Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Թովմա Մեծոփեցի, Պատմագրութիւն · 1/1

. Պատմութիւն Լանկ-Թամուրի

Ա.

Պարտ է գիտել ուսումնասիրաց եւ բանասիրաց անձանց, զի ժամանակն բաժանի յանցեալն, ի ներկայն եւ յապառնին։ Եւ վարդապետաց եկեղեցոյ պիտոյ է վասն երիցն գիտելոյ. վասն անցելոյն պատմել, վասն ներկային խօսել, վասն ապագային իմանալ եւ զգուշացուցանել։ Նոյնպէս եւ մեզ պարտ է սակաւ մի համառօտաբար վասն ներկային, զոր ի մերում ժամանակիս եղեւ, պատմել, զոր չար թագաւորքն անհաւատք Արեւելից կորուստ բերին Հայկազեան սեռիս ի վերջին ժամանակիս եւ ամենայն օտարացեղ ազգաց ցուցանել։

Բ.

Արդ՝ այր մի Թամուր-Լանկ անուն, դաւանութեամբ եւ օրինօք պղծոյն Մահմետի՝ Նեռինն կարապետի, յայտնեալ երեւեցաւ յԱրեւելք ի Սըմըրղընդ քաղաքի, անողորմ, անգութ, անագորոյն, լցեալ չարութեամբ, պղծութեամբ հնարիւք բանսարկուին սատանայի։ Զոր ոմանք ի Սարթափու գոլասեն զնա, որ է ի գաւառն Կոգովիտ՝ մերձ ի լեառն Մասիս ուր տապանն է Նոյի եւ մերձ ի յԱրտազ գաւառի։ Որ եւ գնացեալ ի Թաւրէզ. եւ ղանորէիցն յղեալ զնա առի քէշիկս՝ պահել զթշնամիսն ի ճանապարհին Խորասանու։ Եւ նորա ելեալ անտի գնաց ի Խորասան. եւ անտի անցեալ զգետս Զահուն, եւ ընթացեալ ի Սմրղանդ՝ ի քաղաքն Արեւելից. եւ տեսեալ անտերունչ զաշխարհն ամենայն, եղեւ աւազակապետ եւ գլուխ մարդասպանից։ Եւ ժողովեցան առ նա ոգիք հնգետասան, աւելի կամ պակաս, չար եւ նման ինքեան։ Եւ երթեալ գաղտագողի իյանդաստան քաղաքին, յափշտակեալ զերամակ նոցին՝ առեալ գնացին։ Եւ իշխան քաղաքին ելեալ զհետ նոցա պատերազմել. եւ նոցա յետս դարձեալ պատերազմեցան. հարին զնա եւ սպանին. եւ մտեալ ի քաղաքն՝ առին զտէրութիւն քաղաքին եւ զկին նորին Խանում անուն, տիկին նորին։ Եւ սակաւ սակաւ զօրացեալ՝ էառ զԲուխարայ քաղաք. եւ անցեալ յայնկոյս Զահուն գետոյն, եւ մտեալ յերկիրն Խորասանու՝ առնոյր զբազում քաղաքս նոցա, եւ կոտորէր սրով զամենեսեան։ Եւ ահ եւ երկիւղ անկեալ ի վերայ նոցա՝ ետուն զաշխարհն ի ձեռն նորին։

Եւ նա զոմանս խաբէր սուտ կաշառօք, ոմանց երդնոյր, զոմանս որդեգիրս առնէր, ոմանց զդուստր իւր ի կնութիւն տայր, եւ դստերօքն սպանանէր զփեսայն։ Որ եւ զՀրէ քաղաք թագաւորանիստ. ետ զդուստր իւր իշխանի նոցա, եւ նա կացեալ զաւուրս ինչ առ նա՝ սպան զայր իւր սրով, եւ յղեաց առ հայրն գալ առնուլ զքաղաքն։ Եւ նորա գնացեալ էառ եւ արար քաղաք թագաւորական։

Գ.

Իսկ իշխան ոմն Խորասանու Շահ-Մանսուր անուն ընդդէմ կացեալ նմա աւելի քան զԸ (8) ամ. եւ ոչտայր ի նա զՇիրազ, զՔրման եւ զԱսպահան։ Եւ պիղծն Թամուր խաղաղութիւն արարեալ ընդ նմա եւ հնարիւք յետ դարձեալ ընդ Արեւելս. եւ Շահ-Մանսուրն դեսպան եւ աղերս առաքեալ նմա բազում յոյժ։ Եւ նորա տեսեալ զեկեալ դեսպանն՝ սուտ հիւանդ անկեալ. ետ բերել գառն մի, եւ զենին զնա, եւ էարբ զարիւն գառինն։ Եւ հրամայեաց կոչել զդեսպանն ի մէջ բազմութեանն. եւ եցոյց զդէմս կերպարանաց իւրոց իբրեւ զմեռելոտի, եւ ետ բերել զանօթ պղնձի, եւ դարձոյց յետս զարիւն գառինն առաջի ամենայն բազմութեանն։ Եւ եկեալ դեսպանին, տեսեալ, յոյժ ուրախացեալ ի միտս իւր ասէ. «Այսօր եւ վաղիւն սատակիե։ Եւ ի գիշերին յայնմիկելեալ ի ձի երիվարին հասեալ առ Շահ-Մանսուր իշխանն ամենայն աշխարհին, ետ աւետիս ուրախութեան։ Եւարայիշ մեծ արարին, եւ ամենայն մարդիկ աշխարհին, որ կային ի նեղութիւն, ի քաղց, ի ծարաւ եւ ի վտանգ տագնապին՝ ելեալ ցրուեցան յիւրաքանչիւր բնակութիւնս, ուստի եկեալ էին։

Իսկ չարահնարն Թամուր պատրաստեաց զզօրսիւր. եւ զերից եւ զչորից աւուր ճանապարհն ի միում աւուր եկեալ, հասանէր ի դուռն քաղաքին։ Եւ պատերազմեալ ի վերայ նոցին սակաւ աւուրս տկարացուցին եւ ի յառնուլ բերին զամուրս նոցին։Իսկ արին Շահ-Մանսուր սրտապնդեալ սպառազինեաց զզօրս իւր ԸՃ (800) ոգի, յանկարծակի բացեալ զդուռն քաղաքին եւ մտեալ ի մէջ անթիւ եւ անհամար գնդին, մինչ զի հասին ի նոյն տեղին, ուստի Թամուրն ժողովեալ էր զամենայն գունդ արեաց հեծելին, եւ վերացուցեալ զսուրն իւր ի վերայ գլխոյ սատանայի զաւակին։ Եւ զօրացն ասպարափակ արարեալ՝ ոչ կարացին սպանանել զպիղծ վիշապն անդնդային, այլ շրջապատեալ զօրաց նորին՝ զամենեսեան առ հասարակ կոտորեցին սրով։ Եւ այսպէս առին զամենայն աշխարհն Խորասանու՝ զԲալհ քաղաք, զԽորասան զՇիրազ, զՔրման, զԱսպահան, զՆիւշապուր, զԿուրան, զՄակուրան, զԹուն, զԹանջան, զԴամղան, զՄազանդարան, զՌէ, զՂազուին։ Եւ հասին մինչ ի Սուլթանիա՝ ի սահմանս Ատրպատականին Թաւրիզու։ Եւ Էդիլ անուն Սուլթանիու իշխանին գնացեալ ընդ առաջ նորա գանձիւք եւ թագաւորական աղերսիւք՝ եւ հաշտութիւն արար ընդ նմա։

Դ.

Եւ ղանն Թաւրիզու սուլթան Ահմատ ելեալգնաց փախստական, ճանապարհաւն Ըռըշտունեաց Ոստանու, առաջնորդութեամբ ամիրային մարաց Եզդնայ՝ ի Բաբելոն Բաղդատ քաղաքն, առ ազգականսն եւ զօրքիւր, զի ի նոյն ժամանակին եւ նոցա տիրէին։ Իսկ Էդիլն ասացեալ, առաջնորդեալ Թամուրին ի Թաւրէզ քաղաք, եւ ետ ի ձեռս նորին։ Եւ գաղտագողի խորհուրդարարեալ ընդ զօրս իւր կամէր սպանանել զլանկն եւ զկաղն Թամուր ի բաղանիս քաղաքին։ Եւ մի ոմն իմացեալ զխորհուրդն ծածուկ, եկեալ առ նա ասէ զդաւ նենգութեան Էդիլ աղային։ Եւ նորա գիտացեալ, յղեալ կոչեաց զնա, եւ հուր ետ վառել. եւ եդին կենդանոյն ի պղնձի սանն եւ եփեցին զնա առաջի նորա եւ ամենայն բազմութեանն. եւ այնպէս կորուսին զնա։

Ե.

Դարձեալ եւ այս գիտելի է, զի նախ քան զգալ Թամուրին ի յաշխարհս մեր, ի ՊԼԵ (1386) թվականին, թագաւորն հիւսիսոյ Թօխթամիշ անուն՝ տէրն Ուլուսաց եւ Ազախի, որ նստէր ի Սարայ, մերձ ի Ղրիմ, առաքեաց դեսպան առ ղանն Թաւրիզու սուլթան Ահմատ անուն՝ որդի Օիսին, վասն սիրոյ եւ խաղաղութեան. իսկ նա չար եւ պիղծ գործովք խայտառակեաց զնա։ Եւ դեսպանն գնացեալ առ նա՝ պատառեաց զօձիս իւր առաջի նորա։ Եւ նա բարկութեամբ լցեալ առ ինքն կոչեաց իշխան մի Զանիբէկ անուն, եւ ետ բազում զօրս ի ձեռս նորա. եւ նա դրամբն Ալանաց եւ Դարբանդի եկեալ ի վերայ նորա։Եւ նա խոյս ետ ի նմանէ եւ եկն ի յՈստան. եւ անտի գնացեալ ի Բաղդատ։ Եւ զօրքն հիւսիսոյ պաշարեցին զԹաւրէզ, եւ յաւուրս Է (7) պատերազմեալ առին զԹաւրէզ, զբազումս սպանին, զբազումս կողոպտեցին եւ աւար առին զամենայն գաւառս նորին։ Եւ անտի չուեալ ի Նախճաւան քաղաք եւ յամենայն երկիրն Սիւնեաց՝ երկոտասան գաւառս աւերեցին. զբազումս սպանին եւ գրեցին։ Եւ էին յաւուրս ձմերայնոյ։ Իսկ ի հրամանէն Աստուծոյ յանկարծակի ձիւն սաստիկ եկն ի վերայ նոցա՝ յաւուր Յայտնութեան տեառն մերոյ. եւ բազումք զերծան ի գերութեանց նոցին։ Եւ զբազում մասն աւարին ի բաց ընկեցեալ՝ գնացին յաշխարհն իւրեանց նոյն ճանապարհաւն, ուստի եկեալ էին անասնաբարոյ ազգն թաթարաց, որ Տօղտօղ անուն կոչէին։ Եւ խաղաղութիւն արարեալ երկրին Շամախու, վասն զի բացին զդուռն Ալանաց խաղաղութեամբ ընդդէմ նոցին։

Զ.

Իսկ ի սոյն ժամանակի էր երջանիկ եւ երանելի վարժապետն Հայոց Յոհաննէս՝ մականուն Կախիկ՝ կախեալ ի սէրն Յիսուսի գոլով ի գաւառէն Որոտնու ի գեղջէն Վաղանդնու՝ որդի մեծի իշխանին Իւանէի, - որ էր ի զարմէ առաջին իշխանացն Սիւնեաց, յորմէ Վասակն էր, որ չարախօսեցին առաջի Պարսից թագաւորին Յազկերտի, թէ զհօրեղբայրն մեր Վաղինակ սպանեալ է, - յոյժ իմաստուն եւ գիտնական հին եւ նոր կտակարանաց, լուծիչ աստուածաշնչից, նրբից եւ արտառնոց, յաշակերտաց մեծին Եսայեայ եւ Տիրատրոյ վարժապետացն մերոց, յորմէ ժողովեցան առ ինքն բազում աշակերտք յամենայն գաւառաց։ Եւ լուսազարդեալ պայծառացոյց զազգս հայոց վարդապետօք եւ քահանայիւք, գեղեցիկ կարգաւորութեամբ եւ ուղղափառ դաւանութեամբ, մանաւանդ տիւ եւ գիշեր մաքառելով ընդդէմ քրիստոսատեաց աղթարմայիցն գաւառին Երնջակու։ Եւ ի սոյն աւուրս հանգեաւ իՔրիստոս, եւ խաւարումն եղեւ։ Եւ բարձեալ աշակերտաց իւրոց՝ տարեալ եդին ի վանքն Երնջակու մերձ սուրբ ճգնաւորին Մաղաքիա՝ աշակերտի իւրոյ, որ էր նա ի ծովահայեաց քաղաքէն Ղրիմու՝ յոյժ մեծատան որդի, եւ թաղեալ էր զհայրենի ժառանգութիւնն եւ եկեալ առ մեծ վարդապետն Յոհաննէս։ Եւ առեալ ի նմանէ զվարդապետական իշխանութիւն՝ եկն ի Նախճաւան գաւառ, շինեաց զվանորայս Հայոց, եւ բազում հակառակութիւնս կրեաց յաղթարմայից՝ սուտ քրիստոնէիցն. եւ յետոյ դեղակուր եղեալ ի սանամօրէն իւրմէ՝ յաղթարմայէ, եւ սուգ մեծ եթող ազգիս մեր, վասն զի զերկու վարդապետացն դասատունն՝ զՅոհաննուն եւ զՍարգսին, նա պահէր ի շինութեան՝ զԱպրակունեացն եւ զԱստապատուն։ Եւ զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց միս ոչ եկեր եւ գինի ոչ էարբ։Եւ Բ. (2) քուրձ զգեցեալ էր՝ զմինն հանէր ի յանձնէն եւի հուր անցուցանէր, եւ մինն ոչ ելաւ յանձնէ նորա։Եւ երկաթ զանձամբն ունէր՝ Դ. (4) մատամբ լայն, եւ քըքով աւազակաց պատեալ էր զանդամս իւր, մինչ իծունկսն. եւ ի ժամ մահուն տեսին զնա հոգեւոր հարքն մեր՝ վարդապետն Յոհաննէս եւ Մատթէոս կրօնաւորն, որ պատեալ էին զնա. եւ յայտնեցին ամենեցուն. եւ հիացեալ, զարմացեալ՝ փառս ետուն Աստուծոյ։ Եւ կամեցան խաչ ձեւացուցանել. եւ մեծ վարդապետն Յոհաննէս ոչ ետ թոյլ, այլ ընդ ինքեան եդին ի գերեզմանի։ Եւ ասէին տեսողքն, ի մեծ նահատակին սուրբ Սարգսի տօնէն մինչ ի տօն Վարդավառին ջուր ոչ էարբ, եւ ի մեծի պահոցն ի կիրակիէ ի կիրակի միայն փոշեջուր ճաշակէր։ Անդ եդին զմեծ վարդապետն Յոհաննէս ի պատիւ եւ ի փառս սուրբ եկեղեցոյ, երկոքին ամոլքն հաւատոյ ի միասին։ Որ էր ծնեալ սա ի Նաւասարդի Լ. (30), եւ ի նոյն օր հանգեաւ ի Քրիստոս ըստ նմանութեան մեծ հայրապետին Սահակայ, զի այս է օրինաւոր մահ մաքուր քրիստոնէից ազգի, որոց յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, եւ աղօթք նոցա ի վերայ ամենայն աշխարհի։ Եւ մաղթանօք սորա Տէր Աստուած ամենայն ազգիս մեր ողորմեսցի։ Եւ մահ սորաԳ. (3) ամաւ յետոյ է քան զճգնաւորին Մաղաքիայ։

Եւ յաջորդեաց զաթոռ նորա քրիստոսածաւալ աղբիւրն, անմուտ արեգակն՝ երկրորդ լուսաւորիչն Գրիգորիոս վարդապետն Տաթեւացին, հաւանութեամբ եւ կամօք մեծ վարդապետին Սարգսի սուրբ ուխտին Խառաբաստայ, եւ համշիրակ եղբարց իւրոց՝ Յակոբայ Սաղմոսավանիցն Այրարատեան գաւառի եւ Գէորգեայ Եզնկացւոյ, եւ ամենայն աշակերտաց գնդին՝ Յոհաննէս վարդապետին Մեծոփայ, Յակոբայ եւ Մխիթարայ Ըռըշտունեաց։ Այսքան առ այս։

Է.

Դարձեալ դարձցուք ի յառաջիկայ պատմութիւնն պիղծ թագաւորին Արեւելից։ Ի ՊԼԶ. (=1387) թվականիս մեր առեալ էր զաշխարհն Խորասանու Ը. (8)ամաւ պատերազմաւ. անտի չուեալ եկն էառ զԳանձակ շահաստանի՝ զԹաւրէզ քաղաք։ Եւ անտի չուեալ եկն ի յերկիրն Սիւնեաց՝ ի վերայ դղեկին Երնջակու, եւ ապա ի վերայ երկրին ճակատուց. էառ զքաղաքն Սուրբ Մարիեւ ի հիմանց տապալեալ զամուրն մեր որ էր ամրափակեալ պատուական ազգին Բագրատունեաց, եւ գերեաց զամենայն քաղաքն եւ զշրջակայ գեղորայսն։

Իսկ բարեպաշտ տանուտէր մի Մարտիրոս անուն՝ յոյժ զօրեղ զօրական, ողորմած եւ աղքատասէր, ի գեղջէն Կողբայ, ելեալ ի լեառն Բարդող, որ կոչի յայլոց ազգաց Թակալթու, յոյժ արի եւ քաջ մանկամբք գեղջն, ապրեցոյց զամենայն հաւատացեալսն մեծաւ պատերազմաւ եւ սրտապինդ զօրութեամբ, օգնութեամբ հզօրին Աստուծոյ Յիսուսի Քրիստոսի փրկչին մերոյ։Եւ թէպէտ բազում անգամ պատերազմեալ՝ ոչ կարացին առնուլ զլեառնն։ Զոր յետոյ այրն այն նահատակեցաւ ի պիղծ թուրքմանէն Սահաթ անուն, հեղձեալ ի ջուրն արալու, անտես ի մարդկանէ։

Ի սոյն ժամանակս կորեաւ սուրբ նշանն Գետարգել, որ էր ի փայտէն կենաց, տուեալ պարգեւ սուրբ Լուսաւորչին Գրիգորի ձեռամբ սրբոյն Սեղբեստրոսի։ Զի Բ. (2) կրօնաւորք ի սուրբ ուխտէն Կաղըզվանայ սուրբ հօրն Վարդիկ, տարեալ պահեցին գաղտնի. եւ չաղաթայն ի վերայ հասեալ՝ զերկոսեանն այլ սպանին. եւ այլ ոչ ոք գիտաց զտեղին։ Եւ բազում անգամ յետոյ որոնեալ եպիսկոպոսք նոցին՝ ոչ կարացին գտանել. եւ սուգ մեծ եղեւ ամենայն Հայոց։

Եւ անտի չուեալ եկն յերկիրն Այրարատեան եւ Կառբու եւ յերկիրն Կոտայից. եւ խսարեալ զամուրն Բջնոյ՝ էառ զնա եւ սպան զեպիսկոպոս աշխարհին զտէր Վանական, որ էր այր իմաստուն եւ գիտնական, ողորմածեւ գթած ամենայն աղքատաց։ Եւ զայլ ամենայն բազմութիւն հաւատացելոցն չարչարեալ տանջէին սովով, սրով, գերութեամբ, անտանելի չարչարանօք եւ անագորուն բարուք. անմարդաձայն արարին զամենալից գաւառն Հայոց։ Եւ բազումք նահատակութեան հասին եւ պսակաց արժանացան, զոր հանդիսադրին Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ միայն է գիտելի, որ պսակէ զնոսայ աւուր հատուցման արդարոցն գնդից, ամէն։

Եւ առեալ զառ եւ զաւար եւ զգերիսն անթիւ, զոր ոչ ոք կարէ ճառել զաղէտ եւ զդառնութիւն մերոյս ազգի, եւ ընթացեալ բազում զօրօք ի Փայտակարան Տփխիս քաղաք՝ էառ զնա եւ գերեաց անթիւ եւ անհամար։Եւ կարծիք է, թէ սպանեալն յոլով էր քան թէզապրեալն, որ եւ անդ պատահեալ վարդապետն Ստեփանոս, մականուն Փիր, մազապուրծ եղեալ ի սպանմանէ։

Ը.

Իսկ թագաւորն Վրաց Բագարատ անուն յազգէ հրէից, որք գերեցան յաւուրս թագաւորացն Բաբելացւոց, եւ բերեալ յազգս մեր՝ ի ձեռն Լուսաւորչին ի Քրիստոս հաւատացին եւ թուեցան ընդ իշխանսն Հայոց, եւ թագաւորք եղեն յետ ցեղին Արշակունեաց Անոյ եւ ամենայն Հայոց եւ ի նեղութենէ անօրինաց փախուցեալ ի տունն Վրաց՝ եղեն ուրացօղք ճշմարտութեանն եւ հաւատովքն քաղկեդոնիկ. եկն սա բազում ընծայիւք ի հնազանդութիւն պիղծ բռնաւորին։ Եւ նա լցեալ չարութեամբ սատանայի ուրացոյց զնա, եւ առեալ գնաց ի Ղարաբաղն՝ ի ձմերոց առաջին թագաւորացն մերոց։

Իսկ թագաւորն Վրաց, լցեալ իմաստութեամբՀոգոյն Սրբոյ՝ խաբեաց զնա եւ ասէ. «Տուր ինձ զօրսբազումս, զի երթայց ի տունն Վրաց, առից զաշխարհնամենայն եւ դարձուցից ի կրօնս ձեր, զի Ը. (8) լեզու էազգն մեր, զամենեսեան ի հնազանդութիւն եւ ի յօրէնսքո բերիցե։ Որ են այսոքիկ՝ Դըւալ, Օսէթ, Իմէրէլ, Իմէկրէլ, Ափխազ, Սօնքեր, Վրացի, Մեսխ։ Եւ նա ուրախացեալ խլայեաց զնա բազու պատուով եւ ետ ի նա զօրս բազումս։ Նա յարուցեալ անթիւ զօրօք՝ եկն իտունն Վրաց։ Իսկ Բագարատն այն յղեաց գաղտաբար առ որդիսն իւր Գօրգի, Կոստանդին եւ Դաւիթ գալ ծածուկ ընդ առաջ նորա՝ օգնել ծնօղին, զի կարիցէ փախչել ի ձեռաց նոցա։ Եւ իւր, առեալ զզօրս չաղաթային, բերեալ ի նեղագոյն եւ ի կածան տեղիս. եւ որդիք թագաւորին, առեալ զճանապարհ ընթացիցն, սուրհանեալ կոտորեցին զբազումս ի նոցանէ, աւելի քան զերկոտասան հազար, որպէս ասեն, եւ առեալ զհայրն իւրեանց՝ գնացին ի բնակութիւնս իւրեանց։

Թ.

Իսկ պիղծ բռնաւորն Թամուր ի գարնանային յեղանակին առեալ զզօրս իւր՝ գաղտաբար եկն ի վերայ թուրքմանին Ղարա-Մահմատ անուն։ Եւ նորա գիտացեալ՝ փախեաւ ի նմանէ։ Եւ նա արագընթաց արշաւմամբ, իբրեւ զայծեամն զբազում աւուր ճանապարհն ի սակաւ աւուրս, եհաս ի վերայ նորա ի գաւառն Ճապաղջրոյ։ Եւ նա յետս դարձեալ՝ մտին իպատերազմ։ Եւ զարմանալի գործս գործեցին, զի հարեալ վանեցին զպիղծ բռնաւորն, եւ զգլխաւոր զօրաց նոցա Լօղմաղան անուն սպանին եւ այլ բազում զօրս ընդ նմա։Եւ նա յետս դարձեալ եկն ի յերկիրն Տարօնոյ Մուշ կոչեցեալ։

Ժ.

Իսկ երկիրն Քաջբերունեաց Արճէշ եւԱղովիտ, տունն Խոռխոռունեաց Հանագահն եւ քաղաքն Մանծկերտ Հարքնիս խոյս տուեալ ի չաղաթայէն, եկեալ հասին յերկիրն Պալունեաց ի գաւառն Տարօնոյ՝ ի քնարան սուրբ Կարապետին Յոհաննու ի մեծահանդէս մայրաքաղաք վանսն Գլակայ Ասորոյ Զենոբայ վարդապետին։ Եւ գրոհ տուեալ, խումբ առեալ, եկեալ ամենայն բազմութիւն քրիստոնէիցն յերկրպագութիւն սուրբ Կարապետին Յովհաննու եւ Աթանագինեայ հայրապետին եւ սուրբ ճգնաւորացն Անտոնի եւ Կրօնիդեայ եւ Է. (7) խոտաճարակացն։ Եւ վարդապետ ոմն Ստեփանոս եւ եպիսկոպոս ոմն Ներսէհ անուն ի գաւառէն Արճիշու ի սուրբ ուխտէն Մեծոփայ, եւ ճգնաւոր վարդապետն Յակոբ, եւ Աբգար եպիսկոպոս սուրբ ուխտին, վառեալ յորդորեցին զամենեսեան ի սէրն Աստուծոյ եւ ի պատիւ սուրբ Կարապետին՝ խոստովանել զմեղս իւրեանց, եւ հաղորդիլ փրկական մարմնոյ եւարեան Տեառն, եւ տօն մեծ կատարել, եւ ողորմութեամբ եւ ընծայիւք պատարագօք զբազմութիւն կրօնաւորաց սուրբ ուխտին մխիթարել։ Իսկ եպիսկոպոսն Աբգար եւ վարդապետն Յակոբ աւելի սիրով ընկալան զուխտաւորսն մեր. եւ աղօթս արարեալ բազում աւուրս, բարեխօսութեամբ սրբոյն Յոհաննու եւ ամենայն սրբոց, օգնական լինել նոցա եւ ազատիլ ի գերութենէ չար բռնաւորին։

ԺԱ.

Իսկ զօրք թուրքմանին կողոպտեցին զամենայն քրիստոնեայքն մեր հրամանաւ Յուսուֆայ բռնաւորին. եւ զմնացեալն ի յընչից եւ զամենայն բազմութիւնն ետուն ի յերաշխի յամիրայն Խութայ շեխՇարաֆ անուն։ Եւ նա առեալ, բռնութեամբ անցոյց ի գետն Եփրատ, եւ բերեալ մերձ ի գեղն Հասգեղ։ Եւ քրիստոնէիցն ապստամբեալ ոչ կամէին ելանել ի լեառն Խութայ եւ Սասնոյ, այլ խույս տուեալ կամէին գնալ յաշխարհն իւրեանց։ Իսկ նա բռնութեամբ եւհարկանելով, ի խնամոց ողորմութեանն Աստուծոյ, եհան զմեզ առ ի վեր լերինն Խութայ։ Եւ նոյն օր հասին զօրք չաղաթային ի վերայ մեր։ Իսկ ողորմածն Աստուած, որ զկամս երկիւղածաց իւրոց առնէ եւ աղօթից նոցա լսէ, բարեխօսութեամբ սուրբ Կարապետին եւ ամենայն սրբոցն եհաս մեզ ի յօգնութիւն։ Զիթուրքմանն Փիր-Հասան անուն, որոշեալ իՂարա-Մահմադէն, - այն, որ յետ ժամանակի սպան զնա եւ զորդին Բայրամ անուն, - ի լեռնէն ի վայր իջանէր, եւ մեք ի լեառն ելանէաք։ Եւ նոյն ժամայն յանկարծակիգուժ դառնութեան եւ բօթ մահաբեր եկն եհաս առ մեզ, եթէ զօրք Թամուրին էառ զվերջ Հիզանքուրանին։ Աստ է տեսանել զաղէտ տարակուսանաց ամենայն քրիստոնէից գնդին. զի հայր զորդի ուրացաւ եւ որդի՝ զհայր, մայր՝ զդուստր եւ դուստր՝ զմայր, եղբայր՝ զեղբայր եւ սիրելի՝ զսիրելի. եւ գոչումն աղաղակի նոցաելանէր յերկինս։ Զոր եւ ես ի ներս կայի։ Եւ սկսան լալով եւ ողբալով աղաչել զԱստուած ի բարեխօսութիւն կոչելով զսուրբ Կարապետն Յոհաննէս, եւ զսուրբ առաքեալսն հրեշտակաբնակ ուխտին Ղազարու, եւզսուրբ նշանն Յակոբայ տեառնեղբօրն Վանդրոյ. եւ եհաս մաղթանք նոցա առաջի Աստուծոյ։ Վասն զիթուրքմանն Փիր-Հասան կամէր ելանել ի Ծովասար եւգնալ ի բարձրագոյն լեառն Մարաթու. եւ նոյն ժամայնեկեալ դիպեցան միմեանց։ Եւ նոցա ապաւինեալ յԱստուած եւ ի սուրբ ուխտն Ղազարու՝ բերեալ եզն միդէմ յանդիման, պատարագ մատուցին յանուն սուրբԱռաքելոցն, որ կայ անդ ի մասանց սուրբ աւետարանչին Ղուկասու եւ Անդրէի առաքելոյն եւ Բ. (2) աջ առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի, զոր Սեղբեստրոս հայրապետն եւ թագաւորն Կոստանդիանոս ետուն Լուսաւորչին, անդ կայ ամփոփեալ։ Եւ այս աւանդութեամբ առ մեզ հասեալկայ, թէ ի Ղազարու վանքն եղաւ։ Աստ է տեսանել զքաջութիւն արանց մենամարտից, զի քաջասիրտքն գոչէին, թուլասիրտքն փախչէին, անարիքն տկարանային, սաղավարտքն փայլէին, սուսերքն շողային, նիզակքն բեկանէին, քաջք ընդ քաջաց ի մարտ մտին. եւ գոչումն աղաղակին սրտաբեկ առնէր զտեսօղսպատերազմին։ Աստ է տեսանել զողորմութիւնն Աստուծոյ եւ զպտուղ աղօթիցն եւ յուսոյն հաւատացելոցն եւ անհաւատից, զի առաքեաց զօրս հրեշտակաց յօգնութիւն նոցա. զի Գ. (3) սպիտակափայլ արք հեծեալ ի սպիտակ ձի, եւ գային ի վերայ օդոյս, եւ իջեալ խառնեցան ի զօրս թուրքմանին, զոր պատմեաց մեզ հոգեւոր եղբայրն մեր Կարապետ կրօնաւորն, որ էր տեսեալ զտեսօղսն։ Եւ նոյն ժամայն բեկեալ խորտակեցաւ զօրութիւն չաղաթային, զի մին մարդ ի թուրքմանէն հարիւր ոգի սպան՝ Մարուֆ անուն։ Եւզօրացն արեւելից ի փախուստ դարձեալ, զահի հարեալ ի բազմութենէ սատակմանց իւրեանց եւ ի շփոթմանէ վրդովմանց մեծ պատերազմին, անթիւ եւ անհամար վախից ի վայր մղեալ, գահավէժ եղեալ՝ սատակեցան ի կորուստ. զոր եւ ասէին աւելի էր քան զԲՌ. (2000) ոգի։ Եւ մեք զերծեալք ի նոցանէ որդովք եւ դստերօք, սկսաք ուրախութեամբ եւ ցնծութեամ ի ձայն մեծ օրհնելով օրհնել զԱստուած՝ զթագաւորն թագաւորաց, զՅիսուս Քրիստոս զողորմածն քրիստոնէից, որ ազատեաց ի գազանացն արեւելից, եւ գոհութեան եւ օրհնութեան պատարագ Աստուծոյ ի բարձունս մատուցաք։

ԺԲ.

Բայց զարմանալի գործ մի գործեցաւ իսմին աւուր, զի կին մի երկիւղած եւ հաւատարիմ միՄուշ գաւառէ, ունելով որդի մի յոյժ պատուական եւբաղձալի, եւ դէմք կերպարանացն իբրեւ զերեսսհրեշտակի, գոլով ամաց իբրեւ եւթանց կամ ութից, զիյելանել զօրացն արեւելից ի լեառն Խութային, բազումք ի քրիստոնէիցն աստ եւ անդ փախուցեալ կայինի պրակ մայրոյն գաղտագողի։ Եւ տեսեալ զնոսաանօրինացն՝ արշաւեալ ի վերայ նոցա, կամէին գերելզնոսա։ Իսկ ողորմելի մայրն՝ սրբասէրն եւ երկիւղած, յետս դարձեալ՝ տեսանէր զի գային զկնի, եւ մերձ էինառնուլ զմանուկն, առեալ սուր ի ձեռն իւր զենեացզորդին ցանկալի եւ իբրեւ զգառն անմեղ պատարագեացգառինն Յիսուսի Քրիստոսի՝ փոխադարձ առնելով Հօրներկնաւորի, որ զԱստուած Որդին, զանարատ գառն իւրպատարագեաց զենեալ ի վերայ քառաթեւ խաչին՝բարձրացեալ ի վերայ սրբոյն Գողգոթայի։ Եւ ինքն՝մայրն այն, սակաւ մի յառաջ ընթացեալ՝ ել ի վերայբարձրաւանդակ վիմի, ի վայր ընկէց զինքն եւ եհանզոգին գոհութեամբ, փառաւորելով զանունն ՅիսուսիՔրիստոսի։ Եւ զայս վասն այնորիկ արար, զի միերկուքն զրկեսցին ի Քրիստոսէ եւ սատանայի բաժինլինիցին, այլ Աստուծոյ լինիցին բաժին եւ հաճոյականպատարագ առաւել, քան զհօրն հաւատոյ մեծինԱբրահամու եւ քան զմայրն Շամունեայ, որ զԷ. (7)որդիսն պատարագ մատոյց Աստուծոյ, յորդորելովզնոսա յօժար կամօք մեռանել վասն Աստուծոյն մերոյմեսիայի. որոց անուանքն էին այսոքիկ. անդրանկանն՝Հռաքսոն, Գաղիղէ, Մակար, Խորէն, Խորսէն, Ամինադաղ, Գաղիզէ։ Եւ զայս վասն այն ետ թոյլԱստուած զաղիս իւր սպանանել եւ Աստուծոյպատարագել, զի մի՛ միայն Աստուած Աբրահամուփառաւորեսցի եւ տամբք հնոյն Իսրայէլի, եւ մի հիննԻսրայէլ առաւել պարծեսցի քան զնորս Իսրայէլ՝զհաւատոյ որդիք մեծին Աբրահամու եւ ԼուսաւորչինԳրիգորի, որ էր ի մարմնաւոր թոռանցն հօրն հաւատոյ։Եւ զայս մի՛ ոք երկբայութեամբ եւ կարծեօք դիտեսցէ, զի մեք իսկ վարդապետօք եւ աշակերտօք գնացաք ի սուրբԿարապետն, եւ դարձեալ եկաք ի Մուշ, եւ բերաքզտեսօղն եւ զլսօղն՝ զճգնաւոր հայրն զԴաւիթկրօնաւորն, զհոգեւոր հարազատ սուրբ ճգնաւորինԲարթուղիմէոս ի սուրբ Առաքելոցն Ղազարու վանացն, եւ ի նոցանէ զճշմարիտն ստուգեցաք, եւ ձեզ յիշատակօրհնութեան Աստուծոյ թողաք։

ԺԳ.

Բայց արք գաւառին Սասնոյ եւ Խութոյհաւատացեալք եւ անհաւատք յազգէն մարաց, քաջալերեալք ի միմեանց, դիմեցին ամենեքեան իկողոպտել զաւար չաղաթային, եւ լցան աւարօք եւգանձիւք նոցին։ Իսկ յերկրորդումն աւուր եկնԹամուրն ի Մուշ քաղաք, եւ կոչեաց առ ինքն զամիրայնոցին։ Եւ նա գնաց առ նա մեծագոյն ընծայիւք եւպատարագօք։ Եւ նորա ասացեալ. «Եկ տար զմեզ ի վերայթուրքմանինե։ Եւ նա առեալ տարաւ զնա ի նոյն տեղիպատերազմին, եւ եցոյց զբազմութիւն կոտորելոցն։ Եւզահի հարեալ պշուցեալ նայէր, թէ զինչ իցէ եւ որքանորք սրով խոցեալք էին. եւ դարձեալ ետես զնոյն արքն, որ առանց սրոյ սպանեալք էին, ասէ ի լսելիսամենեցուն. «Այս ոչ է գործ մարդոյ, այլ գործ էԱրարչին Աստուծոյե։ Եւ յետ դարձոյց զզօրս իւր եւասէ. «Տար զմեզ ի վերայ նորա, զի կարացից առնուլզվրէժն իմե։ Ասէ. «Ոչ է կարողութիւն մարդոյ ընթանալզհետ նորա, զի ելեալ է ի լեառն Մարաթու. եւ թէերթայցես՝ մեծ եւ անպատմելի վնաս գործէ քեզե։ Եւհաւանեալ անօրինին՝ դարձաւ ի Բաղէշ քաղաք։ Եւամիրայն Ամիր-Շարաֆ գնաց առ նա, եւ սիրով ընկալաւզնա, եւ խաղաղութեան նամակ ետ նմա, եւ ազատութիւնեղեւ ամենայն աշխարհին։

ԺԴ.

Եւ անտի չուեալ եկն ի յԱրծկէ. եւ իհասանելն ի դուռն քաղաքին ըմբռնեցին աբեղայ միԿարապետ անուն ի գեղջէն Ջուղայու, որ գայրյԵրուսաղէմայ. եւ կապեցին զնա եւ տարան կապանօք։ Եւգերեալ քրիստոնէիցն հաստատութիւն եղեւ հաւատոյ իՍըմըրղընդ քաղաքի։ Եւ եղեւ եպիսկոպոս յետժամանակի, եւ ոչ հասաւ յաշխարհն այն, այլ մեռաւ իՍուլթանիա։ Եւ քրիստոնէութիւնն կորեաւ անդ, զիյաւուրս որդոյ Թամուրին Շահռուհ անուն, յորժամթագաւորեաց ի Հրէ քաղաք, զորդի իւր Ուլուխբէկ ետ իՍըմըրղընդ թագաւոր նոցա։ Եւ ասորի ղաշայ մինեստորական գայ, մտանէ ի տուն իշխանի միոջ, եւկացեալ աւուրս ինչ առն նա վասն սպասաւորութեան, եւանկեալ ընդ կնոջ նորա։ Եւ թողեալզսպասաւորութիւնն՝ գնաց ի հեռաւոր տեղի. եւ գիր գրէանդ եւ ասէ. «Սուտ է օրէնքն ձեր եւ առաջնորդն ձեր, զի ես եկի ի ձերում միջի, եւ զստութիւն օրինացն ձերճանաչեցի, եւ զկանայս ձեր խայտառակեցի։ Եւ իշխանինառեալ զնամակն՝ տարաւ առ Ուլուխբէկ ամիրզայն. եւնորա հարցեալ. «Յորո՞ւմ ազգէ եւ ի դաւանութենէ էրայրն այնե. եւ նոքա ասեն. «Յիսէի էր այրն այնե։ Եւ նաբարկութեամբ լցեալ՝ հրամայեաց զամենայնքրիստոնեայսն հանել ի հաւատոց եւ կամ մեռանել։Ոմանք զմահ յանձն առին սակաւիւք, եւ բազումք ելին իհաւատոց։ Եւ գնացեալ յեպիսկոպոսաց մերոցՅովհաննէս մականուն Չանկի վասն գերեաց եւ զայս բօթդառնութեանն եբեր մեզ, վա¯յ զիս։

ԺԵ.

Դարձեալ դարձցուք յառաջիկայ բանսմեր։ Եկաւ չար գազանն այն ի դուռն քաղաքին Արծկու, եւ իշխան քաղաքին Սահանդ անուն գնաց առ նա, միջնորդութեամբ իշխանին Հեր եւ Զարաւանդ գաւառինՕրդուբուղայ անուն, եւ յոյժ սիրեցեալ եղեւ ի նմանէ. եւ ազատեաւ երկիրն ամենայն եւ մնաց ի խաղաղութիւն, եւ ետ զԱրճէշ նմա։ Եւ վաղվաղակի ի սակաւ աւուրսեկին ամենայն երկիրն Արճիշու ի Խլաթ քաղաք, եւհասեալ ի Ծղաք. եւ յերեկոյէ մինչեւ ի յառաւօտքուրդն կողոպտեաց զտառապեալ երկիրն։ Եւ եկեալ իզօրաց Սահանդին՝ բերին ի յԱրծկէ քաղաք. եւ ապա նորսկիզբն եդին շինութեան, զի աւերեալ էր աշխարհնամենայն ի զօրաց պիղծ եւ անօրէն չաղաթային։

ԺԶ.

Եւ անտի չուեալ գնաց ի գաւառն ՏՈսպայի վերայ Վանայ ամրոցին Հայոց. եւ առ ժամայն ամիրայնԵզդին, յազգէ Սենեքարիմանաց, ոչ եկն առ նա, այլապստամբեալ ի նմանէ մնաց ի յամրոցին՝ հանդերձամենայն զօրօք եւ բազութեամբ քրիստոնէիցն։ Եւյետոյ իջեալ ի յամրոցէն՝ գնաց առ նա, եւ նորակապեալ կալուլական արար զնա։ Եւ եկեալ ի վերայամրոցին՝ Խ. (40) օր ի նեղութիւն արկին, եւ զբազումսսպանին ի զօրաց անօրէն չաղաթային։ Եւ նոցա, նեղեալի հացէ եւ ի ջրոյ, ոչ կարացին կալ ի խսարին, ետունզբերդն ի ձեռս նոցիս։

Աւա¯ղ աղէտիս եւ դառն կսկծիս։ Աստ էտեսանել զահ եւ զերկիւղ աւուրն դատաստանին, զլալումն եւ զողբումն ամենայն բերդին, զի հրամանեղեւ ի չար բռնաւորէն զկանայս եւ զմանկունս առնուլի գերութիւն, եւ զհաւատացեալ եւ զանհաւատ ի բերդէնի վայր ընկենուլ։ Իսկ նոքա առժամայն կատարեցի զչարհրամանս նորա. սկսան առհասարակ զամենեսեան ի վայրընկենուլ։ Եւ այնքան բարձրացաւ մեռեալն, մինչ զիվերջին անկեալքն ոչ մեռանէին, զոր տեսաք աչօք եւլուաք ականջօք մերովք ի սրբազան արհեպիսկոպոսէնտէր Զաքէոսէ եւ ի հօրէն Վարդա Պօղոս կոչեցեալ, որեւ նոքա ազատեցան ի բերդին լինելով, զի իշխան միչաղաթայ զիւր տուեալ բաժինն ազատարար. եւ սակաւմնացելոցն նա եղեւ պատճառ։ Եւ լցաւ անմեղ արեամբքրիստոնէիցն ու ալյազգեաց աշխարհն ամենայն շուրժդղեկաւն։

Իսկ մուղրի մի յոյժ բարձրաձայն ելեալ իմինարայն ի քաղաքէն Բերկրոյ զղիամաթի սալայնգոչեաց, ասէ. «Օր դատաստանին հասաւե։ Եւ պղծոյնանողորմի միտ եդեալ ասէ. «Զի՞նչ է ձայնն այնե. ասենմերձակայքն. «Օր դատաստանին հասեալ է, որ Յիսէնառնելոց է. եւ զայն դու արարեր այսօրե, զի ըստնմանութեան փողոյ ձայն լալական գոչեաց մուղրին. ասէ. «Բերանն այն բեկեալ լիցի, սակաւ մի այլյառաջագոյն գոչեալ էր՝ բնաւ երբէք մարդ ոչսպանանէիե։ Եւ նոյնժամայն հրաման տուեալ՝ այլ միարկանել ի վայր զմնացեալսն, այլ ազատելզամենեսեան։

Բայց ո՞վ կարէ պատմել զթիւ գերեացն եւզսպանումն անմեղացն. այլ Աստուած միայն, որ ստեղծզամենայն եւ թուէ զամենեսեան, զի լցաւ աշխարհնամենայն գարշութեամբ հոտոց, եւ մեռան քահանայք եւաշխարհականք, հաւատացեալք եւ անհաւատք։ Եւ այսամենայն եկն ի վերայ մեր վասն մեղաց մերոց, մանաւանդ ի ծուլութենէ կարգաւորաց եւ կարգաթողխաբեբայից։

Եւ երթեալ դարձեալ ուստի եկեալ էրգերութեամբ եւ աւարաւ։

Եւ յետոյ եկեալ սիրելեաց կոտորելոցն, եւտեսեալ զանբժշկելի վէրս Հայոց՝ ողբս ի բերան առեալաշխարէին՝ մինն գոչէր. վա¯յ որդեակ իմ, մին ասէր. վա¯յ հայր իմ։ Եւ լցաւ երկիր եւ աշխարհ լալով եւեղուկ կարդալով բովանդակ ամենայն կողմունքՎասպուրական գաւառին, զի չիք ոք որոյ ոչ գոյրսիրելի կամ բարեկամ անհետ եւ անգտանելի եղեալ իսիրելեաց։ Աւա¯ղ եւ եղո¯ւկ ամենայն Հայոցս, զիաւերեցաւ ամենայն երկիր. զի յԱրճիշու մինչ ի տուննՎրաց եւ մինչ ի Կուր գետն Աղուանից շաղախեցաւարեամբ անմեղաց երկիր ամենայն՝ չարչարանօք, սպանմամբ եւ գերութեամբ։

ԺԷ.

Եւ յետ գնալոյ նորա ի յաշխարհէս մեր, մորեխ եկն եւ եկեր զամենայն արտորայս եւ զխոտերկրին, եւ սով սաստիկ տարածեցաւ յամենայն տեղիս իգեղ, ի քաղաք, ի աւան բովանդակ միահեծան, զի կերանզշունս եւ զկատուս. խորովէին զուստերս եւ զդստերս, այր զկին եւ կին զայր, սպանանէին զմիմեանս եւուտէին եւ ոչ յագէին, եւ յետոյ ինքեանք մեռանէին։Եւ ոչ կարեմք պատմել զդառնութիւնս մեր, զոր տեսաքաչօք եւ լուաք ականջօք. զի ջնջեցաւ մարդկութիւնս, եւս առաւել Հայկազեան գաւառիս։ Եւ կատարեցաւ տեսիլեւ հրաման մեծին Ներսէսի, որ ասէ. «Յազգէն նետողացջնջեսցի տունն Արամիե։ Այսքան առ այս։

ԺԸ.

Եւ աստ գիտելի է, զի ոչ միայն սովմարմնական տուաւ մեզ, այլ եւ սով հոգեկան՝ ոչլսելով զբանն տէրունական։ Զի Բ. (2) դասատուն կայինյաշխարհին Սիւնեաց, մինն ի սուրբ ուխտնԱպրակունեաց մեծ վարժապետին Գրիգորիոս՝ աշակերտմեծին Որոտնեցոյ Յովհաննու, որ ԻԸ. (28) ամաշակերտեալ էր եւ Բ. (2) ամ էր, որ նստեալ էր յաթոռվարդապետութեան ուսուցանելոյ։ Զի համշիրակեղբայրք իւր գնացին ի նմանէ. մեծն Յակոբ գնաց իյերկիրն Այրարատեան, եւ բնակութիւն իւր արարեալզսուրբ ուխտն Սաղմոսավանից, որ Ի. (20) ամ աշակերտեալէր Յովհաննու Որոտնեցոյ եւ վարդապետն Գէորգ գնացաշակերտօք իւրովք ի գաւառն Եկեղեաց յԵզնկայն. եւայլքն աստի եւ անտի ցրուեալք եղեն։ Իսկ մեծն Գրիգորսակաւ աշակերտօք իւրովք մնաց ի հնձանն Ապրակունեացյաւուրս ձմերայնոյ. եւ ի գարնան եղանակին գնացեալ իսուրբ ուխտն եւ ի շնորհալից աթոռն Ստաթէիառաքելոյն եւ ի տունն Օրբելեանց, առ իշխանն Սմբատ՝որդին Իւանէի՝ թոռն Բուրթէլի, եւ յետ ժամանակիժողովեաց զբազում աշակերտս, եւ ողորմութեամբնԱստուծոյ լուսաւորէր զազգս մեր ճշմարիտ եւուղղափառ դաւանութեամբ եւ հաւատով։ ԱրարեալՀարցմուսն գրոց՝ պատասխանի ընդդէմ ամենայն ազգաց, եւ Բ. (2) հատորս քարոզգիրքս, եւ քաղուածոյս Հնոց եւՆորոց, եւ լուծմունս արտաքին գրոց. յՊԼԸ. (-1389) ամէնի հետ ոչ ելեալ անտի, մինչ ի ՊԾԷ. (=1408) ամ մերսթվականի։ Բայց պատճառաւ ինչ եկեալ յերկիրսՔաջբերունի, զի մեք երկոտասան եղբարք՝ աշակերտքմեծին Սարգսի Բ. (2) ամ առ նա գնացեալ կացաք։ Եւ ոչգոյր անդորրութիւն եւ ոչ հանգիստ խաղաղութեան վասնանօրինաց չարութեան. եւ նա խոստացաւ մեզ ամենեցունգնալ յԵրուսաղէմ, եւ առանձնանալ ի զբաղանաց, եւդաս ասել նոցա։ Եւ դարձեալ՝ վասն կապանացանհնազանդ աթոռոյն Աղթամարայ քարոզեաց դառնալ իհնազանդութիւն։ Դարձեալ՝ բռնաւորն Յուսուֆ, տէրնԹաւրիզու, էառ զՈրոտն ի Սմբատայ իշխանէն. վասնբարեխօսութեան նոցա եկաւ. եւ նա ոչ լուաւ աղաչանացվարդապետին։ Եւ ամ մի լման բնակեցաւ ի սուրբ ուխտնՄեծոփայ եւ ժողովեցան առ նա Ժ. (10) վարդապետք եւ Ձ. (80)աբեղայ. եւ ճշմարիտ վարդապետութեամբ եւ դասիւմխիթարեաց զնոսա, եւ ի միւս ամն ելեալ գնաց։ Եւ ինոյն ամին օրհաս մահուն եկն եւ կոչեաց զնայերկնային քաղաքն։ Եւ էր սա առատ եւ ճոխ բանիւ՝ ոչգոլով նման նմա յազգս ամենայն, ո՛չ ի հինն եւ ոչ ինորս, երկրորդ Աստուածաբան եւ Յովհան Ոսկեբերան. մինչ զի յայտնապէս ի յուսուցանելն եւ իկափուցանելն զաչս մեր տեսանէաք այր ծերունի առ նանստեալ։ Եւ դարձեալ, երբեմն հաց եւ երբեմն խնծորբաժանէր։ Եւ երանի էր տեսողացն եւ լսողացն, որք զնատեսանէին, զի դէմք կերպարանացն զարհուրելի էր. եւբազում անգամ լսէաք ի մարդկանէ, թէ Քրիստոսայսպիսի ձեւով լինի եկեալ յաշխարհս։ Եւ սա ազատեացզերկիրն Արճիշու ի կապանացն Աղթամարայ վասնտեսլեանն գիշերոյ։ Այսքան առ այս, ելեալ ի կարգէ, վասն պիտոյից վարդապետաց եկեղեցոյ։

ԺԹ.

Դարձեալ՝ դարձցուք ի յառաջին կարգշարագրութեան պատմութեանս։ Մեծ վարժապետն Սարգիսունէր զուխտն զսուրբ Աստապատայ. եւ նա ելեալ անտի՝եկն ի Հեր քաղաք սակաւ աշակերտօք ի նոյն ամիդառնութեանն, եւ անդ անցոյց զաւուրս սովոյն եւդառնութեանն նեղութեան։ Եւ ապա առաքեաց զմիյաշակերտաց իւրոց Յովհաննէս անուն, մականունՍարթախ կոչեցեալ՝ այր սուրբ եւ մաքուր հոգով, գնալյերկիրն Քաջբերունեաց, տեսանել ինքեանց տեղիքբնակութեան։ Եւ նա եկեալ յաստուածաբնակ եւ իհրաշագործ ուխտն Տիրամօր Աստուածածնին՝ իմայրաքաղաք վանսն Սուխարայ, որ այժմ Խառաբաստայվանք կոչի, առ երջանիկ եւ հեզահոգի այրն ցանկալիտէր Զաքէոս՝ եպիսկոպոս գաւառին, տալ նոցա տեղիքբնակութեան։ Իսկ ի նոյն գիշերին զարմանալի տեսիլետես հոգելից աբեղէն Յովհաննէս վարդապետն, - թէպէտեւ վասն խոնարհութեանն ոչ էր առեալ գաւազանվարդապետութեան, այլ ամենեցուն խրատիչ եւուսուցիչ էր բանիւ եւ գործով առաքինութեան, - զիտաճար սուրբ Աստուածածնին կանթեղով լցաւ, եւամենայն կանթեղունք փայլէին նման արեգական, եւժամատունն լուսով լապտերաց մոմեղինօք պայծառացաւ։Եւ նա զարթուցեալ ի քնոյն՝ օրհնեաց զԱստուած, եւգոհութիւն ետ նմա, եւ ասէ ի միտս իւր. «Աստ հաճեցաւգալ բնակիլ մեծ վարդապետին Սարգսիե։ Որ ունէր հոգիմարգարէութեան, եւ տեսլեամբ աչաց եւ դիմօք ճանաչէրզամենայն մարդ, եւ հեզութեամբ եւ խոնարհութեամբ ոչգոլով նման նմա յորդիս Ադամայ։ Ոչ եկեր միս եւ ոչըմպեաց գինի զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց՝մինչեւ ցօր մահուան իւրոյ։ Եւ դէմք կերպարանացիւրոց ահաբեկէր եւ ամաչեցուցանէր զամենայն մարդ, մանաւանդ զազգս այլազգեաց, մինչ զի ազգ չաղաթայինյերկրպագութիւն գային նմա։ Եւ աւետարանիչ եւուսուցիչ եղեւ աւետարանին քարոզութեան։ Եւ եկեալվարդապետն Սարգիս բնակեցաւ յաստուածաբնակ ուխտնսուրբ Աստուածածնին, եւ նստաւ յաթոռվարդապետութեան։ Եւ ժողովեցան առ նա բազումք իգրոց աշակերտաց, եւ ի կրօնաւորաց, եւյուսումնասիրաց, աւելի քան Կ. (60) կարգաւորս եւուսամնականս։ Եւ լուսաւորեաց զամենայն ծովեզերսՎասպուրական գաւառիս ուսմամբ եւ գիտութեամբ եւպատարագօք։ Եւ տեսանէին զսուրբ ուխտն իբրեւզվերինն Երուսաղէմ յԸՃ եւ ԼԸ. (=1389) ամէ թվականիս մերմինչեւ յԸՃ. եւ ԾԱ (=1402) ամն։ Եւ ապա բարւոք մահուամբհանգեաւ ի Քրիստոս եւ եդաւ ի շիրմի, մերձ առեպիսկոպոսացն սրբազանից Խաչատրոյ եւ Զաքէոսի, իփառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։

Ի.

Բայց գիտելի է, զի բազում վիշտս կրեացեւ դառնութիւն վարդապետն Սարգիս յաշակերտացիւրոց։ Զի յորժամ էր յերկիրն Սիւնեաց՝ Կարապետանուն վարդապետ մի՝ մականուն ճագառակեր, դաս եդեալզԳիրս առաքինութեանց իւրեանց, եկն աղթարմայաբեղայ մի եւ ասէ ցնա. «Ես երբեմն աբեղայ ի ձէնջեղեալ եմ, բայց սատանայ կորոյս զիս եւ արարքաղկեդոնական, եւ սիրտ իմ հանապազ խոցի ի դէմս ձերանարգութեան եւ հայհոյութեան. բայց գիտութիւն լիցիքեզ, զի Կարապետն այն դաս եդիր զԳիրսառաքինութեանց, եւ կամին գալ ի քէն բան հարցանել։Ահա՛ քեզ Գիրք առաքինութեանց, զի պատասխանի տացեսնոցաե։ Եւ նորա առեալ յոյժ ուրախացեալ՝ փառս ետԱստուծոյ մեծաւ գոհութեամբ։

Եւ յետ երկուց աւուրց եկին Բ. (2) աբեղայաղթարմայ առ վարդապետն, հարցին. «Զի՞նչ էառաքինութիւն եւ զի՞նչ է սահման նորինե։ Եւ նորապատասխանեալ զուղիղն, եւ գնացին առ վարդապետնիւրեանց։ Եւ դարձեալ գան միւս անգամ եւ ասեն. «Զի՞նչ է սահման հաւատոյե։ Եւ նա ասէ զայնպատասխանի, զոր ուսեալ էր ի վարդապետաց։ Եւ նոցաամօթալից դարձան ի վանքն Քռնոյ։ Իսկ աշակերտքմեծին Սարգսի ստիպեն զնա աղաչանօք դաս ասել զԳիրսնոցին առաքինութեանց. եւ նորա, հեզահոգի եւ միամիտգոլով, ապաւինեալ ի Հոգին Աստուած՝ սկսանի դասիւվարդապետութեան ուսուցանել զնոսա։ Իսկ աշակերտքնորին տգէտ գոլով՝ ոչ էին առեալ զճաշակդաւանութեան եկեղեցւոյ զմեծին ԼուսաւորչինԳրիգորի, զԱստուածաբանի Գրիգորի, զԱթանասին եւզԿիւրղին եւ զմերոց աստուածաբանիցն զՍտեփանոսինՍիւնեաց, զԱնանիայ Շիրակունոյ, զՊօղոսիՏարօնացոյ, զՅովհաննու Սարկաւագին Հաղբատացոյ, զԴաւթի փիլիսոփային, զՄովսիսի Քերթողահօրն, եւզԱսողնիկ թարգմանչի եւ զայլոց վարդապետաց սրբոց։Եւ որ ոչ է առեալ զճաշակ ճշմարիտ վարդապետութեան՝դիւրաւ սխալեալ մեռանի հոգով, որպէս գառն, որ ոչառնու զխախաց եւ զդալն մօր վաղվաղակի մեռանի. սոյնպէս եւ աշակերտք նորին վաղվաղակի տկարացան իհաւատոց, կամէին աղթարմայ լինել՝ ոչ գիտելովվարդապետին։ Եւ տեսանէ ոմն ի քահանայից սուրբուխտին՝ սպասաւոր եւ փակակալ սուրբ ուխտինԱպրակունեաց, զազդումն Սուրբ Հոգւոյն՝ տեսլեամբգիշերոյ յանուրջս երազոյ, զի գետն Երասխայբարձրացեալ՝ եկն, տարաւ զաշակերտքն առ հասարակ եւկորոյս զամենեսեան, իսկ վարդապետն Սարգիս եւփակակալն Ստեփանոս մազապուրծ եղեալ՝ զձեռսն իյուռիսն արկեալ՝ ապրեցան ի հեղձուցանելոյ գետոյն։Եւ զարթուցեալ ի քնոյն, երթեալ առ վարդապետն եւճգնաւորն Մաղաքիա, պատմեաց զերազն եւ զամենայնխորհուրդ սուտ եւ թերահաւատ եւ խաբեբայ աշակերտացնորա։ Իսկ նոցա հարեալ զերեսս զմուրուսն ճողէին, զգլուխսն հարկանէին, ողբս ի բերան առեալ իբր իվերայ մեռելոյ անմխիթար սգով լային զհոգեւորմեռելութիւն կորստեան նոցին։ Եւ ապա խորհուրդ իմէջ առեալ մեծ վարդապետին՝ յուղարկէ զճգնաւորսՄաղաքիա առ մեծահամբաւ եւ հռչակաւոր վարժապետնՅովհաննէս մականուն Կախիկ՝ հասանելյօգնականութիւն հեզահոգի առն Աստուծոյ, մինչ ոչ էտարածեալ գայթակղութիւն չարութեանն տգէտաշակերտացն իւրոց առ աղթարմայ ուրացողքնճշմարտութեան, եւ ոչ նոքա փախուցեալք եղեն։

Իսկ երջանիկ եւ երանելի վարդապետնՅովհաննէս ելեալ աշակերտօք իւրովք եւ բազմութեամբքահանայիւք յերկրէն Որոտան, ի շնորհալից աթոռոյնՍտաթէի առաքելոյն՝ եկն յերկիրն Երնջակու ի սուրբուխտն Ապրակունեաց։ Եւ կոչեաց զամենայն կարգաւորեւ զաշխարհական, եւ ստուգեաց ի նոցանէ զամենայնչարութիւն հաւանութեան տգէտ աշակերտացն, եւհրամայեաց բերել զաշակերտսն։ Եւ դէմ յանդիման եղենառաջի հրապարակին, եւ պարտաւորեցան. եւ տարեալեդին ի բանտի, եւ զոմանս յերկաթի, եւ զոմանս հարեալբրածեծ արարին։

Եւ վարդապետն Սարգիս բան տրտնջման ասացնոցա, եւ յետոյ ամենեքեան պատժեցան յԱստոծոյ. ոմանք գետակուրս եղեն, ոմանք մերկացեալ խայտառակշրջէին, կէսք ի նոցանէ փախուցեալք գնացին յաշխարհնՖռանկաց, եւ ի նոցա միջին չարախօսութիւնս արարեալ՝ի պղնձի եդեալ եփեցին, կէսք ի նոցանէ զղջացեալքապաշխարեցին, որպէս Ատոմն Մոկացին, զի զղջացաւ եւգնաց յԵրուսաղէմ, եւ դարձեալ եկն ի գաւառն իւր եւզմարմնաւոր պատիժն կրեաց. սիրտն ծակեցաւ եւ տարի միշունչ ելանէր ի սրտէն եւ ապա զղջմամբ աւանդեացզհոգին։

ԻԱ.

Յետ մահուան սորա յաջորդեաց զաթոռնվարդապետութեան երջանիկ եւ աստուածամերձ այրն, ցանկալի հրեշտակաց եւ մարդկան պատկառելի քաջվարդապետն Վարդան՝ գոլով ի սուրբ ուխտէն Հոգոցվանաց, գեր ի վերոյ գոլով իմաստութեամբ եւ խրատիւքեւ առաքինութեամբ քան զամենայն վարդապետսեկեղեցոյ. մինչ զի ասէին մարդիկ. «Հարկ է, զիմեռեալք յառնեն եւ թողութիւն մեղաց ի սմանէգտանենե, ի սեպհական աշակերտաց իւրոց։ Եւ Դ. (4) ամլուսաւորեաց ճշմարիտ վարդապետութեամբ եւ դասիւզսուրբ ուխտն եւ զամենայն երկիրս Քաջբերունեաց։ Որեւ աղօթիւք սորին եւ եղբօր իւրոյ Եղիա Ճգնաւորի, -որ առեալ էր զաստիճան սարկաւագութեան եւ զամենայնժամանակս կենաց իւրոց կանգուն կայր եւ յաղօթսառաջի Աստուծոյ, - աղբիւրացաւ մարմնական ընչիւք եւողորմութեամբ մայրաքաղաք վանքն Աստուածածնի եւամենայն երկիրս Արճիշու։ Եւ ի հալածմանէ անօրինացելեալ գնաց աշակերտօք իւրովք յերկիրն Տոսբայ, եւանդ հանգեաւ ի Քրիստոս՝ ի սուրբ ուխտն Սալնապատի, իՊԾԵ (=1406) թվականիս մերում. որոյ յիշատակնօրհնութեամբ եղիցի։

ԻԲ.

Եւ յաջորդեաց զաթոռ նորա մեծնահատակն եւ ողորմածն ամենայնի Գրիգորիոսվարդապետն մեր, որդի հաւատարիմ առն Աստուծոյ Ծերի, գոլով ի քաղաքէն Խլաթայ, աշակերտ նոյն մեծինՍարգսի, հոգեւոր հարազատ եւ համշիրակ իւր. բայց ոչի նոյն Սուխարու ուխտն Աստուածածնի, այլ ի յերկիրնԲզնունեաց՝ ի քաղաքն Արծկէ, ի սուրբ ուխտնՍտեփանոսի վկային Ցիպնայ կոչեցեալ։ Այլ ոչպարապեալ վարդապետական դասի վասն սառնացեալբարուց ուսումնականաց մերում ազգի։ Այլ տիւ եւգիշեր գիրս գրէր, եւ զամենայն յաղքատս կարկառէր, եւ սիրէր զողորմութիւն եւ զամենայն վարդապետ եւզկարգաւոր ի նոյն յորդորէր. ոչ գոլով նման նմաողորմած, մարդասէր եւ սպասաւոր աղքատաց եւտնանկաց։ Եւ ետ նմա Աստուած իմաստութիւն առաւելքան ամենայն վարդապետաց. վասն զի զերից ժամանակացպատմութիւնս ի լոյս ածէր ի հարցանել եւ իպատասխանատրութիւնս, եւ զգիրս վկայիցնմարտիրոսաց, որ կոչի Յայսմաւուրաց՝ սակաւաբան եւանմխիթար շարադրեալ ի հնոց վարդապետացն ի լոյսէած, եւ զխաւարեալ դրունս եկեղեցեաց մերլուսաւորեաց. եւ ոչ ոք կարէ գիտել զիմաստութիւնն, որ ի նմա ծածկեալ. կայ, այլ Աստուծոյ միայն էգիտելի։ Եւ Ծ. (50) ամ գիրս գրեաց տիւ եւ գիշերանհանգիստ տքնութեամբ, որպէս գիտակ է գաղտնեացգիտակն։ Եւ բազում երգս գանձուց եւ տաղից յիշատակթողեալ ինքեան՝ յոյժ տօնասէր եւ պատուօղ սրբոց, մինչ զի ոչ եղեալ է եւ ոչ լինելոց։

Եւ հասեալ ի բարիոք ծերութեան աւելի քանզՀ. եւ զԵ. (75) ամ։ Եւ յՊՀԴ. (=1425) ամի թվականութեանմերում եկն պիղծ ազգն մարաց ի յԱրծկէ քաղաք Հայոց, եւ գնացեալ ի յանապատն Ցիպնայ։ Եւ ըմբռնեալ զնաանօրինացն՝ յոյժ տանջեալ չարչարեցին, եւ նաճշմարիտ դաւանութեամբ զՔրիստոս Աստուած եւ Տէրդաւանեալ խոստովանեցաւ. եւ նոյն ժամայն զենինիբրեւ զգառն անարատ եւ անմեղ զերջանիկն եւզերանելին Գրիգոր փոխանակ գառինն Քրիստոսի, եւեհաս մարտիրոսական պսակի՝ յոյժ մարտիրոսասէրգոլով։ Եւ եդին զնա ի սուրբ ուխտն Ցիպնայնախավկային Ստեփանոսի անուամբ կոչեցելոյ։

Եւ հոգեւոր հարազատն իւր՝ վարդապետնՅակոբ, ճգնաւոր այրն ցանկալի, եկն ամփոփեաց զնահանդերձ հոգեւոր որդովք իւրովք Ստեփանոսեպիսկոպոսիւ եւ աշակերտօք. եւ նստաւ սպասաւոր նորագերեզմանին ամ մի։ Եւ տկարացաւ, որպէս սահման էբնութեանս, եւ ի Համբարձման՝ յաւուր վերացմանն, իբանն այն, զոր ասացին քահանայք։ «Համբարձաւ Տէրնմեր յերկինսե, աւանդեաց զհոգին իւր ի փառսՔրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։

Եւ յետ այսորիկ յետ Բ. (2) ամի նոյն քուրդնյազգէն մարաց ի Բաղիշու գնաց յերկիրն Ըռըշտունեաց, եւ զերջանիկ եւ զտօնասէր աղօթարար վարդապետն ՅակոբՈվսանանց ի յԱնձնապատէ ուխտէն, նահատակեալ, եդինզնա մերձ գերեզմանին Գրիգորի Նարեկայ վանից։

Եւ ի նոյն ամի վարդապետն Բաղիշու Ղազար՝յոյժ հռչակաւոր եւ բանիբուն, աղօթարար եւ ճգնաւոր, փախեաւ յանօրինաց եւ գնաց ի լեառն Սասնոյ։ Եւտեսեալ զնա անօրէն ազգին մարաց՝ ասեն. «Դո՞ւ ասեսթէ՝ Յիսուս Աստուած էե. եւ նա ասէ. «Ես ասեմ եւուսուցանեմ. եւ այն որ ոչ ասէ եւ ուսուցանէ, գնայ իկորուստն յաւիտենականե։ Եւ նոքա հարեալ սրովսպանին զնա. եւ եհաս մարտիրոսական պսակաց։ Եւ յառաջքան զայս երից եւ չորից ամաց վարդապետ մի Թովմայանուն՝ աշակերտ Սիմէոն վարդապետի Ըռըշտունեաց, գիտակ մանր ուսմանց, սիրող սրբութեան եւ աղօթից՝ իսուրբ ուխտէն Պուտլիկ վանաց, նետիւ հարեալ սպանին։Եւ քրիստոսական պսակացն արժանի եղեն։

Այս Դ. (4) վարդապետս յաւուրս մեր անօրէնքսպանին, որոց յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. եւաղօթիւք սոցա Տէր մեզ ողորմեսցի։ Այս էր ՊՀԴ. (=1425)թվականին աւելի կամ պակաս, դու անմեղադիր լեր, զիծեր էի եւ յետ Ծ. (50) ամաց սկսայ. վասն այսորիկ յետ եւյառաջ գրեցի:

ԻԳ.

Դարձեալ ի ՊԽԳ. (=1394) թվականին, շարժեցաւ պիղծ բռնաւորն Խորասանայ եւ եկն Բաղդատայճանապարհաւն, աւերեաց զԲաղդատ եւ զամենայնԱսորեստանեայս եւ զամենայն Միջագետս Դիարբակին։Եկն յԱմիթ քաղաք, էառ զնա, եւ զմեծամեծսն սրով եւհրով, անասելի եւ անպատմելի չարչարանօք սպանին, եւզփոքունսն՝ զայր եւ զկին, գերեցին ամենայնաշխարհաւն իւրեանց։ Եկն ի Մերդին, աւերեացզքաղաքն, եւ ԺԵ. (15) գեղ ուղղափառ եւ ճշմարիտքրիստոնեայ գերեաց Տամին՝ ԳՌ. (3000) տուն, եւ այլքնամենայն ԷՃ. (700) եւ ԵՃ. (500), - ամենեքեան գերեցան. եւԴ. (4) գեղ արեւորդի կռապաշտ՝ զՇօլ, զՇմրշախ, զՍաֆարի, զՄարաղի իսպառ կործանեաց։ Եւ յետոյդարձեալ, սատանայի հնարիւքն, բազմացան ի Մերդին եւի յԱմիթ։ Եկն դարձեալ յաշխարհս արեւելից, գնաց իվերայ Եզընկայ քաղաքին. սիրով էառ զնա։ Եւ զմեծկաթուղիկէն սուրբ Սարգիս ի հիմանց քակեաց եւ զայլեկեղեցիքն զամենայն կործանեաց չարախօսութեամբԹախրաթան պարոնին եւ այլ տաճկաց քաղաքին։ Եւվարդապետն մեր Գէորգ՝ աշակերտ ՅովհաննուՈրոտնեցոյ, գնաց առ նա. եւ յահէ եւ յերկիւղէ պղծոյնշրթունքն պատառեցաւ, եւ արիւն իջանէր։ Եւ լալով եւարտասուօք յետս դարձաւ այրն Աստուծոյ, վասն զիհրաման ետ քակել զամենայն եկեղեցիսն. եւ սուգ մեծեղեւ։ Եկն ի վերին կողմն աշխարհիս, նստաւ ի վերայամրոցին Բասենու Աւնիկ կոչեցեալ. էառ զնա, եւզիշխան նոցա Մըսր անուն կապեաց, եւ զՃ. (100) ոգիանօրէն ի բերդէն ի վայր ընկէց եւ մեռան։ Եկն իգաւառն Այրարատեան, աւերեաց զամենայն աշխարհնկողոպտելով յընչից, նստաւ ի բերդին Բագրանայ, եւէառ զնա։ Եւ բաժանեաց ԳՃ. (300) տաճիկ եւ Ճ. (100)քրիստոնեայ ի միմեանց. ասէին. «զՔրիստոնեայսնսպանանեմք եւ զտաճիկսն ազատեմքե։ Եւ էին Բ. (2)եղբարք եպիսկոպոսի քաղաքին Մկրտիչ անուն. երթեալխառնեցան ի գունդ տաճկացն։ Եւ նոցա սուր ի վերայեդեալ զտաճիկքն սպանին եւ զհաւատացեալքն ազատարարին։ Իսկ Բ. (2) քրիստոնեայքն աղաղակեցին. «ՄեքՔրիստոսի ծառայք եմք եւ հաւատացեալքե. ասեն. «ղարխոռ սուտ խօսեցայք. վասն այսորիկ ոչ ազատեմքզձեզե, եւ զերկուսն սպանին. եւ սուգ մեծ եղեւեպիսկոպոսին, թէպէտ ճշմարիտ հաւատացեալ մեռան։

ԻԴ.

Եկին ի վերայ ճակատուց երկրին՝Սուրբմարու եւ Կողբայ, եւ ի վերայ Բառնակուտին եւգաւառին Արճիշու։ Յայս Գ. (3) գաւառս ցրուեալք էին. առհասարակ զամենեսեան կողոպտեցին, եւողորմութեամբն Աստուծոյ գերին ազատեցաւ ի ձեռացնոցին։ Եւ սով մեծ եղեւ ընդ ամենայն երկիր։ Բայց ինոյն օրն, որ գեղաքաղաքն Կողբ կողոպտեցաւ, ԻԵ. (25)գոմէշ ի Վերին Կողբայ ի քարէն ի վայր զինքեանսարկին ի գաւառէն Արճիշու։ Եւ քրիստոնեայքն սուր իվերայ եդեալ զենին, եւ բաժանեալ միմեանց, պաշարառեալ՝ յերկիրն Քաջբերունեաց հասին, հանդերձվարդապետօք եւ եպիսկոպոսօք եւ քահանայիւք եւժողովրդովք։ Եւ եկեալ հասաք ի գաւառն Կոգովիտ իգեղն Դարօն։ Եւ անդ հանգեաւ սուրբ վարդապետնՍտեփանոս՝ աշակերտ մեծին Յովհաննու Որոտնեցոյ, ընկերակից սուրբ վարդապետին Յովհաննու Մեծոփայ։Եւ եկեալ տեսաք զաշխարհս մեր աւերակ, թափուր եւդատարկ յամենայն ընչից, եւ պակասեալ ի հոգեւորառաքինութեանց՝ ոչ ժամ եւ ոչ պատարագ։ Եւ դարձեալսկիզբն արարին շինութեանց։ Զի տուեալ եղեւ երկիրսմեր պարոնին Արծկու Սահանդ անուն։ Եւ ի միւս ամինեկն Յուսուֆ թուրքմանն եւ վերստին աւերեացզաշխարհս մեր. էառ զԱրճէշ քաղաք, եւ զՀիմաթ անունպարոն եդեալ՝ ԼԴ. (34) մարդով սպան, վասն զի սպանեալէր զՍտեփանոս քահանայն՝ ձեռնաւոր քաղաքին։ Եւզմեծազգի տանուտէր մի Մուսէֆիր անուն նահատակեցինչարախօսութեամբ եւ նենգութեամբ անսէրքրիստոնէիցն։ Եւ զքաղաքն ամենայն հրով այրեալ էր։

Եւ ի սոյն աւուրս եկն տէրն Ոստանայ՝ ԱմիրԵզդին անուն՝ չաղաթայիւք ի վերայ Յուսուֆին. պատերազմեցան սակաւ աւուրս, եւ դարձեալ հաշտեցան։Եւ ի միւս օրն չաղաթայ պարոն մի ի բերդէն Բասենուեկն ԴՃ. (400) մարդով ի գեղն Աղի յօգնութիւն ամիրին. եհարց զխաղաղութենէ նոցին. եւ նոցա պատասխանեալ թէի հաշտութիւն եկին՝ գերեաց զգեղն Աղի ի մուտսարեւուն, եւ դարձաւ ի բնակութիւն իւր։ Իսկքրիստոնէիցն ի հետ մտեալ, հողմ եւ փոշի արարեալ, զգերի եւ զաւարն թողեալ փախեան։ Եւ աստուածապաշտայր մի՝ հարազատ մեր Յովհաննէս կոչեցեալ, իբրեւզայծեամն հասեալ ի դաշտն Արճիշու՝ խաբար արարՅուսուֆին. եւ եղբայր իւր Արալի անուն հասեալ ի մէջգիշերի՝ ըմբռնեցին զչաղաթայն եւ զամենայն զօրսնոցա՝ զոմանս սպանին, զոմանս կողոպտեցին, զիշխանսնոցա Աթլամիշ անուն ձերբակալ արարին եւ ի Մըսրյաւղարկեցին։ Եւ մինչդեռ յայս տառապանս կայինյաշխարհն մեր՝ յանկարծակի բօթ մահու եւ գոյժ լալոյեհաս, եթէ զօրք չաղաթային զերկիրս մեր լցին։ Աստ էտեսանել զաղէտ տարակուսանաց եւ զահ եւ զերկիւղանօրինացն, զի ԺԵՌ. (15. 000) մարդ յԵրիշատ գեղ հասեալ, եւ մեք փախուցեալ՝ ի լեառն եւ ի ձորս դիմեցաք։ Եւգիտացեալ անօրինացն ԲԺ. (12) օր շրջապատեալ զլեառն՝իբրեւ զանասունս էրէոց որսացին եւ կալանզամենեսեան. զոմանս սպանին, զոմանս գերեցին եւզաշխարհս մեր հրոյ ճարակ ետուն։ Եւ վարդապետնՅովհաննէս, աշակերտօք իւրովք մազապուրծ եղեալ, գնաց ի գաւառն Ըռըշտունեաց. զԲ. (2) ամ անդ դադարեալ, եւ պատիւ մեծ ընկալաւ ի հաւատացելոցն Քրիստոսի։

Վասն Յովհաննէս վարդապետին Մեծոփայ

ԻԵ.

Եւ անօրէնն Յուսուֆ փախեաւ իչաղաթայէն, ի ՊԽԴ. (=1395) թվականէն մինչ ի ՊԾԵ. (=1406), այլ ոչ կարաց գալ յաշխարհս մեր։ Իսկ ի ՊԽԶ (=1397)թվականին առաքեաց Թամուրն շեխ Ահմատ անուն չաղաթայյաշխարհս մեր. եւ նա եկեալ՝ ի խնդիրել վարդապետացնմերոց՝ մեծին Սարգսի Սորբեցոյ եւ Յովհաննէսվարդապետին՝ Մեծոփայ վանից առաջնորդին եւ շինեացզաշխարհս մեր աստի եւ անտի ժողովելով, եւ յոյժբարեբարոյ եւ քրիստոնէասէր գոլով։ Եկին ամենայնցրուեալքն, եւ սկիզբն արարին շինութեան, եւծաղկեցաւ ուսումնականօքն ի ձեռն խաղաղութեանն եւողորմութեանն Աստուծոյ ԺԱ. (11) ամ ամենայնծովաբոլորս։

Իսկ ի ՊԾԱ. (=1402) ամին հանգեաւ ի Քրիստոսմեծ վարդապետն Սարգիս՝ ալեւորեալ եւ լի աւուրբք։Եւ յաջորդեաց զաթոռ նորա սքանչելի այրն Աստուծոյ՝աշակերտ նորին՝ մեծ ճգնաւորն եւ վարդապետն ՀայոցՎարդան, զամս Դ. (4) եւ լուսաւորեալ պայծառացոյցզգաւառս Արճիշու՝ զվերջինն պայծառ քան զառաջինն։Եւ ժողովեցան առ նա բազում աշակերտք, առաւել քանզԿ. (60) կրօնաւորս՝ ի մեծահանդես ուխտն եւմայրաքաղաք վանսն Տիրամօր Աստուածածնին։ Եւլուսաւորեալ պայծառացոյց զհոգիս ամենեցուն ժամօքեւ պատարագօք, ուսմամբ գրոց եւ սաղմոսերգութեամբզամս Դ. (4)։ Եւ փախուցեալ յանօրինաց եւ երթեալ իսուրբ Սալանապատ՝ եհաս օր վախճանի նորա. եւ անդեդեալ կայ մարմին նորա. եւ հոգի նորա վերացաւ ի կառսքերովբէից եւ սերովբէից եւ ի կարգս համասեռիցԱստուածաբան վարդապետացն մերոց եւ լուսաւորչաց, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. եւ աղօթք նորա իվերայ ամենայն աշխարհի, ամէն։

ԻԶ.

Եւ որբ մնացեալ աշակերտաց նորա՝թողեալ գնացաք ի գաւառն Սիւնեաց, առ մեծնԳրիգորիոս վարժապետն ամենայն Հայոց, երկրորդլուսաւորիչն եւ աստուածաբանն, գեր ի վերոյ գոլովամենայն իմաստասիրաց եւ վարդապետաց հնոց եւ նորոց։Որ եւ նա ուրախացեալ յոյժ եւ սիրով ընկալաւ զմեզիբրեւ զորդի իւր սիրելի հոգեւոր եւ բաղձալի, զիհայր նորա էր ի գաւառէն Քաջբերունեաց ի քաղաքէնԱրճիշու։ Եւ նորա ժողովեալ զբազումս ի յաշակերտացիւրոց՝ զՄխիթարն ի Տաթեւու, զՅովհաննէսն իյԵղեգեաց ի վանիցն Հերմոնի, զԳալուստն ի Վաղանդնուսուրբ Կարապետէն, զՍիմէոնն ի Սիւնեաց, զՅակոբնԲըստացի, զԳրիգորն Այրարատեան, զԳրիգոր եւզՄատթէոսն Ջուղեցի, զԱւետիսն ի յԱստապատու, զԵղիայն ի յՈծոպոյ, զՅովհաննէսն ի Վաղանդնուվանիցն, զՈւնան ի Շամախու, զՅովհաննէս կարմիրն իԿապանաց։ Եւ էին Գ. (3) յաշակերտացն յայլ տեղիս. Մատթէոս Տփխեաց ի սուրբ ուխտն Գանձասար, Մկրտիչն իՓայտակարան, Ստեփանոսն ի Թաւրէզ, եւ քահանայսբազումս՝ աւելի քան զԿ. (60) ոգի։

Եւ սկսաւ ուսուցանել զգիրս արտաքինիմաստասիրացն, եւ ապշեցոյց զամենեսեան առաւել քանզիմաստունսն հելլենացոց, եւ ապա զհնգետասանթուղթսն Պօղոսի առաքելոյն եւ զԱռ որս գիրսԱստուածաբանին Գրիգորի։ Եւ էր սուրբ ուխտինառաջնորդ հեզահոգին եւ ընտրեալն յորովայնէ սուրբեպիսկոպոսն տէր Առաքելն եւ մեծ իմաստասէրն՝քուերորդի մեծ վարժապետին, որ ունէր զմիտքն իբրեւզհրեղինաց, եւ սիրող էր ամենայն առաքինութեանց։ Եւերկոտասան եղբարք աշակերտք մեծին Սարգսի մեք էաք, որ յետ մահուան նորա գնացաք յաշակերտութիւն նորա. առաջինն Յակոբ Մարգարէ, Յովհաննէս, Գ. (3) Մկրտիչ, Կարապետ, Մելքիսէթ. Սարգիս, Մատթէոս, Կարապետ եւես անարժանս Թումայ։ Եւ Բ. (2) ամ զմեզ մխիթարեացԱստուածաշունչ գրովք։ Եւ ի հալածմանէ անօրինացնշարժեցաւ ի գաւառէն Սիւնեաց, առեալ զմեզ եկն իգաւառս Արճիշու, եւ արարեալ իւր բնակութիւնզաստուածապահ ուխտն Մեծոփայ՝ առ հեզահոգի եւաստուածաբան եւ երջանիկ այրն Աստուծոյ վարդապետնՅովհաննէս, եւ յոյժ ուրախացաւ, վասն զի ի նոյն ամինաւարտեալ էր զնորաշէն տաճարն սուրբ Աստուածածնին։Եւ ժողովեցան առ նա բազումք ի վարդապետաց. Գրիգորնահատակն եւ սուրբ այրն Խլաթեցի, Յակոբ Ովասնանց իյԸռըշտունեաց, Մարգարէն ի Վարագայ, Յակոբ իյԱսպիսընկու, Յովհաննէս ի Փափկըշինու, Ստեփանոս իԲերկրոյ, Մկրտիչն ի Հիզնայ, Յովհաննէսն ի Բաղիշու, Սարգիս վարդապետն ի Յարութենէն, Մելքիսէթն իյԵզընկու, եւ ի քահանայից եւ յաշակերտաց աւելի քանզՁ. (80) աբեղայ, եւ զամ մի լման մխիթարեաց զամենայնեղբարսն անճառելի մխիթարութեամբ։ Եւ զերիս գիրսմեկնեաց դասիւ՝ զԱւետարանն Յովհաննուաւետարանչին, զգիրս Յոբայ նահատակին եւ զգիրսգրչութեան երկոքին վարդապետացն՝ ԳէորգայԼամբրոնացոյն եւ Արիստակիսի։

Եւ ի սոյն ժամանակի ի խնդիր ելեալ վասնկապանացն Աղթամարայ. եւ մեծահանդէս ժողով արարեալ՝արձակեաց զամենեսեան ի կապանաց հնոց կաթողիկոսացնեւ վարժապետացն մերոց։ Եւ վերակացու եւ նախախնամօղէր երջանիկ եւ երանելի ճգնաւոր վարդապետնՅովհաննէս Մեծոփայ վանիցն, որ կայր ի վերայբազմութեան եղբարցն եւ կերակրէր զամենեսեան հացիւեւ հանդերձիւ. եւ կայր ի մեծի փառաւորութեանսքանչելի այրն՝ Յովհաննէս վարդապետն մեր։ Եւ այսէր ի թվականիս մեր ՊԾԸ. (=1409)։ Իսկ յետ ամաց միոյեկեալ աշակերտք նորա կացին ժամանակ ինչ եւգաղտագողի առեալ գնացին ի գաւառն Այրարատեան, առմեծ վարժապետն Յակոբ Սաղմոսավանից՝ հոգեւորհարազատն իւր։ Եւ մեք ամենեքեան՝ վարդապետք եւաշակերտք, ելեալ գնացաք առ նա։ Եւ եկեալ դարձեալաշակերտք նորա ի Սիւնեաց ի սուրբ ուխտէն առաքելոյնՏաթեւու իմաստասէր եպիսկոպոսն եւ վարդապետն տէրԱռաքել՝ տարաւ զնա։ Եւ յետ Ը. (8) աւուր գնալոյ նորահիւանդացաւ եւ փոխեցաւ յաստի կենացս իհանդերձեալն. որոյ յիշատակն եղիցի օրհնութեամբ, եւաղօթք նորա ի վերայ ամենայն աշխարհի, եւ մաղթանօքսորա Տէր մեզ ողորմեսցի, ամէն։ Իսկ սքանչելի այրնԱստուծոյ Յովհաննէս վարդապետն մեր ի սոյն աւուրսհանգեաւ ի Քրիստոս, եւ տարեալ եդաք ի մեծահանդէսուխտն Հաւուց թառ՝ գերեզմանակից նոր վկայինՅովսեփայ եւ Եղիայ վարդապետի նոցա։ Եւ սուգանբժշկելի մնաց ի վերայ երկրի մերում, մեզ եւամենայն բնակչաց անապատին եւ գաւառին, զի ոչ եղաքարժանի սուրբ նշխարաց նորա, թէպէտ եւ աղօթք նորա եւբարեխօսութիւն է ընդ ամենայն ծագս երկրի, ամէն։

Վասն Յովհաննէս վարդապետին Մեծոփայ

ԻԷ.

Այս երջանիկ եւ աստուածահաճոյ սուրբվարդապետս Յովհաննէս եւ բարի օրինակս ամենայնառաքինութեանց եւ եկեղեցոյ վարդապետաց էր իգաւառէն Քաջբերունեաց, ի գեղաքաղաքէն Զարիշատու, բարեպաշտ եւ աստուածասէր ծնողաց զաւակ՝ սրբասէրքահանայի միոյ Ներսէս անուն։ Եւ խնդրեաց յԱստուծոյեւ խոստացաւ նմա, թէ լինիցի նմա զաւակ, տացէ զնաԱստուծոյ, փոխարէն անձին իւրոյ։ Իսկ որ զկամսերկիւղածաց իւրոյ առնէ՝ բարերարն եւ մարդասէրնԱստուած, ետ նմա բարի զաւակ. եւ ետ զնա յուսումնԱստուածաշունչ գրոց յաստուածաբնակ սուրբ ուխտն եւգեղեցկազարդ անապատն Աստուածածնի Մեծոփայ վանքվերաձայնեալ առ հրեշտակակրօն եւ ճգնաւոր այրնԱստուծոյ նահապետ կրօնաւորն։ Իսկ նորա վարժեալ եւուսեալ զՍաղմոսն Դաւթի եւ զմանր ուսումն եկեղեցոյ։Եւ տեսեալ զնա հեզահոգի եւ սրբազան արհեպիսկոպոսնտէր Ներսէս՝ կոչեն զնա յաստիճան քահանայութեան. եւնա ետ զանձն իւր ընծայ Աստուծոյ. եւ կրթէր ի վարսճգնութեան՝ մանաւանդ ի յերկս եւ յաշխատանսԱստուածային գրոց, գեր ի վերոյ գոլով ամենայնընկերակցաց իւրոց։ Եւ շարժեալ ի Հոգոյն Սրբոյկամէր եւ ցանկայր հասանել վարդապետականիմաստութեան. եւ ոչ գոյր վարդապետ ի ծովեզերեայսՎասպուրական։

Ապա միաբանեալ հետ սրբասէր եւ բարեբարոյքահանայի միոյ Ստեփանոս անուն, որ եւ նաաշակերտեալ էր վարդապետին Մովսիսի ի նոյն անապատէ, եւ ելեալ գնացին առ մեծ վարժապետն Յովհաննէսմականուն Կախիկ, ի յերկիրն Սիւնեաց, ի յՈրոտնգաւառ, որ իբրեւ զարեգակն փայլէր ընդ ամենայն ազգսհայոց, եւ լուսաւորէր զամենեսեան Աստուածայինգիտութեամբ, եւ կայր ընդդէմ հերձուածողացաղթարմայից երկաբնակաց. եւ յոյժ սիրեցեալք եղեն ինմանէ իբրեւ զհրեշտակ Աստուծոյ։ Եւ ընկերակից նորաՍտեփանոս զերիս ամս աշակերտեալ՝ ետ նմա գաւազանիշխանութեան գալ մխիթարել զբազմութիւնքրիստոնէիցն եւ վանորէիցն անխրատից, զի անտերունչէր գաւառն այն։ Իսկ երանելի այրս ԱստուծոյՅոհաննէս զերկոտասան ամ առ նա դադարեալ, աշակերտակից ունելով զմեծ վարդապետն Գրիգորիոս եւբազում վարդապետս եւ աշակերտս։ Եւ նա ուխտ եդեալ էրանձին իւրոյ, եթէ տացէ ինձ Աստուած գաւազանիշխանութեան կարգի վարպետութեան՝ վկայ ինձ ՄիածինՈրդին լիցի, որ մօր նորա Աստուածածնի Կուսին տաճարշինեմ յոյժ հրաշալի։ Իսկ մեծ վարժապետն ՅոհաննէսՊԼԵ. (=1386) թվականին ետ նմա զգիրս ասացուածոցվարդապետական կարգի ի բերան առնուլ, զի տացէ նմահրաման իշխանութեան։ Եւ ի նոյն ամին յանկարծակիտկարացեալ հիւանդացաւ, եւ կամ եղեւ Արարչին գնալառ նա. կոչեաց զմեծ վարդապետն եւ զընկերակիցս նորա, եւ օրհնեաց զնոսա ամենայն հոգեւոր եւ աստուածայինօրհնութեամբ, եւ եդ զԳրիգորիոսն ամենեցուն գլուխեւ ուսուցիչ, եւ յանձն արար զվարդապետն Յոհաննէս՝տալ նմա վարդապետական իշխանութիւն եւ առաքելյաշխարհ իւր։

Իսկ նորա, յետ մահուան մեծին Յոհաննու, արար մեծահանդէս կոչումն, եւ ետ նմա վարդապետականգաւազան, եւ առաքեաց յերկիր իւր վարդապետականճոխութեամբ եւ աշակերտօք՝ յետ աւերման վերինկողմանն ի չար բռնաւորէն Թամուր չաղաթայէն։ Եւեկեալ նորա ի սեպհական գաւառ իւր ուրախութեամբ եւցնծութեամբ, եւ ելին ընդ առաջ նորա մեծ վարժապետնՍարգիս ի մեծ ուխտէն Խառաբաստայ աշակերտօք իւրովքեւ ամենայն բազմութեամբ հաւատացելոցն. եւ յետոյեկն ի հոգեւոր հայրենի տուն իւր՝ ի սուրբ ուխտնՄեծոփայ վանք, յաւուր նոր Կիւրակէին։ Աստ էտեսանել զուրախութիւն անապատին սրբոյ եւ ամենայնընկերաց իւրոց, զի տեսին զնա իբրեւ զլուսաւորիչնԳրիգոր եւ կամ զՂազար՝ սիրելին Քրիստոսի, յարուցեալ ի մեռելոց։ Եւ յերկրորդ ամին սկիզբնարար շինութեան սուրբ եկեղեցոյն վասն դաշանց եւուխտին եղելոյ. եւ ոչ պատահեցաւ, զի ոչ գոյրիմաստուն ճարտարապետ ի գաւառ իւր։ Իսկ նորահամբերեալ ժամանակ ինչ, մինչ ի Տեառնէ լինիցիաջողումն գործոյն. բայց զարդարեաց զսուրբ ուխտնժամօք, աղօթիւք եւ պատարագօք, ընթերցմամբ գրոց եւուսումնականօք, եւ գեղեցիկ կարգաւորութեամբ՝ծառօք եւ տնկօք իբրեւ զդրախտն եդեմական։ Եւ գայինհաւատացեալքն եւ շարժէին ի բարին, եւ ասէին. «Ահատեսաք զԵրուսաղէմե։ Եւ քարոզութեամբ աւետարանինվարդապետութեան լուսաւորեաց զշրջակայսնՎասպուրական գաւառիս։ Մանաւանդ ճգնաւորականվարուք եւ տքնութեամբ անցուցանէր զկեանս իւր, մինչզի զամենայն ժամանակս իւր զգլուխն իւր ոչ եդ իսնարս, այլ գիրս ի ձեռին ունելով, այնուանցուցանէր զպանդխտութիւն կենցաղոյս դառնութեան։Եւ այնուհետեւ ետ նմա շնորհս բժշկութեան ՏէրՅիսուս, զի զցաւս եւ զհիվանդութիւնս փարատէր իյախտաժետաց Աւետարանին ընթերցմամբ եւ ձեռն դնելովի վերայ տկարաց, ո՛չ միայն հաւատացելոց, այլ եւանհաւատից։ Եւ կատարէր Քրիստոս զխնդրուածս նորավասն սերտ հաւատոյն, զոր ունէր առ Քրիստոս, եւյուսոյ հաւատացելոցն։ Եւ վասն այսորիկ սիրեցեալլինէր ի յանհաւատիցն եւ ի հաւատացելոցն իբրեւճշմարիտ այր Աստուծոյ։ Այլ եւ յոյժ տագնապէր հոգիիւր վասն շինութեան սուրբ եկեղեցոյն։ Իսկ որ զկամսերկիւղածաց իւրոց առնէ՝ եւ աղօթից նոցա լսէ։ Այր միի գերութենէ Թամուրին ազգաւ հոռոմ Ֆարաճ անունեկեալ էր ի Մերդին քաղաք՝ յոյժ իմաստուն եւ ճարտարշինօղ. յղեաց եւ կոչեաց զնա, եւ սկիզբն արարշինութեան սուրբ եկեղեցոյն յաւուրս չաղաթային, յորմէ ամենայն եկեղեցիք Հայոց ի հիմանց քակեալլինէին։ Եւ թէպէտ բազումք ի յանհաւատիցն մախացեալլինէին, եւ միանգամ կամեցան անհաւատքն [քակել]զառաջին հիմնարկութիւն ի քաղաքէն Արճիշոյ. այլչաղաթայն գայր եւ անձամբ առնոյր ի վերայ անձինիւրոյ զքարինս, եւ բերեալ դնէր ի հիմն եկեղեցոյն. եւ զթշնամիսն սուրբ եկեղեցոյն նկուն եւ ափ ի բերանառնէր Աստուած։ Եւ յեւթն ամի վճարեաց Աստուածաղօթիւք վարդապետին եւ աներկբայ յուսոյն, զորունէր առ Քրիստոս, միաբանութեամբ սուրբ ուխտին, որք զանձիս իւրեանց ետուն Աստուծոյ եւ սուրբեկեղեցոյ Տիրածին Կուսին. յՊԾԱ. (=1402) թվականինսկսաւ, եւ յՊԾԸ. (=1409) աւարտեցաւ, ի փառս ՔրիստոսիԱստուծոյ մերոյ. ամէն։ Եւ ի սոյն ամի եկն վարժապետնմեր Գրիգորիոս վարդապետօք եւ աշակերտօք, եւգնացեալ դէմ ընդ առաջ հոգեւոր գնօղին իւրոյ, եւբերեալ ի յանապատն իւր՝ հանգոյց զնա ի բազումաշխատութեանց իւրոց։ Եւ ժողովեցան առ նա բազումվարդապետք եւ աշակերտք՝ ԺԱ. (11) վարդապետ եւ Ձ. (80)կրօնաւորս, որպէս եւ յառաջագոյն գրեցաւ. եւպայծառացեալ լուսաւորեաց աստուածայինվարդապետութեամբ զամենեսեան իբրեւ զփրկիչն մերՅիսուս, որ նստէր ի լերինն եւ ուսուցանէրզամենեսեան երանութեանցն վարդապետութեամբ։ Իսկսուրբ վարդապետն Յոհաննէս անճառելի ուրախութեամբզուարճանայր եւ ի սպասու կայր պիտոյիցնպակասութեան. եւ ասէր առ Քրիստոս. «Տէր Յիսուս՝ եսզմայր քո պատուեցի, դու զիս պատուեցեր վարդապետօքեւ հոգեւոր հօր իմով եւ գրոց աշակերտօք, գրագրօք, եւ ճգնաւորօք, եւ ճշմարիտ ուսումնականօք, եւ ինաւակատիս տաճարի մօր քո առաքեցեր զսոսա։ Զի՞նչտաց քեզ փոխարէն եւ հատուցումն, զի ոչ ինչ ունիմաղքատիկս, բայց միայն օրհնեմք եւ գովեմքզԱմենասուրբ զԵրրորդութիւնդ եւ զմայր միածնիդ, զիարժանի արարեր զիս հասանել յաւարտ տաճարիս։ Եւ այսոչ է բաւական միայն օրհնել, զի դու ի հրեշտակաց եւ իհրեշտակապետաց հանապազ օրհնաբանիս. այլ զանձն իմիսկ եդից ի վերայ քո, այլ երթեալ քարոզելովվարդապետեցից յականջս անհաւատից, թէ սուտ էառաջնորդն ձեր, եւ դուք կորեալ էք ընդ նմա իկորուստն անգիւտ. դարձարուք ի Քրիստոսն իմ եւտեսէք, թէ որքան պարգեւս բարեաց պարգեւեսցի ձեզե։

Եւ ոչ թէ միայն ի ծերութեան ժամանակինքարոզէր անհաւատիցն սուտ եւ խաբեբայ գոլ զնոսա, այլ զամենայն ժամանակս իւր։ Անահ եւ աներկիւղնախատէր զկորուսիչ առաջնորդս նոցա, եւ ոչ ոք իշխէրմխել ի նա ձեռս, ո՛չ իշխան եւ ո՛չ որք ընդիշխանութեամբ, այլ սարսէին ի պատկառելի դիմացնորա, զի կենդանի նահատակեալ էր զմարմին իւր պահօքեւ աղօթիւք եւ ամենայն սրբութեամբ։

Իսկ մեծ վարդապետն Գրիգորիոս օրհնեացզաշխարհս մեր, եւ առեալ զաշակերտսն, ելեալ գնաց իգաւառն Այրարատեան։ Եւ վարդապետն Յոհաննէս եւամենայն աշակերտք զհետ նորա ընթացաք։ Եւ անտիելեալ գնաց ի շնորհալից աթոռն իւր ի սուրբ առաքեալնՍտաթէի։ Եւ աւուրս Ը. (8) առողջ մնացեալ. եւ ապակոչեաց զնա առ ինքն վերին կոչօղն՝ տալ նմազաշխատութեան վարձս իւր, յաւուր տօնի ՆախավկայինՍտեփանոսի մեծի առաքելոյ։

Իսկ սքանչելի այրն Աստուծոյ վարդապետնՅոհաննէս մնաց ի Գաւառն Այրարատեան. եւ հասեալ իԶատկի յարութեան տօնի՝ ի նոյն օրն, որ ասի ԱնսկիզբնԱստուած, գնաց առ Քրիստոս։ Վասն այնորիկ անդ եղեւվախճան կենաց նորա, զի գնաց երկիր պագանելաստուածամուխ գեղարդեանն եւ առաջին պատկերիԱմենափրկչին, որ եւ դրոշմեալ եղեւ աղօթիւք սուրբԱւետարանչին Յոհաննու ի վերայ սրբոյն Գողգոթայի իխնդրոյ Տիրամօր Աստուածածնին, եւ յետոյ պարգեւքտուաւ Աշոտոյ թագաւորին ի Հոռոմոց թագաւորէ, եւբերեալ եղեւ ձեռամբ կուրապաղատ իշխանին։ Եւ անդերկիր պագեալ, հասեալ վախճան կենաց նորա, վերափոխեալ եղեւ ի կեանս անպատում առ Տէր Յիսուս, որում բաղձայր հասանել։ Եւ մեք աշակերտք գոլով նմաեւ հոգեւոր որդիք՝ Մկրտիչ եւ Թումայ, եւ նահատակնմեծ՝ վարդապետն Ըռըշտունեաց Յակոբ, եւ վարդապետնՄկրտիչ ի Բերկրոյ, ժողովեցաք բազում եղբայրս, եւեդաք զնա ի հանգստարանի նոր վկային Յովսեփայնահատակին եւ Եղիա վարդապետին՝ ի մեծահանդէս ուխտնՀայոց-թառ։ Եւ բազում բժշկութիւնք լինի ի սուրբոսկերաց նորա ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, եւ աղօթք նորա իվերայ ամենայն աշխարհի եւ մաղթանօք սորա ՏէրՔրիստոս մեզ ողորմեսցի, ամէն։

ԻԸ.

Դարձեալ դարձցուք ի նոյն կարգպատմութեանս առաջին, ուստի սկսեալ եղեւ. ի ՊԾ. (=1401)թվականիս շարժեցաւ վիշապն մահաշունչ Թամուրն իՍըմըրղընդայ եւ եկն ի վերայ աշխարհիս մեր։ Եւ գնացի տունն Շամայ, աւերեաց զՀալապ եւ զամենայնշրջակայս նորա, եւ անտի գնացեալ ի Դամասկոս ի Դըմշխքաղաք եւ աւերեաց զամենայն աշխարհս ներքին, մինչզի մերձ գնային վայրուց քաղաքին Երուսաղէմի։ Եւձմեռն ի լման եկաց ի Դամասկոս։ Եւ եկին առ նա կանայքառաջնորդաց նոցա, որք էին ուսուցիչք ղադի, մուդառիս եւ դանիշման, եւ ասեն. «Դու փատիշահ եսամենայն աշխարհի, եւ ի հրամանէ Աստուծոյ եկեալ ես, զի զնոքա որ զհրամանքն Աստուծոյ կոխեալ են, հարցանես, մինչ զի ոչ գոյ այսպիսի հարցանօղ իբրզքեզ, եւ զայնպիսիսն՝ որ չարքն են, իջուցանեսկենդանոյն ի դժոխս. վասն զի այս քաղաքս ամենայնչարագործք եւ արուագէտք են, մանաւանդ սուտ եւխաբեբայ մօլնէքնե։ Ասէ ցնոսա. «Մի գուցէ սուտլինիցիք եւ դուք սատակիցիք ի ձեռաց իմոցե։ Ասենցնա. «Մի լինիցի սուտ ի դասուց կանանց, դու կոչեազառաջնորդքն մեր, եւ դէմ յանդիման վկայեմք նոցաե։

Եւ նորա հրաման արար բովանդակ յամենայնքաղաքն՝ սաստիկ եւ ահեղ կոչմամբ, զամենայնառաջնորդք չար ուսմանն առ ինքն կոչել. եւ վաղվաղակիժողովեցին զամենայն ղադի եւ զմուֆդի։ Եւ ասէ ցնոսա. «Այս քաղաքս ո՞ւմ քաղաք էե, եւ նոքա ասեն. «Փեղամբարին է, փատիշահե։ Եւ նա ասէ ցնոսա. «զՓեղամբարի գիրքն առ ձեզ ունի՞ք, թէ՞ ոչե, եւ նոքաասեն. «Մեր մահն եւ կեանքն նորա գրովքն լինի, բայցոչ ընթեռնումքե։ Ասէ ցնոսա. «Փեղամբարն ձեր հրամանտուեա՞լ է ձեզ չարագործութեանե, ասեն ցնա. «Քաւ եւմի լիցիե։ Ասէ. «Եթէ լինիցի այդպիսի մարդ՝ իրաւունքեւ շարիաթ դատաստանի զի՞նչ լինիցի նոցաե, ասեն. «Ամենաչար տանջանօք պատժեալ տանջեսցին, եւամենայն ընտանեօք կործանեսցինե։ Եւ ասէ ցնոսա. «Այն դուք էքե, ասեն նոքա. «Խոնդքար, այս քաղաքսՄուստաֆային է քաղաք. այսպիսի բան ոչ եղեւ եւ ոչլինելոց էե։ Եւ կոչեաց զկանայս առաջնորդացն. եւնոքա եկեալ՝ դէմ յանդիման արանցն, վկայեցին զգործսանօրէնութեանն, զոր գործեալ էին։

Եւ հրաման եղեւ ի նմանէ՝ եթէ. «ԷՃՌ. (700. 000)մարդ կայք առ իս, ԷՃՌ. (700. 000) գլուխ այսօր եւ վաղիւնառ իս բերջիք, եւ Է. (7) բերդ շինեսջիք. եւ որ ոչբերիցէ գլուխ՝ նորին գլուխն հատցի. եւ որ ասիցէ. «Յիսէի եմե, ի նոսա ոչ ոք մերձեսցիե։ Եւ բազումզօրացն, սուր ի վերայ եդեալ, կոտորեցին զամենայնքաղաքն եւ պակասեալ լինէին այր մարդն, եւ գլուխգտանել ոչ կարէին, եւ կտրէին զգլուխս կանանց եւզհամարն ի տեղն բերէին ամենայն զօրքն։ Աստ էտեսանել զօրինակ համօրէն դատաստանին զգոչումն եւզաղաղակ, զլալ եւ զհառաչանս։ Եւ ով ոք, որ ոչ կարէրսպանանել, գլուխ մի ի Ճ. (100) թանկայ գնէր, եւ տայր իհամարն։ Եւ բազումք ի զօրացն սպանանել ոչ կարէին եւոչ գնել զգլուխս նոցա հատանէին եւ ի շար մսէ բերդինդնէին։ Եւ հոգեւոր որդեակն մեր Մխիթար՝ ի քաղաքէնՎանայ, պատմէր զանցս աղէտիցն եւ մահու նոցին, որ եւինքն մազապուրծ եղեալ ապրեցաւ ի ձեռաց նոցին։ Այսեղեւ ի Դամասկոս։

Դարձեալ առաքեաց զզօրս իւր գնալ իԲաղդատ քաղաք, եւ նոյն թուով եւ համարաւ ԷՃՌ. (700. 000)մարդ ի Բաղդատ մսադէզ բերդ շինեցին։ Եւ մելիքնՈստանայ եւ հոգեւոր որդեակն մեր Մխիթար՝ ընդ նոսա։Եւ վասն այն ահին եւ երկիւղին Մխիթարն այն միակեցեղեւ, եւ առ մեզ բնակեցաւ Գ. (3) ամ, եւ ապա գնաց առՔրիստոս։

ԻԹ.

Եւ դարձեալ ի միւս ամին, առեալ զզօրսիւր, եկն ի վերայ Սեբաստիա քաղաքին. եւ քաղաքն այնխոնդքար Իլդրում բռնաւորին էր՝ կողմանցն Հոռոմին։Եւ նոքա զառաջինն ոչ ետուն զքաղաքն ի յանողորմբռնաւորն. եւ խաբեալ զնոսա ասէ ցնոսա. «Մի՛երկնչիք, զի ով զձեզ սրով սպանանէ՝ սուր նոցա իսիրտս նոցա մտանէե։ Եւ նոցա, բացեալ զքաղաքն, ելինընդ առաջ նորա ուրախութեամբ եւ ցնծութեամբ իբրազատեալք ի բանտէ։ Եւ առժամայն չար հրաման եհաս իվերայ զօրաց իւրոց, զի զաղքատսն գերի առցեն, եւզմեծատունսն չարչարեսցեն եւ զթաքուն գանձս նոցաառցեն, եւ զկանայսն յագիս ձիոցն կապել եւ արշաւել. եւ զորդիս եւ զդստերս ժողովեալ ի դաշտավայրի միոջանթիւ եւ անհամար, եւ հրաման ետ, իբրեւ զորայս կամնասայլից, կասել զնոսա անողորմութեամբ։

Աստ է տեսանել զաղէտ տարակուսանաց անմեղտղայոցն ի ձեռն չար բռնաւորին, հաւատացելոցն եւանհաւատիցն։ Եւ այնքան զօրացն, որ ելեալ էին իքաղաքէն, եւ երդուաւ նոցա ոչ սպանանել զնոսա, պատառել ետ զերկիր, եւ կապել ետ ոտիւք եւ ձեռօք ԴՌ. (4. 000) ոգիս, եւ կենդանի թաղեցին զնոսա. եւ ջրով եւմոխրով ծածկել ետ եւ ասէ. «Բուխարի զմին են սոքա, իգալ գարնան եղանակին ելանէն յերկրէե. եւ աղաղակնոցա յերկինս ելանէր։ Եւ ո՞վ կարէ ընդ գրով արկանելզայս դառն տանջանս, զոր գործեաց Կարապետ Նեռիննանողորմ բռնաւորն, բայց սակաւ մի ծանօթ առնեմզեկեալքդ զկնի մերում ժամանակաց, որ տեսաք եւլսեցաք ի քրիստոնէիցն, որ եկին առ մեզ, գերիքն եւտեարք գերեացն։

Եւ անտի չուեալ գնաց զօրօք բազմօք իվերայ խոնդքար Իլդրումին որդոյ Մուրատ բէկին։ Եւնորա ժողովեալ զօրս բազումս՝ չորեքպատիկ եւ յոլովքան զզօրս Թամուրին, եւ եկն ընդ առաջ նորա։ Եւ նորախաբեալ զնա, խոյս ետ ի գիշերի եւ էառ զաշխարհ նորին. եւ յետս դարձաւ, եւ պատերազմեազ ըմբռնեաց զնա եւզբազումս ի զօրացն։ Եւ աւար եւ գերի էառ քանզաստեղս երկնից եւ քան զաւազ ծովու, մինչ զի ԿՌ. (60. 000) տուն ղարա-թաթար անուն տամբք եւ որդովք իԽորասան գերի գնաց, եւ այլն անպատմելի է եւանճառելի, զոր ոչ ոք կարէ ճառել։ Եւ ի գնալն ի վերայկողմանցն Հոռոմոց Իլդրումին՝ եկն նախ ի վերայ տաննՎրաց, գերել եւ կորուսանել զնոսա։ Իսկ թագաւորնՎրաց Գօրգի եւ Բ. (2) եղբարքն՝ Կոստանդին եւ Դաւիթ, իմացեալ զչարութիւն նոցա՝ վաղվաղակի զօրաժողովեղեն. եկ զամենայն ազգն վրացի եւ հայ ի յամրոցարկեալ պահէին, եւ ինքեանք զնեղ եւ զկածան տեղիքնունէին։ Եւ բանսարկու սատանայ մտեալ յերեք չարազատորդիք՝ անօրէնք եւ անաստուածք, գաղտագողիբաժանեալ ի թագաւորէն՝ գնացին առ չար բռնաւորին, եւ ցուցին զճանապարհ մտանելոյն ի մայրիս նոցա։ Եւյղեաց զօրս բազումս ի վերուստ կողմանէ, եւըմբռնեալ առին զամենայն բազմութիւն քրիստոնէականգնդին. զմեծամեծսն սպանանէին եւ զփոքունսն գերիառեալ տանէին՝ աւելի քան զԿՌ. (60. 000) ոգի։

Իսկ թագաւորն Գօրգի մազապուրծ եղեալ, Ճ. (100) ոգի առեալ ընդ ինքեան՝ ի մէջ զօրացն մտեալ, յիշելով զանունն Յիսուսի Քրիստոսի զբազումսկոտորեցին, եւ ազատեալ գնացին ի տեղի ամրականին։Եւ նոքա սրով եւ հրով զամենայն աշխարհն Վրացկործանեցին, զեկեղեցիսն քակեցին, զգերիսն առեալհասուցին ի յաշխարհս մեր՝ մերկ եւ բոկ, քաղցած եւծարաւած, ամեն Ե. (5) չաղաթայ Ի. (20) գերի ունէին, եւբազումն այն էր, որ ի ճանապարհին մեռանէին. եւ նոքաքար առեալ ջախջախէին զգլուխս նոցա, զի մի կենդանիմնասցեն. եւ ինքեանք թողեալ գնային զճանապարհսիւրեանց, զոր տեսաք աչօք մերովք։ Եւ վայ եւ եղուկնբարձրացաւ ի վերայ քրիստոնէից ազգիս. տեսանէաքզգերիսն եւ օգնել ոչ կարէաք, այլ հեղձամղձուկլեալ, ողբով եւ լալով խոյս տուեալ, փախչէաք ինոցանէ։ Եւ առեալ գնացին ի Խորասան։

Եւ պիղծ բռնաւորն զորդին իւր Միրանշահանուն եդ ի վերայ կողմանցն Ատրպատականի՝ ի Թաւրէզշահաստանի. եւ նա ետ որդոյ իւրոյ Օմար անուն, ատեցօղ ազգիս քրիստոնէից։ Որ եւ յառաջին ամիիշխանութեան իւրոյ Գ. (3) իշխան յազգէս մեր, որ իբրեւզճիռ մի ի մէջ ողկուզաց մնացեալ էր ի մէջ ազգիս, դարձոյց բռնութեամբ ի յանհաւատութիւն. զորդիԻւանէին զթոռն Բուրթէլին՝ Զբուրթէլ անուն, յազգէՕրբէլեանց զտէրն Որոտան եւ զեղբայր նորին Սմբատանուն տարան ի Սմրղանդ, ընտանեօք իւրովք, զորյետոյ աստուածային ողորմութեամբն եւ աղօթիւք նոցադարձան ի հայրենիս իւրեանց։ Եւ զտէրն ԵղեգեացՏարսայիճ անուն՝ զորդի Գօրգունին ուրացուցին. եւզտէրն Մակուայ հանին՝ ի սուտ եւ յերկաբնակ ազգէնաղթարմայիցն. եւ ազատ որդի մի Աղիդան անուն՝ իյԱյրարատեան գաւառէ, ի գեղջէն Աղցուց. զոր եւ յետոյզղջացան եւ եղեն ճշմարիտ հաւատացեալք Քրիստոսի եւժառանգ արքայութեանն։

Լ

ԼԱ.

Դարձեալ՝ չար վիշապն եւ Նեռինկարապետն Թամուր, առեալ զզօրս իւր եւ մտեալ իյաշխարհն Հոնաց, յաղթեաց թագաւորի նոցա Թօղթամիշանուն. եւ արար զամենայն աշխարհն ընդ իւրհնազանդութեամբ, եւ եդիր նոցա թագաւոր Իդիկայանուն. եւ նստաւ նա ի Սարայ, եւ տիրեաց Զ. (6) ամսոյճանապարհ՝ մինչ ի յելսն արեւու։ Եւ դարձեալ՝ գնաց իյարեւելս՝ ի Հնդստան, եւ էառ զԴիլի քաղաք, զոր եւասէին թէ Խ. (40) օր նստաւ անդ զօրոք իւրովք, եւ եզրքաղաքին ոչ գիտէր։ Այլ եւ հնազանդցոյց զամենայնաշխարհն Ամազօնից, որ է կանանց երկիրն. այլ եւ էառզՔէշուբահրայ եւ զԲալաշխան զերկիրն Հնդկաց իւրինքեան, եւ զծովն զայն, որ զմարգարիտն հանենիջանելովն ի յատակս ծովուն։

ԼԲ.

Իսկ որդի Թամուրին Միրանշահ անուն, յոյժ ողորմած եւ բարեբարոյ, որ եւ ընկալաւ զմեծվարդապետն զԳրիգորիոս իբրեւ զհրեշտակ Աստուծոյ. Եւչարախօսն նմա զԲաղէշ քաղաքի ամիրայէն Իբրահիմանուն, որ նստաւ ամիրայ յետ եղբօր իւրոյԱմիր-Շարաֆին, եթէ ոչ կամի հնազանդիլ քեզ։ ԵւԻբրահիմն այն էր յոյժ ատեցօղ Քրիստոսի եւքրիստոնէից ազգի, եւ ոչ իբրեւ զեղբայրն իւր սիրօղամենայն քրիստոնէից, այլ կամէր բառնալ զհաւատսմեր. եւ կանչել ետ ի քաղաքին, եթէ մի է Աստուած եւ ոչորդի եւ ոչ հոգի. եւ այնպիսի Աստուած, որ ոչ ունիիմաստութիւն եւ ոչ հոգի։ Եւ ոչ կամէրզխաղաղութիւն, եւ կապուտ էարկ ի քաղաքին. եւ յոյժդառնացան քրիստոնեայքն։

Իսկ ողորմածն Աստուած զարթոյց զնա իբարկութիւն. ի ՊԽԵ. (=1396) թվականին, ելեալ զօրօքիւրովք, եկն ի յԱրճէշ քաղաք, երկիր պագեաց սուրբեկեղեցեացն եւ ոչ մտաւ ի մզկիթ տաճկացն, այլարհամարհեալ անարգեաց զնոսա։ Եւ եկն ի վերայԲաղիշու յանկարծակի. եւ ամիրայն Իբրահիմն եկն առնա. եւ ըմբռնեալ սպան զնա, եւ բազում աւերս արարամենայն քաղաքին եւ գաւառին։ Եւ Տէրն ՈստանինԵզդին ամիրայն անկեալ ի մէջ նոցա՝ հաշտութիւն արարնոցա։ Եւ զորդի Ամիր-Շարաֆին՝ փոքր տղայն Շամշադինանուն, եդ ամիրայ եւ գնաց ի Թաւրէզ։ Այս բան ի մէջանկաւ ըստ կարգի շարադրութեանն։ Այսքան առ այս։

ԼԳ.

Եւ պիղծն Թամուր երթեալ յաշխարհնիւր՝ սատակեցաւ շան պէս. եւ ոռնայր մեռեալն իբրեւզշուն՝ ի պիղծ խատիրայ Մաշատին. եւ անտի հանեալ իհուր եդին եւ ի ջուր անցուցին, եւ պիղծ ձայն նորա ոչդադարէր զբազում ժամանակս։

Իսկ թուրքմանն Յուսուֆ, յետ սատակմանԹամուրին ի ՊԾԵ. (=1406) թվականին առեալ զսակաւ զօրսիւր տառապեալ եւ անզէն, ելեալ ի բանտէն Դամասկոսի, եւ եկն վերստին յաշխարհս մեր, նախ ի քաղաքն Բաղէշ։Եւ որդի Ամիր-Շարաֆին Շամշադին ամիրայն գնացեալընդ առաջ նորա, եւ յոյժ մեծարեաց զնա հացով, ձիովեւ ջորով, զինուք եւ ամենայն զինուորականպատերազմական պատրաստութեամբ. եւ առեալ եկն իվերայ աշխարհին Ըռըշտունեաց եւ վանակերտինՎարագայ։ Եւ նոքա պատրաստեալ զզօրս իւրեանց՝ ելինընդ առաջ նորա, աւելի քան զերկոտասան հազար. եւխաբեալ զՄելիքն բարեբարոյ եւ սիրօղն եւ ողորմածնքրիստոնէից նենգաւոր ազգն մարաց, խոյս ետուն եւփախեան։ Եւ նորա աւերեալ զաշխարհն հրով եւկողոպտելով, եւ սպանութեամբ. եւ ապա եկեալ իհնազանդութիւն Եզդին ամիրայն եւ Մելիք որդին։

ԼԴ.

Եւ ի սոյն ամի եղեւ վախճան Բ. (2)վարդապետացն մերոց՝ մեծին Վարդանայ սուրբվարդապետին եւ րաբունոյ սուրբ ուխտին ԱստուածածնիԽառաբաստայ՝ աշակերտի մեծին Սարգսի, եւ Յոհաննէսճգնաւոր վարդապետին Ըռըշտունեաց, որ աւելի քան զԾ. (50) ամ իբր զանմարմին հրեշտակ կայր կանգուն ի վերայոտից իւրոց՝ յաղօթս եւ ի պաղատանս, զոր եւ տեսաքաչօք մերովք եւ վայելեցաք յաղօթից նորա։ Եւ էր սա իգաւառէն Քաջբերունեաց սուրբ ուխտէն Յարութեան, որԱսպիսընկայ վանք վերակոչի, ի գեղջէն Վրխօնից, որոյյիշատակ օրհնութեամբ եղիցի, եւ աղօթք սոցա ի վերայաշխարհի, ամէն։

ԼԵ.

Այս ամիր Եզդինս, որ հակառակ եղեւՅուսուֆին, տէրն Ոստանայ, ի ՊԽԲ. (=1393) թվականինսպան զկաթողիկոսն Աղթամարայ զտէր Զաքարիա անուն։Զսորին պատմութիւնն տեսցես ի գիրս Յայսմաւուրացսուրբ վարդապետին Գրիգորի։ Եւ յանցեալ ամին զտէրԹէոդորոսն՝ զՍըսայ կաթողիկոսն ԺԶ. (16) տանուտէրօքսպան ի նենգութենէ քրիստոնէիցն Սըսայ պիղծ մելիքՕմարն։ Եւ սուլթանն Մսրայ սպան զմելիք Օմարն՝չարաչար մահուամբ եւ դառն տանջանօք։ ՓառքԱստուծոյ։

ԼԶ.

Եւ անտի զօրացեալ Յուսուֆն այն եկն իԹաւրէզ եւ մարտեաւ ընդ ամիրզայ Միրանշահչաղաթային՝ որդոյ Թամուրին. էառ զԹաւրէզ եւ սպանզնա, եւ կողոպտեաց զնա եւ զամենայն զօրս նորա, եւարար խաղաղութիւն վերին կողմանց աշխարհիս Հայոց։

Իսկ երկրորդ ամին դարձեալ զօրսգումարեաց որդին Միրանշին, անթիւ եւ անհամար, Ապու-Բաքիր անուն՝ յոյժ զօրեղ զօրական ի պատերազմիեւ եկն ի վերայ Յուսուֆին. եւ նստեալ ընդդէմմիմեանց աւուրս ինչ։ Եւ ի միում գիշերի գաղտագողիԱպու-Բաքիրն առեալ զզօրս իւր՝ փախեաւ, եւ եթող զառեւ զաւար, զվրան եւ զսարուփարթայն, եւ զամենայնգանձս տան թագաւորութեանն եւ զօրաց իւրոցթուրքմանին։ Եւ նա յոյժ զօրացեալ, եկն ի միւս ամին՝էառ զԵզընկայ քաղաք խաղաղութեամբ զի իշխան քաղաքինԹախրաթան անուն սատակեալ էր։ Եւ էառ զամուրնՄերդին եւ զամենայն գաւառս նորին, եւ եկն ի վերայԱմթայ եւ Արղնու, եւ խսարեաց զնոսա, եւ աւերեացզաշխարհն զայն։ Եւ ի մէջ անկեալ տէր ԵզընկայինՓիր-Օմարն՝ հաշտեցոյց զտէրն Ամթայ Օթման անունԱղ-ղօյինլու, սիրօղ յոյժ ազգիս հայոց, քաջզօրականն, որ եւ ասեն եթէ ՀԲ. (72) պարոն սպանեալ էրեւ զԴիարբակն յինքն գրաւեալ։

ԼԷ.

Եւ ի սոյն աւուրս եկն սուլթան Ահմատնի Բաղդատայ, մտեալ ի Թաւրէզ՝ էառ զնա։ Եւ Սմբատ՝որդի Իւանէին, թոռն Բուրթէլին, գնաց առ նա, խաբեալի խրատատուաց իւրոց, եւ նորա մեծարեալ զնա, եւ ետզգեղն Անգեղակութ նմա պարգեւս։ Եւ լուեալՅուսուֆին՝ փութանակի եկն ի Թաւրէզ. պատերազմեալընդ ղանին սուլթան Ահմատ, ըմբռնեալ սպանին զնախեղդամահ առնելով, զի տեարք էին տեղեացն, որ ղանասէին եւ որդի Օիս ղանին։ Եւ եղեւ ի նոյն ժամանակխաղաղութիւն խնամօքն Աստուծոյ ամենայն աշխարհիՎրաց եւ Աղուանից. եւ շինութիւն եղեւ ամենայնաշխարհիս մեր, զի յԱրճիշու մինչ ի գաւառնԱյրարատեան մարդ ի յաւեր ոչ բնակէր, այլ ի շէնսբնակէին. եւ թէպէտ հարկապահանջութիւնն բազում էր, սակայն խաղաղութիւնն առանց խռովութեան էր, եւծաղկեալ էին եկեղեցիք քահանայիւք եւ սարկաւագօք։Եւ մարդիկ, որ յաւուրս չաղաթային ի հաւատոցուրացեալք էին՝ եկին ի հաւատք։ Բուրթէլն Որոտան, Տարսայիճն Եղեգեաց, Սօրղաթմիշն Մակուայն, ԱղիդաննԱղցուց։ Եւ յԱրճէշ՝ զվանքն որ առեալ էին տաճիկք, ետզեկեղեցին, եւ յոյժ ուրախ էին հաւատացեալքն։

ԼԸ.

Իսկ պիղծն Բելիար ոչ կարաց տանելհոգեւոր ուրախութեան եկեղեցոյ, յարոյց պատերազմընդդէմ։ Պարսիկ տղայ մի ի Թաւրէզ քաղաքէ Յուսուֆանուն՝ յոյժ հայհոյիչ եւ ատեցօղ անուանն Քրիստոսի, առնու պիղծ ոսկերս շանց եւ երթեալ զհետ տղայոցնքրիստոնէից, եւ ձգէ զպիղծ ոսկերս ի կարասքրիստոնէիցն։ Եւ էր վարդապետ մի Ստեփանոս անունյաշակերտաց մեծին Գրիգորի, եւ նա եւ ամենայնքրիստոնեայքն զջուրն անտի ըմպէին։ Եւ ի սոյնգիշերի բացեալ լինի կամարն երկնից, եւ իջանէՔրիստոս յերկնից՝ նստեալ ի վերայ հրեղէն աթոռոյ, եւ երկոտասան առաքեալքն ընդ նմա։ Եւ էջ ի տեղիսնյորում Յուսուֆն այն ննջեալ էր. եւ ասէ տէրն. «Ըմբռնեցէք զտղայդ զայդ եւ տարեալ ցուցէք զտեղիքչարչարանաց պիղծ առաջնորդի դոցա եւ ամենայնհետեւողաց նորա, եւ ապա սպանէք զդա, զի գնասցէ ինոյն տեղի տանջանաց նոցաե։ Եւ առեալ հրեշտակացնտարան զնա ի դժոխքն եւ ի բոցածաւալ հուր գեհենին, որ այրէր զառաջնորդ ազգին եւ զամենայն հետեւօղսնորին։ Եւ նա ունէր զկերպարան պիղծ շանց, եւ ձայննկաղկանձելով գայր ի մէջ հրոյ հնոցին. եւ շղթայսարկեալ էր ի պարանոցին։ Եւ ասէ հրեշտակն. «Ահա՛առաջնորդն քո եւ ահա ժողովուրդ քոե։ Եւ անտի հանեալզնա՝ տարեալ ցուցին զարքայութիւնն երկնից եւզվայելչութիւն գեղեցկութեան նորա, եւ զամենայնանդրանկաց հոգոց դասուն ուրախութիւնսն եւզամենայն առաջնորդ քրիստոնէից ազգին։ Եւ ասէհրեշտակն. «Տեսանե՞ս, ո¯վ մոլորեալ, զհաւատացեալսՔրիստոսի Աստուծոյ մերոյ եւ զկոյսն ՄարիամզԱստուածածին, եւ տեսանե՞ս զԼուսաւորիչ ազգիսհայկազնոյ աստուածային փառօք փառաւորեալ. դուզիա՞րդ զազգս հայոց հայհոյեալ անարգես։ Հաւատա իխաչ ելեալն Քրիստոս, եւ ե՛րթ, մկրտեա յանունԱմենասուրբ Երրորդութեանն, զի մի գնայցես ի յայնտեղի տանջանաց, յորում տեսեր. այլ յայս տեղիսփառաւորութեան, յորմէ այժմ ի ներս կաս, զի ինքնՔրիստոս առաքելովք իւրովք ելեալ է յերկնից եւեկեալ առ քեզե։

Եւ անտի դարձեալ բերին առ սոսկալի եւհրեղէն աթոռն Քրիստոսի. եւ տեսեալ զՔրիստոսն՝ահագին գոչէր. «Տէր իմ եւ Աստուած իմ՝ մեղայ քեզ, խոստովանիմ եւ հաւատամ զքեզ ստեղծօղ եւ արարիչ, եւզՀայրն քո զԱստուածն ամենակարօղ, եւ զփառակիցն քոզճշմարիտ Սուրբ Հոգին Աստուած, միայն ազատ արա զիսի մեղաց իմոց, զի մի գնայցեմ ի տեղի տանջանաց չարառաջնորդին մերոյե։

Եւ յանկարծակի տեսիլ երազոյնխափանեցաւ, եւ յահագին գոչման ձայնէն ընտանիքնորա՝ մայրն եւ եղբարքն, զբան դաւանութեանն որելանէր ի բերանոյ նորա լսէին եւ զարհուրեալ ապուշմնային, զի Գ (3) տիւ եւ Գ. (3) գիշեր զնա զարթուցանելոչ կարէին։ Եւ յանկարծակի վերացաւ աթոռն ի յերկինս. եւ նա զարթուցեալ ի քնոյ տեսլեան գիշերոյն, լցեալշնորհօք Հոգոյն Սրբոյ եւ սկսեալ ի պարսիկ լեզուդաւանէր զՔրիստոս ճշմարիտ Աստուած եւ Տէրամենայնի։ Եւ երթեալ յետ սակաւ աւուրց առվարդապետն Ստեփանոս մականուն Լալուկ՝ ասէ նմազտեսիլն ահագին. եւ մկրտեալ ի նմանէ՝ եղեւքրիստոնեայ։ Եւ գիտացեալ անօրինացն, զի թմբուկ իձեռին առեալ դաւանէր զՔրիստոս ի մէջ քաղաքին, եւժողովեալ բազմութիւն անօրինացն՝ ազգի ազգիհնարիւք հնարէին ողոքանօք եւ սպառնալեօք, եւհանեալ ի յուղտ ի բոլոր քաղաքն ի շուրջ ածէին. եւայն ասէր. «Տէ՛ր իմ Յիսուս Քրիստոս, վաղվաղակիբարձրացուցեր զիս, զի ես ուղտօք ընթանամ եւ սոքահետիոտսե։ Եւ իջուցեալ զնա չարչարեցին այնքան դառնտանջանօք, զի մինչ ի Խ. (40) օր ի մորթ ծրարեցին, եւառողջացեալ հանին զնա ընտանիքն։ Եւ գնացեալ իՍուլթանիա անդ եւս չարչարեցաւ։ Եւ գնացեալ իՍըմըրղանդ, եւ անտի գնացեալ ի կռապաշտից աշխարհն՝հնգետասան աւուր ճանապարհ. եւ եկն ի Բաղդատ, եւչարչարեալ ի նեստորական ժողովրդենէն, զի զՔրիստոսԱստուած դաւանեաց։ Մտեալ ի Մաշադ Ալին. եւ գաղտաբարմնաց ի ներս ի գիշերին եւ ետես զխաբէութիւն նոցին, զի ասէին հուր վառի ի սմին։ Եկն առ մեզ՝ ի գաւառսՔաջբերունեաց ի սուրբ ուխտն Մեծոբայ ամիսս Զ. (6)։ Եւապա գնացեալ ի յԱրճէշ քաղաք եւ դաւանեացզԱմենասուրբ Երրորդութիւնն. եւ տեսեալ անօրինացն՝փոս փորեցին եւ թաղեցին մինչ ի մէջքն եւ քարկոծարարին. եւ յետոյ մօլնէքն ազատ արարին, զի զբազուկնխորտակեցին, եւ յետ Զ. (6) աւուր խորտակօղ բազկինսատակեցաւ՝ Արամիշ անուն։ Եւ ազատ արարեալ եկնդարձեալ առ մեզ։

ԼԹ.

Եւ գնացեալ ի քաղաքն Ախըլցխէ, եւժողովեալ զմանկունս քրիստոնէից՝ վրաց եւ հայոց, եւկերեալ միս խոզու, եւ զոսկերսն տարեալ ի մզկիթ նոցալցին։ Եւ տեսեալ անօրինացն որ անդ կային, - զորյիմար իշխանն՝ որդի Աղբուղին Իվանիէ, բարձրացուցեալ էր զնոսա առաւել քան զամենայն ազգսքրիստոնէից, որ առ նա կային։ Եւ նոքա նենգութեամբառեալ գանձս բազումս՝ եկին առ բռնաւորն Յուսուֆ իՎաղարշակերտ Բագրեւանդ գաւառին. եւ զչարութիւնինքեանց նմա յայտ արարեալ՝ առեալ գնացին ի տուննՎրաց, եւ ետուն զքաղաքս ի ձեռն նորա։ Եւ նոքա իբրեւզկատաղի եւ անողորմ գազան սուր եդեալ ի վերայ նոցա՝իբրեւ զգառն անմեղ զենուին, ի վեր քան զհամար եւզթիւ մտաց մարդկային. եւ զամենայն աշխարհն գերիառեալ՝ զկին եւ զտղայ, եւ գերութեամբ լցին զաշխարհամենայն Հայկազեանս սեռի։ Եւ ամենայն քրիստոնեայքազգիս զանմոռանալին արարին զի կարգաւոր եւաշխարհական զհոգոյ եւ զմարմնոյ ստացուածս ի գինգերոյն ետուն։ Եւ էր որ գողութեամբ, եւ էր որփախստեամբ ազատ առնէր զքրիստոնեայսն, եւ էր որգազանակուր լինէին։ Եւ ո՞վ կարէ պատմել եւ կամ ընդգրով արկանել զաղէտ տարակուսանացն եւ զկսկիծ լալոյեւ ողբոյ հարցն եւ մարցն, որդոցն եւ դստերացն։ Եւսառաւել տեսօղքն ոչ կարէին ժուժկալել. կանայքզզարդս իւրեանց կողոպտէին, արք՝ զանասունս, քահանայք եւ կրօնաւորք՝ զաղքատութիւնս իւրեանցցուցին. ում ոչխարիկ եւ ում տաւարիկ կայր՝ տային իգերիսն եւ գնէին։ Եւ տեսեալ անօրինացնզյօժարութիւն նոցին՝ զամէն գերի հանին ի ԺՌ. (10. 000), եւ ի ԻՌ. (20. 000), մինչ զի քահանայի միոջ Արճէշ եւԱրծկէ յԼՌ. (30. 000) դահեկան գին ետուն եւ գնեցին։ Եւայս եղեւ կորուստ չար եւ անօրէն բռնաւորինՅուսուֆին, զի եբարձ Աստուած զօգնութիւն իւր ինմանէ, եւ այլ ոչ յաջողեցաւ նմա. եւ այս էր ի ՊԿԵ. (=1416) թվականին։

Խ.

Դարձեալ ել գնաց յետ ասորիկ իԴիարբակն, եւ էջ ի վերայ կողմանն Շամայ, եւ իբրեւզաղուէս եւ զջղջիկան տկար յետ դարձաւ, զի որդի նորասատակեցաւ, որ ղան եդեալ ի վերայ ամենայնաշխարհին։

Եւ ի միւս ամին Օթմանն՝ տէրն Ամթայ, էառզԵզընկայ եւ զՓիր-Օմարն չարաչար սատակեաց։ Եւ իմիւս ամին Շահռուհն՝ տէրն Խորասանայ՝ որդիԹամուրին, առեալ զզօրս իւր անհամար գնդին՝ եկն իՍուլթանիա եւ ի Թաւրէզ՝ ի վերայ նորին։ Եւ նա ելեալգնաց ընդդէմ նմին. եւ յորժամ մերձ եղեն միմեանց, զիայսօր եւ վաղիւն մարտնչէին, զվրէժ գերութեաննանողորմ էառ Աստուած ի թուրքմանէն՝ հիւանդացեալսատակեցաւ բռնաւորն այն։ Եւ զօրաց նորա, զինքնանթաղ թողեալ, ի բաց գնացին. եւ եկին, հասին ի լալիեւ ողորմելի սմբակագնաց աշխարհս Քաջբերունեաց. եւնստեալ ի վերայ քրիստոնէից՝ վանորէից եւ գեղորէից՝մինչ ի յեղանակ գարնանային ժամանակին, եւ ի գնալնիւրեանց զամենեսեան կողոպտէին։ Եւ որդի նորաԱսպահան անուն բազում ջանս եդեալ ի վերայհաւատացելոցն, եւ ողորմութիւնս արարեալ՝ ազատեացզամենեսեան գնալ ի գաւառն Ըռըշտունեաց։ Եւմազապուրծ եղեալ ազատեցաք ի զօրաց չաղաթային, զիիբրեւ զարծիւ սրընթաց հասին ի վերայ թուրքմանին իյերկիրն Տարօնոյ. եւ թողեալ նոցա զառ եւ զաւար, եւգաղտագողի գնացեալ հասին յերկիրն Շամայ ի դաշտինԱմիթ քաղաքին։

ԽԱ.

Իսկ որդի Յուսուֆին Սքանդար ոչհանդիպեցաւ առ հայրն իւր, զի նստէր ի տեղի նորին, այլ եկն ի կողմանէն Բաղդատայ։ Առեալ զզօրս հօրիւրոյ եւ զքօչս Հիղանին՝ եկն ի Բագրեւանդ գաւառն, մերձ սուրբ ուխտին շինեալ ձեռամբ Տրդատայ եւԼուսաւորչին Գրիգորի, կամէր գնալ ի վերայՇահռուհին։ Եւ էր Շահռուհն այն հասեալ ի Հեր եւ իԶարաւանդ գաւառ, եւ վերջն՝ ի Բերկրի։ Եւ համբաւգալոյ Սքանդարին եհաս առ նա. եւ դարձաւ անհունբազմութեամբ, եկն եհաս ի յԱրճէշ։ Փոս ետ հատանելյԲ. (2) տեղիս՝ մինն ի յԱրճէշ եւ մինն՝ ի յԱսպիսնակ, մինչ ի լեառն Աղու. եւ միւս օրն ելեալ գնաց ի դաշտնԱպահունեաց՝ ի Խանագահն, եւ փոս եհատ յահե զօրացնյիմարին եւ զօրեղացեղ զօրականին Սքանդարին։ Եւհասեալ ի Վաղարշակերտ՝ ի դաշտն Բագրեւանդայ, ճակատառ ճակատ բանակեցան, եւ մտեալ ի պատերազմ՝հարկանէին զմիմեանս։ Եւ արին եւ քաջ պատերազմօղնմտեալ ի մէջ անթիւ զօրացն Շահռուհին, եհատզըռընկունք փղին, եւ մին կին ի ծառայից նորայափշտակեալ ի տանէ Շահռուհին եւ զբազումս սատակեալի զօրաց չաղաթային, եւ արկ ահ եւ երկիւղ ի վերայարեւելեան գնդին։ Իսկ Շահռուհն կայր առանց երկիւղիի յահէ նորին։ Ապա երթեալ ի ծառայիցն ասեն ցնա. «Զիկաս խաղաղութեամբ, ահա կորեաք յահէ քաջ եւմենամարտիկ որդոյ Յուսուֆինե։ Իսկ նորա ելեալ իխորանէ խորանին՝ հրաման ետ զուղտ եւ զանասունտանել զառաջեաւ զօրուն. եւ գոչեցին առ հասարակմիաբերան, եւ կախարդքն ձգեալ զթուղթն ի վեր իյերկինս, եւ հանեալ զսուրս իւրեանց դիմեցին իվերայ նոցա. եւ վաղվաղակի եւ առժամայն ի սուրսուսերի հարեալ կոտորեցին զզօրս անհնազանդթուրքմանին։

Աստ է տեսանել զաղէտ տարակուսանացնոցին, զի գոչումն աղաղակի նոցա սարսեալդողացուցանէր զերկոսին կողմանքն, որպէս քաջինՎարդանայ եւ Մուշեղայ արարին պարսիկք։ Այլ եւ հայրուրացաւ զորդի, եւ որդի՝ զհայր, մայր՝ զդուստր, եւդուստր՝ զմայր։

ԽԲ.

Եւ Բ. (2) եղբարքն՝ Սքանդարն եւԱսպահանն, մազապուրծ եղեալ գնացին փախստականսակաւ զօրօք ի ներքին կողմն աշխարհին՝ ի Մերդին եւի Մօսլ, եւ ամենայն զօրք եւ խիզան անկաւ ի ձեռսչաղաթային։ Եւ ի նոյն տեղի ուստի զգերիքնբաժանեցին զհայոց եւ զվրաց, ի նոյն տեղիքն եւ նոքագերեալք ի նոցանէ, եւ ի նոյն տեղիքն անթիւք եւանհամարք սատակեալ կործանեցան։ Եւ ո՞վ կարէ ընդգրով արկանել զճիչ եւ զաղաղակ տղայոց անօրինաց, որի նոյն տեղիքն մնացին, եւ ամենեքեան սովալըլուկ եւգազանակուր եղեն։ Եւ այս էր ի թվականիս մեր ՊՀ. (=1421)ամին։ Եւ չաղաթայն առեալ զառ եւ զաւար՝ գնաց իԽորասան, ուստի եկեալ էր։ Եւ փախուցեալ որդիքնՅուսուֆին՝ գնացեալքն ի ներքին կողմն աշխարհին, գիտացեալ զերթալ նոցին՝ եկն վաղվաղակի Ասպահաննճանապարհաւն Բաղիշու, գնացեալ ի Թաւրէզ նստաւ անդսակաւ զօրօք աւուրս ինչ, եւ միւս եղբայրն Սքանդարեկն Բաղդատայ ճանապարհաւն. մտեալ ի Թաւրէզ՝ փախոյցզեղբայրն եւ էառ զաշխարհն ամենայն, եւ նստաւթագաւոր ի վերայ կողմանց մերոց աշխարհաց։

Եւ եղբայր նորա եկն ի Բասեն, էառ զամուրնԱւընկայ։ Եւ ի միւս ամին գնաց առ միւս եղբայրն իԲաղդատ Շահ-Մահմուտ կոչեցեալ։ Եւ համբերեալ Բ. (2)ամ, եւ ապա միաբանեցոյց զզօրս իւր, ելեալ ի վերայեղբօր իւրոյ եւ էառ զամենայն աշխարհն Բաբելացոց։Եւ նա փախուցեալ ի յեղբօրէն՝ անկաւ ի ձեռսչաղաթային, որ եւ սպանին զնա, զի էր այր խաղաղարարեւ քրիստոնեայսէր, եւ բազումք ասէին, թէ Քրիստոսիծառայ էր։

Եւ Ասպահանն այն ելից արեամբ զաշխարհնԲԱբելացոց, զի առնոյր զգանձս աշխարհին եւ ծածկէրգաղտնի, եւ զպահօղ գանձին սպանանէր. ոչ ի տաճիկխնայէր եւ ոչ յասորի։ Աւերեաց եւ գերեաց զՄօսլ եւզՍնջար եւ զԹկլաթ եւ զամենայն աշխարհն։ Եկն ի վերայՋզիրու եւ անթիւ արիւնս եհեղ, եկն ի վերայ Մերդնայ. եւ սպան Լ. (30) քրիստոնեայ։ Եւ տէրն Մերդնայ, որդիՕթմանին սուլթան Համզէն եկեալ ընդ առաջ նորա, էառզամենայն զօրս նորա եւ զկողոպուտ, եւ ինքնմազապուրծ փախեալ ի ձեռաց նորա, զի արիւն անմեղացնգոչեալ առ Աստուած՝ կորուսին զնա եւ զզօրս նորա։

ԽԳ.

Իսկ Սքանդարն, որ նստաւ թագաւոր իԹաւրէզ շահաստանին, ՊՀԱ. (=1422) թվականին եկեալ զօրօքիւրովք ի վերայ Խլաթայ, եւ աւերեալ զերկիրնամենայն՝ նստաւ ի վերայ բերդին Աղուանից։ Եւ Շարաֆանուն քուրդ մի, անմիտ քրիստոնէիւք, ապստամբեալք իբերդին՝ հայհոյէին զնա. իսկ նորա բարկացեալ, հրաման ետ զօրացն նետաձիգ լինել ի վերայ նոցա։ Եւառ ժամայն առին զնա. եւ սուր ի վերայ քրիստոնէիցնեդեալ ՃԾ. (150) ոգի սպանին ի ժողովդրենէն, որ անդժողովեալ էին, եւ Կ. (60) ոգի մին գարշադէմ քրիստոնէիզենուլ ետուն՝ ի Ծղաքայ, ի յԱղուանից եւ յայլգեղորէից. եւ զայլ բազմութիւն կանանց եւ տղայոցառեալ տարան գերի, կորուսին զբազումս. եւ էր, զիսակաւ գնեալ արծաթով ի յետ դարձուցին։ Եւ յայնմ օրէի հետ ի լաց եւ ի սուգ նստաւ ամենայն ազգս Հայոց՝մինչ ի վերջին օր սատակման նորա։

Դարձեալ յերկրորդ ամին եկն ի վերայԲաղիշու եւ Խլաթայ. կոչեաց զամիրայն Շամշադինփեսայ իւր եւ ասէ. «Տուր ինձ զբերդն Խլաթայե։ Եւնորա գնացեալ ի դէմ բերդին՝ արձակեաց զգօտին որ իմիջին, եւ պինդ կապեալ՝ դարձաւ ի յիմարն այն, զվարշամակ գլխոյն ի վայր ձգեաց՝ նշան տալով, թէզգլուխս հատանեն՝ զդղեակն մի տայք նմա, այլ պինդպնդեցէք զգօտիս ձեր։ Իսկ նորա բարկացեալ՝ հրամանետ զօրաց իւրոց հատանել զգլուխ նորա։

Եւ ըմբռնեալ զտէրն Ըռըշտունեաց սուլթանԱհմատ անուն՝ զորդի Եզդին ամիրային, եւ փութանակիեկն ի վերայ դղեկին Վանայ, եւ աւերեաց զաշխարհնամենայն, եւ նստաւ Դ. (4) ամիս ի վերայ նոցա. եւ իխսարին անթիւ եւ անհամար քրիստոնեայք մեռան իսովոյ եւ ի ջրոյ. եւ փորացաւ եղեալ բազումքմեռանէին։ Եւ ի նոյն ամին ոչ կարաց առնուլ զնա. այլերթեալ ի Թաւրէզ՝ ի նոյն ամն լռեաց։ Եւ զորդի Եզդինամիրային սուլթան Ահմատն սպան ի բերդն Երընջակու։

Դարձեալ ի միւս ամին ՊՀԴ. (=1425) թվականինեկն դարձեալ ի վերայ Վանայ, եւ նստաւ ի վերայ նորա։Եւ նեղեալ որդի քրդոյն մելիք Ասադ անուն՝ ետ ի նազբերդն, եւ ազատեալ՝ ելեալ գնաց կահիւք եւ ընչիւք իՋուլամերկ։ Եւ ի նոյն ամին սպանին զհօրեղբայրնորին Բահադին անուն, առեալ զերկիրն Ըռըշտունեացեւ զկղզին Աղթամարայ։ Եւ բազումք ի քրիստոնէիցնաստ եւ անդ շրջեալ ի լերինս եւ ի բլուրս սովալըլուկեւ սովատանջ եղեալ մեռանէին։ Եւ ոչ կարեմ ընդ թիւարկանել զմեռեալն, եւ զողբումն, զլացն, եւ զաղաղակեւ զկորուստ ազգիս մեր, որ եղեւ ի չար բռնաւորէն եւի Նեռին պիղծ եւ անօրէն կարապետէն։

ԽԴ.

ԽԵ.

Եւ ի սոյն աւուրս եկն նենգաժոտ եւանողորմ քուրդն Բաղիշու ի վերայ աստուածապահքաղաքին Արծկու, եւ հարեալ, սպանեալ, սրախողխողարարեալ զբազումս յազգաց մերոց, մանաւանդզաստուածապատիւ եւ զաստուածապարփակ, զողորմած եւզերջանիկ վարդապետն Գրիգորիոս՝ զորդի ԾերինԽլաթեցոյ, ի սուրբ ուխտն Դաստակ, որ Ցիպնավանքվերակոչի։ Եւ սուգ եղեւ ամենայն ազգիս հայկազնոյ. վասն զի զարդարեալ էր զեկեղեցիս Հայոցյայսմաւուրօք եւ կորուսեալ ճառիւք, գանձիւք եւտաղիւք։ Եւ ԾԵ. (55) ամ գիրս գրեաց եւ զամենայնաղքատաց բաժանեաց։ Եւ հեզահոգի եւ յոյժուսումնասէր գոլով եւ մարտիրոսաց պատուօղ վասնորոյ մարտիրոսաց պսակաց եհաս։ Եւ էր սա աշակերտմեծին Սարգսի վարժապետին Հայոց, եւ Ը. (8) ամաշակերտեալ Յոհաննու Որոտնեցոյն, աշակերտակիցմեծին Տաթեւացոյ։

ԽԶ.

Դարձեալ ի սոյն ամի անողորմ վիշապնեւ արեանարբու գազանն գնաց ի յՈրմի քաղաք Հայոց. եւաւերեաց զամենայն աշխարհն, եւ սպան ԷՃ. (700) տաճիկ՝հատանելով զգլուխս նոցա անողորմն եւ չարագործնայն։ Եւ գերիս բազումս արար եւ իսպառ ջնջեաց զազգսհայոց ըստ տեսութեան մեծին Ներսէսի, թէ ջնջեսցիազգն Արամայ յազգէն նետողաց։

Դարձեալ ՊՀԶ. (=1427) թվականիս զօրժողովեաց, գունդ կազմեաց եւ ելեալ գնաց ի վերայքաղաքին Սուլթանիու. եւ Դ. (4) ամիս խսարեալ՝ էառզնա, եւ զամենայն զօրքն, որ անդ կային՝ իբրեւզանասուն սուր ի վերայ եդեալ զենեաց զամենեսեան, աւելի քան զԳՃ. (300) ոգի։ Եւ նոքա աղիողորմ կսկծէին, գոչէին լալով եւ արտասուօք, եւ ասէին. «Դու՝ տէր եւխուդայ, վրէժխնդիր լեր արեան մերե։ Եւ զտէր տեղոյնըմբռնեալ զԵլիաս Խօջու որդին, եդ ի յամուրս իւր։ Եւէր տէր տեղոյն որդի քենոջն Շահռուհի՝ թագաւորինարեաց եւ պարսից կողմանցն Արեւելից եւ Խորասանու։Եւ նորա շարժեալ ի բարկութիւն՝ եկն անթիւ եւանհամար զօրօք իբրեւ զաստեղս երկնից բազմութեամբ, մեծահանդէս պատերազմական պատրաստութեամբ ի վերայյիմար եւ անզգայ եւ անհնազանդ եւ հպարտ եւ գոռոզբռնաւորին Սքանդարի, եւ նորա փախուցեալ ի նմանէ։Իսկ Շահռուհն եկն նստաւ ի վերայ նորա ի Սալամաստճակատ առ ճակատ եւ թիպ առ թիպ. եւ ոչ ետ թոյլ զօրացիւրոց փախչել ի բարկութենէ զօրաց չաղաթային, վասնզի կախարդութեամբ կապեցին զնա, մինչ զի նետ միոչ կարաց հանել ի կապարճից թարքաշին իւրոյ, այլխոյս ետ եւ փախեաւ ի պատերազմին ժամու ի քաջութեանտեղեացն, այն որ ասէր. «Մին հազարով իմով ընդ բիւրսնոցա մարտնչիմե։ Ոչ գիտէր եւ ոչ իմացաւ եւ ոչ ոքիմացուցանել կարէր վասն գօռոզութեան բարուցիւրոց, թէ սիրտ թագաւորաց ի ձեռս Աստուծոյ են, եւնա տայ զյաղթութիւն հաւատացելոց եւ անհաւատից։ Իսկնա, ի բազուկս իւր յուսացեալ, կամէր գործյաղթութեան ցուցանել. եւ ոչ ետ նմա Աստուածզօրութիւն յաղթութեան, այլ մատնեցաւ ամենայնզօրօք իւրովք ի ձեռս չաղաթային։ Եւ գերեացզամենայն թուրքմանն եւ զբազումս ի քրիստոնէից, եւառեալ տարաւ ի ձմերայնոցն Ղարաբաղ, եւ անդ անցոյցզդառնաշունչ աւուրս ձմերայնոյն։

ԽԷ.

Իսկ զօրք Սքանդարին, որք զերծան իպատերազմին գաղտագողի աստ եւ անդ փախչելով, եկեալի յերկիրն Քաջբերունեաց՝ առին զքաղաք եւ զգեղ, զվանք եւ զաւան, կողոպտեցին եւ աւերեցին, ոչ հացիեւ ոչ խոստակի ետուն մնալ, այլ գազանաբարպատառեցին։ Եւ բարկութիւնն Աստուծոյ ի վերուստ եւի ներքուստ պատեալ ունէր զծովեզերս այս. վերուստձիւն էր եւ տեղատարափ, եւ ի ներքուստ՝ դառնութիւնանօրինաց։ Եւ մեք մազապուրծ եղեալ կամէաք մտանել իկղզին Լմայն. եւ իբրեւ մտաք՝ տեղի ոչ գտանէաքնստելոյ եւ յառնելոյ եւ ոչ զոգեպահ կերակուրնպատրաստելոյ վասն ահագին բարոկւթեանն Աստուծոյ եւսաստիկ անձրեւին եւ ձիւնին։ Եւ սիրով ընկալան զմեզհոգեւոր եղբայրն մեր վարդապետն Յոհաննէս եւեպիսկոպոսն Յովհաննէս։

Եւ մինչ յայս նեղութիւնս կայաքյանկարծակի զօրք բերդին Ամկու, չար եւ անօրէն եւպիղծ իշխանաւ նոցա Հաջիբէկ անուն, նստեալ ի նաւ եկնի կղզին։ Եւ ըմբռնեալ զամենայն քրիստոնեայսն մերպահանջէր ի նոցանէ ոսկի եւ արծաթ. եւ յերեկոյիժամէն մինչ ի լոյս առաւօտուն էառ ԽՌ (40. 000) դահեկան, բայց ի համարս մեր աւելի քան զՃՌ. (100. 000)։ Եւ յահէնոցա կամէաք, զի ծովն ընկղմէր զմեզ տեսանելով եւլսելով զաղէտ եւ զճիչ կանանց եւ որդոց նոցա, վասնզի հարկանէին զամենեսեան եւ բրածեծ առնէին։

Եւ մինչդեռ յայս խորհրդեան էաք, թերեւսելցուք ի ծովուն միջէ, եկն եհաս համբաւ բօթալիցեթէ, Օթման թուրքմանն եկաւ ի յԱրճէշ քաղաք, եւկողոպտեաց զմնացեալ հաւատացեալքն, որ անդ կային, զի էր նա թշնամի Սքանդարին եւ զօրաց նորին, եւ նորախրատովն յաղթեաց Շահռուհն պիղծ թուրքմանին։ Եւառակ սրբոցն կատարեցաւ ի վերայ մեր, փախուցեալ իմիեղջերէն անկաւ ի ձեռս օձին։

ԽԸ.

Այլ յայսմ վայրի եհաս ողորմութիւնբարերարին Աստուծոյ՝ ի յօգնութիւն տառապեալ ազգիս. զի փախուցեալն Սքանդար, որ զերծաւ ի չաղաթայէն, եկեալ ի Վան քաղաք, բարկութեամբ զարթեաւ ի վերայզօրաց իւրոց՝ գալ եւ հանել զփոռնակն, զայն որտիրեալ էին գաւառիս մեր եւ պատառէին զամենեսեանիբրեւ զչար գազանս։ Եւ հանին զպիղծ գազանսն իքաղաքէ, ի գեղէ եւ ի վանորէիցն։ Եւ մեք զերծեալք ինոցանէ սակաւ մի հանգիստ առաք զաւուրս ձմերայնոյամիսս երեք, զի այս դառնութիւնս էր ի Վարագայ խաչիպահոցն։

Իսկ ի գարնանային ժամանակին փախուցեալՍքանդարն այն ի չաղաթայէն, զոր աստ եւ անդգաղտագողի շրջէր, երբեմն ի Թաւրէզ, երբեմն իյամուրն Երընջակու եւ յայլ տեղիս, եկն նստաւ իվերայ Արծկէ քաղաքին, զոր առեալ էին բնական տեարքնքաղաքին Սաւալան անուն։ Եւ սակաւ աւուրք նստաւ իվերայ նորա, եւ պատերազմ մեծ եղեւ ի վերայ նոցա։ Եւքրիստոնեայք եւ այլազգիքն գուն քաջութեանգործեցին, եւ աղօթք ամենեցուն անպակաս լինէր, զիսպառնայր չար վիշապն զամենեսեան սրոյ ճարակ առնել. եւ ամենայն գաւառն յամրոցին կային։ Եւ յանկարծակիչար զօրքն չաղաթային ԻՌ. (20. 000) ոգի, առաջնորդութեամբ որդոյ Շահռուհին Ջօնգայ անուն, իբրեւ զարծուի սրընթաց ի վերայ քաղաքին հասին, եւտեսեալ զօրաց Սքանդարին՝ ահաբեկ եղեալ մեռանէին, զի յանպատրաստի կային։ Եւ գոչեն ահա. «Զի՞ կասամիրզայ, թշնամիքն եկեալ հասինե։ Եւ նա, իբրու թէոչ երկնչիմ ի նոցանէ, կամկար եւ առանց փութոյզգեցաւ զզրահ իւր եւ զամենայն գործիք պատերազմին, եւ ելեալ գնայր առաջի նոցա սակաւ զօրօք՝ Ռ. (1. 000)ոգով, աւելի կամ պակաս, ճանապարհաւն Կորոյ Ձորոյ, յետ լերին սուրբ ուխտին Սքանչելագործին։ Եւ նորասրտապնդեալ, ԻՌ. (20. 000) - աւ ելեալ զհետ նոցա, եւ ոչկարացին մտանել ի մէջ նոցա եւ ըմբռնել զնա։ Այլ մինզօրեղ զօրական եւ քաջ մենամարտիկ ելեալ իչաղաթայէն, արշաւեալ երիվարաւն, գոչեաց առ նա. «Ա՛թալբայ Սքանդար, յե՛տ դարձիր, զի տեսանեմքզիրար, զի ի Խորասանու ի հետ առ քեզ եկեալ եմ իպատերազմելե։ Եւ նորա յետ դարձեալ, զսուրն ի ձեռնառեալ եհաս առ նա, ասէ. Ի Խորասանո՞ւ առ իս եկեալես, կատարեցից զխնդիրս քոե. եհար զնա սրովն, իպարանոցէն մինչ ի մէջն յերկուս բաժանեաց։ Եւտեսեալ զնա ամենայն զօրացն արեւելեան ահաբեկ եղեալեւ ապուշ դարձեալ ասէին. «Ո՞վ կարէ գնալ զհետ սորաե. զի այնպիսի ահագին եւ անպատմելի քաջութիւնսգործեաց։ Եւ այնուհետեւ այլ ոչ պատերազմ ի գործարկին. այլ ահիւ զկնի նոցա երթային։ Եւ նա աներկիւղերթեալ հասանէր ի գաւառն Բասենու։ Իսկ բազմութիւնքաղաքին Արծկու ելեալ ի քաղաքէն՝ զառ եւ զաւարթուրքմանին, զոր մնացեալ էր ի չաղաթայէն, ի ներս իքաղաքն ժողովէին։

ԽԹ.

Եւ չար զաւակն եւ որդին կորստեան ոչգնաց զկնի նոցա, այլ յետ դարձեալ եկն ի յերկիրնԱրճիշու։ Եւ բազմութիւն քրիստոնէիցն՝ կարգաւորացեւ աշխարհականաց, ի լերինս եւ ի բլուրս, ի ծերպս եւի ծակս վիմաց փախուցեալ կային։ Եւ նոցա շրջապատեալզլերամբն, իբր զարծիւ, որ որսայ զթռչունս երկնից, գոչէին, ձայնէին, երիվարաւն արշաւէին, զսիրտսարանց եւ կանանց ճմլեցուցանէին, իբր զօրդատաստանին սոսկալի եւ սարսափելի պատուհասիհասին, զմեծամեծքն սպանանէին, զոմանս թլպատէին եւի հաւատոցն բեկէին, եւ զկին եւ զորդի ի հարանցնյափշտակեալ գերի առեալ տանէին։ Գոչէր որդին առմայրն. «Մայր իմ, ո՞վ տայ ինձ տեսանել զքեզե, եւմայրն՝ առ որդին. «Ո՛վ որդեակ իմ՝ վայ ինձ եւ վայաւուր քո ծննդեան. վա¯յ ինձ եւ վա¯յ հօր քո աւետեաց, բեկեալ բազկիս, որ զքեզ բարձի. որդե՛ակ, երթեա՞լգնաս ի ծով դառնութեան. միթէ Քրիստոս քեզ ճարազատութեան արասցէ՞ե։ Եւ այս կսկիծ դառնութեանսանճառելի է, ոչ կարեմ ընդ գրով արկանել զայս աղէտտարակուսանաց նեղութեանս, բայց սակաւ միծանօթութիւն տամ յետ մեզ եկելոցդ, զի լալով լայքզկորուստ հայոց ազգիս, զի անձամբ ի ներս կայաք։ Եւնոցա առեալ զառ եւ զաւար եւ զողորմելի մանկունս մերանթիւ եւ անհամար ի քաղաքէ եւ ի գեղէ, եւ երթեալ իՏոսպ գաւառ յերկիրն Վանայ ի յոտն սուրբ ուխտինՎարագայ. յանկարծակի հասեալ ի վերայ նոցաառաջնորդութեամբ պիղծ եւ անհաւատ քրդով մի Սեւդինանուն՝ ի տանէ եւ ի յազգէ բարեբարոյ եւ աշխարհաշէնամիրային Եզդնի եւ Մելիքին, որ ունէր զերկիրնԲերկրոյ։ Եւ գերեալ զամենայն գաւառն անթիւ եւանհամար՝ զկանայս եւ զորդիս ամենայնհաւատացելոցն, առեալ տարան ի Խորասան։

Եւ ճիչն եւ վայն եւ եղուկն տիրեաց մեզ։Եւ մեք բազում անգամ հարցաքննութեամբ ի խնդիրելեալ՝ թերեւս գտանէաք զթիւ համարոյ գերեացնզԱրճիշու եւ զՎանայ. եւ ոչ ոք կարաց ստուգել, բայցմիայն զայսչափ, զի Գ. (3) սարկաւագ ի սուրբ ուխտէնՄեծոբայ, եւ ԿԷ. (67) գերի ի գեղէն Աղոյ, որ մերձ էինառ մեզ յազգէ եւ ի սիրելեաց ծանօթացաք, զի գերեալքէին, եւ Ժ. (10) գերի ի միում տանէ ի գեղէն Մաջառուց։Եւ վայ մեզ եւ եղուկ յայնմ օրէն մինչ ցայսօր եւ առյապա։

Ծ.

Եւ այս էր ի ՊՀԹ. (=1430) թվականին, որեղեւ աղէտս այս, եւ այս էր ի պենտեկոստէի աւուրսն։Եւ դարձեալ ի Խաչի տօնի աւուրսն եկն Սքանդարն այն։Եկն դարձեալ, նստաւ ի վերայ Արծկու քաղաքին, եւհնարէր զհնար առմանն։ Իսկ քրիստոնէիցն խորհուրդ իմէջ առեալ գաղտնի ի յանօրինաց, մանաւանդխորհրդական եւ իմաստուն, իշխանակերպ եւքրիստոսասէր տանուտէրն Մուրատայ անուն, զհետԱրճիշու տանուտէրացն Յովհաննէս փոքր ձեռնաւորն եւԳօրգի - Մելիք Աղու տանուտէրն գնալ առ բռնաւորնՍքանդար եւ շիջուցանել զդառնութիւն զբարկութեաննորա. վասն զի եկեալ էր առ ի կորուսանել սրոյմահուամբ զաղքատ քրիստոնեայսն։ Եւ նոցա իջեալ առնա աղաչանօք եւ աղերսօք երդումն ետուն նմա, զի միյիշեսցէ զառաջին ապստամբութիւնն եւզանհնազանդութիւնն, զոր արարին նմա, եւ մի վնասսգործեսցէ նոցա։ Եւ ողորմութեամբն Քրիստոսիշիջուցին զդառնութիւն նորա, եւ նա երդուաւ ոչ ինչվնաս գործել նոցա։ Եւ ի մէջ գիշերի, իջեալ իպարսպէն, գնացին առ նա, եւ նա, անճառելիուրախութեամբ լցեալ, սիրեաց զամենայն քաղաքացիսն, եւ այգուցն մտեալ ի քաղաքն, առին զքաղաքնխաղաղութեամբ եւ առանց կողոպտելոյ։ Բայց զտէրքաղաքին Սաւալան անուն սպանին եւ դանիշման միխորհրդակից նմա. եւ մազ մի ոչ կորեաւ ողորմութեամբնԱստուծոյ ի քաղաքէն, զի քրիստոնէասէր էր եւողորմած ազգիս մեր։ Այլ վասն հպարտութեան բարուցիւրոց ոչ ինքեան աջողեցաւ եւ ոչ հաւատացելոցն. կորեաւ ինքն եւ կորոյս զազգս մեր։

Իսկ ի միւս գալ ամին, որ մտաք՝ ՊՁ. (=1431)թվականին, սով սաստիկ եղեւ ընդ ամենայն աշխարհսմեր՝ հաւատացելոց եւ անհաւատից, զի կերան զշուն եւզկատու, զմեռելոտի, զձի, զջորի, զէշ, եւ զուղտ։ Եւպարպեալ պակասեաց անասունն, դիմեցին ի յուստերս եւի դստերս, մինչ զի ի Թաւրէզ քաղաք կերեալ էին զՌ. (1000) ոգի՝ գաղտնի եւ յայտնի։ Եւ աւերեալ վերինկողմանքն՝ Թաւրէզ, Հեր եւ Զարուանդ, Օշնի եւ Աղբակ. եւ դիմեալ գային ի կողմանս Քաջբերունեաց. եւբազումք որ անդ մնացին՝ մեռանէին, եւ որք եկինյԱռեստ աւանի՝ ձկամբք եւ բանջարով շատանային։

Իսկ գազանքն, որ սովորեալ էին ի յուտելզմեռելոտիսն, դիմեցին ի վերայ կենդանեացն, որքյերկիրս մեր կային։ Մտանէր գայլն յԱրճէշ եւյամենայն գաւառս մեր. զորդին ի մօր գրկացն առեալպատառէր եւ ուտէր. եւ ի դաշտի դիպեալ մարդկան՝յառնէր ի վերայ, եւ առժամայն պատառէր։ Եւ աւելի քանզհարիւրն ի յԱռճէշ գաւառի գայլն եկեր, թո՛ղզաղքատն, որ ի վերայ գետոյն Առեստու եւ Մարմետուկային։ Եւ ի գաւառէն Այրարատեան, ի ձմեռնայինեղանակին, ելեալ գնացին ի կողմն Վրաց եւ այնքանհաւատացեալք ի խստութենէ օդոյն մեռեալք եղեն, մինչզի ոչ կարացին ի թիւ արկանել, որպէս պատմեաց մեզհոգեւոր եղբայրն մեր Զաքարէ աբեղայն Տեղերացի։ Եւմոթ ցորեանն աւելի հանէր քան զԿ. (60) թանկայ իբազառին Արճիշու, եւ մեռանէին ամենայն մարդիկք՝բնականք եւ օտարականք։ Եւ առեալ ոմանց զանձինսիւրեանց՝ դիմեալ գնացին ի հեռաւոր աշխարհս՝ իյԵրզընկայն, ի Խարբերդ, ի յԱմիթ, ի յԱրղնի, իՉմըշկածակ։ Եւ որք անտերունչ մնացին՝ մեռանէին իսաստկութենէ սովոյն։ Եւ ոմանք գնացեալ խառնեցան իքուրդն Բաղիշու, Մշոյ եւ Սասնոյ վասն աղքատութեանեւ սովոյն դառնութեան, եւ ելեալ ի հաւատոց դարձան իյանհաւատութիւն՝ աւելի քան զՇ. (500) ոգի։ Եւտրտմութիւն մեծ եղեւ Աստուծոյ, հրեշտակաց եւմարդկան։

ԾԱ.

ԾԲ.

Եւ այս ամենայն եկն ի վերայ մեր վասնմեղաց մերոց եւ չար գործոց, մանաւանդ ի ծուլութենէերիցանց, եւ ի խաբէութենէ կրօնաւորաց եւ ի չարգործոց անհաւատ եւ սուտանուն հաւատացելոց, ի զրկօղեւ անիրաւ տանուտերաց, ի պիղծ եւ զազիրառաջնորդաց, զոր ոչ կարեմք ընդ գրով արկանելզաղտեղութիւնս մեր եւ նոցա. զի ծածկագիտին յայտնի էամենայն։

Եւ այս Է. (7) ամ է, որ ի ներքոյ դառնպատուհասի կամք, զի սուրն կորոյս, սովն սպան, գերին պակասեաց, գազանն եկեր զմարդկութիւնս, թռչունք կերան զվաստակս, գորտն եւ մուկն ապականեացզանդաստանս։ Աւելի պատուհաս քան զբաբելացոցնյաւուրս Աբրահամու, եւ դառնագոյն քան զպատիժնեգիպտացոց եւ եբրայեցոց, զի որդիքն Յակոբայ ի ծովընկղմեցան, իսկ որդիքս Հայոց՝ ի ծով անհաւատութեանՀրէ քաղաքին։ Նոքա ի ծովն մեռան, եւ ոչ ծննդեամբբազմացան, որդիքն մեր եւ եղբարք, որանհաւատութեամբ կորեան, աճեն որդիք նոցա եւ լնունզաշխարհս ամենայն։ Եւ մինչ ի վերջին օր դատաստանինլինի թէ յազգէս հայոց այնքան մարդիկ աճեն, զոր այժմկենդանի կան յեւթանասուն ազգս լման, զի թէ յութիցմարդկան արդար եւ պարկեշտ առն Աստուծոյ Նոյիամենայն երկիր լցան, իսկ ի հազարաց եւ բիւրաւորգերեաց քանի՞ առաւել պարտին աճել եւ բազմանալ։ Եւայս ամենայն պատուհաս որ եղեւ, մին կարգաւոր եւաշխարհական, մեծատուն եւ կամ աղքատ զլեզու իւր ոչսանձեաց ի հայհոյութենէ յիշոցաց եւ ոչ ասացին«Մեղայ Աստուծոյե, եւ ի ժանդալից դառնապտուղ եւդառնաբերան անիծից եւ նզովից գարշաբերանաղտեղութեանց, զոր ժայթքեն հանապազօր մոխրաթաւալնորընծայ ուխտի մանկունք եկեղեցոյ Հայաստանեայց՝հանապազ աղտեղիս խօսելով զբերանս ուսումնականացլնուն։ Այլ վա¯յ եւ եղուկ է մեզ եւ նոցա, զի անձամբզանձն իմ դատապարտեմ, զի եւ ես ի նոյնս կամ, բայցհարեալ ի խղճէ մտացս. զի գիտութեամբ Աստուածաշունչգրոց ծանօթացայ, կամիմ բառնալ, եւ ոչ կամին լսել, եւ ես հանապազ ի դառնութեան կամ, զի սովորութիւնհնացեալ՝ բնութիւն մակստացական է։ Դարձեալ, եւ ոչկարեմ բառնալ ի մանկանց եկեղեցոյ, զի վիշապապստամբ եղեալ են, եւ ի խրատէ հոգեւոր հարանց եւեկեղեցոյ վարդապետաց խոյս տուեալ գնան զհետ կամացիւրեանց։

Բայց գիտելի է ձեզ, ո¯վ եկեղեցիքՀայաստանեայց եւ կուսակրօն վանորայք կուսաստանաց, զի ասէ Տէրն. «Կերակուր ոչ պղծէ զմարդ, այլ որ ինչ իբերանոյն ելանէ՝ այն պղծէ զմարդե։ Դու բերանովզարիւնն Աստուծոյ ճաշակես եւ ասես. «Գնա, կեր զշանեւ զմարդոյե։ Պղծես զբերանդ, որով ճաշակեալ եսզգառն Աստուծոյ, եւ պղծես զբերանն անմեղինայնորիկ, որ ճաշակեալ է զանմեղ գառն Քրիստոս. եւառանց խղճի մտաց կաս յամենայն ժամանակս կենաց քոցեւ ոչ բերես ի թիւ խոստովանութեան։ Եւ ո՞վ քաւէզժանդալից, ժահահոտ ժայթքեալ բերանոյ մեղս քո. այդանքաւելի եւ անթողլի մնայ քեզ, եւ չար յիշատակ մինչի կատարած աշխարհի։ Եւ ով ոք որ ուսեալ է ի քէն՝յաւելու քեզ օր ըստ օրէ մեղք ի վերայ մեղաց քոց ըստԴաւթոյ. «Դիր զմեղս ի վերայ մեղացե։ Դարձեալ՝ անէծքեւ նզովք ասելով զպատկերն Աստուծոյ անիծանես եւ ոչգիտես եթէ զսկզբնատիպն Աստուած անիծանես։ Եւ ովզԱստուած անիծանէ՝ մեղքն այն մահու չափ է եւաններելի։ Ո՞վ թողու զայդ մեղս քեզ, զի Աստուածմիայն է այդ կապին արձակօղ. եւ դու զԱստուա՞ծհայհոյես, մնաց այդ անքաւելի։ Եւ դարձեալ՝ Աստուածվասն այն եկաւ յաշխարհս, զի զանէծքն Ադամայբառնայր, դու լրբութեամբ նոր նորոգե՞ս։ Եւ կարե՞սպատասխանի տալ Աստուծոյ, թէ ոչ գիտէի. ահաԱւետարանն ուսուցանէ քեզ թէ ոչ գիտէիր։ Եւվարդապետ եւ եպիսկոպոս անիծանէ. ահա Քրիստոս եւԼուսաւորիչն մեր Գրիգորիոս ուսուցանէ ի գիրսկանոնաց իւրոց. «քահանայ որ զպատկերն Աստուծոյանիծանէ, ինքն զինքն ի Քրիստոսէ որոշէե։ Եւ քաջհովիւն եկեղեցոյ մեծն Աթանասիոս, թէ. «Քահանայ, որվայրապար անիծանէ զմարդ, ի քահանայական կարգէնլուծցիե։ Վասն որոյ երես ի գետին դնելով աղաչեմզեղբարքդ զհող ոտից ձեր լիզելով՝ մի՛ որոշէք զձեզ իՔրիստոսէ եւ մի լուծանիք ի քահանայական կարգէ, զի իբերանոյ անտի, - ասէ Տէրն, - ելանեն պղծութիւնքե։Եւ Աւետարանիչն ուսուցանէ. «Ամենայն պիղծ եւչարակամ մի մտանէ յարքայութիւննե. եւ զրկէյերանութենէն զքեզ, որ ասէ նոյն Աւետարանիչն. «Երանելիք են, որ լուանան զհանդերձս իւրեանցյարիւն գառիննե. եւ դուք քահանայք՝ լուացեալ էքզհոգի եւ զմարմին ձեր յարիւն գառինն Քրիստոսի։Աւա¯ղ է մեզ, եթէ յայնպիսի աստուածային շնորհացնզրկէ զկարգաւորն, զի եթէ ամենայն արարածք ողբս իբերան առեալ ողբան զայնպիսին՝ ոչ ինչ կարենվճարել։ Իսկ եթէ դառնաս յայդպիսիլեզուագարութեանցդ՝ ողորմեսցի քեզ Աստուած աստ եւի հանդերձեալն, աղօթիւք եւ բարեխօսութեամբամենայն սրբոց. եւ ի ձեռն ձերոյդ զղջման եւ աղօթից՝նորոգումն առնէ Աստուած կորուսեալ եւ ջնջեալազգիս, զի վասն այսպիսի հայհոյութեանցս հեռացաւՍուրբ Հոգին Աստուած, կարծեմ, յազգէ եւ յեկեղեցոյՀայաստանեայց։

ԾԳ.

Դարձեալ՝ դարձցուք ի նոյն կարգ առաջիեդեալ շարագրեալ պատմութեանս վերջին ժամանակիսթշուառական եւ տառապեալ ազգիս։

Բռնաւորին Սքանդարի որդի մի կայր եդեալիշխան ի յամուրն ի Տոսպ գաւառի ի յոտն Վարագայ ի Վանքաղաքի՝ անունն Յարալի. եւ առնէր անիրաւութիւնհարկապահանջութեամբ ազգիս մեր եւ տաճկաց։ Եւ նոքաերթեալ առ հայր նորա Սքանդար գանգատին ի վերայնորա, եթէ. «Ոչ կարեմք տանել վշտաց դառնութեաննորա, զի կարի յոյժ աղքատացոյց զաշխարհն ամենայն։Եւ նորա կարի յոյժ դառնացեալ՝ կոչեաց զնա առ ինքն՝առ ի խրատել զնորա տգիտութիւնն. եւ նորա երկուցեալգնալ առ հայրն, այլ խոյս ետ եւ գնաց առ տէրն ՇամախուԽալիլ - Ուլլահ անուն, որդի շեխ Իբրահիմին։ Իսկնորա ըմբռնեալ զնա, ետ տանել առ տէրն ԽորասանուՇահռոհ անուն՝ որդի Թամուրին, ծածուկ ոխ ունելովԽալիլն ընդ Սքանդարին։ Եւ նորա իմացեալզատելութիւնն առ նա՝ զօրս ժողովեալ գունդ կազմեաց, գնաց ի վերայ կողմանն Շամախու, աւերեաց զաշխարհնամենայն, զքաղաք եւ զգեղ, եւ հրոյ ճարակ ետ ԺԵ. (15)աւուր ճանապարհաւ աշխարհ, եւ ի դառն նեղութիւնէարք զտէրն Շամախու եւ զքաղաքն Շամախի։ Եւ զծառ եւզայգի հատանէր առանց խնայելոյ, եւ անպատմելի աւերսգործեալ։ Եւ իշխան մի ի նոցանէ Սքանդար անուն գտեալիւր ինքեան անուանակից եւ չարութեամբ հաւասար, առեալ զնա եւ տարեալ անցոյց ի յայն կոյս դրաննԴարբանդու։ Եւ աւերեաց բազում աշխարհ, անողորմսրախողխող առնելով զլեռնականս եւ զդաշտականս՝ զամմի ի լման անդ յամեալ անմեղ արիւնս հեղլով, զոր ոչոք ընդ գրով կարէ արկանել։ Եւ անտի յետ դարձեալ, ԳՃ. եւ Կ. (360) դանիշմանի գլուխ հատեալ, եւ ի բեռինսեդեալ արիւնաշաղախ եւ գարշահոտ՝ բերին ի յերկիրնՍիւնեաց։ Եւ քրիստոնէիցն, կարի յոյժ ողորմածգտեալ, զի Լ. (30) գերի բերեալ էին գաղտաբար. Յակոբանուն քահանայ մի եկեալ զկնի նոցա եւ ծանուցեալնմա. եւ նորա կարի յոյժ դառնացեալ՝ ազատեաց զնոսախաղաղութեամբ։

ԾԴ.

Իսկ տէրն Շամախու Խալիլն այն առեալզղադի եւ զմուտառիս եւ ընթացեալ առ Շահռուհն՝ տէրնՀրէ քաղաքին, հող զգլխով արկեալ, զօձիսն պատառեալ. եւ պատմեցին զդառն եւ զողբալի անցս աղետիցն, որանցոյց ընդ նոսա Սքանդարն։ Իսկ նորա ցասմամբզայրացոյց զինքն եւ զամենայն ընտանիս իւր. եւդառնութեամբ մաղձին լցեալ զախորժակ իմացականին՝կոչեաց զամենայն առաջնորդս չարին Հրէ քաղաքին՝զմեծամեծս եւ զփոքունս, եւ ասէ ցնոսա. «Ուղիղ եւարդար դատաստան արարէք եթէ զի՞նչ պարտ է առնելորդոյ Յուսուֆինե։ Եւ նոքա ամենեքեան ի մի բերանաղաղակեցին. «Մահապարտ է, սատակեսցի այրն այն, եւեթէ ոչ սատակես զայնպիսի անողորմ արեանարբուն՝ իքեզանէ պահանջէ արարիչն Աստուած զդատաստաննոցինե։ Եւ նա հրաման ետ զէն զինուորութեան բերելեւ կապել զանձամբ իւրով, զոր ի վաղուց հետէանարգեալ էր՝ սօֆի գոլով եւ խաղաղասէր։ Եւ իսրտմտութենէ ցասմանն Գ. (3) աւուր ճանապարհ Ի. (20)ոգով բարկութեամբ եկեալ, եւ ապա զօրաց նորա աստի եւանտի ժողովեալ, անթիւ եւ անհամար բազմութեամբեկեալ հասին ի Սուլթանիա քաղաք։ Եւ Խ. (40) օր արգելստուեալ, թերեւս ընդ առաջ նորա եկեսցէհնազանդութեամբ յիմարն եւ գոռոզն այն՝ սադրեալն եւխաբեալն ի սատանայէ. եւ նորա անփոյթ արարեալզնմանէ։ Իսկ Շահռուհն խաղաղասէր գոլով, շարժեալծանր զօրու, եկն եհաս ի տունն Սիւնեաց ի յամուրնԵրընջակու եւ շուրջ պատեալ պաշարեաց զնա աւուրսբազումս։ Եւ որդի նորա եւ մայր նորա, իմաստութիւն իգործ արկեալ, ուխտ եդին նմա ոչ թողուլ զհայրնկենդանի, եթէ հնար լինիցի սպանանել զնա, եւ գանձսբազումս ոսկի եւ արծաթ ետուն տանել նմա։ Եւ առեալզաղերսն ի պատգամաւորացն՝ շնորհակալ եղեւ նոցա, եւգովեաց զիմաստութիւն նորա թէ. «Լաւ է իմաստութիւնորդոյ նորա /եւ/ Խանումայ, քան զիմաստութիւն ԹալբայՍքանդարինե։ Եւ դարձեալ դեսպանացն մեծաւ պարգեւօքեկին ի Կլայն։

ԾԵ.

Եւ Սքանդարն արտաքոյ կայր կլային. փախեաւ ՃԾ. (150) մարդով՝ եկեալ գողապէս ի յերկիրնԿոգովիտ ի գեղն Արծափ։ Աւուրս սակաւ անդ դադարեալ՝երիս կամ չորիս, եւ անտի յարուցեալ գնաց ընդ զօրսիւր, եւ եհաս ի քաղաքն Կարնոյ Արզրում կոչեցեալ, որէին փախուցեալք ի յահէ եւ յերկիւղէ չաղաթայինեկեալ։

Իսկ տէրն Եզընկային Օթման անուն, առեալզզօրս իւր, եկեալ ընդ առաջ նորա աւելի քան զԻՌ. (20. 000), պատերազմել ընդ նմա։ Եւ նորա սրտապնդեալ, ունելով ընդ ինքեան ԳՌ. (3. 000) ոգիս՝ սպառազինեալամենեքեան, յանկարծակի մտին ի մէջ բազմութեանզօրաց նոցին, հարեալ սպանին զՕթմանն՝ զգլուխնզօրաց, եւ զորդին անունն Բայազիտ, եւ աւելի քանզԷՃ. (700) ոգիս. եւ ըմբռնեալ զքաջ զօրեղ զօրականսն Ճ. (100) ոգի, իբրեւ զոչխար զենեաց անողորմ եւ անագորոյնգազանն՝ որդին սատանայի. եւ զսպանեալքն իճանապարհին իբրեւ զբերդկտոց եդին։

ԾԶ.

Եւ ի յերկրորդ աւուրն եկեալ հասինզօրք չաղաթային՝ որդին Շահռուհին Ջօնգայ անուն, ունելով ընդ ինքեան ԼՌ. (30. 000) ոգիս. եւ տեսեալզսպանեալքն ի ճանապարհին՝ զահի հարեալ ապշէին, եւոչ կամէին գնալ զհետ նոցին։ Եւ որդի նորա այպնհամարեալ զոչ գնալն զհետ նոցա՝ բարկութեամբ լցեալասէ դէմ յանդիման առաջի մեծամեծաց իւրոց. «Մի ոքիշխեսցէ ի զօրաց մերոց մնալ ի քաղաքի կամ ի լերինս, այլ ամենեքեան միաբանութեամբ սպառազինեսցուք զկնինոցաե։ Եւ նոքա ընթացեալ զկնի նոցա՝ հասին եւ առինզառ եւ զաւար եւ զամենայն կողոպուտ նոցա, բայց ոչկարացին մտանել ի մէջ նոցա, այլ մերձ ընդ մերձերթային մինչ ի յԱղշահր քաղաք, եւ ոչ կարացինըմբռնել զնա։ Եւ նա երթեալ բնակեցաւ ի Թօխաթ եւյերկիրն իւր, եւ պատիւս մեծամեծս ընկալաւ իյիշխանաց քաղաքայնոց եւ շրջակայից կողմանցնայնոցիկ։

Իսկ ի գարնանային եղանակն աւերեացզաշխարհս նոցին, եւ առեալ գնաց նստաւ ի յեզր գետիմիոջ, եւ ժողովեաց զօրս բազումս՝ աւելի քան զԽՌ. (40. 000), եւ եկեալ նստաւ մերձ առ նոսա, եւ ոչ ինչ կարացառնել նոցա։ Եւ նոցա տեսեալ զանարի գոլն նոցա՝ելեալ քակեցին եւ աւերեցին զաշխարհս նոցա։

Եւ եկեալ ի Սեբաստիա՝ նստաւ ի վերայ այրիմիոջ, որ փախուցեալ էին յահէ նոցին. եւ սուտերդմամբ խաբեաց զնոսա, եւ եհան յայրէն զբազմութիւնհաւատացելոցն։ Եւ գերեաց զկին եւ զորդի անմեղիցնեւ տառապեալ ազգիս հայոց, եւ զարքն չարչարեալ սրովեւ հրով եւ անասելի չարչարանօք։ Իսկ քրիստոնեայքն, որ կային ի Տիւրիկի, տեսին զչարչարեալքն եւզգերիքն, եւ լալով եւ ողբալով գնացին ընդ առաջ չարբռնաւորին եւ նեռինն կարապետի, անթիւ եւ անհամարգինս ետուն եւ գնեցին, եւ զբազումս ի նոցանէ բերեալհասուցին ի կողմանս վերին։

Եւ եկեալ ի վերայ Խարբերդու՝ աւերեացհրով ու սրով զամենայն երկիրն. եւ ի սուգսգաւորութեան նստոյց զամենայն բազմութիւն ողորմածեւ գթած գաւառին։ Եւ եկեալ անտի ի վերայ գաւառինԴերջանու. եւ եհան զամենեսեան կահիւք եւ կարասիւք, որդովք եւ դստերօք, կամեցաւ տանել յերկիրնԱյրարատեան եւ Սիւնեաց։ Եւ էին աւուրք դառնաշունչեւ դժնդակ օդոյն ձմեռնային. եւ յետ երկուց աւուրցյանկարծակի ձիւն սաստիկ եկն ի վերայ նոցա, եւ իգիշերին յայնմիկ սառեալ պաղեցաւ երկիրն, եւբազմութիւն քրիստոնէիցն սառեալ մեռանէին. որդի իհայրն գոչէր եւ հայր՝ յորդին. եւ սիրելի որդիք նոցաի գիրկս մարցն մեռանէին, եւ առեալ զորդիս ի գիրկսիւրեանց՝ ձայն բարձեալ աղաղակէին ի վեր առ Աստուած. «Տէր Յիսո՛ւս, վրէժխնդիր լեր արեանց ծառայից քոց, զի դու ես յոյս եւ ապաւէն մեր, ազատեա զմեզ եւզորդիս մեր ի ձեռաց գազանիսե։ Եւ մեռան ի սոյնաւուրս աւելի քան զԷՃ. (700) ոգիս անմեղ քրիստոնեայք իդառնաշունչ օդոյն. եւ ոչ գոյր ժամանակ թաղելոյզնոսա, զի կերակուր եղեն գազանաց. եւ ոչ գոյրշինութիւն գեղօրէից մերձ առ նոսա։ Եւ վերակացուացնոցա՝ հատեալ զականջս նոցա, տարեալ ցուցանէինՆեռին կարապետին, եւ նա ծիծաղելով ասէր. «Աստուածարար, ինձ զինչ է փոյթ, թող չէր տուեալ զդոքա ի ձեռնեւ ոչ ձիւն յերկնից առաքեալե։ Զայս չարիս գործեացանօրէն գազանն։

Եւ տգետք ոմանք վասն սակաւ սիրելոյնզհաւատացեալս, թէ «ազգ բարի էե, յերկարութիւնկենաց խնդրէին, զոր եւ կարծիք է մարդկան, թէ քանզաստեղս երկնից աւելի մարդիկ մեռեալք եղեն վասնսորին անհնազանդութեան եւ հպարտ բարուց, որ ոչհնազանդեցաւ թագաւորին արեւելից։ Վասն զի նախաղաղասէր էր, եւ ոչ կամէր խռովարար լինել, զի ետեսզհայր իւր. շան պէս ոռնայր ի գերեզմանի, եւ յոչկամաց կորոյս զազգս մեր։

ԾԷ.

ԾԸ.

Իսկ որ զկամս երկիւղածաց իւրոց առնէ, եւ աղօթից նոցա լսէ. աղօթիւք եւ մահուամբ անմեղիցնդարձոյց զօգնութիւն ի սրոյ նորա, եւ տկարացոյցյաչս զօրաց իւրոց եւ սիրելի եղբարց եւ ազգականաց։Եկեալ հասաւ առ եղբայր իւր Ջհանշահ անուն, որ էրկացուցեալ Շահռուհին ի վերայ ազգաց իւրոց եւ իվերայ աշխարհիս մեր։ Եւ պատերազմ յարուցեալ եկն իվերայ Ջհանշահ եղբօր իւրոյ, գիտելով թէ զօրք իւրզանձինս իւրեանց ի վրեայ նորա դնիցեն, որպէս մինանգամ եդին եւ սպանին զեղբայր իւր սուլթանԲուսայիդն, զոր եւ նոյն Շահռուհն եդ ի վերայաշխարհիս մեր։ Այլ ամենեքեան թողին զնա, եւփախեան, եւ գնացին առ եղբայրն Ջհանշահ, եւ ինքնմնացեալ սակաւ արամբք՝ մազապուրծ եղեալ յեղբօրէնիւրմէ, գաղտագողի երթեալ յամուրն Երընջակու՝զձմեռն մի լման անդ անցոյց զկեանս իւր ի բերդինարբեցութեամբ։

ԾԹ.

Իսկ եղբայրն շրջապատեալ պաշարեացզնա զօրօք իւրովք մինչ ի յեղանակ գարնանայինժամանակին՝ ամրոցս եւ բնակութիւնս շինելով շուրջզամրոցաւն։ Եւ նորա գաղտաբար դեսպան առաքեալ առսուլթանն Մսրայ՝ տալ նմա յօգնականութիւն զօրսբազումս, եւ նորա յղեալ բազում զօրս՝ աւելի եւյոլով քան զԿՌ. (60. 000). եւ նոցա եկեալ ի գաւառնԵկեղեաց, լուան թէ սպանին զնա ի բերդին Երընջակու։Եւ էր Սքանդարին այն որդի մի Շահուբաթ անուն. միաբանեալ ինքն եւ մայր իւր եւ Ժ. (10) զօրեղ զօրականսեւ քաջ մենամարտիկս, եւ ի գիշերի երթեալ գտին զնա իքուն եւ արբեալ ի գինոյ. եւ հանեալ զսուրս իւրեանց՝սրախողխող արարեալ սպանին զնա, ոչ գիտելովբարեկամաց նորա։ Եւ այգուցն եկեալ տեսինզՇահուբաթն եւ ասեն. «Ուր է հայրն քոե, եւ նա ասէ. «Թշնամին ձեր այնպէս լինիցի որպէս զհայրն իմե։ Եւտուեալ նոցա երդումն, զի մի ինքեան վնասսգործեսցեն։ Եւ կայր նմա մին բարեկամ Հօլայու անուն. բերեալ սպանին զնա, եւ զգլուխ նորա հատեալ, ետունտանել զնա առ եղբայրն Ջհանշահ, որ շուրջ նստեալպաշարէին զնա։ Եւ նորա տեսեալ՝ ուրախութիւն մեծարարեալ, եւ նաւակատիս կատարեալ՝ փառս տայինԱստուծոյ, զի զթշնամիս իւրեանց ծնեալ որդին ինմանէ սիրեցեալ սպան զնա, եւ ոչ ինքեանք սպանինզնա։ Եւ բարձաւ չարն ի միջոյ, եւ ոչ ետես զփառսԱստուծոյ՝ ըստ մարգարէին. «Բարձցի ամբարիշտնյերկրէ եւ մի տեսցէ զփառս Աստուծոյ. եւ թէ՝ «Տեսիզամբարիշտն վերացեալ եւ բարձրացեալե։ Եւ ահա ոչէր, զի այր արիւնահեղ էր, ոչ հասարակեաց զաւուրսկենաց իւրոց։ Եւ խաղաղացաւ երկիր սակաւ աւուրս, զիի Խորասանու մինչ ի Մըսր՝ ի խռովութիւն վրդովմանցկայր աշխարհ ամենայն՝ որքան նա կենդանի էր ի վերայերկրի։

Կ.

Եւ էր թվականն ՊՂՁ. (=1437), որ այսգործեցաւ. ի ՊՀ. (=1421) թվականէն ի հետ՝ մինչ ի մահսորա, ամենայն երկիր ի վրդովման եւ ի խռովութեանկայր՝ անհաւատ եւ հաւատացեալ։ Զի այս Գ. (3) անգամ է, որ Շահռուհ չաղաթայն՝ նորա անհնազանդութեանաղագաւ, զամենայն թուրքմանն եւ զմիջերկրայս իգերութիւն ետ. մին անգամ ի Վաղարշակերտ, երկրորդանգամ ի Սալամաստ, երրորդ անգամ այս է՝ յորմէ մեռանինքն եւ բազումք վասն նորա։ Եւ զայս յայտ է տեսանելի գաւառս մեր, զի ՊՁԵ. (=1436) թվականիս՝ յերրորդ գալնչաղաթային, փախեաք ի չաղաթայէն եւ հասաք ի Խլաթքաղաք, Հեր եւ Բերկրի, Արճէշ եւ Արծկէ։ Յանկարծակիհասին ի վերայ մեր ամենայն քուրդ եւ Քրդաստան՝ իլերանց եւ ի բլրոց. եւ սուր հանեալ, ահաբեկ արարեալզտառապեալ ազգս մեր, սրախողխող արարեալ կամէինառհասարակ զամենեսեան կորուսանել։ Եւ այնքանահագին լինէր օրն այն ի յահէ եւ յերկիւղէ եւ իգոչմանէ պիղծ եւ արիւնարբու ազգին մարաց, մինչ զիիբրեւ զօր դատաստանին լինէր, եթէ ոչ էր հասեալյօգնութիւն յոյսն ամենեցուն Քրիստոս Աստուած՝փրկիչն մեր։ Զի ի գիշերի ելեալ կամեցաք գնալ իքաղաքն Բաղէշ, առ աստուածասէր եւ քրիստոսապահհաւատացեալքն որ ի նմա՝ վարդապետք եւ եպիսկոպոսք, քահանայք եւ կրօնաւորք. յանկարծակի հասին ի վերայմեր, եւ սուր ի ձեռին ունելով՝ կամէին առհասարակզամենեսեան սրոյ ճարակ առնել։ Իսկ մեր, ապաւինեալյԱստուած, զամենայն մարմնաւոր գոյս ի բաց թողեալ՝ի լերինս փախուստ առեալ, օգնութեամբ Աստուծոյ եւշնորհօք ազատեցաք ի ձեռաց նոցա։

Եւ համբաւ նեղութեանս մերոյ հասեալ իքաղաքն Բաղէշ։ Եւ եպիսկոպոս նոցա տէր Ստեփանոս, այր ողորմած եւ աղքատասէր, առեալ զբազմութիւնհաւատացելոցն, եւ զվարդապետն մեր հոգեւոր հարազատՍտեփանոս անուն զբազմութիւն կարգաւորացն առեալ՝եկին ընդ առաջ մեր, եւ զեղկելի ազգիս մերզնեղութիւն տեսեալ, ողբս ի բերան առեալ լայինզմեզ, եւ տարեալ հանգուցին զմեզ, եւ զերիս ամսիբրեւ զհրեշտակս Աստուծոյ ընկալան զմեզ եւզաղքատքն մեր։ Զոր եւ Տէր Աստուած Յիսուս Քրիստոսանփորձ եւ անսասան կենօք պահէ զգաւառն զայն մինչ իմիւսանգամ գալուստն իւր, որդովք եւ դստերօք եւամենայն մարմնաւոր գոյիւք։ Եւ էր թվականս մեր ՊՁԴ. (=1435), ամէն։

ԿԱ.

Դարձեալ եւ աստ պատմեցից զաղէտ եւզկսկիծ դառնութեան մերում ազգիս։ Էր ի քաղաքնԱրծկէ այր մի բարեպաշտ եւ երկիւղած, աստուածասէրեւ սիրօղ սրբութեան, յոյժ խոնարհ, եւկարգաւորասէր, եւ ամենայն չարեաց ատեցօղ, եւ տիւեւ գիշեր յաղօթս կայր եղբարբք եւ որդովք եւ ամենայնըտանեօք. եւ էր անուն նորա Մուրատշահ՝ տեսակովքաղցր եւ ողորմած։ Եւ կոխեալ էր զամենայն անօրէնքաղաքին, մինչ զի նոր հիմն եդ ի մէջ անօրինացն՝խաչիւ եւ աւետարանաւ ջուր օրհնել ի ՅայտնութեանՏեառն։ Եւ էր իբրեւ զթագաւոր Քրիստոնէից ի մէջծովու բոլորիս։ Եւ նախանձեալ սատանայի եւկամարարաց չար ազգին՝ մատնեցին զնա քաղաքապետին. եւ նոցա, ոխ ունելով ընդ նմա, մատնեցին զնաքաղաքացիք անօրէնքն, թոյլտուութեամբ մերոյինազգիս՝ պղծոյն եւ չարագործի Զենոն անուն։ Եւ նորաեդեալ ի բանտի՝ նետալից արարեալ եւ ի դղեկէն ի վայրարկեալ, եհաս մարտիրոսութեան եւ անանց պսակին։ Եւյառաջ քան զայս տանուտէր մի Զաքարիէ անունըմբռնեալ եւ ի պարանոց նորա պարան արկեալհեղձուցին զնա, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, եւ աղօթիւք սորա Տէր Յիսուս Քրիստոս մեզ եւ ամենայնքրիստոնէից ողորմեսցի, ամէն։

ԿԲ.

Բայց եւ զայս գիտելի է, զի ի սոյնաւուրս պիղծ իշխանն Փիր - Ալի անուն, որ նստէր իքարն Ամկու, Գ. (3) անգամ ի սոյն ամի զերկիրն Արճիշուեւ Արծկու գերեաց եւ կողոպտեաց, եւ ի գեղն Երիշատզձեռնաւորն Մկրտիչ անուն՝ Ը. (8) մարդով ընտանեօքտան իւրոյ, ի հուրն այրեաց, եւ բարեպաշտ ձեռնաւորմի Յովաննէս անուն՝ սպան ի գեղն Ասպիսնակ։ Եւեղբայր մի ծառայիս՝ Արիստակէս անուն, ի հուրնխորովեցին իբրեւ զգառն անմեղ։ Եւ սոքա այսպէսնահատակեալ՝ ընկալան ի Քրիստոսէ զպսակն անապական, որ եւ գործեցեալ մեղաց սոցա թողութիւն առնէ ՏէրԱստուած Յիսուս Քրիստոս, ամէն։

Եւ զամենայն գաւառս այնքան այնքանկողոպտեցին եւ յընչից մերկացուցին՝ մինչ զիամենայն քրիստոնեայք, որ այժմ կան՝ մեծամեծք եւփոքուն, խոտեն զինքեանս եւ ոչ ինչ համարին, եւառանց ամօթոյ խոտով ծածկեն զինքեանս, եւ մերկ եւբոկ շրջին իբրեւ զանասունս։ Եւ զկանայսհաւատացելոցն, որ էին մտեալք ի կղզին Լիմնկոչեցեալ, աւելի քան զերկու եւ երեք հարիւր թանկայվաճառեաց ի վերայ աղքատացն մերոց, որ մին դարմի տէրոչ գոյր։

Եւ այն իշխանն, որ կործանեաց զաշխարհսմեր, այժմ իշխան եւ տէր է կարգեալ ի վրեայ աշխարհիսմեր վասն մեղաց մերոց պատուհասի եւ ի բարկութենէնԱստուծոյ։ Եւ այժմ ձգեալ է զամենայն հաւատացեալս իներքոյ հարկապահանջութեան՝ մինչ զի յամենայնմարդագլուխ Խ. (40) թանկայ առնուն, թո՛ղ զբահրայ եւզչարեք, ի ծերէ եւ ի տղայէ, ի կաղաց եւ ի կուրաց, յորբոց եւ յայրեաց, յաղքատաց եւ ի տնանկաց։ Եւամենեքեան կենդանի մեռեալ եւ սովեալ կան։

Եւ մեք զայս ամենայն տեսանելով եւլսելով՝ զողբումն եւ զհառաչանս մերկացելոց եւաղքատաց եւ զգանգատ ի սուտանուն տանուտերաց, որթուլութեամբ եւ անփոյթ առնելով կորուսինզտառապեալ ազգս մեր՝ ոչ միայն ի դառն աղքատութեան, այլ եւ ի գործս անլսելիս եւ անպատմելիս, եւ յանառակարբեցութիւնս ծերոց եւ տղայոց, որպէս յայտ էտեսանել ի քաղաքն Արճէշ, զոր եւ կամիմ սակաւ միծանուցանել։

Քահանայ մի Ստեփանոս անուն, ի յերկրէնԱմկու, սակաւ աւուրբք եկեալ բնակեցաւ ի կղզին Լիմնկոչեցեալ, եւ անտի եկեալ ի քաղաքն Արճէշ, տեսեալանտեսուչ եւ անառաջնորդ, ո՛չ հոգեւոր առաջնորդունելով եւ ո՛չ մարմնաւոր, ո՛չ եպիսկոպոս եւ ո՛չվարդապետ, ո՛չ ձեռնաւոր եւ ո՛չ տանուտէր, յափշտակեալ կին մի ի քաղաքայնոցն հրամանաւ եւկաշառօք անօրինաց։ Եւ յետոյ եղեւ ձեռնաւոր քաղաքինկաշառօք անհաւատից, եւ բազում ժամանակս եղեւառաջնորդ քաղաքին։ Եւ նենգեալ անօրինաց եւ ստախօսքրիստոնէից՝ մատնեն զնա քաղաքապետին ԱրծկուՍահանդ անուն, եւ տանուտէր մի աստուածասէր եւերկիւղած Մուսեֆիր անուն. եւ հեղին զարիւն նոցա, եւզգլուխս նոցա ի պարսպէն ի վայր կախեցին։ Եւ այնթէպէտ եւ պատիժ էր ի Տեառնէ. զի ամենայն կարգաւոր իկարգի իւրում կացցէ, այլ անմեղ արեամբ իւրեանցլուացին զաղտեղութիւն մեղաց իւրեանց, զի աստիկենաց պատիժս ազատէ ի պատժոյ տանջանաց դժոխոցն։ Եւդարձեալ՝ եթէ ձեռօք անհաւատից մեռանինհաւատացեալք՝ այնպէս է, որպէս Աբէլ մեռաւ իԿայենէ, եւ Կայէն պատժեցաւ ի Տեառնէ, զի ասէ Գլուխնհաւատոյ. «Մի ոք ի ձէնջ չարչարեսցի իբրեւ զգող կամիբրեւ զչարագործ կամ իբրեւ զօտարատեսուչ, -այսինքն է կախարդ, - ապա եթէ իբրեւ զքրիստոնեայ՝ միամաչեսցէե։ Նոյնպէս եւ սոքա՝ մի ամաչեսցեն առաջիՔրիստոսի, այլ ընկալցին զանապական պսակն ըստնմանութեան մարտիրոսական դասուցն, եւ թողութիւնմեղաց արասցէ սոցա Տէր Աստուած Յիսուս Քրիստոս, ամէն։ Եւ այս էր ի ՊԽԴ. (=1395) թվականիս մերում։

ԿԳ.

ԿԴ.

Այլ ի քահանայէս յայսմանէ ծնաւմանուկ մի Յովհաննէս անուն, եւ սիրեցեալ եղեւ յաչսամենեցուն՝ հաւատացելոց եւ անհաւատից. եւ եդին զնաձեռնաւոր քաղաքին եւ երկրին հրամանատու։ Բայց չարսերմանցն չար լինի երկրագործութիւն, եւ չարուսուցչացն չար լինի ուսումն նոցա։ Զի հայր սորատուեալ էր զդուստր իւր առն միում Մուրատ անուն, եւսա առեալ էր զքոյր փեսային ի կնութիւն ինքեան։ Այսառաջին վնաս եւ երկրորդ վնաս, զի ծնեալն ի կնոջէնյայնմանէ՝ Բաղշայիշ անուն, կայր ի գործսանպարկեշտս. եւ խրատեալ ի սիրելեաց իւրոց՝ Վեգէնանուն, եւ նա հանեալ զսուր իւր՝ խոցեալ սպան զնա, եւ դառն սգով եղբարց իւրոց եդին ի գերեզմանի։ Եւմեք աղօթս եւ պատարագս մատուցաք՝ թերեւս թողութիւնմեղաց գտցէ, եւ նա ոչ զղջացաւ ի գործս իւր։Դարձեալ՝ մայր սորա մեռաւ, եւ հայրն երթեալ առնուզհօրեղբօր իւրոյ կնոջ քուեր դուստրն. եւ կեցեալսակաւ աւուրք՝ եւ կինն այն եւս մեռանի. եւ նա ոչապաշխարեաց զմեղս իւր։ Եւ դարձեալ էառ այլ կին, եւոչ էառ յանձն ապաշխարութիւն վասն քաւութեան մեղացիւրոց, այլ կայր ցոփութեամբ բազում ժամանակս։Դարձեալ՝ էր սմա հօրեղբօր որդի մի Յոհաննէս անուն, եւ ետ զդուստր նորա մանկան միոջ Ղրիմբէկ անուն, եւզքոյր նորա առեալ քուեր որդոյ իւրոյ։ Եւ մանուկնայն տկարացաւ ցաւօք դառնագունիւք, եւ գնաց ի սուրբուխտն Քաշոտն, եւ այլ ոչ դարձաւ. եւ մայր սորա իճգնութիւնս եւ յաղօթս կայր հանապազօր, եւ եղբայրիւր ոչ գթացաւ ի նա։ Դարձեալ՝ վիշապն սատանայշարժեաց զտուտն իւր. կամեցաւ հարսանիս առնել որդոյիւրոյ. երթեալ առնու զքուեր դուստր փեսայինհօրեղբօր իւրոյ, յորմէ զմիւս քոյրն առեալ էր քուերորդին իւր։ Եւ մեք դէմ յանդիման քարոզելովխրատեցաք, եւ նա ոչ հնազանդեցաւ. այլ եւ երիցս եւչորիցս նամակ օրհնութեան գրեցաք, եւ նա անտեսարար։ Այլ իբրեւ իմաստուն գազանն, որ մտաւ ի մայրնԵւայ եւ խաբեաց զնա, երթեալ մտանէ ի հոգեւորառաջնորդս եւ ի վարդապետս եկեղեցոյ. եւ հրամանաւնոցա առնու հարսն որդոյ իւրոյ զդուստր տանուտրոջմիոյ Ասլան անուն՝ վասն ագահութեան ախտից. խաչիւ եւպատարագօք, զհաշտարարն Քրիստոս բարեխօս ունելովառ Հայրն երկնաւոր, կամեցան յանցանօքպատուիրանացն Քրիստոսի բարիս առնել, եւ թողլովզհրամանս Լուսաւորչին. եւ ընդդէմ կանոնաց նոցա կալանհնազանդութեամբ իւրեանց՝ բարեաւն չար կամեցանառնել ընդդէմ Քրիստոսի կամացն։

Եւ ներողութիւնն Աստուծոյ ներեաց մինամ։ Բայց յերկրորդ ամին կինն այն ծնանէր որդիս եւեղեւ պատուհաս բարկութեանն Աստուծոյ ի վերայ նորա. գոչէր եւ աղաղակէր անմեղն այն. «Ծնօղաց իմոցյանցանք մատնեցին զիս ի ձեռս դիւաց. օգնեա ինձարարիչ Աստուած, եւ մի թողուր զիս ի ձեռացե։ Եւեկեալ բազմութիւն քահանայիցն եւ ժողովրդեանն, առեալ խաչ եւ Աւետարան, եւ աղօթս արարեալ ի վերայնորա՝ ոչ եղեւ նմա բժշկութիւն եւ ոչ հանգիստխռովութեան դառն ցաւոցն։ Ապաւինեալ ի դիւթս եւ իկախարդս. եւ նոքա երթեալ փորեցին զգլուխ փողոցինաղտեղի, եւ թաղեցին մինչ ի պարանոցն. եւ սուր առեալի ձեռս իւրեանց աղաղակէին եւ հարկանէին զերկիր եւասէրին. «Ել չար դեւ ի կնոջէս յայսմանէե։

Եւ բացեալ այլազգեացն զբերան ողորմելիեւ լալի կնոջն՝ սրով ահաբեկ առնէին. եւ ամենայնբազմութիւն քաղաքին՝ հաւատացելոց եւ անհաւատից, եկեալ տեսանէին հերարձակ եւ ողորմելի դիմօք կինմարդ ի մէջ հրապարակի։ Եւ որպէս ուրախ եղեն իյանցաւոր ուրախութիւնն, այնպէս անուրախ եղեն իտառապանս աղքատին ողորմելոյ։ Եւ ո՞վ կարէ պատմելզաղիողորմ կսկիծ եղկելի աղքատին ի մէջ հանդիսականատենին, զոր տեսօղքն եւ լսօղքն լալով եւ ողբովքպատմեցին մեզ։ Եւ կեցեալ սակաւ աւուրք՝ աւանդեացզհոգին։ Զոր եւ խնդրեմք ի բարերար Տեառնէն Յիսուսէի բոլոր սրտէ, զի թողցէ զյանցանս նորաբարեխօսութեամբ ամենայն սրբոց, զի ոչ կամաւ էրմեղանչական, այլ ակամայ։ Այլ ծնօղացն էրմեղադրութիւնն, եւ ըռէս ձեռնաւորին, եւ թոյլ տուօղառաջնորդին, եւ խաբողիկ աբեղայից։ Որ եւ տէրԱստուած Յիսուս Քրիստոս թողութիւն արասցէ նոցայայսմ աշխարհիս եւ ի հանդերձեալ ատենին Քրիստոսի, աղաչանօք սուրբ Աստուածածնին։

Բայց աղաչեմք զվերջին եղբարքդ, որ գայքզհետ մեր՝ եպիսկոպոսք եւ վարդապետք, երես ի գետինդնելով եւ հողացեալ մարմնով. այս սուտ եւ անցաւորկենացս համար մի՛ նենգէք ի սէրն եղբայրական, զիամենայն, որ ատէ զեղբայր իւր, մարդասպան է. եւսիրովն եղբայրական ծնանի սէրն աստուածական, եւ որոչ ունի սէր աստուածական՝ ոչ կարէ միաւորիլյԱստուածն պետական։ Զոր եւ հառաչմամբ սրտիւ եւճշմարիտ հաւատով մաղթեմք ի Քրիստոսէ, զի եղբարցնմերոց թողցէ զյանցանս, որ ինչ ինձ մեղանչականգտեալ կան, զի եւ ինձ թողցէ զյանցանս, որ ինչ առԱստուած եւ առ եղբայրն մեղանչական եղեալ եմյամենայն կեանս իմ։ Վա¯յ զիս։

Իսկ յետ երից ամաց անցելոց եկեալձեռնաւորն ասացեալ, ժողովեաց զսինլքոր, զտառապեալ, զքաղցեալ, զմերկացեալ ժողովուրդսՔաջբերունեաց. բերին ի յԱրճէշ եւ ետուն ի ձեռսանօրինաց. եւ յամենայն գլխոյ պահանջեն Լ. (30) եւ Խ. (40)թանկայ՝ ի կաղէ եւ ի կուրէ, ի ծերոց եւ ի տղայոց. եւայնպիսիք են, որ դրամի միոջ տէր ոչ էին։

ԿԵ.

Ի ՊՁԷ. (=1438) թվականիս մեր թագաւորնՎրաց Ալեքսան անուն դեղ մահու ետ իշխանին Պէշգենի՝որդոյն Սմբատայ Օրբելեանց՝ թոռինն Բուրթելի, որ էրաներ իւր։ Վասն զի առեալ զամենայն կողմն Սիւնեաց եւզամենայն գաւառս շրջակայ մերձ ի Սիւնիս՝ աւելի զԶՌ. (6000) քրիստոնեայ տունս, եւ ազատեալ ի Շահռուհէնհասոյց ի կողմն Վրաց։ Եւ թագաւորն առ երեսսպատուեալ զնա, տայ նմա զդղեակն Լօռու։ Իսկ նա՝բարեպաշտ եւ երկիւղած գոլով, սիրօղ կարգաւորաց եւաղքատաց, ողորմած եւ խաղաղասէր, առ ամենեսեան ձայնտուեալ՝ առ նա ժողովէին։ Եւ նա զամենեսեան պատուէրեւ մեծարէր հացով, սեղանով եւ հանդերձով՝ զամենայնդիմեալս առ նա յազգաց հայոց։ Իսկ արեանարբուգազանն եւ անգութն երկուցեալ ի նմանէ սին եւ սնոտիկարծեօք, զի մի հայք առ նա ժողովեսցին եւ աւերումնլինի կողմանն Վրաց, մանաւանդ ի նենգութենէ չարիշխանացն, - որպէս ի սկզբանէ նախանձու եւատելութեամբ կորուսին զամենայն ազգս հայոց, –գաղտնի դեղ մահու տան ի յայր մի Ամնադին անունյազգէս հայոց, խոստանալով նմա մեծամեծ պատիւս։ Եւանօրէնն եւ արեանարբու Կայէնն առաւել սիրեացզնենգութիւնն եւ զազգն քաղկեդոնիկ, քանզաստուածապաշտ եւ զբարերարն ազգիս՝ ուղղադաւան եւճշմարիտ հաւատացեալն. տայ նմա յանպատրաստից դեղմահու ի ժամ կերակրոյն։ Եւ նորա իմացեալ՝ զդեղթափսխնդրեալ եւ ոչ ինչ օգտեալ՝ աւանդեաց զհոգին ի ձեռսհրեշտակաց։ Եւ տարեալ եդին առ հայրն իւրեանց Սմբատեւ եղբայրն Ստեփանոս՝ եպիսկոպոս սուրբ ուխտինՏաթեւու, որ հանգուցեալ էին ի կողմն Վրացփախստեամբ ի յայլազգեաց։ Եւ սուգ մեծ եղեւ ամենայնազգիս հայոց եւ յուսահատութիւն ամենայն մերայինազանց, վասն զի ճիւռ մի կայր ի մէջ ողկուզաց, եւաստղ մի ի խաւար գիշերի, եւ տեղիք ապաւինի ամենայնքրիստոնէից ազգի։ Եւ մնաց եղբայր մի նմա Շահ անուն՝վարժեալ եւ սնեալ առ որովայնամոլ ազգին. եւ անարիգտեալ, ոչ ի խնդիր ելեալ հայրենի գաւառին, եւ որդիմի փոքրիկ Ժ. (10) ամաց՝ աւելի կամ պակաս։ Որոյյիշատակն օրհնութեամբ եղիցի, եւ թողութիւն մեղացարասցէ նմա Քրիստոս Աստուած, զի ըստ նմանութեանԱբելի մեռաւ ի դաւօղ եղբարց եւ նահատակեալ ի սուտեղբարց։

Եւ իշխանք նորա վրէժխնդիր եղեն անօրէնԱմնադնին՝ ծայրակտուր արարեալ յոտից եւ ի մատանց. եւ ոչ կարացին ի խոստ ածել զտուօղն մահաբեր դեղոյն, որ եհան զիշխանն մեր ի կենաց։ Եւ ողորմածն Աստուածներեաց նմա ամ մի, եւ յերկրորդ ամին՝ ՊՁԸ. (=1439)թվականին, զարդար դատաստանն իւր ի գործ էած. եհարզպիղծ եւ զարեանարբու թագաւորն ի գոգս իւր սաստիկեւ դառն հարուածով. յամենայն աւուր մեռանէր եւ նորկենդանանայր. վա¯յ եւ եղուկ գոչէր անձին իւրոյ, հաքիմ եւ բժիշկ ժողովէր, եւ ցաւն սաստիկ զայրանայրի վերայ նորին։

ԿԶ.

Եւ դարձեալ ի միւս ամին՝ ՊՁԹ. (=1440)թվականին, բարկացաւ Արարիչն Աստուած ի վերայմերային ազգիս եւ ի վերայ չար թագաւորին եւ աշխարհինոցին։ Զի թագաւորն Թաւրիզու եւ բռնաւոր իշխաննՋհանշահ անուն զօր ժողովեաց, գունդ կազմեաց, եւզչար առաջնորդն Արտաւէլու եւ զամենայն ղադի եւզմուտառիս առեալ, եկն ի վերայ տանն Վրաց։ Եւ բազումանգամ դեսպան առաքեալ՝ գալ նմա ի հնազանդութիւն, եւ զսովորական հարկն տալ նմա. եւ նա ոչ կամեցաւ, այլխստութեամբ պատասխանեալ ընդդէմ նմա։ Եւ նազայրացեալ՝ եկն ի վերայ բազմութեամբ անթիւ զօրօք, յաւուր մեծի զատկին՝ յանկարծակի եւ յանպատրաստժամու։ Եւ զանկեալն ի ձեռս իւրեանց գերեցին, եւզմեծամեծսն սպանին, եւ խսար արարեալ նստան ի վերայՇամշուլտէ քաղաքին։ Եւ մինչ ի Պենտէկոստ՝ օրգալստեան Հոգոյն Աստուծոյ, առին զՇամշուլտէ՝խաբէութեամբ եւ երկիւղիւ Ռ. եւ ԶՃ. եւ ԿԴ. (1. 664)մարդոյ գլուխ ի դուռն քաղաքին մնիրայ շինեցին, եւԹՌ. եւ ԴՃ. (9. 400) գերի առին, թող զայն, որ ի յանտառացեւ ի մացառացն յափշտակեցին։ Եւ Կ. (60) այր եւ սրբազանոգի ի կարգաւորաց քահանայից՝ երէց եւ աբեղայ, իբրեւ զոչխար ի դուռն քաղաքին զենեցին։ Եւ զոմանցգլուխն ի Դ. (4) մասունս բաժանէին, զոմանց գլուխնքարիւ ջախջախէին, զոմանս ի հաւատոցն հանեալսպանանէին, զոր քաւ լիցի Աստուծոյ զայն նոցա ի մեղսհամարել, եւ զշնորհք աւազանին եւ զանապական արիւննիւր կորուսանել։

Աստ է տեսանել զաղէտ տարակուսանացքրիստոսական գնդին, զի քաջքն եւ արիքն սրտապնդեալդաւանէին զՔրիստոս ճշմարիտ Աստուած՝ ահագինգոչմամբ, ի մէջ ամենայն բազմութեան սատանայականգնդին. եւ երեսք նոցա իբրեւ զերեսս հրեշտակացփայլէին՝ ըստ նմանութեան Ստեփանոսի նախավկային։Եւ ո՞վ կարէ պատմել զբօթ տարակուսանաց եւ զկսկիծմորմոքման տառապեալ հայկազեան սեռիս։ Ստեղծօղն եւԱրարիչն Աստուած միայն կարէ գիտել, որ ստեղծզնոսին. զի հայրն առ որդին աղաղակէր. «Վա¯յ որդիե, եւ որդին առ հայրն գոչէր լալագին պաղատանօք. «Վա¯յզիս հայրե. մայրն առ դուստրն հայէր եւ զարտօսրնգետօրէն յերկիր իջուցանէր։

ԿԷ.

Եւ լցաւ երկիր եւ աշխարհ ամենայնգերով եւ լալով, սգով եւ կոծով, մանաւանդմիջասահման գաւառս մեր հայրենի, զի ամենեքեանփախուցեալք էին եւ անդ երթեալք. այսպիսի փորձանացեւ որոգայթից դիպեցան։ Այլ եւ ի Մըսր եւ ի Խորասան, ի Բաղդատ եւ ի Տաճկաստան եւ յամենայն երկիր ցրուեալցնդեցան՝ աղերս յղելով եւ զգերին ծանր գնոջվաճառելով։ Եւ զայսպիսի կորուստ մեր պարծանսպարծանաց անձանց համարէին եւ ասէին բարձր ձայնիւ. «Ո՞ւր է Յիսուս՝ Աստուածն նոցին. թող գայցէ եւփրկեսցէ զհաւատացեալս իւրե։ Այլ վայ եւ եղուկ է ինձհազար անգամ ի մի բերան, զի զօր անգթութեանմեղաւորացն ի դատաստանի աւուրն այսօր ի յաշխարհիսմեր տեսաք. զի զամէն գերի ի Ռ. (1000) թանկայ վաճառէինեւ այնքան յաղքատութիւն անկեալ կամք ամենայն ազգս, քաղաք եւ գեղ, վանք եւ ագարակ, զի մին քաղաք եւ մինգեղ գերի մի գնել ոչ կարէ վասն դառն աղքատութեանտառապանաց։ Այլ սուգ եւ ողբ ի բերան առեալ՝աղիողորմ դառնութեամբ եւ լալագին հեծեծանօք լամքեւ ողբամք զկորուստ մեր. զի անմեղ մանկունք, գնեալարեամբն Քրիստոսի ժողովուրդք, սուրբ գառինք եւանարատ հարսունք՝ մատնեալ անօրինաց, անկեալ ի մէջհամատարած եւ անհուն բազմութեան անօրինաց՝ իսպառկորեան. եւ ոչ ոք է որ օգնէ, եւ ոչ որ ի թիկունսհասանէ։

ԿԸ.

Եւ անտի չուեալ գնացին ի վերայ ՏփղիսՓայտակարան քաղաքին, եւ զամենայն եկեղեցք հին եւնոր, շինեալ ի յառաջին թագաւորացն, ի հիմանցտապալեցին, եւ ելեալ ի գլուխ եկեղեցոյն՝ զնշանՏեառն ի վայր արկանէին, եւ հանեալ զսուրս իւրեանց իվերայ եկեղեցեացն տարածանէին՝ ահագին գոչմամբ եւսաստիկ որոտմամբ, մինչ զի յահէ եւ յերկիւղէ նոցասասրէր եւ դողայր ամենայն՝ լեռնականք եւդաշտականք։ Եւ սուր ի ձեռին առեալ՝ արիք եւ անարիք, հովիւք եւ ջոկապանք, մտանէին ի մայրիսն եւ ի ծերպսեւ ի ծակս վիմաց, եւ զկին եւ զորդիս նոցա հանեալանտի՝ գերի վարէին ի բազում աւուրս։ Եւ անարի եւորովայնամոլ, արբեցօղ եւ լապըստակակեր ազգն վրաց, որ հանապազ ի գինարբուս նստեալ պարծէին յաղթօղլինել ի վերայ ամենայն ազգաց, նետիւ միով մարդ միխոցել ոչ կարացին. այլ տեսեալ զոմանս ի մէջ պրակի՝գաղտագողի առ միմեանս ահիւ եւ դողութեամբ ասէին. «Ահա թուրքմանի, ահա թուրքմանիե։ Եւ ահա ինքեանմազապուրծ եղեալ՝ զորդիս իւրեանց ի ձեռս անօրինացմատնէին։

Եւ ուստի մեք, հանապազ յոյս ի վրացիքնունելով, պարծէաք ի մէջ անօրինաց, յայնմանէյուսահատեալ՝ առաջի անօրինաց ափիբերան եդաք։Կատարեցաւ բան մարգարէին ի վերայ մեր, որ ասէ. «Անիծեալ է մարդ, որ դիցէ զյոյս իւր ի մարդե, եւ «Միյուսայք յիշխանս, զի ոչ գոյ փրկութիւնե։ Եւ այլօգնական ոչ գոյ մեր բայց միայն Տէր մեր ՅիսուսՔրիստոս, որ եդ զանձն ի վերայ սուրբ եկեղեցոյ իւրոյխաչիւ եւ չարչարանօք։

Եւ այս ամենայն եկն ի վերայ մեր վասնմեղաց մերոց, մանաւանդ վասն հայհոյութեանյիշընչաց, եւ վասն ծուլութեան, անաղօթք կալոյն, եւատելութեան, եւ անսէր գոլոյն առ ամենեսեան, եւանուղղայ քահանայութեան։

ԿԹ.

Եւ պիղծ բռնաւորն դարձեալ կոչեաց առինքն զչար առաջնորդք հաւատոյն իւրոյ եւ ասէ, թէ«Այլ ոք յառաջին թագաւորացն մերոց զայսպիսի բարիգործ եւ արիութիւն գործեա՞լ էինե։ Եւ նոքա ասեն. «Ո՛չ, դուք առաւել քան զփեղամբարն պատուոյ եւփառաց էք արժանիե։ Եւ ասէ պիղծ շեխն Արտակէլու. «Զինչ չարիք որ գործեալ էիք ի վերայ երկրի, եթողԱստուած, եւ Է. (7) տարոյ, զոր ինչ գործէք, թողեալեղիցի։ Բայց խրատ մի տամ քեզ. եթէ զառաջնորդն մերհայհոյեցին նոքա՝ կունդ եւ քաչալ անուն տային, հարկ եւ խարաճ դիր ի վերայ ամենայն քրիստոնէից, զիուրանան զՅիսուս եւ դարձցին յանօրէն օրէնքս մերե։Եւ նոքա եդին խարաճ եւ հարկս մեծ ի վերայ ամենայնազգիս, թերեւս վասն բազում նեղութեանց դարձցին իկրօնս իւրեանց։ Զոր Տէր Յիսուս վաղվաղակի բառնայզսոսա ի միջոյ, եւ դատաստան ուղիղ արասցէ ընդ մեզեւ ընդ սոքա. Պ. (800) ամ է, զի կորուսին զազգս մեր։ Պ. (800) ամ հայոց լիցի օգնական եւ կորուսցէ զնոսա որպէսզԳօգ եւ զՄագօգ, զՀռափսակ եւ զՍենեքարիմ, եւզամենայն չար թագաւորս աշխարհաց։ Զի որ ընդհարցիընդ վիմին Քրիստոսի՝ փշրեսցի աստ եւ փշրեսցի իհանդերձեալն՝ ազգօք եւ ամենայն ժողովրդօք։ Եւբարձրացուսցէ զեղջիւր թագաւորաց քրիստոնէիցբարեխօսութեամբ սրբուհոյ Աստուածածնին եւ ամենայնսրբոց երկնաւորաց եւ երկրաւորաց, մանաւանդ նոր եւընտրեալ մարտիրոսաց, քաջ եւ արի նահատակաց, հեղմամբ արեան անպարտ արանց Շամշուլտէ ողորմելիքաղաքականաց։

Եւ ի ձեռն սոցին բարեխօսութեան եւմաղթանաց Տէր Յիսուս թողութիւն մեղաց արա մեզ, եւծնօղաց մերոց եւ հարազատաց, եւ ամենայն հայկազեանսեռիս՝ կարգաւորաց եւ աշխարհականաց, ամէն։

2. Վասն միաբանութեան՝ հայոց եւ կաթողիկոս ձեռնադրութեան

3. Յաղագս էջմիածնի օրհնութեանն եւ ձեռնադրութեանն

4. Վասն աքսորման տէր Կիրակոս կաթուղիկոսին

5. Պատմութիւն մեծի րաբունապետին Թումայի, զոր արարեալ Կիրակոսի բանասէր վարդապետի

Օգտագործուած ձեռագրերի ցանկ