Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Ուխտանէս, Պատմութիւն Հայոց · 1/3

Պատմութիւն հայրապետաց եւ թագաւորաց հայոց

[Ա]

ԳԼՈՒԽ Ա

Զառ ի Հօրն լուսոյ շնորհաց ընդունակի` եւ զՄիածնի Բանի նորա բնակարանի` եւ զհամագոյակցի Հոգւոյն ընդունողի` զՏեառն իմոյ պատուականի եւ զՀօրն հոգեւորի ընկալայ զգրեալսս կատարելապէս օրհնութեամբ, եւ բազում գթով` եւ հոգեւոր ողջունիւ. զոր լի սիրով սակս խնդրոյն եկեալ առ մեզ` զոր ի սուրբ սրտէ եւ ի մտաց բարեաց բղխեալ բանի շրթանց քոց եւ մեծարանք ի քումմէ մեծանձնութենէդ առ իմն կրտսերութիւն, զոր բերաւ ի ձեռն սիրելի եւ հաւատարիմ եղբօր մերոյ Փիլիպպոսի քահանայի: Այլ որ ընդդէմ դարձայ հրամանի քում` զտկարութիւնս իմ առաջի արկեալ, որպէս մի ոմն ի հնումն զնրբութիւն ձայնին եւ զծանրութիւն լեզուին առաջի արկանելով Տեառն, եւ այլ ոմն յետոյ քան զնա` զմանկութիւն տիոյն պատճառելով. վասնզի բարի է եւ տեղի տալ Աստուծոյ փոքր ինչ` գրեալ է. հայցեմ անմեղադիր լինել, զի ո'չայն միայն էր պատճառ, այլ եւ այլ իմն, զի զհաւատարմութիւն խնդրէի տեսանել ո'չ միայն ի գրոյ... ի ատի առաքեցաւ ի քէն, այլ եւ յերկուց եւ յերից վկայից հաստատելոյ միանգամայն. եւ լուեալ իսկ էր իմ զգալն քո միւսանգամ առ մեզ, եւ այնմ անսայի տեսանել զքեզ` եւ բերան ի բերան խօսել, եւ ստուգիւ ի շրթանցքոց եւ ապա հաւատարմացուցանել զյառաջագոյն գրեալսն առ ի քէն, որպէս եւ եղեւ իսկ, զոր եւ յետոյ ասացից զժամանակ գալոյ քո` եւ զպատճառն` վասնորոյ եկիր, նաեւ զտեղին իսկ յայտ արարից, յորում սկիզբն եղեւ բանից իսկզբան պատմութեանս` հարցանելով զպատճառն. թէպէտեւ յառաջագոյն սակաւ ինչ հասու էիր լեալ ի գրոյ անտի իմոյ` որ բերաւ քեզ ի ձեռն Սիմէօն քահանայի, եւ ապա ի ձեռն բառուտ զբաւանդակն (բովանդակ) ծանուցեալ: Բայց արդ լինիմ քեզ Ահարօն եւ Եսայիաս. թէպէտեւ յանդգնութիւն է զայս ասել, եւ ընթանամ պատրաստաբար առ հարցումն խնդրոյն որ ի քէն, եւ փութամ մտադրութեամբ հատուցանել զոր խոստացայ` վստահացեալ յաղօթս քո: Քանզի կարօտ եմ օգնականութեան աղօթից քոց` ո'վ վսեմականդ ի հարս` Հայր սուրբ. թէպէտեւ Հոգին սուրբ ի թիկունս հասանէ տկարութեան իմոյ, զի թերեւս կարացից կացուցանել առաջի քո զխնդրելին ի քէն ի մատենի աստ փոքր պատմութեանս զամենայն կարգ ըստ կարգի, եւ մի ըստ միոջէ, զի գիտասցես ստուգիւ: Բայց նախ Տեառն իմոյ պատուականի Հօր եւ պատկառեցուցչի զաղերս իմոյ բանից առաջի արկանեմք քում պատուասիրութեանդ, եւ աղաչեմ զի մի' եւ եթէ կամօք կամ յօժարութեամբ որ յիմս խոնարհեցար տգիտութիւն, այլեւ անդադար աղօթս առնել առ Աստուած, զի թերեւս կարացից իմովս տկարութեամբ ըստ կամաց քոց կատարեալ զկամս քո յայսմիկ յօժարութեամբ, որ զգլուխդ թողլով` յոտս հպեցար. զի զայսոսիկ հրամայեալս ի քէն` քեզ պարտ էր կատարել առ իմս խնդիր, որպէս յառաջագոյն գրեցի առ քեզ սակաւ ինչ զպատճառն յայտ արարեալ պատմութեանս. զի յայսմ ամենայնի բնաւ իսկ ոչ ունէի թէ լինիցի, այլ սակաւուք յայտարարութեամբ յիշատակել ի ձեռն գրոյն իմոյ` որ բերաւ առ քեզ: Արդ քանզի խնդրեցեր ի սկզբան ի ձեռն խնդրոյ, եւ ապա բերան ի բերան խօսելով զիմս յորդորեցեր զմիտս, որ կրսերս եմ ուսմամբ` եւ յետին քան զամենեսեան, իսկ ժամանակաւ քան զբազում արբանեկակիցս իմ, եւ գիտեմասէ, սիրոյ եւ խոնարհութեան եղեւ այս ինձ առ ի քէն: Արդ սկսայց այսուհետեւ` սկիզբն դնելով զսէր եւ զխոնարհութիւն` որպէս վայելէ քում սրբութեանդ եւպարկեշտ վարուցդ` ո'վ պատուական գլուխ եւպատկառելի. զի իբրեւ ընդ հայելի հայելով ի քեզ տեսանեմք զամենայն բարեկարգութեան ձեւ եւնմանութիւն եւ իր եւ օրինակ: Նախ Առաջնորդական պետութեամբդ բարգաւաճեալ, եւ ապա խորհրդով յաւելեալ լաւագունիւ: Իսկ աստուածայնօքն առաւել եւս պայծառացեալ փառօք եւ մեծագոյն պատուով պանծացեալ ի պարծանս մեզ` եւ ի փառս Քրիստոսի:

Արդ ամենայն գիրք աստուածաշունչք եւ օգտակարք զօգուտն մեզ ուսուցանեն պատուիրան, նախ սիրել զՏէրԱստուած յամենայն սրտէ եւ յանձնէ եւ ի զօրութենէ եւի մտաց` որպէս ուսուցանէ օրինադիրն Մովսէս, եւ որ սորին լծակից` սիրել զընկերն իբրեւ զանձն, եւ որ այլն եւս. եւ յայլում վայրի այլ եւս` որ ի սոյն յարմարին խրատք եւ խօսք յաստուածային օրինացն, եւ երանելի լինել, որ խորհի յօրէնս Տեառն ի տուէ եւ ի գիշերի` ըստ մարգարէական ձայնին: Եւ դարձեալ, երանի' որ խորհի յաղքատն եւ ի տնանկն. եւ զայն եւս իւր համարի Աստուած: Եւ դարձեալ այլ երանէ մարգարէն զգնացեալսն ամբծութեան ճանապարհաւ, զվայելչութիւնս նորա բոլորով սրտիւ, եւ առնել զոր յամենայնի գիրս գրեալ է վասն նորա, եւ այնուհետեւ երանելի լինել ամենայնիւ: Եւ այսոքիկ իմաստնոց եւ աստուածասիրաց է գործ, որ կարիցէ ճանաչել իմաստութեամբ զխրատ` ըստ իմաստնոցն բանի. զի սիրել զՏէր Աստուած` բարի է յամենայն սրտէ` որպէս վերագոյն ասացաք, եւ կարի կարգաւոր եւ կատարելագոյն քան զամենայն սէր. եւ ո'չ երբէք յացի անձն աստուածային սէր առ ի սիրել զԱստուած գրեալ է. եւ որ սիրէ զԱստուած, նա է տեղեկացեալ ի նմանէ. եւ յիշել զնա յամենայն ժամ, ուրախութիւն է ըստ մարգարէին: Քանզի սիրելն զաստուած, հոգեխառն եւ աստուածախօս լինի սիրողին իւրում. եւ կոչել զԱստուած զօրութիւն իւր ըստ Դաւթայ ձայնին, նաեւ ամենեցուն առիթ փրկութեան լինի. որք կոչեն զաստուած զօրութիւն` եւ ա'յն ի վերին իմաստութենէն լինի տուեալ, որ է սուրբ, խաղաղարար, լի բարօք եւ պտղօք արդարութեան. վասնզի աղբիւր է Աստուած ամենայն բարեաց, եւ արբուցանէ զպասքեալ ոգիս` ըստ իւրաքաչիւր ցանկութեանց` ի բարի եւ ի սուրբ շնորհաց. քանզի տուիչ եւ լցուցիչ ամենայն բարեաց, եւ ինքն է բարի եւ աղբիւր բարութեանց, եւ ի նմանէ բղխէ ամենայն բարիք. եւ որք սիրենն զնա, լինի պարգեւատու. նաեւ որք սիրեն զնա, սիրին ի նմանէ. որ սիրեն զիս` ասէ, սիրեսցի ի Հօրէ իմմէ, եւ ես սիրեցից զնա` այլովքն հանդերձ. զի ո'չ ոք այնչափ սիրէ զնա, որչափ նա զմեզ սիրեաց. ա'յնչափ` ասէ` սիրեաց աստուած զմարդիկ, մինչեւ զորդին իւր Միածին ետ` լուաք յԱւետարանէն: Եւ դարձեալ, թէ` յայսմ երեւեցաւ սէր նորա ի մեզ, զի զանձն իւր դիցէ (եդ) վասն մեր. եւայսպիսի' սէր ո'չ ոք կալցի` թէ զանձն իւր դիցէ ի վերայ բարեկամաց իւրոց. եւ դարձեալ, դուք բարեկամք իմ էք` եթէ սիրէք զմիմեանս` ի Տեառնէ իսկ հրամանատրեցաւ. եւ դարձեալ, թէ յայսմ ծանիցեն ամենեքեան` թէ իմ աշակերտք էք` թէ սիրիցէք զմիմեանս. զի որ սիրէ զընկերն` զօրէնս կատարէ. եւ կատարումն օրինաց` սէր է, եւ սէր կատարեալ ի բաց մերժէ զերկիւղն. զի երկիւղ ո'չ գոյ ի սէր. վասնզի երկիւղ ընդ տանջանօք է: Արդ լիցո'ւք եղբայրասէրք` մանաւանդ քան անձնասէրք. զի որ սիրէ զեղբայրն, զաստուած սիրէ. եւ սիրելն զաստուած, ներումն տանջանացն` որ անդն, նաեւ աստ ներէ մեզ բազում անգամ. եւ ա'յն սիրոյ է պատճառ, զի զդարձն մեր խնդրէ առ ինքն. դարձարո'ւք`ասէ` առիս, եւ ես դառնամ առ ձեզ. արդ ետ զանձն իւր ի մահ վասն մեր, եւ ա'յն կամաւ Հօր, զի զորդին իւր Միածին ետ: Եւ այսմ Առաքեալ վկայէ, թէ որ յիւր որդին ո'չ խնայեաց, այլ վասն մեր ամենեցուն մատնեաց զնա. եւ յայլում տեղւոջ, եթէ ետ զանձն իւր վասն մեր ի չարչարանս խաչի եւ մահու, զի զմեզ փրկեսցէ ի մահուանէ: Եւ դարձեալ այլուր, թէ` ետ զանձն իւր փրկանս փոխանակ բազմաց: Արդ ա'յս է սէրն նորա ի մեզ. իսկ մերն առ նա` սիրել զնա ի բոլոր սրտէ եւ ի բովանդակ մտաց եւ ի զօրութենէ, եւ առնել զհաճոյսն նորա առաջի նորա յամենայն ժամ. եւ չարչարակից լինել նմա եւ նմանող ամենայնիւ, յամենայնի, որպէս եւՊօղոս, թէ` նմանողք ինձ եղերո'ւք` որպէս եւ ես Քրիստոսի. եւ այն` կամօք եւ յօժարութեամբ: Այլեւ արդ մեք իսկ սպանանելով զանդամս երկրաւորս ըստ իւրում բանին. եւ եթէ ես աստուածոց... կեցից եւ ընդ Քրիստոսիի խաչ ելից: Եւ դարձեալ. թէ ո'չ եմ ես կենդանի, այլ կենդանի է յիս Քրիստոս. եւ որ մեռանի մարմնով, ըստ Աստուծոյ կենդանանայ հոգւով. սպանէ'ք` ասէ` զանդամս ձեր զերկրաւորս, ի բաց ընկենլով զամենայն կիրս` որըստ աշխարհի գործի հակառակ ճշմարտութեանն, եւ ի խաչ ելանել յաշխարհի` որպէս եւ գրեալ է. նաեւ, եթէ մեռանել իսկ հասանէ, եւ զա'յն եւս կրել, որպէս եւառաջին սուրբքն կամօք եւ յօժարութեամբ մտանէին ի կապանս եւ ի բանտս, եւ մատնէին զանձինս իւրեանց ի չարչարանս եւ ի մահ. եւ եթէ փախչել ումեք հասանէր, վասն աստուծոյ հնարիւք գողանայր զինքն առ ժամանակ մի, եւ դարձեալ ի մահ մատնէր. եւ դարձեալ այլ ոմանք յաղագս աստուծոյ եւ աստուածայնւոյն ջատագով լեալ նախ քան զըմբեռնելն զնոսա թշնամեացն, զանձինս իւրեանց ի վազից ի վայր մղէին. թէպէտ եւ ո'չ էր իրացն իրաւունք առնել, այլ նոքա զմահ յափշտակութեան լաւ համարէին իւրեանց` առաւել քան զչարութիւն ամբարշտաց: Քանզի յառաջագոյն ուսեալ էին յօրինաց անտի եւ ի մարգարէից` սիրել զՏէր Աստուած` եւ մի' երկիր պագանել Աստուծոյ օտարի. Տեառն Աստուծոյ քում երկիր պագցես` ասէ, եւ զնա միայն պաշտեսցես: Եւդարձեալ, թէ` մի' եղիցին քեզ այլ աստուածք բայց յինէն. եւ դարձեալ, թէ` որ զոհէ օտարոտի աստուծոյ`կորիցէ:

Արդ մեք ունիմք այսպիսի' բազում յիշատակ ի գրոց սրբոց, սիրել զՏէր Աստուած եւ զընկերն իբրեւ զանձն, եւ պարտ է կատարել յամենայն ժամ. ունիս` ասէ` բազումպատուիրանաց յիշատակ, զբարեգործութեամբ մի' զանցառներ. արդ պարտ է զհետ ընթանալ, եւ բուռն հարկանելզբարի գործոց, եւ գնալ ի ճանապարհս Տեառն` անխեթեւ անխոտոր, եւ պահել զպատուիրանս նորա, եւ առնելզիրաւունս, եւ գործել զարդարութիւն յամենայն ժամմինչեւ ի կէտ սահմանեալ կոչմանն Քրիստոսի. վասնզիաշակերտք եմք օրինացն Աստուծոյ եւ մարգարէից, նաեւառաքելոց իսկ, եւ ամենայն սուրբ հարցն եւվարդապետացն` որք խօսեցան մեզ զԲանն կենաց, մանաւանդ թէ քաղաքակիցք սրբոց եւ ընտանիքԱստուծոյ, շնորհօք (եւ) որդեգրութեամբ ետուն եւտաճար բնակութեան Բանին Աստուծոյ, շինեալ ի վերայ հիման հաւատոյ առաքելոց եւ մարգարէից: Արդգնասցո'ւք այսուհետեւ հաւատով` յուսով եւ սիրով, եւսիրեսցո'ւք զմիմեանս. որպէս եւ Աստուած զմեզ սիրեաց, եւ մեք սիրեսցուք զնա, եւ զպատուիրանս նորա պահեսցո'ւք. վասն զի ինքն իսկ ասաց, եթէ սիրէք զիս, եւ զպատուիրանս իմ պահեսջիք: Արդ աստուած սէր է, եւսէր` զթիւ, եւ զանուն, եւ զխորհուրդ Երրորդութեանն բերէ համար եւ օրինակ: Հայր է` Որդի` Հոգի, եւ այսու Երրորդութիւն սուրբ խոստովանեալ լինի ի մէնջ, եւ երկրպագեալ անձնաւորութեամբ, եւ անուամբ բաժանեալ, իսկ բնութեամբ եւ Աստուածութեամբ միաւորեալ եւ երկրպագեալ. եւ սոքա մնան մեզ, եւ են մեր բաժին եւ ժառանգութիւն. Տէր է բաժին ժառանգութեան իմոյ` ասէ մարգարէն: Արդ մնան մեզ հաւատք, յոյս, սէր. հաւատն` ի Հայր, յոյսն` յՈրդի, սէրն` ի սուրբ Հոգի: Քանզի այսոքիկ մնան մեզ, եւ սոքօք գործին ամենայն արդարութիւնք: Հաւատաց` ասէ` Աբրահամ յաստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն. եւ բազումք յուսով ապրեցան. եւ սէր` որ է զարդ կատարման, եւ սէր` ընկերի իւրում չար ոչ առնէ. եւ լրումն օրինաց` սէր է: Արդ զայս փոքր ի շատէ գրեցաք առ քեզ յաղագս սիրոյ`վստահացեալ ի քոյին հեզութիւնդ` ո' հայր հոգեւոր. քանզի գիտեմք զքեզ ճշմարիտ աշակերտ գոլ Քրիստոսի հեզոյն եւ մարդասիրին, եւ ուսեալ ի նմանէ հեզութիւն եւ արդարութիւն եւ խոնարհութիւն. զոր սկսաւ ինքն առնել եւ ուսուցանել. ուսարո'ւք յինէն, զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ. եւ ես յո՞ բնակեցայց, եթէ ո'չ ի հեզսեւ ի խոնարհս. արդարեւ բնակարան են այսպիսիքն սրբոյ Երրորդութեան. ես եւ Հայր իմ ի նմա եկեսցո'ւք` ասէ, եւ օթեւանս առ նա արասցուք. զի ուր Հայր եւ Որդի բնակին, եւ Հոգին սուրբ անմեկնելի իսկ լինի. քանզի որ խոնարհեցուցանէ զանձն իւր, բարձրասցի նոքօք. զոր սիրէ զԱստուած, Աստուած ի նա բնակէ, եւ նա յԱստուած: Եւ պարտ եւ արժան է սուրբ սրտիւ եւ հաստատուն հաւատով սիրել եւ պաշտել զսուրբ եւ զանբաժանելի եւ զերկրպագելի Երրորդութիւնն: Այլ վասն եղբայրսիրութեան չէր ինչ պիտոյ գրել առ քեզ` ըստ առաքելոյ բանին. զի դու ինքն Աստուածուսոյդ ես, կարող ես եւ զայդոսիկ զգրեալսդ ուսուցանել հասարակաց: Վասնզի ուսեալ յաստուծոյ` եւ ուսուցեալ զբազումս բազում անգամ, եւ ի մանկութենէ առեալ զլուծ խոնարհութեան, եւ նմա սնեալ եւ ուսեալ.... զամենայն գործս առաքինութեան, եւ Աստուածային բարեպաշտութեամբ դայեակեալ եւ դաստիարակեալ զմանկունս հաւատոյ նոր սիովնի:

Արդ զայսոսիկ գրեալս ի քեզ տեսանեմք կատարեալ, եւԱստուածային շնորհիւ պայծառացեալ, եւ ձրիւք սուրբ Հոգւոյն առլցեալ գիտութեամբ, եւ հոգեւորական երգով գեղգեղմամբ գեր ի վերոյ քան զամենեսեան, եւ ամենայն պատուիրանաց Աստուծոյ հասեալ եւ հաստատեալ քան զբազումս` ո'վ Աստուածազարդ եւ Վսեմական Տէր իմ Տէր` եւ տիեզերական Վարդապետ, իբր ծառ իմն բազմապտուղ` եւ բարձր ի մէջ վայելուչ եւ աստուածատունկ դրախտիդ Նարեկայ կոչեցեալ ուխտի` սաղարթ առեալ եւ վարսաւորեալ վարուք առաքինութեամբ, եւ ապա ծաղկեալի տան Տեառն եւ ի գաւիթս Աստուծոյ, եւ բերեալ պտուղ արդարութեան` եւ ընդ միոյ հարիւր, եւ ընդ միոյվաթսուն, եւ ընդ միոյ երեսուն, եւ բազում ճգնութեամբ եւ առաքինութեամբ գեր ի վերոյ ելեալ ի մէջ բազմաց, եւ կանխաւ առաջնորդեալ զքեզ ինքն յանդաստանս հոգեւորս ընդ արթնեալ եւ ընդ զգուշացեալ մշակս սպասես գալստեան Տեառն, բեղմնաւորեալ զմնասս շնորհաց քոց` արկանել ի սեղանաւորս տաղանդ անշահութեամբ ի ներքին մարդն բնաւորեալ, զի ի գալստեան Տեառն արցես զանարատ եւ զանապակ արբոյց զեղումն պարգեւաց բարեաց ի Հօրէն լուսոյ, եւ լսել զաւետաւոր զայն ձայն` եթէ եկա'յք առիս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք, եւ ես հանգուցից զձեզ. եւ դարձեալ, եթէ եկա'յք օրհնեալք Հօր իմոյ` ժառանգեցէ'ք զխոստացեալ ձեզ զարքայութիւն. եւ այսոքիկ յաջակողմեան ձայն. իսկապա ի բաց ասի որոշումն` որ յահեկացն, եւ որ զկնի այնորիկ: Եւ այսոքիկ ձայնք անդ` ուր կայ Աստուած ի մէջ Աստուածոց եղելոց եւ թագաւորաց, որոշելով եւ բաժանելով զվատթարն ի լաւագունէ` եւ զարժանաւորութիւնն զանդերանութեան, եւ ընդ աջմէ ընդ արդարսն դասելով ընդ սուրբս ամենայն. վասնզի արժան է ո'չ այլազգ ինչ ասել, եթէ ոչ բարի չափով Աստուծոյ զքեզ վարկանել արժանի, որ զամենայն չափով եւ կշռով ուղղէ եւ հատուցանէ զհատուցումն ըստ իւրաքանչիւր գործոց, որոշելով զվատթարն ի լաւագունէն, որպէս նախասացեալ եղեւ. վասնզի անսպառ խաղացումն սուրբ եւ երկրպագելի Հոգւոյն շնորհաց ի քեզ տեսանել` ո'վ Աստուածարեալ Տէր եւ բազմերջանիկ Հայր` երկրորդ Կեփաս եւ առաջին Առաքեալ. որ եւ նորին շաւղօք շրջեալ հանգիտանման գոլ նմա` մանաւանդ եթէ հանգիտապատիւ տարացոյց զնորայն մեզ ցուցանելով, նաեւ հանգիտահաւասար իսկ նման երեւեալ մեզ: Վասնզի մարմնական հանգստենէ փափկութեան ի հոգեւորն ժամանեալ խրախճանութիւն. փափագեալ քո եւ փափագելի լեալ հանգստեան արդարոց. քանզի հաւանիմ ոչ նմա միայն նման գոլ, այլեւ այլոց արանց աստուածասիրաց եւ բարեպաշտից, որք են մարդասէրք եւ աստուածասէրք, այնք` որք ըստ բարեպաշտութեանն իւրեանց վարձ զայն առին զաստուածագործութիւն Աւետարանին` զկատարելն արեամբ` տալով առհաւատչեայ զանձինս իւրեանց ըստ հոգւոյն. եւ յայն սակս աստուածասիրութիւն լինէր նոցա: Քանզի մեծ շահաստուածպաշտութիւնն է` գրեալ է, եւ ա'յն բաւականութեամբ հանդերձ: Իսկ դու կենդանախարուկեալ քոյին սուրբ եւ պարկեշտ վարուք, եւ յարաճգնեալ խստակիր վշտամբերութեամբ, եւ կենդանի վկայեալ ի մարմնի զանմարմնոցն բերելով նմանութիւն, մարգարէաքարոզ եւ առաքելաշնորհ բանիւ ուռկանաւորեալ զբազում վշտաց եւ ի նեղութենէ նեղեւ նուրբ կենաց ծովածուփ կենցաղոյս արտաքսբերելով, եւ ի նոյն շաւիղ շրջուցեալ. յորում քում առաքելական ոտք շրջեալ ի խաղաղութիւն ըստ մարգացէին, եւ աւետարանեալ ի խաղաղութիւն զԲաննկենաց, որ եւ ասել կարասցես համարձակապէս զմարգարէին բան, թէ` ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ`զոր ետ ինձ Աստուած:

Արդ ո'վ Հայր պատուական, զոր նախկի սիրոյն եւ կարօտութեանն ողջոյն տամ ի Քրիստոս զարժանն սիրոյ, եւ զաստուածազարդ անձինդ առողջութիւն խնդրեմ ուսանել, աղաչեմ` որ եւ Հոգին սուրբ` որումաւանդեցաքն յասասկ վարդապետութեան, նա եղիցի գերահրաշ եւ արփիափայլ շնորհաց տարածիչ եւ նորոգիչ, եւ ի բարեկարգ բարեգործութեան` յորում էիրեւ եսդ եւ եղիցիս, յարամնալով եւ եւս քան զեւս առաւել, որպէսզի ըտ Տեառն բանին` տեսանեն զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զՀայր ձեր` որ յերկինս: Արդ զորս դարձեալ վերստին գրեմ խանդակաթ սիրով սուրբ եւ բազմերջանիկ Տեառն իմոյ Հօր եւ պատուեալ Վարդապետիդ, մանաւանդ եթէ երկայնին (երկնային) լուսոյ եւ սուրբ շնորհաց ծայրագոյն առ ընդունակիդ, համարձակիմ ծառայական բանիւ քո յետին եւ տրուպ աշակերտս` կամ թէ որդիս` թէ ախորժելի է քում պատուասիրութեանդ, եւ կամ թէ ինձ համարձակելի անուանեալս Ուխտանէս. զոր եւ ողջոյն առաք հրաման աշակերտաբար տալ` որպէս օրէն է հրաշափառագունի վարդապետի. անկանիմ ծունրադիր եւ փափագելի կարօտութեամբ, եւ ի խոնարհ երկիրպագանեմ սուրբ եւ պարկեշտ անձինդ, եւ ի հեծութիւնս անմռունչս երգելիէ, եւ ի ձեռն գրոյդ հարցանեմ զողջունէ հրեշտակահանգետ անձիդ. եւ աղաչեմ զկենաց տուողն, զիմշտնջենաւոր ձգեսցես զժամանակս կենաց քոց, որքան հաճելի է ստեղծչին` եւ մեզ խնդրելի, եւ եկեղեցւոյ Աստուծոյ առ ի լրումն պսակաւոր նորոգման մախթելի է, զոր ասեմս, եթէ եղիցի եղիցի: Ո'հ ասմ կապ

Արդ քանզի ի ժամանակին յայնմիկ, յորժամ եկիր առաստուածապատիւ եւ սուրբ Հայրապետն մեր Խաչիկ`բերելով նմա ընծայ եւ պատարագ հոգեւոր զգիրս Հաւատարմատ` որ ընդ դէմ երկաբնակացն, զոր քո ինքնին խօսեալ ի խորհուրդ հաւատոյ ի ձեռն հոգւոյն սրբոյ ի քեզ բնակելոյ, եւ բերան ի բերան խօսեցար ընդ իս յաղագս պատմութեանս. զոր եթէ խնդրես զտեղին ուսանել, ասացից նաեւ զբանից նշանն. տայցէ թէ ախորժես. եւ զյեղանակս ժամանակին յայտ արարից. զի յորժամ անցեալ գնացեալ ի միասին` եւ նստաք յեզր գետոյն` որ կոչի Ախուրեան, եւ ասէաք զՊատարագամատոյցն Տեառն զօրութեանց, զոր ասեն Աթանասի, եւ էր յաւուրս ամարայնոյ, յամսեանն Տրէ, որօր տասն եւ մին էր ամսոյն, յաւուր կիրակէի յիններրորդ ժամուն: Արդ ա'յս քեզ նշան առ ի յինէն եւկնիք սիրոյ եւ յուխտ յանձնառութեան կատարելզհայցուածըս քո յաղագս պատմութեանս: Իսկ ի քէն առիս, զի յիշեսցես զուխտս մեր եւ զնշան բանին, միանգամայն եւ զկնիք սիրոյ. զի ի սուրբ տեղիսդ` որմակագրեալ ունիս զպետական անուն, յիշատակաւ սիրոյ մշտնջենաւորեսցես` յիշելով յաղօթս քո, զի շնորհքսուրբ Հոգւոյն հասարակ քեզ եւ մեզ` բարեխօսութեամբ ամենայն սրբոց` պարգեւեսցի ձեռնատու լինելով մեզ իգործս, յորում կամք եւ պարծիմք յուսովն Աստուծոյ: Արդ գիտեմ` զի մեծ է յիշատակիս շահ` ըստ սովորութեան սիրոյ` որ օրինօքն Աստուծոյ նմանողք մարդասիրութեան նորա. եւ Քրիստոսի աշակերտ գոլուսեալ ի նմանէ. որ թափեաց զինքն յաղագս մեր, մինչեւ ի ծառայի կերպարանս, եւ զօտարացեալսն յինքն ժողովեալ: Արդ զայսոսիկ զաստուծոյ մարդասիրութիւնն եւ զաւանդեալն ի նմանէ զպատուիրանս առ ի շահ եւ յօգուտ հոգւոց մերոց` իսրտի մերում իբր կենդանագիր ի տախտակս տպաւորեմք հանապազ, խնամ տանել միմեանց, եւ պինդ ունել եւ պահել զմիաբանութիւն հոգւոյն` այլովքն հանդերձ:

Արդ քանզի լուեալ էր մեր յաղագս պատմութեան քո`սակաւ հատուածով առնել յսկզբան թագաւորացն Հայոցմինչեւ ի մեզ, եւ զքո բանիբուն Պուետիկոս դաստաշարժիդ վարժս իստագիս ասպարէզ առ քո խաղաղութիւն, եւ զընթացս լեզուիդ` որ քնար է հոգւոյն, եւ որպէս կամի շարժէ զդա. եւ զուրախարար գիր պատմութեան Հայոց փոքր հատուածօք` որպէս վերագոյն ասացաք, զոր արարեալ առ ի մխիթարութիւն ընթերցօղաց` եւ ի լուսաւորութիւն լսօղաց` եւ իպայծառութիւն սրբոյ եկեղեցւոյ յիշատակեալ զայս եւս պատմութիւն, հայցէք փոքր ի շատէ գրով իմով` որ բերաւ առ քեզ սակաւ ինչ յայտարարութեամբ ի ձեռն Փիլիպպոսի քահանայի` որպէս իսկ զբան ճառիս ասացաք. վասնզի եւ այսմ եւս ակն ոչ ունէի` եթէ ինձ հաւատալոց է ի քէն վիճակ պատմութեան: Արդ օ'ն առեալ զքո աղօթսդ տացես ինձ ի սատարութիւն, զիթերեւս կարացից ուղղել զմակոյկ բանին` եւ դիմել ի խաղաղ նաւահանգիստ` զանձն ի ներքս արկեալ ի ծերպս փոքր պատմութեանս. որպէսզի կատարեսցի փոյթ քոյոյ յօժարութեանդ` եւ իմոյ հաւանութեան հրամանաց քոց: Քանզի ընդ քո հարցողութեամբ քաղաքավարին` ո'չ միայն կատարելով զհրամայեալս ի քէն, այլեւ ջերմ փափաքանօք թէեւ այլ իմն խնդրէիր` բուռն հարկանել զնմանէ եւ զբնաւն կատարել` հնազանդէի հրամանի քում. քանզի հաւանիմ քում պատուականութեանդ, զի զխոշորութիւն բանից իմոց ի լաւագոյնսն համարեալ հաշուես քոյով ճշմարտիմաց եւ իմաստուն մտօք. վասնզի յոյս ունիմ ի յօժարութիւն մտաց քոց` թէ համարիս: Քանզի այսպէս ասէ ոմն սրբոց հարցն, եթէ յայնժամ աշակերտքն քաջայոյս, յորժամ վարդապետն յօժարկոտ. յայնժամ վարդապետն շահս պտղաբերէ, յորժամ աշակերտն զփոյթութիւն ցուցանէ. յա'յնժամ աշակերտն վարդապետին արուեստին ակն ունի, յորժամ զդեգերանսն որպէս զբարեկամ ողջունեսցի: Քանզի այլազգ վարդապետին անհնար է ծագել, եթէ ոչ զաշակերտին լապտերս գտցէ վառեալ ուսումնասիրութեան ձիթով: Եւ դարձեալ, եթէ այլազգ անհնար է աճել աշակերտին, եթէ ո'չ վարդապետն զառուն իմաստասիրութեան հեղուցու առաջի: Քանզի պէտս ունին ընթացից եւ փութոյ երկոքին կողմանքն, եւառ ի շինուած վեհագունութեան երկաքանչիւրոց, զոր ինչ ըստ կարողութեան ի միասին բերել ի ներքս, մի ոմն զլեզուն սրեալ, իսկ միւսում զլսելիսն պատրաստ ունել: Եւ այս յինէն իսկ ասի` եւ զքէն վկայի, զոր ետ մեզ տարացոյց` որպէս ասացաքն` մի ոմն ի սրբոց հարցն: Եւ արդ այնքա'ն ի միմեանց բաժանեալք` որքա'ն զանծուկն ճանաչել եւ մաքրել զբանս իմ` եւ յարմարել ըստ պատշա'ճ ի պիտոյից զանչափն ի չափաւորութիւն բերելով, եւ զչափաւորն աճեցուցանել, զաւելորդն հանել, եւ զպակասութիւնն լնուլ ըստ իմում կարի, եւ զամենայն կարգել մի ըստ միոջէ ըստ իւրաքանչիւր խորհրդոյ. նախ` զթիւ թագաւորացն եւ զհայրապետացն մերոց, եւ զբաժանումն Վրաց ի Հայոց միաբանութենէ. եւ յետ այնորիկ զմկրտութիւն ազգին` որ Ծադն կոչի. նա եւ զգաւառս, եւ զգեղս գլխաւորս, եւ զքաղաքս, եւ զբերդս իւրաքանչիւր գաւառօք` որ են յաշխարհին յայնմիկ` որպէս եւ կամք քո հրամայեցին, եւ զվանօրայս հանդերձ վանականօք`անուամբ իւրաքանչիւրոց, եւ զանապատս միայնաւորաց, եւ որք բազմակեցք եւ որք միայնակեացք բնակեալ յապատս եւ յանապատս, եւ զօրինակ ցուցանել զօրութեանն աստուծոյ. որ ի ծածուկս եւ ի յայտնի գործէր ի մկրտեալսն` երեւմամբ նշանաց եւ արուեստից` տեսլեամբ եւ յայտնութեամբ, միանգամայն եւ զգործս հոգեւորս. եւ զբան ե'ւ զջան ե'ւ զվաստակ ե'ւ զհանդէս երանելի եպիսկոպոսացն Գրիգորի` եւ իւրոյ պաշտօնէիցն, զգործակցութիւն եւ զհրաման թագաւորին Սմբատայ, եւ զնախանձ նախարարացն ի հոգեւոր գործն, եւ զհանդէս իշխանացն ըստ իւրաքանչիւր իշխանութեան, եւ զայլ եւս պատուաւորացն ըստ իւրաքանչիւր պատուոյ, որք գործակիցք լինէին մեզ ի բանս եւ ի գործ հոգեւոր: Նաեւ զահ եւ զերկիւղ եւ սպառնալիս գազանամիտ եւ թեթեւահաւատ (եւ) ճուաղաբարոյ մարդկան այնոցիկ ի վերայ մեր: Վասն զի այսոցիկ հրամայեալս ի քէն զստուգութիւն բերէ պատմութիւնս, թէպէտ եւ մեզ աշխատութիւն հասուցանէ յերկերութիւն բանիցս: Այլ քանզի եւ ոչ այսու եւ եթէ բաւականանային չարութեամբ, այլ եւ ի մարտ մտանէինեւ ի կռիւ, եւ որսային ազգի ագզի հնարիւք մեքենայից հրացանութեամբ, եւ այլ եւս բազում եւ պէս պէս չարութեամբ` արդ եւ դավաճանութեամբ. արդ զայսոսիկ խնդրեցեր ուսանել: Դարձեալ եւ սկիզբն եւզբնակութիւն եւ զպատճառս ասացից` եթէ ուստի՞, կամի՞նչ, եւ կամ զիա՞րդ, եւ կամ է՞ր վասն, եւ կամ ո՞րպէս, եւ կամ որո՞վ օրինակաւ: Վասնզի յիշեմ, զի խոստացայ կարգաւ ճառել` եւ գրով յանդիման կացուցանել ի պատմութեան աստ ո'վ հոգեւոր Հեղինակ եւ հռչակաւոր Հռետոր: Վասնզի զայսոսիկ խնդրէր կամք իմ ի քէն հանդերձ մախթանօք եւ բազում աղաչանօք կատարել ըստ յառաջագոյն գրելեացն իմոց, զսոյն խորհուրդ խնդրոյն` որ ի քէն առ մեզ եղեւ` որպէս յառաջագոյն ասաց (աք) յսկզբան ճառիս. արդ եւ կամք քո կատարեսցին ի փառս Աստուծոյ: Եւ այս առ ի մէնջ քեզ դարձուած բանից եւ թղթոց պատասխանի. որ ունի յինքեան արտասանեալ զխորհուրդ պատմութեանս: Ողջ լե'ր ի Տէր:

[Բ]

ԳԼՈՒԽ Բ

Յաղագս թագաւորաց: Սկիզբն յԱդամայ:

Աստանօր սկիզբն արասցուք պատմել յաղագս թագաւորաց` սկսեալ յԱդամայ` որ է նախահայր մեր` եւ առաջին թագաւոր լեալ ի վերայ երկրի. իսկ զբան Արարչին հուսկ յետոյ քան զամենայն արարածս եւ թագաւոր զնա կացուցեալ ամենայն արարածոց` որ ի ներքոյ երկնից: Վասնզի պարտ եւ արժան էր` որպէս ասէ գիրն, նախ գոյանալ թագաւորութեան, եւ ապա ի ներքս գալ թագաւորին` լինել թագաւոր որոց ի վերայ երկրի ընդ թագաւորութեամբ վերնոյն: Եւ ապա զկնի արտասահմանելոյն ի դրախտէն` աճեցին ծնունդք նորա, եւ բազմացան, եւ լցին զերկիր ըստ հրամանի Արարչին:

Ադամ նախաստեղծն կեցեալ ամս երկերիւր եւ երեսուն`ծնաւ զՍէթ. եւ եղեն ամենայն աւուրք Ադամայ` զորեկեաց` ամք իննհարիւր եւ երեսուն, եւ մեռաւ: Սէթ կեցեալ ամս երկերիւր եւ հինգ` ծնանի զԵնովս. եւ եղենամենայն աւուրքն Սեթայ` ամք ինն հարիւր եւ երկոտասան, եւ մեռաւ: Ենովսայ կեցեալ ամս հարիւր եւիննսուն` ծնանի զԿայնան. եւ եղեն ամենայն աւուրքԵնովսայ` ամք ինն հարիւր եւ հինգ, եւ մեռաւ: Սա առաջին յուսուցաւ կոչել զաստուած: Կայնան կեցեալամս հարիւր օխթանասուն` ծնաւ զՄաղաղիէլ. եւ եղենամենայն աւուրք Կայնանայ` ամք ինն հարիւր եւ տասն, եւ մեռաւ: Մաղաղիէլ կեցեալ ամս հարիւր եւ վաթսունեւ հինգ` ծնանի զԱրէթ, եւ եղեն ամենայն աւուրքՄաղաղիէլի` ամք ութն հարիւր իննսուն: Արեթ կեցեալամս հարիւր վաթսուն եւ երկուս` ծնանի զԵնովք. եւ եղեն ամենայն աւուրք Արեթի ամք ինն հարիւր վաթսունեւ երկու, եւ մեռաւ: Ենովք կեցեալ ամս հարիւր վաթսուն եւ հինգ` ծնանի զՄաթուսաղայ: Եւ հաճոյ եղեւ Ենովք Աստուծոյ յետ ծնանելոյն զՄաթուսաղայ`ամս երկերիւր... եւ եղեն ամենայն աւուրք Ենովքայ ամք երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ: Եւ արժանի եւ հաճոյ վարս ստացեալ, եւ ո'չ ուրեք գտանէր. զի փոխեաց զնաԱստուած յաշխարհէ ի կարգս հրեշտակաց: Մաթուսաղայ կեցեալ ամս հարիւր վաթսուն եւ հինգ` ծնանի զՂամէք. եւ եղեն ամենայն աւուրք Մաթուսաղայի` ինն հարիւր վաթսուն եւ ինն, եւ մեռաւ: Ղամէք կեցեալ ամս հարիւրութսուն եւ ութ` ծնաւ որդի, եւ անուանեաց զանուն նորա` Նոյ: Սա յԱդամայ տասներրորդ եղեալ ի թուոյ նախահարցն, եւ լինին ամք երկու հազարք:

[Գ]

ԳԼՈՒԽ Գ

Յաղագս Նոյի:

Մարգարէանայ Ղամէք` հայր Նոյի` կոչելով զանուն նորա` Նոյ. ասէ, սա հանգուսցէ զմեզ ի գործոց մերոց եւի տրտմութենէ ձեռաց մերոց` եւ յերկրէ, զոր անէծ ՏէրԱստուած: Գեղեցիկ իմն յարդարէ զբանս Մովսէս ստուգագիրն, եղեւ` ասէ` ո'չ հանգիստ, այլ ջնջումն` որ ինչ միանգամ ի վերայ երկրի. եւ յառաջ մատուցեալ`ասէ, ինձ թուի հանգուցանելն դադարեցուցանել զամբարշտութիւնս եւ զչարիս սատակմամբ մարդկան զազրագործաց: Եւ դարձեալ մեկնութիւն տայ բանին, թէ`գեղեցկաբար ասաց, թէ ի գործոց մերոց` որ է յանօրէնութեանց եւ ի տրտմութեան ձեռաց, որովք կատարեմք զպղծութիւնս. բայց հանգչին արդարեւ ըստ այսմ մարգարէութեան` ոչ ամենեքեան, այլ կատարեալք յառաքինութեան ոգիք, յորում չարիքն իբրեւ ջրհեղեղաւ ջնջեալ` մաքրին որպէս առ Նոյիւ մոլորեալք ի չարիս: Արդ իբրեւ եհաս ժամանակ մարգարէութեան Ղամէքայ` որ առ Նոյ, զի եկեալ հասեալ էր հատուցումն ամբարշտութեան եւ անիրաւութեան մարդկան, զի մեղք յաճախեցին ի վերայ երկրի յազգս ամենայն մարդկան, որ էին բնակեալ ընդ ամենայն երեսս երկրի. եւ Նոյ էր այր արդար եւ կատարեալ յազգի անդ իւրում, եւ եգիտ շնորհս առաջի Տեառն Աստուծոյ: Եւ ինքն էր ամաց հինգ հարիւրոց` յորժամ ծնաւ զՍէմ, զՔամեւ զՅաբէթ: Եւ յամի վեցհարիւրերրորդի եկն ջրհեղեղն, եւ հարիւր ամաւ յառաջ` Նոյ գործեալ էր զտապանն ի փրկութիւն տան իւրոյ. ճարտարապետ եւ արարիչ Աստուած էր, հրամայեալ նմա զամենայն նշանս եւ արուեստս գործել ի տապանին. զի լցաւ` ասէ, երկիր անիրաւութեամբ, եւ ես ածից ջրհեղեղ ի վերայ երկրի`սատակել զամենայն մարմին` որ ունիցի շունչ յինքեան: Եւ պատուէր առեալ ի Տեառնէ Նոյի` եմուտ ի տապանն հանդերձ ամենայնիւ` զոր հրամայեաց նմա Աստուած. եւապա զկնի կատարման Արարչական հրամանին` ել Նոյ ի տապանէ անտի. եւ օրհնեաց զՍէմ եւ զՅաբէթ` այլ ո'չ զՔամ` յաղագս քամահելոյ նորա զմերկութիւն հօրն: Եւասէ, օրհնեալ Տէր Աստուած Սեմայ. եւ ընդարձակեսցէ Տէր Աստուած Յաբեթի. եւ եղիցի Քանան` ծառայ նոցա: Եւապա ծնան որդիս որդիք Նոյի. եւ աճեցին ծնունդք նոցա ըստ իւրաքանչիւր ազգաց: Եւ ի Սեմայ ծննդոցն երեքտասաներրորդ Փաղեկ, որ յաւուրս նորա բաժանեցաւ երկիր, եւ եղեւ բնակութիւն նոցա եւ թագաւորութիւն ի Մասեաց մինչեւ ի գալն ի Սօփերիոյ լեառն արեւելեաց: Իսկ (ի) Քամայ ծննդոցն Նեբրովդի ի ժամանակս եղեւ սկիզբն թագաւորութեան նոցա` ի Բաբելոնէ մինչեւ ի Նինուէ: Իսկ որդիք Յաբեթի եւ ծնունդք նոցա` որ սերեցան եւ աճեցին, եւ լցին զերկիր. ի սոցանէ եղեւ սկիզբն թագաւորութեան ի Հայք: Ի գալն Հայկայ եւ անուանել զիւր անուն, եւ յայնմհետէ տիրել ի նմանէ եւ անդր ամենայն աշխարհի` արեւմտից եւ հիւսիսի: Եւ յելանել Նոյի ի տապանէն` եղեւ թագաւոր ի վերայ երկրի. զկնի Ադամայ երկրորդ թագաւոր: Քանզի հրամայեաց նմա Աստուած` որպէս յսկզբանն Ադամայ, տիրել ամենայնի` որ ընդ ձեռամբ նորա իցեն ի վերայ երկրի: Եւ օրհնեաց Աստուած զՆոյ եւ զորդիս նորա, եւ ասէ, աճեցէ'ք եւ բազմացարո'ւք, եւ լցէ'ք զերկիր. եւ ահ եւ երկիւղ ձեր ի վերայ ամենեցուն եղիցի: Եւ աճեցին եւ եղիցին (են) ազգք, եւ անուանեցան լեզուք, եւ կոչեցան տոհմք ըստ աշխարհաց եւ գաւառաց. աճեցին եւ բազմացան եւ լցին զերկիր: Եւ եկաց Նոյ յետ ջրհեղեղին ամս երեք հարիւր եւ յիսուն. եւ եղեւ ամենայն աւուրք Նոյի ամք ինն հարիւր եւ յիսուն, եւմեռաւ:

[Դ]

ԳԼՈՒԽ Դ

Յաղագս Սեմայ:

Սեմ որդի հարիւրամենի` յորժամ ծնաւ զԱրփակսադ յերկրորդում ամի յետ ջրհեղեղին. եւ եկեաց Սեմ (յետ) ծնանելոյ նորա զԱրփակսադ` ամս հինգ հարիւր. եւ ծնաւ ուստերս եւ դստերս, եւ մեռաւ: Եւ Արփակսադ եկաց ամս հարիւր երեսուն եւ հինգ, ծնաւ զԿայնան: Եւ Արփակսադ կեցեալ ամս երեք հարիւր եւ երեսուն, եւմեռաւ: Եւ Կայնան կեցեալ ամս հարիւր եւ քսան` ծնանիզՍաղղայ. եւ ինքն կեցեալ այլ եւս ամս, եւ մեռաւ: Եւ Սաղղայ ամաց հարիւր երեսուն (սնից) ծնանի զԵբեր. եւ կեցեալ յետ ծնանելոյն զԵբեր ամս երեք հարիւր եւ երեսուն, եւ մեռաւ: Եւ կեցեալ Եբեր ամս հարիւրերեսուն եւ չորս` ծնաւ զՓաղեկ: Ի սորա աւուրս` որպէս ասացաք, եղեւ բաժանումն երկրի` եւ սկիզբն թագաւորութեան յազգէն Սեմայ: Եւ եկեաց Եբեր յետ ծնանելոյ նորա զՓաղէկ` ամս երկերիւր օխթանասուն, եւմեռաւ: Եւ Փաղեկ կեցեալ ամս հարիւր երեսուն եւ չորս`ծնաւ զՌագաւ. եւ յետ ծնանելոյն զՌագաւ Փաղեկի` եկաց ամս երկերիւր եւ ինն, (եւ) մեռաւ: Եւ Ռագաւ կեցեալ ամս հարիւր երեսուն եւ երկուս` ծնաւզՍերուք. եւ եկեաց Ռագաւ յետ ծնանելոյն զՍերուք`ամս երկերիւր եւ եօթն, եւ ծնաւ ուստերս եւ դստերս, եւ մեռաւ: Եւ կեցեալ Սերուք ամս հարիւր եւ երեսուն` ծնաւ զՆաքովր. եւ Սերուքայ կեցեալ յետ ծնանելոյ նորա զՆաքովր` ամս երկերիւր, եւ մեռաւ: Եւ եկեաց Նաքովր ամս օխթանասուն եւ ինն, ծնաւ զԹարայ. եւՆաքովր եկեաց յետ ծնանելոյ նորա զԹարայ` ամս հարիւրքսան եւ երկուս. եւ ծնաւ ուստերս եւ դստերս, եւմեռաւ: Եւ եկեաց Թարայ ամս օխթանասուն, եւ ծնաւ զԱբրահամ:

[Ե]

ԳԼՈՒԽ Ե

Յաղագս Աբրահամու:

Սա յԱդամայ քսաներրորդ առաջներրորդ լեալ ի կարգէ նախահարցն, եւ լինին ամք երեք հազարք: Եւ ամենեքեան սոքա նահապետք` յԱդամայ սկսեալք` ծնանելով ուստերս եւ դստերս մինչեւ (ց) Աբրամ եկին հասին չափելով իւրաքանչիւր ոք զժամանակս իւր, եւ մեռաւ: Իսկ Աբրամու ո'չ ծնան որդիք. զի էր Սարայ կին նորա ամուլ, եւ ոչ ծնանէր, մինչեւ եհաս հրաման ի Տեառնէ աւետեաց նորա. եւ խօսեցաւ ընդ նմա Աստուած` եւ ասէ, ահաւասիկ ուխտ իմ ընդ քեզ, եւ եղիցիս հայր բազմութեան ազգաց. եւ ո'չ կոչեսցի անուն քո այսուհետեւ Աբրամ, այլ եղիցի անուն քո Աբրահամ. զի Հայր ազգաց բազմաց եդիզքեզ. եւ արարից զքեզ յազգ մեծ, եւ օրհնեցից զքեզ. եւ թագաւորք ի քէն ելցեն. եւ ապա զկնի ուխտաւորութեանն ասէ Աստուած ցԱբրահամ, եւ Սարայի կնոջ քո ո'չկոչեսցի Սարայ, այլ Սառայ անուն նորա: Եւ օրհնեցից զնա. եւ տաց քեզ ի նմանէ որդի, եւ եղիցի յազգ մեծ. եւ թագաւորք ազգաց ի նմանէ եղիցին: Եւ երկիր եպագ Աբրահամ Աստուծոյ: Եւ ապա ծնաւ ի նոցանէ Իսահակ որդի աւետեաց. եւ ի նմանէ բազմացան ազգք եւ թագաւորք ազգաց: Եւ եղեւ Աբրահամ Թագաւոր եւ Հայր թագաւորաց: Եւ այս են ծնունդք Թարայի: Աբրահամ, եւՆաքովր, եւ Առան. եւ երթեալ նոքօք յերկիրն Քանանացւոց, եկին մինչեւ ի Խառան, եւ բնակեցան անդ: Եւ եղեն ամենայն աւուրք Թարայի ի Խառան` ամք երկերիւր եւ հինգ. եւ մեռաւ Թարայ ի Խառան:

[Զ]

ԳԼՈՒԽ Զ

Յաղագս Քամայ:

Քամ ծնանի զՔուշ. Քուշ ծնանի զՄեստրիմ. Մեստրիմ ծնանի զՆեբրովդ: Ի նորա ժամանակս եղեւ սկիզբն թագաւորութեան նոցա ի Բաբելոն: Եւ թագաւորեաց Նեբրովդ ի Բաբելոն` եւ այլոց քաղաքաց` որք են այսոքիկ. Որիդ, եւ Աքար, Քաղնանէ` յերկրին Սէնայար: Յերկրէն յայնմանէ ել Ասուր, եւ շինեաց զՆինուէ եւ զՌուովթ քաղաք, եւ զՔաղան, եւ զԴասեման, եւ ի մէջ Նինուէի եւ ի մէջ Քաղանայ` ա'յն է քաղաք մեծ: Նեբրովդն այն առաջին սկսաւ լինել սկայ ի վերայ երկրի. եւ նա էր որսորդ առաջի Տեառն Աստուծոյ: Նեբրովդ ծնանի զԲաբ. Բաբ ծնանի զԱնեբիս. Անեբիս ծնանի զԱրբէլ. Արբէլ ծնանի զՔաաղ. Քաաղ ծնանի զմիւս Արբէլ. Արբէլ ծնանի զՆինոս. Նինոս ծնանի զՆինուաս: Իսկ ի Մեստրասայ ծննդոցն բազում ազգք բաժանեցան. Ողոդիմացիք եւ Սենիմացիք, եւ Սաղբիմացիք, եւ Նեփթաղիմացիք, եւ Պարոսնիմացիք, ուստի ելին Փղշտացիք եւ Կափթորիմացիք:

[Է]

ԳԼՈՒԽ Է

Յաղագս Յաբեթի:

Յաբեթ ծնանի զԳոմեր. Գոմեր ծնանի զԹիրաս. Թիրաս ծնանի զԹորգոմ. Թորգոմ ծնանի զՀայկ. Հայկ ծնանի զԱրամենակ. Արամենակ ծնանի զԱրմայիս. Արմայիսծնանի զԱմասիայ. Ամասիայ ծնանի զԳեղամ. Գեղամ ծնանիզՀարմայ. Հարմայ ծնանի զԱրամ. Արամ ծնանի զԱրայն գեղեցիկ: Արդ զայսոսիկ ազգաբանութիւնս ստուգեալ ի Մովսիսէ ի մերոյ պատմագրէ` որպէս ինքն վկայէ, եթէասացեալ` ասէ` ազգաբանութիւնդ հաւաստի է երիցունց ցեղից մետասաներրորդ գոլով ցԱբրահամ եւ ցՆինուաս եւ ցմերն Արամ: Զի Արայն երկոտասաներրորդ է յետ Նինոսի` մանուկ տիօք վախճանեալ. եւ ճշմարիտ է`ասէ, եւ մի' ոք երկուասցի: Եւ ի Յաբեթայ բաժանեցան եւ մեկնեցան ազգք բազումք. Կետացիք եւ Ռոգացիք եւ ի սոցանէ այլք բազումք. եւ մեկնեցան կղզիք ազգաց յերկիր իւրեանց. իւրաքանչիւր ըստ լեզուս յազգս իւրեանց եւ ի տոհմս իւրեանց աճեցին եւ բազմացան, եւ լցին զերկիր:

[Ը]

ԳԼՈՒԽ Ը

Յաղագս բաժանման աշխարհաց երից որդւոցն Նոյի:

Սահմանք Սեմայ ի Պարսից եւ ի Բադդովնէ մինչեւ իՀնդիկս, եւ ձգեն մինչեւ ի Հռենիկորորով: Եւ անուանք աշխարհացն Սեմայ` Պարսիկք, Տապրիկք, Վրկանիկք, Բաբիլովն, Արաբիայ առաջին եւ երկրորդ. եւ որ այլնեւս մինչեւ ի Փիւնիկէ: Եւ ունին կղզիս Սառդօնիայ, զԿրիտէ եւ զԿիպրոս, Գաղոս, Մեղիտէ, Սարդովնիայ, Մենիդայ, Գաղատիայ, Գորսենիայ, Գորոս:

[Թ]

ԳԼՈՒԽ Թ

Եւ այլ սահմանք Քամայ:

(Ի)

Հռենիկորուրայ մինչեւ ցԳադիրոն, կողմնհարաւոյ. եւ անուանք աշխարհացն Քամայ` Եգիպտոս, եւ Եթովպիէ` որ հայի ընդ Հնդիկս. եւ միւս Եթէովպիէ, յորմէ Քուշացւոց գետն ելանէ. Եւրիթրայ` որ է Կարմիր ծովն, որ հայի ընդ արեւելս. եւ այլ եւս ազգք մինչեւ ի Փռիւգիայ, եւ յԵգիպտոսէ մինչեւ յՈվկիանոս: Եւ ի նոսա կղզիք` որ են այսոքիկ. Ադակարսովդայ, Ղեթեթիւրա, Սարեաթոս, Քիոս, Ղեսբոս Մենիդուս, Իմբոս, Յարկոս, Կինիդոս եւ Կիւպոս մեծ կղզի, եւ այլն:

[Ժ]

ԳԼՈՒԽ Ժ

Սահմանք Յաբեթի:

Ի Մարայ մինչեւ ցԳադիրոն, ի կողմն հիւսիսոյ. եւ անուանք աշխարհացն` Ատրպատականք, Եղուանք, Ամազոնիայ, Հայք մեծ եւ փոքունք, Վիրք, Կապոդովկիայ, Պամփղագովնիայ, Գաղատիայ, Գաղիայ, Կողքիս, Սպանիա մեծ, եւ այլ եւս: Եւ այս են կղզիք նոցա. Բրենտինա, Սիկեղիա, Եւբիա, Ռոզիոքիս, Ղոսբոս, եւ այլ եւս կղզիք երկոտասանք մեծամեծք, յորս քաղաքք բազումք բնակեալ են, որ անուանեալ կոչի Սպորադէս, այսինքն` ցան եւցիր: Զնահանգին Հռոմայեցւոց` յորս պանդխտութեամբ բնակէին Յոյնքն, եւ են այսոքիկ. Եւբիա Կրետէ, Սիկիլիայ, Կիպրոս, Կովաս. Սամոս, Ռոգոս, Քիոս, Թէաթոս, Ղեմնոս, Ղէովրոս, Սամոթրակէ, Եւենբէովտացւոց Եւբիա, Կղազոմենէ, Միւտիւղոնէ, Փովկէ, Պրգենէ, Երիթրէ, Մամոստէոս, Կողովփոնքիոս, Եփեսոս, Զմիւռնիա, Պերինթոս, Բիւզանտիոն, Քաղկեդոն, Պոնտոս: Արդ այսոքիկ կղզիք: Եւ այլ եւս բազումք` որք են ի բաժնի երից որդւոցն Նոյի, եւ' լերինք, եւ' բլուրք. եւ' ծովք, եւ' գետք:

[ԺԱ]

ԳԼՈՒԽ ԺԱ

Յաղագս լերանց:

Եւ այս են անուանք երկոտասան լերանց անուանեաց. Լիբանան, Կաւկաւս, Տորոս, Աղտաս, Պառնասոս, Կիթերոն, Եղիովն, Պատրթենիոս, Մասիք, Ղիւգաբանդոս, Պենիոս, Ղոնպոս:

[ԺԲ]

ԳԼՈՒԽ ԺԲ

Յաղագս ծովուց:

Ովկիանոս, որ կոչի Համաշխարհական ծով. եւ ծովն Հնդկաց, եւ ծովն Կարմիր, եւ ծովն Կազբից, եւ այլ եւս ծովք եւ ծովակք, եւ լերինք եւ կոհակք:

[ԺԳ]

ԳԼՈՒԽ ԺԳ

Յաղագս գետոց:

Գետք մեծամեծք եւ անուանիք քառասուն. Ինդոս` որ է Եփրատն, Նեղոս` որ է Գեհովն, Դեկղաթ, Եփրատ` որ է Ստածանի, Յորդանան, Կեփիսոս, Տանիս, Մենոս, Եղիմանթոս, Աղիսաս, Որպիս, Թեսոդոն, Երասխ, Կուր գետ, Բորիսթենէս, Աղբեոս, Տորոս, Եւբոտաս, Մեանտրաս, Երմոս, Աքսիոս, Պիւրամոս, Բէոս, Եբրովն, Սնդարիս, Քեղկոս, Պտենէոս, Եպարքիոս, Կախիստրոս, Սիմոս, Սկամանտրոս, Ստիւմոն, Պարթենիոս, Իստրոս, Ռենոս, Բետէս, Րոդանոս, Թիբրոս` որ այժմ անուանեալ կոչի Տիբերոս:

[ԺԴ]

ԳԼՈՒԽ ԺԴ

Եւ որ այլ ինչ զկնի բաժանման աշխարհաց:

Զհաւաստին ի սակաւուց որչափ կարացեալ ի բազմաց պատմեսցուք քեզ` ո'վ ուսումնասէր դու եւ խոհեմ: Ի ժամանակին յայնմիկ` ի բաժանել որդւոցն Նոյի զամենայն երկիր ընդ իշխանութեամբ իւրեանց հաստատեալ, տիրել կամէին բոլոր աշխարհաց` Զրուանն եւ Տիտանն եւ Յապետոսթէ, այսինքն` Սեմ, Քամ, Յաբէթ, եւ լինել իշխանք երկրի: Իսկ Զրուանն տիրէ ի վերայ երկոցունցն եւս: Իսկ ապա ընդդիմանայ նմա Տիտանն եւ Յապետոսթէ ի մարտ պատերազմի, զի թագաւորեցուցանել զորդիս իւր Զրուանն ի վերայ ամենեցուն խորհէր. եւ յայսպիսում խռանց եւ խռովութեան յափշտակեաց Տիտանն զմասն ինչ ի ժառանգութենէ զսահմանացն Զրուանայ. աստ ուրեմն ի մէջ անցեալ քոյր նոցա Աստղիկ, ասէ պատմագիրն, համոզեալ դադարեցուցանէ զաղմուկս. ապա յանձն առն.... թագաւորեցուցանել Զրուանայ: Եւ յետ այնորիկ ապա իւրաքանչիւր ոք յիւրում բաժնի թագաւորեցեալ, վիճակ բաժանման (եղեւ) աշխարհս մեր Յաբեթայ կրսեր որդւոյն Նոյի: Յաբեթ ծնանի զԳոմեր. Գոմեր ծնանի զԹիրաս. Թիրասծնանի զԹորգոմ. Թորգոմ ծնանի զՀայկ: Արդ ծնունդք Սեմայ եւ Քամայ ազգք լեալ, եւ սերեալ ցրուեցան յիւրաքանչիւր յաշխարհս եւ ի գաւառս: Իսկ մերն Յաբեթայ` որք ի ծննդոց նոցա կալան զաշխարհս մեր, զնահատակութիւն պատերազմաց ի նոցանէ ոչ գտաքուրեք, բայց միայն զքաջին Հայկայ` եւ զԱրամայ` եւ զՏիգրանայ` որ ինչ յիւրում ժամանակս: Իսկ զայլոցն`որ ինչ ի Հայկայ մինչեւ ցԱրայն գեղեցիկ` ոչ գտաք քաջութիւն ցուցեալ պատերազմաւ, բայց միայն զանուանս իւրաքանչիւրոցն ի վերայ նահապետաց անուանեալ եւ աշխարհաց, եւ գաւառաց, եւ գետոց, եւլերանց:

[ԺԵ]

ԳԼՈՒԽ ԺԵ

Յաղագս Հայկայ:

Հայկս այս գեղապատշաճեալ, եւ անձնեայ`քաջագանգուր գոլով, խայտակն եւ հաստաբազուկ: Սաապստամբեալ ի Բելայ` գնաց յերկիրն Արարադայ ի կողմն հիւսիսոյ հանդերձ ծննդովք իւրովք` թուով իբր եւ երեք հարիւր. եւ կացեալ անդ ժամանակ ինչ, ապա տայ զտեղին Կադմայ թոռին իւրում, եւ ինքն գնայ ի գաւառն`որ կոչի յիւր անուն` Հարք. շինէ գեղ մի, եւ անուանէ յիւր անուն` Հայկաշէն: Յետ այսորիկ ելանէ Բել եւ գայի պատերազմ (ի վերայ) Հայկին: Զայս իմացեալ քաջին Հայկայ յազդմանէ Կադմայ թոռին իւրոյ, ելանէ իւրայնօքն հանդերձ ի պատերազմ Բելայ. յառաջ վարէզինքն` եւ մօտ հասանէ յարքայ, եւ գրկալիր քարշեալ զլայնալիճ աղեղն` դիպեցուցանէ զերեքթիւնեան սուր սլաքն` կրծից տախտակին, եւ շեշտ ընդ մէջ ճեխքեալ թիկանցն` եւ թափանցիկ լեալ` ընդ յերկիր հարստի սլաքն. եւ Բել կործանեալ ընդ ոտիւք զգետնի Հայկին, եւ փչէ զհոգին: Իսկ ամբոխն Բելայ տեսեալ զքաջութիւն Հայկին` փախստեայ լինէին դէպ երեսաց իւրաքանչիւր ոք: Իսկ Հայկայ շինեալ զտեղի ճակատուն դաստակերտ, եւ անուն կոչէ` Հայք. վասն այնորիկ եւ գաւառն այժմ անուանի Հայոց-Ձոր: Եւ զդիակն Բելայ պաճուճեալ դեղովք` հրամայէ տանելի Հարք. եւ թաղեալ ի բարձրաւանդակ տեղւոջ ի տեսիլ կանանց եւ որդւոց իւրոց. եւ յայնմհետէ աշխարհս մեր կոչի յանուն նախնւոյն մերոյ Հայկայ` Հայք:

[ԺԶ]

ԳԼՈՒԽ ԺԶ

Յաղագս ազգաց եւ ծննդոցն Հայկայ, եւ որ զինչ ի նոցանէ գործք:

Արդ այժմ անցից ի թիւ մերոց արանց` որ ի ծննդոցն Հայկայ: Արամանեակ, որդի Հայկայ, զոր ծնաւ ի Բաբելոն, բնակի ի Հարք յետ մահուան Հայկայ հօր իւրոյ. եւ Խոռ եւ Մանաւազ եղբարք իւր հանդերձ աղխիւք իւրեանց ընդ նմին: Իսկ որդին (Մ) անաւազայ Բազ շինէ իւր գաւառ, եւ կոչեն զնահապետութիւն եւ զգաւառն` Մանաւազեան եւ զԲզնունեաց: Իսկ Խոռն յիւր անուն անուանէ զազգն Խորխոռունեաց: Իսկ Արամանեակ շինէ մասն ինչ, եւ կոչէ յիւր յանուն զլեառն Արագածու: Իսկ որդին Արամայ Արմայիս շինէ իւր տուն յեզր գետոյն եւ անուանէ յիւր անուն` Արմաւիր` եւ զանուն գետոյն յանուն թոռին իւրոյ Երաստայ` Երասխ: Իսկ որդին նորա Շարայ շինէ իւր գաւառ, եւ անուանէ յիւր անուն` Շիրակ: Իսկ Արամայիս ծնանի չորս որդի`զԱմասիայ, եւ զԳեղամ, եւ զՓարոխ, եւ զՑոլակ. եւ ինքնշինէ երկուս տունս, եւ տայ երկուց որդւոցն իւրոց, եւ անուանէ յանուն Փարոխայ` Փարոխոտ, եւ ի Ցոլակայ`Ցոլակերտ: Իսկ Ամասիայ անուանէ զլեառն յիւր անուն`Մասիս: Իսկ Գեղամ ծնանի զՀարմայ յԱրմաւիր, եւ ինքներթայ (յ) եզր ծովակի միոյ, եւ շինէ շուրջ զծովօն (գուցէ ծովուն) եւ անուանէ Գեղաքունի, եւ ծովն ի նոյն յանուն, եւ զլեառնն` Գեղալեառն. եւ ծնանի զորդի իւր զՍիսակ: Սա երթեալ ի սահմանս Սիւնեաց` շինէ զգաւառն, եւ կոչէ յիւր անուն` Սիւնիք: Իսկ Գեղամ շինէ ձեռակերտ մի` եւ անուանէ յանուն իւր Գեղամի, որ այժմ կոչի Գառնի` յանուն Գառնեկայ թոռին իւրոյ: Եւ ի սորա ծննդոցն առ Արտաշիսիւ արքայիւ Հայոց` պատանի մի լեալ Վարաժ անուն` բնակի առ եզերբ գետոյն` որկոչի Հուրազդան, եւ անուանի գաւառն այն յանուննորա` տուն Վարաժունի: Արդ ասացեալ եղեւ ծնունդք Հայկայ` եւ որ ինչ ի նոցանէ գործք մինչեւ ցԱրամ: Այս Հայկ` որդի Թորգոմայ` որդւոյ Թիրասայ` որդւոյ Գոմերայ` որդւոյ Յաբեթի` նախնի Հայաստանեացս. եւ ազգք նորա եւ ծնունդք եւ աշխարհ բնակութեան, եւ յայնմհետէ սկսան բազմանալ եւ լնուլ զերկիր: Իսկ Հարմայ կեցեալ ամս ինչ` ծնաւ զԱրամ. եւ Արամայ բազում գործ քաջութեան պատմին:

[ԺԷ]

ԳԼՈՒԽ ԺԷ

Յաղագս Արամայ պատերազմին սարտիւք նահատակութեան:

Սա եղեալ այր պատերազմող եւ աշխատասէր, որսիրելով զհայրենիս իւր` լաւ համարէր մեռանել ի վերայ` քան թէ օտար թշնամեաց կոխել զսահմանս նորա: Սա ելեալ ի պատերազմ բազում եւ քաջ արամբք`յարեւելս կոյս երթեալ պատահէ Մեդացւոց զօրաց. որոց գլխաւոր ի նոցանէ Մադէս անուա, այր հպարտ եւ պատերազմող, եկեալ ի սահմանս Հայոց, եւ սմբակակոխ արարեալ ծառայեցոյց ամս ինչ. ապա յանկարծօրէն ի վերայ հասեալ Արամայ զօրօք իւրովք` ի լուսանալ աւուրն սատակեաց զբազմութիւն ամբոխիցն, եւ զգլխաւոր նոցա ձերբակալ արարեալ բերէ յԱրմաւիր. եւանդ ցից վարեալ երկաթի ընդ ճակատ նորա` վարսել հրամայէ ընդ պարիսպն ի տեսիլ անցաւորացն: Եւ ինքն խաղայր զօրօքն զկողմամբ Ասորեստանի, եւ գտանէ անդ ապականիչս երկրին իւրոյ ինն բիւր հեծելոց եւ հետեւակաց. եւ ճակատ տուեալ պատերազմաւ սատակէ իսպառ զզօրսն` ընդ նոսին եւ զԲարշամ գլխաւոր նոցա, եւ զմնացեալսն հալածական արարեալ ընդ սահմանս Կորդուաց մինչեւ յերկիրն Ասորեստանեաց: Զսա աստուած պաշտեալ` ասեն` Ասորիք բազում ժամանակ: Եւապա յարեւմուտս արշաւեալ վեց հազար բիւրօք, եւ եկեալ ի կողմանս Բիւզանդացւոց` որ այժմ կոչի Կեսարիա, եւ պատահէ Պայաբիս քաղաքի, որ բռնացեալ ունէր զմիջոցս երկուց ծովուց` Պոնտոսի եւ Ովկիանու. եւ դիմի հարեալ նմա պատերազմաւ` յաղթէ` բռնաւորին, եւ զզօրսն փախստական արարեալ սատակմամբ` ցիր եւ ցան զհեռաբնակ տեղեօք, եւ այսպէս ընդարձակեալ զսահմանս Հայոց քաջութեամբն իւրով, մինչզի ամենայն ազգք զՀայք մեծ կոչեն, եւ յանուն Արամայ` Յոյնք` Արմեն իսկ կոչեն. իսկ Ասորիք եւ Պարսիկք` Արմնիք:

[ԺԸ]

ԳԼՈՒԽ ԺԸ

Յաղագս Արայի [ :

Արայն այն գեղեցիկ` որդի Արամայ` տիրէ Հայոց զկնի հօր իւրոյ: Սա անուանէ յիւր անուն զդաշտն Արարատեան: Ապա վավաշն այն եւ բորբորիտոսն Շամիրամ`ի բազում ամաց լուեալ զգեղեցկութենէ նորա` ցանկայր հասանել նմա. այլ ո'չ իշխէր յայտնապէս` մինչեւ մեռաւ Նինոս` որ ի Նինուէ: Եւ ապա պատուեալ զախտն իւր վավաշն այն Շամիրամ, առաքէ հրեշտակս առ Արայն գեղեցիկ բազում ընծայիւք` աղաչել զնա, զի կատարեսցէ զկամս նորա` կամ կնութեամբ` կամ կատարելով զցանկութիւն նորա: Որում ոչ հաւանեալ Արայի: Իսկ շամբուշն այն ի սաստիկ ցասման եղեալ` առնու զզօրս իւր, եւ գայ հասանէ ի սահմանս Հայոց ի դաշտն Արայի. եւ պատերազմի ընդ նմա. եւ մեռանի Արայն ի պատերազմի: Այլ որ ինչ յաղագս նորա կարճառօտի այսչափ շատ լիցի յիշատակել:

Սա կեցեալ ամս ինչ` ծնաւ զԿարդոս: Իսկ Շամիրամայ զկնի այնորիկ յաջողութեան կալեալ զՀայք, շինէ իւր քաղաք ի գաւառին Տոսպն կոչեցեալ. եւ տուն արքունի շինէ հրաշազան իմն շինուածօք, եւ զմատակ ամբարտակ ի գետոյն հանեալ. եւ նախ քան զայս պատերազմեալ ի Հնդիկս` մեռանի ի Հայս` սպանեալ ի Նինուասայ որդւոյ իւրմէ:

[ԺԹ]

ԳԼՈՒԽ ԺԹ

Յաղագս` որ ինչ զկնի մահուանն Արայի պատմին կարգք:

Ասացաք որ ինչ վասն ծննդոցն Հայկայ գործք մինչեւի Պարոյր. որ պսակեցաւ մեզ առաջին թագաւոր ի Վարբակայ. զոր սակաւ ինչ յիշատակէ վասն նորա պատմագիրն. նմանապէս եւ զՀրաչեայ մինչեւ ցՏիգրան: Իսկ զՏիգրան գովէ յոյժ ճշմարտապատումն Մովսէս ի պատմութեան իւրում, թէ որպիսի' ամենայնիւ գովելի է: Եւ ասէ այսպէս. ով ոք սորա յիշատակովք ո'չ զուարճանայցէ եւ յորդորեսցէ այսպիսի' լինել այրեւ արանց կացեալ գլուխ, եւ արութիւն ցուցեալ` զազգս մեր բարձրացոյց, եւ զընդ զծով կացեալս լծադիրս բազմաց եւ հարկապահանջս կացոյց. խաղաղութեան եւ շինութեան բերող, եւ բաշխիչ ամենայն բարեկարգութեան աշխարհիս Հայոց. եւ ապա զգոյն, եւ զգեղն, եւ զհասակն, եւ զտեսակն, եւ զբարս բարիբնութեան նորա: Այլ մեք զթագաւորելն նորա յիւրում տեղւոջն թողցուք կարգեալ:

[Ի]

ԳԼՈՒԽ Ի

Յաղագս Նահապետացն եւ Դատաւորացն` որք կացին Առաջնորդք ժողովրդեանն Իսրայէլի:

Աբրահամու իբրեւ եկն եհաս լրումն աւետեացն, ծնաւզԻսահակ. եւ ամք կենաց Աբրահամու հարիւր օխթանասուն եւ հինգ: Իսահակ ամաց վաթսնից ծնաւզՅակոբ, եւ միահամուռ ամք կենացն Իսահակայ հարիւր եւ ութսուն: Յակովբ` ամաց ութսուն եւ երից` ծնաւ զՂեւի. եւ միահամուռն ամք կենացն Յակովբայ հարիւր քառասուն եւ հինգ: Այլ թէպէտեւ սկիզբն եղեւ Ղեւի աստ որդւոյն Յակովբայ, սակայն զՌովբէն ծնաւ նախ, եւ դնի սկիզբն մտելոցն յԵգիպտոս. եւ ըստ այնմ կարգի սկիզբն եղեւ քահանայութեան յերրորդ թուոյ զաւակէն Յակոբայ, եւ ի չորրորդէն թագաւորութիւն: Ղեւի ամաց քառասուն եւ հինգ` ծնաւ զԿահաթ. եւ միահամուռն ամք կենացն Ղեւեայ հարիւր երեսուն եւ եւթն: Կահաթ... կեցեալ` ամաց վաթսուն եւ մին ծնաւ զԱմրամ. եւ միահամուռն ամք կենացն Կահաթու հարիւր երեսուն եւ երեք: Ամրամ ամաց եօթանասուն եւ երեք` ծնաւ զՄովսէս. որ եղեւ նախամարգարէ` եւ առաջին քահանայ` եւառաջնորդ ժողովրդեանն Իսրայէլի. եւ միահամուռն ամք կենացն Ամրամու հարիւր երեսուն եւ եւթն. եւ ամք կենացն Մովսիսի հարիւր եւ քսան: Յետ նորա եկաց գլուխ եւ առաջնորդ Յեսու Նաւեայ ամս երեսուն եւ մի. ծերքն ամս երեսուն. Դատաւորքն Գետէոն, Բարակ, Սամփսոն, Յեփթաայ, եւ որ առաջի եւ զկնի սոցա միահամուռն ամս չորեք հարիւր եւ հինգ: Եւ Հեղի` որ դատեաց զԻսրայէլ ամս քսան, եւ եկեալ հասին կարգ ըստ կարգի, մի ըստ միոջէ զկնի իւրեանց, սկսեալ ի Մովսիսէ մինչեւ ցՍամուէլ. որ եւ նա եկաց ամս յիսուն եւ ութն:

[ԻԱ]

ԳԼՈՒԽ ԻԱ

Յաղագս թագաւորաց Իսրայէլի:

Թագաւորեաց Սաւուղ (ի վերայ) Իսրայէլի զկնի Դատաւորացն յաւուրս Սամուէլի մարգարէին. քանզի խնդրեցին իւրեանց թագաւոր, եւ ետ նոցա զՍաւուղ`որդի Կեսեայ` յազգէ Բենիամենի. եւ թագաւորեաց ամս քառասուն: Եւ խնդրեցին այլ թագաւոր. եւ ետ նոցա Տէր զԴաւիթ` որդի Յեսեայ, որում եւ ինքն վկայեաց, թէ գտի զԴաւիթ որդի Յեսեայ. այր ըստ սրտի իմոյ, որ արասցէ զամենայն կամս իմ: Եւ էր մարգարէ, եւ եղեւ թագաւոր, եւ թագաւորեաց Իսրայէլի ամս քառասուն: Թագաւորեաց Սողոմոն` որդի Դաւթի, այր իմաստուն եւ հանճարեղ, խորհրդոցն Աստուծոյ քննիչ, թագաւորեաց ամս քառասուն: Րաբովամ` որդի Սողոմոնի` ամս հնգետասան: Առ սովաւ բաժանեցաւ թագաւորութիւնն Իսրայէլի յերկուս. եւ թագաւորեաց ի Սամարիայ Րաբովամ` որդիՆաբատայ, որ յայնցոյցն զԻսրայէլ. յետ ՐաբովամայԱբիա ամս երեք. Ասաբ ամս քառասուն եւ մին. Ոզիա ամմի. Գոդողիա ամս հինգ. Յովափատ ամս քսան եւ հինգ. Յովրամ ամս ութ. Յովաս ամս քառասուն. Ամասիայ ամսքսան եւ ինն. Ոզիա ամս յիսուն եւ երկուս: Սայանդգնեցաւ խունկ արկանել ի տաճարին, եւ յանդիմանեցաւ ի Տեառնէ: Յովաթամ ամս տասն եւ վեց. Աքազ ամս յիսուն եւ վեց. Եզեկիա ամս քսան եւ ինն: Իսորա աւուրս պաշարեաց զԵրուսաղէմ Սենեքերիմ արքայն Ասորեստանի. եւ հարաւ ի հրեշտակէ Աստուծոյ: Մանասէ ամս յիսուն եւ վեց. Ամովս ամս երկու. Յովսիա ամս երեսուն եւ մին. Յովաքազ ամիսս երեք. Յովակիմամս տասն եւ մին. Յոքոնիա ամիսս երեք. Սեդեկիա ամստասն եւ մին: Զսա կալեալ Նաբուգոդոնոսոր արքայն Բաբելացւոց` խարեաց զաչսն, եւ խաւարեցոյց ի կենաց յաւիտենա կանին: (Ա) ռ գերութեամբն Բաբելացւոց`Նաբուգոդոնոսոր ամս քսան եւ հինգ: Ելմարովդագ ամմի: Բաղդասար ամս երեք: (Յ) Ադամայ առաջին, որ էր մարդ յերկրէ եւ թագաւոր ի վերայ երկրի` մինչեւ ցերկրորդ Ադամ, որ է Տէր երկնից` եւ Թագաւոր երկնի եւ երկրի, եւ լինին ամք հինգ հազար հինգ հարիւր. եւ ի Քրիստոսէ մինչեւ ցՀայ թուականն` հինգ հարիւր:

[ԻԲ]

ԳԼՈՒԽ ԻԲ

Թագաւորք Պարսից յազգէն Իսահակայ:

Կիւրոս թագաւորեաց ամս երեսուն: Ի սորա աւուրս եկաց Յովսեդեկ` գլուխ եւ առաջնորդ ժողովրդեանն Իսրայէլի: Կարբտես ամս ինն. Մոգքն ամս եւթն. ԴարեհՎշմասպեան ամս երեսուն եւ վեց: Առ սովաւ Զօրաբաբէլ Եբրայեցւոց վերակացու եղեալ հանդերձ Յեսուաւքահանայապետիւ, որ կատարեաց զշինուածս Տաճարին. եւ մարգարէանային Անգէաս եւ Զաքարիաս: Քսերքսէս Դարեհեան ամս քսան. Արտաւան ամիսս եւթն: Յաւուրսնոցա կացին ծերքն գլխաւորք ժողովրդեանն Իսրայէլի: Արտաշէս երկայնաձեռն ամս քառասուն եւ մին: Առ սովաւ Եզրաս ել յԵրուսաղէմ, եւ ուսուցանէր զօրէնսն. եւ ի քսաներրորդի նորին թագաւորութեանն Եման տակառապետ խնդրեաց ի նմանէ, եւ հրամանաւ նորին ել յԵրուսաղէմ`եւ շինեաց զպարիսպն, եւ կազմեաց զհրապարակս քաղաքին:

Ի ժամանակին յայնմիկ կացին Դատաւորքն գլուխժողովրդեանն Իսրայէլի` ամս չորս հարիւր եւ հինգ: Քսերքսէս երկրորդ` ամիսս եւթն. Սոքդիանոս` եւ նա ամիսս եւթն. Դարեհ խորթ` ամս յիսուն եւ ինն. Արաշէս ուշիմ ամս քառասուն. Արտաշէս երրորդ` որ եւ Քոս` ամս քսան եւ երեք. Դարեհ Արտեմեայ` ամս վեց: Զսա եսպան Աղէքսանդր ի վեցերրորդ ամի թագաւորութեանն իւրոյ, եւ եբարձ զթագաւորութիւնն Պարսից, որ եհաս մինչեւ յամս երկերիւր եւ վեց` եւ ամիսս երկու. եւ թագաւորեաց յետ ունելոյն զԲաբելոն` ամս վեց եւ ամիսս եւթն: Եւ ընդ ամենայն թագաւորեաց Աղէքսանդր ամս երկոտասան եւ ամիսս եւթն: Յետ Աղէքսանդրի թագաւորեաց յԵգիպտոս Պտղոմէոս-Ողոքոս ամս քառասուն. Պտղէմէոս եղբայրասէր. առ նովաւ թարգմանեցին զօրէնսն Եբրայեցւոց իմաստունքն: Պտղոմէոս բարերար ամս քսան եւ երեք: Առ սովաւ էրՅեսու Սերուքայ, որ զամենայն արուեստս ի մանկութեան կարգեաց: Այս Պտղոմէոս երրորդ` որ թագաւորեաց յԵգիպտոս, եւ այլ եւս Պտղոմէոսք ութ, որ թագաւորեցին զկնի միմեանց յԵգիպտոս: Այլ մեք անդրէն դարձցուք ի կարգ թագաւորացն Հայոց:

[ԻԳ]

ԳԼՈՒԽ ԻԳ

Թագաւորք Հայոց ի Հայկազնեաց:

Թագաւորէ մեզ առաջին թագաւոր Պարոյր պսակեալ ի Վարբակայ ի Մարաց առաջին թագաւորէն` բազկակից իւր առնելով զմերն Պարոյր: Քանզի Վարբակէս գաւառաւ Մեդացի էր` ասէ մեզ ստուգաբանելով պատմագիրն Մովսէս, եւ խորամանկութեամբ իւրով տիրէ Ասորեստանի եւ Նինուէի. եւ զքաջն մեր նախարար յինքն յարեցուցեալ զՊարոյր, թագաւորեցուցանէ զնա. եւ ժողովէ զբազմամբոխ արի արանց ամենայնիւ աջողաձեռնութեամբ ի տէգ նիզակի` եւ յաղեղն` եւ ի սուսեր, եւ պատերազմաւ տիրէ` որպէս ասացաք`Ասորեստանի եւ Նինուէի: Բայց յինքն փոխէ զթագաւորութիւնն ի Մարս, ուստի Աշդահակն: Բայց եւ մեր առ Մարաց թագաւորութեամբն կացեալ բնակք սպասաւորք ի մերում աշխարհիս, որպէս ասէ ստուգաբանելով Մովսէս ի պատմութեան իւրում: Եւ գեղեցկապէս վկայ ունի իւր զմարգարէն Երեմիաս, զոր ի բանս իւր հրաւիրէ ընդ դէմ Բաբելոնի ի պատերազմ: Հրաման տո'ւր` ասէ` Արարատեան թագաւորութեանն եւ Ազքանազեան գնդին. եւ դարձեալ ինքն հաստատէ զբանս, եթէ այս` ասէ` հաւաստի ի մերոց գոլով թագաւորութեանն առ այնու ժամանակաւ: Այլ զկնի սորաՀրաչեայ, Փառնաւազ, Պաճոճ, Կռովնակ, Փաւոզ, միւս Հայկակ, Երուանդ սակաւակեաց, Տիգրան: Արդ զՏիգրանայ որ ինչ գովութիւն եւ քաջութիւն պատմի` ճառեսցուք ստուգիւ զկնի այնոցիկ: Բայց զայլոցն զանուանսն`զորոց վերագոյնն յիշեցաք, անուն ինչ կամ գործ ո'չ գտաք ի պատմութեան անդ, որպէս ինքն իսկ ասէ, եթէ վերջին Երուանդ եւ Տիգրան, ի սոցանէ` ասէ, ըստ յուսոյ կոչեցեալ ասեմ: Եւ դարձեալ, թէ` արդեւք ո'չ կարի հեռի գոլով ժամանակին յիշեսցուք զանուանս զայսոսիկ. եւ ինքն յաղագս Հրաչեայ զսակաւ ինչ պատմէ զկնի այսորիկ:

[ԻԴ]

ԳԼՈՒԽ ԻԴ

Յաղագս Հրաչեայ (էի) թագաւորելոյն:

Հրաչեայ թագաւորեալ Հայոց զկնի Պարոյրայ: Սա Հրաչեայ կոչի վասն առաւել պայծառերես եւ բոցակնագոյն իմն լինելոյ: Առ սովաւ` ասեն` կացեալ զՆաբուգոդոնոսոր Բաբելացւոց արքայ` որ գերեաց զՀրէայսն. եւ սորա ասեն զմի ի գերելոց գլխաւորաց Եբրայեցւոցն խնդրեալ ի Նաբուգոդոնոսորայ, անուն Շամբատ, ածեալ բնակեցոյց յերկիրս մեր մեծաւ պատուով, եւ ի սմանէ` ասէ պատմագիրն` լինել զազգ Բագրատունեաց. եւ հաւաստի է: Արդ ի դառնալն Նաբուգոդոնոսորայ ի Հրէաստանէ բազում աւարաւ եւ գերութեամբ, ընդ առաջ առաքէ նմա Հրաչեայ հրեշտակս պատուական գանձիւք եւ պայծառ պատարագօք. վասնզիդաշնաւորք էին միմեանց. եւ խնդրէ ի նմանէ մասն յաւարէ անտի. եւ նա տայ նմա զմի ի գերելոց գլխաւորացն` Շամբատ անուն, որպէս վերագոյնդ ասացաւի Մովսիսէ. եւ կացուցանէ զնա պատուով` մինչ ի ժամանակս Վաղարշակայ առաջին թագաւորին Հայոց:

Եւ նա կարգէ զնա իւր Թագադիր եւ Ասպետ. եւ ազգի նորա խոստանայ տիրութեան [ իշխանութիւն. զոր ապա ասացից յետոյ յայլում տեղւոջ: Իսկ այլ թագաւորքն ստիպէին զնոսա ի պաշտօն կռոցն. զոր եւ թողից ասել յիւրաքանչիւր կարգի:

[ԻԵ]

ԳԼՈՒԽ ԻԵ

Յաղագս Տիգրանայ:

Տիգրան առաջին թագաւորէ Հայոց` եւթներրորդ ի Հրաչեայ. գովութիւնն նախասացեալ եղեւ յիննեւտասներրորդ ճառի անդ: Սա դաշնաւորեալ Մարացն Աշդահակայ` տայ նմա զքոյր իւր Տիգրանուհի ի կնութիւն` ըղձիւք զնա խնդրեալ Աշդահակայ: Եւ յետ այսորիկ նենգեալ Աշդահակայ դաւաճանութեամբ ի վերայ Տիգրանայ չար խորհեալ նմա: Զոր իմացեալ օրիորդին Տիգրանուհեայ, ազդ առնէ Տիգրանայ եղբօր իւրում զնենգն Աշդահակայ: Բայց գովելին մեր քաջահասակն եւ նիզակաւորն ժողովէ այնուհետեւ արքայն Հայոց ի սահմանաց իւրոց զօրս բազումս`զամենայն ընտիրս աշխարհացն Հայոց, եւ երթայ զկողմամբք Մեդացւոց, հանդիպի զօրացն Աշդահակայ: Իսկ սա ի խմբել պատերազմին ի դիմի հարկանի Աշդահակայ, եւ նիզակով իւրով հերձէ զերկաթի հանդերձն, եւ ի քարշել զձեռն իւր արտաքոյ զկէս մասն թոքոյն բերէ. եւ վաղճան առնէ պատերազմին մահն Աշդահակայ: Եւ ինքն առեալ զքոյր իւր Տիգրանուհի`յուղարկէ յանուանեալն Տիգրանակերտ. եւ ինքն դառնայ յաշխարհն իւր բազում առ եւ աւար հանդերձ գերութեամբ ընդ ինքեան բերելով: Սա աջակցեալ Կիւրոսի` ի բաց բառնայ զթագաւորութիւնն Մարաց` ասէ պատմագիրն: Բայց ի սորա զարմից ո'չ ոք եցոյց քաջութիւն պատերազմաւ. այլ միայն (յ) իւրաքանչիւր անուն զգառօս (գուցէ զգաւառս) իւրեանց կոչել, որպէս ի կրտսեր որդւոյն սորա Առանայ` Առաւենեանք, եւ ի Զարեհէ` Զարեհուան:

Իսկ աւագ որդին սորա` Բապտիրան, զորոյ քաջութեան գովութիւն երգիչք երգէին ի պարս խաղուց, նաեւ աստուածացուցեալ ասեն զնա Վրաց աշխարհին. եւ զչափ հասակի նորա անդրի կանգնեալ` պատուէին զոհիւք, ասէ մեզ ստուգիւ պատմագիրն: Եւ Տիգրան` ասէ` ընդվզեալ մեռանի յԱղէքսանդրացւոց Մակեդոնացւոց: Եւ դարձեալ ասէ, թէ մինչեւ ցթագաւորութիւնն Վաղարշակայ` ի Հայք ոչինչ ճշմարտագոյն գտաք պատմեալ:

[ԻԶ]

ԳԼՈՒԽ ԻԶ

Յաղագս թագաւորելոյն Արշակունեաց ի վերայ Պարսից եւ Հայոց:

Սկիզբն արասցուք քեզ պատմել զթագաւորութիւն Պարսից եւ Հայոց` որ յԱբրահամէ` ո'վ Հայր հոգեւոր: Աբրահամ նահապետ եւ գլուխ նահապետաց, եւ ըստհաւատոց յԱդամայ եւ ի Նոյէ երրորդ մեզ կոչեցեալնախահայր, իսկ յԱդամայ քսաներրորդ առաջներրորդ, եւի Նոյէ ըստ թուոյ ծննդոցն` որ ի Սեմայ`մետասաներրորդ ծնեալ ի Թարայէ յեւթանասներրորդամի` Աբրահամ կոչեցեալ` եւ դարձեալ յորջորջմամբ Աբրահամ անուանեալ. եւ ի նմանէ ասեն եղեալ զազգն Պարթեւաց: Քանզի` ասէ` յետ մեռանելոյն Սարրայի առեալ Աբրահամու կին զՔետուրայ, յորմէ ծնաւ Եմրան եւ եղբարք նորա. զորս ի կենդանութեան իւրում Աբրահամ մեկնեաց ի Սահակայ, եւ արձակեաց յերկիրն արեւելից. որոյ սերեալ ազգ Պարթեւաց, եւ ի նոցանէ Արշակ քաջ, որ ապստամբեալ ի Մակեդոնացւոց`թագաւորեաց յերկրին Քուշանաց ամս երեսուն եւ մին: Եւ յետ նորա` որդի նորին Արտաշէս` ամս քսան եւ վեց: Ապա Արշակ` որդի նորա` որ կոչեցաւ մեծ, թոռն քաջին Արշակայ, որ զԱնտիոքոսն սպան, եւ զՎաղարշ եղբայրիւր թագաւոր Հայոց կացոյց` երկրորդ իւր առնելով: Ինքն չուեալ ի Բահղ, հաստատեաց զթագաւորութիւն իւր. վասնորոյ զարմք նորա Բահղաւք անուանեցան, որպէս եւ եղբօր նորա Վաղարշակայ` ի նախնւոյն անուն`Արշակունիք. եւ որ այլ եւս պատմի զկնի այսորիկ ի Մովսիսէ, յետ տիրելոյն` ասէ` ամենայն տիեզերաց Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոց` որդւոյն Փիլիպպեայ, եւ Ողոմպիադայ` որ էր քսան եւ չորսերորդ յաքեղեայ բազմաց տալով զտէրութիւնն կտակաւ` ասէ պատմագիրն, զհարց եւ զհրաման իշխանութեամբ Մակեդոնացւոցն անուանեսցի. եւ յետ այնորիկ ինքն մեռանի: Յետ որոյ ապա թագաւորեաց ի Բաբելոն Սեղեւկոս. որ կորզելով յինքն զյոլովից իշխանութիւն` նաեւ զՊարթեւս հնազանդեցոյց մեծաւ պատերազմաւ: Սա տիրեալ ամս երեսուն` թողու զթագաւորութիւնն որդւոյ իւրում ամս տասն եւ ինն: Եւ ի մետասաներրորդին ապստամբին Պարթեւք ի Մակեդոնացւոցն. ուստի եւ թագաւորեաց Արշակ քաջ` որ ի զաւակէ Աբրահամու` ի Քետուրայ ծննդոցն` առ ի հաստատել բանին Տեառն` որ առ Աբրահամ, եթէ թագաւորք ազգաց ի քէն ելցեն:

[ԻԷ]

ԳԼՈՒԽ ԻԷ

Թագաւորք Հայոց` որ ի Պարթեւաց:

Առաջին թագաւոր Վաղարշակ` որ թագաւորեաց Հայոց`հրամանաւ Արշակայ մեծի եղբօր իւրոյ` Պարսից արքայի: Սա բազում արութիւն քաջութեան ցուցեալ ի ժամանակս թագաւորութեան իւրոյ զօրօք քաջացն Հայոց: Քանզի խաղաց գնաց առ սահմանօքն Խախտեաց ի վերայ Մակեդոնական զօրուն անթիւ բազմութեամբ. եւ այլ բազում նահատակութիւն քաջութեան ցուցեալ, եւ կարգ ուղղութեանց աշխարհիս Հայոց: Քանզի խորհուրդ արարեալ Վաղարշակայ մեծի արքային Հայոց, առաքէ հրովարտակ առ Արշակ մեծ եղբայր իւր ի ձեռն Մարեբայ Կատինեայ, որոնել զդիւանն արքունի, եւ տալ զգահնամակ նախարարացն Հայոց: Զոր առեալ զթուղթն եղբօր իւրոյ մեծին Արշակայ` առաջի առնէ նմա զդիւանն արքունի: Իսկ նա գտեալ զգահնամակն բերեաւ (առ) Վաղարշակ արքայն Հայոց: Իսկ նա առեալ զօրինակն`նախա (րա) րութիւնս կարգէ իւրաքանչիւր ումեք բարձ եւ պատիւ տալով նախարարացն` ըստ իւրաքանչիւր բարձի տալով իշխանութիւն միոյ միոյ ըստ արժանեաց`որում վայելէր: Տայ եւ նախնւոյն մերոյ որ ի Հրէից`Բագարատուն` իշխանութիւն թագաւորութեան` թագ ի գլուխ դնել թագաւորին` եւ Թագադիր անուանիլ, այլեւ Ասպետ, եւ զտանուտէրական պատիւն տայ ազգին նորա. եւ առանց ոսկոյ եւ ականց մարգարիտ երեքտակեան վարսակալ հրամայէ ածել թագաւորին իւրոյ, եւ զայն`յորժամ յարքունիս եւ ի տան թագաւորին շրջիցի: Եւ զայլս մի ըստ միոջէ կարգէ եւ կոչէ անուանս: Նախ առաջին օրինադրէ զինքն եւ զտուն իւր, սկիզբն առնելով ի գլխոյ իւրմէ եւ ի թագէ. եւ զկոչեցեալն` որի Հրէից Բագարատ` առնէ զնա ազգաւ Թագադիր լինել Արշակունեաց. եւ ազգի նորա Բագրատունիք անուանէ: Եւ զայլս մի ըստ միոջէ կարգէ եւ կոչէ անուանս. առաջին`Սիւնեաց տէր, երկրորդն` Ասպետ Բագրատունի, երրորդն`Արծրունի, չորրորդն` Մախազունի, հինգերրորդն`Մամիկոնեան. եւ զայլ եւս կարգէ եւ հաստատէ յիւրաքանչիւր իշխանութեանն: Եւ ինքն յետ այսքան արութեանց եւ առաքինութեանց եւ բազում բարեկարգութեան` մեռանի ի Մծբին, թագաւորեալ ամսքսան եւ երկու, թողեալ զտէրութիւնն որդւոյ իւրոյ Արշակայ երկրորդի: Եւ յետ նորա թագաւորէ Արշակ առաջին` որդի Վաղարշակայ: Սա նախանձաւոր լեալ հայրենի առաքինութեանց` բազում ուղղութիւն եւ սա գործեաց. եւ պատերազմեալ ընդ Պոնտացիս` նշանակ զնիզակ իւր թողեալ, զոր մխեալ` ասեն` արեամբ զեռնոց ձգեալ թաղեաց յերկանաքար արձանի. զոր բազում ժամանակ զարձանն զայն պատուեցին Պոնտացիք` որպէս թէ յԱստուծոյ է գործն: Ի սմանէ երկուք ոմանք` որդիք Բագարատայ ի Բագրատունեաց` սրով կատարեցան վասն զկուռսն չպաշտելոյ: Բայց ապա այլք յանձն առնուն յաւուր շաբաթու յորս եւ ի պատերազմ հեծանել, եւ զմանկունսն իւրեանց ոչ թլփատել: Սա թագաւորեալ ամս տասն եւ երեք` եւ մեռաւ:

[ԻԸ]

ԳԼՈՒԽ ԻԸ

Սկիզբն թագաւորութեան Յունաց:

Յունաց թագաւորութիւնն յԵսաւայ էր: Քանզի յետ թագաւորութեանն Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ`հաստատեցաւ թագաւորութիւնն Յունաց. զի եւ Աղէքսանդր Յունաց էր թագաւորեալ ի տիեզերակալութեանն իւրում` ամս երկոտասան: Արդքանզի ո'չ առնու որդի ի հօրէ զթագաւորութիւն նոցա, այս է, զի ընդ ժամանակս ժամանակս ժողովէին գլխաւորք նախարարք, եւ ընտրէին իւրեանց թագաւոր, զոր ընտրէին ըստ կամաց իւրեանց, զոր յիշէ գիրք Մակաբայեցւոցն. ապա դարձեալ յիշէ զայս եւ Սգօնն, թէ`թագաւորութիւնն յԵւաւայ ոչ եթէ թագաւորէր որպէս ինքն կամէր, զորօրինակ` որդի թագաւորի յառնէ առաջնորդել թագաւորութեանն, այլ իբրեւ ժողովեցան որդիքն Եսաւայ ի քաղաք մի ամուր, եւ արարին տուն խորհրդեան, եւ անտի կացուցանէին թագաւոր քաղաքին`այր իմաստուն` առաջնորդել թագաւորութեանն: Արդ աստանօր յայսմ վայրի սկիզբն լինի թագաւորաց, զոր եւ ի գիրս կայսերացն կարգեալ կան անուանք` եւ համարք`եւ գործք իւրաքանչիւրոցն` ո'ր շատ եւ ո'ր սակաւ, ոմանք չարափառութեամբ կեցեալք` եւ յիշատակ չարի թողեալ յաշխարհի. իսկ ոմանք բարեփառութեամբ հաստատեալ զթագաւորութիւնն իւրեանց, եւ անուն բարի ժառանգեալ ի կեանս յայսոսիկ` եւ որ գալոցն իցէ: Արդ`որպէս ասացաք իսկզբան ճառիս, եթէ յորդւոցն Եսաւայ էր թագաւորութիւնն. վասն այնորիկ դեռեւս տակաւին գինասէրքն են եւ որովայնամոլք, որպէս Եսաւն այն ի հնումն, որ ընդ միոյ կերակրոյ զանդրանկութիւն վաճառեաց: Այլ մեք ի մերն դարձցուք ի կարգ խնդրոյն:

Գայիոս առաջին կայսր, որ կոչեցաւն Յուլիոս, ամսերեք եւ ամիսս չորս: Սա առաջին եկաց ի Հռովմս ինքնակալ կայսր երեք ամ ի Կղէովպատրէ Եգիպտոսի եւԱղէքսանդրի թագաւորի. սա այլ ինչ գործք ո'չ գործեաց, բայց զկնի Տղոս ամիս Յուլիս անուանեաց վասն յայնմ ամիսն ծնանելոյ:

[ԻԹ]

ԳԼՈՒԽ ԻԹ

Յաղագս Արտաշիսի թագաւորին:

Թագաւորէ Արտաշէս` որդի Արշակայ` ի քսանեւերեք (երորդ) ամի Արշականայ Պարսից արքայի: Սա յառաջադէմ եղեալ`զաւագութեան ածէր թեկն Հայոց եւ Պարսից միապէս. զի էր այր հպարտ եւ պատերազմասէր. որ շինեաց իւրարքունի ի Պարսից աշխարհին. եւ դրամ առանձին զիւրն հարկանէր պատկեր` ասէ պատմութիւնն: Եւ խաղայ բազում զօրու յարեւմուտս, եւ ձերբակալ առնէ զԿիւրոսթագաւոր Լիւգացւոց: Եւ գտեալ անդ պատկեր զԱրտեմեայ, եւ տայ բերել յաշխարհն Հայոց. եւ կանգնեալ յԱրմաւիր, եւ ինքն նուաճէ զմիջոց երկուց ծովուց Ովկիանու եւ Պոնդոսի` ծառայեցուցանել իւր (ինքեան) զբոլոր արեւմուտս: Եւ կալեալ զԿիւրոսկապեաց, եւ զօրս նորա սատակեաց. եւ ինքն մեռաւ իզօրաց իւրոց` թագաւորեալ ամս քսան եւ հինգ: Եւ յետ նորա թագաւորէ երկրորդ Տիգրան` որդի նորա` ի տասնեւիններրորդ ամի իշխանութեանն Արշականայ Պարսից թագաւորին: Եւ ժողովեալ զօրս բազումս`հալածական առնէ զզօրս Յունաց. որ եկեալ էին յաշխարհս Հայոց զկնի մահուանն Արտաշիսի` միջոց իմն համարելով: Եւ ապա շինէ մեհեանս, եւ բագինս կանգնեալ` զոհս ամենայն նախարարացն հրամայէ մատուցանել: Զոր չառեալ յանձն արանցն Բագրատունեաց, զմիոյ ուրումն լեզուն հատեալ վասն զպատկերսն անարգելոյ. ապա եւ խոշտանկեալքն յանձն առնուին ուտել զմիս զոհիցն եւ զմիս խոզի, այլ ո'չ ինքեանք զոհեցին կամ երկրպագեցին: Յետ այսորիկ չուեալ ի Հրէաստան բազում եւ անթիւ զօրու, եւ առնու առ եւ աւեր (աւար) եւ գերութիւն բազում. եւ թողու զայն ի սակաւ զօրս իւր: Եւ ինքն դիմեալ այլբազմութեամբ զօրու ի վերայ Հռովմայեցւոց զօրուն`փախստական առնէ իսպառ. եւ ինքն դառնայ հանդերձ գերութեամբ յաշխարհ իւր: Նաեւ զԿրասոս ոմն սպանանէ յեզր Եփրատ գետոյ, եկեալ յԵրուսաղէմէ առաւ եւ աւարաւ եւ բազում գանձիւք, եւ առեալ դառնայ ի Մծբին: Եւ այլ եւս բազում պատերազմունս հարեալ` վաղճանի ինքն թագաւորեալ ամս երեսուն եւ երեք: Երկրորդ Օգոստոս Յունաց թագաւոր ամս յիսուն եւ ամիսս վեց: Առ սովաւ եղեւ աշխարհագիր ընդ ամենայն տիեզերս. յորում եւ Յովսէփ ելեալ յաշխարհագիրն հանդերձ Մարեմաւ` ծնաւ ի Բեթղահէմ զՓրկիչն մեր: Այս Օգոստոս Սեւբաստոս` Հոկտաւիոս յորջորջեցաւ, եւ զՍեկտոսամիս` Օգոստոս անուանեաց յիւր անուն` վասն ի նոյն ամսեանն իւրոյ ծննդեանն լինելոյ: Նա համօրէն տիրեաց ամենայն Հռովմայեցւոց եւ Յունաց: Ի սորա քսանեւերեք (երորդ) ամի ծնանի Յիսուս Քրիստոս ի Բեթղահէմ Հրէաստանի, եւ լինի (յ) Ադամայ մինչեւ ի ծնունդն Քրիստոսի` ամք հինգ հազար հինգ հարիւր, իսկ ըստ Հրէիցն մինչեւ ի ծնունդն Քրիստոսի` չորս հազարամք, եւ ըստ Շմրտացւոցն` չորս հազար, իսկ ըստ Յունացն Եպիփանու Կիպրացւոյ պատմութեանն` հինգհազար հինգ հարիւր ամ, եւ ըստ Քննիկոնին բազմավէպ պատմութեան` հինգ հազար հարիւր իննսուն եւ երկու:

[Լ]

ԳԼՈՒԽ Լ

Վասն թագաւորելոյն Արտաւազդայ:

Արտաւազդ` որդի Տիգրանայ` թագաւորէ Հայոց: Սա այլինչ գործ արութեան եւ քաջութեան ո'չ գործեաց. այլ միայն ուտելեաց եւ ըմպելեաց պարապեալ` եւ որսոց ցռուց եւ վարազաց, զիմաստութենէ եւ զքաջութենէ անփոյթ արարեալ: Սա բարսեալ եւ բամբասեալ լինէր ի զօրաց իւրոց յաղագս սաստիկ որկրամոլութեան իւրոյ: Ապա իբրեւ այս լինէր ի զօրաց իւրոց, եհան ի նմանէզՄիջագետս Անտոնինոս: Զայրացեալ Արտաւազդայ`հրամայէ զօրս ժողովել յԱտրպատականէ` եւ զբնակիչս լերինն Կովկասու` եւ զզօրս Աղուանից եւ զՎրաց եւզԽախտեաց, եւ իջեալ նոքօք ի Միջագետս` հալածական եւ փախստական արար զզօրսն Հռովմայեցւոց: Զոր ապա մռնչեալ առիւծաբար Անտոնինոս, եւ առեալ զբազմութիւն զօրաց իւրոց` դիմէ ի վերայ Արտաւազդայ, եւ անցեալ ի Միջագետս` կոտորէ զզօրսն Հայոց, եւ ձերբակալ արար զԱրտաւազդ. պարգեւէ Կղերպատրի. զոր ո'չ գիտեմ` ինչ օրինակաւ լեալ մահ նորա: Եւ թագաւորէ յետ նորա Արշամ` որդի Արտաշիսի` հրամանաւ Արշէզի Պարսից արքայի: Առ սովաւ եղեւ սկիզբն Հայոց տալ մասնաւոր հարկ Հռովմայեցւոց: Զսա զայրացուցեալ Զուրայի նահապետին Գնթունեաց ի վերայ Ենանայ նախարարին Բագրատունւոյ. զոր զայրացեալ Արշամայ`հրամայէ տանջանս յարուցանել ի վերայ Ենանոսի, եւ վաղճան գործոյն այս ինչ` կամ թողուլ զօրէնս Հրէութեանն եւ երկիր պագանել կռոցն, կամ կախել զփայտէ եւ ջնջել զազգ նորա: Եւ սպանեալ զմի յազգականաց նորա առաջի նորա` Սարի անուն, եւ զՍաբատիայ եւ զԱզարիայ որդիս նորա ի տեղի սպանման մատուցեալ. զոր ապա յերկեղէ կատարէ զկամս արքային հանդերձ ազգատոհմիւ. եւ Ենան յառաջին պատիւն իւր հաստատի: Եւ Արշամ կեցեալ ամս քսան` մեռանի: Տիբերիոս թագաւորէ ամս քսան եւ երեք: Ի սորատասնեւհինգ (երորդ) ամի գայ ի Մկրտութիւն Յիսուս Քրիստոս ի Յորդանան առ Յովհաննէս. եւ ի տասնուվեց (երորդն) ամի գլխատեցաւ Մկրտիչն. եւ ի տասնեւութ (երորդն) ամի խաչեցաւ Քրիստոս ի Հրէիցն. եւ ի տասնեւին (երորդ) ամին քարկոծեցաւ Ստեփաննոս: Եւ ի նոյն ամի կոչեցաւ Պօղոս յառաքելութիւն: Եւ էր յԵրուսաղէմ Եպիսկոպոս Յակոբոս եղբայր Տեառն. եւ տեղեկացեալ Տիբերայ վասն սքանչելագործ նշանացն Քրիստոսի, խնդրեաց առ ինքն զՊիղատոս: Իսկ նորա երկուցեալ ի տանջանաց, մինչդեռ յՈվկիանոսի նաւէին, մարտ անձին իւրոյ եղեալ`ընկեցաւ ի ծով: Առ սովաւ էր Աբգար թագաւոր Հայոց յՈւռհա. որեւ գրեալ թուղթ առ Փրկիչն ի ժամանակի Խաչելութեանն, եւ ընկալաւ թուղթ պատասխանի`օրհնելով զքաղաքն` ցուցանելով նմա զկատարումն ելից նորա յԵրուսաղէմ, եւ ուխտադրեալ առաքել առ նա մի յաշակերտացն բժշկել զհիւանդութիւն նորա. զի էր նա պատագրոս յոտից իւրոց:

[ԼԱ]

ԳԼՈՒԽ ԼԱ

Վասն թագաւորելոյ Աբգարու ի Հայք:

Թագաւորէ Աբգար` որդի Արշամայ` ի քսաներրորդ ամի Արշօրի արքայի Պարսից: Ի սորա երեք ամի թագաւորութեանն` հարկին Հայք Հռովմայեցւոց. քանզի հրամայեալ յՕգոստոս կայսերէ` որպէս ասի յՂուկասայ Աւետարանին` աշխարհագիր առնել ընդ ամենայն տիեզերս. վասնորոյ եւ ի Հայս առաքեալ գործակալք Հռովմայեցւոց` բերելով զպատկերն Օգոստոսի կայսեր`կանգնեցին յամենայն մեհեանս:

[ԼԲ]

ԳԼՈՒԽ ԼԲ

Առաքումն իշխանացն Աբգարու առ Մառինոս, յորում տեսին զՓրկիչն մեր, ուստի սկիզբն հաւատոցն Աբգարու:

Ընդ այն ժամանակս եկաց ի գործ հազարապետութեան կայսեր ի վերայ Փիւնիկեցւոց` եւ Պաղեստինացւոց` եւ Ասորոց` եւ Միջագետաց` Մառին` որդի Գոտորգեայ. առ որ առաքեաց Աբգարոս երկուս ի գլխաւորաց իւրոց`զՄարիհաբ Բդեշխ Աղձնեաց եւ զՇամշագրատ նահապետ Ապահունեաց եւ զԵնան հաւատարիմ իւր` ի քաղաքն Բէթքուրբեն` զգացուցանելով նմա զպատճառ երթալոյն իւրոյ յարեւելս: Իսկ նոքա դարձեալ անտի`եկին յԵրուսաղէմ. տեսեալ զՓրկիչն մեր Քրիստոս` եւ ականատես եղեալ` պատմեցին Աբգարու: Եւ նորա զարմացեալ` հաւատաց ճշմարտութեամբ. եւ ասէ, ա'յն զօրութիւն ո'չ է մարդոյ, այլ Աստուծոյ. զի ո'չ կարէ մարդ յարուցանել զմեռեալ, այլ Աստուած: Եւ քանզի ինքն վշտացեալ էր մարմնով չարաչար ցաւոց, գրէ թուղթ առ Փրկիչն` գալ բժշկել զնա ի ցաւոցն. օրինակ զայս:

[ԼԳ]

ԳԼՈՒԽ ԼԳ

Թուղթ Աբգարու առ Փրկիչն:

Աբգար Լամացի` իշխան աշխարհի` առ Յիսուս Փրկիչն եւ բարերար, որ երեւեցար յաշխարհիդ Երուսաղեմացւոց, ողջոյն:

Լուեալ է իմ վասն քո եւ վասն բժշկութեանդ` զոր առնես ի վերայ հիւանդաց առանց դեղոց եւ արմատոց. զի որպէս ասի, տաս դու կուրաց տեսանել, եւ կաղաց գնալ, եւ զբորոտս սրբել, եւ զայս պիղծ հանել ի մարդկանէ, եւ որ միանգամ չարչարեալք ընդ երկար հիւանդութեամբ` բժշկես: Դու եւ զմեռեալս յարուցանես: Եւ իբրեւ լուայ վասն քո զայս ամենայն, եդի ի մտի իմ մի յերկուց, կամ եթէ դու իցես Աստուած`իջեալ յերկնից` որ գործես զայդ, եւ կամ թէ որդի իցես դու Աստուծոյ` եւ զայդ գործես: Արդ վասն այնորիկ գրեցի ես առ քեզ` աղաչել զքեզ, զի աշխատ լիցիս եւեկեսցես առ իս, եւ բժշկես (ցես) զհիւանդութիւնս`զոր ունիմ ես: Նաեւ լուայ, եթէ Հրէայքդ տրտունջեն զքէն, եւ կամին չարչարել զքեզ: Բայց քաղաք մի փոքրիկ եւ գեղեցիկ է իմ, եւ բաւական է մեզ երկոցունց, ե'կ բնակեսցո'ւք ի միասին:

Որոց տարեալ զթուղթն` պատահեցին նմա յԵրուսաղէմ: Զայս վկայէ եւ Աւետարանական բանն, եթէ էին ոմանք ի հեթանոսաց եկելոց առ նա: Վասնորոյ որք լուանն` ո'չ համարձակէին ասել ցՅիսուս, այլ ասեն ցՓիլիպպոս եւցԱնդրէաս. Անդրէաս եւ Փիլիպպոս ասեն ցՅիսուս: Իսկ ինքն Փրկիչն մեր յայնմ ժամանակի` յորում կոչեաց զնա, ո'չ առ նա յանձն. բայց թուղթ հրամայեաց գրել աւրինակ զայս:

[ԼԴ]

ԳԼՈՒԽ ԼԴ

Պատասխանի թղթոյն Աբգարու, զոր գրեաց Թումաս Առաքեալ հրամանաւ Փրկչին:

Երանի' իցէ այնմ` որ հաւատայցէ յիս, իբր ո'չ իցէ տեսեալ զիս. զի գրեալ է վասն իմ այսպէս. զի որք տեսանենն զիս` ո'չ հաւատայցեն յիս. եւ որք ո'չ տեսանեն զիս` նոքա հաւատայցեն եւ կեցցեն: Իսկ վասն ա'յն` զի գրեցեր դու առիս` գալ ինձ առ քեզ, արժան էինձ աստ կատարել զամենայն ինչ` վասն որոյ առաքեցայ ես: Եւ իբրեւ կատարեցից զայս, ապա համբարձայց առ Ա'յն` որ առաքեացն զիս. եւ յորժամ համբարձայց, առաքեցից քեզ զմի յաշակերտաց անտի իմոյ, զի զցաւս քո բժշկեսցէ, եւ կեանս քեզ` եւ որոց ընդ քեզ են`շնորհեսցէ:

Զայս թուղթ բերին սուրհանդակք Աբգարու, ընդ որում զկենդանագրութիւն Փրկչական պատկերին. որ կայ յԵդեսացւոց քաղաքին մինչեւ ցայսօր ժամանակի:

[ԼԵ]

ԳԼՈՒԽ ԼԵ

Գնալն Թադէոսի առ Աբգար, եւ քարոզել քաղաքին Ուռհայի:

Թովմաս առաքեալ` մի յերկոտասանից անտի` առաքեաց զԹադէոս ի քաղաքն Եդեսիայ` բժշկել զԱբգար ըստ բանին Տեառն: Որոյ եկեալ ի տուն Տուբայ իշխանին` որ էր յազգէն Բագրատունեաց, եւ ել համբաւ զնմանէ ընդ ամենայն քաղաքն: Իսկ իբրեւ լուաւ թագաւորն Աբգար, կոչեաց զնա առ ինքն. եւ յարուցեալ ի գահոյիցն`երկիր եպագ նմա: Իբրեւ տեսին զայն իշխանքն` որ մօտ կային առ նմա, զարմացան: Եւ ասէ ցնա Աբգար, եթէ դո՞ւ իցես աշակերտ օրհնելոյն Յիսուսի, զոր ասաց ինձ`առաքեալ այսր, եւ կարո՞ղ իցես բժշկել զիս: Ասէ սուրբ Առաքեալն, եթէ հաւատաս ի Յիսուս Քրիստոս յորդին աստուծոյ, եղիցի քեզ` որպէս կամիս: Ասէ թագաւորն, ես հաւատացի ի նա եւ ի Հայր նորա. վասնորոյ կամեցայ առնուլ զօրս իմ` եւ գալ կոտորել զՀրէայսն` որք խաչեցին զնա, եթէ ո'չ էր իմ արգելեալ վասն թագաւորութեանն Հռովմայեցւոց: Եւ ապա սկիզբն արարեալ սրբոյ առաքելոյն` աւետարանեաց նմա եւ քաղաքի նորա. եւ եդեալ ձեռն ի վերայ Աբգարու`բժշկեաց զնա. եւ զԱբտիու պատագիրոս եւ զամենայն հիւանդս քաղաքին բժշկեաց. եւ հաւատացին ամենեքեան. եւ մկրտեցաւ թագաւորն եւ ամենայն քաղաքն: Եւ զտունս կռոցն փակեցին եւ ծածկեցին: Եւ առաքելոյն Թադէի զմետաքսագործ ոմն խոյրարար մկրտեալ` եւ անուն կոչեալ նմա Ադդէ, ձեռնադրէ ի վերայ Եդեսիայ`փոխանակ իւր թողլով ի քաղաքին. եւ ինքն գայ առ Սանատրուկ քեռորդին Աբգարու. զոր կարգեալ էր ի վերայ զօրացն Հայոց. որ էր ի քաղաքին Շաւարշաւան` իգաւառին` որ կոչի Արտազ:

[ԼԶ]

ԳԼՈՒԽ ԼԶ

Թուղթ Աբգարու առ Տիբեր կայսր Հռովմայեցւոց:

Աբգար արքայ Հայոց` Տեառն իմում Տիբերեայ կայսերՀռովմայեցւոց` խնդալ:

Գիտելով իմ` եթէ ոչինչ ծածկի ի քում թագաւորութենէդ, այլ իբրեւ մտերիմ ոք աւելի եւ ես իմացուցանեմ քեզ ի ձեռն գրոյ: Զի Հրէայք` որ բնակեալեն ի գաւառս Պաղեստինացւոց, ժողովեալք խաչեցին զՔրիստոս առանց իրիք յանցանաց` ի վերայ մեծամեծ երախտեաց` զոր արար առ նոսա` նշանս եւ սքանչելիս մինչեւ զմեռեալս անգամ յարուցանել. գիտացի` զի զօրութիւնք այս ո'չ են սոսկ մարդոյ, այլ Աստուծոյ: Զի ի ժամանակին` յորում խաչեցին զնա, արեգակն խաւարեցաւ, եւ երկիր շարժեալ տատանեցաւ. եւ ինքն յետ երից աւուրց յարեաւ ի մեռելոց, եւ երեւեցաւբազմաց. եւ այժմ յամենայն տեղիս անուն նորա ի ձեռն աշակերտաց նորա սքանչելիս մեծամեծս կատարի (է). որեւ առ իս ինքեան եցոյց յայտնապէս: Եւ արդայսուհետեւ տէրութիւնդ քո գիտէ` որ ինչ արժանն է`հրամայել ի ժողովրդեանն Հրէից` որք զայն գործեցին, եւ գրել ընդ ամենայն տիեզերս, զի երկիր պագեսցեն Քրիստոսի իբրեւ ճշմարտի Աստուծոյ:

[ԼԷ]

ԳԼՈՒԽ ԼԷ

Պատասխանի թղթոյն Աբգարու:

Տիբեր կայսր Հռոմայեցւոց` Աբգարու թագաւորիՀայոց` խնդալ:

Զթուղթ մտերմութեան քո ընթերցան առաջի իմ. վասնորոյ շնորհակալութիւն ի մէնջ քեզ հասցէ: Թէպէտեւ ի բազմաց լուեալ էր մեզ զայդ, յառաջագոյն եցոյց եւ Պիղատոս ստուգապէս վասն նշանաց նորա` թէյետ յարութեանն իւրոյ հաւատարիմ եղեւ բազմաց` թէԱստուած է: Վասնորոյ եւ ես կամեցայ առնել զայդ` զորեւ դու խորհեցար: Այլ քանզի սովորութիւն է Հռոմայեցւոց` Աստուած ի հրամանէ թագաւորի միայնոյ ոչ հաստատել բան, մինչեւ փորձեալ քննեսցի նա ի Սինկղիտոսէ: Վասնորոյ եւ իմ յայտնեալ զբանսզայսոսիկ ի Սինկղիտոսէ, արհամարհեաց Սինկղիտոսս, զի ոչ քննեցաւ նա յառաջագոյն ի սմանէ: Այլ մեք տուաք հրաման ամենայն ումեք` որում եւ հաճոյ թուեսցի Յիսուս, ընկալցի զնա Աստուած, եւ մահ այնոցիկ սպառնացեալ` որք չարախօս կայցեն քրիստոնէից. եւ վասն ժողովրդեանն Հրէից` որ յանդգնեցան խաչել, զոր լսեմ` թէ ոչինչ արժանի խաչի եւ մահու էր նա, այլ պատուի եւ երկրպագութեան, յորժամ առից պարապումն ի պատերազմէ Սպանիացւոց ապստամբողաց յինէն, քննեալ հատուցից նոցա զարժանն. ողջ լե'ր:

[ԼԸ]

ԳԼՈՒԽ ԼԸ

Թուղթ Աբգարու:

Դարձեալ առաքէ Աբգար առ Տիբեր ի ձեռն գրոյ բանս ինչ պատասխանաց արժանի այպանելոյ սակսՍինկղիտոսին, եւ ամբաստանութիւն զՊիղատոսէ` առ ի լծակից լինել Հրէիցն յաղագս յանդգնութեան ի վերայ Փրկչին, նաեւ վասն այնր, զի առանց հրամանի կայսեր գործեաց զգործն զայն ի քսութենէ Հրէիցն: Եւ զթուղթնգրեալ` ասէ` ըստ արժանի քոյոյ տէրութեան տեսի, եւ ընդ հրամանի մտածութեան քո ուրախացայ: Բայց գործ Սինկղիտոսի յոյժ այպանելի է եւ պարսաւելի: Բայց քեզ տեառն իմում հաճոյ թուեսցի առաքել յԵրուսաղէմ փոխանակ Պիղատոսի, զի լուծցի անարգանօք յիշխանութենէ` յորում կացուցեր զնա. վասնզի արար զկամս Հրէիցն. եւ խաչեաց զՔրիստոս տարապարտուց առանց քո հրամանի. ողջ լե'ր:

Եւ ապա խնդրեաց Տիբեր առ ինքն զՊիղատոս. եւ նորա երկուցեալ ի տանջանաց` մարտ անձին իւրոյ եղեալ`ընկեցաւ ի ծով:

[ԼԹ]

ԳԼՈՒԽ ԼԹ

(Դարձեալ) Թուղթ Աբգարու:

Գրէ եւ առ Արտաշէս արքայն Պարսից վասն Յիսուսի:

Աբգար արքայ Հայոց` Արտաշիսի եղբօր մերում`արքայից արքայի` խնդալ:

Գիտեմ` զի լուեալ է քո վասն Յիսուսի Քրիստոսի որդւոյն Աստուծոյ. զոր խաչեցին Հրէայքն. որ յարեաւ ի մեռելոց, եւ առաքէ զաշակերտսն իւր ընդ ամենայն տիեզերս, քարոզել եւ ուսուցանել զԲանն կենաց: Որ եւ մի յաշակերտաց նորա գլխաւորաց մի ոմն անուն Սիմօն. որ եկեալ ի կողմանս քոյոյ աշխարհիդ. արդ խնդիր արարեալ գտցես զնա. եւ նա բժշկեսցէ զամենայն ախտս հիւանդութեանց` որ ի ձեզ, եւ ճանապարհ կենաց ցուցցէ. եւ հաւատայցես բանի նորա` դու (եւ) եղբարք քո` եւ ամենայն որ հնազանդին քեզ կամաւոր. զիախորժելի է ինձ զձեզ ըստ մարմնոյ ազգականս իմ`լինել եւ ինձ մտերիմ ձեզ հարազատ եւ ըստ հոգւոյ հաւասար միմեանց. ողջ լե'ր:

Եւ այսպէս երանելի թագաւորն Աբգար ի ձեռն հրովարտակացն քարոզ լինէր Քրիստոսի յարեւելս եւ յարեւմուտս, առ կայսր եւ առ արքայն. եւ մինչդեռ պատասխանի չէր ընկալեալ այսմ թղթոյ, վախճանի`թագաւորեալ ամս երեսուն:

Կայսերք:

Թագաւորէ Գայիոս երկրորդ, որ է ի թուոյ չորս թագաւորացն Յունաց, ամս երեք եւ ամիսս չորս: Ի սորայ առաջնում ամի Մարկոս Աւետարանիչն յԱղէքսանդրիա եւ յԵգիպտոս քարոզեաց զԱւետարանն. եւ եկեաց ամս քսան եւ երկու. եւ մարտիրոսացաւ ի Բոկողոսորիսաց: Եւ յետ նորա նստաւ Աղէքսանդր Ա Եպիսկոպոս Անտիանոս... ամս քսան:

Կղօդէոս թագաւորէ, որ է հինգերորդ ի կարգի կայսերացն Հռովմայեցւոց, ամս տասն եւ երեք եւ ամիսսինն: Առ սովաւ եղեւ սովն համաշխարհական. եւ ընդ նոյն ժամանակս եղբայր Արքեղոսի սպան զՅակովբոս զեղբայրն Յօհաննու` սրով, ա'յն որ յառաջագոյն գլխատեաց զՅովհաննէս Մկրտիչ: Եւ ի նոյն ժամանակս Պետրոս առաքեալ զԱնտիոքացւոց զեկեղեցին հաստատեաց. եւ գնացեալ ի Հռովմ` քարոզեաց զաւետարանն. եւ կացեալ անդ առաջնորդ եկեղեցւոյն ամս քսան: Ընդ այն ժամանակս եկեալ յԵրուսաղէմ Պատրոնիկէ` կին Կղօդիայ կայսեր, կին բարեպաշտօն եւ երկիւղած ի Տեառնէ, եւ առեալ ի Հրէիցն իշխանութեամբն իւրով զխաչն տէրունական` աւանդեաց Յակովբու եղբօր Տեառն. եւ ինքն ընկալեալ զբշժկութիւն դստերն նորա` դարձաւ ի Հռոմ ուրախութեամբ:

[Խ]

ԳԼՈՒԽ Խ

Վասն թագաւորելոյ որդւոյն Աբգարու եւ Սանատրկոյ ի միում ժամանակի: Եւ յաղագս առաքելոցն մերոցԹադէոսի եւ Բարդուղիմէոսի:

Յետ մահուանն Աբգարու բաժանեցաւ թագաւորութիւն Հայոց յերկուս մասն. զի զմի մասն կալաւ Անանուն`որդին Աբգարու, եւ թագ կապեալ թագաւորեաց յԵդեսիայ. իսկ միւս մասինն թագաւորէ Սանատրուկ` քեռորդին Աբգարու: Յայնմ ժամանակի հաւատաց Սանատրուկ ի քարոզութենէ առաքելոյն Թադէոսի ի Շաւարշան քաղաքի. զի նախ Աբգար հաւատաց, եւ ապա Սանատրուկ իւրայօքն. եւ դարձեալ թողեալ` ասեն` Սանատրկոյ զհաւատն յերկեղէ նախարարացն: Սա սպան զսուրբ առաքեալն Թադէոս եւ զդուստր իւր Սանդուխտ, եւ զայլս յարանցեւ ի կանանց. որոց անուանք` Զեմէնդոս, եւ Զաքարէ, եւ Զարմանդուխտ, եւ այլք բազումք` որք հաւատացին յաստուած եւ մարտիրոսացան: Իսկ ի կատարման առաքելոյն Թադէի պատառումն եղեւ վիմին, որպէս ասէ պատմութիւնն, եւ ընկալաւ զմարմինն սուրբ, եւ դարձեալ յիրեարս գալ ասի: Եւ ապա յայտնեալ նշխարացն երկոցունց` առաքելոյն եւ Սանդխտոյ: Նոյնպէս եւ վասն կատարմանն Ադդէի` որ եղեւ յորդւոյն Աբգարու` ասիբան. զի զկնի մահուան հօր իւրոյ դարձաւ ի կռապաշտութիւն. եւ խնդրեաց խոյր յԱդդէէ. զոր ապա պատասխանի առնէ նմա Ադդէ. ո'չ արասցեն` ասէ` ձեռք իմ խոյր անարժան գլխոյ քո, որ ո'չ երկրպագէ Քրիստոսի Աստուծոյ. եւ ընդ այնմ բանի հրամայեաց կտրել զոտս նորա: Եւ ի կատարել անարժան հրամանին` աւանդեաց զհոգին: Եւ վիճակեցաւ Հայոց Բարդուղիմէոս Առաքեալ. որ եւ նա կատարեցաւ յԱրեւսբոնոս քաղաքի: Իսկ զՍիմէովնէ` որ Պարսիցն վիճակեցաւ, զորմէգրեաց Աբգար առ Արտաշէս Պարսից արքայն, անգիտացուցանէ զնմանէ պատմագիրն զհաւաստին` եթէ զի'նչ գործեաց, այլ միայն կատարել ասէ ի Վերիոսփորայ: Եւ զայսոսիկ մեր կարճ ի կարճոյ առեալ պատմեցաք քեզ համառօտով` ուսումնասէ'ր դու: Իսկ Սանատրուկ ի թագաւորելն իւրում զօրաժողով լինէր ի վերայ որդւոյն Աբգարու, զի բոլորովին ինքն տիրեսցէ Հայոց: Որ ապա Աստուած պատերազմեցաւ ընդ որդւոյն Աբգարու` խնդրելով վրէժս Ադդէի: Քանզի տայր կանգնել սիւն յապարանս իւր եւ ինքն ի մօտ կալով հրամայէ զորպէսն. եւ զերծեալ յունողացն անկաւ ի վերայ նորա, եւ խորտակեալ զոտս նորա` սատակեցաւ: Եւ եբարձ Սանատրուկ ի տանէն Աբգարու զամենայն զարմ նորա: Իսկ գլուխ կանանցն Աբգարու` Հեղինէ անուն`չոքաւ յԵրուսաղէմ յաւուրս Կղօդիայ կայսեր, եւ տուեալ զամենայն գանձս իւր յԵգիպտոս` գնեաց ցորեան բազում, եւ բաշխեաց կարօտելոց. եւ էր կին բարեպաշտօն եւ երկիւղած յԱստուծոյ իբրեւ զայր իւրԱբգար: Իսկ Սանատրկոյ ոչինչ կան գործք արժանի յիշատակի, բայց միայն շինելոյ զքաղաքն Մծբին: Սա թագաւորեալ յերկոտասաներորդի ամի Արտաշիսի Պարսից արքայի, եւ խոցեալ նետիւ յորս` մեռանի` թագաւորեալ ամս Լ:

Կայսերք:

Ներոն թագաւորէ, որ է վեցերորդ ի թուոյ կայսերացն Հոռոմոց, ամս տասն եւ երեք եւ ամիսս ինն: Ի սորա եւթներորդի ամի Յակոբոս եղբայր Տեառն քարկոծեցաւ ի Հրէիցն վասն (քարոզելոյ) զՅիսուսէ գոլ որդի Աստուծոյ: Եւ յետ նորա եկաց յԵրուսաղէմ եպիսկոպոս Շմաւօն: Եւ յերեքտասաներորդի ամի սպան Ներոն զՊետրոս եւ զՊօղոս ի Հռոմ. եւ յետ սակաւ աւուրց յարուցեալ քաղաքն ի վերայ նորա, եւ նա փախուցեալ`ամբարիշտն ընկալեալ պատուհաս ի Տեառնէ` կենդանւոյն թաղեցաւ:

Թագաւորէ Վեսպիանոս ամս տասն, որ է եւթներորդ իկարգի Կայսերաց Հռոմայեցւոց: Ի սորա եւթներորդ ամի Տիտոս նորտի նորտի (՞) պաշարեաց զԵրուսաղէմ, եւ առ զնա ի տօնի Զատկին: Եւ բրեաց զքաղաքն ի հիմանց, եւ բիւր արանց կոտորեաց. պատմէ եւ զայս Յովսէպոս, թէ' սովու եւ սրով հարիւր եւ քսան բիւրս կոտորեաց. եւ այլ եւս յիսուն բիւրս գերեաց, եւ վաճառակուր արար յօտար ազգս. եւ որ այլ եւս պատմի:

[ԽԱ]

ԳԼՈՒԽ ԽԱ

Յաղագս Երուանդայ

Թագաւորէ Երուանդ զկնի մահուանն Սանատրկոյ`յեւթներորդի ամի Դարեհի վերջնոյ Պարսից արքայի, որ է եւթներոդ ի թուոյ թագաւորացն Հայոց: Սա ծնեալ ի կնոջէ միոյ Արշակունւոյ, որ էր խորշարագեղ, եւ խրթնի եւ խարստի: Սա ծնանի զԵրուանդ յանկարգ իմն խառնակութենէ` ասէ պատմագիրն. եւ թագաւորէ Հայոց Երուանդ, եւ կոտորէ զամենայն որդիսն Սանատրկոյ, որպէս նա զորդիսն Աբգարու, իբրեւ թէ ի Տեառնէ լինել այնմ, բայց միայն ի տղայոյ միոյ Արտաշէս անուն. զոր առեալ Սմբատայ որդւոյ Բիւրատայ Բագրատունւոյ` դիմէ ի դուռն Դարեհի Պարսից արքայի, եւ ընկալեալ լինի ի նմանէ մեծաւ պատուով: Եւ կացեալ անդ ամս ինչ մինչեւ զարգացաւ մանուկն Արտաշէս, ապա օգնականութեամբ Դարեհի ածէ ի Հայս. եւ մտեալ ի տուն Երուանդայ քաջինՍմբատայ` սպանանէ զԵրուանդ. եւ առեալ զթագ նորա` դնէի գլուխ Արտաշէսի, եւ թագաւորեցուցանէ զնա: Եւ թիկունս արարեալ իւր Երուանդայ զՎեսպիանոս եւ զՏիտոս զկայսերս Հռոմայեցւոց, թողու ի նոսա զՄիջագետս: Եւ յայնմհետէ բարձաւ ի Միջագետաց իշխանութիւնն Հայոց: Իսկ Երուանդայ գործ ինչ քաջութեան ո'չ պատմի, բայց միայն յամրոցէն (զոր) շինեաց յԵրասխայ [ , որ այժմ կոչի յիւր անուն` Երուանդաքար, եւ դաստակերտին`Երուանդակերտ: Բայց ասացից ինչ եւ ծաղրականս յաղագս Երուանդայ. զոր ասեն առասպելաբանելով ի կարգի զրուցաց, եթէ չար ունելով զաչս իւր` ո'չ ոք իշխէր մտանել առ նա ի լուսանալ աւուրն` եթէ ո'չ նախ սպասաւորք նորա ընդ յայգանալն` առեալ վէմ արձանաքարի` ունելով ընդ դէմ նորա, զոր ի հայելն Երուանդայ` պայթէր արձանաքար վէմն. ապա թէ ո'չ այլլինէր` վնասէր զոր կամէր. եւ այսպիսի զօրութիւն դիւական առ ինքն ունելով` վաղճանի` կալեալ զթագաւորութիւնն ամս քսան:

Կայսերք:

Թագաւորէ Տիտոս ամս երկուս, որ է ութերորդ ի թուոյ թագաւորացն Յունաց: Առ սո (վաւ) Բեսիոս լեառն պատառեցաւ, եւ հուր հնչեաց, եւ զգաւառս եւ զքաղաքս այրեաց: Դումետիանոս, որ է իններորդ ի կարգի կայսերաց. սա թագաւորէ ի Հռոմ ամս տասն: Ի սորա չորորդում ամի տուաւ Յովհաննէսի Պատմոս կղզի վասն Բանին Աստուծոյ: Առ նովաւ էին բազում հերձուածողք`Մենանդրոս եւ Մանի, որք էին աշակերտք Սիմոնի կախարդի, եւ Աբւոն, եւ Կերինթոս, եւ Նիկողիսոք. զորս նզովեն Կաթուղիկէ Առաքելական եկեղեցիք:

[ԽԲ]

ԳԼՈՒԽ ԽԲ

Վասն թագաւորելոյ Արտաշէսի Հայոց:

Թագաւորէ Արտաշէս` որդի Սանատրկոյ` յետ մահուանԵրուանդայ. որ է իններորդ ի կարգի թագաւորացն Հայոց` յազգէ Արշակունեաց: Թագաւորէ եւ տայ պարգեւս զօրացն Պարսից եւ Մարաց, որք եկեալ էին յօգնականութիւն նմա` հրամանաւ Դարեհի Պարսից արքայի. արձակէ զնոսա յաշխարհն իւրեանց: Տայ եւ իւրոց նախարարացն բարձ եւ պատիւ. յառաջ` քաջին Արգամայ տայ զերկրորդականն գահ` եւ պսակ յականց կապեալ` եւ գինդս ոսկի յերկոսին յականջսն, եւ կարմիր զգեստ միոյ ոտինն, եւ դրգալ ոսկի եւ պատառաքաղ: Տայ եւ դայեկին իւրոյ Սմբատայ պատիւ ըզթագակապ ասպետութիւնն եւ զիշխանութիւնն ամենայն զօրացն Հայոց. եւ հրամայէ մանր մարգարտով վարսակալ ունել ի գլուխ` եւ շրջել ի տան թագաւորին: Առաքէ եւ Դարեհի բազում ընծայս եւ պատարագս իբրեւ հօր եւ երախտաւորի: Զայնու ժամանակս լինի պատերազմ Արտաշիսի ընդ արքային Ալանաց. եւ հնազանդեցուցեալ զնա, առնու իւր կին զՍաթենիկ դուստր արքային. եւ դառնայ եւ շինէ զքաղաքն, եւ անուանէ յիւր անուն`Արտաշատ. եւ որ այլ եւս գործք ի նմանէ պատմի ի Մովսիսէ ընդ այն ժամանակս` որ եկեալ էին ընդ Սաթենկայ` սուրբն Սուքիաս եւ իւրքն. իբրեւ լուան զԲան կենաց ի սրբոց Ոսկեանցն, որք էին լեալ աշակերտք սուրբ առաքելոյն Թադէոսի, եւ ի նմանէ մկրտեալ եւ ուսեալ զԲանն կենացն, եւ զնոյն ուսուցեալ սոցա առաջի թագաւորին եւ Սաթենկայ. եւ հաւատացեալ մկրտեցան ի նոցանէ, եւ երթեալ ի լեառնՍուկաւեթ, բնակեցան անդ ամս քառասուն եւ չորս: Եւ կատարեցան ի նոյն լերինն (ի) Բառահլայէ բռնաւորէ եկեալ յԱլանաց: Եւ էին սուրբ Ոսկեանքն բնակեալ ի սուրբ լերինն` որ կոչի Ծաղկէոտն: Իսկ ապա մերս Արտաշէս թագաւորեցուցանէ զհամանուն իւր զԱրտաշէս ի վերայ Պարսից. եւ ինքն մեռանի`թագաւորեալ ամս քառասուն եւ մին:

Կայսերք:

Թագաւորէ Ներուաս ամս. որ է տասներորդ ի թուոյ թագաւորացն Յունաց: Տրայիանոս ամբարիշտ թագաւորէ, (որ էր) մետասաներորդ ի կարգի Կայսերաց, կեցեալ ամս տասն եւ ինն: Սա սպան զերանելին Իգնատիոս եւ զայլս բազումս ի հաւատացելոց: Թագաւորէ Ատրիանոսամս քսան եւ մին, որ երկոտասաներորդ ի թուոյ թագաւորացն Յունաց: Սա եկն ի գաւառն Աթենացւոց, եւ հարցանէր վասն Սեկենտոսի փիլիսոփայի Աթենացւոց, որ զինքն նուաճեալ էր ի վարս ժուժկալութեան`զՊեթագորէ նախանձն առեալ. եւ զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց ի լռութեան զինքն նուաճեաց: Եւ առաքեաց գոչեաց զնա կայսրն Անդրիանէ. եւ բազում բան խօսեցեալ ընդ նա պէսպէս հնարիւք` ո'չ կարաց բանս ինչ լսել ի նմանէ, բայց միայն ի ձեռն գրոյ բանս ինչ առակաց: Թագաւորէ Անտոնինոս բարեպաշտ` որ է երեքտասաներորդ ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց: Սա բազում բարեպաշտութեամբ կեցեալ` մեռանի թագաւորեալ ամս քսան եւ երկու:

[ԽԳ]

ԳԼՈՒԽ ԽԳ

Թագաւորելն Արտաւազդայ եւ մեռանելն զարմանալի իմն մահուամբ:

Այլ թէպէտեւ զկնի այսորիկ իմոյ բանիցս պատմիյաղագս Արտաւազդայ այլազգաբար իմն եւ այլաբանաբար, այլ ես ասեմ, թէեւ ի Հեթանոսս եւ յանհաւատսն լինիԱստուծոյ խնայելն եւ անխնայելն. զի զայսպիսիսքանչելիս ներեաց տալ նմա, եւ անսայ տալ նմանեացնորա` զի'նչ զի եւ ի խաղս` եւ յերգս` եւ յառասպելս` եւի զրոյցս եւ ի վիպասանութիւն մարդկան, զհետ երթայամօք եւ ժամանակօք ի զարմացումն ածել զլսօղս` թէզի՞նչ ի թագաւորելն իւրում Արտաւազդ եղեւ. այլ մեքո'չ եթէ ի պէտս ումեք ինչ գրեցաք, թէպէտ եւ այլոցնգրեալ էին յիւրեանցն պատմութեան, այլ սակսզարմացման լսօղաց եւ մեք գրեցաք ի մերումս: Արդթագաւորէ Արդաւազդ` որդի Արտաշիսի` որ է տասներորդի կարգի թագաւորացն Հայոց: Սա յետ թագաւորելոյնիւրոյ անցեալ զկարմնջովն Արտաշատ քաղաքի որսալկինճս եւ իշավայրիս, եւ աղմկեալ ի ցնորից իմնխելագար անսաց ընդ վայր ածելով երիվարաւ անկանի իխոր իմն տեղի մեծ եւ խորասոյզ` լեալ անհետի: Ի սմանէերգիչքն Գողթան առասպելաբանեն այսպէս, եթէ իմահուանն Արտաշիսի բազում կոտորուածք լինէին ըստօրինի Հեթանոսաց: Դժուարի` ասեն` Արտաւազդ ասելովցհայրն, մինչ դու գնացեր, եւ զերկիրս ամենայն ընդքեզ տարար, ես աւերակացս ո՞ւմ թագաւորեմ: Վասնորոյանիծեալ զնա Արտաշիսի` ասաց այսպէս. եթէ դու յորսհեծցիս յազատ ի վեր ի Մասիս, զքեզ կալցեն քաջք, տարցեն յազատ ի վեր ի Մասիս. անդ կացցես` եւ զլոյս միտեսցես: Զրուցեն եւ զսմանէ պառաւունք` եթէ արգելեալկայ յայրի միում կապեալ երկաթի շղթայիւք. հանապազկրծելով զշղթայսն` ջանայ ելանել եւ առնել վախճանաշխարհի: Այլ ի ձայնէ կռանարկութեան դարբնաց` ասեն`զօրանան կապանքն: Վասնորոյ եւ առ մերով իսկժամանակաւ` բազումք ի դարբնաց զհետ երթալովառասպելին` յաւուր միաշաբաթւոջ երիս կամ չորսբաղխեն զսալսն, զի զօրասցին` ասեն` շղթայքնԱրտաւազդայ: Բայց է ճշմարտութեամբ այսպէս` որպէսվերագոյն ասաց (աք): Այլ ոմանք, ասեն, եւ իծնանելն զնա դիպեալ պատահարաց իմն` զոր համարեցանկախարդել զնա կանանցն զարմիցն Աշդահակայ. վասնորոյբազումս զնոսա չարչարեաց Արտաշէս. եւ զայս նոյներգիչքն յառասպելսն երգեն այսպէս. եթէ վիշապազունքգողացան զմանուկն Արտաւազդ, եւ դեւ փոխանակ նմաեդին: Բայց ինձ արդարացեալ թուի լուրն այն` եթէ իծննդենէ եւ եթէ մոլորութեամբ լեալ` մինչ նովիմբ եւվաղճանեցաւ, թողեալ զթագաւորութիւնն Տիրանայեղբօր իւրում:

Կայսերք:

Մարկոս Անտոնինոս, որ է ի թուոյ թագաւորացն Յունաց չորեքտասաներորդ: Սա թագաւորեալ ամս տասն եւ ինն եւ ամիսս մի: Սա ել (ի) պատերազմ ի Կուադս եւ ընդ Գերմանիկս եւ ընդ Սարմատս. եւ առ ի չգոյէ ջրոյ` նեղեցան զօրքն ի ծարաւոյ. եւ գունդ մի ի զօրացն քրիստոնեայք` որք էին ի Մեղիտինեայ, յաղօթս կացին առ Աստուած, եւ ծունր կրկնեալ ի վերայ երկրի, եւ մինչդեռ թշնամիքն զարմացեալ էին, եղեւ յանկարծակի շարժումն մեծ, եւ կայծակունք տեղացին ի վերայ թշնամեացն` եւ սատակեցան. եւ ջուրք անձրեւացն ընդարձակեցան, եւ արբին զօրքն: Ի սորա ժամանակս եղեն բազում հերձուածողք հակառակ Աստուծոյ պատուիրանացն, զոր նզովեն կաթուղիկէ եկեղեցիք:

Թագաւորէ Կոմիդոս ամս տասն... որ է ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց հինգետասաներորդ: Ի սորա ժամանակս էին հերձուածողք` Թէոդիտոն` եւ Ապեղէս` եւ Փրիւգացիք եւ այլ բազումք` զոր նզովէ եկեղեցիք ուղղափառաց:

Թագաւորէ Եւղիոս ամ մի. որ էր ի թուոյ թագաւորացն Յունաց վեցտասաներորդ: Առ սովաւ եղեւ սաստիկ հրայրեացք, եւ պաղատն եւ տուն կուսանացն այրեցաւ ի Հռոմ:

[ԽԴ]

ԳԼՈՒԽ ԽԴ

Յաղագս Տիրանայ [ :

Թագաւորէ Հայոց Տիրան որդի Արտաշիսի…<fontFACE="Monotype Sorts">[ յերեք ամի Պերոզի, որ է մետասաներորդ ի թագաւորացն Հայոց: Սորա գործ ինչ պատերազմի կամ քաջութեան ո'չ պատմի, այլ միայն մտերմութեամբ կեցեալ ընդ Հռոմայեցիս` եկաց խաղաղութեամբ` զբօսանաց եւ որսոց պարապեալ: Իյանդարտութիւն վարեաց զթագաւորութիւն իւր: Եւ ի ճանապարհի ուրեմն ձեան հիւսոյ կալեալ մեռաւ`կեցեալ ամս քսան եւ մին:

Կայսերք:

Սեւերիոս ամբարիշտ, որ էր ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց տասն եւ եւթներորդ, թագաւորեաց ամս տասն եւ հինգ: Սա յարոյց սաստիկ հալածանս ի վերայ եկեղեցեաց, յորում բազումք վկայեցին ի Քրիստոս. որ էր մի ի նոցանէ Ղերնիդէս հայր Որոգինի: Եւ ի սորա աւուրս թարգմանութիւնն որ յԵրիքով գտաւ ի կարաս թագուցեալ. եւ ի սորին աւուրս էին բազումք ի մտահաճ մարդկանէ, որք կամեցան ուղղութիւնս ինչ առնել յԱստուածաշունչ գիրս. զորս խափանեաց զխորհուրդս նոցա Հոգին սուրբ:

Թագաւորէ Անտոնինոս երկրորդ, որ եւ Սեւերիոս, ամսեւթն. որ է ի թուոյ թագաւորացն Յունաց տասնեւութերորդ: Առ սովաւ Նարկիսոս Եպիսկոպոսյ Երուսաղէմ, այր սքանչելի եւ նշանագործ. զի էր երբեմն հսկումն մեծի տօնի Զատկաց. եւ ի պակասել ձիթոյ ճրագացն, երանելին Նարկիսոս հրամայեաց սպասաւորացն բերել ջուր. եւ կացեալ յաղօթս ի վերայ ջրոյն` հրամայեաց արկանել ի ճրագսն հաստատուն հաւատով. եւ շրջեցաւ ջուրն ի բնութիւն ձիթոյ: Զսոյն վկայէ Եւսեբի յԵկեղեցական պատմութեանն: Եւ եկեաց Նարկիսոս ամս հարիւր տասն եւ ինն:

[ԽԵ]

ԳԼՈՒԽ ԽԵ

Յաղագս Տիգրանայ:

Թագաւորէ Հայոց Տիգրան վերջին` եղբայր Տիրանայ` ի քսաներորդ եւ ի չորորդ ամի Պերոզի Պարսից արքայի. որ է երկոտասաներորդ ի կարգի թագաւորացն Հայոց: Սորա ոչինչ գործ արութեան ասի ուրեք: Սա զկնի վաղճանելոյն Տիտոսի ութերորդ թագաւորինՀռոմայեցւոց` անցեալ յօգնականութիւն Պերոզի արքայի մինչ ի Հռոմայեցւոց իշխանութիւնն արշաւեաց. եւ յասպատակելն Պերոզի ընդ յԱսորիս ի կողմանս Պաղեստինացւոց, եւ մերն Տիգրան հրամանաւ նորին իՄիջերկրայսն ըմբռնեալ ի կալանս յաղջկանէ միոջէ իշխեցելոյ կողմանցն այնոցիկ` ասէ պատմագիրն. որ եւ Ղուկիանոս ոմն Կեսար անցեալ զօրօք բազմօք ի Միջերկրայսն, յետ մեռանելոյն Պերոզի նուաճէ զՀայք, արձակէ զՏիգրան, եւ տայ նմա զՌոփի կոյս: Զոր եկեալ ի Հայս, եւ զլեալսն ի նմանէ պատանիս ազգ սերէ յանուն մօր իւրեանց Ռոփեայ` Ռոփսեան: Եւ ինքն կացեալ ամս քառասուն եւ երկուս` մեռանի:

Կայսերք:

Թագաւորէ Մարկիանոս ամս քսան, որ էր իննեւտասներորդ ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց: Առ սովաւ հանդիսիցն տեղիք շուրջ տեսանելեացն այրեցան հրով ի Հռովմ: Անտոնինոս երորդ թագաւորէ ամս չորս. որ է քսաներորդ ի թուի թագաւորացն Յունաց: Առ սովաւ հին Եմաւուս նորոգեցաւ, եւ ի Նիկոպոլիս կոչեցաւ յԱփրիկանոսէ: Թագաւորէ Աղէքսանդրոս` որդի Մամէի, որէ քսաներորդ առաջնորդ ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց, ամս տասն եւ երեք: Յաւուրս սորա Հեպերիբոս Բոսպորացի դնէ իւր խօսս բազումս վասն Զատկի, եւ զտասնամեկն կանոնս, եւ յաղագս վեցօրէ ծննդոցն, եւ սակս օրհնութիւն օրհնութեանցն, այլեւ սակաւ ինչ յԵզեկիէլի: Եւ ի սոյն աւուրս էր Որոգինէս յԱղէկսանդր, եւ ներքինացոյց զինքն:

[ԽԶ]

ԳԼՈՒԽ ԽԶ

Յաղագս թագաւորելոյն Վաղարշայ, եւ որ ինչ ի նմանէ գործք եւ պատերազմ ընդ Խազրաց, եւ մահուան նորին:

Թագաւորէ Հայոց Վաղարշ` որդի Տիգրանայ` փոխանակ հօր իւրոյ, յերեսներորդի երկրորդի ամի Վաղարշայ Պարսից արքայի. որ է երեքտասաներորդ ի թուոյ թագաւորացն Հայոց: Սա շինէ աւան մի մեծ ի գաւառին Բասենոյ զտեղի ծննդեան իւրոյ. եւ պատեաց պարսպաւ զմիւս աւանն` որ ի Վարդքեսի` որ է ի վերայ Քասաղ գետոյ: Ի սորա աւուրս միաբանեալ Մուշկանն ի ամբոխն Խազրաց եւ Բասղաց` անդր քան զդուռն Ճորայ` թագաւոր ունելով իւրեանց զՆասիպ ոմն, անցեալ զԿուռ գետով այսր. որ եւ պատահեալ նմա Վաղարշ ամբոխիւ մեծաւ` ցիր եւ ցան արարեալ` դիաթաւալ կացուցեալ զամբոխն Խազրաց, եւ հետամուտ լեալ անցուցանէ ընդ կապանն Ճորայ: Զոր ապա միւս անգամ ճակատ կազմեալ թշնամեացն, որ թէպէտեւ վանեալ քաջացն Հայոց փախստական առնէին, սակայն Վաղարշ մեռանի ի նոցանէ`թագաւորեալ ամս քսան: Եւ առնու զթագաւորութիւնն Խոսրով` որդի նորին` յերորդ ամի Արտաւանայ Պարսից արքայի. եւ նոյն հետայն միաբանեալ զզօրս Հայոց`անցանէ ընդ լեառն մեծ` վրէժս պահանջելով մահուան հօր իւրոյ. եւ վանեալ հրով եւ սրով զաշխարհն զայն`առնու պատանդս, եւ դառնայ. եւ զիւրոյ տէրութեանն նշանակ արձան հաստատէ Հելլենացի գրով` որպէսզի ընդ հնազանդութեամբ լինել Հայոց:

Կայսերք:

Մաքսիմիանոս ամբարիշտ եւ չարափառ, որ է ի թուոյ թագաւորացն Յունաց քսան եւ երկուս, ամս չորս: Սա յարոյց հալածանս ի վերայ եկեղեցեաց. եւ հրամայեաց կոտորել զբազումս. յորոց մի էր սուրբն Թէոդորոս. որ երանելիս այս ծնեալ ի գիւղ մի Սաբոբէ անուն, որ հեռի է ի Վեռիս քաղաքէ վեց մղոնաւ, եւ է գաւառն այն Արմենեակ` որ կոչի Երկրորդ Հայք: Եւ պատմի այս յաւանդութենէ. եթէ սնեալ լինի սա հատաջրով ի հօրէ իւրմէ զկնի մահուան մօր իւրոյ. եւ հասեալ յարբունս`մարտիրոսացաւ յամբարշտէն Մաքսիմիանոսէ: Եւ նախ քան զայս դէպ եղեւ անցանել նմա ընդ Պրասմին Եւսեբեայ կնոջ այրւոյ, որ կոչէր Ահոտա. եկեալ մերձ ի գիւղն, նստի ընդ հովանեալ (եաւ) ծառոյ միոյ ի միջօրէի ի տօթ ժամու. եւ կապեալ զերիվարն առ շքովն, եւ կամէր սակաւմի հանգչել եւ գնալ: Ապա եկեալ ի դուրս կինն այն, զորմէ ասացաք, ետես զսուրբն Թէոդորոս նստեալ` եւ զերիվարն մերձ առ նա. յայնժամ ձայն բարձեալ կնոջն առ սուրբն` ասէ, ա'յ հեծեալ, ա'յ հեծեալ, մի' նստիր այդր, զի կայ մօտ առ սահմանօքդ այդ վիշապ մի չար եւ մեծ յոյժ, եւ վնաս առնէ քեզ եւ երիվարիդ: Իսկ ապա ընդ բանից կնոջն գայ վիշապն ահագին շարժմամբ եւ շառաչմամբ յոյժ. ապա յայնժամ աճապարեալ սրբոյն`եւ հեծեալ յերիվարն վաղվաղակի եւ առեալ զգայիսոնն ի ձեռն իւր` հարկանէ զվիշապն, եւ շեշտակի ճեղքեալ գայիսոնաւն զգլուխն երեւելի չար վիշապին, եւ մղեալ զնա ի ջուր գետոյն` որ մօտ առ նա կայր` իբր ահագին գերան, որպէս յայնժամ Փրկիչն զաներեւոյթ վիշապին զգլուխն ջախջախեալ ի ջուրսն Յորդանանու. եւ ապա`որպէս ասացաք` կատարի մարտիրոսութեամբ ի քաղաքին Ամասիայ: Եւ բերեալ կնոջ բարեպաշտի ի գիւղն իւր Եւքաիտա զնշխարս սրբոյն, եւ դնէ ի տապանի մեծաւ պատուով. եւ է Եւքաիտա մերձ ի քաղաքն Ամասիայ. եւ կատարեցաւ սուրբ նահատակն ի մարերի ի քսան եւ ի չորսն` ի փառս Աստուծոյ:

Թագաւորէ Գորգիանոս, որ է քսան եւ երեք ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց, ամս վեց: Սա յաւուրս Զատկի տօնի կամեցաւ առնել աղօթս ընդ ժողովուրդսեկեղեցւոյն. եւ ո'չ հրամայեաց նմա Եպիսկոպոսն Փղաբիանոս մինչչեւ խոստովանեալ. եւ նա յանձն առնոյր յամենայն մտաց իւրոց: Առ սովաւ էր Բերիրելոս Եպիսկոպոս Բոսորայ ի կողմանս Արաբացւոց. սաժպրհեցաւ ասել վասն Փրկչին մերոյ, թէ ո'չ էր սա անձամբ գոյութիւն յառաջ` մինչչեւ երեւեալ յաշխարհեւ մարմնացեալ. եւ չի'ք նորա ասէ աստուածութիւն յանձին իւրում, այլ աստուածութիւն Հօր իւրոյ բնակեալ ի նմա. եւ այլքն ի նոյն կողմանց այլ իմն բանս կատարէին արտաքոյ պատուիրանաց. եւ աղաչեցին զՈրոգինէս, եւ նա դարձոյց զնոսա ի ճշմարտութիւն. եւ կեցեալ նմա ամս վաթսուն:

Թագաւորէ Փիլիպպոս ի Հռոմ ամս եւթն, որ էր քսաներորդ չորրորդ ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց: Ի սորա իսկզբան թագաւորութեանն հազար ամ լցաւ Հռոմայ իսկ զբանէ շինութեան քաղաքին: Առ սովաւ էր թագաւոր ի Հայք մեծն Խոսրով. եւ բազկակից իւր արարեալ զսա, առնու զօրս բազումս, եւ դիմէ ի վերայ Արտաշրի որդւոյ Սասանայ Ստահրացւոյ` քինախնդիր եղեալ Արտաւանայ ազգականի իւրոյ, հալածական առնէ զԱրտաշիր զարքայն Պարսից մինչեւ ի սահմանս Ճենաց. զոր բազում անգամ միջնորդեալ` ասեն` Ճենաց արքային, ո'չ կարաց առնել հաշտութիւն:

[ԽԷ]

ԳԼՈՒԽ ԽԷ

Յաղագս Խոսրովու թագաւորելոյն:

Թագաւորէ Հայոց Խոսրով մեծ` որդի Վաղարշու`յերորդ ամի Արտաւանայ Պարսից արքայի, որ էր չորեքտասաներորդ ի կարգի թուոյ թագաւորացն Հայոց: Զայնու ժամանակաւ վրէժխնդիր լեալ մահուան հօր իւրոյ յարքայէն Խազրաց, եւ հնազանդեցուցեալ`պատանդ առնու եւ դառնայ: Յետ այսորիկ ապա հասանէ բօթ առ Խոսրով յաղագս սպանման Արտաւանայ, որ էր վերջին թագաւոր Պարսից ի Պարթեւաց. յորմէ բարձաւ թագաւորութիւնն:

[ԽԸ]

ԳԼՈՒԽ ԽԸ

Դարձեալ վասն Խոսրովու:

Ի ժամանակս թագաւորութեանն Խոսրովու արքային Հայոց մեծաց` բարձեալ լինի թագաւորութիւնն Պարսից ի Պարթեւաց յամս տէրութեանն Փիլիպոսի կայսերՀռոմայեցւոց: Եւ զսոսա ասեն լեալ յԱբրահամեան զաւակէն` որ ի Քետուրայ. զորս ի կենդանութեան իւրում Աբրահամ մեկնեաց յԻսահակայ զծնունդն Քետուրայ զԷմրան եւ զեղբարս նորա. եւ արձակեաց յերկիրն արեւելից: Յորոց սերեալ ի նոցանէ ազգ`Պարթեւք անուանեցան. եւ սկիզբն առնու թագաւորելոյ նոցա ըստ հաստատելոյ բանին Տեառն` որ առ Աբրահամ, եթէ թագաւորք ազգաց ի քէն ելցեն. եւ թագաւորեն Պարսից եւ Հայոց: Արդ թագաւորէ Պարսից Արշակ քաջ. սա ապստամբ ելեալ ի Մակեդոնացւոց թագաւորէ` ի քաղաքին`որ կոչի Բահղառ, յերկրին Քուշանացւոց: Յետ վաթսուն ամի մահուանն Աղէքսանդր Մակեդոնացւոյ` թագաւորէ ամս երեսուն եւ մին. եւ յետ նորա Արտաշէս` որդի նորա`ամս քսան եւ վեց. ապա Արշակ` որդի Արտաշէսի` որ կոչեցաւն մեծ, որ եսպան զԱնտիոք` զորդի Սեղեւկեայ, եւ զՎաղարշակ զեղբայր իւր թագաւորեցոյց Հայոց`երկրորդ իւր առնելով: Այս միանգամ ասացեալ եղեւ իսկ զբան մերոյ գործառնութեանս: Արդ կալեալ Պարթեւք զթագաւորութիւնն Պարսից` կարգ ըստ կարգի որդի ի հօրէ առնլով` ամս ՆԾԵ` մինչեւ բարձաւ թագաւորութիւնն նոցա:

[ԽԹ]

ԳԼՈՒԽ ԽԹ

Թիւ թագաւորացն Պարսից` որ ի Պարթեւաց` մինչեւ ի վախճան:

Արդ անցցո'ւք ընդ թիւ թագաւորացն Պարսից` որ իՊարթեւաց` սկսեալ յԱրշակայ մեծէ մինչեւ յԱրտեւան, յորմէ բարձաւ թագաւորութիւնն: Արշակ մեծ` ամս յիսուն եւ երկուս. Արշական` ամս երեսուն եւ երկուս. ապա Արշէզ` ամս քսան. եւ Արշաւիր` ամս քառասուն եւ վեց. յետ որոյ Արտաշէս` ամս երեսուն եւ չորս. ապա Դարեհ` ամս երեսուն. յետ սորա Արշակ` ամս յիսուն եւ եւթն. եւ ապա Արտաշէս` ամս Ի. Պերոզ` ամս երեսուն եւ չորս. իսկ յետ սորայ Վաղարշ` ամս յիսուն. ապա հուսկ յետոյ քան զսոսա Արտաւան` որդի Վաղարշու` ամս երեսուն եւ վեց. զսա սպանեալ Արտաշրի որդւոյ Սասանայ Ստահրացւոյ` եբարձ զթագաւորութիւնն Պահղաւկաց յերկրորդ ամի թագաւորութեանն Փիլիպպոսի կայսեր Հռովմայեցւոց: Աստանօր դադարումն առնու թագաւորութիւնն Պարսից ի Պարթեւաց` յազգէ Պահղաւկաց` սկսեալ յերեք հարիւր յերեսուն ամէ Փիլիպպոսի Պտղոմեայ, կալեալք ընդ ամենայն ամս չորեքհարիւր յիսուն եւ հինգ` մինչեւ բարձաւ տէրութիւն նոցա, սկսեալ յԱրշակայ մեծէ մինչեւ ցԱրտաւան, զոր սպան Արտաշիր` որդի Սասանայ Ստահրացւոյ, եւ ինքն եկեալ միաբանեաց ընդ իւր զզօրս Պարսից. եւ նոքա խստեալ մերժեցին յինքեանց զտէրութիւն Պարսից, եւ հաճեալ հաւանեցան Ստահրացւոյն: Իսկ իբրեւ եհաս բօթ մահուանն Արտաւանայ առ Խոսրով մեր թագաւորն, ի մեծի տրտմութեան եղեալ վասն նորա, քանզի ազգական նորա էր, եւ խորհէր տեսանել զելս իրացն. այլ թէպէտեւ վաղ ուրեմն լուաւ զգոյժ մահուանն Արտաւանայ, ո'չ կարաց պարապ առնուլ յայլ հոգոց եւ ի պատերազմացն յայն ամ:

[Ծ]

ԳԼՈՒԽ Ծ

Արշաւանք Խոսրովու ի(վերայ) Պարսից, եւ քինախնդիր լինել մահուանն Արտաւանայ:

Իսկ ի գալ տարւոյն` յետ սպանանելոյն զԱրտաւան եւ թագաւորելոյն Արտաշրի` որդւոյ Սասանայ` սկսաւ զօրաժողով լինել Խոսրով արքայն Հայոց. եւ ժողովեաց զզօրս Աղուանից, եւ զՎրաց, եւ զԼփնաց, եւ զՃղբաց, եւ զԿասբից, եւ զզօրս Հոնաց հանեալ մեծաւ ուժով, եւ զայլ եւս բազում զօրս յայլոց ազգաց, եւ ազգ առնէր Փիլիպպոսի կայսեր Հռոմայեցւոց, զի եւ նա օգնեսցէ նմա զօրս տալով: Իսկ նա փոյթ ընդ փոյթ տայ նմա զօրս յԵգիպտոսէ եւ յանապատէն մինչեւ ի ծովեզերն Պոնդոսի: Ապա այնուհետեւ խաղա'յ գնայ այնքա'ն բազմութեամբ եւ զօրօք ի վերայ Արտաշրի. եւ ճակատ տուեալ` փախստական առնէ զնա, եւ զօրս նորա հարեալ իսպառ, եւ անչափ կոտորածովք փատնեալ առհասարակ զամենեսեան, եւ թափեալ ի նմանէ զԱսորեստան եւ զայլ արքայանիստ աշխարհն Պարսից, եւ դառնայ մեծաւ յաղթութեամբ յաշխարհ իւր:

Կայսերք:

Դեկոս չարափառ եւ անօրէն թագաւորէ ամ մի, եւ էր իկարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց` քսաներորդհինգերորդ: Սա յարոյց հալածանս ի վերայ եկեղեցեաց, եւ եղեն վկայք Եպիսկոպոսք ի Հռոմ` Փլաբիանոս, յԱնտիոք` Բաբեղաս, յԵրուսաղէմ` Աղէքսանդրոս. նաեւ Որոգինէս չարչարանս կրեաց, ի կատարումն մարտիրոսութեան ո'չ եհաս: Սա բազում գրեանս խօսեցաւ, եւ էր ի նոսա բանք` որ ո'չ էր ընդունելի, այլ հակառակ ճշմարտութեան. եւ կեցեալ ամս վաթսուն եւինն` մեռանի ի Կիպրոս: Եւ ի նոյն ժամանակս ննջեցին եւթն մանկունքն` որ յԵփեսոս` յՈքզոս լերին յայրին. եւ զկնի հարիւր եւ քառասուն ամաց զարթեան առ ի յանդիմանութիւն այնոցիկ` որք ոչն հաւատային յարութեան մեռելոց. եւ էին անուանք մանկանցն այսոքիկ, Մաքսիմիանոս, Մարտիանոս, Թոնիսիանոս, Յոհանէս, Անտոնինոս, Ամղիքոս…:

Գաղոս եւ Վաղենտիանոս` որք էին ի կարգի կայսերացնքսան եւ վեցերորդ, ամս երկուս եւ ամիսս եւթն: Առսոցիւ Նաւատիոս երէց Հռոմայեցւոց եկեղեցւոյն եղեւԱռաջնորդ աղանդոյն Կաթարոսաց, այսինքն` որք սուրբք կոչէին զանձինս իւրեանց, եւ զապաշխարութիւն ո'չ ընդունէին. զի Նաւատիոս ասէր, որ ոք յետ մկրտութեանն սղալէ` առանց բժշկութեան մնայ այնպիսին. վասն այնորիկ աստուածաբանն այպանէ զնա հեգնական բանիւք, եւ ասէ, Նաւատեայ մարդատեցութիւնն` որ զմեղուցեալս դառնութեամբ դատապարտէր իբրեւ զանմիս եւ զանմարմին, եւ դարձեալ, եթէ ո'չ ընդունէր զայնոսիկ` որ ի հալածանս գլորէին. զոր ապա ժողովեցան բազում Եպիսկոպոսք եւ Քահանայք եւ Սարկաւագունք, եւ նզովեալ մերժեցին զնա եւ զհաւանեալսն նորա. եւ էին Եպիսկոպոսք` Ստեփաննոս ի Հռոմայ, Դիոնէսիոս յԱղէկսանդրէ, Փղաբիանոս յԱնտիոքայ, որ զկնի Նաւատեայ մոլորեցաւ. իսկ Դիոնէսիոս Աղէկսանդրացի հաստատեաց զնա ի հաւատս:

[ԾԱ]

ԳԼՈՒԽ ԾԱ

Դարձեալ յարձակումն երկրորդ անգամ Խոսրովու ի վերայ Արտաշրի` առանց ուրուք օգնականութեան:

Յետ մահուանն Փիլիպպոս կայսեր Հռոմայեցւոց թագաւորէ Դեկոս. եւ Վաղերիանոս եւ Գաղիոս կայսերք Հռոմայեցւոց ո'չ օգնեցին Խոսրովու մերոյ արքային սակս շփոթութեան իւրեանց ընդ միմեանս: Սակայն նա զօրօքն իւրօք ի գնալն իւրում յաղթեաց դարձեալԱրտաշրի, եւ հալածական արար զնա մինչեւ յաշխարհն Հնդկաց եւ Ճենաց. եւ ինքն զկողմանս Պարսից եւզսահմանս Ասորոց մինչեւ ի դրունս Տիզբոնի` զքաղաքսեւ զգիւղս եւ զագարակս միանգամայն իսկ եւ զամենայն երկիրն ի սուր սուսերի մաշեալ` առնելով առ եւ աւար եւ գերի` դառնայ խաղաղութեամբ եւ մեծաւ յաղթութեամբ յաշխարհն իւր, եւ տուեալ բազում պարգեւս զօրաց իւրոց:

[ԾԲ]

ԳԼՈՒԽ ԾԲ

Խօսք եւ խոստմունք Արտաշրի Պարսից արքայի առ զօրս իւր:

Յետ այսքան աւերման եւ հալածանաց կոչէ Արտաշիր առինքն զամենայն նախարարս իւր եւ զգլխաւորս, եւ խօսի ընդ նոսա վասն ամենայն իրացն եղելոց. եւ խոստանայ բազում պարգեւս տալ` թէ ոք զերծուսցէ զնա ի հալածանացն Խոսրովու` կամ հնարիւք դեղոց եւ կամ գաղտնի խողխողմամբ սրոյ: Իսկ Անակ` որ էր մի ի գլխաւորաց նախարարացն` անցեալ ի մէջ` խոստանայ առնել զկամս արքային: Եւ ելեալ հանդերձ կնաւ իւրով եւ ընտանեօք հատուածի պատճառանօք եւ կեղծաւորութեամբ: Գայ հասանէ ի սահմանս Ատրպատականի ընդ մէջ Կորդուաց, եւ դադարէ ի գաւառնԱրտազու: Զոր ապա լուեալ Խոսրովու` ուրախ եղեւ. եւ առաքէ ընդ առաջ նորա զօրս: Եւ երթեալ հանդիպի նա առ հանգստարանի սրբոյ առաքելոյն Թադէոսի. զոր անդ` ասէ պատմագիրն` զյղութիւն մօր սրբոյն Գրիգորի, նաեւ զառաքելութեան ընկալեալ զշնորհս, եւ ի կեանս իւր կրեալ զպակասութիւն չարչարանացն նորա` որպէս ուսուցանէ քեզ պատմագիրն:

[ԾԳ]

ԳԼՈՒԽ ԾԳ

Գալն Անակայ առ Խոսրով յԱրտազ գաւառէ:

Իսկ ի գալն Անակայ առ Խոսրով` խնդաց յոյժ, եւ անդ յառաջ ելեալ նմա մեծաւ ուրախութեամբ ընկալաւ զնա: Իսկ նա զհետ ինչ սակաւ աւուրց սկսաւ դաւով իմն եւ կեղծաւորութեամբ խօսել ընդ թագաւորին` իբր թէ հաւատարիմ ցուցանել նմա զինքն: Եւ սակս այնր աղագաւ եկի ասէր, զի խորհեսցուք ի միասին եւ մերոյ ազգականին վրէժ խնդրեսցուք: Եւ այսու հաւանեցուցեալ զթագաւորն` բազում սէր եւ պարգեւս տեսանէր ի նմանէ: Այլեւ յերկրորդական նստուցանէր յաթոռ թագաւորութեանն իւրոյ զԱնակ: Եւ էր այս ի ժամանակս ձմերայնոյ: Իսկ ի յաւուրս գարնայնոյ գայթագաւորն յՈւտի գաւառէ յԱյրարատ գաւառ, եւ խորհեցաւ զօրս ժողովել ի վերայ Արտաշրի ըստ սովորութեանն իւրոյ: Եւ յիշեալ Անակայ զպայման ուխտ եւ զխոստումն Պարսից արքային, առեալ զթագաւորն մեկուսանայր` իբր թէ խորհել ինչ վասն ճանապարհին, սպան զթագաւորն: Եւ ինքն մեռանի իւրայօքն:

[ԾԴ]

ԳԼՈՒԽ ԾԳ

Կարգ թագաւորացն Հայոց եւ համար նոցին սկսեալ ի Վաղարշակայ մինչեւ ի Խոսրով, զոր սպան Անակ:

Վաղարշակ ամս քսան եւ երկու: Յետ նորա եւ Արշակկեցեալ ամս քսան եւ երեք: Արտաշէս ամս քսան եւ հինգ: Տիգրան ամս երեսուն եւ երեք: Յետ նորա Արշամ ամսքսան: Ապա Աբգար ամս երեսուն եւ ութն: Իսկ Սանատրուկ ամս երեսուն: Յետ նորա Երուանդ ամս քսան եւ մին: Ապա Արտաշէս ամս քառասուն եւ մին: Տիրան ամս քսան եւ մի: Եւ յետ նորա Տիգրան ամս քառասուն եւ երկու: Վաղարշամս քառասուն: Իսկ Խոսրով որդի Վաղարշու ամս քսան եւ ութն. զսա սպանեալ ազգականի իւրոյ Անակայմեռանի, եւ ինքն իւրայօքն ամենայնիւ. որ ապա զորպիսութիւնն ասացից յետ այսորիկ: Իսկ յետ մահուանն Խոսրովու կացեալ մնացեալ առանց իշխանութեան տունն Հայոց ամս քսան եւ եւթն. քանզի նուաճեալ Ստահրացւոյն Արտաշրի զամենայն արիս եւ անարիս Պարսից աշխարհին, հնազանդեցուցանէ իւր, եւ խաղաղանայ ի պատերազմէն Հայոց:

[ԾԵ]

ԳԼՈՒԽ ԾԵ

Յայտարարութիւն որ ինչ զկնի մահուանն Խոսրովու:

Արդ իբրեւ կատարեաց զկամս նենգութեանն իւրոյ Անակ ի գլուխ մոլութեանն իւրոյ սուսերահար արարեալ զթագաւորն Խոսրով խաւար արար Հայոց, եւ խաւարեցաւ ինքն եւ իւրքն ամենայն` ըստ գրեցելումն թէ` գուբն զոր փորեաց եւ պեղեաց` ինքն անկցի ի խորխորատն. եւ դարձեալ թէ` որ սուր հանէ` սրով անկցի: Իսկ իբրեւ լուան նախարարքն զմահ թագաւորին իւրեանց` հետամուտ եղեալ զկնի Անակայ, եւ փակեալ զճանապարհն աստի եւ անտի, եւ անցեալ զկարմնջաւն Մեծամօրի` որ ի վերայ Արտաշատ քաղաքի, եւ հասեալ ի խելս կարմնջին` եւ ի մէջ արարեալ արգելեն զնոսա: Եւ նոքա յանճարութենէ ճանապարհին իւրեանց` ջրահեղձ լեալ սատակէին որպէս Փարաւօնն այն ի Կարմիր ծովուն, եւ կամ իբրեւ զԼեգէոնսն ընդ խոցիցն խեղդեալ ի ծովն Գերգեսացւոց. եւ այնպէս անձամբ անձին դատաստան հատեալ` տան վրէժս եւթնպատիկ: Քանզի սուր եդեալ ի վերայ անխնայ սատակմամբ կոտորեցին զկանայս նոցա եւ զմանկունս հանդերձ ամենայն ընտանեօք. եւ այսպէս զվճիռ մահու ընկալեալք փոխանակ զոր ընտրեցին առին անձամբ զանձինս իւրեանց դատապարտեալ:

Կայսերք:

Վաղերիանոս եւ Գաղիոս, որք էին ի թուոյ թագաւորացն Յունաց քսաներորդ, ամս տասն եւ հինգ: Սա ի սկզբան թագաւորութեանն իւրոյ խոստացաւ առնել խաղաղութիւն եկեղեցւոյ. բայց այր մի կախարդ Եգիպտացի շրջեաց զնա յառաջին մտաց անտի իւրոյ, եւ ի նոյն այլ ոմն եպիսկոպոս Եգիպտացի Եփետէ անուն հերձուածող, որ ասէր յետ հազար ամի հատուցումն լեալ մարմնաւոր ի վերայ երկրի, եւ այլ ինչ բազում աղտեղագործութիւն ի ժամանակն յայն գործէին զոհել հարց զորդիս եւ հերձել զմանկունս: Առ այսոցիկ եւ Պօղոս Սամոստացի եպիսկոպոս Անտիոքայ, զոր նզովէ կաթուղիկէ առաքելական եկեղեցի:

Թագաւորէ Կղօդիոս ամ մի եւ ամիսս ինն: Սա էր քսաներորդ ութերորդ ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց: Առ սովաւ Պօղոս Սամոստացի, զոր վերագոյն նզովեցաք ընդ այլ չարափառսն, սա զառողջ կանոն որոշեաց, եւ զԱրտեմոնի հերձուածն դարձեալ նորոգեաց. զի զՓրկչէ մերմէ ասէր, թէ մարդ սոսկ էր նա`որպէս ամենայն մարդիկ, եւ բնակութիւն Բանին աստուծոյ` մարդ լեալ ճշմարտութեամբ. եւ ժողովէ եպիսկոպոսք ի տեղեաց տեղեաց յԱնտիոք յաղագս նզովելոյ զՊօղոս Սամոստացի. Դիոնէսիոս ի Հռոմայ, Պարմեղիանոս ի Կեսարիոյ, Գրիգորիոս եւ Աթենադորոս եղբարք եպիսկոպոսք եկեղեցեացն Պոնդացւոց, Հեղիանոս Տարսոնացւոց եկեղեցւոյն, Նիկոմիա Նիկոնացւոց քաղաքին, Հիմենոս Երուսաղեմի եկեղեցւոյն, Թեւստիկնոս Կեսարեայ Պաղեստինացւոց, Սակսիմիս Բոսոր քաղաքի: Իսկ զԴիոնեսիոս աղաչեալ` զի եւ նա եկեսցէ ի ժողովն, այլ նա ոչ կարացեալ գալ սակս ծերութեան, բայց առաքէ թուղթ յաղագս խնդրոյ նոցա, եւ նզովեցին զՊօղոս Սամոստացին, եւ լուծեալ մերժեցին յեկեղեցւոյն:

[ԾԶ]

ԳԼՈՒԽ ԾԶ

Արշաւանք Արտաշրի ի Հայք զկնի մահուանն Խոսրովու:

Արդ իբրեւ լուաւ Արտաշիր արքայն Պարսից զմահն Խոսրովու, խնդաց յոյժ. եւ զօրաժողով լեալ արշաւէ ի վերայ աշխարհին Հայոց համարձակաբար. եւ զզօրս Յունաց` եւ որ ի Փռիւգիայ Պարսից եկեալ էր յօգնականութիւն ի խորհրդոյ նախարարացն Հայոց, զայնս փախստական արարեալ գերեցին զյոլով մասնաշխարհին Հայոց, եւ յաւեր դարձուցին: Բայց Վաղերիանոսի կայսեր ոչ ժամանեալ ի շփոթմանէ իւրմէ օգնել մերոյ աշխարհիս, այլեւ ի մօտոյ վճարէ զկեանս իւր, եւ առնու զթագաւորութիւնն Կղօդիոս. ապա Ուրեղիանոս փոխանորդեալ միմեանց կարճ ի կարճոյ: Յետոյ թագաւորեալ Կենդոս, եւ Տակիտոս, եւ Փողեստիանոս եղբարք ամսականօք աւուրբք: Եւ սակս այնորիկ արշաւեալ ի մեզ Արտաշրի համարձակաբար, եւ զաշխարհս խաղաղացուցանէր յերկիրն Պարսից: Իսկ ի մեռանելն Խոսրովու` ոմն ի մտերմաց նորա Արտաւազ անուն Մանդակունի` առեալ զՏրդատ ապրեցուցանէր ի գերութենէ անտի` տղայ գոլով փոքրիկ. եւ տարեալ ի դուռն կայսեր Տակիտոսի, եւ անդ սնեալ եւ ուսեալ առ կոմսի ումեմն Լիկիանէս անուն: Ապա տեսեալ կայսերն Տակիտոսի զՏրդատ առ ինքն երթեալ եւ զաւերումն մերոյ աշխարհիս յԱրտաշրէ, հարկաւորեալ այնուհետեւ`ընդ դէմ եկեալ Արտաշրի պատերազմաւ` մեռանի: Յետ Տակիտոսի թագաւորէ Յռոբոս. եւ բաժանեն զաշխարհս ընդ միմեանս Յռոբոս եւ Արտաշիր սահմանադրութեամբ խաղաղութիւն ընդ միմեանս առնելով: Եւ զկնի նորա Շապուհ որդի նորին ամ մի մինչեւ ի թագաւորելն Տրդատայ. որ լինի յանիշխանութեան կալ աշխարհիս մեր քսան եւ եւթն ամ:

Կայսերք:

Թագաւորէ Ուրեղիանոս անօրէն եւ ամբարիշտ, որ էր ի թուոյ թագաւորացն Յունաց քսանեւիններորդ, ամս եւթն եւ ամիսս վեց: Սա սպան զերանելի Հայրապետն Մամաս. զոր յիշէ Աստուածաբանն ի Նաւակատեաց ճառին. գովէ ասելով, Մամաս հռչակեալ հովիւ` ասէ` եւ վկայ, որ յառաջ եզինս կթէր զճեպեալսն այլ քան զայլ, զի օտար կաթամբն կերակրեսցի արդարն: Եւ դարձեալ խորհեցաւ հալածանս յարուցանել եկեղեցւոյն. եւ ի բարկութենէն Աստուծոյ հարեալ սատակեցաւ ի նոր բանտի. զի ընկալաւ նա զհատուցումն ըստ արժանի` որոց խորհեցաւ: Յետ որոյ եւ Տակիտոս ամիսս վեց. եւ զկնի սորա Փողեստիանոս աւուրս ութսուն եւ ութ: Սոցա ո'չ գտաւ համար ի կարգի կայսերացն, նա եւ ո'չ գործք ինչ սակս սակաւութեանն ժամանակաց նոցա:

(Պ)րոբոս թագաւորէ ամս վեց եւ ամիսս չորս. եւ է երեսներորդ ի կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց: Առ սովաւ մոլեկան Մանինեցւոց սատակիչ կործանումն ի բարս մարդկան եմուտ. զի երկու բնութիւնս զոյգ ասացմանի' նիւթ եւ խաւար` որպէս թէ չար կամ բարի: Եւ մաշեալ կատաղէր դիւական աղանդովն. զի ասէր, ես եմ`որ Մովսիսի ի լերինն երեւեցայ հրով. եւ դարձեալ, եթէ ես եմ հոգին բարեխօս. զոր նզովէ զնա Երորդութիւնն սուրբ:

[ԾԷ]

ԳԼՈՒԽ ԾԷ

Յայտարարութիւն յաղագս սրբոյն Գրիգորի` թէ ո՞րպէս տարեալ լինէր յերկիրն Յունաց:

Արդ ի գոռալն ընդ միմեանս երկուց թագաւորացն այնոցիկ` արքային Հայոց Խոսրովու եւ թագաւորին Պարսից Արտաշրի յաղագս վրէժխնդիր լինելոյ մահուանն Արտաւանայ ազգականին Խոսրովու, եւս քանզեւս սաստկանայր պատերազմ ի վերայ Պարսից յարքայէն Խոսրովայ. եւ անզրաւ խռովութեամբ քանդեալ սպառէր զերկիրն սրով եւ գերութեամբ զամս տասն, որպէս վերագոյն ասացաք: Եւ թէպէտեւ բազում անգամ հրեշտակս առաքէր պայծառ պատարագօք խնդրել զխաղաղութիւն, չեղեւ հնար. նաեւ բազում անգամ միջնորդեալ արքայն Ճենաց` ոչինչ օգնեաց նմա: Իսկապա Անակն այն` զորմէ վերագոյն ասացաք, խորհրդով արքային Պարսից գայ հասանէ առ Խոսրով արքայն Հայոց հատուածի պատճառաւ. եւ զկնի երկուց ամաց սպանանէ զԽոսրով, եւ ինքն փախստական լեալ ջրահեղձ լինի: Եւ թագաւորն Պարսից զօր մահուան Խոսրովու տօն կարգէր ի կեանս իւր. եւ զխոստացեալ պարգեւն տայ մնացեալ ազգի նորա: Իսկ եկեալ էր ընդ նմա այր մի ի Պարսից Բուրդաք անուն, եւ գնացեալ ի գաւառէն Արտազու ի կողմանս Կապուտկացւոց ի քաղաքն Կեսարու, եւ առեալ իւր կին ի հաւատացելոց զքոյրն Եփթաղեայ Սոփի անուն կոչեցեալ. եւ կացեալ անդ ամ մի, եւ առեալ զկինն իւր կամեցեալ գնալ ի Պարսս. զորոյ զհետ մտեալ Եփթաղեայ հասանէ նմա ի գաւառին Այրարատեան, դադարեցուցանէ զնա ի քաղաքին Արտաշատու: Արդ իբրեւ ետես Բուրդաք զմահն Խոսրովու եւ զհրամանն` զորել ի վերայ ազգին Անակայ` սպանանել առհասարակ, եմուտ առ կինն Անակայ վաղվաղակի` որում անուն էր Ոգուհի, եւ առեալ ի գրկաց նորա զմանուկն Գրիգոր` ետ զնա ցկին իւր Սոփի. եւ նա դահեկեալ սնուցանէր զմերն Լուսաւորիչ: Իսկ զմիւս եղբայրն նորա, որում անուն կոչէր Սուրէն, առեալ մանկաբարձն տարաւ ի դուռն արքային Պարսից: Եւ նատայ նմա զհօրն խոստացեալ պարգեւսն` որպէս վերագոյնն ասացաք: Եւ նորա սնեալ առ հօրաքեռն իւրում, որ էր կին որդւոյն Ջաւանշէրի թագաւորին Հեփթաղեայ: Արդ վասն մանկանս այսորիկ` որ էր եղբայր սրբոյն Գրիգորի, Զենոբայ Ասորոյ ասացեալ ստուգիւ ի պատմութեան անդ իւրում: Իսկ մանուկն զարգացեալ եւ հասեալ յարբունս` գնաց բազում զօրօք ապստամբեալ յերկիրն Ճենաց եւ Դարդանդաց. եւ դաւով իմն պատրեաց զիշխանսն. եւ թագաւորեալ ի վերայ երկուց աշխարհացն`միաւորեաց ընդ ինքեան կալեալ զթագաւորութիւնն ամսինն: Արդ ոմանք յԱսորոց կողման համբաւեն Զգօն ոմն Յակոբ անուն կոչեցեալ, թէ` նա է եղբայր Գրիգորի . բայց չէ ճշմարիտ. զի Յակոբն այն հօրաքեռորդի էր սրբոյն Գրիգորի. եւ անուն մօր նորա` Խոսրովուհի: Իսկ յորժամ մեռաւ մայր նորա, թագ եւ զթագաւորութիւնն բարձին ի հօրէ նորա Տիրանայ, զոր սպան արքայն Լիփնառիդէս: Ապա Յակովբ հանդերձ քերբն իւրով Սակդենեաւ եւ նորին որդւովն Հրաչէիւ գնաց ի կողմն Գթաց. եւ կացեալ անդ ամս ինչ` ապա դնեն թագ Հրաչէի . եւ թագաւորեցուցանեն ի վերայ ինքեանց մարդիկ աշխարհին: Սա էր` որ եկն ի վերայ արքային Յունաց, զոր ըմբռնեացն Տրդատ: Զայսոսիկ տեղեկութիւն տայ հաւատարիմ արանց որք էին ազգակիցք իւր եւ գաւառակիցք. եւ այս է, զոր դուք կարի իսկ քաջ գիտէք ի տեղեկութենէ հարցն մեր զրուցատրութեանց: Դարձեալ եւ այլ եւս հաւատարմացուցանէ. բայց եթէ ստուգիւ կամիք տեղեկանալ, ասէ, ընթերցջի'ք զվերջին դրուագն Բարդնծանայ Ուռհացւոյ. զոր կարի գեղեցիկ ասէ եւ զբանն` զոր խօսեցան ընդ միմեանս Տրդատ եւ Հրաչեայ արքայ. եւ կամ թէ յետոյ զի'նչ արարին զՀրաչէ` ո' չգիտեմ ասէ պատմագիրն:

Կայսերք:

Թագաւորէ Կարոս որդւովքն Կարենիւ եւ Ոմերիանոսիւ, որոց թիւքն կարգի կայսերացն Հռոմայեցւոց երեսներորդ առաջիներորդ, ամս երկու: Յաւուրս սոցա Անատողիոս Աղէքսանդրացի եկացԵպիսկոպոս Ղեւոնդիսեցւոցն, որ փիլիսոփայից ուսմամբ պայծառացեալ երեւէր. եւ զթիւ չափոյ եւ համարոյ կարգեաց:

Դիոկղետիանոս կռապաշտ եւ ամբարիշտ թագաւոր ամս քսան: Սա էր ի թուոյ թագաւորացն Յունաց երեսներորդ երկրորդ: Սա թագաւորեցոյց զՏրդատ արքայ Հայոց մեծաց. եւ հասոյց հալածանս սաստիկս ի վերայ եկեղեցեաց. զի տաճարք աղօթից կործանեցան. եւ Կտակարանք այրեցան ի հրապարակս. եւ անթիւք եղեն վկայք արք եւ կանայք. եւ բազում Հայրապետք մարտիրոսացան, Պետրոս Աղէքսանդրի Եպիսկոպոսն, եւ Փելիաս Թէոմացիս քաղաքի, Անթիմոս Նիկոդիմացի, տէր Կանոս ի Փիւնիկէ եկեղեցւոյն Ծարուրացւոց, Ղուկիանոս Մեծացւոց, Սուղիանոս Գաղացւոց, Պեղոս եւՍիղոս Եգիպտացւոց, եւ այլք բազումք. եւ սուրբՀռիփսիմեանքն ի նոյն ինքն ամբարիշտն Դիոկղետիանոսէ գնացին փախստականք ի Հայս, եւ մարտիրոսացան վասն Քրիստոսի: Եւ ի նոյն ժամանակն ելեալ ի Վիրապէն մեծ խոստովանողն Քրիստոսի սուրբն Գրիգոր, որ եղեւ քարոզ եւ Լուսաւորիչ Հայոց ի ձեռն մկրտութեանն սուրբ աւազանին. եւ եկեաց յետ այսորիկ ամս երեսուն, եւ հանգեաւ ի Քրիստոս:

[ԾԸ]

ԳԼՈՒԽ ԾԸ

Յաղագս նահատակութեան Տրդատայ նախ քան զթագաւորելն:

Արդ իբրեւ եհաս ժամանակ Տրդատայ ժառանգելոյ զաթոռ թագաւորութեան իւրոյ զհայրենիսն, զօրաժողով լինէին թագաւորն Գթաց ընդդէմ Պռոսբայ Յունաց թագաւորին. եւ յղէ առ կայսրն Յունաց Պռոբոս, զի միամարտեսցին ընդ միմեանս. եւ զօրք իւրեանց (ի) խաղաղութիւն մնասցեն: Իսկ արքայ Պռոբոս ահիւ մեծի եղեալ տագնապէր` որպէս Սաւուղն այն ի Գողիադայ. քանզի էր անզօր ի պատերազմի. եւ պատմեաց զօրացն իւրոց զբանն Գթաց թագաւորին: Իսկ Լիկիանոսն այն` որ առ մօտն էր Տրդատ` զօրացոյց զթագաւորն` եւ ասէ, է աստ այր մի յազգէ թագաւորացն Հայոց` որում անուն Տրդատ, եւ իրքդ այդ նովաւ վճարի: Եւ որպէս անդ վասն Դաւթիառ Սաւուղ ասացին զյաղթելն Գողիադու, եւ կամ որպէս ինքն վասն իւր յաղագս առիւծուցն եւ արգուցն սատակման. եւ զօրացաւ ի բանս Սաւուղ պարգեւս խոստանալով Դաւթի, եւ ագուցանել հրամայէր նմավրապանս եւ որ այլս կազմած սաղաւարտս. այնպէս եղեւ առ Տրդատ ի կայսերէ. որպէս անդ բանն Աստուծոյ թագուցեալ էր յողորկ քարն Դաւթի, նոյնպէս եւ աստ առ Տրդատ: Թէպէտեւ դեռ ո'չ էր հաւատացեալ եւ ընդունակ լեալ բանին, սակայն հանդերձեալ էր նշանակեալ որ լինելոց էր առ յապա` յաղթել անմարմին Գողիադու: Ապազգեցուցին մեծազօրին Տրդատաց զկերպ կայսերն. եւ Լիկիանոսէ պատմեալ զամենայն կայսեր զգործ քաջութեանն Տրդատայ առաջի ամենայն բազմութեան զօրացն, եւ ասացեալ նախ զբացումն դրանցն ախելոց, եւ զյաղթումն զօրացն, եւ զդարման երիվարացն, զոր ընկենոյր ընդ բարձրութիւն պարսպին յայնկոյս բարդս բարդս, ընդ նմին եւ զիշեանն եւ զայլն եւս. նաեւ զայլգործսն` որ յըմբշամարտսն էր լեալ, եւ զձիավարեալսն, եւ որ այլ ուրեք գործ ի նմանէ եղեալ: Յետ այսորիկ իբրեւ լուաւ զայս կայսրն, հրամայեաց ածել զՏրդատ: Իբրեւ եկն, պատմեաց նմա զամենայն. ապա այնուհետեւ ժամ տուեալ մարտի: Իսկ իբրեւ եհաս ժամն, հրամայեաց կայսրն` զի զարդարեսցեն զՏրդատ ի կերպ կայսեր: Եւնորա առեալ զզօրս թագաւորին` ձայնիւ փողոյ յառաջ մատուցեալ յանդիման թշնամւոյն. եւ ի հանդիպել միմեանց Տրդատ (այ) եւ թագաւորին Գթաց, մտրակի կուշտ արարեալ երիվարաւն` ուժգին գոչմամբ յարձակեցան ի միմեանս: Յաղթեալ քաջին Տրդատայ` ի փախուստ դարձուցանէր զթագաւորն. եւ հասեալձերբակալ առնէ, եւ ածեալ յանդիման կացուցանէ կայսերն: Յայնժամ մեծացուցանէ կայսրն զՏրդատ անչափ պարգեւօք: Եւ թագ եդեալ ի գլուխ նորա` զարդարեաց թագաւորական ծիրանօք. եւ տուեալ ի ձեռս նորա զօրսբազումս` արձակեաց յաշխարհ իւր: … Այսր թագաւորն Հրաչեայ` զորմէ ասացաք. արդ իբրեւ եկն Տրդատ մեծաւ խնդութեամբ, եգիտ անդ զօրս բազում ի Պարսից. զոր ապա քաջապէս փախստական արարեալ իսպառ հարուածով`մինչեւ յաշխարհն Պարսից. եւ զայն արարեալ բազում ժամանակս քինախնդիր լեալ առ ի նոցանէ գործելեացն, եւ զթագաւորութիւն իւր լիապէս բովանդակ յինքն նուաճէր զօրացեալ ի վերայ ամենեցուն:

[ԾԹ]

ԳԼՈՒԽ ԾԹ

Յաղագս Կոստանդիանոսի մեծի:

Թագաւորէ Կոստանդիանոս ամս երեսուն եւ չորս, եւ էր կարգի կայսերացն երեսներորդ երորդ: Սա էր կոչեցեալ ի ծնողաց իւրոց Կոստանդիանոս, եւ անուանեցաւ (ի) զօրաց իւրոց` Սեբաստոս: Եւ հաւատացեալ յԱստուած եւ ի Բան նորա յորդին Միածին եւ ի կենդանարար ամենասուրբ Հոգին, եւ տուեալ պատերազմ ընդ անօրէն թագաւորսն` սատակեաց զնոսա զՄաքսիմիանոս եւ զՄաքսենդիս եւ զԼիկիանէս, եւ որ զկնի այսորիկ պատմի մինչեւ տալ պատերազմ ընդթշնամեացն Կոստանդիանոսի: Որեւ ապա հրաման տայ զօրաց իւրոց զնշան խաչին Քրիստոսի դրոշմեալ ի կապերտոցի, որպէսզի ունիցի յաջոյ ձեռին իւրում զխաչն. եւ մտեալ ի Հռոմ` հրամայեաց յամենայն տեղիս նշանաւոր կանգնել զնշան յաղթութեան խաչի նՔրիստոսի` որպէս ուսուցանէ պատմագիրն: Սա հալածեաց զհերձուածողսն` որ ի ժամանակի անդ նորա յարեան`զԱրիոս եւ զայլ համախոհս նորա, զՆաւատիանոս, եւ զԱրսերւոս, եւ զՆոմերիոս: Ի սորա ժամանակս եղեւ ժողովն Նիկիայ մայրաքաղաքին Բիւթանացւոց, եւ նզովեցաւ Արիոս յերեք հարիւր եւ ի տասն եւ ութն (Հայրապետացն): Սա փոխեաց զթագաւորութիւնն ի Հռոմայ ի Բիւզանդիոն, որ այժմ կոչի Կոստանդինուպօլիս:

[Կ]

ԳԼՈՒԽ Կ

Յաղագս սննդեան եւ ուսման եւ վարդապետութեանն սրբոյն Գրիգորի յետ մահուանն Անակայ, եւ աղետին` որ եհաս ընտանեաց նորա եւ ազգականաց նորա ի զօրացնԽոսրովու:

Յորժամ սատակեցին զնոսա յանխնայ ըստ արժանի որոց գործեացն Անակ ընդ Խոսրովու, եւ խաւար արար Հայոց, որով եւ ինքն խաւարեցաւ. արդ զկնի կատարման ազգին եւ ընտանեացն` առեալ զմանուկն Գրիգոր դայեկացն`փախչէին յերկիրն Յունաց. եւ երթեալ բնակէր Կեսարացւոց. զոր միանգամ ասացաք: Եւ անդ սնանէր եւուսանէր ի ձեռանէ երկեղածաց Քրիստոսի, եւ այն`յաղագս մերոյ փրկութեան լինէր անհասանութեան խորհուրդ, որով այնպիսի' լինէր պատրաստել ճանապարհ նորա եւ մուտ ի մեզ կենաց մերոց դուռն լուսոյ: Զի զնա սնուցանէին եւ ի Քրիստոս ընծայէին հաւատով, իսկ նա յարբունս հասեալ ամուսնանայ եւ որդիս ծնանի. յետ երից ամաց երկու որդիս ծնեալ` իկամաց երկուց մեկնեալ յամուսնէն գնայ առ Տրդատ մինչդեռ յերկիրն Հռոմայեցւոց էր. եւ տեղեակ եւհմուտ էր աստուածային պատուիրանին եւ յոյժ հասու Քրիստոսական դպրութեանն. եւ գնացեալ ի պատուիրանս Տեառն ուղիղ վարուք եւ ճշմարիտ առաքինութեամբ ի կեանս իւր: Իսկ իբրեւ լուաւ եւ տեղեկացաւ ստուգիւ իդայեկաց իւրոց զհայրենեաց իւրոց զգործ` զոր եղեւ, թէ ուստի՞, կամ զիա՞րդ եւ կամ ո՞րպէս ել գնաց առ Տրդատ` որպէս ասացաք, եւ թագուցեալ զինքն ի վեր ո'չ հանէր թէ ո՞ կամ ուստի՞ իցէ` մինչ ի ժամանակս չարչարանաց իւրոց. զոր զգացոյց ոմն ի նախարարացն`Տաճատ անուն, թէ սա է որդի Անակայ մահապարտի, որ եսպան զԽոսրով հայր քո: Այլ նա զինքն թաքուցեալ`որպէս վերագոյնն ասացաք` միայն ի ծառայութիւն տայր զինքն Տրդատայ. եւ ընդ նմա եկեալ յաշխարհս Հայոց. ապա յառաջին ամին իւրոյ թագաւորելոյն գնաց Տրդատյ Եկեղեաց գաւառ ի գեղն Երիզա` զոհել Անահտական (կռոյն): Իսկ իբրեւ զոհեաց ինքն եւ իւրքն որ զհետ նորա, եկին բնակեցան յեզր Գայլ գետոյ: Եւ ի խրախանալ նախարարացն` հրամայեաց Գրիգորի զոհել Անահտի. զորոչ առնոյր յանձն, այլ ասէր, Տեառն իմոյ մատուցից զոհս եւ պատարագս օրհնութեան հանդերձ երկրպագութեամբ. զի նա միայն է Աստուած` եւ չիք այլոք. եւ նա է արարիչ ամենայն արարածոց, երկնից եւ երկրի, հրեշտակաց եւ մարդկան, եւ ամենեցուն` որ երեւին եւ որ ոչն երեւին, եւ Տէր ամենայնի. եւ նմա պարտ է մատուցանել պատիւ` եւ երկրպագութիւն` եւ փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն:

Եւ իբրեւ լուաւ զայս թագաւորն, այնուհետեւ եւ ի հարց եւ ի փորձ մտեալ` բազում բանիւք սկսան խօսել ընդ միմեանս: Եւ իբրեւ ո'չ կարաց բանիւք ողոքանօք կամ սպառնալեօք կամագիտ լինել, ապա այնուհետեւ հրամայեաց չարչարել զսուրբ Գրիգորիոս բազում եւ ազգի ազգի չարչարանօք եւ նեղութեամբ տանջել. զոր ո'չ ոք ի մարդկանէ կամ ի սրբոց ա'յնքան չարչարանս կրեաց` որպէս եւ նա. զոր ասացից փոքր ի շատէ յայլում տեղւոջ:

[ԿԱ]

ԳԼՈՒԽ ԿԱ

Յաղագս Քառասնից:

Մոռացումն եղեւ մեզ յիշատակել զնահատակութիւն սրբոց քառասնիցն` որ եղեւ յամբարիշտն Լեկիանէ. զոր եհարց երանելի սուրբ թագաւորն Կոստանդիանոս`զՄաքսիանոս եւ զՄաքսինդես, եւ զՄաքսիմոս, եւ զամբարիշտն Լեկիանէս: Սա յարոյց հալածանս ի վերայ եկեղեցեաց. եւ հրամայեաց հանել հրովարտակ ընդամենայն գաւառս իւրոյ իշխանութեանն. եւ հանեալ զհարիւրապետ ոմն հանդերձ գնդաւն իւրով ի գաւառն` որկոչի Կապուտակէք, եւ ի թեմն Թեւլախունէք, եւ Անատաւլիկէք, եւ Խարտանայք, եւ Արմենակք, եւԴազիմոն, զի զորս գտցեն ի Քրիստոնէից զորք`մատուսցեն ի պաշտօն կռոցն, եւ կամ սպանցեն չարչարանօք: Ապա իրազեկ եղեալ հաւատացեալքն անարժանն այն հրամա (նա) ցն, յարուցեալ յիւրաքանչիւր գաւառաց` դէմ եդեալ տարադէմ թաքչել ի տեղի ինչ թաքստեան, եւ եկեալ հասին ի սահմանս Սեբաստիոյ. դիմեն ըստ իւրաքանչիւր յաջողութեան`ոմանք ի Մելեսիտն, որ է ամրոց եւ լեռնակողմ, իսկ այլք ի Տախալասուն, որ եւ այն լեառն, եւ թափի ի կողմն Տիւկնոց, եւ են զերծ տեղիք եւ հեռագոյն եւ ամրոց: Իսկ հարիւրապետն այն` զորմէ ասացաքն` հանդերձ գնդաւն իւրով հետամուտ լեալ գայ հասանէ նոցա յիւրաքանչիւր ամրոցի. եւ բաժանեալ զզինուորսն`հրամայէ նոցա յերկուցս յայսցանէ ընտրել զոր կամին, կամ հաւանել հրամանացն Լիկիանէ (ի), եւ դառնալ յիւրաքանչիւր տեղի խաղաղութեամբ, եւ կամ մեռանել չարչարանօք: Ապա իբր (եւ) ո'չ հնազանդեցան անօրէն հրամանացն, սուր ի վերայ եդեալ կոտորեցին զբազումս. եւ այլք փախստական լեալք զերծան ի ձեռաց նոցա: Իսկ իտեղի սպանելոցն զկնի հալածանացն շինեցին եկեղեցիք բազում, որ այժմ կոչի Եկեղեցաձոր, եւ սակս այնորիկ տեղիք նահատակութեան նոցա պատուին եւ փառաւորին ի բնակչաց աշխարհին: Իսկ սուրբ քառասունքն ո'չ եղեն կատարիչք անօրէն հրամանացն Լիկիանէ (ի) առ իսպանումն հաւատացելոցն, եւ ո'չ հաղորդ անարժան սպանողացն, այլ հրաժարեալ ի նոցանէ երթեալ բնակէին յայրի մի յեզր գետոյն` որ կոչի Ալիս` ի տեղի մի ամրոցին, զի յայնմ ժամանակի ամայի էր լեալ տեղին այն, իսկ այժմ շէն, որ կոչի Քաջ-Վահանայ. որ դեռեւս տակաւին կայ տեղիք կայարանաց սրբոցն եւ գիր իւրաքանչիւր անուանցն գրեալ ի տախտակս քարանցն, եւ զնշան յաղթութեան խաչին տպաւորեալ ի նոյն յարձանս վիմացն, որ այժմ եւս պատուին տեղիք բնակութեանն նոցա Եկեղեցեօք եւ պաշտօնէիւք: Բայց հարիւրապետն ոչ գիտաց զտեղի բնակութեան նոցա, այլ երթայր պատմէր Լիկիանէ (ի) զիրսն եւ զեղեալսն միանգամայն եւ զդառնալ քառասնիցն եւ զոչ հնազանդիլն հրամանացն հարիւրապետին: Իսկ ապա յետոյ երթեալ պատմէին Լիկիանէ (ի) վասն սրբոցն, եւ նշան ածէին զտեղի բնակութեան նոցա: Եւ նորա հրաման տուեալ դքսին եւ դատաւորին` որք էին ի քաղաքին Սեբաստիայ, զի խնդիր արարեալ քառասնիցն` գտցեն եւ արկցեն ի չարչարանս, որ կամ ուրասցեն (գուցէ` անսասցեն) անարժան հրամանաց նորա` պաշտել զկուռսն, եւ կամ մեռցին չարչարանօք: Եւ երթեալ խնդրակքն գտին զնոսա ի տեղւոջն` զոր վերագոյնն ասացաք. եւ առեալ գնացին ի քաղաքն Սեբաստիայ: Եւ էր օրն` յորում հանին զնոսա ի բնակութենէ իւրեանց` տասն եւ հինգ Արեգ ամսոյ. զոր մեր ո'չ վարկպարազի ինչ` այլ ստուգիւ քննեալ յուսումնասիրաց ոմանց` որք էին մարդասէրք եւ Աստուածասէրք. եւ վասն այնորիկ կարգեցաք մեք զօրն զայն տօն սրբոց Քառասնիցն` տօնել ամ յամէ անխափան ի փառս Աստուծոյ:

Արդ որպէս ասացաք, ստուգիւ քննեալ մեր գտաքզսկիզբն չարչարանաց նոցա զօրն զայն` յորում կարգեցաք զտօն. իսկ կատարումն նահատակութեան նոցա եղեւ ի մարտի ինն կարգեալ ի սրբոց հարցն, զոր տօնեցաք եւ տօնեմք հանապազ ընդ ամենայն ուղղափառ Եկեղեցիս: Արդ զնոսա գովէ եւ երանելին Բարսեղ ի պատմութեան անդ իւրում, եւ ասէ, ո'վ հասու լիցի սոցա պատւոյս, զոր ո'չ մի լեզու միայն, այլ եւ ո'չ քառասուն լեզու բաւական լինին զայնչափ արանց առաքինութիւն օրհնել եւ գովել. վասն զի մեզ ոչ ընդմի վկայ է սքանչանալ` եւ ոչ ընդ երկուս` եւ ո'չ ի տասներորդ չափ վկայեցելոց, այլ ընդ քառասուն այր, որ իբրեւ զմի ոգի միաբանեալ ընդ միմեանս`նահատակեցան ի փառս Քրսիստոսի, որում փառք յաւիտեանս, ամէն:

Այլ մեք ի մերն դարձցո'ւք ոճ եւ ի ժամադրեալ տեղին` զոր խոստացաք ասել:

[ԿԲ]

ԳԼՈՒԽ ԿԲ

Յաղագս չարչարանաց սրբոյն Գրիգորի:

Յառաջին ամին Տրդատայ արքային Հայոց մեծաց սկիզբն լինի չարչարանաց սրբոյն Գրիգորի ի գաւառին Եկեղեաց ի գեղն Երիզա ի մեհեանս Անահտական: Եւ հրամայեաց թագաւորն Գրիգորի պսակս եւ ոստս ծառոց նուէրս մատուցանել բագնին: Իբրեւ նա ո'չ առ յանձն, յայնժամ խօսել սկսաւ թագաւորն բազում բանիւք ընդ Գրիգորի, եւ զգալն նորա առ ինքն, եւ զերախտիքն իւր առ նա. սակայն ոչ կարաց հաւանեցուցանել զնա: Ապա այնուհետեւ հրամայեաց չարչարել. եւ սկսան նախ զկապանս ձեռացն յետս կոյս, եւ հարկանել գայլ ի բերան նորա: Եւ հրաման թագաւորին սաստկանայր. եւ նա եւս քան զեւս զօրանայր եւ ընդունէր խնդութեամբ զչարչարանսն: Ապա շառաւիղս կախեալ ի վերայ ողին նորա եւ գելոց` կապեալ կրծից նորա եւ առասանս ի կապս կրծիցն գելարանացն, եւ համբառնալ ի բարձրաւանդակնի տանիս ապարանիցն որմոյն մեքենայիւք, եւ յետայնորիկ զկախաղանս գլխիվայր զմիոյ ոտանէն, եւ ծուխ մխախառն ի ներքոյ նորա, եւ զգանս սաստիկս բրօք դալարօք ի ձեռն տասն արանց. եւ այլ լեալ զաւուրս եւթն, եւ ապա զկոճեղս կազմեալս միոյ միոյ ոտին ոլոքի խոտցից ոտիցն եւ զբեւեռս երկաթիս վարեալ ընդ ներբանս ոտիցն, եւ առեալ զձեռանէն սորա աստի եւ անտի ընթացուցանէին յայսկոյս յայնկոյս, մինչզի արիւնն հոսէր իջանէր եւ ոռոգանէր զերկիր: Եւ յետ զկռոփս գլխոյ հարկանելոյ անհնարին հարուածովք եւ ապա յետ այնորիկ զգլուխ նորա դնել ի մամուլս հիւսանց, եւ փող եղեգնե (այ) դնել ի քիթս նորա, եւարկանել աղ եւ բորակ եւ քացախ ի ներքս: Յետ այնորիկ զմոխիրն` զոր լցեալ ամանով ինչ օդենի, եւ կապեալ իփողս նորա, եւ կացեալ նովիմբ աւուրս վեց. յետ որոյ ապա պնդեալ ոտից նորա ի հրապոյրս տկաց, եւ զկախելն գլխիվայր, եւ դնել ձագարի նստոյ տեղւոջն` եւ արկանել տկաւ ջուր յորովայն նորա: Եւ ապա զքերել կողիցն երկաթի քերչօք` մինչեւ ոռոգանէին վայրքն յարենէ սրբոյն. եւ կամ թէ զտարածումն տատասկին ի գետնի անդ, եւ մերկացուցանել զսուրբն Գրիգորիոս, եւ ընկեցեալ ի վերայ տատասկին` եւ քարշէին մինչեւ ծակոտեալ առհասարակ մարմին երանելոյն` եւ անդէն թաղին ի ներքս, եւ դարձեալ քարշէին` մինչ ո'չ մնայր տեղի ողջ: Ապա յետ այսորիկ արկանել կապիճս երկաթիս ի ծունկս նորա, եւ վարել ուռունս եւ բառնալի կախաղանս մինչեւ յօշեցին ծունկք նորա ի կախաղանի, եւ ա'յն լինէր երիս աւուրս: Եւ ապա պուտամբք երկաթի հալեալ կապար եւ արկանել զմարմնովք նորա, մինչզի այրել եւ խորովել մարմինք երանելոյն: Իսկ երանելինի միոյ միոյ միջոց ի չարչարանացն աղօթս առ Աստուած մատուցանէր: Եւ ապա յետ այսր ամենայնի անհնարին տանջանաց` մատուցեալ ոմն ի նախարարացն, զոր վերագոյնն ասացաք, որում անուն Տաճատ` մատնիչ եղեւ հանգոյն Յուդայի, եւ ասէ ցարքայ թէ` չէ' պարտ դմա կեալ, ասէ, զի որդի վրիժապարտի է դա, որդի Անակայ` որ սպան զհայր քո Խոսրով: Իսկ իբրեւ լուաւ թագաւորն, եւ տեղեկացեալ ստուգիւ, ապա հրամայեաց կապանօք խաղա (ղա) ցուցանել յԱյրարատեան գաւառէ, եւ տանել զնա ի Դղեակ բերդն, եւ իջուցանել ի Վիրապն. որ էր խորութեամբ անհնարին եւ խաւարին եւ գիջին ի մէջ թիւնաւոր օձիցն, որ շեղջս շեղջս կուտէին զմարմնովքն նորա. եւ ի յազդմանէ նոցա եւ ի շոգոյ եւ ի գոլորշեացն` թխացեալ լինէր մարմինք նորա եւ սեւացեալ իբրեւ զածուխս. եւ այս լինէր զամս հնգետասան: Եւ յարհաւրաց հրեշտակին կերակրեալ լինէր ի ձեռն կնոջ միոյ, որ բնակեալ էր մերձ ի Վիրապն. զի առնէր` ասէր` աւուրս աւուրն նկանակ մի փոքրիկ` եւ տարեալ ընկենոյր ի Վիրապն: Եւ երանելին ո'չ դադարէր յաղօթելոյ ի մէջ օձիցն: Արդ որպէս ասացեալ եղեւ, զայնքան անհնարին եւ բազում չարչարանս կրեալ երանելւոյն Գրիգորի, եւ առ միոյ միոյ չարչարանաց թողացուցեալ լինէր ի թագաւորէն յաղագս հարցի եւ պատասխանոյ, զի թերեւս զղջասցի եւ դարձցի: Իսկ նա եւս քան զեւս պնդէր ի հաւատս, եւ ի միջոյ չարչարանացն բազում աղօթս մատուցանէր յերկարեալ զբանս իւր. եւ գրէին զամենայն ատենական դպիրքն նշանագրացն: Արդ վասն նկանակին սակաւ ինչ ասացեալ եղեւ: Իսկ վասն ջրոյ լուեալ է մեր յաւանդութենէ, թէ ի խորութենէ Վիրապին եւ ի կաթուածոյ հիմանցն ժողովեալ լինէր առ սակաւ սակաւ յաւուրս ինչ, եւ այնու զովանայր կարօտիւ: Թէպէտ եւկինն այն զկնի նկանակին ջուր մատուցանէր, այնպէս ընդ օձիցն կեցեալ լինէր եւ կերակրեալ, եւ արբեալ ի կաթուածոյն` զոր ի մարդկանէ չիք հնար տեսութեամբ անգամ մերձենալ ի յօձ. բայց նա թաղեալ ի մէջ այնքա'ն բազմութեան օձիցն, որպէս եւ ինքն վկայէ: Եւ այնպէս կացեալ եւ համբերեալ ի նմա զայնքան ամս եւ զժամանակս կենդանի վկայն Քրիստոսի սուրբն Գրիգոր, մինչեւ եհաս նմա հրաման ի Տեառնէ` ելանել եւ լուսաւորել զաշխարհս մեր ջրով եւ Հոգւով:

[ԿԳ]

ԳԼՈՒԽ ԿԳ

Յաղագս Տրդատայ:

Թագաւորէ Հայոց Տրդատ` որդի Խոսրովու զկնի սպանման հօր իւրոյ` եւ յանիշխանութեանն մնալ Հայոցամս քսան եւ եւթն: Սա էր ի թուոյ թագաւորացն Հայոց հնգետասաներորդ: Ի սորա առաջին ամին սկիզբն առնու չարչարանացն սուրբն Գրիգոր. եւ ի տասնուչորս ամին վկայքն Քրիստոսի Հռիփսիմեանքն եկին ի Հայք, եւ ի հնգետասան ամին մարտիրոսանալ նոցա: Եւ ի նոյն ամի սուրբն Գրիգոր ել ի Վիրապէն, եւ Հայոց Լուսաւորիչ գտաւ. եւ ժողովին ամենայն ամք յԱդամայ մինչեւ ի հնգետասան ամն Տրդատայ` հինգ հազար ութ հարիւր ամ:

[ԿԴ]

ԳԼՈՒԽ ԿԴ

Վասն սրբոց Հռիփսիմեանցն:

Յետ թագաւորելոյն Դիոկղետիանոսի կայսերՀռոմայեցւոց` ելեալ երանելեացն Հռիփսիմեանց յաշխարհէն Հռոմայեցւոց, եւ յաղագս հալածանաց դէմ եդեալ եկին յաշխարհս Հայոց: Իսկ իբրեւ եկին հասին սուրբքն ի Նիկոմիդէ քաղաքն, ուստի քաջն Տրդատ զիշեանն հանդերձ բարդ բարդ խոտաւն ի ներքուստ ի դուրս արտաքոյ պարսպին ձգեալ ընկենոյր: Իսկ երանելին Հռիփսիմէ թագաւորազն լեալ` կամ թէ դուստր թագաւորի, եւ լուեալ զքարոզութիւն առաքելոցն սրբոց Պետրոսի եւ Պօղոսի, եւ զհաւատն որ ի Քրիստոս, երթեալ բնակէր ի միայնար (ան) ի մի մօտ ի քաղաքն Հռովմ`հանդերձ երանելովն Գայիսոնիւ դայեկաւն իւրով` եւ այլ բազում ընկերօք, որովք եկն յաշխարհս Հայոց: Իսկիբրեւ եհաս հալածումն նոցա յամբարշտէն Դիոկղետիանոսէ, գաղտնագնաց արարեալ ի Հռովմայ եկին հասին յաշխարհս Հայոց ի գաւառն Այրարատեան, եւ բնակեցան մօտ ի Դուին` որ է քաղաք Հայոց. որ էին լեալ աւելի քան զեւթանասուն հոգի` ասէ պատմագիրն: Այլեւ ա'յն յաղագս սիրոյն Քրիստոսի լինէր, զայնքա'ն տարաշխարհ հատեալ անցեալ եկին ի Հռովմայ ի Հայք. որ է իՀռոմայ մինչեւ ի Դուին հինգ հազար եւ հարիւր մղոն. եւ մղոնն եւթն ասպարէզ: Զոր ապա տեղեկութիւն տուեալ ամբարիշտն Դիոկղետիանոս զգալ նոցա յաշխարհս մեր, առաքէ հրովարտակ առ Տրդատ արքայն Հայոց, որ ունէր խորհուրդ զայս. եկին` ասէ` առ ձեզ կանայք ոմանք յաշխար (հէս) մեր (մէ). զոր կամէի զմի ոմն ի գլխաւորաց` որում անուն Հռիփսիմէ` առնուլ ինձ իկնութեան. արդ տեսցես եղբա'յր, յորժամ գտանիցես յաշխարհիդ քում, առ իս առաքեսցես. եւ եթէ հաճոյ թուեսցի յաչս քո` առցես զնա քեզ կնութեան: Իսկ իբրեւ խնդրեաց եւ եգիտ թագաւորն Տրդատ, եւ ո'չ կարաց իկամս իւր ածել զերանելի սուրբ տիկինն Հռիփսիմէ. քանզի Քրիստոսիւ էր զօրացեալ. եւ էր նա յազգէ թագաւորացն, որպէս ի սկզբան ճառիս ասացաք. եւ կամէր հարսնանալ Քրիստոսի երկնաւոր թագաւորին. եւ ընտանի եւ ազգակից լինէր. պահեաց զկուսութիւն իւր ճշմարիտ. վասնզի ճշմարիտ կուսութիւնն ազգակցութիւն ունի առ հրեշտակս. յաղագս այնորիկ ոչ հնազանդեցաւ երկրաւոր թագաւորին Տրդատայ. վասնորոյ չարչարեցաւ եւ եղեւ վկայ Քրիստոսի. եւ զկնի սրբոյն Գրիգորի պատճառ եղեւ լուսաւորութեան աշխարհիս Հայոց հանդերձ այլովք եւս ընկերօք երեսուն եւ երիւք: Իսկ այլքն ի նոցանէ ի ճանապարհի բաժանեալ գնացին ի լեառն Վարագ, որ էինարս (առ) Տոսպ գաւառի: Արդ չարչարի չքնաղագեղն այն եւ պատճառ մերոյ փրկութեան հանդերձ ընկերօքն միանգամայն եւ մեռանի վասն Քրիստոսի: Յետ որոյ եւ սուրբն Գրիգոր լուսաւորիչ իսկ եղեւ իւրով կենդանի վկայութեամբն ելեալ ի Վիրապէն սակաւ աւուրբք զկնի կատարման նոցա. վասնզի արդիւնք էր նա մահուան նոցա. իսկ նոքա պտուղ աղօթից նոցա, զոր առնէր ի Խորվիրապին ի մէջ թիւնաւոր օձիցն:

[ԿԵ]

ԳԼՈՒԽ ԿԵ

Վասն հարուածոցն Տրդատայ` որ եհաս նմա ի Տեառնէ:

Արդ իբրեւ էառ թագ քաջն Տրդատ յաշխարհին Հռոմայեցւոց, եւ եկեալ թագաւորեաց ի վերայ աշխարհին Հայոց զկնի սպանման հօր իւրոյ` եւ յանիշխանութեան լինելոյ Հայոց զամս քսան եւ հինգ, եւ էր ի հնգետասաներորդ թուոյ թագաւորացն Հայոց`սկսեալ ի Վաղարշակայ եւ յինքն: Սա յառաջին ամին իւրոյ թագաւորութեանն չարչարեաց զսուրբն Գրիգոր. (ի) չորեքտասան ամին սուրբ վկայքն Քրիստոսի Հռիփսիմեանքն եկին ի Հռոմայ ի Հայք. (ի) հնգետասան ամին սպան զնոսա չարչարանօք. եւ ի նոյն ամի սուրբ Գրիգոր ել ի Վիրապէն, եւ Հայոց Լուսաւորիչ եղեւ. եւ լինի ամք յԱդամայ մինչեւ ի տասնեւհինգ ամ Տրդատայ` հինգ հազար եւ ութ հարիւր: Իսկ ապա զկնի չարչարանացն սրբոց Հռիփսիմեանց ելեալ Տրդատ ի կառս իւր` կամէր ելանել ընդ դուռն քաղաքին. եւ հասեալ նմա առ ժամայն պատուհաս ի Տեառնէ` ի կառացն ի վայր կործանեաց. եւ սկսաւ մոլեգնել եւ ուտել զմարմինս իւր, եւ որ այլն ամենայն հարուածք`որպէս ասէ պատմագիրն: Նաեւ զնախարարացն` ասէ` ի նոյն հարուածս մոլեգնեալ ի դիւաց, եւ առհասարակ ամենեքեան ահիւ ըմբռնեալք արք եւ կանայք`միանգամայն եւ ամենայն հասակ: Ապա տեսիլ երեւեալ Խոսրովիդխտոյ քեռ թագաւորին, ոչ գոյ բժշկութիւն`ասէ` հարուածոց թագաւորին Տրդատայ (եւ) նախարարաց իւրոց:

[ԿԶ]

ԳԼՈՒԽ ԿԶ

Ելն ի Վիրապէն սրբոյն Գրիգորի:

Եւ առաքէն զնախարար ոմն Օտայ անուն. եւ երթեալ հանէ, եւ առեալ բերէ առ թագաւորն մեծաւ խնդութեամբ: Եւ թագաւորն ընդ յառաջ ելեալ հանդերձ նախարարօքն. եւ նա հինգօրեայ անսուաղ թողեալ զամենայն բազմութիւնսն` միայն ունկն դնելով վարդապետութեան նորա. եւ ի զգաստութիւն եկեալ ծանեան զնա եւ զինքեանս: Եւ յայնմհետէ զայս զԱռաջաւոր պահոցս օրինադրեցին յամենայն (ամի) պահել: Զոր եւ ի Հռովմ Սեղբեստրոս հաւանեցաւ պահել Կոստանդիանոսիւ թագաւորաւն, նաեւ ամենայն Եգիպտոս. զոր արդ եւս Առաջաւորք կոչեմք: Եւ յորժամ լցան աւուրք այլ եւս պահոցն վաթսուն եւ հինգ օր, թափեցաւ մորթ վայրենական ի թագաւորէն, եւ դիւաբնակ միտք նորա բժշկեցան: Այլ մեք ի նոյն դարձցո'ւք բան: Ապա (մ) երձեալ հանդիպի նշխարաց սրբոց Հռիփսիմեանցն, եւ զսպեալ զնոսա յիւրաքանչիւր հանգիստ փոխեաց: Եւ ինքն վարդապետէ ամենայն բազմութեան մարդկան աւուրս վաթսուն եւ հինգ` որպէս ասէ. ուսուցանէ նոցա սկիզբն առնելով յանսկիզբն էութենէ Աստուածութեան, եւ զառաչագործութենէ [ երկնի եւ երկրի: Եւ յԱդամայ սկիզբն արարեալ մինչեւ ի մարմնանալ Բանին Աստուծոյ` օրինակ եւ նմանութիւն բերելով ի նախահարցն եւ ի նահապետացն եւ ի մարգարէից մինչեւ ի ծնանիլ Բանին Աստուծոյ ի Կուսէն, եւ զթլփատելն, եւ զընծայելն ի տաճարին, եւ զմկրտելն, եւ զընդօրինելն Աստուածապէս, եւ աստուածային մարմնովն զքարկոծիլն, եւ զմատնիլն, եւ զբեւեռիլն ի խաչին, եւ զմեռանելն, եւ զթաղիլն, եւ զՅարութիւնն, եւ զՀամբառնալն, եւ զմիւսանգա մԳալուստն հանդերձ մարմնով, եւ զդատաստանն, եւ զհատուցումն:

Եւ եղեւ յետ այսորիկ առնու ձեռնադրութիւն. եւ ընկալեալ զաստիճան Հայրապետութեան ի յերեւմանէ հրեշտակին ի ձեռն տեսլեանն` որ երեւեցաւ նմա, եւ ա'յն յաղագս փոքր մի ընդիմանալոյ արքային: Եւ ապա այնուհետեւ ի մկրտութիւն ձեռն արկանէր զաշակերտեալսն. եւ լուսաւորէր ի ձեռն աւազանին լուացմանն: Եւ կործանէր զբագինսն ամենայն կռոցն, որեւ հասանէր ամենայն ուրեք հանդերձ թագաւորաւն ընդ ամենայն տեղիս:

[ԿԷ]

ԳԼՈՒԽ ԿԷ

Գալն Տրդատայ ի Հայք:

Իսկ ապա ի գալն Տրդատայ ի Հայք յսկզբան թագաւորութեան իւրոյ, յորժամ թագաւորեաց յերրորդ ամի Դիոկղետիանոսի կայսեր Հռովմայեցւոց, առնու իւր կին զԱշխէն դուստր Աշխինդարայ. յորմէ ծնաւ զԽոսրով`ոչ նման հասակաց իւրոց ծնեալ: Եւ ընդ այն աւուրս լինէր Կոստանդիանոսի հարսանիս` առնլով նմա կին զդուստրն Դիոկղետիանոսի զՄաքսիմիանէ. յորում ժամանակի եւ հաւատաց ի ձեռն տեսլեան աստղանշան խաչին, որ երեւեցաւ նմա: Եւ հրապուրեալ ի կնոջէ իւրմէ. զոր ապա զորպիսութիւնն ասացից յետոյ յայլում տեղւոջ:

[ԿԸ]

ԳԼՈՒԽ ԿԸ

Յաղագս քաջութեան Տրդատայ նախ քան զհաւատալն:

Իսկ թագաւորն Տրդատ զկնի ամենայն քաջութեան եւ առաքինութեան` զոր գործեաց պատերազմաւ ի Յոյնս` եւ ի Հայս` եւ ի Պարս, բազում զօրօք Հայաստանեաց իջեալ ի դաշտն Գարգարացւոց ի սահմանս Աղուանից, յորում եւ զմիջակտուր զԲաղացն արար թագաւորն, զոր այժմ ո'չ երբէք կոչի աշխարհն Բաղսաց, զոր կարծեմ փոխել անուանն. ո'չ յիշի որպէս Ճորայն ի Դարբանտ. բայց է բլուր մի յաշխարհին Ուտիացւոց` մերձ առ ստորոտով լերինն` որ կոչի Արաթիւն, որ դեռ եւս կոչի բլուրն այն Բարսղաբերդ. եւ զկնի այսորիկ այնքան բազմութեա (մբ) զօրացն արշաւէ ի վերայ Շապհոյ որդւոյ Արտաշրի`զմնացեալ պարտս հօրն իւրոյ հատուցանել. առ եւ աւար արարեալ` հանդերձ գերութեամբ դառնայ յաշխարհ իւր մեծաւ յաղթութեամբ: Արդ դարձայց անդրէն ի կարգ բանին:

Առնոյր այնուհետեւ սուրբն Գրիգոր խորհուրդ հաւանութեան ընդ թագաւորին Տրդատայ եւ իշխանսն`կործանել զկուռսն ամենայն, եւ երթեալ հանդերձ բազմութեամբ զօրուն ի տեղիս կռոցն, ուր եւ դիպէինեւ հասեալ յԵրիզացւոց յԵրեզամոյնս տեղի անուանեալ. զի նախ նա դիպեցաւ ի ճանապարհին. եւ ի նա ձեռնարկեալ քանդեցին: Եւ նա յԱնահտական մեհեանս երթեալ`որ յԱրտաշատ քաղաքն լինէր, եւ զայն ի հիմանց տապալեալ աւերեցին: Եւ ապա երթեալ ի Դարանաղեաց գաւառն եւ ի գեղն Թորդան, եւ անդ զմեհեանն սպիտակափառ դիցն Բարշամինայ քանդեցին` եւ զպատկերն փշրեցին: Եւ ապա հասեալ յամուրս Անի, անդ կործանեցին զպատկերն Արամազդայ, որ հայրն կոչէր դիցն ամենայնի: Եւ անդէն երթեալ ի գաւառն Եկեղեաց, փշրեցին զոսկի պատկերն Անահտականից դիցն: Եւ ապաանցեալ ընդ Գայլ գետ` քանդէին զՀոնիական մեհեանն դստերն Արամազդայ ի Թիլն աւանի: Եւ անտի գային հասանէին ի գեղն Բակառիճ կոչեցեալ. եւ անդ աւարեալ զՄիհրական մեհեանն որդւոյն Արամազդայ: Եւապա ամենայն ուրեք զնշան Տէրունական խաչին կանգնեալ սրբոյն Գրիգորի` հալածէր զբազմութիւն դիւացն, որ բունեալ էին ի մեհեանս կռոցն. որեւ կէսքնի կողմանս Կովկասայ անկանէին հալածական, եւ այլքն ի սահմանս Խաղտեաց` վայ ի վերայ անձանց իւրեանց կարդալով: Եւ զամենայն գանձս մթերեալ ի մեհենացն`յաղքատս բաշխէին: Եւ զմնացեալ գանձն հանդերձ դաստակերտօք ի սպասաւորութիւն եկեղեցւոյ նուիրէին:

Բայց ո'չ ուրեք առնէր յայտ հիմնարկութիւն եկեղեցւոյ, եւ ո'չ սեղան ուղղէր. վասնզի դեռ ո'չ ունէր պատիւ Քահանայութեան` որպէս ասէ պատմութիւնն: Բայց յաղագս նշանացն եւ սքանչելեացն`որ լինէին, տեսեալ զայն թագաւորին եւ բազմութեան զօրացն` հաստատէին ի հաւատս: Եւ ապա խորհուրդ արարեալ թագաւորին Տրդատայ հանդերձ կնաւ իւրով եւ քերբն եւ ամենայն բազմութեամբ զօրացն, զի կարգ քահանայութեան ածցեն զԼուսաւորիչն, զի մկրտութեանեւս արժանի լինիցի (ն): Իսկ նա ընդդիմաբանեալ ո'չառնոյր յանձն, մինչ զի տեսիլ սքանչելի երեւեալ թագաւորին հաստատէր զբանն: Նաեւ երանելոյն Գրիգորի երեւեալ տեսիլ` որպէս եւ ինքն իսկ ասէ զհրեշտակին երեւումն, ապա հաւանեալ` ասէ, կամք Աստուծոյ եղիցին կատարեալ: Ապա թագաւորն փութանակի հրամայէր գունդ գումարել բազում իշխանաց իւրաքանչիւր զօրօք. եւ պատրաստեցին զսուրբն Գրիգոր հանդերձ իշխանօքն. եւ առաքեցին ի Կեսարիայ Կապուտկացւոց առ մեծն ՂեւոնդԱրք եպիսկոպոս Կեսարու հանդերձ հրովարտակով, զի ձեռնադրեսցէ զսուրբն Գրիգոր ի Հայրապետութիւն Հայոց: Զոր ընկալեալ մեծաւ խնդութեամբ` մի` վասն խոստովանական անուանն, եւ մի` յաղագս լուսաւորութեան Հայոց աշխարհիս, ձեռնադրէ եւ դարձուցանէ հանդերձ պատասխանով հրովարտակին:

[ԿԹ]

ԳԼՈՒԽ ԿԹ

Դարձեալ ինոյն խորհուրդ յաղագս սրբոյն Գրիգորի երթալոյն ի ձեռնադրութիւն Հայրապետութեանն:

Արդ յորժամ եհաս հրաման ի Տեառնէ սրբոյն Գրիգորի զպետականն առնուլ իշխանութիւն, յայնժամ տեսիլ սքանչելի երեւեալ թագաւորին յԱստուծոյ. քանզի հրեշտակ խօսէր ընդ նմա եւ ասէր. պարտ է քեզ Գրիգոր վիճակեցուցանել ի Հայրապետութիւն, զի լուսաւորեսցէ զձեզ: Նա եւ Գրիգորի երեւեալ հրեշտակ յԱստուծոյ, զի մի' ընդդիմասցի Աստուծոյ թագաւորին, զի յԱստուծոյ է հրամանն:

Ապա այնուհետեւ թագաւորն գումարեալ գունդ ի գլխաւոր նախարարացն իւրաքանչիւր զօրօք: Առաջին`իշխան Անկեղտանն, երկրորդ` իշխան Աղձնեաց` որ էր Բդեաշխ, երորդ` իշխանն Մարդպետութեան եւ զիշխաննԹագակապ` որ կոչի Ասպետ, եւ զիշխանն Ասպարապետ, եւ զիշխան Կորդուաց, եւ զիշխանն Գարգարացւոց, որ եւ նա անուանիւր Բդեաշխ. եւ զիշխանն Ռուշտունեաց, եւզիշխանն Մոկաց, եւ զիշխանն Սիւնեաց, եւ զիշխանն Ծաւդեաց աշխարհին, եւ զիշխանն Ուտիացւոց, եւզիշխանն Շահապն` Զարաւանդ` եւ Հեր գաւառի, եւ զիշխանն Արծրունեաց: Եւ հանեալ զԳրիգոր յոսկիապատ կառս արքունականս, եւ գային հասանէին ի քաղաքն Կեսարացւոց: Եւ հանդիպեալ սրբոյ ԿաթուղիկոսինՂեւոնդի, մատուցին զթուղթ թագաւորին Տրդատայ: Եւ տուեալ ողջոյն ամենեցուն. ապա եկեալ ժողով բազմութեան Եպիսկոպոսաց` ձեռնադրեցին զսուրբն Գրիգոր Հայրապետ Հայոց մեծաց. եւ էր գլխաւոր Եպիսկոպոսացն մեծն Ղեւոնդիոս: Եւ առեալ պատասխանի թղթոյն` դարձան մեծաւ ուրախութեամբ. եւ եկին հասին ի քաղաքն Սեբաստիա: Եւ կացեալ անդ աւուրս ո'չ սակաւ, եւ արկեալ ի նմա հիմն եկեղեցւոյ. որ եւ շինեցին իսկ հրամանաւ սրբոյն Գրիգորի արք հաւատարիմք, եւ անուանեցին յանուն սրբոյն Գրիգորի. որ դեռ եւս կայ յեզր քաղաքին: Իսկ ապա լուեալ արքայն Տրդատ զգալնսրբոյն Գրիգորի` ելեալ ընդ առաջ նորա զօրօք բազմօքառ ստորոտով Նպատ լերինն` հանդիպի առ ափն Եփրատ գետոյն. եւ ընդ պատահելն միմեանց լցան ուրախութեամբ: Եւ տուեալ զպատճէն թղթոյն պատասխանի, եւ նստաւ սուրբն Գրիգոր յաթոռ Կաթուղիկոսութեան Հայոց մեծաց: Եւ եպիսկոպոսք` որ ձեռնադրեցան ի նմանէ` աւելի քան զչորեք հարիւր Եպիսկոպոս` տեսուչք տեղեաց տեղեաց:

[Հ]

ԳԼՈՒԽ Հ

Յաղագս Եպիսկոպոսաց` որք ընկալան աթոռ ի տեղիս տեղիս ի սրբոյն Գրիգորէ յիւրաքանչիւր գահս:

Արդ յայսմ վայրի զաթոռակալս շարադրեցից եւ յայտարարից զիւրաքանչիւր գահս` որպէս Լուսաւորչին մերոյ սրբոյն Գրիգորի է կարգեալ եւ եդեալ զսեփհական աթոռընկալ Եպիսկոպոսացն զկարգս. առաջին`Հարքայ Եպիսկոպոսն, երկրորդն` Ոստան Եպիսկոպոսն, երորդն` Տայոց Եպիսկոպոսն, չորորդն` Մարդաղոյ, հինգերորդն` Արշամունեաց, վեցերորդն` Արծրունեաց, եւթներորդն` Սիւնեաց, ութերորդն` Ռշտունեաց, իններորդն` Մոկաց, տասներորդն` Ամատունեաց, մետասաներորդն` Բասենոյ, երկոտասաներորդն`Մամկոնէից, երեքտասաներորդն` Բագրեւանդայ, չորեքտասաներորդն` Խորխոռունեաց, հինգետասաներորդն` Վանանդայ, վեշտասաներորդն`Ապահունեաց, եւթնեւտասներորդն` Արշարունեաց, ութնեւ տասներորդն` Գնունեաց, իննեւտասներորդն`Գողթան, քսաներորդն` Գարդմանայ, քսանեւմինն` Ակէոյ, քսան եւ երկուսն` Բաժունեաց, քսան եւ երեքն`Երուտակաց, քսան եւ չորսն` Ասորեաց, քսան եւ հինգն`Անձեւացեաց, քսան եւ վեցն` Պալունեաց, քսան եւ եւթն`Մեհնունեաց, քսան եւ ութն` Ելոյ, քսան եւ ինն`Զարեւհանից, երեսունն` Միւսաւորեաց: Այս երեսուն Եպիսկոպոսք` որք աթոռակալութեամբ ընկալան ձեռնադրութիւն ի սրբոյն Գրիգորէ, եւ այլ եւս երեքհարիւր եւ եւթանասուն Եպիսկոպոսք. որ եւ նոքա կարգեցան ի տեղիս տեղիս տեսուչք եւ Առաջնորդք յիւրաքանչիւր գաւառս ի փառիս Աստուծոյ:

[ՀԱ]

ԳԼՈՒԽ ՀԱ

Յաղագս մկրտութեան Տրդատայ թագաւորին եւ իւրայնոցն եւ ամենայն զօրացն:

Արդ իբրեւ եկն սուրբն Գրիգոր յաշխարհս Հայոց, եւթագաւորն Տրդատ լուաւ` լցաւ խնդութեամբ. եւ առեալընդ իւր զԱշխէն զկինն իւր եւ զԽոսրովիդուխտ զքոյրիւր հանդերձ զօրօքն գայ հանդիպի սրբոյ Հայրապետինառ ստորոտով լերինն Նպատայ` որպէս ասացաք վերագոյն. գան հասանեն յափն Եփրատ գետոյն. բազում խնդութեամբողջոյն տուեալ միմեանց` եւ մատոյց զպատճէնպատասխանոյն` դարձեալ ուրախ լինէին: Եւ առեալսուրբն Գրիգոր զթագաւորն հանդերձ իւրայօքն` եւզայլն ամենայն բազմութիւն զօրաց մկրտէր ի գետնԵփատ յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն սրբոյ: Որ ապանշանք սքանչելի երեւեալ. զի գետն զտեղի առեալ կայր. եւ սիւն լուսաւոր ի վերայ նոցա ի նմանութեանտէրունական խաչին. եւ որք մկրտեցան յայնժամ ընդ այրեւ ընդ կին եւ ընդ մանուկ աւելի քան զչորեքհարիւրբիւր մարդիկ. եւ խորհուրդ ածեալ զամենայն բաշխէրնոցա զկենդանարար սուրբ Մարմին եւ զԱրիւն Փրկչինմերոյ. եւ լուսաւոր վարդապետութեամբն իւրով լնոյրեւ լուսաւորէր զնոսա զամենեսեան: Եւ նոքա օրհնէինզԱստուած եւ փառաւորէին. որ ետ նոցա միտսզգաստութեան, եւ հան զնոսա ի խաւարէ ի լոյս, եւյանգիտութենէ ի գիտութիւն ճշմարտութեան, եւյանհաւատութիւնէ ի հաւատս. եւ յաղագս այնորիկօրհնէին զԱստուած զտուիչ այնպիսի' պարգեւաց: Այլմեք ի նոյն դարձցուք բան` զոր խոստացաք յաղագսհաւատալոյն Կոստանդիանոսի, թէ ո՞րպէս հաւատացԿոստանդիանոս, կամ որո՞վ օրինակաւ: Զայս ասացեալպատմագրաց Յունաց` թագաւորն Հռովմայ Կոստանդիանոսկռապաշտ էր. եւ հրապուրեալ ի Մաքսիմիանէ կնոջէիւրմէ` որ թոռն Դիոկղետիանոսի կայսեր. սա հալածէրզքրիստոնեայսն. եւ զբազում հաւատացեալս եսպան, որո'չ զոհեցին կռոցն: Իսկ երանելին Սեղբեստրոս առեալզաշակերտսն` փախեաւ ի լեառնն, եւ էր անդ ի թագստի: Եւեղեւ բորոտութիւն Կոստանդիանոսի թագաւորին իբրեւտապաստ, եւ բժիշկք ամենեւին ո'չ կարացին բժշկել: Ասացին աղանդաւորքն, եթէ անհնարին է քեզ բժշկել`բայց միայն եթէ անարատ մանկունք ժողովեսցես եւարեամբ նոցա լցցեն զաւազան. եւ մինչդեռ ջերմ էարիւն, մտցես ի նա մերկ յաւազան, եւ լուայցեսարեամբն, եւ ապա ողջասցիս: Հրամայեաց, եւ փութապէսժողովեցին տղայս մանկունս բազում եւ անթիւս յոյժ: Եւ հեծեալ թագաւորին երթայր ի Կապետղւոյն տաճարկռոցն. եւ ընթացան կանայք եւ տղայք ի գիրկս իւրեանցմեծաւ հառաչանօք, հերարձակք` եւ ստինքն ի բերանտղայոցն անկան առաջի թագաւորին կսկծալից ողբովք: Եւ նորա տեսեալ զկոծ եւ զտուայտումն մարցն եւզլալիւն տղայոցն, յոյժ ողորմեցաւ եւ գթացաւ ի նոսա, նա եւ արտասունք հեղան յաչացն, եւ լաւ համարեցաւզփրկութիւն նոցա քան զառողջութիւն անձին իւրոյ: Արձակեաց զնոսա ուրախութեամբ (ի) յարկսիւրեանց` տուեալ նոցա հաց եւ ռոճիկ: Եւ ի գիշերինայնմիկ երեւեցան Պօղոս եւ Պետրոս առաքեալքնՔրիստոսի` եւ ասացին. որովհետեւ ողորմեցար դուտղայոցն առաւել քան անձին քում, եկաք քեզյօգնականութիւն. առաքեա' յայս նիշ լեառն, եւ բե'ր առքեզ զԵպիսկոպոսապետն Սեղբեստրոս. եւ նապատրաստեսցէ քեզ աւազան ջրոյ. եւ դու լուասցիսայնու` եւ բժշկեսցիս ի բորոտութենէդ: Եւ ընդառաւօտն արձակեաց ի լեառն. եւ տարան զսուրբնՍեղբեստրոս. եւ նա կարծէր` թէ ի մարտիրոսութիւնտանին զնա, ուրախութեամբ երթայր: Եւ մտեալ առաջիթագաւորին` ողջոյն ետ: Եւ ասէ ցնա. են Աստուածք քո, որ անուանին Պետրոս եւ Պօղոս: Պատասխանի ետՍեղբեստրոս` եւ ասէ, ո'չ են նոքա աստուածք, այլծառայք են Աստուծոյ եւ առաքեալք: Ասէ թագաւորն, որո՞վ կերպարանաւ են կամ յո՞ր չափ հասակի: Եւհանեալ ի ծոցոյն իւրմէ փոքր մի պատկեր զսրբոցառաքելոցն` եցոյց թագաւորին: Եւ նա տեսեալ ծանեաւ`եւ ասէ, ճշմարիտ սոքա են` զոր տեսի ես յանուրջս: Եւառժամայն լցին զաւազանն ջրով. եւ երթեալ ի տեղինօրհնեաց Սեղբեստրոս զջուրն. եւ մերկացուցեալզթագաւորն իջոյց ի ջուրն. եւ լոյս փայլեաց իվերուստ ի մարմինս նորա. եւ եղեւ ճարճատումնորպէս ի տապակաց. եւ անկան որպէս կեղեւանք յանձնէն`եւ ելից զջուրն. եւ ելեալ թագաւորն մաքուր մարմնովեւ պայծառ հոգւով: Եւ մկրտեցան յաւուր յայնմիկ իձեռաց Սեղբեստրոսի ի գետն ոգիք երկոտասան հազար. զորս ագոյց թագաւորն հանդերձս սպիտակս, եւ սաւանս, եւ կօշիկս, եւ ամեն միոյ միոյ մոմեղէն մի: Եւ գրեացթագաւորն հրամանս, եթէ ոք հայհոյեսցէ զՔրիստոս, զկէս ընչից իւրոց յարքունիս տացէ. եւ անխափան եւանարգել` ո'վ եւ կամեսցի` մկրտեսցի, եւ աներկիւղկործանեսցէ զբազինս կռոցն: Եւ շինեաց թագաւորնեկեղեցի յանուն սուրբ Փրկչին. եւ ինքն փորէր եւհանէր զհողն, եւ դնէր զքարինս: Եւ հրամայէր ի մէջհրապարակին աղաղակել զօրացն իւրոց քառասուն անգամ, եթէ Քրիստոնէից Աստուածն ճշմարիտ Աստուած է. եւդարձեալ տասն անգամ, եթէ եկեղեցիք Քրիստոսի բացցին. եւ որք զՔրիստոս ո'չ պաշտեն` թշնամիք ենթագաւորութեանս մեր: Զայս աղաղակեցին տասն անգամ. եւ որ կեցոյց զթագաւորն` Աստուած է: Իսկ Հեղինէմայրն Կոստանդիանոսի էր ի Բեթանիայ` եւ երկութոռունքն ընդ նմա` Կոստանդիանոս եւ Կոստ: Եւժողովեցան առ նա Հրէայքն` եւ ասեն, որդին քո`թագաւորն մեր` բարիոք արար, որ եթող զհաւատն` եւընտրեաց զկուռսն. բայց ճշմարիտ հաւատ ո'չստացաւ. արդ գրեա' առ նա, զի թլփատեսցի եւ լինիցիՀրէայ իբրեւ զմեզ: Եւ նա անարգեալ զնոսա` թշնամանօքդարձոյց: Եւ գրեաց առ որդին իւր. որ հաստատ (եաց) զհաւատ Քրիստոնէութեանս, եւ մեծարեաց զՍեղբեստրոս: Եւ այնպէս փայլեաց սուրբ Հայրապետն յԵկեղեցին`որպէս զլոյս: Եւ զհիւանդս բժշկէր աղօթիւք իւրովք. եւ զդեւս հալածէր ի մարդկանէ: Եւ բազում Հրէայս եւհեթանոսս դարձոյց յԱստուածգիտութիւն. եւ եղեւգլուխ երեք հարիւր եւ տասն եւ ութն Հայրապետացն` որի Նիկիա առաջին Սիւնհոդոսին: Եւ հասեալ ի բարիոքծերութիւն` հանգեաւ ի Քրիստոս:

[ՀԲ]

ԳԼՈՒԽ ՀԲ

Գնալն երանելոյն Հեղինէի յԵրուսաղէմ ի խնդիր սուրբ Խաչի:

Յետ այսորիկ առաքէ սուրբն Կոստանդիանոս զմայրիւր Հեղինէ յԵրուսաղէմ ի խնդիր խաչին: Եւ նորաերթեալ ժողովէ զքահանայս եւ զծերակոյտս Հրէից, եւհարցանէր վասն նշանի խաչին: Եւ նոքա յուրաստ կացեալչգիտենք ասէին: Եւ ապա ի խոշտանգանս արկեալզերանելին Կիւրեղ մի, զի նովաւ գտաւ փրկականն մերնշան: Եւ առեալ տանէին ի քաղաքն ուրախութեամբ. եւեդեալ ի վերայ պատանի մեռելոյն, զոր բարձեալ տանէինի թաղումն, նա վաղվաղակի կենդանացաւ. զոր տեսեալերանելոյն դշխոյի` լցաւ խնտութեամբ. եւ տուեալ փառսԱստուծոյ` գոհանայր եւ օրհնէր զԱստուած: Նաեւամենայն հաւատացեալքն ուրախ լինէին: Եւ Հրէայքն լիեղեն ամօթով: Իսկ երանելին Հեղինէ լցեալ հաւատովքն`որ առ Աստուած, եւ մեծաւ փափագանօք դարձեալ խնդրեացզբեւեռսն Փրկչին ի Կիւրեղէ: Իսկ երանելին Կիւրեղերթեալ ի Կառափման հանդերձ այլ եւս հաւատացեալեղբարբքն, եւ մեծաւ հառաչմամբ աղօթս մատուցեալ`յանկարծակի փայլեաց յերկրի. զոր առեալ բերէրմատուցանէր աստուածասէր դշխոյին: Իսկ նա տարեալխնդութեամբ կոչեաց առ ինքն այր մի հաւատարիմ եւգիտուն, եւ ասէ ցնա, առ ինձ (գուցէ` քեզ) զբեւեռսզայսոսիկ, եւ արա' զսոսա կոճակս սանձոց ձիոյթագաւորին. զի եղիցի զէն անվթար առ ամենայնհակառակորդս յաղթութեան թագաւորին: Զի կատարեսցիասացեալն ի մարգարէէն, եւ եղիցի յաւուրն յայնմիկ, որ ի վերայ սանձոց ձիոյ սուրբ Տեառն կոչեսցի: Եւայսպէս զարդարեալ առաքինութեամբ երանելի սուրբտիկինն դշխոյ մեծ (աւ) փափագանօք խնդրեաց եւեգիտ զփրկական սուրբ Նշանն, եւ աւանդեաց ի ձեռներանելոյն Կիւրղի: Եւ իբրեւ առեալ զբեւեռն եկն առթագաւորն Կոստանդիանոս, եւ պատմեաց նմա զամենայնիրս եղելոցն, եւ ուրախ լեալ ի միասին` ետուն փառսԱստուծոյ:

[ՀԳ]

ԳԼՈՒԽ ՀԳ

Գնալն Տրդատայ թագաւորին Հայոց ի Հռոմ առ մեծն Կոստանդիանոս յաղագս միաբանութեան հաւատոյ:

Ընդ ժամանակս ընդ այնոսիկ թագաւորեացԿոստանդիանոս` որդի Կոստանդնեայ, եւ հաճոյացաւԱստուծոյ ի ձեռն իւրոյ ճշմարիտ խոստովանութեանն: Եւ այնպէս յաղթող երեւեալ եւ հաճոյ Աստուծոյ, մինչզի զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց հրեշտակյերկնից երեւեալ` սպասաւորէր նմա. ընդ առաւօտսառաւօտս զՔրիստոսին նշան թագին դնէր ի գլուխ նորա. եւ ինքն ինքեան տեսանէր զսպասաւորութիւն հրեշտակի: Ապա իբրեւ լուաւ զայս մեծ արքայն Տրդատ, խորհուրդառնոյր` զի գնասցէ առ սուրբն Կոստանդիանոս: Հանդերձէր պատրաստէր մեծ Արք Եպիսկոպոսն Գրիգոր եւզնորին որդի զՌստակէս Եպիսկոպոսն եւ զԵպիսկոպոսնԱղբիանոս, եւ ի նախարարացն զչորեսին գահերէցսնիւրոյ տաճարին` որ բդեշխն կոչէին. եւ զառաջինսահմանակալն ի Նոշիրական կողմանէն, եւ զերկրորդնյԱսորեստանեայց կողմանէն, եւ զերորդն յԱրուստականկողմանէն, եւ զչորրորդն ի Մասքթաց կողմանէն. եւզայն իշխանսն` որ զկնի սրբոյն Գրիգորի գնացին իԿեսարիայ, եւ այլ բազում մեծամեծք եւթանասունհազարաւ ընտիր ընտիր զօրու, եւ խաղայր գնայր նոքօքյԱյրարատեան գաւառէ յԱրտաշատ քաղաքէ անցեալ իկողմանս Յունաց` երթեալ անցանէր ի կողմանս յերկիրնԻտալացւոց եւ Դազմատացւոց ի թագաւորական քաղաքնՀռոմ: Եւ իսկոյն զգացուցեալ աստուածասէր թագաւորինԿոստանդիանոսի եւ մեծ Հայրապետին Եւսեբեայ` ուրախեղեն յոյժ: Եւ մեծաւ պատուով ընդառաջ ելեալընդունէին խնդութեամբ. եւ հարցեալ զմիմեանս յաղագսյառաջագոյն աղետին` որ եհաս նոցա ի Տեառնէ, եւ ապասքանչելեացն Աստուծոյ, որ գթացաւ ի նոսա. եւ թէո՞րպէս ըմբռմամբ ձգեաց զնոսա ի խաւարէ ի լոյս. եւզհաւատալն երկոցունց կողմանցն պատմէին միմեանց. եւզիրսն` եւ զեղեալսն` եւ զնմանութիւնսն` եւզօրինակսն` որ ինչ լեալն էին Տրդատայ եւԿոստանդիանոսի` պատմէին առաջի բազմութեանն: Զորզարմացեալ ամենեցունց` տային փառս Աստուծոյ: Եւդարձեալ զերանելոյն սրբոյն Գրիգորինահատակութիւնս եւ սքանչելիսն պատմէր թագաւորնՏրդատ: Ընդ որ զարմացեալ երանելին Կոստանդիանոս եւիւրքն ամենայն` ընդունէին զնա իբրեւ զկենդանի վկայՔրիստոսի, որ արդ (արեւ) էր իսկ: Իսկ ապաայնուհետեւ հաստատեալ ի միջի իւրեանց Հայրապետքնեւ Թագաւորքն զհաւատ ուղղափառութեան` եւ ըստմարմնոյ սէր միաբանութեան առ միմեանս` հաստատունպահել ի միջի իւրեանց. եւ յանձն առնուին զգիրդաշնաւորութեան հաստատուն եւ անխախտ պահել իմիմեանց կայսրն Կոստանդիանոս եւ արքայն Տրդատ. նաեւ Հայրապետքն դնէին ուխտ եւ դաշինս ընդ միմեանս, զի զսէր հոգեւոր եւ զմիաբանութիւն հաւատոյհաստատուն կալցեն ի միջի իւրեանց` ինքեանք եւ որզկնի իւրեանց յաջորդեն յաթոռ ՀայրապետութեաննՀայոց եւ Հռոմոց: Եւ այնպէս ընկալեալ եղեն ի նոցանէմեծաւ սիրով: Եւ հրաժարեալ ի կայսերէնԿոստանդիանոսէ եւ ի սուրբ Հայրապետէն Եւսեբեայբազում ընծայիւք եւ պայծառ պատարագօք գայինհասանէին խաղաղութեամբ յաշխարհն Հայոց իթագաւորական քաղաքն Վաղարշապատ. եւ տուեալ ողջոյնհանգստարանի սրբոց Հռիփսիմեանց` փառաւորէինզԱստուած:

[ՀԴ]

ԳԼՈՒԽ ՀԴ

Դարձեալ ի նոյն խորհուրդ. եւ յաղագս սրբոց առաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի եւ Անդրէի նշխարացն` յայլմէ պատմութենէ:

Զայսու ժամանակաւ լուր եհաս առ արքայն Տրդատ` եթէԿոստանդիանոս արքայն հաւատաց յԱստուած, եւդադարեցոյց զհալածումն եկեղեցեաց` քաջութեամբկալեալ զթագաւորութիւնն: Ապա խորհուրդ արարեալՏրդատայ հանդերձ իշխանօք եւ բազում նախարարօք գնալի դուռն կայսեր` եւ զսուրբն Գրիգոր ընդ ինքեանտանել յաղագս դնելոյ դաշինս խաղաղութեան ի մէջիւրեանց: Եւ բազում օթեւանօք խաղաց գնաց մինչեւեհաս ի դուռն ծիրանափառ Օգոստեան. եւ ընկալեալ եղեւմեծաշուք պատուով. եւս առաւել զխոստովանողնՔրիստոսի զսուրբն Գրիգոր յաղագս խոստովանողականանուանն եւ կենդանի վկայութեանն ընկալանփառաւորապէս` տեղեկացեալ ի նոցանէ զամենայնսքանչելիսն Աստուծոյ` որ գործեցաւ առ նոսա ի Հայք: Եւ ինքն կայսերն` զոր ինչ առ նա ինքն եղեւ տեսութիւնսքանչելի ի ձեռն խաչանման աստեղն` պատմեաց նոցա: Եւկեց (կացին) անդ աւուրս բազումս: Եւ խնդրեալսրբոյն Գրիգորի մասն ինչ ի նշխարաց սրբոցառաքելոցն Պետրոսի եւ Պօղոսի. եւ տուեալ նոցաթագաւորական հրամանաւ սրբոյ Հայրապետին Հռոմայ, զոր առեալ ուրախ եղեն յոյժ. ետ զահեկ ձեռն սրբոյնԱնդրէի առաքելոյն. եւ առաւել մեծարելով զնոսազայնքա'ն աւուրս. զոր ապա առեալ մեծաւ խնդութեամբզգանձսն աստուածային, եւ ելեալք ի քաղաքէն` յետբազում աւուրց եկին յաշխարհն Հայոց: Եւ հասեալ իգաւառն Եկեղեաց ի Թիլն աւան, եւ հանգիստ առեալ անդաւուրս ինչ, երթեալ գնաց Տրդատ ի գաւառն Այրարատեանի բուն աւանն արքունի ի Վաղարշապատ քաղաքն. իսկսուրբն Գրիգոր մնացեալ սակաւ ինչ ժամանակս անդէն իգաւառն Տարօն` ընդ իւր ունելով զաստուածայինառաքելական գանձս ոսկերաց առ ի կործանել զկուռսն`որ յԻննակնէն տեղիսն Գիսանեայ. եւ փոխեալ զանունտեղւոյն կոչեաց Գլականս ի կայանս նշխարաց սրբոյնԿարապետին:

[ՀԵ]

ԳԼՈՒԽ ՀԵ

Յաղագս Թագին երանելոյն Կոստանդիանոսի` թէ ուստի՞ կամ ո՞րպէս յաջողեալ եղեւ նմա ի Տեառնէ` Շափոյ որիոյ(Շապհոյ` որդւոյ) Աշոտոյ ապահի պատրակի ասացեալ ի Պատմութեան իւրոյ:

Կոստանդիանոս թագաւորէ ամս երեսուն եւ երեք: Սաեղեալ ի կողմանս Բիւզանդացւոց` շինեաց քաղաք` եւկոչեաց զանուն նորա Կոստանդնուպօլիս: Սա եհան իՀռոմայ ընդ իւր մասն ինչ ի նշխարացն Պետրոսի եւՊօղոսի` ի հաստատութիւն թագաւորանիստ քաղաքինիւրոյ. որ կան ի մեծ եկեղեցւոջ, որ կոչի ՍուրբԱռաքեալք: Վկայէ այսմիկ Գրիգոր Աստուածաբան. քանզիասէ ի ճառին` որ ի գալ Եպիսկոպոսացն ի հրաժարականբանսն, թէ ուրախ լերո'ւք ով առաքեալքդ, գեղեցիկփոխադրութիւն: Արդ քանզի ասի բան, եթէ ի ժամանակին`յորում եբարձ Յովաբ զթագաւորութիւն յորդւոցնԱմովնայ, առաքեալ զթագս զայս ի տանէ գանձուց նոցա`առնէ ի գլուխ Դաւթի արքայի, եւ ի նմանէ Սողոմոնի, եւի Սողոմոնէ Ռոբովամ, եւ ապա Աբիայ, եւ Ասափ եւՅովսափաթ. եւ ի նոցանէ նոյնպէս ամենայն թագաւորքՅուդայ, եւ հուսկ յետոյ Սեդեկիայ, եւ Յոքոնիայ. զորգերեալ Նաբուգոդոնոսորայ արքային Բաբելացւոց, եւզնոյն թագաւորեալ ի Բաբելոն, եւ նովիմբ պսակեալինքն եւ իւրքն ամենայն` մինչեւ յաւուրս Կիւրոսիարքային Պարսից. եւ ի նմանէ հասանէր մինչեւ ի ԴարեհՊարսից արքայ. զոր սպան Աղէքանդր Մակեդոնացի: Եւ ինմանէ յափշտակեալ թագս այս մնայ մինչեւ ցԱնտիոքոս: Զոր վանեալ մեծ քաջին Արշակայ պահուաղի (Պալհաւի) առնու զթագն. եւ այս լինի մինչեւ ցՇապուհ` որանուանեցաւ արքայից արքայ. որ հնազանդեցաւ սիրովմեծին Կոստանդիանոսի: Արդ ցանկայր Կոստանդիանոսնախնական եւ մարգարէական պսակին լինել իւրաստուածահաճոյ թագաւորութեանն: Զայսուժամանակաւ առաքէ Շապուհ արքայից արքայ առ մեծնԿոստանդիանոս` աղաչել զնա խնդրել զդաշնաւորութիւնեւ զսէր հաստատութեան ի մէջ երկոցունց: Իսկ նորահաւանեալ ըստ օրինի Քրիստոնէութեան` կատարելզխնդիրսն. բայց հայցէ եւ նա ի Շապհոյ զպսակ թագին. զի ըստ նմին օրինակի տայցէ կազմել յանուն իւր. եւզնորայն անդրէն ի նա դարձուցանել. եւ ա'յն լինէրյաղագս փափագման անդրանիկ թագաւորին եւ մարգարէինԴաւթի: Եւ նորա առաքեալ զկնի արանց հաւատարմաց. զորտեսեալ մեծին Կոստանդիանոսի, ժողովեալզճարտարապետս արուեստին այնորիկ` եւ հրամայէձուլել ըստ նմին օրինակի: Իսկ ի կատարումն եկեալգործոյն` հրամայէ դնել ի վերայ ոսկի սեղանոյն, եւհայցէր յԱրարչէն` զի մնասցէ առ ինքն նախնականպսակն: Եւ կոչեցեալ առ ինքն զհաւատարիմսն Շապհոյ`հրամայէ առնուլ յինքեանս զբերեալ թագն ի թագաւորէնիւրեանց: Իսկ նոցա կուրացեալ միտք եւ աչքյաստուածային իմն գոգցես տեսչութենէ` զառ ի Յունացզձուլեալն առեալ յինքեանսն գնացին թողլով անդրէնզտենչալին մեծի թագաւորին Կոստանդնայ: Զոր առեալդնէր ի վերայ պատուական գլխոյ իւրոյ. որումսպասաւորէին հրեշտակք. եւ այսմ վկայէ գիրքկանոնացն Նիկիայ, թէ այգոյն այգոյն սպասաւորենհրեշտակք, որ մինչեւ ցայսօր ժամանակի կայ իթագաւորական պաղատին: Զոր եւ յաւուրս ՄեծիԵրկշաբաթոջն պսակին այնմ թագաւորք Հռոմոցն` յետմեծի Կիւրակէին Պասեքին` յորժամ դառնան ի հրաշալիեկեղեցւոյն, յորում է տապան նորուն սրբոյնԿոստանդիանոսի եւ այլոց ուղղափառ թագաւորացն: Նաեւ (ի) յատակս բեմին կայ հանգիստ մեծիՀայրապետին Յովհաննու Ոսկեբերանին: Նոյնպէս եւյերկրորդ կիւրակէն, որ կոչի Նաւակատեաց, որ նովիմբթագովն պսակին դառնալով ի մեծ եկեղեցւոյն` որ կոչիՍուրբ Մոգք: Արդ ասացաք զորպիսութիւն թագին իպատմութենէ Շափոյ:

[ՀԶ]

ԳԼՈՒԽ ՀԶ

Ստուգաբանութիւն յաղագս Տրդատայ թագաւորելոյն:

Գրեցաք ի մերումս պատմութեան միանգամ եւ երկիցսյաղագս Տրդատայ թագաւորելոյն, թէ ե՞րբ եւ յորո՞ւմժամանակս եղեւ: Բայց ոչ միաբանէին ընդ միմեանսԶենոբ եւ Մովսէս վասն նորա. զի Զենոբ ի Պռոպայ ասէթագաւորեալ Տրդատայ. եւ թագաւորեալ յորժամ զԳթացնարար ձերբակալ զթագաւորն. եւ նա երախտահատոյց լեալՏրդատայ` թագ եդեալ թագաւորեցոյց զնա, եւ առաքեացզօրօք իւրովք ի Հայս: Իսկ Մովսէս ի Դիոկղետիանոսէ`ասէ` թագաւորեալ. վկայէ եւ այսմ գիրք Կայսերացն: Բայց Մովսէս ստուգաբանեալ` ասէ այսպէս: Քանզի ո'չ էվկայութիւնն ճշմարիտ` ասէ` առանցժամանակագրութեան. վասնորոյ մանրախուզիւ քննեալգտաք զթագաւորելն Տրդատայ յերորդ ամիԴիոկղետիանոսի կայսեր` եւ գալ այսր հանդերձ մեծաւզօրու: Դարձեալ այլ ստուգաբանեն. նախ քան զայսսկսեալ ի ժամանակէն Պռոբայ մինչեւ ի թագաւորելնԴիոկղետիանոսի` Յունաց թագաւորէ` ասէ` Պռոբոս, եւխաղաղութիւն արարեալ ընդ Արտաշրի` բաժանէ զաշխարհսմեր սահմանադրութեամբ փոս գործելով: Եւ դարձեալզմահն յայտ առնէ, թէ ի պատերազմելն Պռոբայ ընդ Գոթս`յարեան ի վերայ նորա զօրքն իւր, սպանին զնա: Եւթագաւորեաց զկնի նորա Կարոս Կառինաւ հանդերձ եւՆոմերիանոսիւ. եւ պատերազմեալ ընդ արքային Պարսիցյեզր Եփրատու` մեռաւ Կարոս. եւ Կառինոս ի Կուռնակայսպանաւ յանապատին: Ընդ նոյն աւուրս եւ Նոմերիանոսլինի սպանեալ ի Թրակէ. եւ փոխանորդեալզթագաւորութիւնն Դիոկղետիանոս. եւ այսպէս կարճ իկարճոյ զկնի միմեանց զմահն նոցա, եւ ի միջոցիայսմ զրուցաց առաջի եւ զկնի նոցա պատմէ եւզքաջութիւն Տրդատայ: Սա` ասէ` զերկուց ցլուցվայրենեաց միով ձեռամբ կալեալ զեղջերուէ թափեացհանդերձ ընդվզեալ ջախջախմամբ. եւ ի ձիընթացսկառացն վարել կամեցեալ` ի հմտութենէ հակառակադրինոստուցեալ յերկիր անկաւ. եւ բուռն հարեալ Տրդատայ`արգել զկառսն. ընդ որ զարմացեալ ամենեքեան: Եւդարձեալ ի պատերազմելն Կոռնակայ ընդ Կառինոսի`վիրաւորեցաւ երիվարն Տրդատայ. եւ առեալ զզէնն իւրեւ զկազմաց ձիոյն` դէպ ուղիղ ընդ լայնատարածխորայատակն անցանէր ընդ Եփրատ ընդ զօրսն իւր` ուրԼիկիանէսն էր:

Փառք փառաց փառաւորելոյն յամենայն յարարածոց, ամէն:

Պատմութիւն բաժանման վրաց ի հայոց