւ թէ ոչ՝ պատերազմ եւ կռիւ եւ ճակատամարտ. եւ դու նպատակ՝ եւ աղեղն իմ խոցոտիչ, դու ախոյեան ՝ եւ մանկունք իմ յաղթանակ, դու ոսոխ՝ եւ զօրք իմ դատապարտիչք. քո պատերազմ՝ եւ մեր յաղթութիւն, քո մարմին՝ եւ իմ նիզակ, քո պարանոց՝ եւ իմ սուսեր. քո ստացուածք՝ եւ մեք ժառանգորդք, քո աւար՝ եւ մեք աւարառուք. դու աւազակ՝ եւ մեք կողոպտիչք, դու եղէգն՝ եւ մեք հուր դիւրածախ, դու յարդ՝ եւ մեք հողմք դիւրափուշ, դու ծաղիկ՝ եւ մեք խորշակ թառամեցուցիչք, դու անդ պտղալից՝ եւ մեք կարկուտ ապականարար, դու շինուած առանց հիման՝ եւ ես հեղեղ հիմն ի վեր տապալիչ, դու գէշ՝ զօրքն իմ պատառիչ գազան, որ պատառեն զառագաստ սրտի քո. դու խաղալիկ՝ եւ մեք մանկունք, ի ձեռն առեալ զզօրութիւն քո՝ խաղալով խաղամք ընդ քեզ եւ ամենայն հպարտութիւն ամբարհաւաճութեան քո. դու երէ վայրի՝ եւ մեք որսորդք, դու թռչուն՝ եւ մեք ի բարձանց ի վայր իջուցանեմք եւ վարմ ձգեալ. դու վիշապ ծովական՝ եւ մեք կարթ, ի քիմս քո ի վեր ձգելով զքեզ ի խորոց անդնդոց. եւ դու իբրեւ զեղջերու առանց եղջեր՝ եւ մեք արծուիք ի վերայ քո, կուրացուցիչք աչաց քոց, եւ գէշ զքեզ արկանել ձագաց իմոց եւ աղուեսոց ի ծակս բնակեցելոյ։ Եւ ահա դարձեալ ասեմ, չկայ ինչ քո. եւ զի մի կրիցես զոր ինչ խօսեցայ ընդ պատգամաւորս քո, եւ աւելի քան որոգել ջանար ընդ մեզ՝ զդոյն ընդունիցիս վտանգաւորսե։
Յայնժամ իբրեւ լուաւ բռնաւորն զայս դարձուած պատասխանաց լի հզօրութեամբ եւ ահագին մեծաւ անարգութեամբ՝ յոյժ տարակուսանօք լցաւ յանձն իւր, եւ կայր մեծաւ հիացմամբ ըմբռնեալ. եւ ամենայն խորհուրդք իւր ապականեալ ցրուեցան. եթէ զի՞նչ գործիցէ ոչ գիտէր. ապա մտախորհ եղեն բազում քննութեամբ, եւ յանբաւ եւ յառաւել իմացմանց ընտրեցին՝ գրել եւ ծանուցանել թագաւորին վասն առնն այնորիկ. եւ առաքեցին դեսպանս առ արքայ եւ ինքեանք նստան շուջ զլերամբն, մինչեւ փութով եկեսցէ նոցա հրաման ինչ յարքունուստ։
Իսկ Ապումուսէ վառեալ եւ զինեալ զինքն ամենայն զօրութեամբ իւրով՝ խաղաց էջ ի վերայ նոցա եւ եհար ի հարուածս մեծամեծս, եւ առ աւար բազում եւ դարձաւ ի տեղի իւր ի բանակն իւրեանց։ Ապա այնուհետեւ ոչ կարաց կալ համարձակութեամբ ի բացեայ առնել զբանակն իւր, այլ ետ զկէս զօրուն յոմն գլխաւոր եւ նստոյց զնա ի կողմանէ հիւսիսի կողմն. եւ ինքն բազմութեամբ զօրաց նստաւ յարեւելից կուսէ, եւ շինեցին ապարանս ամուրս եւ պարսպեցին մեծաւ զգուշութեամբ. եւ կանգնեցին պատնէշ եւ կուտեցին քարինս եւ կանգնեցին մեքենայս եւ կացին ի պատրաստութեան։ Եւ յետ փոքր ինչ աւուրց հրաման ետ Բուխայ ելանել ի պատերազմ. եւ կարգեցին ճակատս, եւ բոլորեցին ռազմ, եւ գունդս գունդս յընտրելոց զօրացն ըստ ազգս ազգս, շուրջանակի ի ներքս փակեցին զլեառնն եւ դրօշս եւ նշանս բարձրագոյնս լայնատարածս կանգնեցին. կարգեցին ըստ գունդս գունդս առ շ այր նշանակ մի. եւ զի՞ մի մի թուիցէ յանուանէ զյաճախութիւն զինուցն եւ զսպառազէն կազմութեանցն զձիոցն եւ զհեծելոց նոցա. գիտակ են այդմ արք քաջք. եւ որ միշտ ի պատերազմունս զդեգերումն առնեն՝ գումար արարեալ են, ամենայն զինուոր ի գանձարանս ի տունս գանձուց թագաւորին, զոր բարձեալ ուղտիւք կրէին ընդ ինքեանս։ Ելին ի պատերազմ եւ պատերազմեցան, ըստ որում սաստկացաւ պատերազմն։ Եւ խուռն յարձակմամբ դիմեցին ի վերայ իւրեանց. եւ հարան զօրքն արքունի ի հարուածս մեծամեծս եւ դարձան փախստական ի բանակն իւրեանց եւ մտին յապարանսն զոր շինեալ էին. եւ լեռնային զօրքն Ապումուսէի զհետ մտեալ փախստէիցն՝ իջուցին ի լերնէ անտի եւ դարձան առնել դիակապուտ, եւ չոգան ի բանակետղ իւրեանց մեծաւ յաղթութեամբ, ուրախացեալ անտրտում խնդութեամբ, եւ նստան պահել զպահպանութիւն իւրեանց եւ աշխարհակոյտ ամբոխին բնակաց իւրոյ տէրութեանն։
Եւ զկնի այսորիկ, որ է երկրորդ հարուածք այլազգեացն՝ դարձեալ հրաման ետ ելանել ի պատերազմ, եւ հետամուտ հասեալ առ նոսա. եւ ահա իբրեւ արք ռ ի յընտրելոցն Աղուանից պատահեալ նոցա հարին զնոսա եւ ածին փախստեայ ի բանակն եւ ինքեանք դարձան ողջանդամ, եւ ոչ մի ոք վիրաւորեցաւ. եւ հասեալ առ զօրավարն իւրեանց մեծաւ յաղթութեամբ եւ բազում աւարաւ։
Իսկ զօրավարն Բուխայ կայր ի կոր կործանմանն, ի տարակուսանս ըմբռնեալ փղձկէր ի միտս իւր, ցնորակոծ լինէր, հնարէր ելս իրացն գտանել ի վրանայարկն փակեալ, եւ ոչ առնոյր դուլ եւ դադար։ Եւ հատաւ քուն յաչաց նորա, եւ ոչ ոք մտանէր եւ ելանէր առ նա զաւուրս ժ, զի եմուտ ի սենեակ ամօթալի երեսօք. այլ եւ երկիւղ ոչ սակաւ ունէր զնա, զի բազում գունդք սուսերամերկաց շուրջանակի պահէին զնա։ Իսկ զկնի աւուրցն տասանց ի գլուխ ելանելոյ՝ խնդրեաց սպարապետն մտանել առ նա, եւ կալեալ զձեռանէ նորա՝ սկսաւ խօսել ընդ նմա եւ ասէ, «ընդէ՞ր լքանես զձեռն քո եւ ընդ արութիւն դոցա խառնես վատութիւն եւ առնես զօրացեալ ի վերայ քո ամենայն աշխարհաց, եւ զանուն քաջութեան քո քեզէն կորուսանես, որով ամենայն աշխարհ զարհուրեալ դողաց եւ ոչ ոք եկաց ընդդէմ քո, եւ զբազուկս եւ զձեռս քո հզօր տկարացուցանես. միթէ դո՞ւ միայն առաջին յաղթեցար եւ հարար ի թշնամեաց, կամ քո՞ միայն զօրքդ անկան, կամ քո՞ եւ եթ աւար բաժանեցաւ։ Ո՞չ ածեր զմտաւ, թէ յիսկզբանցն մինչ ցայսօր ժամանակի ամենայն ուրեք ուր եւ գումարէր զօրն եւ լինէր պատերազմ եւ սուր եւ ճակատամարտ՝ երբեմն յաղթեն եւ երբեմն ի պարտութիւն մատնին. ո՞վ ոք յաշխարհակալաց ոչ մատնեցաւ ի սուր. եւ են իշխանք ազգաց, է ուրեք որ զօրանան, եւ է ուրեք որ տկարանանե։ Եւ յերկարեալ սպարապետին խօսել ընդ զօրավարին՝ ի բաց մերկեաց զպատրուակ սրտմտութեան ի սրտէ նորա։ Եւ ելեալ արտաքս ի սենեկէն՝ եւ նստան ուրախ լինել։
Եւ նոյնժամայն եհաս հրաման յարքունուստ՝ մի տաղտկալ եւ վհատել եւ մի ի բաց կալ պատերազմել ընդ նմա, մինչեւ եկեսցէ ակամայ կամօք ի հնազանդութիւն արքայի։
Յայնժամ հրաման ետուն ամենայն զօրացն ելանել ի պատերազմ. եւ ահա աղաղակ եւ փողք եւ քնարք եւ ջնարք, եւ վառեալ զինու եւ սրոյ եւ ամենայն պատրաստութեամբ անհուն զօրացն, մինչ գրեթէ ի հիմանց զլեառնն տապալել, եւ եհան զզօրսն մինչ մերձ ի գլուխ լերինն, եւ ընդ նոսա նշանս բազումս, իբրեւ ռ արանց ընտրելոց քաջ երիվարօք. եւ գրեթէ ոչ ամենեւին ուրեք երեւեցաւ այնպիսի ահաւոր տեսիլ զօրու եւ սպառազէն կազմութեան՝ ամենայն թագաւորաց, որ կացեալ էին ընդ ծագս տիեզերաց. զորոյ սաստիկ եւ ահագին որոտումնն եւ ճայթումնն եւ փայլիւն զինուցն, եւ որ ինչ յայնժամ զարդարեալ եւ զինեալ պատրաստեցան զօրքն Տաճկաց։ Եւ ելանէին գունդք գունդք շտապով եւ ճեպով մի զմիոյ կնի, եւ ամենայն ոք որ տեսանէր՝ ընդ մեծաւ երկիւղիւ ներքադրեալ լինէր։ Եւ նստէր անդ ի բացեայ ի վերայ բլրի միոջ տէր Մուշեղ որդի սպարապետին եւ կայր հիացեալ ահեղ եւ մեծ զարմացմամբ։ Եւ ամբարձ զմիտս իւր ի հանդերձեալ գալուստն Քրիստոսի, եւ որ յայնժամ լինին ահեղ որոտմունք եւ թնդիւնք եւ հրձգութիւնք եւ արհաւիրք մեծամեծք յերկրէ, եւ թէ զիա՛րդ գունդք գունդք հրեշտակաց մի զմիոյ կնի ելեւելս առնեն, եւ զիա՛րդ փայլեալ նշանն տէրունական ահաւոր ճառագայթիւք, եւ որ ինչ այդմ հետեւին ի հանդերձեալ գալստեանն Քրիստոսի ի վերջնումն աւուրն. յայնժամ մերկացեալ եւ ի բաց եդեալ զաշխարհական պատրանաց զբաղումն՝ եւ էանց գնաց ի վեր քան զերեւելիսս, եւ զի էր վարժեալ Աստուածաշունչ գրոց եւ ընդել եւ ծանօթ էր ճարտասանական հրահանգիցն՝ եդ առ յայն ժամու իմացական տեսութիւնն զերգս՝ որոյ սկիզբն է՝ «Անզբաղել ական սրտի նայեցող անձն իմ ի միւսանգամ գալուստնե, ե տուն ի յութերորդ վանգէ։
Եւ եղեւ իբրեւ գումարեցան ի մի վայր ամենայն բազմութիւն զօրացն աւելի քան զմռւաց, եւ կազմեցին ռազմ եւ կարգեցին ճակատ, եւ ետուն ձայն այր առն ախոյեան ելանել. եւ ահա Ապումուսէ, որ ճանաչէր երիցու որդի՝ հանդէպ նոցա ել ի պատերազմ եւ հանդիսացաւ ընդդէմ նոցա. եւ եղեւ իբրեւ զբլուր մի մեծ երկաթի, կամ զվէմ անդամանդեայ. եւ խուռն բոլորեալ գունդն կային մածեալ իբրեւ զմի այր։ Եւ զօրքն Տաճկաց պնդեցան եւ փակեցին շուրջանակի ի ներքս զգունդն Աղուանից եւ դիմեցին յանդուգն ի վերայ նոցա. եւ նոքա կային անշարժ, եւ ոչ ել այր քան զընկեր յառաջ. եւ մինչ նոքա կարծեցին, թէ ի ձեռն նոցա մատնեցան՝ եւ նոքա կային յաղօթս եւ զԱստուած կարդային օգնել նոցա. եւ դիմեցին ի մէջ նոցա ի չորս առաջս, ըստ նմանութեան տեառնանման խաչին, եւ բախեցին զճակատն եւ պատառեցին զռազմն եւ դարձուցին ընդ զառ ի վայրն եւ իջուցին ի լեռնէ անտի, եւ հարին ի հարուածս մեծամեծս. որպէս յարդ ի հողմոյ վարեալ, կամ ծուխ վատնեալ ի մրրկէ՝ այնպէս կորեան գնացին յերեսաց զօրացն Աղուանից։ Եւ դարձան կուտեցին աւար, որոց ոչ գոյր թիւ։ Բայց զի՞ մի մի զիւրաքանչիւր հանդէս պատերազմաց նոցա գրեցից յականէ անուանէ. ասացից կարճառօտ եւ համառօտեցից զբանս. յերկարեցաւ գործ պատերազմաց սոցա իբրեւ մօտ ի լնուլ ամի միոյ. եւ ոչ ի միում ճակատու դարձոյց Ապումուսէ զերեսս իւր յերեսաց Բուխայի. եւ որպէս պատմի՝ եղեւ թիւ պատերազմաց նոցա իը անգամ, եւ հարան զօրքն արքունի յայսքան հանդէսս եւ ի կռիւ։
Յայնժամ իբրեւ գիտացին երկոքին կողմանքն, եթէ ոչ գոյ հնար գտանել զելս իրացն եւ տալ խաղաղութիւն՝ ապա հաճեցան եւ հաւանեցան գրել առ թագաւորն. զի ասաց զօրավարն Աղուանից, եթէ «մի՛ կարծիցէ ոք զիս ապստամբ գոլ ի թագաւորէն եւ վասն այնր հարկանել զզօրսդ Ասորեստանիե. այլ կուտեաց եդ ի վերայ Բուխայի զապստամբութեան վնասն եւ զհարուածս զօրաց, զոր գրեաց իսկ եւ ծանոյց արքայի. «իսկ եթէ եկեսցէ առ իս գիր յարքունուստ, կնքեալ մատանեաւ արքայի, եւ իցէ գրեալ ի նմա հրաման՝ գալ ինձ առ քեզ կամ երթալ յարքունիսն՝ ոչ ելից արտաքոյ հրամանացն նորա։ Բայց եթէ այդ այդպէս ոչ եղիցի, որպէս ասացի՝ աւելի եւս տեսցես քան զոր տեսեր, սուր եւ պատերազմե։
Ապա երկոքին նոքա դեսպանս արձակեցին առ թագաւորն ի հաւատարիմ արանց ըստ Եսայեայ զոր ասէ, «հրեշտակս արձակիցեն որ լայցեն դառնապէսե, եւ գրեցին եւ ծանուցին արքայի՝ զոր ինչ գործեցին եւ ո՛րպէս հարան զօրքն արքունի։ Նստան երկոքին կողմանքն պահել զպահպանութիւն իւրեանց մեծաւ զգուշութեամբ, եւ ետուն անսալ միմեանց՝ ոչ ելանել ի պատերազմ, մինչեւ եկեսցեն հրեշտակքն յարքայէ, զոր առաքեցինն։ Բայց տուաւ յաղթութիւնն այն մեծ ի ձեռն զօրավարին Ապումուսէի, զի լցցի զոր ասաց Տէր ի բերանոյ Ամովսայ մարգարէի՝ «խորտակեցից զնիզակս Դամասկոսիե, որում այժմ Դմիշկն կոչեն, ուր ելին զհետ Բուխայի։
Եւ մինչ նոքա կային մնային հրաման ինչ ընդունել յարքունուստ՝ դարձան հրեշտակքն եւ եկին փութանակի, եւ բերին թուղթ յարքայէ առ Ապումուսէ՝ գալ ի հնազանդութիւն նոցա եւ երթալ առ Բուխայ. եւ էր գրեալ ի նմա թողութիւն վնասուցն եւ հարուածոցն զօրացն եւ բազում աւարացն, եւ երդումն ի հաստատութիւն ասացելոցն, եւ պարգեւս ի պատուական եւ մեծագնի հանդերձից, եւ սաղաւարտ ծաղկեայ եւ սուսեր. միայն զի եկեսցէ ի բան արքունի եւ մի ելցէ արտաքոյ կամաց թագաւորին. եւ գրեալ էր առ Բուխայ, զի մի՛ ինչ չարիս խորհիցի կամ գործիցէ առնն այնմիկ, այլ տացէ տանել զնա առ թագաւորն մեծաւ պատուով եւ զգուշութեամբ։
Իսկ իբրեւ ընթերցաւ զօրավարն Աղուանից զթուղթ թագաւորին՝ փութացաւ էջ ի լեռնէ անտի եւ եկն եկաց առաջի Բուխայի. եւ մինչչեւ հասեալ առ զօրավարն՝ եհան ընդ առաջ նորա գունդս գունդս վառեալ զինու եւ ընտրեալ երիվարօք, եւ ետ տանել ընդ առաջ նորա նժոյգս մեծազարդս եւ երեւելիս, եւ երգեցիկս եւ գովասացս եւ բազում գործիս երաժշտականս առաջի եւ զկնի՝ մինչեւ եմուտ ի բանակ նոցա։ Եւ ոչինչ ամենեւին զչարացաւ ընդ նմա Բուխայ եւ ոչ յիշեաց զգործսն զոր գործեաց, եւ ոչ տրտմեցոյց զերեսս իւր. այլ ընկալաւ զնա սիրով խաղաղութեան եւ մեծաշուք պատուով եւ պարգեւօք ըստ հրամանի թագաւորին։ Իսկ յետ անցանելոյ աւուրց ինչ՝ ետ տանել զնա առ թագաւորն, եւ ընդ նմա գունդս զինուորաց վառելոց եւ ընտիր այրուձիոց։ Եւ երթայր աներկիւղ համարձակութեամբ, քաջալերեալ ի միտս եւ ի խորհուրդս իւր ըստ պնդութեան արութեան իւրոյ քաջ նահատակն Ապումուսէ։
[ԺԱ]
Եւ եղեւ զի անցանէր ընդ այն Մուկաթլ ոմն ի Վանանդ կոչեցեալ ազատութենէ, ըստ սովորութեան ծանօթացուցանել զիւրաքանչիւրոց առանձնաւորութիւն եւ զպատուոցն գերակայութիւն, կամ ի ծնողաց կամ ի տեղւոյ կամ ի գաւառէ կամ յազգէ կամ յարիութենէ կամ ի պատահմանէ սկիզբն առ։ Սովորութիւն է գրոց, որպէս զիրն նոյնպէս եւ զտեղին վերաբերեալ, կամ ըստ ծանօթութեան, կամ ըստ պատուոյ։ Զսա ըմբռնեալ զօրաց Տաճկաց ածին առ զօրավարն. եւ բազում վնասս ի գործս արքունի կուտեցին ի վերայ նորա եւ ստութեամբ առաւել քան թէ ճշմարտութեամբ պարտաւորեցին զնա։ Եւ մինչ կարի եւ ահագին սաստիկս կուտեցաւ ի վերայ նորա ամբոխն, եւ ամբաստանքն միաբարբառ զաղաղակ բարձեալ առաջի բռնաւորին զօձիս պատառեալ ասէին, «մահապարտ է, չէ պարտ դմա կեալ, եւ ոչ առնուլ տեղի պատասխանւոյե, եւ յայնչափ սաստիկ եւ անհուն ամբոխին սուտ վկայութեանն զբոլոր բարկութիւն բռնաւորին զարթուցին ի վերայ առնն, որպիսի ոչ ի միոյ ուրուք վերայ այնքան ժամանակս եհեղ զբարկութիւն իւր զօրավարն Բուխայ։ Եւ հրամայեաց ածել զնա յատեանն, ուր կային միաբան ժողով զօրագլխացն։ Եհարց սաստիւ կամ թէ հրամանաւ տէրութեան իւրոյ, «ի բաց լեր, ասէ, ի հաւատոցն Քրիստոսի, եւ իմ թողեալ քեզ զբազում վնասսն զոր գործեցեր, եւ կեցցես եւ վայելեսցես ի պատիւս եւ ի պարգեւս թագաւորին, եւ մի ի վերայ մեծ յանցանացն զոր յանցեար, որպէս լսեմդ զոր ինչ ամբաստանեն զքէն՝ յայդ եւս յաւելուր, յամառել պնդել ի հաւատսն Քրիստոսի զոր պաշտեսդ, եւ ի ձեռն չարաչար տանջանաց ելանել ի կենաց աստի, զի ոչ եւս ունիմ շատ խօսիլ ընդ քեզե։
Ետ պատասխանի երանելի Մուկաթլ լի հաւատովք եւ ճշմարիտ խոստովանութեամբ ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ, ասէ. «եւ ո¯վ տայր ինձ վկայել ի վերայ ճշմարտութեանն եւ մեռանել վասն անուանն Քրիստոսի, եւ զարիւն իմ փոխանակ արեանն Քրիստոսի հեղուլ եւ զմարմին իմ փոխանակ մարմնոյ նորա ի մահ մատնել եւ զչարչարանս իմ ընդ նորա չարչարանսն խառնել, զի եւ ընդ նմա փառաւորեցայց. նա է տէր տերանց եւ թագաւոր թագաւորաց եւ իշխան կենաց եւ մահու, Աստուած յաւիտենական Յիսուս Քրիստոս։ Իսկ սպառնալիք քո եւ չարչարանք, զոր ասես ի վերայ իմ հասուցանել՝ խաղ մանկտոյ կամ զառանցելոց թուի յաչս իմ, եւ բանք քո նոյնպէս, որպէս առն անմտի եւ խելագար եւ ցնորեալ ծերոյե։
Յայնժամ բարկացեալ բռնաւորն հրամայեաց նախ զլեզուն հատանել զսրբոյն, զի մի յաճախիցէ առ հասարակ զթագաւորն եւ զօրէնսդիրն ինքեամբ հանդերձ անարգել. ապա հրամայեաց զերկոսին զձեռսն եւ զերկոսին զոտսն հատանել. ապա անդամ անդամ յօշեցին զնա, որ մատոյց զինքն պատարագ կենդանի որդւոյն Աստուծոյ. եւ կայր դեռ եւս մեծաւ ուժով, եւ գոհութեամբ ընդունէր զեկեալ ի վերայ նորա չարչարանս վասն սիրոյն Քրիստոսի։ Մինչդեռ կայր եւս կենդանի՝ ետ կանգնել փայտ մի մեծ եւ բարձր յոյժ, եւ դնել զնա ի ծայր փայտին, ունել ի բարձրաւանդակ տեղւոջ. եւ իջուցեալ ի փայտէն հատին սուսերաւ զգլուխ նորա. եւ դարձեալ եդին ի վերայ ի տեղւոջ վկայութեանն նորա, ի Գոռոզու մերձ ի լեառն Քշիթ, ուր էր բանակ այլազգեացն։ Եւ այսպէս կատարեցաւ սուրբն ամենայաղթ նահատակն Քրիստոսի Մուկաթլ փառաւորապէս ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ, որում փառք յաւիտեանս ամէն։
Նմանապէս կամ թէ եւս հրաշափառագոյն երիցս երանելիք Սողովմոն, որ Սեւորդին ճանաչի, եւ Կախայ վերին աշխարհեցին՝ ոչ խոտորեցան ի բանս թագաւորին եւ ոչ եղեն ունկնդիր մաղձահամ եւ ժախահոտ բանիցն, իբրեւ ի փեռեկեալ գերեզմանէ զնեխահոտութիւնն արտաքս հատանելոյ. որով զբազումս դրդուեցոյց ի յաստուածային օրինացն եւ յերկրպագութենէ յաստուածորդւոյն։ Այլ նահատակեցան արիաբար եւ ետուն պատասխանի թագաւորին մեծաւ համարձակութեամբ, յուսացեալ ի մին միայն ի թագաւորն թագաւորաց եւ ի տէրն տերանց, ի Քրիստոս յորդին Աստուծոյ։ Եւ ասեն ցթագաւորն, «լաւ է մեզ մեռանել վասն անուանն Քրիստոսի, քան վայելել ընդ քեզ. որով մահուամբ եւ կամիս՝ պատրաստք եմք յամենայն հնարս չարչարանաց մտանել, զոր ուսոյց քեզ վարդապետն չարեաց հայրն քո սատանայ. մեք ոչ ի բաց կամք ի սիրոյն Քրիստոսի եւ ոչ մեկնիմք ի կենացն յաւիտենից եւ ոչ լինիմք ժառանգորդ յաւիտենական տանջանացնե։
Յայնժամ բարկացեալ բռնաւորն իբրեւ զգազան մի կատաղեալ, յարձակեալ ի վերայ գառանց գէշ արկանել զնոսա՝ հրամայեաց պնդել զնոսա ի ցիցս կապեալ ոտիւք եւ ձեռօք. եւ ետ բերել քուքս եւ տանջել զնոսա քքովքն յերկար, մինչ կարծել ի նմին վախճանել, եւ նոքա կային մեծաւ ուժով եւ գոհանային զանբաւ եւ զառատաշնորհ պարգեւացն Քրիստոսի, որ արժանի արար զնոսա մեռանել վասն անուանն Քրիստոսի եւ առնուլ զմարտիրոսական պսակն։
Եւ մինչդեռ կային կենդանի եւ գոհանային զՔրիստոսէ զանյաղթ զօրութենէն, որ զօրացոյց զսուրբսն մեծ ասպարիսին ի հոգեւորական պատերազմին՝ եւս առաւել բարկացեալ թագաւորն՝ իբրեւ զհնոց վառեալ բորբոքէր. ետ բերել փայտ, եւ եդեալ ի վերայ փայտին զերանելին Սողոմոն՝ եւ մօտ առ փայտն կացուցին զսուրբն Կահայ, զի գոնեայ մինն ի միւսոյ տանջանացն երկուցեալ հնազանդիցի հրամանի թագաւորին։ Իսկ նոքա առաւել քան զառաջինն դիմեցին ընդդէմ չարչարանացն խաչակից լինել Քրիստոսի. ուրացան զանձինս եւ առին զխաչն Քրիստոսի եւ գնացին զհետ կոչողին, կորուսին զանձինս, այսինքն զկեանս աշխարհիս, զի զյաւիտենիցն գտցեն զկեանս. մեռան ընդ Քրիստոսի, զի ընդ նմին թագաւորեսցեն։
Նոյն ժամայն ել հրաման յարքունուստ, զի զսուրբն Սողոմոն ի նմին փայտի սպանցեն, նետաձիգ լինել ի նա։ Եւ ըստ հրամանի բռնաւորին դահճացն ձգեալ ի նա նետս շուրջանակի՝ աւանդեաց զոգին ի փառս Աստուծոյ երանելի նահատակն Քրիստոսի։ Իսկ զսուրբն Կահայ հրամայեաց սրով սպանանել. եւ առեալ դահճին զսուրն՝ եհար զերանելին եւ եհատ զգլուխ նորա, եւ նոյնժամայն աւանդեաց զոգին ի ձեռս Աստուծոյ։ Այսպէս վկայեցին երանելիքն ի փառս սուրբ Երրորդութեանն յաւիտեանս յաւիտենից։
Էր ընդ գերեալսն ի լեռնէն Խութայ Յովնան անուն. սա այն է, որ մինչ յելանելն Բուխայի ի սկզբանն մտանելոյ նորա ի Հայս՝ եկաց ընդդէմ նորա բնակչօք լերինն եւ հարուածս մեծամեծս հասոյց ի վերայ զօրացն արքունի. իսկ իբրեւ ընդդէմ կացին լեռնայնոցն գունդքն Տաճկաց եւ հարին զլեռնայինսն՝ ձերբակալ արարեալ զերանելին Յովնան տարան ետուն կապանօք ի բանդ արքունի։
Եւ յաւուր միոջ հրաման ետ թագաւորն ածել զառաջեաւ. եւ հարցեալ ցնա յաղագս մահուանն Յովսէփու ի վրէժխնդրութեանն երկրորդ նահատակութեան նորա, որ եկաց ընդդէմ զօրավարին, յուշ առնելով նմա զապստամբութենէ եւ ընդխառնելոյ նորա ի վնասս արքունի, միանգամայն սաստկացուցանէր ի վերայ նորա զահարկութիւնն, զի գոնեայ այնու կարասցէ արդեօք վրիպեցուցանել ի ճշմարիտ հաւատոցն որ ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ. եւ իբրեւ եդ առաջի զվնասուցն որով կարծէր արկանել զնա ի հաղբս կորստեան՝ ասէ ցերանելին, «եթէ կամիս կեալ ընդ իս եւ վայելես ի կեանս աշխարհիս, եւ ընդունել պարգեւս եւ պատիւս յինէն՝ հաւանեա հրամանի կամաց իմոց եւ ի բաց լեր ի հաւատոց քրիստոնէութեանդ, զոր պաշտես, եւ ծառայեա ճշմարտութեան օրինաց եւ հաւատոց, զոր ուսաք ի մարգարէէն Մահումաթայ. ապա թէ ոչ՝ զնորին հակառակն ընկալցիս, տանջանս եւ մահ, եւ ելցես ի կենաց աստի չարաչար մահուամբե։
Իսկ սուրբն գեղեցիկ խորհուրդ ի մէջ առեալ՝ ասէ ցբռնաւորն. «ընդէ՞ր որպէս մանուկ տղայ համարիս, արկանել առաջի իմ զպատրանս, սնոտի, առասպելաբան, խաբեբայ եւ պատիր յոյս խոստանալով ինձ՝ հանել զիս ի ճշմարիտ յուսոյն, զոր ի մանկութենէ ի վերայ հասեալ ճշմարտութեաննե։
Ասէ թագաւորն. «մի արհամարհեր զթագաւորական բանքս իմ եւ կորուսաներ զկեանս քո, եւ լինիցիս իբրեւ զմի ի մահապարտաց, որ անձամբ զանձինս հերքեցին ի կենաց վտանգաւոր մահուամբ, որպէս եւ քեզ պատրաստեալ է, եթէ կացցես ի նմին յամառութեան ի հաւատսդ Յիսուսի որդւոյն Մարիամայ կնոջ հրէիե։
Ասէ երանելին. «տեսանեմ զքեզ որպէս զմի ի զառանցելոց խելագարեալ որպէս խօսիսդ. ես վաղ անարգեցի զքեզ, եւ ոչ փոքր ինչ երկիւղ կալայ ի սրտի իմում վասն քո, զի քամահելով ի վերայ քո՝ զզօրավարն քո հանդերձ զօրօքն ի սուր մատնեցի, եւ զաւար նորա բաշխեցի, եւ յերկրորդումն ոչ փոքր նախճիրս համարեցի զօրացն քոց. արդ ընդ արութիւնս իմ վատութի՞ւն խառնիցեմ եւ ընդ երկիւղիւ մահու անկանիցի՞մ։ Վասն մարմնաւորացն այնչափ նահատակեցայ, որպէս գիտացերն եւ որպէս այժմ լսես յինէն, վասն Քրիստոսի եւ վասն յաւիտենական կենացն ո՞չ մեռանիցիմ, կամ արդեօք ի քէ՞ն երկնչիցիմ. քա¯ւ լիցի. ահաւասիկ կամ, մի դանդաղիր կատարել՝ զոր ինչ կամիս առնելե։
Իբրեւ լուաւ զայսքան եւ առաւել քան զսոյնս յանդուգն եւ առանց երկիւղի զընդդէմ պատասխանատրութիւնն մեծաւ համարձակութեամբ՝ ապա հրաման ետ փութով ի կենաց բառնալ զգլուխ նորա սուսերաւ։ Եւ առեալ դահճացն զերանելին՝ ածին ի տեղի սպանմանն. եւ նորա համբարձեալ զձեռս իւր յերկինս յաղօթս կալ, զի կարասցէ յաղթել նահատակութեամբ, եւ մատուցեալ զպարանոցն առ դահիճն՝ եհատ զգլուխ նորա, եւ աւանդեաց զոգին երանելին Յովնան ճշմարիտ խոստովանութեամբ ի Հայր եւ յՈրդի եւ Սուրբ Հոգին, որում փառք յաւիտեանս։
Եւ եղեւ իբրեւ արար եւ կատարեաց Բուխայ զոր ինչ խորհեալն էր ի վերայ աշխարհիս Հայոց, բարձումն յաշխարհէս մեծամեծացն Հայոց՝ յաւել եւ զայս եւս, զի մի ամենեւին ոք կայցէ յակաստանի, մանաւանդ զի ոչ ոք տեւեաց ընդդիմանալ ձեռին նորա. գրէ յականէ յանուանէ առ որ մնացեալն էին յաշխարհս յամուրս իւրեանց, զի փութով յիւրաքանչիւր տեղեաց առանց կասկածանաց եւ երկիւղի առ նա հասանիցեն եւ կալցին զիւրաքանչիւր իշխանութիւն եւ վայելեսցեն ի պարգեւս եւ ի պատիւս արքունի եւ կացցեն ի հնազանդութեան թագաւորին։ Եւ ելեալ յիւրաքանչիւր տեղեաց մի քան զմի յառաջանալ ի կոչումն Բուխայի, եւ ժողովեցան ի մի վայր եւ եկին կացին առաջի զօրավարին Տաճկաց։ Իսկ նա փոքր ինչ ժամանակ ներեաց նոցա դիմօք սիրոյ խաղաղութեան, մինչեւ ի գլուխ ելին որ ինչ յաղագս Ապումուսէին էին հանդէսք. իսկ իբրեւ նա ըմբռնեցաւ, եւ գիտաց զօրավարն եթէ ոչ ոք այնուհետեւ յիշխանացն Հայոց մնաց, որ ոչ համագունդ ժողովեալ են առ նա՝ մերկացաւ յայնժամ զպատրուակ կեղծաւորութեանն, զոր սերմանեալ էր սատանայ ի սիրտ առնն։ Եւ ըստ տոհմս ազգաց, ըստ թուոյ տերանցն Հայոց, կազմեաց գունդս վառեալս զօրականաց, զինեալ եւ պատրաստեալ. եւ ընդ այգն ընդ առաւօտն, մինչ նոքա ննջէին յիւրաքանչիւր վրանաց օթոցի՝ եւ զօրքն շուրջ փակեցին սուսերօք եւ վահանօք եւ նիզակօք եւ վառեալ մոմեղինօք, եւ մտեալ ի ներքս ըստ հրամանի զօրավարին իւրեանց՝ եդին զոտս նոցա ի կապանս երկաթիս եւ բարձին ուղտուց եւ խաղացուցին ի Սամառայ. որոց անուանք ճանաչի սոցա՝ տէր Սմբատ սպարապետ Հայոց, եւ Գրիգոր Քուրդկայ որդի Մամիկոնէից տէր, եւ Ատրներսէհ Աղուանից իշխան, եւ Գրիգոր Սիւնեաց տէր, եւ Մահլ Սմբատայ որդի Շաքեոյ տէր, որ զբաբանն կալաւ, եւ իշխանական Վասակ Վայոց ձորոյ տէրն, եւ Փիլիպպէ իշխանն Սիւնեաց, եւ Ներսէհ իշխան Գարիթայանից, եւ ապա Եսայի Ապումուսէ, որ զշատ պատերազմունսն եհար։ Մնաց միայն Աշոտ որդի սպարապետին եւ Մուշեղ եւ Սմբատ եղբայր Աշոտոյ, զորս եթող Բուխայ տիրել աշխարհին իւրեանց յաղագս յառաջագոյն մտերմութեան հօրն նոցա առ թագաւորն եւ առ զօրավարն, զի գնաց ըստ կամաց նոցա յամենայն ուժոյ զօրութեան մտաց իւրոց։ Իսկ ի Վասպուրական տէրութեանն ի տեղւոջ զօր արութեան մնաց Գուրգէն, եւ այլ տոհմք Արծրունիք։ Եւ եբարձ զամենայն արս զօրութեան յերկրէս Հայոց, եւ ինքն գնաց անտի եւ եմուտ ի Պարտաւ՝ ձմերել անդ, եւ տեսանել վասն յետին կատարածին աշխարհիս Հայոց, թէ ո՛րպէս ի գլուխ ելանիցէ. եւ մեկնեաց յինքենէ զԱբրահիմ ոմն եւ յղեաց զնա հազարապետ Հայոց, եւ վերակացու ի վերայ հարկաց արքունի, եւ տիրել փոխանակ իշխանաց սորա։
[ԺԲ]
Յետ բառնալոյ իշխանութեանն ի Վասպուրական երկրէն մնացին տոհմք Արծրունեաց ըստ ազգս ազգս՝ քաջն Գուրգէն եւ Մուշեղ եղբայր իւր եւ Ապուջափր եւ Ապումքդէմ եւ Վասակ եւ միւս Վասակ եւ դարձեալ այլ Վասակ եւ Մուշեղ եւ Աշոտ եւ Սահակ, եւ այլք ի տանէն Արծրունեաց եւ ազատք նոցա։ Եւ սկսան յաւելուլ ի վերայ չարեացն այլ չարիս, զի ընդ միմեանս մարտ եւ կռիւս դնէին յաղագս իշխանութեանն ցանկութեան, եւ ճեղքեցան ի միմեանց եւ զօրս գումարեցին ի զերծելոցն ի սրոյն եւ ի գերութենէն Բուխայի. կէսքն զԳուրգէն յառաջ ածեն ի պատիւ իշխանութեանն, եւ այլք զԱպուջափր, ոմանք զՎասակ. ըստ այնմ զոր մարգարէն Եսայի ասաց, «յաւուր յայնմիկ բուռն հարկանիցէ այր զեղբօրէ կամ զազգակցէ իւրմէ, եւ ասասցեն՝ լեր մեր իշխան, եւ կերակուր մեր ընդ քեզ լիցիե. եւ շփոթեալ լի աղաղակաւ երկիրս, եւ ուր հասանէին՝ աւերէին ասպատակաւ եւ աւարաւ եւ յափշտակութեամբ. եւ այր եղբօր իւրում ոչ ողորմէր, ըստ այնմ զոր ասաց դարձեալ Եսայի, «անկցի, ասէ, այր ընդ այր, եւ այր ընդ ընկերի իւրում, ընդհարցի մանուկն ընդ ծերոյն եւ անարգն ընդ պատուականինե. քանզի ըստ օրինակի իսրայէլականումն, որ յաւուրս անիշխանութեանն էին անկարգութիւնք, եւ այր իւրաքանչիւր զհաճոյս աչաց իւրոց առնէր՝ սոյնպիսիք եւ այժմուս եհաս լինել. քանզի նուազագոյնքն եւ տկարք՝ թափառեալք աղքատութեամբ վտանգէին, իսկ կարողագոյնքն եւ բռնաւորք ըստ բնութեան գազանաց վայրենամիտք լեալ, անամօթ եւ անարգել յափշտակութեամբ վրդովէին զբոլոր երկիրս։
[ԺԳ]
Յաւէտ խրախճանութեամբ բուռն հարկանել ախորժելի է ինձ զպատմութենէ քաջատոհմիկ եւ բարեփառ բարեյաղթ նահատակէն, զԳուրգինայ ասեմ, զյոյժ փառացի եւ ճոխ եւ նազելի զնախագահ նստեալ զարմէ, յերկուց թագաւորազանց զաճմանն սեռի բերելով զբողբոջս զՍենեքերիմայն եւ զՄամգունեաց ճենազնւոյ, ի միասին զզուգամասն պայազատեալ գահընկալ թագաւորական զարմ, ի հօրէ զՍենեքերիմայն եւ ի մօրէ զՄանգոնեացն, ըստ ծննդաբանութեան գալ հասանել՝ մինչ յորում եմքս հասեալ ժամանակ, յաճախագոյնս վասն Գուրգինայ վայելէ զդրուատեացն, կարեւոր է բազմաձեռն աճմամբ զդրուատեացն յերկարագոյնս հատուցանել զճարտասանութիւնս. բայց քանզի պատմագրութեան է ժամս եւ ոչ գովասանականութեան՝ արտաքոյ եղէց յոլովից բանբասանաց. մանաւանդ զի ոչ բաւականանամ իմով աղքատիմաստ բանգիտութեամբ զսորայս բացայայտել զչափ ներբողականին՝ այլոց ուժեղագունից եւ մտահարուստ արանց թողի, եւ զերծի զիս ի պարսաւանաց բարձրագունից։ Բայց ինձ ոչ դանդաղելի կամ պատկառելի կամ մեղանչելի է զուգակշիռ նահատակակից վարկանել զսա եւ մարտիրոսականաւն զսորայս դրուատել ճգնողական մրցմունս, ընդդէմ արաբացի ասպատակողացն յարիւն եւ յապաժոյժ ի վերայ հայրենի աշխարհի մարտուցեալ եւ զհոգի եւ զմարմին փոխանակ սրբոց եկեղեցեաց Քրիստոսի եւ ի նոյն հաւատացելոց ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգին Սուրբ, առ զնոսա ամբողջ եւ անբիծ պահելոյ, իբրեւ զքաջ հովիւ եդեալ զանձն ի վերայ խաշանց մեռանել, նմանակերպեալ պատկերակից լինել որդւոյն Աստուծոյ, որպէս Պօղոսի հաճոյ թուի ասել, թէ «զորս յառաջն ճանաչէր՝ յառաջագոյն հրաւիրեաց կերպարանակից լինել պատկերի որդւոյ իւրոյե։ Եւ այս բաւականասցի տրամամիտ մտառուացն, եւ մեք զպատմողականն համառօտաբար յառաջ վարեսցուք հարկաւորութիւն։
Բայց մի ինձ մեղադիր լինիր, ո¯վ ուսումնասէր դու, սակս ոչ զբովանդակ սորա գործս շարել ի ճառս մանրապատումս։ Վասն զի այլոց գործք մի կամ երկու կամ այլս եւս գործք գործեալ է. իսկ սորայս՝ գերազանցեալ յաճախեաց քան զբազմացն իրողութիւնս. վասն այնր առ այժմ համառօտեալ ի նշանագիրս սուղոյբայից, որպէս Պօղոսի հաճոյ թուի գրել յառ Եբրայեցիս թղթին, թէ «չէ բաւական ժամանակս պատմելոյե վասն դատաւորացն Իսրայէլի եւ սրբոց մարգարէիցն, միայն յայս բան բովանդակեալ ասէ, «որք հաւատով պարտեցին զթագաւորութիւննե։ Որգունակ եւ յաղագս փրկչական տնտեսութեանն գրէ Յոհաննէս ի կատարածի աւետարանական շարագրածին։
Գուրգէն որդի Ապուպելճի Վասպուրական իշխանի, ի շփոթի ժամանակին Բուխայի եւ ի հայրապետութեանն Յովհաննու Հայոց կաթողիկոսի, իմաստութեամբ գործեալ՝ ոչ եկաց հակառակ չարին. այլ իբրեւ եմուտ Բուխայ յաշխարհս Վասպուրական՝ ել գնաց Գուրգէն առ Քուրդիկ Մամիկոնէից տէր ի Բագրեւանդ գաւառ, եւ անդ լինէր, զի էր Քուրդիկ քեռի Գուրգինայ։
Եւ եղեւ իբրեւ կատարեաց Բուխայ զանցս անցից ընդ Վասպուրական աշխարհս եւ խաղաց յարեւելս կոյս՝ ել գնաց Գուրգէն ի Սպեր գաւառ. եւ էր յայնժամ առեալ Յունաց Գաղաբար իշխանիկ կոչեցեալ ի տոհմէ բագրատունի՝ զբերդն Արամանեակ կոչեցեալ. եւ ընկալեալ ի նմանէ մեծաշուք պատուով։ Եւ արեւելեաց զօրավարին եկեալ պատերազմել ընդ իշխանականն առնուլ զամրոցն, եւ անդ Գուրգէն բազում արութիւն ցուցեալ ընդդէմ յունական զօրացն, ոչ միանգամ այլ բազում անգամ, եւ խ արամբք ի դիմի հարեալ հազարի միոյ՝ սպան զբազումս ի նոցանէ զընտրելոցն Յունաց, եւ մերկ կապուտ կողոպուտ առնէր զնոսա, մինչեւ զարմանալ զօրավարին ընդ սորայս քաջութիւն՝ գրէ առ Միքայէլ թագաւորն Յունաց զեկուցանելով վասն նորա։
Իսկ թագաւորն գրէ առ զօրավարն թերեւս կարասցէ հաւանեցուցանել զԳուրգէն՝ երթալ ի թագաւորական քաղաքն առ կայսր, եւ մեծաց պարգեւաց եւ պատուի եւ գահու յառաջաձգութեամբ ընկալցի պարգեւ ի թագաւորէն։ Ընդ որ ոչ հաճոյացեալ Գուրգէնայ երթալ ի Յոյնս. բայց հաւանեցուցեալ զԳրիգորն տալ զբերդն ցզօրավարն, եւ հաճեսցի զմիտս թագաւորին։ Եւ զօրք Տաճկաց ի զօրացն Բուխայի եկեալ էին ընդ զօրս Յունաց պատերազմել ընդ ամուրսն. եւ Գուրգէն ելեալ ընդդէմ նոցա բազում անգամ՝ ոչ սակաւ օճիրս գործէր ընդ զօրս Տաճկաց։ Եւ ինքն անցեալ գնայր առ իշխանիկն ի յամուրն Աշխարհաբերդն կոչեցեալ. եւ անտի արիաբար քաջասրտագոյն դիմացուածով ելեալ գնաց դարձեալ առ սպարապետն Սմբատ։
Եւ նորա զեկուցեալ վասն նորա Բուխայի՝ ասէ. «այրս այս Գուրգէն ի տոհմէն Արծրունեաց, այր քաջ եւ պատերազմող, ի յահէ քումմէ անցեալ գնացեալ զկողմամբքն Յունաց, եւ յարձակեալ բազում անգամ ի վերայ յունական զօրուն որք ընդդէմ զօրաց քոց պատերազմէին՝ եւ անդ ոչ սակաւ հեղմունս արեանց արարեալ փոխանակ զօրաց քոց ի զօրացն Յունաց. արդ աւասիկ հասեալ կայ եւ մնայ քո հրամանի. արդ հաճոյ թուիցի քեզ, քաջ զօրավար, զսորայս գործեցեալ քաջութիւն ի վերայ զօրացն Յունացե։ Եւ Բուխայ հրամայեաց սպարապետին, զի աներկիւղ կացցէ մնասցէ Գուրգէն առ սպարապետին մեծաւ շնորհակալիւք։
Ի սոյն աւուրս որք մնացեալ էին ի տանէն Արծրունեաց իբրեւ լուան զպարտումն զօրացն արքունի ի Ծանտրացն՝ ի մի վայր եկեալ գունդ կազմեալ հետեւազօրքն մարտակցօք հանդերձ խառնաղանջ ամբոխիւ՝ լինին թուեալ արք տ, եւ առաջնորդ կացուցանէին իւրեանց զԱպուջափր Արծրունի, եւ ընդ նմա Սահակ Ապումկդէմ քեռորդի Ապուջափրի, այր քաջ եւ պատերազմող։ Եւ ասպատակեալ ի Ճուաշ եւ ի Թոռնաւան գաւառ՝ յաւարի առնուն։ Եւ քանզի հաւատացեալ էր զգաւառսն Բուխայի ի ձեռն սպարապետին Սմբատայ՝ գրէ առ ամիրայն Նախճաւանու Աբրահամ անուն, զեկուցանելով նմա զզօրացն Վասպուրականի. նորա փութանակի հասեալ ի քաղաքն Բերկրի, եւ միաբանութեամբ քաղաքացուացն ելեալ պատահեն զօրացն ի զօրագլխացն Վասպուրականի ի գեօղն որում Խոզաղբերքն ասեն. զի եւ այլազգիքն տեղի ետուն եւ փախեան յերեսաց Ապումկդէմայ. եւ եհար սատակեաց Ապումկդէմ ի միում ասպատակի ը այր, եւ զերիվարս նոցա եւ զէնս եւ զզարդ մերկեաց ի նոցանէ, եհար զայլազգիսն ի հարուածս մեծամեծս եւ ինքն դարձեալ ասպատակեաց զկնի նոցա։ Եւ մինչ երթայր եւ խորհէր՝ խոցեալ նորա երիվարն, եւ յանկարծակի այն ինչ ոտն երիվարին շաղեալ ընդ փոքր թուփ մի, որպէս ասեն, եւ զուլումբեալ ի վերայ գլխոյն, ջարդեալ զողն ու լարն՝ ի բաց ընկէց զհեծեալն զքաջ զօրավարն Ապումկդէմ։ Եւ հասեալ ի վերայ նորա թշնամիքն՝ հարին սրով։ Եւ մի ոմն մերկանայր զկօշիկս ոտիցն նորա. եւ հարեալ աքացի զվատ այրն հանդէպ սրտին՝ եւ սպան զնա։ Յայնժամ դիմեցին ի վերայ նորա եւ ի բաց առին զգլուխ նորա եւ տարան ետուն առ զօրավարն իւրեանց Աբրահամ. եւ քաջալերեցան դարձեալ ի վերայ գնդին Հայոց, եւ հարեալ ի հարուածս մեծամեծս։ Բայց տէր Ապուջափր եւ որ ընդ նմա՝ քաջապէս մարտեան ընդ այլազգիսն եւ առին։
Իսկ իբրեւ գիտացին եթէ սպանաւ զօրավարն, եւ խորտակեցաւ բազուկ աջոյ ձեռին, եղեալ ի փախուստ դարձան, եւ քակեցին զռազմն եւ աւերեցին զճակատն եւ լքին զմիմեանս, եւ թողին զպատերազմն եւ գնացին փախստական ամենայն այր յո՛վ եւ կարաց զերծանել. մնաց միայն զօրքն հետեւակազօրքն լքեալ առանց առաջնորդի։ Յորոց վերայ սուր եդեալ կոտորեցին, եւ լցին դիակամբք սպանելոցն զդաշտաձեւ հովիտն։ Եւ աղբերքն որ ի տեղւոջն եւ այլ ջրոցն քամուածքն ի ծործորացն ի վայր՝ յարիւն դարձան։ Եւ ինքն Աբրահիմ եկն անց յայնկոյս յոստանն Ռշտունեաց եւ անդ լինէր։ Եւ դարձաւ ի տեղի իւր ի նախճաւան։ Իսկ Ապուջափր անցեալ ի կողմն Աղբագոյ՝ եւ ժողովեցան առ նա գունդք գունդ յամենայն կողմանց։ Եւ դարձան մտին յոստանն Ռշտունեաց եւ կացուցին յանձանց իւրեանց իշխան զՎասակ Կովակեր, եղբայր Վահանայ։
Լուր եղեւ այս առ քաջն Գուրգէն պարտումն Վասպուրականի ի Տաճկաց եւ իշխանանալն Վասակայ։ Ելեալ փութանակի եկն եհաս յաշխարհս Վասպուրական սպարապետին կամակցութեամբ։ Եւ այն ինչ ընդ մտանելն՝ երագապէս հասեալ ի վերայ ամրոցացն Ջղմար եւ Սրինգ կոչեցեալ՝ յինքն գրաւէ զամրոցն, եւ կալեալ զՎասակ՝ յինքն գրաւեաց զզօրավարութիւնն բոլոր Վասպուրական տէրութեանս։ Եւ սկսաւ շրջել կարգաւ ընդ բոլոր աշխարհս, յորում բնակեալ էին Տաճիկք, որ մնային ի սմա ըստ հրամանին Բուխայի։ Եւ առնէր հարուածս մեծամեծս այլազգեացն. եւ սատակէր զնոսա սրով եւ աղեղամբ, եւ եբարձ զամենայն ազգս Տաճկաց, որ բնակեալ էին ի Վասպուրական տէրութեանն։
Յայն ժամանակս գայ ոմն Բուտել անուն ի զօրացն արքունի հրամանաւ Բուխայի, հասանել ի վերայ Գուրգինի, եւ ընդ նմա քաղաքացիքն Բերկրոյ որ Ութմանիկքն կոչին, եւ յազատացն Վասպուրականի որ միաբանեալ էին ընդ զօրսն արքունի, արք իբրեւ ս, եւ հանդիպեցան միմեանց յՈրդոք գեօղ, ի գլուխս ձորոյն Հացոց, որ հանէ յԱրուանթունի գաւառն։ Եւ Գուրգէն յանհոգս անկասկած բնակէր անդ ն արամբք։ Եւ այն ինչ ընդ առաւօտն յեղակարծում հասին ի վերայ զօրք Տաճկաց, եւ աճապարեալ Գուրգէն հեծեալ յերիվարն. եւ կարգեցին ճակատս եւ ռազմ բոլորեցին, եւ վահանաւորքն փակեցին զառաջակողմն ճակատուն եւ կացին ի թիկանց հետեւակազօր նահատակացն. եւ արիաբար հանդիսացեալ գնդին Հայոց՝ ճակատեցան ընդ այլազգիսն հարուստ եւ ձիգ ժամս եւ հարին ի հարուածս մեծամեծս զբանակ այլազգեացն։ Եւ ապա փոքր մի կազդուրեալ գնդին Տաճկաց՝ կացին յոտն։ Յայնժամ տէր Գուրգէն առ չժուժել սրտին, մտրակեալ զքաջ երիվարն յորում նստեալն էր՝ եւ եհար զգունդն զձախակողմն Տաճկաց եւ պատառեաց զռազմն եւ դարձոյց զերեսս նոցա. եւ փախեան այլազգիքն յերեսաց Գուրգէնի մի կողմն։ Եւ երթայր զհետ եւ սատակէր զնոսա անչափ զօրութեամբ. եւ բազումք այն էին որ մեռանն ի սրոյն Գուրգինի քան որ մնացինն. եւ զօրքն զհետ մտեալ մնացելոցն հանին յերկրէն իւրեանց։ Իսկ աջ թեւն Տաճկաց շարժեցին զզօրութիւնն Հայոց, եւ փախստեայ գնացին զհետ մինչ ի սահմանս իւրեանց. եւ ինքեանք դարձան անդրէն. կարծէին ի սպառ հարկանել զգունդն Հայոց. բայց պարտեալ եղեւ գունդքն Տաճկաց ի քաջէն Գուրգինայ եւ բեկաւ զօրութիւն նոցա։ Եւ ոչ եւս այնուհետեւ համարձակ ելանէին եւ մտանէին յաշխարհս Վասպուրական զօրքն Տաճկաց. զի անկաւ ահ սաստիկ ի վերայ նոցա։
Իսկ ի վերայ բազում հինիցն եկելոց ի վերայ Գուրգինի եւ սաստիկ պատերազմացն զոր պատերազմեցաւ յաղթող նահատակութեամբ, ոչ միայն յարտաքին թշնամեացն որ շուրջանակի պաշարէին, բազում այն էր որ ի ներքին ընտանեաց հարազատաց, ազգականաց դրժողաց, ուխտազանցաց, ստոց եւ ստերդմանց յուզէին աղմուկք։ Իսկ նոցա անմեկնելի զյոյսս իւրեանց ի Քրիստոս ունելով, բնաւից գերագոյն եւ հոյակապ անուն ստացեալ, զյաղթութեան նշանակ կանգնեալ. եւ Տէր ամենակալ էր ընդ նմա ամենայն ուրեք ուր եւ ախորժէր։
Այս լուր քաջութեան եւ քաջախորհուրդ զպատերազմացն մղելոյ զյարձակմունս եհաս առ զօրագլուխն Բուխայ. եւ դարձաւ սիրտ նորա ի վերայ նորա սիրով խաղաղութեան. եւ ետ բերել նմա ըստ օրինի գլխապետութեան սուսեր իշխանական ընդ մէջ արկեալ եւ գօտի արիական շրջապատեալ զմիջաւ, քուքք խիզախողք եւ երիվար բարձրավիզ, ոտնատորոփ խրոխտալիր, յարմարական առ ընթացս պատերազմականս։ Եւ կացոյց զնա իշխան յիւրում հաւատարիմ տեղւոջ, եւ այնպէս բարեձեւագոյն ճոխացոյց զայրն երեւելի։ Այլ ներքին եւ արտաքին յարձակմունքն ոչ կարէին ի ներքս դիմել մարտնչել ընդ անյաղթ զօրութեան զօրացելոյն ի Քրիստոսէ։ Բայց ես յանհունս ձգեմ զզարմացմանն յեղանակս, թէ զիա՞րդ բաւել տոկայր, անձանձրանալի բերելով զաշխատութեանն աճմունսն. եւ նախ քան զմտացն յօժարագոյն առ հանդէսսն յառաջանալ՝ զմարմնոյն պնդութիւն անհանգիստ առ ճակատամարտսն յարատեւել։ Բայց արդ որպէս յառաջագոյն հատուցի զարտաքոյ պարսաւանաց զիս ներքոյ գրել, վասն ոչ ոճով զսորայս կարգել դնել ի շարի աստ զշարագրածս, վասն ոչ բաւելոյ զանչափութիւնն ի մի վայր գումարել յանմասնաւորաբար նշանակութեամբ, մանաւանդ զի յառաջագոյն քան զմեզ այլոց ոմանց բանակարգեալ գրեալ հաւաքեալ է ի մի շար։
Յետ անցանելոյ չորից ամաց, յորում ժամանակի տէր Զաքարիայ ունէր զաթոռ հայրապետութեան Հայոց կաթողիկոսութեան՝ դարձեալ Գրիգոր եղբայր Աշոտի Վասպուրական իշխանի յԱփհազաց աշխարհէն՝ նոցուն օգնականութեամբ եւ Վրաց զօրու ընտիր գոլով՝ եկն եմուտ յաշխարհս Վասպուրական՝ տալ պատերազմ ընդ Գուրգինայ. բայց իբրեւ գիտացին զօրքն որ ընդ նմա եկեալ էին զնորա քաջակարծրագոյն արիութիւնն՝ եւ պատճառանօք այս ինչ այն ինչ դարձեալ դարձան յանցնիւր տեղի։ Իսկ Գրիգորի ոչ բերելով զընդդիմակացսն նորա կատարել՝ խօսի ընդ նմա սիրով խաղաղութեան, եւ բաժանել զաշխարհս յերկուս՝ տեղի ետուն միմեանց ի խաղաղութիւն։ Բայց խռովիչքն ատեցողքն խաղաղութեան ոչ դադարէին նիւթել զհակառակս բարւոյն եւ զաճմունս չարին. մանաւանդ Վասակ որ զկարծեալ իշխանական անունն յինքեան բերէր։ Բայց Գուրգէն թէպէտ եւ գտանէր զնենգիչսն իւր՝ ոչ ումեք զփոխարէն չարին հատուցանէր. բայց զՎասակն յամենայն ժամ իբրեւ ընդ խաղ ի բուռն առնելով արձակէր խաղաղութեամբ։
Ընդ նոյն ժամանակս եկն Վահան Աշոտի որդի, հօրեղբօրորդի Սահակայ ի գերութենէն՝ նուաճել զաշխարհս, եւ գունդ կազմեալ ընդդէմ Գուրգինայ՝ եւ ինքն զպարտութիւն քան զյաղթութիւն յինքն կրէր։ Եւ Գուրգէն նստէր յոստանին Ռշտունեաց յամրաձեւ բերդին. եւ Վահան հասեալ յանկարծուստ ի վերայ նորա, այն ինչ ընդ միտ ածելով ստնանել ինչ Գուրգինայ. եւ նորա ելեալ սակաւ արամբք՝ իբրեւ ջուր ընդ զառ ի վայրն հոսեալ՝ արար հալածական զՎահան եւ զզօրս նորա. եւ իջեալ ի դաշտավայրն, խումբ արարեալ, ճակատ կազմեալ ընդխառնեցան ի պատերազմ. եւ զբազումս դիաթաւալ կացուցեալ, ընդ որս էր Շապուհ նահապետն Ամատունեաց յանկելոց վիրաւորացն։ Եւ այն ինչ պատահեալ Գուրգէն հարուստ գնդի Վահանայ ի յառուամէջս մուրին՝ ի բազում քան թէ սակաւ սուսերս ծեծեցին զնա, մինչեւ ոմն Ջուանշէր անուն յետուստ յանկարծ հարեալ վիրաւորեաց զԳուրգէն. իսկ նա առ երագութեան ձեռին ձգեալ զսուսերն՝ եհար զերեսս Ջուանշիրայն, եւ խլեաց զաչս նորա, եւ ինքն դարձաւ մեծաւ յաղթութեամբ, եմուտ յամրական տեղիսն։
Եւ յետ աւուրց ինչ դարձեալ դառնայ Վահան ի Սամառայ, զեկուցանել Աշոտի որ ինչ գործեցաւն։ Բայց Գրիգոր կեցեալ յետ դարձին իւրոյ զմի ամ՝ մեռանի իւրով մահուամբ։ Եւ տարեալ հանգուցանեն զնա ի վանս սուրբ Խաչին յԱղբագ գաւառի։
Իսկ Գուրգէն ընթացեալ զհետ հանդիսի պատերազմող նահատակութեանցն, անդուլ լինելով զցայգ եւ զցերեկ հանդերձ որ ընդ նմա միաբանեալ ազատագունդ զօրացն, եւ ոչ ըստ տեղիս տեղիս ցուցանէին զհանդէս մարտիցն եւ զյաղթութեանն քաջութիւն, այլ բոլորովիմբ ամենայն ուրեք ախոյեանարձակ սլացմամբ ընթանայր. եւ իբրեւ զմի անձն, վառեալ ի զէն եւ ի սուր եւ ի ճակատամարտ՝ հասեալ յամուրս՝ տապալէր զզօրութիւն նոցա սրով եւ աղեղամբ, ի փայլիւն սուսերի եւ նիզակի եւ ի գիշերամարտ նահատակութեանց, ըստ նմանութեանն քաջ զօրավարին Իսրայէլի Յեսուայ կամ Գէդէովնի կամ թէ նոյն ինքն նահապետին Աբրահամու, ի վերայ հասեալ Քանանացւոց, զյաւէտ յաղթութեան նահատակութիւն նահատակեալ՝ եւ դառնայ մեծաւ յաղթութեամբ։ Նմանապէս, կամ թէ եւս հրաշափառագոյն զյաղթութեան մարտսն յօրինեալ յարդարեաց զպարտութիւն ի վերայ ազգին Իսմայէլի մեծ զօրավարն Գուրգէն, եւ իսպառ կանգնեաց զնշանակ յաղթութեան ամենեւին ամենայն ուրեք ընդ ամենայն տեղիս. եւ իբրեւ զքաջ հովիւն դրուատեալ ի փրկչէն՝ զանձն իւր եդ ի վերայ խաշանց ընդդէմ ապականարար գայլոցն, յարձակեալ յանխնայ դիմեցուածովք, յարիւն եւ յապաժոյժ, ի սատակումն եւ ի ծախումն սրոյ մատնեաց բոլորովիմբ զյարձակեալս նեղիչս աշխարհիս. եւ օրհնեցաւ եւ դրուատեցաւ ի հեռաւորաց եւ ի մերձաւորաց, բնակաց եւ եկաց աշխարհիս։ Եւ խռովեցան առ հասարակ ազգքն տաճկականք յերեսաց նորա եւ ահիւ մեծաւ ըմբռնեալք լինէին. զի զօրհասն ի վերայ ինքեանց առանց երկբայութեան հաստատեալ տեսանէին։ Եւ սրբեալ զերկիրս ի պղծութենէ եւ ի նենգութենէ նեղութեանցն, իբրեւ զՅուդայ Մակաբայեցի զԱնտիոքայն սրբելով զանաստուածութիւնն յԻսրայէլէ՝ արար խաղաղութիւն նոցա որոց տիրէին։
[ԺԴ]
Եւ եղեւ ի լնուլ վեցերորդ ամի գերութեանն Հայոց որ է յզ ամ ըստ թուոյ հայերէն տումարին, եւ ունի յոբելեանք զ եւ ոլիմպիադր եւ ընդիքտիոնք, եւ գ ամ հայրապետութեան Հայոց կաթողիկոսի տեառն Զաքարիայի, եւ մուտ եօթներորդ ամի, յորում կային յարքունիսն իշխանքն, ըստ եօթնեկի չափոյ շարժման ժամանակաց. որպէս սահմանեաց Աստուած ի վերայ ժողովրդեանն Իսրայէլի գերելոցն ի Բաբելոն, որպէս գրեալ է ի մարգարէութեանն Երեմիայի, «զ–հէ–երորդսն ասէ գիտասցես, եւ խելամուտ լիցիս յելից բանին տալ պատասխանի. մինչեւ յօծեալն եօթներորդ է եւ եօթներորդք կբե. նմանապէս զնոյն ընծայեցուցանէ Դանիէլ։
Արդ նոցա այնքան, իսկ մեզ ի մասնէ զբոլորն համառօտեալ ի թիւս միակաց լրման, եւ զբովանդակութեան ամաց ըստ տասանց եօթներորդացն որ թուոցն է լիագոյն է՝ ժամանակակարգեաց համառօտեաց ի վերայ նորս Իսրայէլի, այսինքն հեթանոսաց։ Եւ զայս առատապէս հեղեալ զգութ արարչական խնամոցն առ արարածս իւր, ողորմեալ մարդասիրապէս բարեխօսութեամբ սրբոցն, որք հեղին զարիւնս իւրեանց վասն ուղիղ եւ անբիծ դաւանութեանն ի Քրիստոս, եւ վասն ճգնութեան երանելւոյն Գրիգորի Արծրունոյ քաջ նահատակին, յաղթող վկային, խոստովանողին Քրիստոսի, եւ ի ձեռն հովուապետին սրբոյն Յովհաննիսի եպիսկոպոսի եւ ճգնաւոր քահանայի Գրիգորի, որք միշտ զողորմութեանց խնդրուածս վասն ժողովրդեանն տեառն ի վեր առաքէին, զոր օրինակ եւ հրեշտակն տեառն աղերսէր Աստուծոյ, ասէ, «մինչեւ յե՞րբ ոչ ողորմեսցիս Երուսաղէմի եւ քաղաքացն Յուդայ. այս հ երորդ ամ էե։ Եւ յոր կոյս կամի հայեցուցանէ զնոսա։
Եւ լուաւ տէր աղօթից նոցա, եւ դարձաւ ի բարկութենէ սրտմտութեան իւրոյ գթութեամբ եւ ողորմութեամբ, որպէս գրեցին երանելի մարգարէքն։
Եւ եղեւ յետ աւուրցն այնոցիկ, յորժամ ուրախ արար թագաւորն զնախարարսն Հայոց ի տաճարի խրախից, եւ խոստացաւ տալ իւրաքանչիւր ումեք զերկիր ի ժառանգութիւն՝ յայնժամ հրամայեաց ածել առաջի իւր զԱշոտ եւ զորդի նորա Գրիգոր։ Եւ զգեցոյց նոցա հանդերձս եւ կանգնեաց նշանակ իշխանական եւ էած սուսեր ընդ մէջ եւ կամար ականակապ եւ երիվար ընտիր մեծազարդ. եւ եհան զնոսա յատենէն հոյակապ եւ շքեղ եւ երեւելի պատուով ի ձայնս երգոց եւ ի հնչիւնս փողոց. եւ քարոզքն բարձրացուցանէին զերգսն մեծ եւ սաստիկ գոչմամբ, եթէ տուաւ իշխանութիւն Վասպուրական աշխարհին Աշոտոյ եւ որդւոյ իւրոյ Գրիգորի. եւ հրովարտակ արքայի ի ձեռս քարոզչացն, թէ յղեաց արքայ զԳրիգոր որդի Աշոտոյ յերկիր իւր՝ տիրել աշխարհի իւրոյ փոխանակ հօր իւրոյ։
Յայնժամ ելեալ իշխանն Գրիգոր յերեսաց արքայի մեծաւ ուրախութեամբ եւ անպատում խնդութեամբ՝ եւ եկն եմուտ յերկիր իւր յիշխանութիւն Վասպուրական կոչեցեալ։ Եւ տիրեաց երկրի իւրոյ իշխանական ճոխութեամբ։ Եւ էր ամաց իբրեւ տասանց յորժամ նստաւ յաթոռ տէրութեան հօր իւրոյ։
Յութերորդ ամի գերութեանն դառնայ Գուրգէն եղբայր Աշոտի միապետել զիշխանութիւն տէրութեանն եւ յարդարել կարգել յօրինել զկարգս շփոթեալ աւերեալ երկրիս։ Զի թէպէտ եւ Գուրգէն մեծաւ զօրութեամբ ունէր զդէմ յարձակելոցն ի վերայ, որոց զիշխանականն ճեպէին հասանել գահ, կամ որ արտաքին տաճկական պատերազմունքն բռնաբար ի ներքս դիմէին՝ սակայն ոչ յապահովանայր դեռ երկիրն։ Այլ հինիցն ասպատակքն, սովոյն բռնութիւն, գերիվարացն տառապանք, գազանաց յարձակմունքն, ներքին եւ արտաքին վրդովմունքն հոլանի առնէին զաշխարհս։
Իսկ իբրեւ եկն Գուրգէն երկրորդ՝ փութացաւ գնաց հասանել ի վերայ առաջնոյն Գուրգինի. զի բռնացեալ բնակէր յամուրսն Սրինգ եւ Ջղմար. եւ ի հասանելն նորա անդր թողեալ զհակառակաբար մարտն՝ խօսին ի խաղաղութիւն, առաջի եդեալ զհրամանն արքունի, զգլխաւորին Տաճկաց, եւ Աշոտի հաւատալ զբոլոր տէրութիւնս Վասպուրականի։ Որում ոչ անհնազանդ գտեալ՝ իմաստնախորհ զօրութեամբ ելանէ յամրոցացն։ Եւ Գուրգէն երկրորդ հրեշտակս յղէ առ նա զայս օրինակ, եթէ «ընդ իս հաստատեա զանզրաւ կապակցութիւն ուխտի խաղաղութեան, եւ ես ապստամբեցայց յԱշոտէ, եւ ի միասին բաժանեալ զերկիրս կեցցուք յապահովսե։
Բայց ոչ ետ տեղի Գուրգէն այսմ՝ յերկուց պատճառաց, մի՝ զի մի՛ ապստամբ երեւեցայց Տաճկաց բռնաւորին, զորոյ լուեալ էր զբազմաց այլ պատերազմացն արիութիւն, եւ զհարուածս զօրացն Տաճկաց, կասկած ունելով որ ինչ գործեացն ընդ Աշոտ։ Երկրորդ՝ զի եւ ոչ հաւատայր Գուրգէնի՝ ամբողջ պահելով, զոր ինչ միջնորդեն երդմամբ, զհօրն իւր կիրսն ի նորայն հօրէն կրեալ յուշ առնելով։ Այնուհետեւ ել գնաց դէմ եդեալ զյունականօքն շրջել զկողմամբքն, յանձն արարեալ զհոգս իւր շնորհացն Աստուծոյ. զի կատարեալ էր սիրտ նորա ընդ տեառն Աստուծոյ ամենակալի։
Եւ ի հասանելն նորա ի Թէոդոսի քաղաքն ի Կարին գաւառ՝ եհաս լուր նորա առ կայսր Միքայէլ թագաւոր Յունաց. եւ փութացոյց վասն նորա զի անյապաղ առ նա հասցէ, եւ ի մեծ պատիւս հիւպատութեան հասուսցէ զնա, եւ խաչանշան դրօշիւք ճոխասցի։ Եւ մինչդեռ այս գործ խորհրդածէր՝ հասին ի վերայ նորա քաղաքապետք երկու, անուն միոյն Բշիր եւ երկրորդին Զքրի, եւ կալան զնա տանել առ Աշոտ որդի սպարապետին։ Նա թէպէտ եւ զչարացաւ ընդ եղեալսն՝ սակայն զանգիտեաց թողուլ զնա երթալ, ակնածելով ի չարայոյզ ազգէն Իսմայէլի, զի դեռ եւս տիրէր բռնութիւնն, եւ գերեալքն եւ հայրն իւր սպարապետն յարքունիս էին։ Ազդ առնէ քաղաքապետին Տփղեաց. եւ խնդրեալ զնա առ ինքն՝ ստիպէր տագնապէր ահս արկանելով, թողուլ զօրէնս քրիստոնէութեան եւ յանդորր ելանել։ Նորա ծաղր արարեալ զնովաւ՝ ընտրեաց զկապանս եւ զբանդ, նաեւ զմահ քաջութեամբ վասն անուանն Քրիստոսի, քան զկեանս խղճիւ։ Որոց կապեալ զԳուրգէն երեքկին կապանօք եւ դարձեալ ի պարանոցն եդեալ շղթայս՝ յղեն ընդ Ատրպատական Պարսից եւ տան ի բանդ ընդ կապեալսն. առ որ յղեալ բազում անգամ պէսպէս սպառնալեօք եւ ողոքական բանիւք հաւանութեամբ թողուլ զօրէնս քրիստոնէութեան եւ հաւասարակցել այլոց ուրացողացն զՔրիստոս. որ ոչ եւ փոքր մի խոտորեցաւ ի բանս բռնաւորին, վասն սիրոյն Քրիստոսի։
Դարձեալ զՍողոմոն Բագրատունի վառեալ ի զէն սատանայական՝ յղէ առ նա բազում անգամ զնոյն խորհելով. եւ նա դարձուցանէր զնա կսկծեցուցանող բանիւք իբր զարբանեակ սատանայի։
Երեւեալ նմա յայնժամ ի բանտին այր մի գեղեցկատեսիլ ի կերպարանս ալեւորի, լուսակիզն փայլմամբ՝ ասէ ցԳուրգէն, «զգոյշ լեր, արիաբար մարտեաց, քաջապէս վառեաց, Քրիստոսի զինուորեաց։ Մի՛ խոտորիցիս ի մոլար օրէնս վրիպելոցն ի ճշմարտութենէն, ազգին Իսմայէլի, որպէս որք վրիպեցանն գերեալքն Հայոցե։ Եւ նա եւս քան զեւս պնդեալ հաստատեալ կայր ի հաւատս, ի սէր եւ ի յոյսն Քրիստոսի. եւ մտեալ ի խորագոյն բանտ, տարեալ յամենայնի գոհութեամբ վասն անուանն Քրիստոսի, սովով եւ ծարաւով ժուժկալութեամբ մեծաւ։
Բայց Գուրգէն զմի ամ կեցեալ փոխի յաշխարհէս, դարձեալ յուրացողական ամբարշտութենէն։ Եւ տարեալ հանգուցանեն ի տեղւոջ հանգստարանացն իւրեանց ի սուրբ Խաչի վանս։
Եւ Դերենկին զօրացեալ զօրութեամբ Քրիստոսի, եւ հոյակապ եւ անուանի եղեալ ընդ բոլոր աշխարհ Հայաստանեայց՝ եւ խաղաղանայր երկիրս ի շփոթմանցն ի վերայ եկելոցն։ Եւ սկսաւ երկիրս առնուլ զնորոգումն, եւ եկեղեցիքն պայծառանալ ի զարդ եւ ի պաշտօնս շքեղութեան, եւ ցրուեալքն դռոթ տուեալ դարձան յիւրաքանչիւր տեղիս՝ շինել, տնկել, մոռանալ զցաւսն եւ զտրտմութիւնսն զոր կրեցին։
Ընդ ժամանակսն ընդ այնոսիկ մինչ ճոխացեալ մեծամեծս փքայր Ջափրմոթոքլ ի վերայ քրիստոնէից, որպէս Սենէքէրիմ նախնին մեր ի վերայ Երուսաղէմի եւ ժողովրդեանն Իսրայէլի՝ յեղակարծում հասեալ ի վերայ նորա որդին իւր Մոթէին սպան զնա, եւ ինքն թագաւորեաց փոխանակ ընդ հօր իւրոյ, եւ յետ զ ամսոց մեռանի։ Եւ թագաւորէ ընդ նորա որդի հօրեղբօր նորա Մուհթիս, եւ կացեալ ամիսս գ մեռանի։
Եւ իշխանքն Հայոց կային ի տագնապի եւ խնդրէին զելս իրացն գտանել ի Քրիստոսէ, յորմէ լքեալն էին։ Բայց յետ աւուրց բազմաց անցանելոյ շփոթմանցն՝ Գուրգէնի ընդարձակեալ նախախնամութեամբն Քրիստոսի եւ ելեալ փրծեալ ի բանտէն՝ եկն եմուտ յաշխարհ իւր։ Եւ իբրեւ ազդ եղեւ Դերենկին՝ գնաց ընդդէմ նորա պատերազմաւ, եւ դառնայր փախստեայ։ Եւ դարձեալ ուժեղացեալ դարձաւ ընդդէմ Գուրգինի. եւ երիվարին ընդ վազս փռնգալիր խրոխտանացն փրծուցեալ զնա ի ցաւոցն, քանզի այն ինչ կազդուրեալ էր Գուրգէն ի հիւանդութենէ եւ ի կրից աշխատութեանցն եւ ի տառապանաց բանտին. հասեալ կալան զնա եւ տարան ետուն ի բանտ երկաթից ի քաղաքն Հադամակերտ։ Եւ ծառայ մի Դերենկին որ բանտապանն էր՝ լուծեալ զնա ի կապանացն՝ եւ տարեալ մուծանէ ի սենեակն ուր ննջէր Դերենիկն. եւ ծառայն զչարիս խորհեալ սպանանել զԴերենիկն եւ զաշխարհս նուաճել զիշխանութիւն Գուրգինի, զի եւ դիպող էր ժամն։ Բայց Գուրգէն ընտրեաց զսէրն Քրիստոսի, քան զսէր փոքրամեայ աշխարհիս. ոչ խնդրելով զվրէժ արեան սպանելոյ հօր նորա ի պապոյն նորա, ձայն բարձեալ արտասուալից առ Դերենիկն, եւ զսուսեր մերկ ի ձեռին ունելով, եւ վաղր եւ սակր մի՝ ասէ. «որդեա՛կ իմ Դերենիկ, ողջոյն քեզ, ողջոյն քեզ. ես ելի գնացի ի յաշխարհն Յունացե։ Եւ նորա առ ահն պակուցեալ, ասէ. հայր իմ, խնայեա յիս. եւ այլ ոչ զօրեաց բարբառել ինչ։
Եւ Գուրգէն ելեալ գնաց փութանակի անյայտ առնել զինքն, մինչեւ յաջողեսցի ըստ կամաց Քրիստոսի յո՛վ եւ երթիցէ։ Եւ երթեալ հասանէ ի գիւղակ մի Երագանի անուն առ մոնազն մի, որ էր երէց վանիցն։ Զնա որպէս զերկիւղած Աստուծոյ ապաստան յինքեան արարեալ՝ խնդրէր պահպանել նմա. եւ նորա արկեալ զնա ի փոքրագոյն տեղի մի նեղ, եւ ինքն փութացաւ գոյժ ետ վասն նորա՝ մահու պատահել, լի անմտութեամբ մոլի աբեղայն, որում ոչ հրամայեցաւ. այլ նա ըստ կամս իւր կատարեաց ի վերայ իւր զարենապարտն լինել, որ տալոց է հատուցումն վրիժուց յաւուր դատապարտութեան իւրոյ։
Բայց Դերենիկն կալեալ զնա պահէ ի զգուշութեան, ոչ ինչ ստնանել նմա, բաց ի կապանացն յորս արկեալ էր զնա, ըստ հատուցմանն բարւոյ. այլ ձեռն պատրաստ կշռեաց նմա եւ օրհնեցաւ ի սրբոյն Զաքարիայէ։
Քանզի իբրեւ լուաւ երանելին Զաքարիայ, եթէ ըմբռնեցաւ Գուրգէն՝ փութացաւ եւ եկն հանդերձ եպիսկոպոսօք աշխարհին. եւ էր ընդ նմա Աշոտ իշխանաց իշխան, եւ աղերսեալ զիշխան Դերենիկ, զի լուծցէ զնա ի կապանացն։ Որում ունկնդիր եղեալ իշխանն՝ կատարէ զասացեալսն։ Եւ դաշնաւորեալ ի մէջ երկոցունց՝ մնալ առանց կասկածանաց. եւ զՄարդաստան գաւառն զբուն բաժին Գուրգենայ դարձոյց առ նա Դերենիկն։ Բայց Գուրգէն կասկած ունելով յԱշոտէ, թէ իբրեւ զապստամբէ ումեմնէ զեկուցանիցէ զնմանէ առաջնորդին Տաճկաց՝ ել գնաց կեալ շրջաբերական յեղափոխմամբ, արիական քաջասրտութեամբ, սիրեցեալ ընդ բնաւ աշխարհաց։
Բայց քանզի հաւատացեալ էր վերակացութիւն աշխարհիս Հայոց Աշոտի, որ իշխանաց իշխան՝ ձեռն ի գործ արկեալ նուաճել զիշխանս Հայոց, զՎրաց եւ զԱղուանից, որ եղեւ իսկ։ Եւ զօր գումարեալ եկն եմուտ ի Վանտոսպ, եւ Դերենիկն յանդիման եղեւ նմա. եւ նորա կալեալ զնա եւ ի կապանս մատնեալ որպէս զանհնազանդ ոմն՝ եւ եկն անց յոստանն Ռշտունեաց։
Ազդ եղեւ Գուրգենի վասն Դերենկին, եւ զիա՛րդ ըմբռնեցաւ. փութացաւ ի կողմանցն Տարունոյ երագագոյն ճեպ զճեպի. եւ բանակեցան ն արամբք, վառեալ ի զէն եւ յասպազէն, ի Նորագեօղ Ռշտունեաց։ Եւ գրէ առ իշխանաց իշխան՝ ի բաց լքանել եթէ ունիցի ինչ անօգուտս խորհել, ապա թէ ոչ՝ տեսից զքեզ, ասէ, ի զէն եւ յասպազէն եւ ի ճակատամարտ. եւ խորհէր յեղակարծում ի գիշերամարտս հասանել ի վերայ Աշոտի։ Բայց առոգացեալ իմաստութեամբ իշխանաց իշխան՝ փութացաւ առ կատարումն գրելեացն Գուրգինի։ Եւ քանզի այն ինչ վախճանեալ էր կին Դերենկին՝ գրէ Գուրգէն առ Աշոտ, ասէ. «եւ այս եւս քաջահաճոյ թուիցի քեզ, վեհդ եւ ամենեցուն գիտելիդ. եւ զի եղիցի ի մէջ քո եւ Դերենկիդ անկասկած միաւորութիւն՝ զդուստր քո տացես կնութեան Դերենկիդ, տիկնութեան Վասպուրականիե։ Եւ անյապաղ գլխաւորեալ խորհրդոցն՝ առնու ընդ իւր զԴերանիկն, եւ էանց գնաց ի տուն իւր ի Բագարան։ Եւ արարին նաւակատիս մեծ հարսանեաց փեսայութեան Դերանկին, ի թուականութեան Հայոց յժա–երորդ ամին։
[ԺԵ]
Ընդ նոյն ժամանակս ընդարձակեալ բարերարին Աստուծոյ իշխանացն Հայոց՝ դարձան յիւրաքանչիւր բնիկ տէրութիւնս. եւ կէին յապահովս խաղաղացեալք եւ հնազանդեալք ընդ պետութեամբ իշխանաց իշխանի։
Ընդ նոսին եւ երանելի եպիսկոպոսն Յոհաննէս եւ ճգնաւոր քահանայ Գրիգոր, մարտիրոսական հանդիսիւ ամբողջ զխոստովանողականն բերելով զանուն՝ զերծեալ ի բանտէն յոր տուանն՝ եւ գան հասանեն յերկիրս այս մեր, բերելով զաւետիս արձակման գերելոցն, որգունակ Խորէն եւ Աբրահամ խոստովանողքն Քրիստոսի, ի պարսկայինն զերծեալ լլկանաց դառնագոյն կրիցն՝ զընդարձակութենէ նախարարացն Հայոց մատուցին ողջոյնս աւետաբերս՝ դարձուցանել տեառն զգերութիւն ժողովրդեան իւրոյ։
Իսկ երանելի եպիսկոպոսին Յոհաննու ընտրեալ իւր առանձնակ միայնաստան տեղեակ, աղօթից միայն պարապեալ, ի բաց կալով յեպիսկոպոսական հովուապետութենէ։ Յորոյ տեղի մատուցին զՅոհան ոմն, այր հեզ եւ բարեպաշտօն, լցեալ երկիւղիւ Տեառն, պատշաճ առ վերակացութիւն եկեղեցւոյ Քրիստոսի։
Բայց սպարապետն Սմբատ եւ տիկինն Վասպուրական Հռուփսիմէ անդէն մնաց, եւ յաւելան ի մարտիրոսական հոլովսն։ Քանզի հարցեալ եւ բռնազբօսեալ զերկոսին գլխաւորին Տաճկաց, անունկնդիր լինելով ասացելոցն, եւ ի տեսչութենէ Աստուծոյ թողացուցեալ նոցա առանց վտանգից՝ որպէս հաճոյ թուիցի կեալ ի հաւատսն Քրիստոսի համարձակաբար. մեռան նոքա անդ եւ թաղեցան փառաւորապէս ըստ օրինի քրիստոնէից յուխտէ Յակոբկաց, որ անդ են հաւատացեալ ժողովուրդք, եւ զխոստովանողական անուն ստացեալ փառաւորեցան յերկրի եւ պսակելոց են ի Քրիստոսէ ընդ ամենայն սուրբս. ամէն։
Իսկ Գուրգէն օր ըստ օրէ աճէր զօրութեամբ ի բազում քան թէ ի սակաւ տեղիս, զոր ի Տարօն եւ զոր յԱնձաւացիս եւ զոր յԱրզն եւ զոր առ ամենայն ուրեք, որպէս ցուցանեն յիշատակարանքն որք յառաջ քան զմեզ հոգացան, զոր ինձ աւելորդ թուի երկրորդել։ Բայց յետ բազում յուզիցն եւ պատերազմացն եհաս տիրել նմա Անձաւացեաց տէրութեանն զայս օրինակ։
Մուշեղ Անձաւացեաց տէր հիւանդացեալ զյետին կեալն, ունելով որդի ստնդեայ. եւ Դերանիկն խորհէր տիրել աշխարհին։ Եւ ձեռագրեալ Մուշեղայ զամրոցաւն Նորաբերդ եւ շուրջ զսահմանսն՝ Դերանկին հաւատալ, եւ զայլ եւսն՝ որդւոյ իւրում ժառանգեցուցանել։ Եւ եղեւ ընդ մեռանելն տեառնն Անձաւացեաց, նորին տիկին Հեղինէ գրէ առ Գուրգէն, «եթէ հաճոյ թուիցին քեզ կնութեան, եւ կամիցիս քեզ զտիրելն Անձաւացեաց՝ մի վեհերեալ յապաղելով դանդաղկոտ լինիր եւ վերջանար զփութալնե. եւ հաճոյ թուեցաւ Գուրգինայ խորհուրդք տիկնոջն Հեղինէի։ Եւ ելեալ գնաց եմուտ յամուրն Կանգուար, եւ կատարեալ զոր ինչ ախորժեացն՝ տիրեաց Անձաւացեաց մեծաւ զօրութեամբ։
Իսկ Դերանիկն գործ առնէր ի գիւտս հնարիմացութեան, եւ տարուբերէր յանձն իւր՝ գտանել զելս իրացն, որով կարիցէ հանել զամուրսն ի Գուրգինայ եւ տիրել աշխարհին։ Եւ ի բազում յուզիցն եւ ի խնդրոցն եւ զօրաժողովն լինելոյ եւ պատերազմ ընդդէմ վառելոյ եւ զձեւ ամրական մաքառմանցն յարդարելոյ եւ բռնալիր ուժեղագոյն մեքենային բախմանց քարաձգութեանցն, զոր եւ ընդունայն աշխատութեամբ վարանեալ, անստնանելի մնալով ամրոցին՝ դառնայ յիւր իշխանութիւնն։ Բայց զերկրորդ մասն Անձաւացեաց հանդերձ Նորաբերդ ամրոցաւն Դերանկին նուաճեալ ընդ իւր գործակալօք, եւ զՄարդաստան գաւառ զբուն բաժին տուեալ ցԳուրգէն, եւ նորա զիւր գործակալս թողեալ անդր։ Եւ զի ստեալ Դերանկին Գուրգենայ եհան անտի զգործակալսն՝ նոյն գունակ Գուրգէն հնարաւորեալ առնու զամրոցն եւ հանէ զնորա գործակալսն եւ միապետէ զտէրութիւնն Անձաւացեաց եւ խաղաղեցուցանէ զերկիրն եւ բնակէ յանհոգս յապահովացեալ ի հինից. շինէ եկեղեցիս եւ կատարէ տօն նաւակատեաց խաղաղութեան։
Այս զ ամ էր գերութեանն Հայոց, եւ յզ նորուն թուականութեան։ Ի յէ ամի Հայոց թուականութեանս եկն Աշոտ Վասպուրական իշխան ի գերութենէն։
Խոստացայ վերագոյնն գրել վասն Բուխայի մասնաւորաբար զվրիժուցն հատուցանել զպարտիս, այլ ոչ զբովանդակն։
Ի դառնալն Բուխայի յարքունիսն, եւ կայր զյօնսն պռզտեալ, փքացեալ ուռուցեալ լի ամբարտաւանութեամբ՝ կոկոզաբանէր ի վերայ մեծամեծ գործոցն գործելոց, կարծէր իւրով զօրութեամբ զօրանալ ի վերայ կործանմանն Հայոց, եւ մոռացօնս եղեալ հատուցումն մեղաց մերոց ի ձեռանէ Տեառն, որպէս Իսրայէլին ի հնումն առ Սեդեկեաւ զՆաբուքոդոնոսորայն։ Կինն Սահակայ որդւոյ Իսմայէլի, զորոյ զհանգամանսն ցուցաք, զմեռանելն Սահակայ եւ զկնոջն հրապարակագոյժ լինել, վասն որոյ պատճառանաց սպանանի այրն նորա. զորոյ ցուցականութիւն պատմեալ գլխաւորին Տաճկաց Ջափրի։ Իսկ նա ըստ սովորակի ցանկասէր պղծալից անյագութեանն՝ խրոխտացեալ մրմռեալ յանձն գազանեղէն թունիւք առաւելեալ, բորբոքեալ տապախառն բոցով հեղուլ զմահածին թոյնսն ի վերայ Բուխայի. եւ յայտնի ոչ վայելչանայր կատարել զոր կամէրն, մի՝ վասն յաղթող մեծանուն գործոյն, նախատ անձին համարելով, երկրորդ՝ վասն վաշտիցն զօրութեան։ Ապա յղէ զնա ի Խորասան, եւ նմա հաւատաց զվերակացութիւն աշխարհին. եւ ինքն Ջափր գործ առնէր առ սակաւ սակաւ մեկնել ի նմանէ զզօրսն՝ դիմօք յաշխարհս աշխարհս ասպատակ սփռելոյ։ Եւ նոյնժամայն հրաման հասեալ յափփուսոփս յոմանս ի գաղտնիս՝ զրաւ առնել կենացն նորա. եւ իսկ եւ իսկ հրամայեալքն զկատարումն առնուին։
[ԺԶ]
Ընդ այն ժամանակս ապստամբեալ ի պետութենէն Տաճկաց քաղաքացիքն, որում Կզուինն ասեն։ Իսկ առաջնորդին Տաճկաց զօր գումարեալ, այրուձի կազմեալ յընտրելոց զօրաց Ասորեստանի եւ Արաբացւոց, ընդ որս էր եւ քաջն մեր Աշոտ ախոյեանարձակ զօրութեամբ եւ ելեալ զհետ արքունի զօրուն. եւ զօրագլուխ կացեալ էր Մուսէ որդի Բուխայի։ Նորա խոստացեալ էր առնել դառնալ Աշոտի յիւր բնիկ տէրութիւնն, ժամ տուեալ ի գլուխ հանել, յոր չոգանն՝ զգործ պատերազմին։
Իբրեւ հասին ուր հանդերձեալն էին՝ եւ երկոցունց զօրքն անհուն բազմութեամբ յանդիման եղեն միմեանց, եւ ճակատ առ ճակատ զգործս պատերազմին յարդարէին, եւ քաջքն եւ հոյակապքն ելեւելս զմիմեամբք առնէին ախոյեանայարձակ խրոխտանօք։ Անդանօր քաջն մեր Աշոտ զհիւանդութիւնն կեղծաւորեալ ի տեղւոջ օթոցին անկեալ դնէր, մինչ ակն ունէին յառաջանալ ի գործ պատերազմին։ Եւ ինքն զօրավարն Մուսէ ճեպէր շտապէր՝ փութալ առ պատերազմնն վառել, եւ նա եւս քան զեւս զկարծեցեալ հիւանդութեանն աճեցուցանէր զխստութիւն ցաւոցն ծանրանալն նմա։ Եւ մինչդեռ յայնմ մահիճսն կարծեալ հիւանդութեանն կեղծաւորէր՝ եւ ախոյեանարձակքն զմիմեամբք շութափէին, եւ ահեղ որոտումն եւ ահեղ թնդիւնք եւ բախմունք խուռն յարձակելոյ իբրեւ յամպոյ ճայթիւնք կարկտաբերք հրձգութեանց կերպաձգէին։ Եւ ուժեղացեալ ղաշիկն քաղաքային ի վերայ Մուսէի զօրուն, մինչ ածին արկին զբուն բանակաւն ուր եւ Աշոտն մեր թուէր գոլ խօթացեալ. մտեալ Վահան աղերսէր համոզէր՝ մի կալ մնալ, մինչ զքաջանունութիւնն ընդ վատասրտութիւն կարծել յոմանց խառնել, թէպէտ եւ անկարծ վարկանէր զկեղակարծն։ Նոյնժամայն աճապարեալ աշտանակեալ ի նիւս նժոյգ երիվարին, զէն զանձամբ արկեալ, նիզակ ի ձեռն առեալ, խրախոյս ի ձայն բարձր բարձեալ առ իւռ ազատագունդ վաշտն՝ ասէ. «հա¯պա, քաջք Հայոց, եւ յայսմ ծանիցեն զմեզ եւ զարիանալն մերե։ Եւ յանդուգն դիմեցուածովն ի վեր քան զզարմանս՝ այն ինչ ի քթթել ական դարձուցին զխրոսակսն, եւ զռազմն ղաշիկ քակեցին եւ զյառաջագահ ախոյեանսն փայլակնահար արարեալ դիթաւալ կացուցին եւ իբրեւ հողմ հոսեալ զփոշի ամարայնոյ՝ այնպէս արագապէս զպատերազմին գլխաւորեցին նահատակութիւն։ Եւ ամենայն խորհուրդք Մուսէի առին զկատարումն ի վերայ թշնամեացն։ Բայց Մուսէ ոչ հաստատնագոյնս վասն Աշոտի զխոստմանն բերելով յանձնառութիւն, արձակել զնա յիւր իշխանութիւնն, զայս խորհելով թէ զայսպիսի քաջ այր եւ պատերազմող ոչ պատշաճ վարկանելի է ի հեռաբնակ վայրս ի դրանէ արքունի կացուցանել։ Բայց Աշոտ վերջոտնեալ հանդերձ Վահանաւ՝ եկն եհաս խաղաղութեամբ եւ բերկրեալ սրտիւ բազմադէմ յերկիր իւր։ Եւ յաճախեցին բազմապատիկս վասն նորա գոհութիւնս Աստուծոյ։
[ԺԷ]
Ապա յետ այսր զեկուցաւ նմա վասն Գուրգինի տիրելն Անձաւացեաց. եւ Աշոտ զօրու ծանու եկն եմուտ յերկիրն Անձաւացեաց, բանակեցաւ ի Բլրակին գեաւղջն Անձաւացեաց. յղէ առ Գուրգէն զՎահան Արծրունի եւ զվանաց երէցն Թէոդորոս զգլխաւորն Հոգեաց վանից, ասէ. «ես եկի խաղաղութեամբ յարքունուստ հրամանէ, եւ ոչ նման քեզ զապստամբութիւն ի գործ արկեալ. արդ թողացո զերկրորդ մասն Անձաւացեաց որդւոյ իմոյ Դերանկիդ, եւ այլ մի յաւելուր ընդ հակառակս ինչ ձեռն ի գործ արկանել, ապա թէ ոչ ի կամս կամաց զայդ առնես՝ ակամայութիւն ի վերայ հասեալ՝ եւ զոր ունիսդ հարկաւորաբար առնէ քեզ զայդ եւս թողուլե։
Եւ Գուրգէն հեզաբար արտաքոյ ամբարտաւանութեան առնէ նմա պատասխանիս, ասէ. «ի հայրենեացն արտաքս հանեալ էք ի ժառանգութենէ եւ մերժեալ ի բաժնէ եղբայրական հասէ. զա՞յս եւս բռնազբօսել ջանայք, զոր Աստուած ժառանգեցոյց ինձ։ Միթէ դո՞ւ միայն բնակելոց ես յերկրի։ Տեսցէ տէր եւ դատ արասցէ եւ հանցէ իրաւունս ինձ, որպէս սովոր է արդար դատաւորնե։
Եւ ինքն զԳրիգոր եղբօրորդի իւր հանդերձ ընտրելովք ոմամբք զօրաւորօք վառեալ ի զէն եւ յասպազէն արք մ, զոր զգացուցին Աշոտի. եւ նա արհամարհեալ յոչինչ համարեալ զզեկուցմանն, զամբարտաւանս բարբառեալ. եւ յանկարծակի ի մէջ գիշերին Գրիգոր ախոյեանարձակ դիմեալ շուրջանակի փակեցին ի ներքս զբանակս, սրով եւ աղեղամբ վէրս մահաբերս ի վերայ եդեալ՝ յոլովք անկան ի զօրուէն. եւ ինքն Աշոտ ճողոպրեալ միաձի ելեալ եհաս փախստեայ մինչ յոստանն Ռշտունեաց, թողլով զբուն բանակն ի նմին տեղւոջ. եւ այլքն ցրուեցան յո՛վ եւ աճապարեաց ոք. եւ ընդ այգն ընդ առաւօտն առին յաւարի զբանակն հանդերձ ախիւն եւ զտունս գանձուցն զորս առ ինքեանց։
Բայց իշխանն Դերենիկ անգիտացեալ զեղեալսն՝ ի նմին աւուր եկն բազմաձեռն զօրու բանակեցաւ ի հարաւ կողմն բերդին, եւ իբրեւ զեկուցաւ մնա եղեալքն՝ դարձաւ անդրէն գնաց յիւր ճանապարհ։
Եւ դարձեալ գումարեալ հեծեալս ը, զՍահակ Բագրատունի զորդի իշխանաց իշխանի եւ զՍմբատ եւ զՇապուհ եւ զՄուշեղ Մոկաց իշխեցողք եւ զԱրզնոյ զօրսն, եւ եկեալ կացին մօտ առ Կանգուար բերդ, եւ պատերազմեալ զամիսս բ՝ ոչ ինչ գործ ի գլուխ եղեալ ըստ ախորժման. ապա համոզեալ Սահակայ եւ Սմբատայ այլովքն եւս՝ բարձին ի միջոյ զաղմուկն, եւ սէր բարեկամութեան ի մէջ երկոցունց հաստատեալ՝ գնացին յիւրաքանչիւր տեղիս։ Եւ Գուրգէն եւ Աշոտ առանձին միմեանց պատահեալ ետուն ողջոյն միմեանց եւ ուխտեցին ուխտ խաղաղութեան մինչեւ ցայսօր ժամանակի։
[ԺԸ]
Բայց Աշոտ գնացեալ տալ պատերազմ ընդ ծովեզրեցիսն որք Ութմանիկ կոչին, որք ամրանային ի յԱմիւկ անկասկածելի քարանձաւին. վասն զի ըստ Պտղոմեայ եւ Աղէքսանդրի սահմանադրութեանն, կամ թէ մեր Արտաշէսի որդւոյ Սանատրկոյ՝ ի Վասպուրական գաւառացն համար թուեալ է գաւառն այն, զոր ճ ամոյ յառաջ հանեալ էր բռնակալութեանն Տաճկաց ի Վասպուրական պետութենէ։
Իսկ ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ սպանեալ էր Ութմանկացն, որ յամուրսն նստէին՝ զՌստոմ Վարաժնունի, որ զտանուտերական պատիւն յայնժամ ունէր զՎասպուրական աշխարհիս. եւ ի վերայ նոցա զօրաժողով եղեալ Աշոտ եւ որդի իւր Դերանիկն, առնել մարտ պատերազմի ընդ ամրոցին։
Բայց քանզի անպատերազմելի էր ամրոցն, միայն բաւականաւն ռոճկաց մի վատնիցի՝ առեալ իշխանին զՎարագ ի ձեռանէ Տաճկացն, զի յինքեանս գրաւեալ ընդ հարկաւ ծառայեցուցանէին զպաշտօնեայս սրբոյ Խաչին, մանաւանդ զի եւ զգլխաւոր վանացն զհայրն, որում Գրիգոր անուանէր՝ զնա կալեալ եդեալ ի խորափոր խաւարային բանտի։ Որում որոնել փրծանել ի վտանգաւոր բանտէ։ Եւ անտի դարձեալ դառնայր Աշոտ ընդ միւս եւս ամրականն ընդ ոստոզերծ քարանձաւի, ի յարեւելից կուսէ լերինն Վարագայ, ի վերայ գեաւղջն Կոխպանից, հանդէպ եկեղեցւոյն սրբոյն Հռովփսիմեայ, զոր շինեալ էր սրբոյն Գրիգորի ի վերայ գեաւղջն Ահեւականից ի կատարածի լուսաւորութեանն Հայոց։ Քանզի էր ի տեղին այն յառաջագոյն տեղի մեհենից Վահեավահանի։ Այլ իբրեւ այն ինչ մերձ լինէր ամրոցն ի պաշարումն՝ Ամդայինն Յիսէ, որ Շեհի որդին, որ զզօրապետութիւնն Հայոց ունէր, ճանաչէր՝ ի հրապոյրս մանազաւեան պետոյն եւ ութմանացն ելեալ՝ երագապէս եկն եհաս ի վերայ Աշոտի ժե հազարաւ հեծելօք վառելովք. որոց թողեալ զգործ պատերազմի ամրոցին՝ դարձաւ գնաց աներկիւղ քաջասրտութեամբ ընդդէմ նորա օժնդակ զօրու Գուրգինի, եւ ղաշիկ արարեալ յայնկոյս քան զՎանտոսպ, ի տեղւոջն արձանաշար քարակարկառ գոգաձեւ միջոցի երկուց բլրակաց, որ հայի յԵրիվարաց արկման դաշտն, ի վերայ Լեզուոյ գեաւղջն, որ զօրացն գեղեցիկ առասպելաբանեն սպիանած վերայն սպանելոցն ի մանկանցն Շամիրամայ։ Եւ ամիրայն Յիսէ խաղացեալ բազմաձեռն զօրուն՝ յառաջ խաղայ ընդ Աքաղայու կատար ասացեալ բլուրն։
Իսկ Աշոտ մտրակեալ զօրասպայզինեալ երիվարն սպառազէն կազմեալ ի մարտ պատրաստել, շահատակելով գունակ ի խաղս գնդակաց, զսակաւաւորութիւնն իւր հազարաւորս համարելով, քանզի ոչ ունէր աւելի քան զբ հազարս հեծելոց։
Յայնժամ Վահան հայր Գագկայ Ապումրուանայ եւ ինքն Գագիկ առնէին համոզել ի մէջ նոցա։ Եւ առ չանսալն՝ յետուստ կողմանէ Վահան հարեալ ի գաղտնիս զգարշապար երիվարին՝ արար կաղանալ նժոյգ ասպարակողին. յորում եւ ոմն հաւատարիմ Յիսէի Սէմ անուն յառաջ խաղացեալ՝ պատահէ իշխանին, ընդ Վահանայ խորհրդակցեալ խորհել զխաղաղութիւն եւ զմարտն գրգռեալ ցածուցանել եւ զվառեալ պատերազմն շիջուցանել. զոր ոչ անունկնդիր լեալ Աշոտ՝ վերջոտնեալ եկն բանակեցաւ յԱրտաշեսեան աւանին, եւ Յիսէ ի Վան քաղաքի։ Նոյնժամայն գնացին Դերանիկն եւ Գագիկ մտին առաջի Յիսէի, խօսեցան բանս խաղաղութեան, ետուն պատանդս յանձնառութեամբ հարկացն արքունի, եւ դարձուցին ընդ նոյն ճանապարհ ընդ որ եկեալ էր, ոչ թողացուցին նմա ելանել ընդ աշխարհն Վասպուրական. եւ դարձեալ գնաց եհաս ի Պարտաւ յաշխարհն Գարգարացւոց։ Եւ իշխանքն մեր ստացան ճոխագոյն հոյակապ անուն ի մէջ Հայաստանեայց, եւ այլ ոչ եւս այնուհետեւ համարձակ յանձն առնոյր մտանել ընդ աշխարհս Վասպուրական։
Արդ Աշոտի կեցեալ ամս ժթ, տեւեալ իշխանական ճոխութեանն ժզ ամ յառաջ քան զգերութիւնն Հայոց, եւ ե ամ ի գերութեանն արարեալ, եւ զ ամ կեցեալ յետ գերադարձն լինելոյ, եւ մտեալ յաշխարհս՝ համարձակ զքրիստոնէութեանն ունելով զկրօնաւորութիւն, եւ ի զղջել յապաշաւ ի վերայ ուրացութեանն զՔրիստոս լինելով։
Բայց զի՞նչ աստանօր ինձ ասելի է, զի թէպէտ դառնալով դարձան յայտնապէս յերկրպագութիւնն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ՝ այլ զկանոնական սահմանադրութիւնսն ոչ բերելով ուղղակի, ոչ միայն Աշոտ, այլ եւ ամենայն իշխանքն Հայոց, որք գերադարձքն եղեն. զուրացութեանն ի բաց դնելով զվատթարութիւն, սակայն կանոնական սահմանադրութեանն արտաքոյ մնացեալ, գայթ ի գայթս զքրիստոնէութեանն վարս բերելով անառակութեամբք եւ արբեցութեամբ, խառն անկողնօք եւ պղծութեամբք, աղտապիղծ սարսափելի եւ գարշելի խառնակութեամբ արուապղծութեամբք, որ անցուցանէ զանցանէ զանասնական խառնակութեամբքն երիքովեան եւ սոդոմական լրբութեամբ, անամօթաբար այր զարամբք բորբոքեալ, դեզադէզ զհրացանն բերելով յերկնուստ զանզրաւ կիզումնն, անցուցեալ զանցուցեալ զսատակչական կործանմանն ջրհեղեղին։ Զի նոքա վասն ի կանայսն մոլելոյ ընդ դստերսն Կայէնի խառնակելով՝ ջրով կործանեցան. իսկ որք արուք ընդ արուս զխայտառակութիւն գործէին՝ ծծմբախառն հրով բորբոքեցան, զյաւիտենական հրոյն զառհաւատչեայս յինքեանս կրելով, եւ յերկրորդումն հանդերձեալ են վերստին մտանել ի տանջանս յաւիտենականս, ուր որդն ոչ վախճանի եւ հուրն ոչ շիջանի։ Արդ եթէ Սոդոմայեցիքն, որ հրով զվրիժուցն հատուցին փոխարէնս, եւ դարձեալ տանջելոց են՝ որք բովանդակ չարիւք անդր երթալոց են ո՞րպիսի ակնկալութիւն տանջանաց զանց արասցէ զնոքօք. արդ տես, մեղք քան զմեղս եւ տանջանք քան զտանջանս։
Բայց Աշոտ, իբրեւ եհաս ժամ ելիցն իւր յաշխարհէս՝ յանհունս բերեալ զզեղջ եւ զապաշաւանս յորդահոսան արտասուօք զխոստովանողականն ի դիմի հարեալ միջնորդութիւնն, յուսացեալ ի մարդասիրութիւնն Քրիստոսի, զմաքսաւորին եւ զաւազակին զյետնորդսն բարբառեալ, եւ զփրկական մարմին եւ արիւն որդւոյն Աստուծոյ հայցեալ հաւատով ի թողութիւն մեղաց, յուսացեալ ի քաղցրութիւնն Աստուծոյ։ Զոր եւ ես ոչ արհամարհելով այպանեմ զզղջմանն եւ զապաշաւանացն, զի «որ կարդասցէ զանուն Տեառն կեցցէե։ Բայց անյայտք են եթէ կատարելանան, զի հազիւ սպիքն գան, ըստ որումն սրբազանի տրամաբանութեան։ Բայց ի տան հօրն Քրիստոսի օթեւանք բազում են. թերեւս արտաքոյ տանջանացն կայցեն մնայցեն, թէպէտ եւ ոչ ընդ փեսային վայելեն ի հարսանիսն։ Եւ այս արտաքոյ անյուսութեանն ելանելով, հայեցեալ ի քաղցրութիւնն Աստուծոյ։
Եւ կատարեալ Աշոտ զկեանս իւր՝ մեռաւ ի Վանտոսպ գաւառի յիգ թուականութեանն Հայոց, յամսեանն հոռի, որ օր զ էր ամսոյն, յաւուր հինգշաբաթոջ. եւ տարեալ հանգուցանեն ընդ եղբարս իւր ի վանս սուրբ Խաչին յԱղբագ գաւառի։
[ԺԹ]
Իսկ Դերանիկն առաւելոյր եւ առատանայր օր ըստ օրէ առ շինութիւն եւ խաղաղութիւն աշխարհիս, շինել եւ տածել եւ խնամել զաշխարհս։ Եւ դադարումն լինէր յաւուրս սորա հինից եւ ասպատակաց ի վերայ երկրիս, եւ քաջավայելչապէս բարեձեւանայր կարգք սրբոյ եկեղեցւոյ Քրիստոսի, եւ երկիւղ եւ կասկած եւ ոչ ուստեք։ Եւ ծնան նորա երիս որդիս, Սարգիս որ եւ Աշոտ՝ յիզ թուականութեանն Հայոց, Խաչիկ որ եւ Գագիկ յիը, եւ Գուրգէն, մանկունք կայտառք եւ գեղապանծք եւ բարենշանք եւ ամենեցուն ցանկալիք. ծնաւ եւ երկուս դստերս։
Ընդ այն ժամանակս տէր Զաքարիայ հանգեաւ ի Քրիստոս, կեցեալ ի հայրապետութեանն Հայոց ամս ժը, եւ յաջորդէ փոխանակ նորա տէր Գէորգ։
Բայց որդին Շեհայ ի մտանելն ի Պարտաւ՝ եթող անդ քաղաքապետ զմի ի հաւատարմաց իւրոց Յամանիկ ոմն։ Նորա ի բաց կացեալ ի հնազանդութենէ իւրոյ պետականին հանդերձ քաղաքային գլխաւորօքն. եւ Յիսէ տուեալ պատերազմ ընդ քաղաքին, զտարի մի հանդերձ ամենայն նախարարօքն Հայոց, անգամագիտ լինելով՝ դառնայ յԱսորիս. եւ այս եղեւ երկիցս անգամ։ Իսկ Յամանիկն ի վերայ Հայոց խորհէր ելանել, կամելով եւ տիրել Հայոց. զորոյ ձախողակի իմացմունս ծանուցեալ իշխանացն Հայոց՝ միով հաւանութեամբ գրեն յարքունիս եւ խնդրեն զԱհմաթ որդի Հալթի. զի Յամանիկն թուղթս եւ դեսպանս մի զմիոյ կնի առնելով առ իշխանս աշխարհիս՝ զինքն յառաջանալ ի վերակացութիւն Հայոց, քող արկեալ զդաւաճանող կեղծաւորութիւնն, զբարձումն բոլոր իշխանացն Հայոց, մանաւանդ զնախագահանստեալն զԱշոտ իշխանաց իշխան։ Բայց խնդրոյն Հայոց զկատարումն առեալ յառաջնորդէն Տաճկաց՝ յղէ ի Հայս զառաջասացեալ զԱհմաթ որդի Հալթի։ Եւ եղեւ ի մտանելն նորա ի Դատուան աւանն, զոր իւրեանց սեփհական համարէին ժառանգութիւն՝ ելեալ իշխանքն Հայոց յանձնիւր տեղեաց գնացին յանդիման լինել նմա, Դերանիկն, տէր Գագիկ եւ տէր Գրիգոր եւ միւս այլ տէր Գրիգոր Վասպուրական իշխան, Աշոտ կորապաղատ Հայոց իշխան, Մուշէղ իշխանն Մոկաց, Շապուհ եղբայր իշխանաց իշխանի եւ Ապլբառ Կայսիկ Ապահունեաց բռնաւորն եւ այլք ոմանք։ Սոքա անենեքեան վառեալք սպառազէն պատրաստութեամբ եւ բազմաձեռն առատալիր պատարագօք՝ գնացին, զի առեալ տարցեն մուծցեն զնա ի Դուին քաղաքն։ Բայց Յամանիկն եւ Ահմատն եւ Ապլբառն եւ այլ եւս Տաճկաց միաւորութեամբ զնոյն չարիս երկնէին գային։ Եւ գրեն թուղթ առ Յամանիկն, եթէ «ի մտանելն իմ ի Դուին քաղաք եւ զհարկս արքունի յիս գրաւել՝ եւ յանկասկած առեալ զիշխանս Հայոց՝ եւ եկեսցեն առ իս. դու դիմօք մարտի առ իս զօր գումարեա եւ ել ընդդէմ իմ ի պատերազմ, եւ ի միասին մխեցից զձեռս ի սոսա եւ բարձից զսոսա ի պետութենէ Հայոցե։
Իսկ առաւելեալն իմաստութեամբ Աշոտ ոչ յանհոգս եւ յաներկիւղս կայր մնայր, այլ զգուշանալ հրամայէր ի խելս կամրջաց եւ յանապատս եւ ի կիրճս ձորոց։ Ազդ լինէր յոմանց գրումն անյայտիցն, թէ «այս ոմանք այսորակ երիվարօք յայս նիշ նիւս կեղթում, ի մէջ բդեդի պահարանեալ նամակ տանին ընդ կողմն Ապահունեաց. արդ զգուշացիր ճանապահիդե. որ եւ ըստ ազդեցութեան զկատարումն առնոյր գործն։ Եւ կալեալ զդեսպանսն հանին զթուղթսն, եւ զարսն պահեցին ի զգուշութեան, ոչինչ ումեք զգուշացուցանելով որ ինչ եղեւն։
[Ի]
Եւ եղեւ մինչ կային իշխանքն ի միաբանութեան առանց կարծեաց կասկածանաց ի հպատակութեան ելեալ յարքունուստ հազարապետին որդւոյն Հալթի, եւ զմիաբանական սիրոյն շաղկապ ի միասին յօդեալ պնդեալ անքակ պահէին՝ բանսարկուք ոմանք հրապոյրս պղտորս քսութեան ածէին տանէին ի միոջէն առ միւսն, որպէս թէ զչարիս իրերաց առ հազարապետն խորհել նիւթել յայտ ածէին եւ զպատճառն զմիմեամբք արկանէին ի գաղտնիս քրթմնջելով։ Եւ այլք մերձ կացեալ առ Դերանիկն՝ ամբաստան լեալ զԱշոտոյ կորապաղատէ, որպէս թէ նախանձու լցեալ, եւ քսութեամբ վարէր ի մէջ հազարապետին, եւ թէ արկանել եւս ջանայր զնա յիշխանութենէ անտի նորա։ Բայց չարեացն այսորիկ հաւատարմութիւն յայտ եղեալ հաստատեցաւ ի վերայ Կայսկին Ապլբառայ։
Եւ այն ինչ ընդ ջեռնուլն արեգականն, մինչ ագեւորեալքն մտանէին զառաջեաւ ամիրային, որպէս որսոյ ինչ պատճառանօք հեծեալ յընտիր երիվարս հանդերձ մերձաւոր հարազատօք իւրովք եւ ազատովք յընտրելոցն Վասպուրականի՝ ելեալ մեկնեցաւ իբրեւ վտաւանս երկուս. եւ հեծելագունդ զօրացն Կայսկին ելին զկնի նորա, զգացեալ զպատճառ ելիցն նորա ի բանակէն. որում ոչինչ գամագիտ կարացեալ լինել՝ դարձան ամօթալից կորակնեալք, յանգէտս համարեալ զինչ գործեցինն։
Նոյնժամայն ելեալ զհետ Դերանկին կորապաղատն ի նոյն աղագս ի բաց մերժել ի դիմաց հազարապետին, գիտելով զոր ինչ խորհեալն էր յաղագս նախարարացն Հայոց եկելոյն առ նա, եւ մեկնեալ լինէին ի զօրացն անտի ասպարէզս ե, եւ զմտաւ ածեալ զքսութիւնն զոր զեկուցին զԱշոտոյ կորապաղատէ առ Դերանիկն, եթէ ստութեամբ եւ եթէ ճշմարտութեամբ՝ մեզ չէ յայտ։ Բայց հրաման ետ Դերանիկն Գրիգոր հարազատի իւրոյ ի նոյն տանէ Արծրունոյ, եւ կալաւ զնա եւ եդ ի յամուրսն Սեւան. եւ հրամայեաց Հասանկան քեռորդւոյն իւրոյ՝ պահել զնա յընդարձակի։
Բայց յաւելեալ լինի պատճառ ունելոյն զնա զայս օրինակ, եթէ էր փեսայացուցեալ զԴաւիթ զեղբայր կորապաղատին ի քոյր իւր Մարիամ. վասն նորին իրաց ասեն կալաւ, զնա հաճոյանայր կացուցանել իշխան Տարունոյ, որ ասի Հայոց իշխան, որ եւ եղեւ իսկ։ Զի հրամայեաց Դերանիկն ազատագունդ զօրացն իւրոցն դառնալ զկնի արքային տիրել բոլոր աշխարհին հանդերձ ամրոցօքն։ Եւ գրել Դերանիկն առ որդին Հալթի հաստատել զնա իշխան իւրով հրամանաւ. որ կացեալ իշխան ի վերայ Տարունոյ ամս է՝ յաւելաւ առ հարս իւր, թողեալ զաւակ իւր Աշոտ անուն։
Բայց զաշխարհն Յիսէ որդին Շեհայ բռնազբօսեալ յինքն գրաւեաց եւ կացոյց ի վերայ նոցա զիւր գործավարս։
Եւ եղեւ յելանել նախարարացն Հայոց յերեսաց ամիրային՝ մնայ առ նմա միայն Մուշէղ Մոկաց իշխեցողն, այր քաջայայտ եւ բարձրագահ, եւ ընդ նմա Գրիգոր որդի Վասակայ, եւ սա նմանապէս ոգեզուարճ իմաստութեամբ առ լցեալ հոյակապ եւ անուանի ի մէջ Հայկականացս եւ ցանկալի լսողացս եւ ուրախարար տեսօղաց. սա առաւելեաց յամենայն հոգածութիւնս ի գիւտս իմաստութեան ուսումնասիրութեան եւ այլն ամենայնի՝ քան զհարս եւ զհաւս իւր։ Եւ էին ի կասկածի ի մէջ բանակին ի հազարապետէն, զի յայտնի երեւեալ լինէր զոր խորհէրն վասն նոցա Ահմատն։ Որոց դիպօղ ժամ գտեալ՝ արտաքս ելեալ ի բանակէն, զերծեալք իբրեւ զայծեամն ի հնարից որսորդաց՝ գնացին խաղաղութեամբ յիւրեանց տեղիս եւ զնա թողին լքեալ ամօթալից։
Զկնի այսորիկ յառաջ խաղացեալ Ահմաթ եւ որ ընդ նմա կայսկազենիցն գունդք, երթեալ մտանել ի քաղաքն Դուին, թերեւս կարասցէ ի կատարումն՝ զոր ինչ խորհեցաւն՝ հասուցանել զչարիսն։ Եւ ելեալ իշխանաց իշխանն, որ բարձրագոյն եւ հանճարեղագոյնն էր քան զբնաւ Հայաստանեայս եւ զընդհանուր կացեալս ի ներքոյ երկնից՝ եկն առ նա մեծաշուք պատուադրութեամբ, եւ պարգեւս եւ պատիւս ոչ սակաւս նմա յառաջաբերեաց. այլ նա ի նոյն միտս չարախորհրդութեան յամառեալ պնդեալ կայր։ Եւ ջանայր զպարիսպն պղնձի կործանել, զգաւազանն երկաթի խորտակել, զհովիւն մատնել ի կորուստ եւ զհօտսն յապականութիւն։
Բայց իշխանաց իշխանն Աշոտ անհանդուրժելի մնալով խորհրդոց չարին ի գլուխ ելանել՝ յաւուր միում մինչ այնքան շքեղութիւն մեծարանօք յղփացեալ յօրացեալ կայր հազարապետն՝ ետ հրաման իշխանն առնն կորովի եղբօր իւրոյ Աբասայ Հայոց սպարապետի՝ վառել պնդակազմ պատրաստութեամբ, զօրու եւ զինու եւ զարդու ամենայարդար հնարաւորութեամբ, որպէս օրէն է նահատակաց քաջ արանց, եւ երիվարաց պատրաստել, ի նորա չար խորհրդոցն ի բաց վազել։ Եւ ի ժամու մինչ ագեւորեալքն կամէին մտանել զառաջեաւ, եւ նա ակն ունէր մեծ իշխանին մտանել առ նա՝ յայնժամ շուրջ կացեալ զվրանաւն մեծ սպարապետին զկազմեալ գնդաւ վահանաւոր եւ նիզակաւոր ամրափակ պնդութեամբ, եւ մտեալ մատոյց զթուղթն, զոր էր գրեալ առ Յամանիկն ի քաղաքն Պարտաւ Ահմաթայ նենգութեամբ։ Նորա զերկիր նկատեալ՝ ոչ ունէր նայել ի վեր, կայր կորակնեալ, ոչ ունել ոյժ պնդութեանն, զօրհասն ի վերայ իւր գուշակէր եկեալ հասեալ։ Բուռն հարեալ սպարապետն զձեռանէ նորա եւ հանեալ արտաքս, քաջալերելով լինել առանց երկիւղի. եւ ելեալ նստաւ ի ջորւոջն, զոր պատրաստեալն ունէին անդէն առ դրան վրանին, եւ հանին արտաքոյ ղաշիկ բանակին՝ դարձուցեալ դառնալ ընդ նոյն ուստի եկն։ Եւ մեկնեալ զզօրսն ի նմանէ ընդ կողմն Ապահունեաց, մերկ ի զինէ եւ յասպազինէ թողեալ, ոչ առնել այլ կողոպուտ, գնացին աղխիւ եւ երիվարօք իւրեանց։ Իսկ զԱհմաթ ընդ Վասպուրական աշխարհն անցանել գնալ՝ ելեալ զհետ նորա Շապուհ որդի Աշոտի, մինչ տանել հասուցանել զնա ի մուտս Ասորեստանեայց Ճանապարհին։
Այլ կորոպաղատն Տարունոյ կայր յամրոցին Սեւան, որ ի ձեռին Հասանայ որդւոյ Վասակայ ամբարշտի, եւ ոչ ուրեք գտանէր հնար ելիցն ի վտանգաւոր արգելանէն, թէպէտ եւ բազմաց հոգ յանձին կալեալ վասն առն պատուականի, մանաւանդ մեծ կաթողիկոսն Հայոց Գէորգ պաղատանս առնէր առ Դերանիկն, զի ընդարձակեսցէ նմա։ Բազում անգամ թղթովք աղաչեալ զնա, ո՛չ առնոյր յանձն. ինքն իսկ փոյթ յանձին կալեալ՝ ել գնաց մեծաւ հոգաբարձութեամբ, լուծանել զնա ի տառապանաց արգելանին. սակայն եւ այնպէս ոչ կարաց գտանել զելս իրացն վտանգի առնն։ Թողեալ այնուհետեւ ի խնամս արարչին, յանձն արարեալ շնորհացն Աստուծոյ։ Քանզի յոյժ պատկառ կայր ի պաշտօնատարութիւն հայրապետին իշխանն Տարունոյ, եւ նա սաստիկս հոգայր վասն նորա, թէպէտ ոչ օգտէր յիրին յայնմիկ։ Այնուհետեւ սկսաւ կորապաղատն արկանել բանս խարդախութեան ի մէջ Դերանկին եւ Հասանայ, որ էր որդի քեռն Դերանկին, որպէս թէ ոչ ուղիղ նայի ընդ նա Դերանիկն, այլ թէ՝ եւ հանել ի նմանէ զամրոցն եւ զաշխարհն նկրտել. «բազում անգամ, ասէ, եւ իմ ստուգեալ զայդ ի հաւատարմաց խորհրդականացն նորա. արդ դու մի անփոյթ յանհոգս յաղագս այդր մնայցես, անյապաղ հնարիցիս գտանել զխորհրդոցն նորա դատարկութիւնե։ Եւ քանզի յոյժ անկասկածելի էր ամրոցն, եւ գանձս ոչ սակաւս մթերեալ ի նմա ի բազում ամաց, եւ ինքն մանկագոյն տիովք, ի ժամանակի անձիշխանութեան լեալ ամաց ժե, զի «մանկութիւն եւ անմտութիւն ընդունայնութիւն էե, որպէս գրէ Սողոմոն, եւ ելեալ ի հրապոյրս ցոփութեան ըստ խրատու առնն՝ յուսացեալ յամրոցն եւ ի գանձսն, եւ ի ցանկութիւն իշխանասիրութեան համբարձեալ զաչս՝ զօր գումարել, այրուձի կազմել, մեծամեծաց աշխարհատերանց պարգեւս տալ, ի թիկունս եւ յօգնութիւն զամենեսեան կոչել, զի ըստ յանձնառութեան խրատու նորա նոյնպէս եւ գործեսցէ։ Եւ յայտ յանդիման ի վերայ հասանել ոչ կարէր. գունդ կազմել եւ ճակատ պատրաստել ընդդէմ՝ անվայելուչ էր. ապա հնարաւորեալ պատիր խաբէութեամբ ի կատարումն հասուցանել զխորհրդոյն զանհաստատ իմացմունսն, եւ գնաց եմուտ յամրոցն, եւ զհիւանդութեան կեղծաւորութիւն մերձ առ մահ եդ առաջի։
Յղէ առ իշխանն, զի առանց եւ ոչ մի ինչ յապաղանաց փութացեալ հասցես այսր։ Եւ ելեալ գնաց զհետ կոչնականացն ի գութ հարազատութեան, եւ ի կարծիս սաստիկ հիւանդութեան, թէ մերձ ի մահ անկեալ դնիցի, ըստ ստուգելոյ կոչնականացն։ Եւ իբրեւ գիշերն տարածեցաւ եւ խաւարն թանձրացաւ եւ սկսան ամենեքին մտանել ի քուն յանձնիւր օթանոցն՝ յանկարծակի փայլիւն սուսերաց եւ մոմեղինաց վառելոյ եւ գունդք խորհրդականացն եւ Հասան ընդ նոսա. եւ բախեցին արտաքոյ զդուռնն ուր մտեալ էր իշխանն, եւ կալեալ զնա հանին ի բարձրագոյն տեղիս ամրոցին, եւ եդին ի բանտի ի ներքսագոյն սենեկացն. եւ կորապաղատին ընդարձակեաց ելանել, զի երթիցէ ուր եւ կարասցէ հասանել ըստ յաջողելոյ իրին։
Յայնժամ իսկ եւ իսկ փութացեալ եհաս գուժկանն առ հոյակապն իշխանաց իշխան, զեկուցանելով նմա որ ինչ գործեցաւն։ Եւ զի էր պաշարեալ նորա յայնժամ զքաղաքն Մանազկերտ Ապահունեաց աշխարհին, որ ի ձեռս Աբլբառայն էր, եւ առեալ հասուցեալ մերձ ի պաշարումն. եւ ի հասանել գուժկանացն եթող զնոսա, տալով նոցա հրովարտակս ի խաղաղութիւն։ Գուրգէն եւ Մուշեղ Բագրատունի, եւ ինքն փութացաւ հանդերձ կաթողիկոսիւն, եկն բանակեցաւ յամուրն մերձ , ուր էր արգելեալ Դերանիկն։ Եւ իմաստուն եւ հանճարեղ խորհրդովք, քաղցր եւ կակուղ բանիւք ողոքեալ զմանկագոյն Հասան, առաջի արկանելով նմա զարժանի ալեացն պատուականութիւն եւ զիշխանական ճոխութեան զբարձրագահութիւն եւ որ ինչ այդմ հետեւէր. միջնորդեալ հայրապետին երդմամբ ուխտի խաղաղութեան՝ ի բաց լքանել անյիշելի մոռացմամբ զչարեացն գործելոց զվնասս. եւ ըստ խնդրելոյ աղերսանաց իշխանին եւ մեծ հայրապետին՝ զկատարումն առին ասացեալքն. եւ հանին զնա յարգելանէ բանտին, պատանդ թողեալ նմա զԳագիկ որդի Դերանկին եւ որդի Գրիգորի Արծրունոյ։
Նոյնժամայն մատուցեալ ոմանց առ Դերանիկն՝ ստուգագոյնս քսէին վասն Գագկայ Ապումրուանայ, խորհել ընդ կորապաղատին, զոր ինչ գործեաց Հասան զանօգուտսն. բայց եթէ ստութեամբ եւ թէ ճշմարտութեամբ՝ մեզ չէ յայտ, եւ զոչն ստուգեալ՝ եւ ոչ գրել լաւ համարեցայ։ Բայց ինքն Դերանիկն ստեաց երդման ուխտի խաղաղութեանն, զոր եդ ի մէջ իւր եւ ի մէջ Հասանայ, եւ կալեալ զնա եդ ի բանտի ի Նկան բերդի եւ զամրոց նորա եհան ի նմանէ, եւ կացոյց զհաւատարիմս իւր պահել զնա. եւ զտուն եւ զստացուածս հանեալ ի նմանէ՝ եւ կացոյց ի վերայ աշխարհին զիւր գործակալս։
Բայց Յամանիկն իբրեւ լուաւ ի դարձուցանելն Աշոտի զԱհմաթ լի անարգանօք, եւ զխորհուրդն զոր խորհեալ էին ի վերայ Հայոց ցրել՝ զօրհասն ի վերայ իւր համարեցաւ տեսանել. եւ սկսաւ ոգորել եղջիւր ածել ի վերայ Աշոտի յայտնի եւ ոչ ի ծածուկ. եւ նա ձեռնամուխ եղեւ զընդ նովաւ հնազանդեալս ի բաց կորզել քեցել ի նմանէ շրջաբերական թղթովք, զիշխան Վասպուրական զԴերանիկն, զԱպլբառ Կայսիկ զբռնաւորն Ապահունեաց, նմանապէս եւ զայլսն զոր եւ կարաց հրապուրել. եւ ինքն Յամանիկն գրէր առ Աշոտ զԴերանիկէն՝ լի ապիրատութեամբ խորհել վասն Աշոտի։ Եւ արար՝ մինչ ճեղքեաց խզեաց զմիաբանութիւնն Հայոց։
Բայց Դերանիկն խօսի ընդ Հասանայ զխաղաղութիւն, խոստանայ առնել զդարձ ամրոցին Սեւանի եւ աշխարհին նորա. «միայն, ասէ, զԳագիկ Ապումրուան առ իս ածցես հնարաւորեալ վասն նորաե. զի Գագիկ անցեալ ամրանայր ի Ճախուկ բերդի, ի կասկածի կալով ի Դերանկէն, ըստ զեկուցմանն զոր ինչ գործեաց Հասան առ Դերանիկն։ Իսկ Հասան ըստ յանձնառութեանն գնաց մեկնեցաւ ի Դերանկէն, եմուտ առ Գագիկ յամուրն եւ զտրտունջն զԴերանկէն հաւատարմացոյց առաջի Գագկայ, որ դիւրաւ առ հաւատալն հաստատնագոյն երեւէր. եւ ըստ օրինակի կեղծաւորական հիւանդութեանն, զոր առ Դերանիկն հնարաւորեցաւ՝ զնոյն եւ առ Գագիկ գլխաւորեաց։ Եւ եղեւ իբրեւ ննջէր Գագիկ յանհոգս յանկասկածս՝ հասեալ Հասան ի գիշերի սուսերամերկ վառեալ փոքր գնդաւ, մոմեղինօք վառելովք՝ եւ կապեաց զնա կապանօք երկաթի։ Եւ փութացաւ գալ առ նա Դերանիկն. որոյ գնացեալ առնու յինքն զԳագիկ եւ յղէ սպառազէն պատրաստութեամբ ի Վանտոսպ առ տիկինն Վասպուրական, եւ պահել ի զգուշութիւն։ Եւ յետ սակաւ աւուրց ել գնաց Դերանիկն ի Ճուաշ գաւառ՝ ձմերել յաւանին Մառական։
Աստանօր ոչ հեշտալիր թուին ինձ պատմութիւն ճառիս շարագրութեան։ Յապուշ կրթին միտք իմ զմտաւ ածել զաղետիցն, խորհրդածել գրել յիշատակարանս. լքեալ լինին ընթացք ձեռացս առ կորովութիւն գրաւորականիս. երկունք իբրեւ ծննդականի ի վերայ իմ հասեալ լինին՝ մատենաւորել զայսր աղետաբեր համբաւուց ցոյցս. ցաւ է ինձ ի վերայ բեկմանն որ ի նախատորդէն խորտակեցայ։ Պղպջաձիգ արտօսր իբրեւ յեռանդնոտ կատսայէ ի վեր յորձանախաղաց սահին. տարակուսանք անյուսալի շուրջ զինեւ պարագրին ի վերայ եղելոցն։ Եւս առաւել քան զանդնդականն յուզմանցն բռնալիր հողմոցն զծիրանեգոյն ալիսն, զլեռնաձեւ կուտակսն եւ զվիշապաձայն գոչմունսն՝ եւս յաւէտ ահագնակի վրդովմամբ զմրրիկ անձանց ի մէջ եռաշարժ ընթացմանցն, ի հոլովմանց խոհարանի իշխանական սրտին ի ներքս հարկաւորաբար բռնազբօսեալ ձգեն։ Յոքունց կամ թէ բնաւից կարօտանամ իմաստասիրաց գումարից ի մի վայր հասելոց՝ զողբերգականացն ճոխաբանել ճարտասանութիւնս. վասն զի իմ ոչ բերեալ ոյժ առ այսքան եկեալ հասեալ աղետիցս զդամբանականն երգել երգս։ Այսր աղագաւ արտաքս վազեցի զմեծս զայս բանգիտութեան ընթանալ ասպարէզ, զօրաւորաց մտահարուստ արանց կարօտացեալ, բաւականանալ իմով անհեդեդ պատմողական հանդիսիւ՝ զկարգին յառաջ վարել զպահանջումն, թերեւս արդեօք գործակցօք յանդգնեցայց վարել առ ողբերգակս։
Եւ եղեւ ի գնալ Դերանկին ի ձմերոցս Վասպուրական իշխանացն, ճանապարհ արարեալ ընդ ձորն Ընծայից, որոյ ելքն ընդ գաւառն Հեր քաղաքի։ Եւ յարգելուլ զնա ազատագունդ վաշտիցն՝ չանսայր, քանզի լուեալ էր նոցա, եթէ շրջաբերական թղթով դարան գործեալ էր նմա Աշոտոյ իշխանաց իշխանի։ Ասեն. թո՛ղ տեսցուք զելս այսր համբաւոց։ Իսկ նա առ չանսաւորութիւն անխոնարհելի մնացեալ, եւ անցեալ օթագայեցեալ ի գեօղն Փեռոտակ յանդիման քաղաքին։ Իսկ քաղաքապետն որում Ապլբերս կոչէին, ձեռնտուութեամբ պարսկային զօրու սպասէր նմա ի չարիս ի բազում աւուրց. եւ զօր գումարեալ ել ընդ առաջ նորա։ Եւ կոչնականքն ընդ այգն ընդ առաւօտուն փութացուցեալ ասեն, «եկ, տեսցուք զմիմեանս սիրով խաղաղութեանե. եւ յարգելուլ զնա ազատանւոյն՝ չանսայ բնաւ ումեք։ Եւ զի հուպ առ հուպ են խառն աշխարհք երկոցունցն, եւ քաղաքն ի հովտաձեւ դաշտին՝ նպաստաւորէր խոշոշ վիրագին քաջասրտագոյնս լինել։ Յղեաց զկոչնականսն զպատահմանն տանելով առ նա զպատասխանիսն. եւ լրտեսք քաղաքապետին փութացեալ ասեն, «ահա մեկնեալ ի զօրացն զհետ որսոց ինչ յանհոգս յանզգուշութեան գայ ընդ այս ինչ տեղի. արդ փութա պատահեաց նմա, զի մատնեաց զնա Աստուած ի ձեռս քոե։ Նոքա վազս առեալ ճեպով խուռն յարձակմամբ սպառազինեալ այրուձիոց. եւ Դերանիկն ճեմս առեալ սիգաքայլ երիվարաւն եհաս հանդէպ ճակատու գնդին վառեալ, միայն եւ առանձինն ի յառուամէջ տեղւոջ. եւ ճեղքեալ զօրու թշնամեացն յայսկոյս եւ յայնկոյս՝ արարին մտանել նմա ընդ մէջ զօրուն։ Եւ նոյնժամայն շուրջ փակեալ բազմութեան՝ արգելին զնա իբրեւ յամուրս անձաւաց, զվարմ մահաբեր շուրջ ձգեալ ի կործանումն քաջ նահատակին։ Տուեալ էր նշան քաղաքապետին, իբրեւ զՅուդային ի տէրունական համբոյրն, ասէ. «յորժամ զայս նիշ համբոյր մատուցեալ համբուրեցից զնա՝ դուք զազդոյ վէրս ի զօրութիւն նիզակի հարջիք զնաե։
Եւ նոյնժամայն սուսերամերկք խուռն նիզակօքն ի վերայ յարձակեալ իբրեւ զգազանս արիւնարբուս մարդախանձս՝ սրախողխող արարեալ սպանին զնա, եւ արարին խաւար Վասպուրական աշխարհիս, որ կեցեալ իշխանին. եւ էր ամաց խ յորժամ մեռաւ։ Յայնժամ ողորմագին զաչսն շրջշրջեալ առ քաջ նիզակակիցսն իւր, թէ ո՛վ ոք արդեօք թերեւս յօգնութիւն ինչ նմա հասանիցեն. բայց քանզի տէր մատնեաց զնա ի ձեռս նոցա, որպէս ասաց Դաւիթ՝ եւ եղեւ ահ տեառն ի վերայ ամենեցուն. այր իւրաքանչիւր մազապուր զերծեալ փախստեայ գնացեալ հասին յաշխարհն իւրեանց։ Բայց միայն զնահապետն Ամատունեաց զԱպուսակր ձերբակալ առին գնացին ի քաղաքն, բարձեալ եւ զդին սպանելոյն տարան ընդ իւրեանս ի պարծանս իւրեանց։
Յիշեցեալ լինին աստանօր սողոմօնեան բանագործութիւնքն զկատարումն առեալ, զի ասէ, «որ աներկիւղն է՝ անկանի յորոգայթս եւ ի վիհս, եւ ի տեղիս ուր ոչ եղիցի այցելութիւն յաւիտենիցե։ Եւ առ վատացի քաջութեան աղագս զդէմ տանին բերեալ ասէ, «զվատ երկիւղ ապրեցուցանէե։ Իսկ եթէ վատացն՝ արութի՛ւն զերկիւղն համարելի է, ո՞րչափ եւս առաւել քաջացն քաջութիւն ստացեալ երկիւղիւն պատսպարել իւրեանց։ Որպէս եւ Դաւիթ ասէ, «պատրաստեցայ եւ ոչ խռովեցայե. եւ այլ ոմն յարտաքին իմասնոց ասէ, ընդ աներկիւղ ի ճանապարհ մի երթալ։ Այլ ճշմարտագոյնք են Սողոմօնեանքն, զի ասէ, «վայ միումն. յորժամ գլորիցէ, ո՞ յարուցանիցէ զնաե. եւ եթէ «լաւ են երկուք քան զմի, զի եթէ միովն գլորիցի ոք՝ կանգնեսցիե։
Եւ խնդրեալ զդի նորա վաճառականաց՝ պատեցին զնա ի ձեռս եպիսկոպոսին Դաւթի նորուն գաւառի եւ եդին ի տապանի յեկեղեցւոջն որ ի նմա։ Եւ յետ անցանելոյ աւուր, գնացեալ Աշոտ որդի Դերանկին, առեալ զդի նորա՝ տարեալ հանգոյց առ հարս իւր յԱղբատ գաւառի ի վանս սուրբ Խաչին։ Եւ ժողովեալ աշխարհն Վասպուրական՝ զամիսս ժ արարին կոծ մեծ ի վերայ նորա։
Եկն այնուհետեւ Շապուհ որդի թագաւորին Աշոտի եւ ետ զիշխանութիւնն ի ձեռս Աշոտի որդւոյ Դերանկին, փոխանակ հօր իւրոյ։ Եւ զԳագիկ որ եւ Ապումրուան՝ զնա ոստիկան կարգեաց ի վերայ աշխարհին, տեղապահութեամբ տիրել, զի կարի մատաղօրեայք էին որդիք Դերանկին. Աշոտ էր թ ամաց, յորժամ մեռաւ Դերանիկն, Գագիկ էր է ամաց, Գուրգէն ե ամաց։ Եւ թէպէտ տածէր եւ խնամէր Գագիկ աշխարհիս՝ այլ ոչ ուրախ լինէին ի նա ազատատերացն գրոխք, եւ կացին ի տարակուսի։ Այլ քանզի յոյժ առաւելեալ էր իմաստութեամբ Գագիկ՝ տեղի տայր բովանդակ գաւառապետաց զօրագլխաց աշխարհիս, գնայր ընդ նոսա իմաստութեամբ խորագէտ հնարաւորութեամբ, ըստ անձնիւր գահու մեծարեալ պատուադրութեամբ հաճոյանալ ախորժէր նոցա։
Զկնի այսորիկ եկն Աշոտ թագաւորն Հայոց մխիթարել զդուստր իւր եւ զթոռունս, եւ եւս առատանայր զհաստատութիւն իշխանութեանն Աշոտի եւ զոստիկանութիւնն Ապումրուանայ։
Բայց Տիկինն Սոփի կեցեալ յետ մահու Դերանկին զտարի մի եւ զամիսս ը՝ յաւելաւ առ հարս իւր. եւ տարեալ հանգուցանեն ի նոյն վանս սուրբ Խաչին։
Եւ յետ այսորիկ որդիք նորա Գագիկ եւ Աշոտ եւ Գուրգէն կանոնեցին զյիշատակութիւն նոցա ի տօնի սրբոյ Խաչին, եւ ետուն ի սուրբ եկեղեցին դ ագարակս, զվանքն Փշոց եւ զագարակն Ահավանք, յանդիման եկեղեցւոյն որ ի կղզին, եւ զքարն Մանակերտ, որ է հանդէպ հարաւոյ կուսէ, եւ զԲերկրի եւ այլ բազում տեղիս, զոր աւանդեցին որդիք թագաւորին յետ մահու հօր եւ մօր իւրեանց ի պէտս սուրբ Խաչին Աղթամարայ. եւ են հրամանք սոցա իբրեւ զվէմ հաստատուն. եւ եթէ ոք խախտել ջանայ՝ ի հրամանէն Աստուծոյ ոչ ժառանգէ նա զաթոռ իւր եւ զթագաւորութիւն։ Եւ թէ հաստատել ոք կամեսցի՝ անսասանելի կացցէ նա յայսմ աշխարհիս. ամէն։
[ԻԱ]
Ընդ ժամանակսն ընդ այնոսիկ Աշոտ թագաւորն Հայոց փոխի յաշխարհէս ի բարիոք ծերութեան, փափկացեալ եւ յղփացեալ խրախութեամբ, ձեռն նորա յամենեսին եւ ամենեցուն ձեռք ի նա, քաջավայելչագոյնս զթագաւորութեանն կատարելագործեալ զժամանակն, ե ամ յիշխանական ճոխութեան, իե ամ յիշխանաց իշխանական պետութեանն, դ ամ ի թագակապ շքեղութեանն. եւ մեռաւ յլթ թուականութեանն Հայոց, եւ ի ժե ամի հայրապետութեանն Գէորգեայ Հայոց կաթողիկոսի։ Եւ փոխանակ նորա թագաւորէ Սմբատ որդի Աշոտի, այր քաջայայտ եւ հանճարեղագոյն, լի եւ առոյգ յամենայն իրողութիւնս՝ որ ինչ ընդ երկնաւս համառօտաբար լրութիւն պատկանաբար պիտանան, հաճոյ Աստուծոյ եւ ընտիր մարդկան։
[ԻԲ]
Ի սորա յերրորդ ամի թագաւորութեանն ի վերայ Հայոց աստուածատուր բարկութեամբ անդնդաշարժ վրդովմամբք ներքնագոյն խորոցն պատահեալ միմեանց սահանախաղաց դղրդմամբ, հիմնաշարժ տապալմամբ, ներքսագոյն երկրի թուլացեալ պնդափակ աղխեալ սանդարամետական սահմանին, բարկութեան հողմոց շնչեալ ընդ ջրոցն խաւարայնոց, ի կոխակս անդնդաքակս զթանձրայատակ երկրի զկարծր եւ զծանրալիր անկշիռ անբաւութիւնն տատանեալ, մինչ յերեսս երկրի ի վեր մղեալ հանդէպ քաղաքին Արտաշասու, որ Բլուրն նորուն ասի, յորում շահաստանն Դուին, մարդախիտ պարսպաւոր պատնիշօք պատուարեալ եւ տուրեւառիկ վաճառականութեամբ եւ ազգի ազգի պղծութեամբ յափրացեալ յղփացեալ՝ զնա ի հիմանց տապալեալ. բերանաբաց դժոխաբար լայնեալ զբերան իւր՝ յոգունց քան թէ սակաւուց արար վիժել յանդունդս, որոց ոմանք եւ տունք նոցա գերեզմանք նոցին եղեն։ Գունակ Կորխային բանակին յանդնդաքակ տունսն զբնակութիւնսն արարին, անխայեալ ի նինուէականն ստրջացեալ նախ անդ ո՛չ անխայեալ առ քարեղէն սիրտ քաղաքացւոցն Դունայ։ Նա եւ տեղիք սրբութեանց տունք աղօթիցն զշարժմանն կիրս կրեալ, պատառմամբ որմաշարժ լինելով, որպէս յայնժամ ի մահուն Ոզիայ արքայի, յաւուրս Եսայեայ մարգարէի՝ ի ձայնէ սրովբէից շարժեալ տաճարին տեառն, մինչ բարձրանալ դրանդեացն։ Որպէս եւ առ Զաքարիայիւ մարգարէիւ շարժեալ մինչ ի լեառն Ձիթենեաց։ Եւ ասի լինել թիւ մարդկանն ապականելոց ի շարժմանէ՝ ոգի առաւել քան հռ։ Այս շարժումն սաստկագոյն քան որ եղեւ յամս Զաքարիայի Հայոց կաթողիկոսի, յետ է ամի գերութեանն Հայոց։
Անդ հանդիպեալ լինէր եւ երանելի եպիսկոպոսն Գրիգոր Ռշտունեաց վսամ. ոչ կարաց իւրայովքն զերծանել, իբրեւ յայնժամ առղոթաւ ի լեառն։ Եւ նորայքն ոմանք ի նմին շարժմանէ գերեզմանացան ի նմին։
Բայց երանելի հայրապետն Տէր Գէորգ սաստկագոյն քան զտիեզերական կործանմանն առ Նոյիւ բերելով զտրտմութեանն թախիծս, հանդերձ եպիսկոպոսիւն Գրիգորիւ՝ զաբրահամեանն վաղնջուց աղաչանսն ի կործանմանն Սոդովմայ յառաջաբերեալ մարդասիրին Աստուծոյ. եւ թողեալ զբնակելն ի Դուինն՝ ելեալ բնակեցաւ ի Նոր քաղաքին ի մեծ եկեղեցւոջն որ յանուն սրբոյն Գրիգորի շինեալ էր երանելւոյ տեառն Ներսիսի Երկրորդի Հայոց կաթողիկոսի։
Յետ այսր՝ յերկրորդ ամի պաշարեն զԿարնային քաղաքն զօրքն Յունաց. եւ դարձեալ անդրէն ի կամս իւրեանց թողեալ գնացին։ Եւ ի նմին ամի մեռաւ արքայն իշխան Տարունոյ, եւ բռնազբօսեալ զաշխարհն Ահմաթ որդի Յիսէի Շեհայ յինքն նուաճել. եւ սպանանի Գուրգէն իշխան որդի կորապաղատին նենգութեամբ ի զօրագլխացն Ահմաթայ, այր քաջ եւ երեւելի եւ քաջայայտ ի մէջ Հայաստանեայցս։
Բայց որդիքն Դերանկին, Աշոտ եւ Գագիկ եւ Գուրգէն, զըստ մարմնոյ աճմանն չափ առոգ եւ բարձրաբերձ ձգմամբ յառաջ տանէին, նա եւ զմտացն ոչ սակաւ հարստանալ յայտարարական բերմամբ առ հանճարեղութիւնն զուգընթաց բողբոջմամբ կատարելագործէին. եւ զուարճ եւ զուարթ խրախութեամբ յուսակցէին առ տիրական նախախնամօղ հոգաբարձութիւն շինութեան աշխարհիս, եւ զսուգ եւ զտրտմութիւն, զոր կրէին աշխարհս յաղագս մահուանն Դերանկին՝ յուրախութիւն եւ խնդութիւն տրամադրէին. եւ առ եղբայրականն զհնազանդութեանն չափ ցուցանելով, անկշիռ վայելչութեամբ զմիմեանս լաւ համարելով քան զանձինս, հասարակ զճոխութիւն իշխանական գահընկալութեանն վարկանելով, միայն ըստ ամացն ծննդաբանութեան հաւատացին Աշոտի զիշխանականն տալ պատուադրութիւն, եւ անհակառակող գտեալ բարուք՝ բաժանեն զաշխարհս յերիս մասունս. տալով Աշոտի, որպէս ասացաք յառաջագոյն՝ զգահն նախնական իշխանութեան այլովք յոլովագոյն միջոցօք աշխարհիս, մինչեւ յամուրն Նախճաւանու։ Իսկ Գագիկ զկողմանս Ռշտունեաց այլովք մօտակացիւք գաւառօք, եւ որքան իցէ հասումն ուժոյ՝ անդր եւս յաշխարհն Մոկաց։ Եւ Գուրգէն զկողմանս արեւելից, յելից Աղբագոյ եւ որ շուրջ զնովաւ ամենայն Պարսկահայք մինչեւ ի մուտս Կորդաց, եւ ուր եւ ըստ այնմ իցէ հնար ածել զձեռամբ։ Եւ այսոքիկ այսպէս։
Իսկ Ապումրուանայ ի պատճառ ոստիկանութեան զմանկականն նոցա պատճառելով խաժութիւն հասակի՝ առ սակաւ սակաւ սկսաւ զամուրսն յինքն գրաւել, զհետ իշխանական ցանկութեանն զերասանակ մտացն ձգեալ, զամուրն Նկան ի Թոռնաւան գաւառի, եւ զամուրն Կոտոր ի ձորն Ընծայից, զամուրն Սեւանի ի փորն Լմբայ։ Եւ այլ ամրաբնակ ազատորերոյն պարգեւս եւ պատիւս օր ըստ օրէ բաշխէր, եւ ինքն յանգուցանել ախորժելով վարէր ընդ նոսա։ Զորոյ իմացմանց հանգամանս իմացեալ ազատացն Վասպուրականի՝ ոչ հաճոյանայր նոցա թեւակոխելն Գագկայ, եւ զելս իրացն ջանային գտանել, առանց խռովասէր հանդարտութեան. ոմանք զայս ինչ, ոմանք զայն ինչ տանէին ածէին խորհրդածութիւն։ Բայց բազմաց այլ իմացմունքն յայսոսիկ առ վայր մի առին զկատարումն։
Որդին Ապուսեճի Աւշին, որ զպարսկային հարստութիւնն հզօրապէս յաղթութեամբ ի գլուխ եհան՝ ձեռնամուխ ախորժեաց լինել ի վերայ Հայոց, զհարստահարութիւնն բացաձգել, եւ զթուղթս առ մի մի յիշխանացն յղել յաճախէր, յոլովագոյն առ իշխանն Աշոտ եւ առ եղբարս իւր. որք ծանուցեալ զբռնանալն նորա ի վերայ պարսկական պետացն եւ զինչ կրեցինն, զմտաւ առեալ եւ զխառն ընդ աշխարհիս զդրակցութիւնն, եւ թէ գուցէ զպարսկայինն հասանիցէ մեզ կրել եւ աշխարհիս մեր՝ ձեռն ետուն հաւանութեան ի նորայն կալ մնալ հպատակութեան։
Եւ ելեալ Աշոտ զհետ կոչնականաց Աւշնի՝ գնաց աներկիւղ համարձակութեամբ։ Իսկ թագաւորն Հայոց Սմբատ անպատկան վարկանելով զերթալն Աշոտի առ Աւշին, մի՛ գուցէ արդեօք եւ այլք դրդուիցին յիշխանացն զնորայն հետեւել ուղեւորութիւն, եւ յարգելուլն զԱշոտ՝ չանսաց ումեք։ Նոյնժամայն ի բարկութիւն ցասմամբ մեծաւ շարժեալ թագաւորն Սմբատ՝ գրէ առ Գուրգէն Անձաւացեաց տէր եւ առ Գագիկ Ապումրուան, ասէ. «բնութեամբ ճշմարտութեամբ աշխարհդ Վասպուրական ձեր լեալ էր ժառանգութիւն, եւ զձեզ արտաքս հանեալ թողեալ են նախնեացն Աշոտի։ Արդ ելէք ի վերայ աշխարհիդ զօրացեալ զօրութեամբ, եւ ձեր լիցի երկիրդ ի ժառանգութիւնե։ Որոյ հրամանն փութով զկատարումն առնոյր ըստ ցանկութեան իշխանասիրութեան նոցա. եւ ելեալ ի վերայ աշխարհիս՝ յերկուս բաժինս հատին զաշխարհս։
Եւ եկին տալ պատերազմ ընդ ամրոցին Վան քաղաքի, եւ զի ի գնալ Աշոտի թողեալ էր անդ զտիկինն Վասպուրական զՍետայ, եւ զպատրաստութիւն պատերազմողական մարտի ամրոցին հաւատացեալ էր Յիսէի եղբօր Թադէոսի, որոց Շերեփայ որդիք անուանէին, ի յԱկէացի տոհմէ, քաջամարտիկք եւ հմուտք պատերազմողական յարդարմանց՝ եւ ետուն պատերազմ անդ զաւուրս լ, եւ ոչ ինչ կարացին ստնանել. այլ զպարտութիւն քան զյաղթութիւն յինքեանս ձգէին ի ձեռանէ Յիսէի, մինչ պակասել պատրաստութեանն բերդին, մանաւանդ ջրոյն սակաւաւորութիւն. որք յակամայ կամս լքին զմարտն եւ ցածուցին զպատերազմն եւ ետուն զամուրն ի Գագիկ։
Եւ մինչ այսպէս կայր աշխարհս յանկարգ խաղաղութեան՝ եհաս լուր գործոյն առ Աւշին եւ առ իշխանն Աշոտ, եթէ «վրդովեալ է երկիրն, եւ կան ի տարակուսի՝ որք զամուրսն քո ունին. արդ փութա անյապաղ վճարել զբռնահարեալ գործ միաբանութեան նոցա քակտելե։ Որոյ ոչ զպատաղումն բերելով՝ գայ զօրու Աւշնի հասանէ ի վերայ նոցա։ Զորոց տեղի տուեալ գնացին յամուրս իւրեանց, եւ զօրացն Վասպուրականի դարձեալ զկնի Աշոտի։
Բայց Գուրգէն խոկայր զմասն աշխարհին յինքն գրաւել, մանաւանդ զՈստանն Ռշտունեաց, որ էր տեղի սպանման հօր իւրոյ, գինս արեան զնա համարելով։ Բայց Ապումրուան պատճառելով Աշոտի՝ ասէ. «վասն այնր ելի յաշխարհս, զի մի Գուրգէն բռնաբար յինքն կորզեալ ձգիցէ զամուրս աշխարհիս, եւ յինքն բռնաբար զզօրս քո յանգուցանիցէ։ Արդ խօսեաց ընդ իս ի խաղաղութիւն, զպատրուակ կեղծաւորութեան ի միջոյ երկոցունց ի բաց պարուրեալե։ Բայց քաղցրաբարոյ իշխանն Աշոտ, հեզն եւ ամենայն բարեօք յղփացեալն, տեղի ետ ասացելոյն։ Եւ հասեալ ի մի վայր գան հովիտն Կուղան, ուր Գուրգէն բանակ արարեալ էր ի Կարկինեանս տեղւոջ բազմաձեռն զօրու. խօսի Գուրգէն ընդ Աշոտի յայտնապէս զոր խորհէրն. եւ առ չանսալ իշխանին՝ անդէն նոյն ժամայն ի մարտ պատրաստին։ Բայց Աշոտ թէպէտ եւ նուազագոյն զօրու ընդ իւր լինելով, ոչ թիկն ածեալ վերջացաւ առ պատերազմն յառաջանալ։ Յորոց միջի կացեալ Ապումրուան համոզեալ նոցա ցածոյց զճակատ առ ճակատ վառեալ պատերազմն, եւ Գուրգէն դարձեալ գնաց յաշխարհն իւր յամուրն Կանգուար։ Եւ յետ սակաւ աւուրց վախճան առեալ կենաց նորա, ձիոյ խրոխտացելոյ զանձն ամբերթեալ ելոյծ ի կենաց զքաջարանցն զմեծն տերանց զքաջ զօրավարն եւ զզօրագլուխն Հայոց մեծաց։
Բայց Ապումրուան երկնէր գայր զիշխանասիրականն ծնանել գահակալութիւն ի վերայ աշխարհիս։ Եւ քանզի էին երեքին սոքա անքակ անխզելի առ միմեանս, զմիաբանական կապակցութիւն շաղկապեալ, Աշոտի եւ Գագկայ եւ Գուրգինայ, որդիք Դերանկին, յեցեալ յուսացեալ առ միմեանս, իբրեւ զքաղաք ամուր իբրեւ զպարիսպ պղնձի՝ ոչ կատարելանայր առ աւարտումն հասանել խորհրդոյն. եւ բազմածուփ ալեացն ներքսագոյն շտեմարանեալ ցանկասիրութեանն՝ անդուլ առնէր զնորայն իմացմունս. ապա նոքա մերկացեալ զկեալն կասկածանօք առ Ապումրուան՝ գան առ նա առանց ակնածութեան. որոյ դիպօղ ժամ գտեալ ի միասին կալով նոցա՝ կալեալ զնոսա տայ յամուրս աշխարհին, կապեալս կապանօք երկաթեօք. զԱշոտ տարեալ յանկասկածելին Նկան, զԳագիկ յամուրն Սեւան, զԳուրգէն ի Կոտորն բերդ։ Եւ դարձեալ զՍեւան բերդ տայ ի ձեռս Հասանայ որդւոյ Վասակայ ամբարշտի։
Զնոյն տեսեալ ազատացն Վասպուրականի, անտանելի մնալով առ դիպուածն զոր ինչ գործեաց Ապումրուան՝ ելին գնացին առ Ատոմ որդի մեծին Գուրգինայ յամուրն Կանգուար, գտանել զելս իրացն, Յիսէ Տրունեաց տէր որդի Հոնաւարայ, Վարազշապուհ Աբելինից տէր, Թադէոս Ակէացի Շերեփայ որդի, եւ այլք ընդ նոսա։ Սոքա ամենեքին աղխիւ եւ ընտանեօք իւրեանց թողին զտունս բնակութեան իւրեանց եւ զհայրենիս իւրեանց, ի վերայ մտերմութեամբ հպատակութեան որդւոցն Դերանկին. լաւ համարեցան զկեանս պանդխտութեան յօտարութեան առնել, քան տեսանել կապեալս արգելեալս ի բանդի զորդիս իշխանին իւրեանց, զիշխան աշխարհիս. որոց սրտի մտօք ի մանկութենէ զհարկ ծառայութեան հատուցեալ էին ըստ օրինի վայելչութեան հնազանդողաց եւ հնազանդելոց, ըստ յորդորման հեթանոսաց վարդապետին։
Անդանօր եկեալ Շապուհ եղբայր թագաւորին, եւ կացուցանէ զԳագիկ՝ իշխան Վասպուրական տէրութեանն. մանաւանդ զի փեսայացուցեալ էր Շապհոյ զԳագիկ ի դուստր իւր. բայց Ատոմ յամր առ փոյթն լինելով վասն թագաւորին ակնածութեան։ Եւ ելեալ ազատացն Վասպուրականի դէմ եդեալ տարադէմ գնացին յԱմդացւոց քաղաքն առ Ահմաթ որդի Յիսէի Շեհայ, որ մեծաւ ախորժանօք յանգուցանէ առ ինքն զնոսա իբրեւ արս պատուաւորս եւ քաջամարտիկս զօրաւոր զօրութեամբ, եւ մանաւանդ զի բազում անգամ զանուն յաղթութեան ստացեալ ունէին։ Իսկ յառաջագոյն եւ նա գիտէր ի համբաւուց, եւ յօժարագոյնս եղեւ ընդունել զնոսա. որ եւ զկողմանս Տարունոյ յինքն կորզեալ՝ թիկնածէր բնաբանապէս ամիրայապետել ամենայն Հայոց։ Զի եւ տուն Հայոց անուանեալ առաջին ասէին զՏարօն։ Եւ զայսոսիկ Ահմաթայ յինքն առեալ արկանէր ի կամս եւս յառաջանալ, զի եւ զնախարարս Հայոց գրաւեսցէ մեծապատիւ սիրով, ի ձեռն այնր հաստատագոյնս լինել ի կասկածաւոր պատգամացն, զոր հանապազ յղէր առ նա Սմբատ թագաւորն Հայոց։
[ԻԳ]
Որպէս վերագոյնն յիշեցաք սակաւուք վասն Ահմատայ՝ յինքն գրաւել զաշխարհն Տարունոյ, հանեալ ի Հայոց պետութենէ։ Գրէ բազում անգամ Սմբատ առ Ահմատ՝ թողուլ անդրէն զաշխարհն, տալ ի ձեռս Աշոտի որդւոյ իշխանին Դաւթայ. եւ խոստանայր նմա զհազարապետութիւնն Հայոց յարքունուստ հրամանէ հնազանդութեամբ Հայոց։ Բայց Ահմատ ոչ խոնարհեալ ունկն դնել ասացելոցն, արհամարհեալ զառաքեցելովքն։
Յայնժամ թագաւորն դեսպանս արարեալ յամենայն սահմանս տէրութեանն Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից, եւ առ քաղաքացիսն եւ հազարապետս եւ գաւառակալս, եւ որք սիրողաբար առ նա զհնազանդութեանն հարկ հարկանէին։ Եւ եկին հասին առ նա Ատրներսէհ իշխանն Վրաց։ Եւ որպէս ասեն՝ եղեւ թիւ զօրուն գումարելոյ իբրեւ ճռ–աց. եւ գնացեալ ընդ եզր ծովուն Բզնունեաց, ընդ կողմն Ապահունեաց՝ եւ բանակեցաւ յափն գետոյն, որ իջանէ յԱղձնեաց խոխոմացն։ Զորոյ իրազեկ եղեալ գալուստ նորա առ Ահմատ, եւ նորա գումարեալ առ ինքն զզօրս իւրոյ նահանգին եւ Միջագետաց եւ զԳեթացիսն՝ եւ եկն եհաս յանդիման նմա։ Եւ իսկոյն անյապաղ յական քթթել սպառազինեալ այրուձի պնդակազմ պատրաստութեամբ, ռազմ բոլորեալ ղաշիկ դիմացուածով զմարտն գրգռեալ, ախոյանայարձակ լինելով քաջացն Վասպուրականի, զորոց անուանքն վերագոյն անդ յիշեցաք, եւ փակեցին զբանակն եւ դարձուցին զզօրագլուխսն, եւ իբրեւ հողմ զպրակս եղեգան տատանեալ՝ սասանեալ խռովեցուցին զբազմութիւն զօրացն։
Իսկ թագաւորն իբրեւ գիտաց զընդխառնել ընդ միմեանս զօրացն, կամեցաւ մի՛թէ արդեօք կարասցէ դադարեցուցանել զմաքառումն. ի սաստ մատուցեալ գնդին իւրոյ պատերազմողացն՝ եւ ոչ կարաց զբորբոքեալ հնոց դէզադէզ կոխակացն սրախողխող սատակմանն ցածուցանել։ Նոյնժամայն դարձուցեալ զերասանակ երիվարին ի պատերազմ յառաջանալ, եւ անդ բազում արութիւն նահատակութեան ցուցեալ, սակայն ոչինչ օգուտ բերեալ։ Այլ ելեալ արտաքս ի ռազմէն՝ դարձաւ փախստեայ ընդ ճանապարհն Հողցայ. եւ Ահմատայ ընդ մէջ փակեալ զղաշիկն՝ յանխնայ հարուածովք հարին, մանաւանդ զհետեւակազօր գրոխսն եւ զգռեահսն որք ընդ նոսա. եւ որպէս ասեն՝ աւելի քան եռ լեալ թիւ սպանելոցն. եւ զտարի մի կացեալ մարմինք սպանելոցն անյօշելիք ի գազանաց եւ ի թռչնոց։ Անկեալ էր յայնժամ ի պատերազմին Աշոտ Հայկազնեայ Գեղաքունեաց իշխան, որ Սուփանայ որդին ճանաչէր. եւ տիկինն սպարապետական ի Տարունոյ եկեալ եւ նշանացի զդի նորա գտեալ՝ տարաւ ի Պորպ յիւր աւան եւ եդ ի գերեզմանի։
[ԻԴ]
Բայց Ապումրուան զԳագիկ որդի Դերանկին պահէր ընդարձակի, հանեալ ի կապանաց բանտին։ Նորա խորհեալ հաստատնագոյնս վասն Ապումրուանայ՝ քաջասրտագոյնս լինել ի սպանումն. եւ որք ի տանէն Ամատունեաց՝ Շապուհ եւ Վահան եւ Սարայ եղբարք միմեանց, Ապուսակր Վահունի եւ այլ ընդ նոսա, միաբանական խորհրդակցութեամբ խորհրդածեալ ընդ Գագկայ առ ի սպանումն Ապումրուանայ, որով առնիցեն ելանել ի կապանաց իշխանին Աշոտի եւ Գուրգինի, եւ դարձուցանել զիշխանութիւնն անդրէն առ իւրեանս. իսկ իբրեւ եկն Ապումրուան զհետ փախստէիցն ի Վանտոսպ զկնի թագաւորին՝ եւ խորհուրդն Գագկայ հաստատնագոյնք զկատարումն առին։
Իբրեւ հեռացաւ թագաւորն զերկուց աւուրց ճանապարհ՝ Ապումրուան ելեալ ի ձիընթացիկ ասպարէզն զգնայր. եւ ազատացն յետուստ կողմանէ սուր ի գործ արկեալ սպանին զնա, եւ զգլուխ նորա հատեալ առ բերդայինսն յղէին։ Եւ հանեալ զԱշոտ եւ զԳուրգէն ի կապանաց՝ տիրեցին զօրութեամբ մեծաւ իւրեանց բնիկ իշխանութեանն, եւ կէին յանհոգս յանկասկածս այնուհետեւ։ Եւ առեալ զմարմին նորա տիկնոջն Սեդայի կնոջն Աշոտի եւ եդ ի գերեզմանի, ի տեղւոջն որում Ձորոյ վանքն ասեն, ի վերայ գեաղջն Ահաւականից։
Եւ իբրեւ եհաս առ թագաւորն որ ինչ գործեցաւն՝ ոչինչ գոյր տեղի այլ պատասխանւոյ. բայց ասէ, «արժանապէս այն գործ նոյն գործեցաւե։
Իբրեւ եհաս թագաւորն յաշխարհն իւր՝ ետ բերել պարգեւս եւ պատիւս Աշոտի ըստ իշխանական յօրինուածի, եւ զԳագիկ ձգեալ ի պատիւ զօրավարութեան Հայոց մեծաց, ըստ օրինի թագաւորացն Յունաց՝ տալ առաջի նորա նշանակս խաչադրօշս։ Եւ Գուրգինի նորին եղբօրն զպատիւ մարզպանութեան գահակալութեան հաւատացեալ, ըստ կարգի բարձրաբերձութեան թագաւորացն Հայոց, մանաւանդ մեծին Տրդատայ թագաւորի։
[ԻԵ]
Բայց Աւշին որդի Ապուսեճի, քանզի էր այր խռովասէր, ատեցող զխաղաղութիւն, անյագ առ արբումն արեան մարդկան, եւ զայն բարգաւաճանս անձին քաջ լաւ համարէր. զաւերումն աշխարհի քան զշինութիւն կարեւոր համարէր, եւ ոգորել զբնաւ աշխարհս անդուլ շրջաբերութեամբ, անհանգիստ մնալով, եւ կեղծաւորական սիրով ընդ Վասպուրական աշխարհիս եւ ընդ նոցուն պետացս, համարէր լինել կատարելանալ առ սէր. եւ մի զմիոյ հետ ստիպէր՝ փութալ միոյ միոյ ի նոցանէ յանդիման նմա հատուցանել ծառայական սպասաւորութիւնս, զոր եւ արարին իսկ Աշոտ եւ Գագիկ եւ Գուրգէն, կամաւոր եւ ակամայ զնորայն կատարելով հրամայեալս, եւ երթային մի մի նոյնպէս եւ դառնային։
Իսկ ի միում յաւուրս անցեալ գնացեալ Գուրգէն՝ հանդիպի նմա ի քաղաքին Պարտաւ, եւ արարեալ անդ յոլովագոյն աւուրս իբրեւ տարոյ միոյ. բարիատեացն եւ չարասէրն Աւշին նիւթէր գայր ի վերայ Գուրգինի հասուցանել չարիս մեծամեծս, արկանել զնա ի կապանս եւ ի տանջանս մահաբերս, զամուրսն յինքն գրաւել, զաշխարհն տալ ի ձեռս իւրոյ գործավարացն, ըստ պարսկայնոցն հատուցմանց հատուցանել նոցա։ Իբրեւ զեկուցաւ նմա յոմանց զոր ինչ խորհի վասն նորա Աւշին, մանաւանդ թէ նախախնամօղ եւ պահպանական աջն Քրիստոսի հովանաւորեալ առ ապրուստ հրածին կարկտաբեր հասեալ կորստական դիպուածին, օգնութիւն հասեալ յԱստուծոյ՝ քաջասրտագոյնս զնա գործեաց եւ շութափեալ զնա ի ժանեաց գազանին՝ ելեալ գնաց մեկնեցաւ օգնութեամբ ի վերայ հասեալ գիշերոյն, եւ ընդ նմա Շապուհ յԱմատունի տոհմէ, այն որ գործակիցն եղեւ Գագկայ առ սպանումն Ապումրուանայ, զոր վերագոյնն յիշեցաք, եւ եկին մտին յաշխարհն իւրեանց։ Եւ խնդութեամբ մեծաւ լցեալ զաշխարհս, որպէս զոք ի մեռելոց եկեալ տեսանիցեն։
Իսկ Աւշին դատարկացեալ ի խորհրդոցն զոր խորհեցաւն՝ յաւել զայս օրինակ կատարել զկամս չարագոյնս։ Ելեալ խրոխտ եւ դառնաշունչ փռնկալով մռմռեալ յեղակարծում եկն եմուտ ի քաղաքն Շամիրամայ ի Վանտոսպ։ Իսկ իշխանն Աշոտ եւ եղբարք իւր խոյս տուեալ զկողմամբքն Փոքր Աղբագոյ, մերձ առ յամուրսն Ջղմար եւ Սրինգ։ Եւ Աւշնի հաւատացեալ զաշխարհս ծառայի ումեմն Սափի անուն ի գերելոցն Յունաց ներքինի, թողեալ զհաւատսն որ ի Քրիստոս, մսլիմանակ դեն ստացեալ, արիւնարբու ուսմամբ բնաւորեալ. եւ տարածեալ սփռեալ գործավարս յամենայն երկիրս, բայց միայն յամուրսն ոչ կարացին լինել գամագիտ։ Եւ այնպէս յանհոգս աներկիւղս հարկապահանջ գործակալօք վարէին։ Գունդ մի հարուստ անցեալ մնացին ի Համբոյրազան աւանի Մարդաստան գաւառի, ուր եպիսկոպոսական աթոռ մարդպետականին յայնժամ փոխեալ դնէր ի Նախճաւան քաղաքէ. անդ հասեալ քաջացն մերոց եղբարցն երեցունց ազատագունդ սակաւաձեռն գրոխիւ ի ձմեռնային ժամանակի, եւ ընդ լրթնատեսիլ լուսոյն վազս ի վերայ եդեալ՝ հանին ընդ սուր յոլովս քան թէ սակաւս։ Բայց քանզի խոնջեալ երիվարացն ի յերկայնագոյն ընթացիցն եւ վասն թանձրամած ձեանն կուտակմանց պակասեալ ուժոյ երիվարացն՝ եւ թշնամիքն հանգստեամբ ելեալ ի վերայ նոցա ի լիճս աղեղանց եւ նիզակաց ձերբակալ արարեալ զոմանս, եւ զկէսն մահու դատապարտեալ, զգլուխս նոցա հատեալ ի փայտի բարձրացուցանէին ի վերայ դրանդեաց պարսպին։ Իսկ զձերբակալսն յղեցին առ Աւշին ի Պարտաւ, որք տուեալ ի կապանս բանտի եւ դատապարտեցան ի մահ, սրախողխող միջակտուր արարեալ։ Այսպէս եւ զամենայն ըմբռնեալսն վտանգաւոր մահու տառապեցուցանէին ընդ մէջ կտրելով, ահարկուս տեսողացն զնոցայն վտանկսն կացուցանելով։ Բայց միայն զԱրշակ ոմն ի տոհմէն Վարաժնունեաց խնդրեալ դստերն Շապհոյ Բագրատունոյ, զոր առեալ յայնժամ Աւշնի կնութեան յանօրէն ամուսնութիւն. զսա աղերսեալ տիկինն Վասպուրական Սեդայ, կին Աշոտի եւ դուստր Ապումրուանայ՝ զերծին զնա ի սրոյն Աւշնի։
[ԻԶ]
Բայց յո՛վ ոք կամ ո՛ր աշխարհ, զոր ոչ կործանեաց Աւշին պէսպէս լլկանօք հինի ասպատակաւ, աւարառու յափշտակութեամբ, սպանմամբ սրոյ եւ սովոյ։ Քանզի այնչափ թանձրացաւ յաճախութիւն սովոյն՝ որ ոչ միայն անսուրբ կենդանիս ուտէին ըստ սրբութեան կարգի, այլ եւ զսարսափելի եւ զդժնդակ, որ զգազանայինն անցուցանէ զվայրենամտութիւնն, զմարմինս մեռելոց առանց խղճելոյ ուտէին, ի գերեզմանացն հանեալ զհետ միոյ եւ երկուց ամաց թաղելոյ։ Եւ պատճառ այսոցիկ զի՞նչ, եթէ ոչ այն զոր Պօղոսն ասաց, եթէ «վասն զի ոչ ընտրեցին զԱստուած ունել ի գիտութեան՝ մատնեաց զնոսա ի միտս անարգութեան գործել զանարժանսե։ Զոր եւ մարգարէն առ գերութեամբն Բաբելացւոց ասէ, «կերիցեն հարք զորդիս, եւ որդիք զհարսե, որպէս եւ առ Վեսպիանոսիւն եղեւ։ Բայց քանզի յերկնուստ էր հասեալ վտանգն, եւ աստուածառաք էր բարկութիւնն՝ եւ ոչ ոք զօրեաց եւ եկաց ընդդէմ նորա ելանել ի պատերազմ, այլ որ եհարն՝ նոյն եւ բժշկեաց։ Զի մինչ այսպէս կայր աշխարհս ի տարակուսի, եւ ակն ունէին գթութեանցն Աստուծոյ առատանալ, որպէս սովոր է Աստուած ի բարկութեան զողորմութիւն յիշել. Յովսէփ անուն ի Յունաց ազգականութենէ ի ծառայութիւն հասեալ Աւշնի, ներքինի, թողեալ զքրիստոսական պաշտօնն, մոլորութեանն Մահումաթայ հաւատացեալ, այր գազանաբարոյ, վայրենամիտ, առատաձեռն առ արբումն արեան մարդկան, այլ զօրաւոր զօրութեամբ ի գործս պատերազմաց, ահարկու ազանց, կարողութիւն եւ ուժեղութիւն Աւշնի ի սորա ձեռս բաւականացեալ։ Այլ որ փոփոխէ զսիրտս իշխանաց նախախնամօղն Աստուած՝ քակեալ բաժանեաց ճեղքեաց զՅովսէփ ի յԱւշնէ. եւ թողեալ զքաղաքն Պարտաւ՝ առնու զզօրս իւր երագապէս անցեալ գնացեալ ի յաշխարհն Ասորեստանի։ Զոր լուեալ Աւշնի ի կոր կործանեցաւ. եւ փութացաւ դրեաց առ Սափի որ ի Վանտոսպ նստեալ եւ ճոխանայր Վասպուրական տէրութեամբն. որ առանց յապաղանաց զփոյթն յառաջաբերեալ՝ գնաց եհաս առ Աւշին ի Մարակայ քաղաք։ Եւ ըստ արժանի վրիժապարտութեանն լցեալ սուր տեառն բարկութեամբ խաղաց ի վերայ Աւշնի եւ բանակի նորա առ հասարակ, հրեշտակի Աստուծոյ հարեալ ի հարուածս անբժշկականս ըստ օրինի Հերովդիայ ախտակրութեան, տորոմեալ խղխայթմամբ, չարալլուկ ուռուցմամբ զտրորումն առնոյր արիւնալից արիւնապարտ մարմինն գազանեղինին. եւ նախ յառաջ Սափին կարի յոյժ սիրեցեալն իւր, զսատակչական դեղն արբեալ, անբուժելի կեղով վառեալ յոսկր եւ մարմին՝ եւ առաջի Աւշնի զրաւ առնոյր ի կենացն։ Նոյնպէս եւ ամենայն զօրք եւ զօրագլուխք հանդերձ բազմակոյտ կարաւանին զկորստեան ընկալան զվճիռ. նաեւ երամակ ձիոցն եւ իշոցն եւ ուղտուցն նովին կեղով վառեալ սատակեցան։ Եւ ինքն Աւշին զտանջանացն փորձական կիրս կրեալ, դառնագոյն քան զլեղի իժի ճաշակս ճաշակեալ՝ գնաց զկորստական ճանապարհն. եւ դժոխք ի ներքուստ դառնացան ի պատահել նմա զանբաւութիւն չարեացն ընդ իւր տանելով։
Իսկ աշխարհս ոգի առեալ բնակեցան խաղաղութեամբ իւրաքանչիւր ըստ չափոյ հասակի ի մեծամեծաց մինչ ի փոփունս, եւ գոհացեալ զգթութեանցն Աստուծոյ. եւ հիացմամբ առ նորայն հայելով, թէ ո՛վ ոք էր, եւ ո՛րպիսի, եւ ո՛րպէս կորեաւ՝ ասեն, «զիա¯րդ դադարեաց պահանջողն, հանգեաւ տագնապօղն. եթէ ո¯րպէս իջին ի դժոխս փառք նորաե։
Գործեցաւ այս յխէ թուականութեանս Հայոց, յորում ամի եւ տէր Գէորգ Հայոց կաթողիկոս փոխեցաւ։ Եւ յաջորդեալ փոխանակ նորա կացեալ յաթոռ սրբոյն Գրիգորի երանելին Մաշտոց, եղեալ ի կղզոյն Գեղաքունի լճէն, զՅօհաննու Կարապետին զվարուցն բերել զօրինակ. եւ թէ ոչ այպանել ախորժէք զբանիւք իմովք՝ ոչ ընդհատ կամ պախարակելի թուիցի կոչել զնա նովիմբ անուամբ. այլ Մկրտչին հրամայի՝ մի ըմպել գինի եւ օղի. սա ոչ միայն գինով ոչ զկծէր, այլ եւ ոչ ջրով զծարաւոյն պէտսն կատարէր, սակաւապետութեամբ ընդովք թրջելովք, եւ խստավայել բանջարովք առ քաղցն վայելելով։ Այլ եւ ուսումնական բանգիտութեանն քաջահմտագոյն, անընչասիրութեամբն մեռելագոյն. առատաձեռնութեամբն կենդանագոյն։ Սա կեցեալ ամիսս ը կամ թէ թ յաթոռ հայրապետականին՝ փոխի յաթոռ առաքելական պատուադրութեանն ի փրկչէն մերմէ խոստաբանեալսն։
Եւ փոխանակ նորա ժառանգէ զաթոռ հայրապետական երանելին տէր Յօհաննէս, որ եւ սնեալ եւ ուսեալ առ ոտս սրբոյն Մաշտոցի. նորին հրահանգեալ կրթարանի ուսումնասիրութեանն վարժիւք ոռոգացեալ, այր քաղցրաբարոյ եւ հեզահայեաց, հասարակաբար առ հասարակ զինքն վարկանելով, արտաքոյ ամբարտաւանական բարձրայօնութեանն՝ կալով յաշտիճան հեզոցն, դրուատեալ ի փրկչէն մերմէ Յիսուսէ Քրիստոսէ։
[ԻԷ]
Յանձն առի պատմել ստուգապէս զսքանչելագործ յայտնութեանն հրաշիցն, որ ցուցաւ ի զօրավարութեանն Գագկայ. եւ ապաշաւանք ոչ սակաւք դիմեցին հոլովեալ ի վերայ իմ. զոր արդ այժմ համառօտաբար հատուցից զհարկ պարտեաց շարագրութեանս։
Նշանն քրիստոսեան քառածրագիծ փայտիւ արուեստագործեալ ճարտարապետի ումեմն հիւսնեալ, եւ արծաթագործ եօթնփորձեան հրաբորբոք ճարտարապետն ի բովս հալոցացն զուտ եւ վճիտ արծաթ ընտրելով, արծաթեղինաւն զփայտեղէնն պատեալ արտաքուստ, որդունակ քաւութիւնն եւ այլ կահ սպասու խորանին ի Մովսիսէ օրինադրեալ ի ձեռն ճարտարապետացն Եղիաբ եւ Բեսելիէլ խորանայարդարք։ Նոր ոմն Նաբուզարդան կամ Զամրի յայտնեալ ի յաղանդոյն Նեստորի, երեքթշուառեան վատաշուէր, վատմիրհ, զագահութեանն չարիս ախտացեալ՝ սպրդեալ եմուտ ընդ մութ գիշերին յամրական պարսպեալ բլուր, եւ անցեալ ի սուրբ կոչարանին օթագացեալ. մինչ քաղցրատենչ քունն ի վերայ հասանէր որ զպահպանութիւն գիշերոյն պահէին՝ նորա ամբարձեալ զպղծալից ձեռն ի սրբութիւն սրբոցն եւ առեալ զսուրբ նշան խաչին Քրիստոսի եւ ընդ պատուհանն արտաքս ելեալ, որջացեալ ի մուտս կոյս յափն ծովուն ի փապար յարձանախիտ քարին եւ մանրեալ զարծաթեղէնն ընդ փայտեղինին. եւ իսկոյն հարեալ զնա այսոյն պղծոյ եւ ընդ զառիվայր լերինն թաւալագլոր խաղաղացուցեալ հարուստ ձգմամբ մինչ ի դաշտավայր տեղին ուր այգեստանքն։ Իբրեւ ստուգեցաւ որ ինչ եղեալն էր՝ փութացան խնդրել ի քաղաքին եւ ի կիրճս ճանապարհին, յոր կողմ եւ աճապարեաց ոք, մինչ անցեալ գտին զհարեալն դիւի չարի, զի կայր դեռ կիսամեռ։ Եւ առեալ զմանրեալ եւ զխորտակեալ ի մասունս զԽաչն՝ բերին առ զօրավարն, լուացեալ զարիւն պղծոյն, որ ի վերայ խաչին շաղախեալ կայր ի գլորմանէ այսահարին։ Եւ հրամայեաց ածել ոսկերիչ եւ նորոգեալ նորացոյց զանյաղթ փայտ խաչին Քրիստոսի, մատուցեալ զբեկորսն առ իւրաքանչիւր յօդս, պատեալ մաքուր արծաթով վայելչագոյն քան զառաջինն, ի պարծանս քրիստոնէից եւ յամօթ եւ ի նախատինս թշնամեաց խաչին Քրիստոսի։ Իսկ թշուառականն զսատակմանն ընկալաւ զվճիռ, եւ ի հանդերձելումն զխաչահանուացն հատուցանել զպարտիս։
Բայց մի՛ ինձ բասրանս դիցես՝ զօրինականին առ աւետարանականս դնել համեմատութիւն, զոր եւ ոչ ես անգիտանամ զմեծն եւ զփոքրն, զօրինակն եւ զճշմարտութիւնն։ Որպէս Պօղոս ուսուցանէ. «արհամարհեալ, ասէ, ուրուք զօրէնս Մովսէսի՝ մեռանէր, ի բերանոյ բ կամ գ վկայիւք. քանի սաստկագոյն պատժոց համարիմք զայն, որ զորդին Աստուծոյ առ ոտն եհարե, եւ որ ի կարգին է։
[ԻԸ]
Ընդ այն ժամանակս զօրաժողով եղեւ թագաւորն Հայոց Սմբատ ի վերայ Ապահունեաց աշխարհին։ Զի որդիքն Աբդռհամանի, որ Կայսիկքն անուանին՝ ապստամբեալ էին ի պետութենէ թագաւորին, տալ հարկս եւ զինուորել որպէս օրէն էր։ Եւ գրէթէ ամենայն իշխանք Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից եկեալ էին ընդ զօրս Հայոց ի վերայ աշխարհին Ապահունեաց. էր ընդ իշխանսն եւ մեծ իշխանն Վասպուրական Աշոտ, որդի Դերանկին, եւ ընդ նմա Գրիգոր իշխանն Մոկաց եւ զօրքն Անձաւացեաց։ Վասն զի իշխանն Մոկաց եւ իշխանն Անձաւացեաց նուաճեալ էին ընդ ձեռամբ Վասպուրական իշխանութեանն։ Եւ անցեալ բանակեալ էին զօրքն Հայոց ի դաշտին Օշական ի Մանազաւեան նահանգին։
Իսկ որ տիրէր աշխարհին Ապահունեաց Կայսիկն՝ զիւր զօրսն առ ինքն գումարեալ եւ որ շուրջ զնովաւ քաղաքայինք եւ ասպատակքն Պարսից, որք ի Յունացն վերայ առնէին արշաւանս։ Գրէ Կայսիկն առ թագաւորն՝ խնդրել զխաղաղութիւն, եւ զոր միանգամ կամիցի՝ եղիցի. յայտնիքն այսպէս, իսկ ծածուկքն՝ որպէս յայտնեցանն։ Եւ թագաւորն յանձն առնոյր զխաղաղութիւնն։ Իսկ Կայսիկքն եւ որք ընդ նոսա եւ զօրքն Պարսից զմարտն ի գաղտնիս գրգռէին, եւ երագապէս աճապարեալ հասին հանդէպ զօրուն Հայոց. մինչ նոքա յանհոգս յապահովս բնակէին՝ նոքա զռազմն կազմեալ վառեցին զճակատն. եւ թագաւորն յանկասկածս լինելով՝ փութացան ելին ի բանակէն փախստեայ հարուստ ասպարիսօք։
Իսկ իշխանն Աշոտ եւ իշխանն Մոկաց եւ զօրքն Անձաւացեաց քաջագոյնս արիացան կացին յոտնկայի. եւ վառեալ ի զէն եւ յասպազէն՝ արձանացան իբրեւ զմի այր, եւ յանդուգն դիմացուածով խուռն յարձակմամբ հարեալ ի դիմի, ուր քաջքն այլազգեացն ճակատէին ընդ աջաթեւ կողմն. եւ պատառեցին զգունդն, եւ պարտեցին զախոյեանսն. եւ այն ինչ ի քթթել ականն դարձուցին զղաշիկն, եւ զհետ մտեալ փախստէիցն սուր ի գործ արկեալ՝ դիթաւալ կուտակս կուտակս արկանէին. եւ մնացեալքն փախստեամբ ի Մանազաւեանն անկանէին քաղաք։ Եւ գոյժն աւետաբեր եհաս զկնի թագաւորին, եւ դարձան եկին պաշարել զքաղաքն։ Իսկ որք էին արգելեալք ի քաղաքն՝ աղօթականս եւ պաղատանս առ մեծ իշխանն Աշոտ յղէին, զի համոզեսցէ ի մէջ նոցա զխաղաղութիւն. զոր ոչ անփոյթ արարեալ լի բարեմտութեամբ յղփացեալն Աշոտ՝ խօսի ընդ թագաւորին զխաղաղութիւն. զոր ոչ անունկնդիր լեալ ընդունի զհայցելին, առնլով հարսկ եւ պատանդս, եւ զբերդն Երիկաւ Հաղացովտի, զոր հանեալ էր մանազաւեցոյն ի բերկրացոյն. նոցա հանեալ էր ի Գինունի ազգէն, ի զարմէ Մեժեժի Գնունոյ, ի վասպուրական բաժնէ, նաեւ Բերկրի բաժին եղեալ էր Վասպուրականի. եւ դարձուցանէ անդէն առ բերկրացիսն, եւ ինքեանք դառնային մեծաւ յաղթութեամբ անպայման խնդութեամբ։ Գործեցաւ այս յծա թուականութեանս Հայոց եւ ի դ ամի հայրապետութեանն Յօհաննու Հայոց կաթողիկոսի։
Եւ եղեւ ի գալ միւսոյ տարոյն՝ Սմբատ իշխանն Սիւնեաց ի բաց եկաց ի հնազանդութենէ թագաւորին Հայոց, արգել առնելով հարկացն տալ թագաւորին, թեւակոխելով Պարսից բռնաւորին հատուցանել զհարկս եւ զհասս. եւ ինքն ժողովեալ զզօրս իւր ժռ արանց զօրաւորաց՝ եկն եմուտ յամուրսն Վայոց ձորոյ։ Յայնժամ թագաւորն փութացոյց դեսպանս մի զմիոյ կնի առ իշխանն Աշոտ, զի անյապաղ երագութեամբ հասցէ առ նա։ Եւ էր գրեալ ի միում թղթի անդ, յիշեցուցանելով զոր ինչ գործեաց Աշոտ ի զօրսն Ապահունեաց զյաղթանակ պատերազմին եւ զհոյակապ անուն ստանալոյն՝ ասէ, «եւ այս եւս գործ կամ խաղաղութեան կամ պատերազմօք եւ ելցեն ի գլուխ, միայն զյապաղանացն ի բաց լքցես զդեգերանսե. եւ խոստանայր տալ նմա քաղաքս, գաւառս, գեօղս եւ ագարակս։ Քանզի եւ զոստանն Նախճաւան տուեալ էր ի կալուած զյաղթութեանն մանազաւենին Կայսկի։ Եւ ինքն թագաւորն ժողովեալ զօր հարուստ աւելի քան զհազարաց հնգից եւ քսանից, եւ եկն անց յայնկոյս գետոյն Երասխայ, եւ բանակեցան ի տեղւոջն։
Իսկ իշխանն Վասպուրական, այն ինչ հուպ ընդ հուպ եկն ի ժամադրեալ տեղին. ընդ որ յոյժ ուրախացեալ թագաւորն, իբրեւ զերծեալ ի կասկածանացն, զոր ունէր յիշխանէն Սիւնեաց։ Եւ այգուն անցեալ ընդ գետն Երասխ յայնկոյս ի դաշտն Շարուր՝ բանակին զգետովն։ Եւ իշխանն Աշոտ գրէ առ իշխանն Սմբատ, անօգուտ զապստամբութիւնն համարելով. համոզեաց ի մէջ երկոցունց եւ գլխաւորեաց զխաղաղութիւն առ նոսա, մինչ գալ Սահակայ եղբօր իշխանին Սիւնեաց, ընդ իւր բերելով զհարկսն։ Եւ դառնայ մեծաւ պարգեւօք եւ անհամեմատ խնդութեամբ։
[ԻԹ]
Յայսմ վայրի ոչ մտադիւր ախորժակօք գրեմ զճառս պատմութեանս, որ տրտմականքն, քան թէ ուրախականքն յառաջանան տիրել ինձ։ Թախիծք անզրաւք, քան թէ խնդութեանցն աճեն բողբոջք. արտօսր յորդառատ վտակաց ծաւալին յաչաց, քան թէ ծաղուն խողխոջեն խխնջիւնք. գլորումն, քան թէ կանգնումն յառաջատեն. բեկումն սրտի, քան թէ քաջութիւն պնդութեան ի ներքս դիմեն. կեանք ցաւագինք, քան թէ առողջութիւն ընդդիմակ մահու յաջորդին։ Է՞ր աղագաւ կամ վասն ո՞յր պատճառանաց. զի ի քաջէն իմմէ եւ ի մեծ իշխանէն, ի քաջատոհմիկ եւ ի բարեփառ գլխոյն իմմէ զրկեալ լինիմ։ ԶԱշոտէ ասեմ զնազելի եւ զբարձրագահ ճոխացելոյ վսեմապետէ, յընդհանուր նախագահանստեալ ի մէջ բոլոր Հայաստանեայցս։
Քանզի ի գնալ նորա զօրացուցանել զքեռին իւր զթագաւորն Հայոց, իսկոյն յելանելն նորա ի տանէ իւրմէ ի Վան քաղաքէ՝ տիրէ ի վերայ նորա ցաւք հիւանդագինք կարապետք մահու, անմերձենալիք ճարտարաց բժշկական ձեռնարկութեանն։ Եւ ազատորերոյն Վասպուրականի աղերսեալ՝ մի երթալ զայն ճանապարհ, առաջի դնելով զախտակրելն՝ նորա ընտրեալ զմահ ի վերայ քեռոյն իւր, քան զկեանս կեղակարծ ինչ խորհել զնմանէ։ Եւ ուժեղացեալ ցաւոցն խստութեան որովայնացաւածութեան՝ երթայ մտանէ ի քաղաքն Նախճաւան, եւ տեւեալ անդ զաւուրս խ՝ փոխի յաշխարհէս ամենեցուն պատկառելին, մանաւանդ թէ ընդհանուր ցանկալին եւ սիրելին ճոխից եւ անազգեաց, աղքատաց եւ փարթամաց, մեծամեծաց եւ փոքունց։ Սորա ամք ձգեալ լինին յյիե թուականէն Հայոց. լեալ ամաց իթ՝ փոխի յաշխարհէս յամսեանն արեգ, որ օր դ էր ամսոյն յաւուր երկշաբաթւոջ ի յիններորդ ժամու աւուրն. եւ տիկինն Սեդայ առեալ զդի նորա տարեալ հանգուցանէ ի յԱղբագ ի գեօղն Օսի, ի վանս սուրբ Խաչին։
Յերկարագոյնս վասն սորա աճեցուցանել հարկաւորէր զողբերգականացն ճարտասանութիւնս։ Բայց քանզի ոչ բաւէ աղքատիմաստ իմոց խոհարանաց շարժումն պատկանաբար առ ողբոցն վարել բանակարգութիւն՝ թողի այժմ այլում զօրաւորի կամ այլում ժամանակի։ Եւ ինձ ի վերայ տրտմականացն դէմ եդեալ առ կատարելագոյն եւ առ անզուգական անհամեմատ խնդութիւնն դեգերել, առ հոգեւորական ուրախութիւնսն ընթանալ յետ մարմնականացն յաճախութեանցն։ Քանզի թէպէտ եւ տարաժամ լրմամբ ժամանակի չափաբերեալ կենացն Աշոտի՝ հաստատնագոյն եւ անվրէպ լուծման կենացս առ հոգեւորսն եւ յաւիտենականսն եւ անվախճան կենացն առաւելութիւնն անցեալ գնացեալ ժամանեաց, յապաշաւանս եւ ի զիղջ առեկեալ ի վերայ երիտասարդական դիւրահոս արագավէժ առ չարեացն միտեալ խակութիւն։ Զի ի հասանել ի վերայ նորա ցաւոցն մահաբերաց՝ ոչ հոգացաւ զմանկականն իւր տարաժամ ելսն յաշխարհէս, թողուլ լքանել զաշխարհս բազմագաւառս, զամուրս անկասկածելիս, մերժել հեռանալ ի ճոխ եւ ի նազելի եղբարցն պատուաւորաց, ի պարոյ կացեալ ազատագունդ ազգի ազգի պերճութենէ, եւ որ այլ քաղցրագոյն վայելք ընդ երկնաւս ի վերայ երկրի, պայծառ գեղ արեգական եւ լուսնի, հանդերձ աստեղացն ճոխագործութեամբքն ընդ տարբեր երկնի յեղյեղլով, ծովու եւ այլոց ցամաքայնոց, եւ ջրայնոցն բարեփառ հոլովմանցն հրճուանաց, եւ որ ինչ ընդ այլք ընդ դոքօք պատկանին յարմարաբար տնտեսութիւնք առ սկզբնատիպն պատկերակերպութիւն։ Զայսոցիկ եւ որ առաւելն քան զսոյն իրողութեանց ցոյցք մոռացմամբ սուզեալ՝ առ երկնաւորսն եւ առ երկնից թագաւորն թեւակոխեալ, վասն հանդերձելոցն հոգացեալ, առ կղերս եկեղեցւոյ սրբոյ խոնարհեալ՝ կոչեաց զերիցունսն նորոյ կտակիս, զեպիսկոպոսս եւ զքահանայս, առաջի արկեալ զհաւատոցն կատարելաբանութիւն, զմկրտութեանն լուսաւորութիւն. զառեկելոցն յապաշխարութիւն, զյոյսն յետ վախճանին, զմարդասիրելն Քրիստոսի, զառհաւատչեայսն առաջաբերելով ի փոքր ժամանակի զմեծամեծսն կշռեալ, զպոռնիկն, զմաքսաւորն, զաւազակն եւ որք այսպիսիք, եւ առաջի արկեալ զհառաչանսն, զարտասուսն, զխոստովանութիւնն, զողորմագին պաղատանսն, մինչ ի մահ զտրտմելն, զկենաց դեղն հայցել, զմարմին եւ զարիւն որդւոյն Աստուծոյ ի թողութիւն մեղաց, զվայն եւ զեղուկն անյարմար հառաչմամբ, մեծակական ողբովք առ Քրիստոս ամբառնալով։ Վէմս զերեսօք արկեալ արտօսր յորդառատս ի խտղտելի աչաց ի վայր հեղեղատելով, զնորափթիթ ծաղկազարդ ոսկեճաճանչն մուրուացն ճիրանամբքն զխզումնն, եւ որ առաւելեալն քան զսոյն զապաշաւանացն զանյագութիւնն։ Նաեւ սրբոց հրեշտակացն ի տեսաւորութիւն ձեւացեալ, որոց սարսափմամբ առ նորա զնայեցած յապուշ միտքն կրթեալ, շուրջ փակեալ զնայեցածն՝ ի հարց մատուցեալ ասէ, «գո՞յ թողութիւն իմոց չարեացն գործելոց, թողո՞ւ Աստուած զիմ պարտեացն յաճախութիւն. ասացէք ինձ, տուք ինձ պատասխանիե։ Զայս ասելով, եւ յերեսն ի վայր ի վերայ մահճացն զգետնեալ՝ ի վայն եւ յեղուկն զողբոցն խառնուածսն յաճախագոյնս մանուածէր։ Ես իսկ առ ընթեր գոլով անվրիպագոյն իրազեկ եղէ բովանդակ նորա հաստատնագոյն առ յոյսն կազմեալ փրկութիւն. ճաշակեալ ճաշակս զհացն կենդանի, եւ զաղբիւր արեանն կենդանի եւ կենդանարար որդւոյն Աստուծոյ՝ աւանդեաց զհոգին ի ձեռս սրբոց հրեշտակաց, համարձակապէս անցանել գնալ ընդ իշխանութիւնս եւ ընդ պետութիւնս, ընդ աշխարհակալս խաւարիս այսորիկ, որ անհաւատից քան եթէ հաւատացելոց ոգւոց եւ ապաշաւելոց զտիրելն բռնաձգեալ կորզեն յինքեանցն կորուստ։
Յետ մահուանն Աշոտի եւ կատարելոյ զաւուրս սգոյ նորա առնու զիշխանութիւնն Վասպուրական տէրութեանս Գագիկ եղբայր նորին. եւ եկեալ ի մի վայր Գագիկ եւ Գուրգէն եղբարք համահարք եւ միոյ մօր ծնունդք, յերկուց քաջատոհմիկ գահակալութենէ Սենէքարիմայ եւ Դաւթի, եւ անհակառակող հաւանութեամբ հեզահայեաց առ միմեանս սիրոյ յորդորմամբ արտաքոյ վատթարին խոհականաբար մնալով, քաջախորհուրդ առատաբուղխ խաղացմամբ իմաստութեանն զմիմեանս բռնահարելով, զօտարոտին ի բաց վարատելով զբողջախոհութեան անհանճարութիւն՝ զլաւն եւ զյոյժ օգտակարագոյն ընտրութեամբն գիրկս արկին, զշինութեան եւ զխաղաղութեան հայրենի աշխարհի երկասիրաբար հոգ յանձին տանել. ստացան բարեկարգաբար զարդարել զմերկացեալն ի բարեզարդութենէ, զմերժեալն եւ զհեռացեալն ի հայրենեաց եւ ի տանց՝ յանձնիւրս առնել դարձումն, եւ զշփոթեալ եւ զվրդովեալ կարգս աշխարհիս յօրինել առ հանդարտութիւն եւ խաղաղութիւն յառաջանալ, եւ ամենայն ուրեք ամենեցուն բնակաց աշխարհիս անդորրեալ յանհոգս եւ յապահովս լինիլ ի ներքին եւ յարտաքին հազմարարաց։
Եւ զբոլոր երկիրս իւրեանց տէրութեանն բաժանեցին յերկուս մասունս։ Յելս կոյս եւ ի մուտս որ առ հիւսիւսի զհայեցածն բերէ՝ առեալ էր ի բաժնէ Գագիկ իշխանի, զՃուաշ գաւառն եւ զԹոռնաւան, Արտազ, Մարդաստան, Գառնի, Առբերանի, Աղանդռոտ, Բառիլովիտ, Պալունիք եւ Մեծնունիք, Տոսպռշտունիք, Բոգունիք, Գուգան գաւառ Արտաշէսեան։ Այսոքիկ գաւառք անուանիք, զոր յառաջին ժամանակս իւրոյ իշխանութեանն սեփհականս իւր արարեալ ունէր հայրն նենգութեան Մարդպետն կոչեցեալ, զոր եւ վեր անդ յիշատակեալ ցուցաք զորպիսութիւն, եւ մանաւանդ քաղաքն Շամիրամայ հռչակելին եւ յոյժ փառաւորագոյնն յամենայն կողմանց Վասպուրականի։
Իսկ Գուրգինի մարզպանի Հայոց առեալ էր ի բաժնի յելս կոյս եւ որ ելանէ ի հարաւակողմն, զԱնձահից ձոր, զԿրճունիս, զԿկուղան ովիտ, եւ զբուն զՄարդաստան գաւառ, զԱրճիշակովիտ, զոտն Առնոյ, զԱղբագ Մեծ եւ զՓոքր, Ակե, Տամբէր, Տագրեան, Ըռնայ, Զարեհաւան։
Բայց զՏամբէր եւ զԸռնայն եւ զԶարեհաւան գաւառ հանեալ էր ի Պարսկահայոց, իսկ զՆախճաւան քաղաք եւ զԳողթն գաւառ հանեալ էր ի Վասպուրականէ բազում ժամանակօք յառաջ, մժա ամօք, յամի այրման եկեղեցւոյն Գրիգորի եւ վտանգաւոր մահու զօրացն Հայոց։ Իսկ զԳողթն գաւառ ի ժամանակի կատարման սրբոյն Վահանայ, յամի ճձզ թուականութեանց, յորում ամի կատարեցաւ սուրբն Վահան, որ էր որդի Խոսրովայ Գողթան տեառն։
Եւ սկիզբն արարեալ շինութեան եւ խաղաղութեան աշխարհիս իրաւադատութեամբ, վերակացութեամբ որբոց եւ այրեաց, աղքատսիրութեանն լրջմտութեամբ, եկեղեցւոյ զարդարմամբ. շինեաց Գագիկ պարսպաւոր ամրափակութեամբ զբլուրն յՈստանին Ռշտունեաց զաւերեալն ի բազում ամաց, շինեալ նորոգեաց եւ զեկեղեցին որ ի նմա յանուանակոչութիւն սուրբ Աստուածածնին Մարիամայ եւ զարդարեաց զնա մեծագանձ սպասուք եւ եդ ի նմա զԽաչն, զոր յիշեցաք վերագոյնն, յորոյ ձեռն ծանուցաւ զօրութիւնն հրաշագործ։ Շինեաց եւ եկեղեցի մի յԱմրական քարանձաւի, ի կատար քարանձաւին, յանուն քաջամարտիկ զօրավարին սրբոյն Գէորգեայ եւ նոյնգունակ զարդու զարդարեաց զնա բուրուառօք արծաթեղինօք եւ ընտիր եւ փորձ արծաթագործ դրոշածօք նշանի խաչին Քրիստոսի։ Իսպառ ստորեւ ամրականին ի գոգաձեւ տեղւոջն, որ առ հիւսիսի առ ի շեղ տեսանի՝ շինեաց եկեղեցի հրաշագործ հրաշազան յօրինուածով եկեղեցի ի տաշեալ քարանց ի մանազաւեան քաղաքին ի Վանտոսպ, եւ հիմնեցուցեալ յանուն սրբոյն Սիօնի, որ ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ. եւ յաջմէ սեղանոյն շինեալ ընդ նովիմբ հիմամբ ի տեղի յիշատակարանի խաչելութիւն տեառն Գողգոթայ տեղւոջ, եւ ի վերայ նորա շինեաց եկեղեցի զվերնատանն խորհրդական խորհրդածութեանն աւանդութեան նորոյ ուխտի։ Իսկ ի յահեակ կոյս սեղանոյն շինեաց եկեղեցի ի յիշատակ յարութեանն Քրիստոսի յեռօրեայ թաղմանէն վերելեկեալ աւարառութեամբ դժոխոցն, եւ ի վերայ նորա շինեաց եկեղեցի զհամբարձմանն ի յերկինս ի Հօրն գահակցել աթոռ, եւ զերկրորդ գալստեանն զյիշատակ ունելով, որ գալոցն է հայրենի փառօք ըստ հրեշտակացն առ առաքեալսն զմխիթարականն եւ զքաջալերականն աւետիս նոցա առբերելով։ Շինեաց եւ ի վերայ Ամրական քարանձաւին յելս եւ ի մուտս կոյս տունս խրախիցս ոսկեզօծս պատեշգամեալ, յաւելլով ի յառաջագոյն ի հօրէ նորա Դերանկէն շինեալ։ Իսկ ի հարաւակողմն կուսէ ի ջրամբար արձանագործ քարեղինէն ճանապարհ աշտիճանեալ ներքուստ ի վեր մինչ ի կատար անձաւին հեշտալիր զել եւ զէջս յօրինեալ, քարագործ աւազամած կրագործութեամբ։ Այլ եւ պատկանաբար իմաստութեամբ պատրաստեաց ջրմուղ ներքսագոյն երկրի ի քարանց տաշելոյ փողոցս գնացից ջրոյն կազմեալ, գալ իջանել յելից ի ստորոտէ լերինն Վարագայ առշեղեալ ի հարաւոյ ի հիւսիսի ի խաղաղ ընդլայնանիստ գոգաձեւ դաշտականացսն, ելանել ի գագաթն Ամրական անձաւին զբօսնուլ նովաւ առ վճարումն բաւականութեան, ըստ մասանց պիտոյից օժնդակութեան քաղաքայարդար ապարանից թագաւորական պաղատի իւրոյ ձեռակերտին, առ հօրն յաւելադրելով շինուածս իւր։ Դարձեալ վերակնեալ յառաւօտինս կոյս խաղացեալ ի Ճուաշռոտ ի Գետս աւան՝ շինէ անդ զվայելչական տեղի խրախից, բլուր մի պարսպեալ տաճարախիտ շինուածովք, որոյ հայեցածն առ դաշտակողմն ի վայր կոյս բերի, ի խաղս գետոյն Երասխայ, ուր հոյլքն էրէոցն խայտան եւ վայրենեացն խոզից եւ առիւծուցն մորիքն եւ երամակք ցռոց պատրաստական առ որսոյն հրճուանք առ ձեռն պատրաստ հոլովին, ընդդէմ նայելով լերանցն Այրարատեան ազատն Մասեաց, ուր Արտաւազդն Արտաշէսեան քարավիժեալ խոհամանայր ի կոշտն կոհակին։ Իսկ վայր խաղացեալ ի Մառականն աւան, առ Կարմիրն կոչեցեալ գետով, որ իջանէ ի գետն Երասխ՝ շինէ եւ անդ ամրական տեղի, դժուարամատչելի ասպատակող հինից, դնելով ի նմա նմանապէս ապարանս փողոցայարդարս, տաճարակերտս սենեկագործս, բաւական ի պէտսն պատրաստեալ, փոքր ինչ ի վայր խաղացեալ ի տեղին որում Ձորք ասեն։ Եւ անդ գտեալ ամրագոյն անձաւ տեղի անկասկածելի ի պատերազմական գործոց եւ զնա պարսպեալ պատուարօք շուրջանակի՝ եւ յօրինեաց պատրաստեաց ապարանս պատուաւորս գեղազարդս խրախճանական կարգադրութեանց դրուագս, եւ այնպէս անկարօտս առ պիտանացուս հոգ տարեալ՝ գլխաւորեաց որ ինչ շինութեան եւ խաղաղութեան աշխարհիս նպաստաւոր առ օգտակարագոյնսն պահանջէր գործառնութեան եղանակք, որպէս օրէն է թագաւորաց եւ թագաւորազանց աշխարհաշէն խնամողաց յանձանձել ըստ վերակացութեանն յԱստուծոյ նոցա հաւատացելոց։ Զի ոչ միայն առ շինութիւնն՝ այլ եւ յարիւն եւ յապաժոյժ առաքինաբար զանձինս եդեալ ի վերայ խաշանցն մեռանել իբրեւ զքաջ հովիւ, գլխաւորագոյն եւ բարձրագոյն յիշատակ արձանացուցեալ անջինջ կտակ առ բազմախաղաց ժամանակս տրամադրեաց։ Փութաճեմ ընթացող արշաւանս ի վերայ ձգեալ՝ հասանել ի լեառն տեառն եւ ի տուն Աստուծոյ մերոյ, ըստ յորդորման մարգարէիցն, եւ ճախր առեալ ի ներքուստ ի վեր ի լեառն Վարագ եւ երկրպագել աստուածազարդ քրիստոսապսակեալ փայտի խաչին Քրիստոսի, պատուանդանի ոտիցն Աստուծոյ, որով պարծի եւ պսակի ի Քրիստոս հաւատացելոց թագաւորաց երամք։ Եւ ոսկեգործ ականակապ կազմեալ՝ պատեաց ոսկով զփրկագործ սուրբ խաչն, եւ ընդելուզեալ մարգարտով զարդարեաց զսխրագործ փայտն, հիւսնեալ ի մէջ անուշահոտ փայտից, թողեալ մասն ինչ արտաքս ոսկեպատ պահարանին, յառաջնում իւրոյ քառածրագիծ խաչակերտ փայտեղէն գզրոցկանն։ Այս այն խաչ է զոր վերագոյնն գրեցաք վասն սորա, մծթ ամօք յառաջ զսորայս բացայայտեալ զցոյցս յայտնութեանն, յամս Ներսեսի Երկրորդի Հայոց կաթողիկոսի եւ Վարդանայ Ռշտունեաց պատրկի եւ յամի ունելութեանն Տաճկաց զհայկական աշխարհս։ Եւ յետ խաչայարդար պայծառութեանն իջեալ ի լեռնէն Գագիկ ի ստորոտ լերինն, ուր աբեղայիցն բնակէին սքեմաձեւքն։
Իսկ ի տիրական զօրավարութեանն Գագկայ սկզբնաւորեալ ձեռակերտ իւր՝ շինեաց զհողաբլուր բարձրաւանդակն ի Մահռաշտ գեօղ յափն գետոյն յելս կոյս, որ հայի յՈստանն Ռշտունեաց, յորում տեղւոջ յառաջագոյն ապարանք պարսպաւորք եղեալ էր Վարդ պատրկի Ռշտունւոյ հայկազնոյ, եւ վերակացու նմա թողոյր զՅովհաննէս ոմն քահանայ ի Բոգունի գաւառէ ի յԱնստան գեղջէ։ Յորում տեղւոջ բանակ կրօնաւորաց կարգեաց, եւ հաւատաց զառաջնորդութիւնն նախասացեալ քահանային, որ էր այր հեզ, ցածուն եւ պատուական վարուք եւ պատշաճագոյն յոր կոչեցաւն. եւ զատուցանէ զօրավարն վանիցն գեօղս բաւական առ ընկալումն հիւրոցն եւ ի տեսչութիւն աղքատացն։
Շինէ անդ եկեղեցի վայելչապէս պայծառութեամբ եւ անուանէ զնա յանուն սուրբ Պետրոսի առաքելոյն անպարտելի դժոխական առաջնորդի։ Եւ յաջմէ եւ յահեկէ սեղանոյն այլ եւս բ եկեղեցիս։ Նախ յառաջ ախորժական թուէր Գագկայ անուանել զեկեղեցին փրկչական անուանակոչութեամբն մակաձայնել ոչ ուղղակի առ հաւատն մատուցեալ, զի Նստորականացն եւ Քաղկեդոնակին է այս իմացմունք այլովքն եւս երկաբնակօք, որք բանին՝ տուն եւ տաղաւար զառ ի կուսէն առեալ մարմին դանդաջեալ ասացին, եւ ոչ միութեամբ բնութեամբ բանին մարմին լինելով. այլ տուն Քրիստոսի սուրբ առաքեալքն են եւ ասին այլոց սրբոց գրոխինք. որպէս ասաց Պաւղոս, եթէ «դուք տաճար էք Աստուծոյ կենդանւոյե, եւ դարձեալ ասէ, թէ «տուն Աստուծոյ եմք մեքե. եւ դարձեալ մարգարէիւն ասէ, «բնակեցայց ի նոսա եւ գնացից ի նոսաե։ Այլ Քրիստոս իւր ոչ տուն ոչ տաղաւար ասի, այլ մի տէր Յիսուս Քրիստոս, յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ կատարեալ. ապ' եթէ ոչ՝ պաշտելիք եղիցին եկեղեցիքն, որ փրկիչն անուանին եւ երկրպագելիքն աստուածային երկրպագութեամբքն. որ է յոյժ ծիծաղելի. եւ պարզպէս յայտնի առանց կասկածանաց ասի աստուած՝ եկեղեցին եւ մարմին բանին. եւ եւս յաւելցի ծիծաղելն. եւ կերիցեն քարինք եւ փայտք եւ այլ կահք երկաթեղէնք, որպէս եւ զայն որ ի նմայն պատարագի մարմին եւ արիւն որդւոյն Աստուծոյ, մանաւանդ թէ ինքն իսկ ճշմարտապէս որդին Աստուծոյ. եւ դարձեալ յոյժ ծիծաղելի է։ Եւ այս առ այժմ բաւականասցի մտառու ուսումնական անձանց, զանմտացն ի բաց լքանելով զիմացմունս։
Դարձեալ շինէ զօրավարն Գագիկ ի գլուխս Օձ ձորոյ, որ վասն խստութեանն սաստկաշունչ դառնալիր մահածին հողմոյն շնչելոյ այսպէս անուանէն, փոխէ անդ գեօղս եւ շինէ զբլուրն, որ տեղի բանակի ղաշիկ առնելոյ էր տանն Արծրունեաց, եւ անուանեաց յանուն իւր զձեռակերտն Գագկակերտ, եւ դարձոյց անդ զսահմանս անդր փոխելոյ գեօղիցն։ Զուգակշիռ հաւասարութեամբ մարզպանն Հայոց Գուրգէն հրաշազան յօրինուածով շինէ զեկեղեցին ի քաղաքին յԱդամակերտ ի մեծն Աղբագ, ի բուն իշխանական սեփհականութեանն իշխանութեան զարմին Արծրունեաց, հարուստ մի հեռի զքարանցն տաշելոյ զհոլովումն բերելով առ տրամամադրութիւն կոչարանին իբրեւ ասպարիսօք երիւք, զբացագոյնն մօտագոյնս գործելով սայլիցն հոլովմամբ. բարձրաճիչ աղաղակաւ քարոզեալ, իբրեւ բանիւ զբարբառ հնչեցուցեալ ազդեցուցանօղ իմացունակութեամբ, զգայական ազդարարութեամբ՝ զեկուցանել զպատրաստութիւն նիւթոյն առ կատարումն սրբոյ եկեղեցւոյն աւարտագործեալ։ Որգունակ հնչումն տաշելոյ փայտիցն առ Նոյիւ ազդեցութեամբ հիւսնական գործեացն զհեղեղածուփ անդնդաձիգ սահանացն երկնահոս զուգաճանապարհորդութեանն յապրուստ հաւատարիմ առնն յԱստուած յուսացեալ համամիտ ընտանեացն գործակցութեամբ։ Որկեն եւ եղեցանն առ նորա բերեալ բացայայտ ի խորհուրդ տապանին, ի Փռիւգացւոց ապարասանութենէ ի մեզ ճախրեալ ապրուստն, ի տունն Աստուծոյ զընթացսն քաջայարմարագոյն հաւատով բերեալ։ Իսկ Գագիկ իշխան ի վերայ մկանաց կոհակալիր ձորաբաժին անդնդապտոյտ կուտակմանցն նաւամարտիկ ընթացս կազմեալ, դուզնաքեայ երասանակալ փայտիւն վազս առեալ սիգաքայլ ճեմարանօք ընդ կապուտակաձեւ երկնագոյն լեռնային եւ դաշտական ասպարէզս, քարինս տաշահոս հոլովեալ ի նիւթ եկեղեցւոյն ի Մանազաւեանն նահանգէ ընդ Բզնունական ծովն բերեալ մատուցանէ առ կատարումն հրաշագեղ դիտանոցին սրբոյն Սիօնի, այլովքն սրբական անուանակոչութեամբ տեղեաց տնտեսականին բանին Աստուծոյ մարդ եղելոյ։ Սապէս եւ Գուրգէն կատարելագործեալ ի բարձրաւանդակ ի սարաւանդակ տեղւոջն բարեձեւագունի վայելչացուցեալ զհրաշակերտ յաջմէ եւ յահեկէ սեղանոյն երկուս եւս եկեղեցեօք։ Զոր հրաշազարդեալ մեծագանձ սպասիւք, ոսկեկերտ խաչադրօշեալ ընդելուզեալ մարգարտով եւ ակամբք պատուականօք հրաշագործեալ։
Այլ թերեւս զայս տարակուսիցիս առ իմաստն՝ յանդիմանակացոյցս առնել զԳուրգէն ընդ աշխատութեան յօժարագոյն առ մարմնական զինուորութեամբն լինել։ Յաւելում պատկանաբար գրել քեզ զարիական նահատակութենէն հանդիսական ժուժկալութեամբ ողջախոհաբար կրթութեամբ զզինուորական երկասիրութեամբն յօժարաբար դեգերել զմարզպանութեանն արդիւնաւորել անուանակոչութիւն։ Զոր հոյակապն Տրդատ կարգադրեալ վայելչապէս հոգաբարձութեամբ զպատերազմականն հարկանել հարկս ընդդէմ հինից արշաւանաց. զոր կարգապետութիւն եւ առ սուրբ հրեշտակն գտանեմք յարարչական նախախնամութենէն, զաշխարհի զօգուտն բերելով։ Որպէս ընթեռնուս ի գիրս մարգարէականս զհանգամանս այսոցիկ. որպէս եւ ի վեցերորդ տեսլեանն Դանիէլի եւ Զաքարիայի բանագործութեանն, զոր եւ Պօղոս հոգացաւ բացայայտել զ–է աշտիճանեան մասունս ի Հոգւոյն սրբոյ աւանդեալ եկեղեցւոյ սրբոյ։
Եւ եղեւ յետ մեծ պատերազմին, որ յառաջ քան զզրուցացդ գրելոյ ելին, ի գլուխս Մանազաւեան նահանգին եւ Յուշոյ դաշտին, եւ զխռովարարս քաղաքացն ի մի վայր գումարելոցն, որք եւ յունայն ասպատակէին աշխարհ, եւ անդ նորա զդատավճիռն ընկալան ի սրոյ քաջացն Վասպուրականի, որպէս գրեցաքն՝ իսկ եւ իսկ եհաս գուժկան անկելոցն ի պատերազմին ի պարսկական քաղաքն եւ յԱտրպատական սահմանսն. եւ նոքա ըստ ձախողակի սովորութեանն իւրեանց օրինադրութեանն, արիւնարբու առանց բարւոյ բարեգործութեանցն, մանաւանդ թէ լցեալք սատանայական չարութեամբք՝ ձայն արկեալ յամենայն քաղաքսն, խռովեալ ըստ գազանեղէն իւրեանց մոլեգնութեանցն եւ գռոթ տուեալ յանձնիւր որջարանաց զօրէն մեղուացն ի մեղուանոցացն արտաքս դիմեալ ի ժամանակս խաղացման ծննդոցն, առաջնորդութեամբ իւրեանց որդնածին առաջնորդին, եւ առ զայրուցն առ մարդկայինն դիմեալ ազգ՝ կարծել նոցա ստնանէր, յինքեանք ձգել կորզել զսատակչական դարձուածէ. սագունակ հասեալ ի վերայ Վասպուրական աշխարհիս պարսկական խուժանն ըստ ազգս ազգս եւ ըստ քաղաքս քաղաքս ի Մարաց եւ ի Պարսից, յԵլամացւոց եւ ի Խուժաստանէ, ի Կրմանայ եւ ի Մուկանաց, ի Թուրքաստանէ եւ ի Խորասանայ, եւ յեղակարծում հասին ի Ճուաշն գաւառ՝ զսուրբ եկեղեցիս, զտունս աղօթից քրիստոնէից այրել աւերել հիմն ի վեր տապալել, զքահանայսն նորոյ ուխտի ի սուրս իւրեանց մաշել, զծերս եւ զպառաւունս մահու սրոյ սպանանել, զերիտասարդս եւ զկուսանս խաղաղացուցանել ի գերութիւն, զստացուածս եւ զինչս վատնել աւարառութեամբ. եւ կայր երկիրն ի մեծ տարակուսի, լցեալ կասկածանօք չարեացն։
Յայնժամ ամրացեալ նստէր ի Շամիրամ բերդին Թադէոս անուն ի յԱկէացի տոհմէ, Շերեփայ որդի ծանօթացեալ, զոր վերագոյնն յիշեցաք յայլում վայրի ի մեծ պատերազմին ի սահմանս Աղձնեաց։ Սա իբրեւ զկորիւն առիւծու ի մորւոջ իւրում նստէր վարանեալ. գրէ առ սուրբ եպիսկոպոսն Գրիգոր Ամատունեաց տանն, որ նստէր ի հանգստի սրբոյն Թադէոսի առաքելոյ յԱրդոզական գաւառի՝ գտանել զելս իրացն եկեալ հասեալ հինին. որոյ զպատասխանին դարձուցեալ լի քաջալերական խրատու յորդորմամբ մարտիրոսական ակնկալութեան պսակաց, եւ թէ ի պատերազմին յայնմիկ հասանիցէ զմահուն ընդունել զվճիռ՝ իսկ ըստ յաղթութեանն զխոստովանողականն ժառանգել անուն, զօրանալ զօրութեամբ ի զօրութիւն խաչին Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Որ անսայթաք հաւատով յառաջացաւ առ աւարտումն պատերազմին փութացեալ, եւ ելեալ յամրական տեղւոյն սակաւաձեռն զօրականաւն, որ պահէին զպահպանութիւն Շամիրամ բերդին, եւ սլացեալ իբրեւ զարծիւ ի վերայ որսոյ՝ պատահէին անհուն բազմութեանն ի Փայտակշտան գեօղ, եւ անդ ընդ փոքր զառ ի վայրն իբրեւ զհեղեղատ յորդեալ հոսեալ հասաւ ի վերայ նոցա, ի Քրիստոս խրախուսեալ, յական քթթել ելից դիակամբք սպանելոցն եւ վիրաւորացն զերեսս դաշտին. եւ մնացեալքն կէսքն փախեան հանդէպ երեսաց յո՛վ եւ կարաց ոք զերծանել, եւ այլքն զաղաղակ բարձեալ ի ձայնարկու աշխարանս՝ խնդրեցին զապրուստ ի սրոյ քաջամարտիկ ախոյանէն Շերեփեանն Թադէոսի։ Եւ յանդորր ելեալ աշխարհս Վասպուրական կեցին յապահովս յանհոգս. եւ այլ ոչ եւս յաւելին ելանել ի վերայ աշխարհիս ասպատակաւորք հինիցն պարսկայնոցն։
Քանզի խառն դրակցութեամբ սահմանին առ միմեանս փոքր Աղբագ եւ աշխարհն Կորճէից եւ Պարսկահայոց՝ եւ հանապազ առ միմեանս զգժտութիւն կեղծաբերէին, մարզպանն եւ որ զԿորճէիցն ունէին զգործավարութիւն. ելանէ մարզպանն ի վերայ նոցա եւ յինքն հանէ զՏամբեր եւ զԸռնայ գաւառ եւ որ ասի Ապուջափրի բերդ, ի Վհրի քաղաքին Կորճէից զիւր կացուցանէ ոստիկանս ի պահպանութիւն ամրոցին։ Իսկ Պարսկահայոց գռեահն խուժան ածեալ, գաղտագնաց եղեալ ընդ անկոխ ճանապարհս՝ գան հասանեն ի Մարդաստան գաւառ յաւանն Վիտահոտ, հանեն ընդ սուր, վարեն ի գերութիւն եւ առնուն աւար, եւ ի յանցին դառնան ի Ճուաշ եւ ի Թոռնաւան գաւառ, անցեալ ընդ Կրճունեաց գաւառն։ Եւ վարեն ի գերութիւն աւարառութեամբ զԼեկ եւ զԱղզի եւ զԿրերեացն եւ ի Ճախուկ գաւառէ։ Ազդ եղեալ Շապհոյ եղբօր Թադէոսի Շերեփեանց. եւ ելեալ ի վերայ Պարսկահայոց գռեհացն եւ անդ բազում քաջութիւն նահատակութեան ցուցեալ՝ յոլովից գերելոցն ընդարձակեաց, հանելով եւ զաւարն ի ձեռաց նոցա, եւ վիրաւորեալ սրով մեռանի ի գեօղն Գիւղիկ ի Ճուաշ գաւառի, մարտիրոսական հասեալ նահատակութեան, ի վերայ խաշանցն Քրիստոսի տուեալ զանձն ի մահ։ Իսկ այլազգեացն անցեալ գնացեալ մտին ի Թրաբ գաւառ եւ ի Շնաւհ։
Իբրեւ եհաս գուժկան առ մարզպանն Հայոց Գուրգէն՝ ելեալ զհետ նոցա ռ արամբք, վառեալ ի զէն եւ յասպազէն, եւ գնացեալ եհաս յԱյլի գաւառ. որոյ գալուստն ազդ եղեալ գնդի այլազգեացն՝ փախեան գնացին բացագոյն, կալան զամրական տեղիս, ցրուեալ ընդ լեռնայինսն անյայտ թաքստեամբ։
Իսկ ի գալ միւսոյ ամին, մինչ նոքա յանհոգս յապահովս մնացին յերկիւղէ մարզպանին, առեալ զօրականս այրուձի կազմութեամբ իբրեւ զ՝ խաղաց գնաց երկայնագոյն հեռաւորութեամբ հասանել ի վերայ բանակին պարսկական աղխին, եւ ելեալ ի Յադամակերտ քաղաքէ ի թ ժամու ուրբաթու աւուրն, եւ անցեալ ընդ ծովակն Յըմբեայ, եւ ընդ վարազի Զարեւհաւանի. եւ ընդ այգն ընդ առաւօտն՝ յԸռենայ Յամաց գեօղ, եւ գիշերագնաց հասեալ մինչ ի Տարօնայ կոչեցեալ գետ։ Եւ ի միւսում առաւօտին հասին ի վերայ բանակին խոնջեալ երիվարօք, անզգուշութեամբ առ մուտն պատրաստեալ, եւ անկան ի նմին ժամու բ ոմանք, Վլիթ եւ Մարաճայ. եւ երիվար մարզպանին պակասեաց առ վազսն, պատշաճագոյն զպատերազմին խրոխտական բարձրավզութեամբ վանել զախոյեանսն, եւ առեալ զբանակն յաւարի, եւ ընդ սուր հանեալ յոլովս քան թէ սակաւս, հասին ի գոգ տեղի մի ի Մղունիս գեօղ։ Եւ քանզի որպէս ասացաւ՝ ի յերկարագնացս աշխատութեանց երիվարացն եւ հեծելոցն ծանրութիւն ի տքնութենէն ի վերայ հասելոյ, եւ տօթն արեգակնակէզ տապախառն ջերմութեանն, եւ թանձր ծարաւոյն պասքեցելոց երիվարացն հանդերձ հեծելովքն՝ յեղակարծում հանգստեամբ դիմեալ ի վերայ նոցա, քանզի նոքա կային յանհոգս, եւ գունդ անհաւատից դառնացեալ ոգւով ի վերայ կանանց եւ որդւոց իւրեանց եւ ազգականաց՝ յարձակեցան ի վերայ նոցա ուժգին սաստկութեամբ եւ սուր ի գործ արարեալ յանխնայ կոտորեցին. եւ անհնարին բեկմամբ խորտակեցաւ գունդն Հայոց, մինչեւ ի բազմացն սակաւուց հազիւ ուրեմն մազապուր զերծեալ՝ անկան յաւուր յայնմիկ ի տարապարտ պատերազմին արք անուանիք իբրեւ շ, որ եւ ոչ տեղի գերեզմանի անգամ երեւեցաւ նոցա մինչեւ ցայսօր։ Եւ նոքա էին արք փառաւորագոյնք ի տանէ Արծրունեաց եւ յայլոց նախարարաց, որոց Տէր եղիցի այցելու։
Եւ յայնմհետէ համարձակութիւն առեալ անօրինացն՝ սկսան գունդս ռամկականս ժողովել ըստ օրինակի մարախոյ անչափ բազմութեամբ, այնոքիկ որ Շեխետիքն կոչէին. եւ այլ որ ուստեք ուստեք ի հեռաւոր աշխարհաց Պարսից, ի Ժանգանայ եւ ի Ջուրջանայ եւ որք ի Վարառատ գաւառէ, եւ եղեն բանակք մեծ ի գաւառին Զարեւան։ Որ կամէին դառնաբեր քինահարութեամբ ելանել ի վերայ աշխարհիս առ հասարակ յապականութիւն դարձուցանել։ Իսկ կատարելագոյնքն եւ ծերքն ի նոցանէ սպուժէին առ այս, եւ մանաւանդ որք հաւատարիմքն կոչէին ըստ հաւատոյն նոցա որք Կուռայքն անուանէին, գլխաւորն ի նոցանէ Համիս, եւ միւսն որ ի կողմանց Ժանգանայ՝ ոչ իրաւացի ըստ պատգամաւորին իւրեանց ասացին առնել զայս։ Այլ եւ իշխանն Գուրգէն հանապազ գրէր աղաչանս առ ծերսն եւ առ աւագագոյնսն նոցա, իբրեւ փորձութիւն եւ դիպուած համարէր զեղեալսն, եւ ոչ իսպառ քինահարութեամբ վարիլ առ հարկատուսն եւ առ հնազանդս իւրեանց։ Եւ մեծի փորձութեանցն հասելոց լինէր ի վերին հրամանէն հանդարտութիւն…։
Տուեալ եղեւ նմա ի տեառնէ եւ այլ եւս որդի մի, զոր անուանէ յանուն հօրեղբօր իւրոյ Գուրգէն։ Նաեւ զբազում գործս արութեան ցուցանէր, որում եւ ձեռնտու լինէր Աստուած, կատարելով ի վերայ նորա զհոգենուագ մարգարէութիւն դաւթեան երգոցն, եթէ «զամենայն զոր ինչ արասցէ յաջողեսցի նմաե։
Սա դարձեալ վերստին սեփհականեաց իւր եւ ինքեան զկնի եկելոց զգաւառն Սղգայ ի Տոսպ գաւառէ, որ առ ստորոտով լերինն Վարագայ, զոր ի վաղնջուց յափշտակեալ էին ամենաչար ազգին Իսմայէլացւոց. վասն որոյ եւ նախնիք սորա ջանահնար եղեալ՝ ոչ ինչ օգտեցան։ Իսկ մեծանուն եւ քաջամարտիկ իշխանն ջատագով եղեալ հարց իւրոց ամենիմաստ հնարիւք, մանաւանդ թէ օգնականութեամբն Աստուծոյ խրախուսեալ՝ մեծաւ արութեամբ ի գիշերի առնու զամրոցն եւ տիրէ գաւառին։ Նաեւ զգաւառն Ըռնայ, զոր այնքան վաղագոյն այլազգեացն յափշտակեալ էին, զորոյ եւ ոչ զհամբաւն ոք դարուց ի դարս յիշատակել կարողանայ առ նա հասելոցն՝ բռնաբար կորզէ ի ձեռաց այլազգեացն. ընդ նմին եւ զայլ բազում քաղաքս յԱտրպատականէ, որոց եւ տիրէ մեծաւ ճոխութեամբ։ Եւ այսքան եւ այսպիսեօք բարձրանշան յաղթութեամբք հռչակաւոր եւ երեւելի ի մէջ Հայաստանեայց այրն լինէր։
Իսկ չարարուեստ բանսարկուն սատանայ, որպէս երբեմն ի նախնումն ազդեցութեամբ կնոջն դաւաճանեալ, դիւրահաւան զնախահայրն առ պտղոյն առնելով ճաշակումն, զանմահս մահացոյց ի կենաց, զոր ունէաք ի դրախտին զբնութիւն՝ նմանապէս եւ աստ ի վերայ քաջի եւ մեծանուն իշխանին զնախանձուն վառեալ հուր՝ ոխս մախանաց արկանէր ի սիրտս ոմանց Հայաստանեայց, գործակից նոցա լինել. բորբոքէր եւ զթշնամիս խաչին Քրիստոսի. որք զարիւնարբու գազանաց բերելով զօրինակ՝ կրճտէին զատամունս իւրեանց ի վերայ նորա, եւ ի խորս իջեալ չարութեան միմեանց ազդ առնելով խորհուրդս յուզէին ճարակ գտանել, գաղտնի նենգութեամբ միանգամայն եւ կեղծաւորական սիրով յաղագս ելից հնարել խոկային։ Այլ ոչ ուրեք երբէք յայտնել իշխէին յայսպիսեաց աստի, «գուցէ լուիցէ, ասէին, եւ սլացեալ խոյասցի ի վերայ մեր իբրեւ զարծիւ յերամս հաւուց, եւ կերակուր սրոյ զանձինս մեր առնիցէե։ Եւ մինչդեռ այս ամենայն գաղտնի խորամանկութիւնք ի խմորս չարութեան պատրուակեալ կային՝ եւ իշխանն յանհոգս եղեալ վայելէր ի խորին խաղաղութեան, ըստ տուեցելոյ նմա ի վերուստ շնորհացն։
Աստանօր նախապատուէ զիւր ազգային ոմն որում անուն էր Գագիկ, տալով նմա զբերդն Ագարակայ եւ զգաւառն Ճախուկ, եւ զօրագլուխ զնա ի Պարսիցն կացուցանէ մարձի։ Իսկ նորա ճարպոյ զակամբ եկեալ, ըստ նմանութեանն կուրացելոյ Իսրայէլի՝ ապաշնորհ առ պարգեւատուն գոլով՝ զթիկունս դարձուցանէ յիշխանէն, ապստամբութեանն յաղթեալ ախտիւ. եւ զայն տեսեալ ամէնիմաստ հզօրին՝ խորհուրդ բարձրագոյն ի մէջ առնու, ի հատուածի պատճառս առաքէ առ նա զքեռորդի իւր զՀասան։ Եւ քանզի առեալ էր Գագկայ զքոյրն Հասանայ կնութեան՝ վասն այնորիկ եւ սիրով խաղաղութեամբ ընդունի զնա յամրոցն։ Եւ ի պատեհս գտեալ Հասանայ առնու զամրոցն։ Գրէ եւ առ իշխանն ըստ օրինակի եւ ըստ պատշաճի գործոյն եղելոյ. ուր եւ անդէն վաղվաղակի ժամանէ իշխանն եւ շղթայակապ արարեալ յղէ զնա յաւանն Վան եւ ի մետաղս բնակեցուցանէ ի նորին ամրոցի։
Այլ որպէս յառաջագոյն ասացաք՝ դաւողք ոմանք Ատրպատականու, նմանապէս եւ որք ի Հայաստանն էին տանէ, որոց մասնակից էր եւ Գագիկս այս ապստամբ՝ միշտ խոկային զխաւարայինն իւրեանց կատարել զխորհուրդ։ Եւ քանզի ոչ ինչ քաջին կարէին ստնանել յայտնապէս՝ ձեռն տուեալ յայր մի որ էր յոյժ սիրեցեալ իշխանին, որդի Ապումսարայ ի Խեր քաղաքէ, արտասուս եւ հառաչանս առաջի նորա արկանէին, յուշ առնէին եւ զնախանձն հայրենի, զյափշտակութիւն քաղաքաց եւ ստացուածոց, զառումն տանց եւ զքանդումն ամրոցաց, զխորտակումն զօրաց եւ զբազում արեան հեղմունս ի սրոյ հզօրին, եւ զմոլար օրէնսդրութիւնն կրօնիցն Մահումաթայ դաշն առաջի արկանէին. եւ այլք ոմանք Հայաստանեայք ինչս եւ պարգեւս խոստանային։ Այլ զոր օրինակ ի բազում փայտից զուարճանայ հուր՝ սոյնպէս եւ այրս այս ի խոստմանց եւ յուխտից աստի, մինչեւ հրապուրեցին, եւ նովաւ դաւաճանեալ զմահուն գործեցին դարան։
Իսկ ապա այսոցիկ այսպէս եղելոց, ըստ փոփոխման եղանակաց, որ ընդ արեգական բերմամբ մարդկայինս չափին կեանք՝ ձմեռնայինն կանխեաց ժամանակ։ Եւ մեծանուն իշխանն ըստ նախնական սովորութեանն չու արարեալ ընդ ձորն Անձահոյ՝ եկն էջ ի Խերականն կոչեցեալ դաշտ, եւ կամէր փութապէս անցանել ի ձմերոցսն արքունի, ի գաւառն Ճուաշ յաւանն Մառական։
Յայնմ ժամանակի ընդ առաջ ելեալ այրն անօրէն, սիրելին նենգաւոր, կեղծաւոր բարեկամն, յղին անօրէնութեամբ, ծնօղն զկորստեանն պահակ, մահացու խորհրդոցն չարամայր ստնտուն, դայեակն խաւարի, արեան մտեալ սատարն, խրատեալն ի սատանայէ, անհամբոյրն ի բարեաց, արբանեակն չարին, բանալին դժոխոց, հնոցն մեղաց, վառեալն հրով նախանձու յիւրոցն գործակցաց, տիղմն խաւարին, որ զծովային մարգարիտն լուսաւոր յիւր կորստեանն ընկլոյզ խորխորատ. սա ի ձեռն կոչողաց չարին աղաչէ զմեծանուն իշխանն Վասպուրական, զի ըստ սովորական սիրոյն՝ առ իւր ագցի. զոր ոչ առնոյր յանձն իշխանն, վասն փութալոյ յիւրականն գաւառ։ Իսկ նա զցրեալ ուխտ սիրելութեանն առաջի արկանելով՝ ստիպէ զիշխանն, զի գոնեա փառազարդ երեսացն տեսող արժանի լինել հրամայեսցէ. եւ գտեալ զպարգեւն մահառիթ՝ գայ ի հանդիպումն հզօրին։ Եւ կացեալ ի հանդիպոջ՝ ոչ կարէին ընդ գիրկս խառնել միմեանց։ Վասն զի ի պատճառս որսոյ ելեալ շրջէր իշխանն թափու յիւրոցն զօրացն, միանգամայն եւ մերկ ի զինուց. եւ վասն զի առուամէջ այգեստանեայց էին տեղիք դժուարինք, անջրպետեաց ի մէջ նոցա առու մի սահանակարկաջ յորդահոս յոյժ խորագոյն. ընդ որ ոչ այլազգին այն եւ ոչ ի մերոցն ոք դիմագրաւեաց անցանել զօրացն, խոստովանեալ զվհատութիւն սրտից եւ զպաշարումն երիվարացն. մանաւանդ թէ եւ ոչ իշխանն իսկ ոչ թողացուցանէ ումեք զկնի իւր անցանել։ Անդ քաջին եւ հզօր իշխանին մտրակ ի կուշտ արարեալ երիվարին՝ արագ ընդ դժուարինն անդր անցանէ յորձան։
Իսկ զայլազգին այն պիղծ, քանզի ոչ կարէր անձամբ զդէմ ունել հզօրին, յառաջագոյն խրատեալ յիւրոց գործակցացն՝ առեալ ունէր ընդ իւր եւ արս ուժեղս ըմբշամարտիկս զինուք ի ծածուկ։ Մօտ գայ յիշխանն, եւ գիրկս զպարանոցաւն արկեալ տայ զյուդայեանն համբոյր։ Եւ զօրացն մերձ կացեալ զբռամբ ածին զերեսանակս, ի ձեռն միանգամայն եւ զքաջահատ սուսերն պողովատիկ, զի մի կարասցէ քաջն աճապարել ինչ ուրեք. եւ հարեալ գեղարդեամբն՝ զրաւ կենաց քաջին առնէին։ Եւ քանզի մանկունք տղայք եւ անկատարք էին սերեալքն ի նմանէ, Աշոտ եւ Գագիկ եւ Գուրգէն, որ չեւ եւս յարբունս հասեալ էին՝ եւ վասն այնորիկ ոչ ոք էր որ վրէժխնդիր լինէր արեան հեղլոյ անարգապէս։
Եւ արդ ոչ ներէ մեզ բանս առանց մեծի եւ արժանապէս ողբոց թողուլ զյիշատակ կորստեան ամէնօրհնեալ հզօրին։ Վասն որոյ զմարգարէին գոչեմ զԵրեմիայի ժիռ մատռուակին, եւ ասեմ, «ո՞ ոք առնէր զգլուխ իմ շտեմարան ջուրց. եւ զաչս իմ յորդահոսանս վտակս աղբերացե, զի անդադար լացից զօր բեկման նորոյ Իսրայէլի։ Ոչ դանդաղիմ կոչել երգակից ողորմելի ողբոցս զմեծ մարգարէն զզարմանալին Զաքարիաս, եւ նովաւ հանդերձ ելանել ի բարձր դիտակս, ձայն տալ ընդհանուր ազգաց եւ ասել, «լացէ¯ք, լացէ¯ք, արեւելք առ արեւմուտս, հիւսիս առ հարաւ, ազգք առ ազգս, ժողովուրդք առ ժողովուրդս։ Վասն զի ելիք օգնականն, լռեաց զօրավիգն, եւ առաջնորդն մեծ իշխանական ճոխութեամբն առաւ այսօր ի գլխոյ ձերմէ։ Երկինք ի վեր եւ երկիր ի խոնարհ զծառայակցին ողբացին զկորուստ։ Ո՞ ոք զօրն զայն ոչ ողբասցէ, ո՞յր ուրուք ոչ գելուցուն աղիքն, որ զայսպիսի ծանրատաղտուկ աղէտս տեսանել եւ կրել արժանացաք դառնապէսե։
Վասն զի ազատագունդ զօրքն տիրակորոյսք ցրուեալք ի լերինս եւ ի դաշտս վայիւք եւ ողբովք եւ յորդահոս արտասուօք զերկիրն լրացուցանէին դառնութեամբ, եւ ի խորովակսկիծ կիզմանէ աղեացն դիթաւալ յերկիր կործանեալ թմբրեալք լինէին ի դառնաճաշակ մահարբոյց բաժակէն։ Եւ մանկունք ձեռասունք թիկնապահք եւ յորս յենոյր իշխանն ձեռօք իւրովք՝ խեղդ զպարանոցաւն արկեալ զարիւնս անձանց փութային հեղուլ, լաւագոյն զմահ քան զկեանս համարելով։ Նաեւ շունք տիրասէրք ի տեղւոջ սպանմանն հոլովեալք եւ գիշերապահ վառմամբ կատաղեալք՝ ընդերկնահաջ ողբովք հալածականս առնէին զգազանս անապատի, մինչեւ ցայտմունք արեանն պատուականին յերկիր անկելոյ յարեգակնայինն տապացաւ կիզմանէ։
Իսկ համբաւ հզօրին կորստեան, իբրեւ զամպ թանձրամած խաւարային լցեալ սաստկութեամբ՝ ելեալ տարածեցաւ ի վերայ Հայաստանեայցս, մանաւանդ ի վերայ բարձրագոյն եւ սեփական Վասպուրականն կոչեցեալ նահանգի. յորում տիկնայք եւ աղախնայք թողեալ զկանացի բնութեանն պատիւ՝ ի գռեհս եւ ի փողոցս բացագլխաւ ընդ երկիր զանձինս իւրեանց քարշէին։ Որք յանհնարին սգոյն դառնութեան՝ մատաղ մանկտոյն զսովորականն մոռացան դիեցուցանել զկաթն, ողբոց միայն պարապեալ միմեանց ձայնակցելով։ Ուստի եւ ի կրծաբախ ճակատահար ճայթմանցն եւ ի բարձրաճիչ աղաղակացն հնչեաց դուռն դարպասու արփիագեղ տիկնոջն մեծին Սոփեայ։ Որք յաշխարելն իւրեանց ասէին այսպէս, «վա¯յ, կորեաւ մեծանուն իշխանն, եւ անտերունչ մնաց երկիրս Հայոցե։
Իսկ տիկինն խիզախեալ յանպարտելի զօրութիւն հզօրին՝ ասէ, «զի՞ դուք, ո¯վ մարդիկք, եւ ընդէ՞ր գործել զայդ յանդգնիք. չի՛ք ուրեք թշնամիք. ո՛չ ուստեք պատեալ պատերազմ։ Ո՞վ ոք զայդ գործել համարձակեցաւ, ո՞վ ոք զոսկեփետուր ախոյանարձակ քաջազգի վարուժանն իմ հաւահար առնել կամ ի ծուղակ ընբռնել կարողանայր, եւ ոչ ինքն օձտեալ ի նմանէն մեռանէր. ո՞վ ոք զբարձրաթիռ արծիւն քաջահնչօղ եւ ահարկու ձայնիւ ի խոնարհ սուզել լինէր ձեռնհաս. ո՞վ ոք զայնհաղթ վիշապն սանձել մերձենայր, եւ ապրեալ լինէր ինքնե։ Զայսոսիկ եւ եւս յաւէտ քան զսոյնս ասէ տիկինն ընդդէմ լալականացն։
Իսկ իբրեւ ստուգեցաւ իրն եւ համբաւն ճշմարտեցաւ կորստեան՝ ապա այնուհետեւ յերկիր անկեալ զերեսս ի գետնի դնելով, մոխիր ի վերայ ցանելով գլխոյն, եւ խաւար ձեռագործ յօդս ցնդէ տաճարին։ Եւ ի բաց ընկեցեալ զպատուադիր քողն մարգարտահիւս զարդուն, զգեցեալ զսեաւս ի զգեստից, եւ պատրաստեալ գլխոյ իւրում արկանելիս թխակերպս, եւ յառաջ կոչեալ զդստերս՝ սգոյ ողբոց յօրինէ կարգս, կարգեալ կացուցանէ դասս դասս՝ պարաւորս եբրայեցիս եւ զթագաւորացն Իսրայէլի նուագել տայ զողբս։
Յայնմ աւուր սուգ առին սուրբ եկեղեցիք եւ դասք պաշտօնէից։ Ի բաց առան ի դրաց սենեկացն ոսկեհուռն կամարաձեւ երանգոցն տարազք, եւ սեաւք խոշորագոյնք եւ յոյժ տխրալիք զտեղին փոխաբերեցին. եւ ընթացեալք այսր անդր սուրհանդակք լալականացս՝ խցին զլուսանցոյց պատուհանս հրաշակերտ ապարանիցն, հրամանաւ տիկնոջն. «զի մի, ասէ, արեգակն յանհաս բարձրութեանն երկնից ճեմեսցի կամար. եւ զճառագայթս ի խոնարհ արձակելով՝ զիմս լուսաւորեսցէ խաւար. եւ կամ լուսինն ի լրմանն ժամանեալ ամանակ, արուսեկիւն հանդերձ եւ բնաւ զարդուն աստեղաց՝ զիմս փարատեսցէ մէգ, մինչեւ տացէ ինձ Աստուած յորդւոց իմոց այրասիրտ նման հօր իւրոյ, որ ի կեանս իմ կամ թէ զկնի կենաց իմոց ի վերայ գերեզմանին տացէ աւետիս՝ առեալ վրէժ հեղման արեան հօր իւրոյ ի գլխոց այնոցիկ, որք զայս ինձ հատուցին խաւարե։
Զայս մեզ ընծայեցին՝ որք տեսօղք լեալ էին գործոցն եւ որք ի գիրկս զմանկունքն կրէին, եթէ զայսոսիկ ասելով տիկնոջն՝ ձգեալ լինէր զձեռսն ի վերայ ուսոյ հրաշազարդ մանկանն Գագկայ, ոչ գիտեմ հանդէ՛պ գոլով, կամ թէ մարգարէաբար իսկ զայս առնէր մեծ օրիորդն Սոփի, երջանիկն ի տիկնայս։ Յաւուրս դառնութեան սգոյն այնորիկ ձեռք երկրագործաց եւ արուեստականացն լքեալ յիւրաքանչիւր վաստակոցն՝ եդեալ ծնկաց եւ ծնօտից՝ լային դառնապէս. տեարք եւ ազատք ի միասին հաւաքեալ, չար ողբովք զմիմեանց ճմլեցուցանէին զսիրտս։ «Ո՞ւր, ասեն, լքեալ կորուսաք զպատուական մարգարիտն, զպարծանքն Հայոց, զքաջն անպարտելի, որ զմեծ պատերազմունս դիւրաւ մղէր, եւ անուն բարձրագոյն ինքեան եւ մեզ ստանայր։ Ո՞ւր է բարեժմիտ շրթանցն Ժպտումն, որ բազմերանգ բազմականս ոսկեզարդ գահոյիցն միշտ զմեզ ուրախարարն զմայլեցուցանէր բաժակաւ։ Ո՞ւր առատ ձիրք ձեռինն պարգեւաբաշխ, որ երեւելի զարդու՝ ցանկ զմեզ շքեղացուցանէր։ Վա¯յ եւ աւա¯ղ մերոյս կենդանութեան։ Ընդէ՞ր ոչ պատահեաց մեզ օրն այն ի մեծ պատերազմի ի մէջ նիզակախուռն զօրաց. թերեւս եւ մերոց լինէր բարձումն կենացե։ Աստ ի մէջ կացեալ հայրապետաց եւ ճգնաւորաց դասք զարթուցանէին զմիտս կնոջն եւ զայլոց կոծողացն յերկիւղն Աստուծոյ, եւ առ սակաւ մի փարատէին աղէտ սգոյն դառնութեան։
Եւ արդ սիրելի էր ինձ եւս հրաշափառագունիւ անցանել բանիւ ընդ ողբերգականացս հանդէս. այլ զի մի լսողացն խռովեսցին միտք՝ լռեսցի որ ինչ վասն այսոցիկ է բանս, եւ մեք ի պատմութեանցն փութասցուք ասպարէզ, թերեւս յաջողեսցէ մեզ Աստուած ծայրագունին հանդիպել լրման, բազմավէպ զրուցատրութեանց քաջի արանց տանն Արծրունեաց։
Կատարեցաւ կարգ ծննդաբանութեան երից որդւոց մեծանուն եւ քաջամարտիկ իշխանին Գրիգորի. յորում եւ գործք նորին ամենայաջողակք եւ զրաւ նորուն ի դաւելոյ ոմանց Հայաստանեայց եւ Պարսից եւ ողբք ի վերայ նորին։
Դպրութիւն Չորրորդ Գլուխ
[Ա]
Բայց զկնի մահուան երջանիկ իշխանին հաստատի յաթոռ հօր իւրոյ անդրանիկն Աշոտ որդի ամաց իբրեւ ժբ–ից։ Եւ մեծանուն տիկինն Սոփի, հայելով ի մանկանցն բարենշան յառաջադիմութիւնն, մանաւանդ ի մանկանն Գագկայ, զի անդստին ի տղայական հասակէն հրաշազարդ փառօք փայլէր ի մէջ եղբարց իւրոց. առ որ նայեցեալ տիկինն՝ յուսացեալ արձանացուցանէ զսիրտ իւր, եւ առնաբար ունի զիշխանութիւն, օգնականութեամբ հօր իւրոյ Աշոտոյ թագաւորին Հայոց։
Եւ քանզի որդի քեռ էր Ապումրուան տիկնոջն Սոփեայ՝ վասն այնորիկ արձակէ զնա ի կապանաց հրամանաւ հօր իւրոյ։ Եւ ինքն Սոփի անհամեմատն ի կանայս, ըստ նմանութեան ամուսնասէր տատրակի, հրաժարեալ յամենայն վայելչութեանց կենցաղականացս՝ խանդակաթ լինելով, ոչ ժուժեալ սրտին նեղութեան՝ զկնի է ամսոյ փոխի յաշխարհէս խաղաղութեամբ ննջեալ ընդ հարս իւր, թողեալ զմանկունսն տղայս եւ անկատարս հասակաւ։
Աստ բազմաց մրմռեալ ազգականաց սոցա, որք եւ ստանալ ինչ մանկանցն խորհէին, այլ ոչ իշխէին յերկիւղէ մեծին Աշոտոյ թագաւորին Հայոց։ Յետ այսորիկ կեցեալ թագաւորն Աշոտ ամ մի եւ կէս՝ փոխի յաշխարհէս, փառօք ի փառս յուղարկեալ։ Աստ ապա ի պատեհս գտեալ հարազատաց սոցա՝ սկսան յափշտակել զտեղիս տեղիս ի ձեռաց մանկանցն։ Յայնժամ Ապումրուան յառաջ մատուցեալ, խորհուրդ ի մէջ առեալ, կամեցաւ տիրել իշխանութեանն Վասպուրականի, յինքն գրաւէ զմիտս տերանց եւ ազատաց աշխարհին, ասելով օրինակ զայս. եթէ ի դէմս Աշոտոյ առնեմ տեղապահութիւն աշխարհիս, եւ համոզեալ հաւանեցուցանէ զբնակիչս աշխարհին։ Եւ յարբունս հասեալ Աշոտ՝ կայր ըստ սովորութեանն ահիւ ընդ ձեռամբ Ապումրուանայ, զի եւ փեսայացեալ իսկ էր նմա։
Եւ ապա իբրեւ աւուրք ինչ լինէին պարապոյ՝ կոչէ զԱշոտ եղբարքն հանդերձ ի բերդն Կոտորոց, պատուասիրութեան ինչ աղագաւ։ Եւ անդէն ի միում գիշերի կալեալ կապէ զնոսա, եւ յղէ զԱշոտ եւ զԳուրգէն ի բերդն Նկան կոչեցեալ, եւ տուեալ ի բանտ՝ պահէ մեծաւ զգուշութեամբ։ Իսկ զԳագիկ խաղացուցանէ ի Ճուաշ գաւառ, յամրոցն Շամիրամ. քանզի իբրեւ զմանուկ տղայ խաբեալ էր զԱշոտ, տալով նմա զբերդն Ագարակայ հանդերձ Ճախուկն կոչեցեալ գաւառաւ, փոխանակ իւր առնլով զբերդն Նկան եւ զԹոռնաւան եւ Ճուաշ գաւառք, ուր եւ շինեալ զՇամիրամն պարսպէ յիւր անուն։
Դարձեալ եւ այլ իմն օրինակ խաբէութեան համբաւէ ի մարդիկ, ասելով այսպէս. «ես այր մի անժառանգ եմ, բայց միայն ի դստերէն զոր առեալ էր Աշոտ իւր կնութեան. երկնչիմ գուցէ հպարտասցի ի վերայ իմ Աշոտե։ Եւ այսուիկ համոզեալ հաւանեցուցանէ զլսօղսն. եւ ինքն ի կասկածի լինելով, տարակուսելի ըմբռնեալ խորհրդովք՝ երբեմն հանէ զԳուրգէն կրտսերն, եւ ածեալ ընդ ինքեան շրջեցուցանէ, եւ դարձեալ տայ ի բանտ կրկին անգամ. եւ ապա հանէ զԳագիկ. եւ ածեալ զմտաւ վասն նորա՝ ոչ գիտէր զինչ առնիցէ. զի բեկեալ էր սիրտ նորա առ ուշի մանկանն, եւ սպասէր գաղտ կորուսանել զնա։ Այլ Աստուած ոչ ետ թոյլ ձեռին նորա մխել յարիւն արդարոյն։