Read in the reader, with word lookup
Ուխտանէս, Պատմութիւն Հայոց · 2/3
[Ա]
ԳԼՈՒԽ Ա
Ի ժամանակս թագաւորութեանն Հռոմայեցւոց Մուրկայ, եւ ի բռնակալութեան Պարսից եւթնեւտասներորդ ամի Ապրուէզ-Խոսրովու արքայից արքայի, եւ ի տէրութեանն Տեառն Սմբատայ Վրկան Մարզպանի Հայոց մեծաց` եկաց յաթոռ Հայրապետութեան Հայոց` Աբրահամ. որ էր քսաներորդ վեցերորդ ի սրբոյն Գրիգորէ, ի գաւառէ (ն) Ռշտունեաց: Սա կեցեալ ամս քսան եւ երեք: Ի սորաժամանակս եղեւ բաժանումն Վրաց ի միաբանութենէ Հայոց ի ձեռն Կիւրոնի Վրաց Առաջնորդի, եւ հաճեցան լինիլ կցորդակից չար (աղ) անդւոյն Քաղկեդոնի, փոխեալ զօրէնս սրբոց հարցն, եւ մոռացեալ զուխտն աստուածեղէն: Իսկ Կիւրոնի ընկալեալ էր ձեռնադրութիւն ի Մովսիսէ Հայոց Կաթուղիկոսէ. զորոյ զկնի մահուան նորա յաջորդէ զաթոռն Աբրահամ, զորվերագոյն ասացաք: Իսկ զԿիւրոնէ, թէ ուստի՞ կամ յորմէ՞ գաւառէ եւ ի գեղջէ է, եւ կամ որո՞վ օրինակաւ եկեալ ի Հայս` ասացից սակաւիկ զպատճառն: Սա էր աշխարհաւ եւ ազգաւ ի Վրաց` ի գաւառէ Ջաւախաց` իգեղջէ` որ կոչի Սկուտրի. եւ ունէր զդպրութիւն վասն Վրաց եւ Հայոց: Եւ երթեալ յերկիրն Հռոմոց բնակեցաւանդ ամս հնգետասան` ի գաւառին` որ կոչի Կողոնիայ. եւբնակի անդ ի մեծ քաղաքագեղն Նիկոպոլիս կոչեցեալ`յեզր գետոյն` որ կոչի Գայլ: Եւ վարժեալ եւ ուսեալզդպրութիւն նոցա, եւ զայլ եւս չարարուեստ գիտութիւն, որով որոշեցաւ ի մէնջ: Եւ ելեալ անտի գնաց ի Հայս առ Մովսէս Կաթուղիկոսն Հայոց, եւ բնակէառ նա ի սուրբ Կաթուղիկէին որ ի Դուին քաղաքի: Քանզի յայնմ ժամանակի անդ էր աթոռ Հայրապետութեանն Հայոց: Եւ նա կացուցանէ զնա Վանաց Երէց սրբոյ Կաթուղիկէին, այլեւ Քոր Եպիսկոպոս` տալով նմա զվիճակ զգաւառն Այրարատեան: Եւ կացեալ ի նմին ամսհինգ. ապա ընդ այն ժամանակս մեռանի Կաթուղիկոսն Վրաց: Եւ առաքեն իշխանք աշխարհին եւ նախարարքն հանդերձ Եպիսկոպոսօքն առ Մովսէս Կաթուղիկոսն Հայոց` խնդրել իւրեանց Առաջնորդ: Իսկ նա խորհուրդարարեալ` զի ի տանէ իւրմէ տացէ նոցա Առաջնորդ յաղագս հաւատարմութեանն եւ միաբանութեան հաւատոյ երկոցունց կողմանցն, միանգամայն եւ վասնհաստատելոյ զուխտ առաջնոց հարցն` որք նախ քան զնա, ձեռնադրէ զԿիւրոն` որպէս յառաջն ասացաք` իւրհամարելով զնա, իբր թէ հաւատարիմ զնա վարկանելով եւ միամիտ ի դրան իւրում, անգիտացեալ զծածուկ նորասրտին: Առաքէ զնա ի ձեռն Պետրոսի Եպիսկոպոսի` որ էրի Վրաց աշխարհէն` եւ այլ եւս նախարարաց եկեալ ընդնմա մեծաւ պատուով: Իսկ յորժամ եհաս Կիւրոն իվիճակ իւրոյ իշխանութեանն եւ ի քաղաքն իւրեանց` որ կոչի Մցխեթայ, ժողովէ առ ինքն զԵպիսկոպոսունսն հանդերձ լաւօք աշխարհին եւ զիշխանս եւ զնախարարս, եւ նուաճէ նոքօք հանդերձ առհասարակ զամենայն աշխարհն ընդ իւրով իշխանութեամբ: Իսկ ապա յորժամ տեսանէր զամենայն յաջողեալ ըստ կամաց իւրոց, այնուհետեւ խորհուրդ նենգութեան ի միտ արկեալ`ձեռնադրէ Եպիսկոպոս մի խուժիկ Նեստորական. որումանուն Կիս կոչիւր, որ է խստութիւն: Քանզի եւ էր իսկխիստ, եւ խստութեամբ վարեցաւ ի տեառն կողմն կոյս, եւի ցամաքութիւն ցասմամբ բարկացոյց զՏէր: Սա եկեալ առնա յաշխարհէն Հոռոմոց` ի գաւառէն Կողոնեայ` բնակութեամբ ի գեղջէն` որ կոչի Զուտարիմայ, մերձ ի Նիկոպոլիս, եւ են երկոքեան յեզր Գայլ գետոյ, որպէս նախասացեալ եղեւ. որ կարծեմ ո'չ միայն գաւառակից միմեանց լեալ կամ գեղեցիկ, այլեւ աղանդակիցք եւ ուսումնակիցք չար ուսմանց ի չար վարդապետաց. եւձեռնադրէ զնա Օտարատեսուչ` այսինքն աղանդաւոր Եպիսկոպոս. եւ միաբանեալ ընդ դէմ միմեանց` որպէս Արամն ընդ Եփրեմի, եւ դարձեալ որդին Արամայ եւորդին Հռոմեղայ խորհեցան խորհուրդ չար, եւզարհուրեցաւ անձն նոցա: Զոր ասէ Տէր զօրութեանց, մի' կացցէ խորհուրդն այն: Եւ դարձեալ այլ խորհուրդ չար հանգոյն Կիւրոնի եւ խուժիկին այնմիկ. զոր Տէրսպառնայ մարգարէին, մի' կալ խորհուրդն այնհաստատուն եւ կամ թէ հաւասար նոցա: Ծանեաւ, ասէ, այսՎասակ զայն Վասակն. որ ննջեաց առ ի սպանումն սրբոցնլի նենգութեամբ եւ դաւաճանութեամբ հակառակ ճշմարտութեան զինքեանս սրեալ: Եւ այնպէս լծակիցլեալ Կիւրոնի անհաւատութեան ժողովոյն Քաղկեդոնի`ունելով ի ծածուկ յինքն ինքեան հաւանութեամբ զհաւատս նոցա, վաղուրեմն ներկեալ ի գոյն երկաբնակացն, թէպէտ եւ խուժկէն դարձեալ նորոգումն եղեւ:
Արդ ձեռնադրէ զԽուժիկն զայն Եպիսկոպոս` որպէսասացաք` զանխլաբար ունելով ի Մովսիսէ ի Հայոց Կաթուղիկոսէ` մինչեւ յայտնեցաւ խորհուրդնենգութեան նոցա. զոր ի վաղնջուցն էր ծածկեալ: Իսկ երանելի Հայրապետն Մովսէս` նմանեալ մեծին` Մովսիսի նախամարգարէին` քաղցր եւ հեզ առ ամենեսեան: Սա էր ի գաւառէ Արագածոտանէ, ի գեղջէ Եղիվարդայ: Սա կացեալ յաթոռ իւրոյ Հայրապետութեան ամս երեսուն: Ի սորա տասներորդի ամի աթոռակալութեանն` ի սորին իսկ հրամանէ եդաւ թուականութիւնս Հայոց Թորգոմեան` եւ պատճէն տօմարի Հայ ամսոց: Ի սորաքսանեւհինգերորդ ամի կալաւ Կիւրոն զաթոռ Կաթուղիկոսութեանն տանն Վրաց. որ եւ Սաւղաբացերկրորդ ամ եղեւ նմա հնազանդել ճշմարտութեան: Ապա այնուհետեւ սկսաւ ամբարշտել եւ ստելճշմարտութեան. ձեռնադրէ զԽուժիկն ի յերորդ ամի իւրոյ հայրապետութեան: Ապա իմացեալ զայնԵպիսկոպոսին Մովսիսի` որ ի Ցուրտաւ, որ այժմ կոչիԳաջէնք. որ եւ նա ընկալեալ էր ձեռնադրութիւն ի Կիւրոնէ` մինչդեռ յուղղափառութեան էր, յառաջի ամի իւրոյ հայրապետութեան. զոր եւ յիւր իսկ ի թուղթսն յիշէ Կիւրոն սոյն բան: Արդ ծանուցանէ Եպիսկոպոսն Ցուրտաւայ բանիւ եւ ի ձեռն գրոյ` ՀայրապետինՄովսիսի` զեղեալսն ի Կիւրոնէ` որ վասն Խուժկին եպիսկոպոսին` եւ որ այլ ինչ գործք ի նմանէ գործեալէր: Զոր տեսութեամբ եւ իմացութեամբ ի վերայ հասեալ ստուգիւ, եւ եթէ զՔաղկեդոնին ունի զհաւատ`պատրուակեալ զինքն կեղծաւորութեամբ` որպէս պատմէ ինքն իսկ յիւր թուղթսն: Արդ երանելի Եպիսկոպոսս այս` զորմէ ասացաք ճշմարտասէր եւ բարեփառ ունել զինքն միջնորդ խաղաղութեան ի մէջ երկոցունց կողմանց Հայոց եւ Վրաց` իբրեւ թէ միջնորդ խաղաղութեան գոլ եւ հաստատութեան հաւատոյ ի մէջ երկոցունց` որպէս պատմի ի գիրս թղթոցն:
Քանզի եւ էր միջնորդ խաղաղութեան, եւ ունէր դպրութիւն զհայոց եւ զՎրաց: Քանզի երթեալ էր ի տիս տղայութեան իւրոյ ի գեղաքաղաքն Ցուրտաւ. եւ նմա սնեալ եւ ուսեալ զդպրութիւն զմերս եւ զՎրաց` աշակերտեալ երանելի Եպիսկոպոսացն` որք զաթոռն զայն ունէին` որք նախ քան զնա. որ ապա եւ իւրն շնորհեցաւ ի Տեառնէ` յաջորդեալ զաթոռն երեսնամէ գոլ (ով): Արդ իբրեւ լուաւ Կաթուղիկոսն Մովսէս զեղեալսն իԿիւրոնէ, ի տարակուսի լեալ հոգայր. եւ սուգ առեալ որպէս Սամուէլ ի վերայ Սաւուղայ` ասելով զբանս գրոյն, եթէ զղջացեալ, զի թագաւորեցուցի զՍաւուղ թագաւոր ի վերայ Իսրայէլի. եւ այնպէս սուգ առեալ սակս Կիւրոնի կորստեան` խնդրէր ի մտի իւրում զելս իրացն: Ապա այնուհետեւ գրէ թուղթ առ Կիւրոն սիրոյ պատճառաւ, եւ առաքէ ի ձեռն Ստեփաննոսի Եպիսկոպոսին, որ էր ի դրան իւրում, սակաւ ինչ անգիտանալով զեղեալսն ի նմանէ. զի թերեւս կարասցէ շահել զնա, եւ իմանալ զմեղկ միտս նորա: Արդ գրէ նախ զգուշանալ ի վարս եւ ի գնացս, եւ կալ հաստատուն իհաւատս ճշմարիտս` եւ հեռանալ ի հայհոյութենէ աղանդոյն Քաղկեդոնի, միանգամայն եւ վասն Խուժիկ Նեստորին գրէ, գիտելով ի նմանէ ստուգիւ: Իսկ նա տակաւին եւս ծածկէր խաբելով զպարզամիտսն, եւ առժամայն շինելով զմիտս Կաթուղիկոսին Մովսէսի: Եւ այս լինէր յանիշխանութեանն Հայոց. քանզի բարձեալ էր թագաւորութիւնն յազգէ Արշակունեաց. եւ զաշխարհս յերկուս բաժանեալ էին Պարսիկք եւ Հռովմք:
[Բ]
ԳԼՈՒԽ Բ
Թուղթ Տեառն Մովսիսի Հայոց Կաթուղիկոսի առ Կիւրոն Վրաց Կաթուղիկոս:
Կիւրոնի Վրաց Կաթուղիկոսի եւ այլ Եպիսկոպոսաց աթոռակցաց քոց` ի Մովսիսէ Հայոց Կաթուղիկոսէ եւյայլ Եպիսկոպոսաց աթոռակցաց իմոց` սիրով ողջոյն:
Յառաջագոյն իսկ` մինչդեռ առ մեզն էիր` խօսեցաք ընդքեզ բան խրատու եւ մխիթարութեան. որպէս սիրելի եղար եւ աթոռակից` որպէս եւ եսդ, եւ եղիցիս արժանապէս գնալ քեզ ի ճանապարհս Տեառն, եւ պահել զպատուիրանս նորա սուրբ սրտիւ եւ անկեղծաւոր հաւատով, եւ զգուշանալ ի վարս եւ ի գնացս, եւ բարիոք հովուել եւ հովուապետել, եւ զգոյշ լինել հօտիդ` որքեզ հաւատացաւ. եւ այլ ամենայն պատուիրանք Տեառն`որ յայդ բան բովանդակին: Եւ դարձեալ զնոյն գրեմ գնալ արժանապէս ի ճանապարհս Տեառն, եւ երանելի լինել ըստ մարգարէին ձայնի, եւ ո'չ գնալ ի խորհուրդս ամբարշտաց, եւ յիշել զամենայն բանս Աստուածաշունչ հին եւ նոր Կտակարանաց, որ պատուիրեն մեզ` պահել զպատուիրանս Տեառն ուղիղ մտօք եւ ճշմարիտ խոստովանութեամբ, եւ ո'չ խոտորել ի ճանապարհաց Տեառն յաջ կամ յահեակ. եւ ես զնոյն խնդրէի լսել իքէն: Բայց արդ լսեմ, թէ հերձուածք գոն ի քեզ. եւ սակաւ ինչ հաւատացի: Բայց հաւատացի, վասնզի ի հաւատարիմ վկայից եղեւ ծանուցեալ: Եւ լուաք այսպէս. եթէ այր մի Խուժիկ Նեստորական եկն առ քեզ, եւ ի քէնառեալ ձեռնադրութիւն Եպիսկոպոսութեանն. եւ զարմացայ յոյժ, զի զայնպիսին ո'չ միայն ի պատիւն յայն ածել արժան էր, այլեւ պատժել, եւ ի ժողովս հաւատացելոց ո'չ ընդունել. զի գայլ ո'չ երբէք բնակիի մէջ ոչխարաց, այլ եթէ երբէք բնակել հանդիպի` օձտէեւ ցրուէ զնոսա: Նմանապէս եւ գողք. զի գող ո'չ գայ`եթէ ո'չ զի գողասցի եւ սպանցէ եւ կորուսցէ` ասաց մեզ Տէրունական բանն: Վասնզի այնպիսիքն գողք են եւաւազակք եւ գայլք յափշտակողք. եւ դարձեալ սուտառաքեալք եւ մշակք նենգաւորք, եւ կերպարանին զգեստիւք ոչխարաց, եւ ի ներքոյ գայլք են յափշտակողք. յայնպիսեացն զգուշանալ մեզ հրամայեացՀովիւն քաջ. որ եդ զանձն իւր ի վերայ ոչխարաց. եւ ապայաւուր վրիժուց հատուցման հատուցանէ նոցաորոշելով ի ձախակողմն կոյս` ասելով, երթայք անիծեալք յինէն, եւ որ ի կարգին է բան: Եւ դարձեալ, եթէ ի բաց կացէ'ք յինէն ամենայն մշակդանիրաւութեան. զի ո'չ գիտեմ զձեզ: Նաեւ ընդ մէջ կտրեսցէ զնոսա, եւ զմասն նոցա ընդ անհաւատսն դիցէ. զի եւ առաքէ ի տեղին, զոր պատրաստեալ է սատանայի եւհրեշտակաց նորա:
Արդ գիտեմք` զի անգիտութեամբ արարեր զայդ: Արդ դարձի'ր եւ ապաշաւեա' հանդերձ ապաշխարութեամբ. եւարտասւօք ասա' դու զմարգարէին. Տէ'ր մի' յիշեր զմեղսմանկութեան իմոյ եւ զանգիտութեան. եւ այլ մի' եւստացես տեղի բնակութեան Խուժկին այնորիկ ի մէջ հաւատացելոց: Եւ պատուիրեա' մեծաւ սաստիւ, զի մի' ոք իշխեսցէ ընդունել զնա ի յարկս իւր, եւ մի' տալ նմաողջոյն ամենեւին, եւ մի' տեղի բնակելոյ նմա ընդիշխանութեամբ քոյ: Եւ դարձեալ մի' երբէք ողջոյն տալնմա ի հաւատացելոց քոց. վասնզի հրաման առաք յաստուածային պատուիրանաց` այնպիսեացն ողջոյն ո'չ տալ. այլ դու ապաշաւեա' հանդերձ արտասուօք եւողորմութեամբ աղքատաց, եւ ապաշխարեա' մեծաւ զղջմամբ. զի ապաշաւելն (է) դադարելն ի մեղացն: Զի եթէ մեղիցես, դարձցիս ասէ. եւ թէ ուղղեսցես, յերկարձգեսցիս. եւ յորժամ դարձցես եւ յոգւոց հանիցես եւ հեծեծիցես: Արդ դարձցին առ Աստուած` որ խնդրեն զնա, գրեալ է: Վասնզի զդարձն միայն խնդրէ Աստուած. դարձարո'ւք առ իս` ասէ, եւ ես դարձայց առ Ձեզ: Արդ մի' լինիր չարի յիշատակ, եւ մի' գտիչք չարեաց. վասնզի ունիս բազում պատուիրանաց յիշատակ. զբարի գործովք մի' զանց առներ: Արդ այսոքիկ քեզ պատուէր ի գրոցսրբոց. զի սիրեսցես զՏէր Աստուած քոյ. քանզի այն է պատուիրանն Աստուծոյ` զի սիրեմք զնա ի սուրբ սրտէեւ յանկեղծաւոր հաւատոյ. զի գրեալ է, սիրեսցես զՏէրԱստուած քոյ յամենայն սրտէ քումմէ եւ զօրութենէ, եւոր այլն եւս: Այս է առաջին պատուիրանն. եւ ամենայնգիրք աստուածայինք յայս բան բովանդակեն: Արդ պահեա'զհաւատ եւ զխոստովանութիւն սրբոց հարցն, զո րինքեանք դաւանեցին, եւ զնոյն մեզ աւանդեցին երեքհարիւր տասն եւ ութքն` որ ի Նիկիայ, եւ հարիւր եւյիսունքն` որ ի Կոստանդնուպօլսին, եւ երկերիւրքն որյԵփեսոս, իմա զայն` որ ի ժամանակս Կաւատայ արքայից արքայի խնդիր եղեւ քննութեան հաւատոց. եւ Հոռոմք զՔաղկեդոնին ընկալան զհաւատս. եւ մեր աշխարհս եւձեր հրաժարեցին` եւ հեռացան. եւ դեռ եւս գրով կայ եւ պահի մեր եւ ձեր միաբանութիւն հաւատոյ: Արդ մի' ստերուխտի հարցն մերոց` որ եդին ի մէջ երկոցունց. եւ մի'մեկներ ի միաբանութենէ մերմէ. եւ մի' թողուր զուսումն մանկութեան. եւ մի' մոռանար զուխտնաստուածեղէն. եւ մի' ձայնակից լինիր Հոռոմոց. եւ մի'դառնար սրտիւք քոյ յԵգիպտոս. այլ յիշեա' ուստի ելեր ի նոր Եգիպտոսէ, եւ ի փչողէ քեզ զՓարաւօնի դառն տանէն Հոռոմոց, եւ ի չար վերակացուացն, եւ ի դառն ծառայութենէ. մի' յանդիմանիր ի մարգարէէն, թէ ո'չկացին նոքա յուխտին Տեառն, եւ ըստ իրանց (իրաւանց) նորա ոչ կամեցան գնալ: Եւ այլուր թէ` դարձան սրտիւք իւրեանց յԵգիպտոս: Արդ մի' յենուր ի ցուպն եղեգնէ ի ջախջախեալն. զի թէ յենուցուս, վնաս ոչ սակաւառնիցես անձին քում:
Մի' քակեր զցանկ հայրենի, զոր հաստատեցին սուրբ հարքն վիմօք հաւատոյ: Զի որ քակէ զցանկ, հարցէ զնաօձ. եւ որ գլէ վէմ, կորուստ անձին իւրոյ առնէ: Արդ հատատուն կա'լ զխոստովանութիւն երից սուրբժողովոցն. զոր հարքն մեր եւ ձեր միաւորական գրով հաստատեցին ի մէջ իւրեանց, որ դեռ եւս կայ: Եւ փախի'ր անչափ հեռաւորութեամբ ի պիղծ ժողովոյն Քաղկեդոնիեւ յանընդունակ տոմարէն Լեւոնի. եւ նզովեա' զամենայն հերձուածողսն զառաջինսն եւ զմիջինսն եւ զվերջինսն, զոր սուրբ հարքն նզովեցին, եւ մեքնզովեմք. եւ բա'րձ զամենայն չար ի միջոյ: Վասնզիգրեալ է, բարձէ'ք` ասէ` զչարն ի միջոյ ձերմէ: Եւ դարձեալ, եթէ ելէ'ք ի միջոյ նոցա եւ մեկնեցարուք, եւ ի պիղծս մի' մերձենայք. եւ ես ընկալայց զձեզ` ասէ Տէր: Արդ զԽուժիկն զայն հալածեա' յերկրէ քումմէ եւյաշխարհէ, մի' դարձեալ արմատ դառնութեան ի վերերեւեալ, եւ նովաւ բազումք պղծեսցին:
Յիշեա', զի եկիր բնակեցար ընդ հովանեաւ սրբոյ Կաթուղիկէիս, եւ ծառայեցեր միամտութեամբ սրտի քո իձեռն հոգեւոր ծառայութեանն` որ քեզ հաւատացաւ ի մէնջ. եւ մեք վստահացեալ ի կեանս քո` առ սէր քո`արարաք զկամս քո` Առաջնորդ զքեզ կացուցանելով աշխարհիդ այդմիկ. զի թէպէտ եւ էիր ազգաւ եւբնակութեամբ յաշխարհէդ, այլ վաղ ուրեմն հեռացեալ եւ օտարացեալ ի Հռոմայեցւոցն վարեցար աշխարհ:
Իսկ շնորհք Հոգւոյն` որ կոչեաց զքեզ ի կոչումնդ յայդ հոգեւոր, իբր ըմբ (ռ) մամբ իմն ձգեաց եւ եհան զքեզ յերկաթի հնոցէն` եւ ի միջոյ հալոցացն Հոռոմոց բռնութենէն. վասն զի փառք Տեառն ի կղզիս ծովու. եւ անուն նորա փառաւոր եղիցի յամենայն տեղիս հեռաւորս: Արդ մի' լինիր պատճառ կորստեան քեզ եւժողովրդեան քում, զի մի' գուցէ հասանիցեն նզովք ի Տեառնէ յաղագս քո ի վերայ ժողովրդեան երկրիդ` ըստասելոյ մարգարէին, եթէ նզովք կերիցեն զերկիր. զի մեղան բնակիչք նորա, եւ մնասցեն մարդք սակաւաւորք: Եւ դարձեալ, եթէ առաքեսցէ Տէր ի պատիւ քո անարգանս, եւ զփառս հանցէ ի քէն: Եւ դարձեալ, եթէ յորժամ կատարեսցէ Տէր առնել զամենայն ինչ, ածցէ զձեռն իւրի վերայ մեծամտին, եւ որք զանձինս առ իմաստունս ունին, եւ խորհեցան խորհուրդ այլ ո'չ Տէրամբ:
Արդ զայսոսիկ ի բազում վշտաց եւ ի նեղութենէ սրտի գրեցի առ քեզ: Քանզի սէրն Աստուծոյ ստիպէ զմեզխօսել զբանս ճշմարտութեան` որ վասն նորա: Ողջ լե'րի Տէր:
Եւ զպատասխանիդ թղթոյդ ըստ կամաց Աստուծոյ եղիցիմեզ լսել: Ողջ լեր ի Տէր:
[Գ]
ԳԼՈՒԽ Գ
Պատասխանի թղթոյն Տեառն Մովսիսի Հայոց Կաթուղիկոսի ի Կիւրոնէ Վրաց Կաթուղիկոսէ:
Սրբասիրի եւ պատուականի Տեառն իմոյ` ՄովսիսիՀայոց Կաթուղիկոսի` եւ ամենայն ԵպիսկոպոսացԱթոռակցաց քոց` ի Կիւրոնէ Վրաց Կաթուղիկոսէ խոնարհերկրպագութեամբ եւ սիրով ողջոյն, եւ յամենայնաթոռակցաց իմոց Եպիսկոպոսաց` կրկին խոնարհութեամբեւ երկրպագութեամբ ողջոյն եւ օրհնութիւն ձեզ իսուրբ Խաչէս:
Զթուղթս ձեր` զոր գրեալ էիք` ընկալաք եւ հասուեղաք: Եւ զպատգամս` զոր արարեալ էիք` լսեցաքյԵպիսկոպոսէս. եւ որ գրով եւ բանիւ հոգացեալ էիքզմեզ խրատական վարդապետական բանիւ, նա եւյանդիմանեալ էիք որպէս Տէր եւ Վարդապետ եւ ՀայրՀոգեւոր, որպէս եւ էքդ իսկ, երկիրպագի եւ շնորհակալեղէ ձեր հոգեւոր սիրոյդ: Բայց ես հանդերձԵպիսկոպոսօք իմովք եւ լաւօք աշխարհիս խորհուրդարարի օրէնս համարելով ո'չ արգելուլ ի գալոյզամենեսեան զայնոսիկ` որք ի զղջումն գան եւյապաշխարութիւն: Իսկ իբրեւ իմացաք զնորաչարութիւն, դարձեալ մերժեցաք ի մէնջ եւ արգելաքզմարդիկ ո'չ տալ ողջոյն նմա: Եւ որ գրեալս էիք, թէհերձուածք գոն ի ձեզ` եւ մեք ո'չ հաւատացաք. եւդարձեալ հաւատացաք յաղագս հաւատարիմ վկայից. ահամեք մեզէն իսկ ասացաք զեղեալսն ի մէնջ: Եւ որզԿաւատայ արքայից արքայի ժամանակն էիք գրեալ, գիտեմք` զի այնպէս եղեւ որպէս բազում անգամ լսեալեմք. եւ որ վասն հարցն մեր եւ ձեր միաբանութեան եւուխտի եւ հաստատութեան հաւատոյ էիք գրեալ, մեքանշարժ ունիմք զնոյն: Եւ որ վասն մեր եւ ձերաշխարհաց էիք գրեալ եւ ասացեալ յաղագսմիաբանութեան` զոր ի մերում ժամանակիս է, մեք ինոյնս ունիմք միաբանութիւն եւ ո'չ փոխիմք: Իսկ վասնխուժկին էիք հաստատեալ զհրամանս ձեր գրով եւ բանիւ. որպէս գրեցաք վերագոյն, վաղ մերժեցաք զնա ի մէնջ, եւհրամայեցաք մերոց ո'չ ընդունել զնա: Այլ մեքյամենայնի հնազանդ եմք ձեզ եւ ձերոց հրամանացդ: Ողջլերո'ւք ի Տէր. եւ մեզ աղօթս արարէ'ք:
[Դ]
ԳԼՈՒԽ Դ
Պատճառք թղթոյն Հայոց Կաթուղիկոսի եւ պատասխանոյն Կիւրոնի` եթէ ո՞ւր գտաւ եւ ո՞րպէս:
Արդ զայսոսիկ թուղթս Մովսիսի Հայոց Կաթուղիկոսի`եւ զպատասխանին Կիւրոնի ո'չ գտաք ի գրել ի գիրսթղթոցն. եւ ի բազում ջան մտեալ հազիւ կարացաքգտանել: Քանզի վաղ ուրեմն լուեալ էր իմյուսումնասիրաց ոմանց` եթէ սկիզբն Կիւրոնիկորստեան ի Մովսէսի ժամանակն եղեւ. զոր ապա սակաւինչ պատճառն տայ Կիւրոն յառաջին պատասխանումնիւրոյ թղթին` որ առ Աբրահամ Հայոց Կաթուղիկոս. եւասէ այսպէս. Մովսէս Հայրապետն Հայոց ասէ, որ նախ քանզքեզ յաթոռդ յայդ գրեաց առ մեզ վասն խուժկին եւ ո'չվասն հաւատոյ ինչ իրաց. զոր ապա ընթեռնուք յիւր իսկի թղթի անդ: Արդ մեք ի բանէդ յայդմանէ ուսեալքյաղագս թղթոյդ, եւ լուեալ ի հաւատարիմ մարդոց`որպէս ասացաք, ի խնդիր ելեալ գտաք ի Տփխիս Քաղաքի, որ է ի Վրաց նահանգի` մերձ առ ստորոտով լերիննԿովկասու` ի վերայ գետոյն որ կոչի Կուր: Քանզի էրՔահանայի միոյ գտեալ ի գիրս Վրաց, որում անունՔահանային Կիրակոս կոչիւր: Որ եւ նա մեծաւաշխատութեամբ գրեալ եւ թարգմանեալ ի մերս լեզու` ետմեզ գրով: Վասն զի ինքն իսկ կարի քաջ գիտէր զգիր եւզլեզու Վրաց: Եւ մեր առեալ զստուգիւ քննութեամբգրեցաք առ ձերդ հարցասիրութիւն:
[Ե]
ԳԼՈՒԽ Ե
Յաղագս Կիւրոնի երկիւղին եւ կասկածանաց:
Արդ քանզի Կիւրոնի ո'չ իշխեցեալ համարձակապէս իհակառակս ելանել Մովսէսի Հայոց Կաթուղիկոսի, որպէսԱբրահամայն, թէպէտ եւ ի ցաւս մտեալ երկանց. վասն զիերկնչէր. մի` զի կարի երախտեացն Մովսիսիյաղթահարեսցի եւ զամօթ կրեսցէ. եւ միւս` զի մնայրայլում ժամանակի. յորում ծնաւ զանօրէնութիւն, որպէս եղեւ իսկ: Քանզի մեռաւ իսկ ՄովսէսԿաթուղիկոսն Հայոց: Եւ Կիւրոնի եհաս ժամանակ եւիշխանութիւն խաւարի: Քանզի զխուժիկն զայն, զորմէասացաքն, որ սկիզբն եղեւ Կիւրոնի կորստեան, թագուցեալ էր իբրեւ զկորոյն իժի ի ծակս եւ ի ծերպսվիմաց. եւ ինքն զայս ինչ եւ զայս բաղբաղէր եւպատճառէր զպատճառս մեղաց: Քանզի զպատասխանիթերի եւ թեթեւ բանիւք իբր կասկածանօք էին, եւբեկբեկելով առնէր. եւ ասէր, օրէնս համարեցայ զայնառնել: Ո'չ արգելոյր զոք գալոյ ի զղջումն. եւ կամ թէմեք զուխտն հաստատուն ունիմք զհարցն մերոց, զորեդին. եւ որ այլն եւս: Եւ այսոքիկ ասացեալքս լինէիննենգութեամբ. քանզի ծածկեալ էր զինքն նենգութեամբ: Զխուժիկն զայն որոշեալ եմք ասէր, եւ հրամայեալ եմքմերոց ո'չ տալ ողջոյն նմա: Իսկ ինքն բնաւ ո'չ մեկնէրի նմանէ, թէպէտ եւ ի ծածուկ զնա ունէր, մինչեւ իժամանակ քաջայայտ լինելոյ նորա յամբարշտութեանն: Բայց նախ քան զյայտնել նորա չարութեան, որ եղեւմինչեւ ի պատասխանիս երրորդ թղթոյն Աբրահամու. զորարար Կիւրոն չարաչար եւ դառն բանիւք, զի տակաւինեւս ծածկեալ ունէր զինքն պատրուակաւկեղծաւորութեամբ, եւ ո'չ առնոյր ի միտ զբանս գրոցսրբոց, զոր առակօք եւ օրինակօք յանդիմանեալզկեղծաւորս, միանգամայն եւ զպատիժ պատուհասինիմացուցանելով: Քանզի ասէ մի ոմն յԱստուածայնոցն, եթէ ճշմարտապէս խաւար է, եւ լոյս կեղծաւորի: Եւայլ ոմն` եթէ կեղծաւորք ի բանս եւ ի դէմս իւրեանցերեւեցուցանեն զիրս ինչ հաւատալիս: Եւ դարձեալ, եթէմինն լինի ասել լոկ բանիւ փիլիսոփոս իբրու չիցէփիլիսոփոս, այլ կերպարանս ունի վասն առ ի պատմելզգործ արուեստին. եւ որ ի ներքոյ փիլիսոփոսն էր`արտաքինն դարբին գտաւ: Ահա առաւ ի բաց դիմակ նորա`որ ծածկեալ ունէր, եւ մեկնեցաւ խաբէութիւն նորա. եւգտաւ` որ ի ներքոյ ազատն էր` արտաքոյ ծառայ: Եւայսպէս յերկուս դէմս զտեսիլ կեղծաւորութեանցուցանել կամին: Եւ այսոքիկ սատանային գործք. նաեւսատանայ կերպարանի ի հրեշտակ լուսոյ` ասէաստուածային առաքեալն: Եւ ինքն Տէրն ասէ, տեսանէիզսատանայ անկեալ յերկնից իբրեւ զփայլակն: Եւ այն`զի ունէր կեղծաւորութեամբ զտեղի բնակութեան իւրոյ`ուստի անկաւն. վասնզի սիրեաց վերագոյն լինել ինքնքան զամենեսին` սիրելով զփառս, այնմ ո'չ եհաս` զորխնդրէր, եւ յայնմանէ զրկեալ գտաւ` զոր ունէրմիանգամայն: Եւ լռեաց ի փառաբանութենէն` յորումկարգեալն էր եւ սահմանեալ: Արդ Կիւրոն այսպիսի մտօքվարեցաւ ի ծածուկ կեղծաւորեալ զինքն. եւ ո'չ գիտէրզբան գրոյն` եթէ խաւար յանդիմանեալ ի լուսոյ յայտնիլինի, եւ որ ինչ սոցին նման: Եւ դարձեալ, եթէ մեր ագզինչ իցէ թաքչել ո'չ կարէ: Արդ այսքանեօք եւ այսպիսի'իրօք կացեալ Կիւրոն ամս հինգ, զերկուս ամս իժամանակս Մովսէսի Հայոց Կաթուղիկոսի, եւ զերկուսամս զկնի մահուան նորա` մինչեւ ի ժամանակսԱբրահամու, որ յաջորդեաց զաթոռ Հայրապետութեանզկնի Մովսէսի:
Իսկ յառաջնումն ամին Աբրահամու սկսաւ ամբարշտելեւ յայտնել զչարութիւն իւր: Քանզի իբրեւյաճախեցան գրեալքն առ նա յԱբրահամայԿաթուղիկոսէ, ապա այնուհետեւ առնէր ընդ դէմ նմապատասխանի յերրորդում իւրոյ թղթին. եթէ կամիք` եւոչ` ասէ` մեր հաւատ այդ է: Այլ թէպէտ եւ յառաջագոյնգրեալ էր առ նա Վրթանէսի Քերթողի` որ Տեղապահն էրաթոռոյ սրբոյն Գրիգորի, եւ առեալ էր զչափ նորաչարութեանն:
Բայց քանզի Հայրապետ ոչ կայր ի ժամանակին, նաոչինչ կարաց հնարել, միանգամայն եւ ընդ երկու ելեալէր աշխարհս Հայոց. եւ նա ի տարակուսի լեալ` ոչինչկարէր հնարել` ոչ հոգեւոր ինչ սաստիւ եւ ոչմարմնաւոր պատուհասիւ: Քանզի հոգեւորն դեռ եւստակաւին չէր հաստատեալ, եւ մարմնաւորն հեռի էր եւօտար: Եւ Սմբատն` զորմէ ասացաք թէ` Մարզպան էր Հայոց, այր բարի, եւ բարեպաշտ, եւ հաւատարիմ, եւ հաստատունի հաւատս ուղղափառութեան, գիտէր զկամս Կիւրոնի` եթէձայնակից եղեւ Հոռոմոց, ո'չ կարաց զգացուցանելկայսեր զեղեալս ի Կիւրոնէ, նա եւ ոչ արքայի ծանոյց. քանզի գիտէր` եթէ ոչինչ օգտի. միանգամայն եւիմացեալ իսկ էր զկամս կայսեր, եթէ միաբան է ընդԿիւրոնի` եւ նորա հրաման` ասէ` գործն այն. քանզիկարծիս տայ մեզ բանն Կիւրոնի` զոր յիւր թուղթսն գրէառ Աբրահամ եւ առ Սմբատ. թէ կեցուսցէ Աստուածզկայսրն, զի նա զաշխարհս մեր կեցոյց: Եւ դարձեալ, թէԱստուած փառաւորեսցէ զարքայ, քանզի նա փառաւորեաց. որ արդարեւ այնպէս եղեւ Կիւրոն. զի սիրեաց զփառսմարդկան առաւել քան զփառս Աստուծոյ. եւ յուսացեալեղեւ ի զօրութիւն բազկի իւրոյ. եւ ո'չ լուաւ իմարգարէէն` մի' յուսայք յիշխանս յորդիս մարդկան, զիոչ գոյ փրկութիւն ի նոսա. եւ որ յետ այսորիկ ասի բան. եւ դարձեալ զմիւս մարգարէի` թէ անիծեալ է որ դնէզյոյս իւր ի մարդ եւ ո'չ յԱստուած:
[Զ]
ԳԼՈՒԽ Զ
Թէ ո՞րպէս նենգութեամբ կոչեաց Կիւրոն զԵպիսկոպոսն Ցուրտաւայ Մովսէս առ ինքն, եւ նա ո'չ գնաց յաղագսերկիւղի եւ կասկածանաց. բայց ապա յետոյ գնաց յաղագսյանդիմանելոյ զնա, թէպէտ եւ խափանումն արար ուխտինիւրոյ:
Իսկ իբրեւ մեռաւ Մովսէս Կաթուղիկոսն Հայոց, Կիւրոնի յանձն կասկած լեալ վասն ԵպիսկոպոսինՑուրտաւայ, թէ նա յայտնեաց զչարիս նորա, առաքէ առ նաեւ կոչէ առ ինքն: Քանզի խորհեալ էր չար առնել նմահանդերձ իշխանօք աշխարհին: Իսկ նորա իմացեալզնենգութիւն Կիւրոնի` ո'չ էառ յանձն երթալ, միանգամայն եւ վասն բանին` զոր հրամայէԱստուածային առաքեալն, եթէ յառնէ յանիրաւէ յետմիանգամ եւ երկիցս խրատելոյ` հրաժարեսջի'ր. զիթիւրեալ է այնպիսին եւ մեղանչէ անձամբ զանձնդատապարտեալ: Իսկ նա ո'չ միանգամ եւ երկիցս, այլբազում անգամ զչափ առեալ էր նորա չարութեանն, ո'չկամեցաւ երթալ առ նա. նաեւ ուխտ իսկ եդեալ էր ի սրտիիւրում` բնաւ ո'չ տեսանել զնա. քանզի խոցեալ էր իգաղտաձիգ նետից նորա, զոր ձգէր ընդ խաւար յայնոսիկ`որ ուղիղ են սրտիւք: Այլ միայն զայս եդեալ էր ի մտիիւրում, թէ յորժամ ծանուցանին նմա չարիք իւր, թերեւս դարձցի եւ զղջասցի. վասն զի ցաւ էր նմա վասննորա` յաղագս այնորիկ` զի միջնորդ եւ շաղկապ էրսիրոյ ի մէջ երկուց կողմանց Հայոց եւ Վրաց:
[Է]
ԳԼՈՒԽ Է
Գնալն Մովսիսի Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ առ Կիւրոն:
Բայց ապա յետոյ գնացեալ, եւ խափանումն իւրոյուխտին արարեալ, սակս այնորիկ` զի տեսանելով` ասէր`զիս, գուցէ արդեօք ամաչեսցէ յուխտէն եւ ի դաշանցն`զոր եդին Հայրապետքն Հայոց եւ Վրաց հանդերձ ինեւ իմէջ երկուց կողմանցն: Եւ երթեալ հանդիպի Կիւրոնի իքաղաքին` որ կոչի Տփխիս, զոր յառաջագոյն ի չորրորդճառի անդ յիշեցաք: Քանզի էր նա ի գաւթի սրբոյնՍիովնի, որ էր մերձ յապարանս արքունի. զոր տեսեալզնա սպասաւորացն Կիւրոնի, ազգ առնեն նմա: Իսկ նաառաքէ ընդ առաջ նորա զմի ոմն ի սպասաւորացն իւրոց, եւ արգելու զնա յերեսաց իւրոց: Իսկ նա երթեալ ի տունքահանայի միոյ` որում անունն Յակովբ կոչիւր, որ էրմերձ ի սուրբ Սիովն. եւ անդ կացեալ աւուրս ինն, յղէայնուհետեւ եւ պատգամ առ Կիւրոն, եւ խօսի ընդ նմադատաստանաւ ոչեւն (ոչինչ կամ ոչ եւս) զանգիտացեալ ի նմանէ. ես` ասէ` գիտեմ զոր ինչպակասութիւն լինէր ի քէն սակս ուղղափառ եւ սուրբհաւատոյն, զոր ուսուցին մեզ սուրբ Հարքն`զառաջագոյն քարոզեալն ի սրբոց առաքելոց` եւզհաստատեալն ի սրբոյն Գրիգորէ, եւ զնոյն աւանդեալմեզ յերից սուրբ ժողովոցն` յերեք հարիւր տասն եւութիցն ի Նիկիայի, եւ ի հարիւր եւ յիսնիցն որ իԿոստանդնուպօլիս, եւ յերկերիւրոցն որ յԵփեսոս. եւերկոքեան աշխարհս մեր Հայոց եւ Վրաց զնոյն ունէինեւ ունիմք: Արդ զի՞ եղեւ քեզ, զի խախտիչ եղեր դուանխախտ եւ անշարժ հաստատուն եւ սուրբ հաւատոյսմերոյ, զոր ի սրբոց հարցն հաստատեցաւ, եւ նոյն մեզտուաւ հաստատուն պահել: Քանզի նոքա մեծաւ հանդիսիւեւ բազում աշխատութեամբ այսահալածեալ կործանեցինզսատանայ: Եւ նզովեցին զամենայն հերձուածողսնզառաջինսն եւ զմիջինսն եւ զվերջինսն, մանաւանդզանիծեալ ժողովն Քաղկեդոնի եւ զպիղծ տոմարնԼեւոնի, եւ զայնոսիկ` որք նոցայն հաւատացին. որմինչեւ ի մեր ժամանակս հաստատուն եկն նոյնաւանդեալն ի նոցանէ: Իսկ երանելի Հայրապետն Մովսէս, յորմէ դու ընկալար զձեռնադրութիւն, վասն այնորիկընտրեաց զքեզ ի տանէ իւրմէ հաւատարիմ համարելովզքեզ, զի ուխտ եւ դառնութիւն հարցն մերոց հաստատունկացցէ, եւ մեք ի խաղաղութեան մնայցեմք. եւ քեզհաւատաց զաթոռդ զայդ Հայրապետութեան, զի մի'կուտեսցես քարինս ի շաւիղս ժողովրդեանսհաւատացելոց, այլ զխոչ եւ զխոյթ ի բաց իղեսցես իճանապարհաց նոցա: Իսկ դու արգել արկերճանապարհաց նոցա զայդ ամենայն` ոչ գնալ իճանապարհս Տեառն ուղիղ` ընդ որ գնացին հարքն մեր. եւ զխուժիկդ զայդ ապականիչ ընկեցեր ի մէջ, զի էրյինքն խմոր դառնութեան ծածկեալ` զոր ունէր ի հնմէնեւ ի քացախուտ չարութենէն Քաղկեդոնի ի Հրէականզանկուածոյն ի նա հասեալ: Արդ ես անպարտ եղիցիմ եւքաւեալ ի միջնորդութենէ քումմէ:
[Ը]
ԳԼՈՒԽ Ը
Որ ինչ զկնի այսորիկ պատմի յաղագս Կիւրոնի:
Արդ զայս նորա ասացեալ առ Կիւրոն ի ձեռն պատգամիիբր ի մահ եւ յապտակ զինքն դնելով ինքնակամ կամօքեւ յօժարութեամբ, վասն զի թշնամիք էին նմաամենեքեան` իշխանքն եւ ժողովրդականքն հանդերձԿիւրոնիւ: Եւ նա ո'չ ետ նմա պատասխանի ա'յնքանբազում յանդիմանութեան, այլ որպէս իժի եւ քարբիխցեալ էր զականջս իւր, զի մի' լուիցէ զձայն թովչիճարտարի. այլ եւ ոչինչ կարէր չար ինչ խօսել նմակամ առնել. զի խցցին բերանք այնոցիկ` որ խօսինզանիրաւութիւն: Քանզի գիտէր ի մտի իւրում, եթէյորժամ Կաթուղիկոս նստի Հայոց, դարձեալ խնդիր լինիիմոց իրացս. զի թերեւս կարասցէ հնարիւք ինչ այլազգինչ խորհել. զի դեռ եւս տակաւին յերկուս ոտս կաղայր: Իսկ երանելի Եպիսկոպոսն զբարւոք մարտն մարտեաւբազում բանիւք յանդիմանեալ զնա, եւ ոչինչ կարացօգտել: Ապա դառնայ ի վիճակ իւր ի մեծի զարմացմանեղեալ եւ ի տրտմութենէ (թեան) սակս Կիւրոնիանդարձութեանն, միանգամայն վասն գուշակելոյ նմազնենգութիւն նորա. եւ յանձն արարեալ զվիճակեալսնիւր շնորհաց Հոգւոյն` պահապան թողլով նոցա զայն` որպահէրն զԻսրայէլ, գնայ մեծաւ տրտմութեամբ ի վանսն`որ կոչի Յոհաննու, որ է յԱրագածոտան, եւ ընկալեալլինի անդ բազում սիրով եւ մեծաւ պատուով իԲաբեղասայ ի Վանաց Երէցէ: Զոր ապա բազում գոհութիւնգրէ ի թղթի անդ իւրում` որ առ Վրթանէս Քերթող. եւզառաջին ուխտ իւր դարձեալ հաստատէ ի սրտի իւրումյաղագս Կիւրոնի` միայն եթէ դարձցի առճշմարտութիւնն եւ ուղղեսցի:
Իսկ Կիւրոնի զգնալ Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ ինմանէ համբաւէ այսպէս, թէ գիշերի գաղտ գնացփախստեայ ի մէնջ յաղագս իւրոյ ինչ չարի եւ բազումբանից նորա` զոր խօսեցաւ ընդ վասն հաւատոց. եւդարձեալ յաղագս յանդիմանութեանն եւ մեղադրանացոչինչ պատմեաց յայնցանէ, թէպէտեւ Եպիսկոպոսնզամենայն էր պատմեալ ամենեցուն. զոր եւ զնոյն գրէԿիւրոն յիւրում թղթի անդ` որ առ ԱբրահամԿաթուղիկոսն Հայոց. զնա` ասէ` մեք ո'չ եմք հանեալ իվիճակէ մերմէ, այլ ինքն գնաց ի գիշերի փախստեայյաղագս իւրոյ ինչ յանցանաց: Եւ այսպէսանիրաւութեամբ եւ ստութեամբ առնէ պատասխանի իւրոցեւ օտարաց: Քանզի ամենայն` որ անիրաւ է` իպատասխանիսն է պատրաստ. քանզի անիմաստ մտօք վարէրառ ամենեսեան. զի հոգիք ըմբռնեալք ի մեղս` ի մտացեւս անկանին: Արդ Կիւրոնի թէպէտեւ վաղուրեմն ատեալէր զճշմարտութիւն, ինքն ատեցեալ էր իճշմարտութենէն: Քանզի յառաջ թշնամի էրԵպիսկոպոսին Ցուրտաւայ` կասկածելով զնմանէ յաղագսյայտնելոյ զչարութիւն նորա. եւ որսայի (ր) զնա իմահ. վասնզի գիտէր նա զնորա զամենայն ինչ ստուգիւ, որ ինչ ի ծածուկ եւ յայտնի, որպէս ասաց ինքն ի ձեռնպատգամին: Քանզի յառաջ մինչդեռ ո'չ էրհրապարակագուժ լեալ, բազում անգամ յանդիմանեալլինէր ի նմանէ ի ծածուկ: Իսկ նա ատէր զնա յաղագսյանդիմանական բանից նորա` թշնամի իմն համարելովզնա, ատեցին` ասէ` ի դրունս զյանդիմանիչս իւրեանց, եւ զբանս սուրբս պիղծ արարին. զի յորժամ խրատու ոչլսեաց, ապա յանդիմանեցաւ. զի խրատ առանցյանդիմանութեան մոլար շրջի` ասաց ոմն ի սրբոցն: Արդյետ այսոցիկ եղելոց իրաց գրէ առ Վրթանէս թուղթԵպիսկոպոսն Մովսէս` լի' բազում ամբաստանութեամբ, զոր յիւր իսկ թուղթսն պատմէ յաղագս Կիւրոնի, եւզՎրաց օրինակաւ ինչ իրաց նմանեցուցեալ նոցա վասնանպտղութեան նոցա օրինակաւ թզենոյն, եւ հայցէ գրելթուղթ առ Կիւրոն, զի թերեւս կարիցէ հնարել ինչ, իւիքինչ իրօք շահել զնա: Խնդրէ նախ գրել եւ առ եկեղեցինՑուրտաւայ` որք Հայալեզուք էին, առ ի մխիթարելզնոսա: Իսկ նա այր իմաստուն եւ հանճարեղ եւնախանձայոյզ աստուածային պատուիրանին, եւ զօրավիգեւ օգնական ուղղափառ հաւատոյ, ճշմարտասէր եւ լիգիտութեամբ. որ սակս իւրոյ հաւատարմութեաննՏեղապահ զնա կացուցեալ աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի: Իսկնա ապա ցաւակից լեալ Եպիսկոպոսին միանգամայն եւգործակից եւ ջատագով աստուածային պատուիրանին` գրէառ Կիւրոն թուղթ ծանուցանելով նմա զամենայն մի ըստմիոջէ, որպէս ուսուցանէ քեզ գրեալքն առ ի նմանէյիւրում թղթին: Գրէ եւ առ եկեղեցին Ցուրտաւայշրջաբերական թուղթ լի մխիթարութեամբ, եւ յորդորէզնոսա կալ հաստատուն ի հաւատս ճշմարիտս, եւզգուշանալ յայնցանէ` որք ոչն գնան ճշմարտութեամբի ճանապարհս Տեառն: Եւ այս լինէր մինչեւ իժամանակս Աբրահամու. որ յաջորդեաց զաթոռՀայրապետութեանն Հայոց զկնի երեք ամաց մահուաննՄովսիսի Հայոց Կաթուղիկոսի:
[Թ]
ԳԼՈՒԽ Թ
Պատճէն երկրորդ վասն բաժանման Վրաց զկնի մահուան Մովսիսի:
Ի ժամանակն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի եղեւբաժանումն Վրաց` քաջայայտ գոլով` որպէս ուսուցանենմեզ գիրք թղթոցն: Բայց այսոքիկ գրեալքս առ ի մէջնմինչեւ ցայս վայր ի ժամանակս Մովսիսի ՀայոցԿաթուղիկոսի եղեւ` որպէս պատմեցաք ձեզ ստուգիւ. այլեւ այնմ վկայեն գիրք թղթոցն. ահա' ցուցաք ձեզ ըստկարի մերում համառօտ բանիւ սկիզբն եւ զպատճառբաժանման Վրաց: Վասնզի այսոքիկ այսպէս իմացեալեղեւ ի մէնջ ստուգիւ քննեալ: Իսկ ի նոցին թղթոցնկամէի եւ այլ յիսկզբան մերոյ գործառնութեանսյաղագս նոցա յարմարել բանս, միանգամայն եւ յաղագսԿիւրոնի կշտամբութեանն յաւելուլ ի պատմութեանս` որմինչեւ ցայս վայր. բայց թողաք յայլում տեղւոջ ասել: Իսկ նախ քան զձեռնարկելն մեր էր ի բանս եւ ի գործս`որ յաղագս Կիւրոնի եւ բաժանման նորա ի մէնջ` կամէիասել եւ այլ իմն պատճառ. զոր ի բազմաց լուեալ մերբազում անգամ` թէպէտեւ գրով ոչ գտեալ ուրեք իմատենի, նաեւ ո'չ ի զրուցաց` եւ եթէ ընդվայրաբանութեանն, այլ յաւանդութենէ ծերոց եւյընթերցասիրաց ոմանց հաւատարիմ արանց, զոր կամէիասել յայսմ պատմութեանս ի կարգի ճառիս: Բայցքանզի ո'չ եղեւ ասել, զի մի' խորհուրդս ընդմիջեսցի`որ ի կարգիս, զոր պատմի ի գիրս թղթոցն, ասացից յետոյյայլում տեղւոջ:
[Ժ]
ԳԼՈՒԽ Ժ
Թէ զի՞նչ օրինակաւ գրեաց Մովսէս Եպիսկոպոսն Ցուրտաւայ առ Վրթանէս Քերթողն` գրել թուղթ առ վիճակեալս իւր եւ առ Կիւրոն եւ իշխանս աշխարհին:
Արդ գրէ թուղթ Եպիսկոպոսն Մովսէս առ ՎրթանէսՔերթողն զգնալն իւր ի վանսն Յովհաննու, եւ պատմէնմա զամենայն իրս եղելոցն միանգամայն եւզձմեռնային դառնաշնչութեան հողմոցն` եւ զիւրգոհութիւն յԱռաջնորդէն` որ ի վանսն, որում անունԲաբեղաս ճանաչիւր, եւ հայցէ գրել առ եկեղեցինՑուրտաւայ գիր շրջաբերական յաղագս հաստատուն կալ (ոյ) ի հաւատս, որպէս յառաջն ասացաք, եւ յետ այնորիկ առԿիւրոն եւ առ իշխանս աշխարհին:
[ԺԱ]
ԳԼՈՒԽ ԺԱ
Թուղթ առաջին Մովսիսի եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ առ Վրթանէս Քերթողն` Տեղապահ աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի:
Փափագելի վիճակի Քրիստոնեան հաւատոցնսիրելութիւն ընդունող եւ ինձ երեւեալ հայրաձեւ եւմերձաւոր Տէ'ր Վրթանէս, ի Մովսիսէ անարժանէ` քեզ եւքոյոցդ` բազում խոնարհութեամբ երկրպագութիւն, ընդորով եւ առաւել ողջունի հարցութիւն:
Ծանուցանեմք փոքր ի շատէ Տեառն մերումզդժնդակութիւնս` որ եհաս մեզ: Դէպ եղեւ ինձ իտղայութեանն հասանել յԵպիսկոպոսարանն Ցուրտաւայ. որոյ եկեղեցւոյն ըստ օրինաց աշակերտ իսկ էի: (Յ) որուսայ ուսում դպրութեանն Հայերէն եւ Վրացերէն. որն (ուր) պարգեւեցաւ ինձ իսկ անարժանիս ի Տեառնէհասանել յաթոռ Վարդապետական. եւ յետ այնորիկԵպիսկոպոս տան դրան Բդեշխի, ո'չ եթէ ըստ արժանեացիմոց ինչ ասեմ, այլ կարծեմ, եթէ յանդիմանութիւնուրացողացն զորդին Աստուծոյ: Քանզի յետ այսչափանցելոց ժամանակաց` ապա եւ ես հասի ի վերայ` թէո'րպէս Վիլք զկանաչագեղ տերեւն միայն ունէին ըստառանց պտղոյ ցուցանելով յինքեան ըստ օրինակիսաղարթալիցս. զի նոյն` յորում պտուղ ո'չ եգիտ Տէրն, այլ տերեւ միայն: Ըստ որում այսոքիկ ի հաճոյսմարդկան զամենայն պաշտօնն լի եւ կատարեալկարծեցուցանէին: Իսկ յորժամ ծանեաք ի Կիւրոնէզմեծարանսն մատուցանել Հրէական սահմանին ժողովոյնՔաղկեդոնի, եւ զհայհոյութիւնն` որ յՈրդին Աստուծոյ, նաեւ ոչ տերեւս կանաչ գոյր ի նոսա:
Վասնորոյ եւ իմ զբանն ի վեր առեալ` թշնամի եղէԿաթողիկոս անուանն` եւ ամենայն իշխանացն` եւնախարարացն` եւ ամենայն աշխարհին, եւ վախճան այսէ, զի հալածեցայ. եւ թէպէտ վասն իմ մեղաց` ժամուս (այժմուս) յառաջնորդութենէ զրկեալ է աշխարհսՀայոց, հարկ համարեցայ գալ ծանուցանել սրբութեանդձերում զկորուստ աշխարհին եւ զիմ տառապանսն: Եւ թէո՞րպէս վասն խստութեան ձմերայնոյս եւ փքայոյզլինելոյ արգելեալ եղէ ի սրբոյ Յովհաննու Մկրտչի իվանս` որ յԱրագածոտան: Եւ ընկալեալ իմ ի ձեռներանելոյ Տեառն Բաբեղասայ վանաց Երիցու, զայլն իմանկանէդ լսէք: Բայց առ ժամս գրեցի ես ի Հայ լեզուիշխանութեանն Ցուրտաւայ եկեղեցւոյն. հրամայեցէ'քեւ դուք գրել, զի նախանձաւոր են ուղղափառ հաւատոյն, թո'ղ զի յաղանդոցն առաւել զգուշանան: Գրեցէ'ք եւ առԿիւրոն եւ առ իշխանս աշխարհին, եւ ի ձեռն թղթոյ խրատտո'ւք բերել. եւ զողջոյն սրբութեան ձերոյ ծանուցէքմեզ: Եւ դուք ողջ լերո'ւք ի Տէր:
[ԺԲ]
ԳԼՈՒԽ ԺԲ
Պատասխանի թղթոյն Մովսիսի Եպիսկոպոսի ի Վրթանիսէ Քերթողէ:
Զգիր ողջոյնի սրբութեան քո ընկալայ, եւ գոհանալովզԱստուծոյ` ուրախացայ, զի նախանձաւոր էք ուղղափառհաւատոց, եւ ասպնջական սուրբ Հարցն ճշմարիտվարդապետութեան` որ աւանդեցաւ յաշխարհս մեր ի ձեռներանեալ եւ քաջ եւ սուրբ եւ անզանգիտող նահատակինՏեառն սրբոյն Գրիգորի: Եւ զի յապստամբ եւ ի վերջինժամանակս հասեալ եմք, ոչ են զարմանք տեսանել` զորսրբութիւնդ ձեր գրեաց առ մեզ: Քանզի տակաւին եւստեսանեմք զգուշութիւն նուիրական առաքելոց, եթէհերձուածք լինելոց են ի ձեզ. եւ զայն եւս, թէ` որընտիրք են ի ձեզ երեւեսցին. զոր ճշմարտիւսրբութիւնդ քո կատարեաց` հալածանաց եւ բազմապատիկնեղութեանց համբերելով: Եւ ի վերայ դորին միշտեղիցի արիանալ եւ անքակելի մնալ շնորհօքն ՔրիստոսիԱստուծոյ մերոյ, եւ լրջամտութեամբ ստանալ պարգեւսի բաւական Աջոյն Քրիստոսի: Իսկ որ ի բազմացնփութայք շահաւորութիւն, ցանկալի է: Եւ որ (յ) ընկերսիրութիւնընթանայք, օգուտ է եւ տենչալի ըստ այնմ թէ` ոչխնդրեմ զանձին օգուտ, այլ զբազմաց. զի ապրեսցին: Զթուղթս` զոր խնդրեցեր ի Հայալեզուսն, առնեմքշնորհիւն Աստուծոյ: Նոյնպէս եւ ի Կիւրոն եւ յիշխանսաշխարհին առնեմք ըստ յառաջելոյն Աստուծոյ: Եւ եթէկամի Աստուած, ի մօտ աւուրս Կաթուղիկոս կամիննստուցանել. զհոգս ձեր շնորհիւն Քրիստոսի Աստուծոյնա հոգայ. եւ մեք սատար եմք մինչեւ ի կատարումնգործոյն ըստ կարի մերում: Ողջ լե'ր ի Տէր:
[ԺԳ]
ԳԼՈՒԽ ԺԳ
Զկնի թղթոյն Մովսիսի եւ Վրթանիսի եւ ի սակաւուց յայտարարութիւն:
Գրէ թուղթ շրջաբերական Եպիսկոպոսն Մովսէս առվիճակեալսն իւր ի քաղաքն Ցուրտաւայ եւ ի նորիննահանգն, զգուշանալ նոցա յաղանդոյն Քաղկեդոնի եւ ինոցին նմանեաց, տալով նոցա զեղեալսն օրինակ, եւ որլինելոցն. եւ վարդապետէ նոցա զգրեալսն ի յօրէնսն եւի մարգարէսն, յանձն առնելով զնոսա շնորհաց Հոգւոյն: Որպէս միանգամ ասացաք, գրէ եւ զգալն իւրյԵպիսկոպոսութիւն` եւ ամբաստանութիւն զՎրաց, եւվասն աղետի նեղութեան իւրոյ յիշէ յամենայն տեղիս: Նաեւ յաղագս ուրացողացն զորդին Աստուծոյ գրէզգուշանալ եւ կալ մնալ շնորհիւն Աստուծոյ:
[ԺԴ]
ԳԼՈՒԽ ԺԴ
Թուղթ շրջաբերական Մովսիսի Եպիսկոպոսի առ վիճակեալսն իւր:
Ի ժառանգութիւն երկնից վիճակեալք` եւսրբութեամբ երկրպագեալք սրբոյ Երրորդութեան`Քրիստոսեան հաւատոցն սիրելութեան ընդունողք իձեռն երիցս երանելոյ անզանգիտող նահատակին Տեառնսրբոյն Գրիգորի` Հայալեզու իշխանութեամբՑուրտաւայ եկեղեցւոյդ, առ որս առաւել հարկհամարեցայ գրել, իսկ յօժարութեամբ լսողացառհասարակ ամենայն պաշտօնէից եկեղեցւոյդ հանդերձմիաբան ժողովրդեամբդ, ի Մովսիսէ անարժան (է) `Տերամբ ողջոյն, ընդ որով եւ առաւել ի խաղաղութեանպահպանեալք լինիջի'ք յուսով սրբոյ Երրորդութեան, սիրել իսկզբանէ: Իսկ որ հաճեցաւ Աստուած եւկոչեաց ի սպասաւորութիւն մեծի տէրութեան իւրոյ, զյոյժ քաջահաճոյսն ընտրեալ իմացեալ տեսանեմք. որոց զվերակացութիւն ժողովրդեան շնորհեաց, եւ կամ`որոց զմարգարէութեան շնորհսն առաջի արկ. ոմանքտեղի ետուն եւ յօժարութեամբ լուան կոչմանն, եւ կէսքյապաղեցին զշնորհսն, եւ բամբասի եւ ո'չ մի ոք ինոցանէ:
Արդ վասնզի եւ մեզ դիպուած աշտիճանին թէպէտեւկարգի զհրաժարելն ուսուցանէր, եւ առաւել եւսերկչոտանալ ընդ երկչոտսն, սակայն վերագոյն էր քանզմեր տկարութիւնս, միջնորդ ընդ Աստուած եւ մարդիկլինել զհնազանդելն ուսաք: Զի որպէս ի Հայրենեաց իմնի սննդոյ տեղոյ կոչեցեալք եղաք հաւատովք Աստուծոյնախախնամութեանն զշնորհն վարկանելով, յաղագս որոյտեղի տուեալ յօժարութեամբ լուաք կոչմանն. վասնորոյյանկարծակի իմն ի վերայ հասեալք հայհոյութեան ինչ`զոր յորդին Աստուծոյ էր, հաստատելշնորհակորուսացն. առ որս ծանուցեալ զվէրսանհնարինս եւ չի'շխեցեալ ընկենուլ ընդ լաւութեամբզախտն, զոր եւ շարժեցաք իսկ. վասնորոյ եւ թշնամիեղաք ամենեցուն: Եւ որչափ յանդիմանեցաք, առաւել եւսսպառնացեալ եղաք ի Քահանայապետից եւ յիշխանաց, մինչեւ հալածեալ եղէ: Բայց ինձ այսպէս թուի, թէզորօրինակ` ես ընդ դատապարտութեամբ անկեալ լինէի, եթէ գիտէի զախտն եւ ծածկէի, նոյնպէս եւ չարաչարբարկութեան է արժանի` որ լսեն եւ անփոյթ առնեն, որպէս եւ արարին իսկ անփոյթ: Ապա ուրեմն յիրաւիլուիցեն զսպառնացեալն Աստուծոյ, զորԱստուածայնովն Երեմեայիւ. Քահանայք` ասէ Տէր, ոչասացին` ո՞ւր է Տէր. եւ հովիւք ամբարշտեցան յինէն, եւ ցրուեցին զոչխարս արօտի իմոյ: Եւ ապա զի՞նչյաղագս այդորիկ. այսպէս ասէ Տէր, ո'վ Հովիւք` որկորուսէք եւ ցրուեցէք զոչխարս արօտի իմոյ. արդահաւասիկ ես վրէժս առից ի ձէնջ, զի լցան աւուրք ձերի խողխողումն: Արդ զի զսիրելի Միածնի որդւոյնԱստուծոյ զսպանողացն յայտ է թէ` ըստ օրինակի նոցաեւ ո'չ ի մարմնաւոր պատուհասէ վրիպելոց իցեն. եւնոքա զի՞նչ պատուհաս կրեցին արդեւք: Սովոյն դեղարարին. կանայք նոցա զսիրելի որդիս իւրեանցխորովէին եւ ուտէին ի պաշարելն Տիտոսի զԵրուսաղէմ. զորս վեց բիւրովն սատակեաց, եւ հարիւր եւ քսան բիւրսրով կոտորեաց, եւ յիսուն բիւր ի գերութիւն վարեաց: Եւ պատճառք այսքան բազմութեան ի քաղաքինգտանելոյ` Զատկի տօնին էր, յորում ամենայն ազգն ի միվայր գումարեալ էին. եւ իբրեւ ի բանտի արգելան. զիյորում յաւուր նենջեցին զկեանս իւրեանց ի ՔրիստոսԱստուած, ի նմին աւուր եւ զհատուցումն ընկալան. եւայժմ որք զնոցայն ախտանան, յայտ է թէ` ընդ նոսինպատժելոց են եւ զաստիս եւ զանդին: Արդ զի ընդ որս մի'եւ մեզ լիցի լսել զահագին սպառնալիսն Աստուծոյ, եւկրել զանողորմ պատուհասն այն: Այլ ես հարկհամարեցայ ի ձեռն զգուշացուցիչ թղթոյս խօսելյականջս աստուածասիրութեան Ձերոյ, զգոյշ լինել իհաղորդութենէ Տեառն ուրաց (ող) ացն` եւ Տեառնսպանողացն` մեծարողաց ժողովոյն Քաղկեդոնի: ՔանզիԱռաջնորդ ժողովոյն աղանդակիցք Նեստորի էին եւհալածեալք յԵկեղեցւոյն, որոց սատար գտեալզթագաւորն Մարկիանոս` եւ զկին նորին` որում անունՊողքէր կոչիւր, երկու բնութիւն ասել զՏէր մերՅիսուս Քրիստոս. զոր մեզ մի' լիցի հաղորդել նոցա: Արդ զայս ամենայն գիտացեալ սիրելի'ք` ճանապարհզարքունի գնասցուք, մի' յաջ խոտորեսցուք եւ մի'յահեակ. եւ զայս այսչափ հարկ համարեցաք փոքր ի շատէգրել առ Ձեզ. զի զգուշասցո'ւք այնպիսեացն: Եւ որ ոքյետ այդր պատուիրանի անփոյթ առնէ, ինքն տացէպատասխանի Աստուծոյ. եւ մեք անպարտք եղիցուք: Ողջլերուք ի ՏԷր մեր Յիսուս Քրիստոս:
[ԺԵ]
ԳԼՈՒԽ ԺԵ
Պատասխանի թղթոյն Մովսիսի Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ ի վիճակելոցն իւրոց:
Զգիր ողջունի սրբութեան քո զխրատ (ատու) ութեանեւ զգուշացուցիչ ընկալեալ ամենայն եղբայրութեանս, գոհանալով զԱստուծոյ մեծաւ ուրախութեամբ լցաք. որՏէրդ` սրբոյ Երրորդութեանն պահպանութեամբ ողջ է, եւորբ մնացեալ ի ձէնջ զաշխարհ հոգայք` որպէս արժանիսկ է. ամենայն ուղղափառ խոստովանողաց աղօթիցլուիցէ Աստուած, եւ առաքեսցէ զՀոգին սուրբ ի քեզ`Տէր եւ յօգնականս քո` զօրացուցանելով զձեզ, լինելովվերակացու եւ օգնական զարտուղեալ կողմանցս մերոց. եւ վերստին ի ձեռս ձեր` Տէր տէրանց սուրբ Հոգինքարոզեսցէ եւ հաստատեսցէ զաշխարհիս մերումզընթանուր Բան կենաց. որ յառաջ քան զյաւիտեանս իՀօրէ եւ ընդ Հօր. եւ (ի) վախճան ժամանակաց վասնմերոյ փրկութեան ի սրբոյ կուսեն Մարիամայմարմնացեալ լինելով ամենայնիւ որպէս զմեզ. բայց իմեղաց մնալով այնպէս Աստուած, որպէս էրն յառաջ ընդՀօր իւրում եւ սուրբ Հոգւոյն. զոր եւ յառաջավաստակսուրբ մարգարէիցն զծածկոյթ խորհրդոյն` որյաւիտենից ընդ Հօր մարգարէացեալ, զոր եւ երանելինՊօղոս մեկնէ, թէ այժմ յայտնեցաւ գրովք սրբովք, եւամենայն ուղղափառաց ընկալեալ հաստատեցան գրովսրբոյն Գրիգորի եւ Հայաստանեայցս հաւատն, եւ յոյսն, եւ սէրն, զոր աստուածայինն Պօղոս աւանդեացեկեղեցւոյ` զհաւատն ի Հայր, զյոյսն յՈրդի, եւ զսէրնի Հոգին սուրբ: Զայս երիս պտուղն ի ձեռն քո եւերանելի վարդապետացդ` լի եւ զեղուն յեկեղեցիսկողմանցս մերոց պահեսցէ Քրիստոս Աստուած մեր, եւընդունել ընդ միոյն վաթսուն եւ ընդ միոյ հարիւր: Նորոգեսցէ եւ Տէր Աստուած եւ զաթոռ քո Տեառն ի նմինեկեղեցւոջդ, յոր վիճակեցար ի ձեռն ուղղափառխոստովանողաց Քրիստոսի. ապա թէ ոչ` եւ մեզ այլ ինչճար չէ, բայց կամ կեալ յաշխարհիս եւ ըստ կամացնորա լինել, կամ թողուլ եւ գնալ: Ողջ լե'ր Տէր մեր. եւմեզ աղօթս արա:
[ԺԶ]
ԳԼՈՒԽ ԺԶ
Թուղթ շրջաբերական Տեառն Վրթանէսի Քերթողի (ի) Հայալեզու աշխարհն Ցուրտաւայ` ի խնդրոյ Մովսիսի Եպիսկոպոսի` առ ի հաստատել զնոսա ի հաւատս:
Սրբասէր ուղղափառաց եւ ճշմարտից ամենայն վանացԵրիցանց եւ գեղջաց Քահանայից, ազատաց եւ շինականաց, ծերոց եւ տղայոց, Հայալեզու աշխարհաց, եւ համօրէնամենայն ժողովրդականաց, որ էք ընդ իշխանութեամբեկեղեցւոյդ Ցուրտաւայ, ի Վրթանիսէ եւ յայլպաշտօնէից սրբոյ եկեղեցւոյս` Տերամբ ողջոյն:
Վասնզի եհաս առ մեզ լուր չ՚ախորժելի` թէզհերձուածն Նեստորի եւ զնզովեալն Քաղկեդոնի, զորՀայոց` եւ Վրաց` եւ Աղուանից միաբանականացԵպիսկոպոսաց, եւ իշխանաց, սոսկալի նզովիւքանյիշատակութեամբ էր ի բաց բարձեալ: ԱրդԿաթուղիկոսդ անուանեալ Եպիսկոպոսօք հանդերձ եւիշխանօքդ ընդունելութիւն եւ մեծարանս առնենհերձուածողաց: Լուաք եւ վասն սրբութեան ձերոյ`ունել նախանձ վասն ուղղափառ հաւատոյ ամենայնբարեպաշտութեամբ, որ տնկեալ է իսկզբանէ յաշխարհիդձերում, եւ աղօթեմք միշտ հաստատուն մնալ եւ արիանալանզանգիտող համարձակութեամբ: Գիտացէ'ք եղբարք, զի իվերջին ժամանակս եմք, եւ չար գազանին հրապոյրքմերձեալ են ապստամբութիւն առնելով ուղղափառհաւատոյ, զի մոլորութեանն իւրոյ կազմեսցէասպնջականս. վասնորոյ արթուն կացէ'ք եւ հսկեցէքխորշել յանզգամացն, զի պարգեւացն Աստուծոյ արժանիլիցուք: Եւ եթէ աւելի ինչ պէտք լինին հակառակութեանեւ պատասխանւոյ, գրեսցէ առ մեզ սրբութիւնդ ձեր: Եւշնորհիւ ամենասուրբ Երրորդութեանն հասեալ առ ձեզպապանձեցուսցո'ւք զբերանս հայհոյութեանչարախօսացն: Ողջ լերո'ւք ի Տէր:
[ԺԷ]
ԳԼՈՒԽ ԺԷ
Պատասխանի թղթոյն Վրթանէսի Հայալեզու աշխարհին Ցուրտաւայ:
Տեսաք զթուղթ ուղղափառ հաւատոց ձերոց, եւ լուաքզողջոյն ձեր եւ զամենայն պաշտօնէից սրբոյեկեղեցւոյդ. եւ մեծ ուրախութեամբ լցեալ գոհացաքզՔրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ: Եւ որպէս երկիր ծարաւի իբազում երաշտութենէ պասքեալ` ընդունելով անձրեւշահեկան` զուարճացեալ յինքեան ցուցանէզդալարութիւն, եւ զանուշահոտ ծաղիկսերեւեցուցանելով տեսողացն: Զի էք իսկ շնորհիւնՔրիստոսի հոտ անոյշ ըստ գրեցելումն կենաց ի կեանս, ոչ միայն ի ձերում աշխարհիդ, այլեւ ամենայնհիւսիսային կողմանս. զոր մեր ընկալեալ զգրեալս իձէնջ, եւ ցուցեալ ամենայն եղբայրութեանս մերոյ. զորախորժելով լուեալ` ետուն գոհութիւն Աստուծոյ: Եւվարդապետութեանդ ձերում հոգալով զաշխարհս մեր`յիշեցուցանելով սուրբ եւ զուղիղ հաւատն` զոր մեծինԳրիգորի սահմանեալ էր յայս Կաւկասային կողմանս: Արդ համարձակիմք եւ օրհնեմք զՏէր, Վրթանէս, եւեղիցիս օրհնեալ ամենայն ուխտիւդ հանդերձ. եւպահպանեալ լիջիք Հոգւով սրբով յայս ծովածուփկենցաղոյս, աղօթիւք միշտ նորոգել եւ սրբոց աթոռոյդսրբոյն Գրիգորի, զի արասցէ խնդիր մոլորեալ ոչխարիսմերում, ըստ օրինակի առաջին վարդապետացն, զի մեզառանց այտի օգնականութեան եւ թիկանց աստ չ՚մարթիկալ. զի այնպիսի բռնաւոր գոռոզի` որ Հայրապետսանուանի` դիպեալ չէ ոք, եւ մեզ բաց թողուլ զաշխարհսեւ գնալ: Ողջ լե'ր ի Տէրն մեր:
[ԺԸ]
ԳԼՈՒԽ ԺԸ
Յաղագս Ցուրտաւայ` եւ որ ինչ վասն Բդեշխին` որ ի նմա լեալ: Եւ վասն Վրաց:
Ունիմ ի մտի եւ զայս եւս կարգել դոյզն յիշատակօքբանից` որ ինչ յաղագս Ցուրտաւայ` եւ որ զկնիայնորիկ: Զի Ցուրտաւն այն անուն` որ միշտ եւ յարյիշատակեցաք ի պատմութեան, աստ յիշատակեմք. յայնմժամանակի այն կոչէր անուն, իսկ այժմ յորջորջեալկոչի Գաջենք: Յայնժամ լի եւ ընդարձակ մայրաքաղաքմեծ եւ հռչակաւոր. իսկ այժմ փոքրեալ եւ չափաւորեալքաղաքագեղ յեզր գետոյն` որ կոչի յիւր անուն`Գաջենագետ, ի նահանգին` որ կոչի Վրաց-դաշտ, որ էմիջասահման երկուց աշխարհացն Հայոց եւ Վրաց, հայիհանդէպ լերինն Կաւկասու, որ է սահմանակից հրաշաշէնեւ հրաշալի հռչակաւոր ե'ւ ականաւոր մեծիմայրաքաղաքին Տփխեաց. եւ եղեալ Ցուրտաւն այնբնակարան Բդեշխի մեծի Գուգարացւոց` կողմանակալհիւսիսոյ կարգեալ ի Վաղարշակայ Արշակունւոյ մերոյարքայէ: Եւ էր լեալ Բդեշխն այն ի զաւակէ ՄիւրհդատայԴարեհի նախարարի, որպէս պատմէ մեզճշմարտապատումն Մովսէս. զոր ածեալ` ասէ`Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ, եւ թողեալ իշխան ի վերայգերութեանն ի Վերիացւոցն ազգաց. զորս էածՆաբուգոդոնոսոր զօրութեամբ զօրուն Լիբէացւոց, եւվանեալ վկանդեալ ընդ ձեռամբ նուաճէր, եւ զմասն միի նոցանէ` յաջակողմն Պոնդոս ծովու տարեալբնակեցուցանէր` ասէ պատմագիրն. եւ է Վէրիայն այնյեզր յերկրի յարեւմուտս: Արդ ի բնակեցուցանելզնոսա յեզր Պոնդոսի, աճումն առնու ազգն այն, եւբազմացեալ սփռի յեզր ծովուն աստի եւ անտի, եւ շրջիյայն կողմն եւ ձգի մինչեւ ի սահմանս Հայոց եւԱղուանից, եւ լինի ազգ եւ բազում յոյժ, եւ կոչիանուն աշխարհին Ափխազք, եւ իւրաքանչիւր անուանքգաւառացն` որ շուրջ զիւրեւ անթիւք, եւ այլ եւսգաւառք շուրջ զՏփխիս քաղաքաւ, որ կոչին Ծանարք` եւՋավախք` եւ Թռեխք: Արդ սերեցան եւ բազմացան, եւ եղենազգ. եւ զոր յառաջին իւրեանց յաշխարհին անուանէինՎերիայ, աստ Վրացիք անուանեցան ազգաւ, եւ լեզուաւ, եւ գրով, եւ հայրապետութեամբ, եւ թագաւորութեամբհաստատեցան. զոր մերժեալ եւ հերձեալ հեռացոյց իմէնջ Կիւրոն Սկուրտացի` հանգոյն եւ հաւասար լեալՅուդայի Սկարովտացւոյ, եւ կորուսեալ, կործանեացզայնքան բազմութեան ազգ` պատճառ (լ) եալկորստեան նոցա: Բայց դու մի' աստանօր բամբասեսցեսզմեզ իբրեւ զաւելորդ ինչ գրել զայս` ո'վուսումնասէր. զի կամեցաք սակաւ բանիւք զբազումյիշողութիւն Ցուրտաւայ ծանուցանել քեզ. զի պարտ եւարժան էր ո'չ առնել զանց սեփականութեան նորա, զիբնաւ բնակարան ելեալ արքունի եւ հանգստեան սրբոյնՇուշանայ, որ դեռ եւս կան տեղիք չարչարանացնահատակութեան նորա, եւ հանգստարան սուրբ եւպատուական նշխարաց նորա. զոր մեր բազում անգամերթեալ եւ համբուրեալ զսրբութեան տեղին, զոր ապազորպիսութիւն նահատակութեան նորա յետոյ ասացիցյայլում տեղւոջ:
[ԺԹ]
ԳԼՈՒԽ ԺԹ
Յաղագս Մովսիսի Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ` թէ ուստի կամ ո՞րպէս եկեալ ի պատիւ Առաջնորդութեան. եւ գովութիւն նմա, եւ կշտամբանք եւ ամբաստանութիւն Կիւրոնի եւ իշխանաց աշխարհին եւ այլոց:
Այլ յառաջ քան զձեռնարկելն մեր ի բանս` որ յաղագսՄովսիսի` մոռացումն եղեւ մեզ յառաջագոյն յիշատակելվասն նորա` զգաւառ, եւ զգեղ, եւ զգալ նորա ի պատիւԵպիսկոպոսութեան: Բայց անցցո'ւք այսուհետեւ սակաւբանիւք յիշատակել ըստ կարի մերում: Սա էր ի գաւառէՏաշրաց ի գեղջէն Մեհենկերտոյ: Եւ երթեալ ի տիստղայութեան իւրոյ ի գեղաքաղաքն Ցուրտաւ, զորմէյառաջագոյն ճառեցաք, եւ ի նմա սնեալ եւ ուսեալ`որպէս ինքն պատմեաց ի թղթի անդ իւրում: Եւ ուսեալզուսումն զերկուց ազգաց զՀայոց եւ զՎրաց, եւ հասեալյարբունս` հանդիպի նմա աստիճան վարդապետութեան, եւ յետ այնորիկ աթոռ Եպիսկոպոսութեան տան Բդեշխի: Որ եւ զսոյն վկայէ ինքն ի թղթին` որ առ Վրթանէս. եւկացեալ միջնորդ հաւատոյ հաստատութեան ի մէջ երկուցազգաց` Հայոց ասեմ եւ Վրաց` մինչեւ ի ժամանակսԿիւրոնի կորստեանն. վասնզի ի նմանէ էր ընկալեալձեռնադրութիւն` մինչդեռ յուղղափառութեանն էր: Բայցզայն ամենայն կրէր ի Կիւրոնէ` զվիշտ եւ զնեղութիւն`եւ զհալածանս` ինքն եւ իւրքն ամենայն, նաեւվիճակեալքն առհասարակ Հայալեզու իշխանութեանն. որ եւ թողուլ զաշխարհն եւ գնալ գրեն առ Վրթանէս իպատասխանումն անդ նորա թղթին: Այլ արդճշմարտիմաց լեալ Եպիսկոպոսն Մովսէս եւազնուապաշտօն առ ի խրատել եւ ուսուցանել զեկեղեցինՑուրտաւայ, նախ քան Եպիսկոպոսութիւնն վարդապետկեցեալ եւ ուսուցեալ` որպէս ասաց մեզ ի թղթի անդիւրում, եւ յետ այնորիկ ապա Եպիսկոպոսութիւն նմահանդիպի ի վերին Տեսչութենէն. կրկին եւս կեցեալՎարդապետ եւ Տեսուչ եւ Առաջնորդ առ ի հաստատել եւյուսուցանել զտակաւին եւ տղայաբարոյսն մտօք, եւիբրեւ զհովիւ քաջ զանձն իւր դնելով ի վերայ ոչխարացիւրոց գայլահալած լեալ, եւ ճանաչող զիւրսն եւծանուցեալ յիւրոցն, եւ որ ոչն լինէին յայնմ գաւթի, ածէր եւ մուծանէր անդէն, ուսեալ ի քաջ հովուէն` որասէր, ես եմ հովիւ քաջ, եւ դնեմ զանձն իմ ի վերայոչխարաց իմոց. եւ սա զնոյն առնէր. եւ որ ոչ մտանէինընդ դուռն գաւթի նորա, այլ արտաքոյ շրջէին քանզգաւիթ աւազակաբար եւ դաւաճանութեամբ, ի նոցանէզգուշանայր եւ զգուշացուցանէր զլսեցեալսն իւրոյձայնին` եւ զհետ երթեալսն կոչողին հովուաբար եւազատաբար յաղագս սուղալոյն: Եւ պատուիրէր մի' օտարձայնի լսել, որ գողանայ եւ օձտէ ի ճշմարիտ եւյառաջին Հովուէն եւ կեցուցանողէն զկորուսեալս. որասացն, եկն որդի մարդոյ խնդրել եւ կեցուցանելզկորուսեալս. եւ դարձեալ, Հա'յր` զոր ետուր ցիս, ոչկորուսից ի նոցանէն եւ ոչ մի. եւ դարձեալ, եթէ որ գայառ իս` ոչ քաղցիցի. եւ որ հաւատայ յիս` ոչ երբէքծարաւեսցի, զի ես եմ կեանք, եւ ճշմարտութիւն եւլոյս: Իսկ սա աշակերտ գոլով քաջ Հովուին Քրիստոսի, զսոյն ասէր եւ ուսուցանէր իւրոյ վիճակելոցն, եւզայնոսիկ յանդիմանէր` որք խորհէին յառողջ հաւատոցնի բաց տանել որ ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի սուրբ Հոգին. նաեւ զայնոսիկ` որ ի մարմնացեալ Բանին Աստուծոյմիաւորութեան բաժանումն բերէին: Վասնորոյամենիմաց լեալ սատանայի եւ Կիւրոնի` ատեցին զնա, եւի բաց ընկեցին յեկեղեցւոյ իւրեանց, թշնամի ոմնվարկանելով զնա, զի զստոյգն խօսեցաւ. նա եւ մահուսպառնային նմա իշխանք աշխարհին` եւ նախարարարք` եւխաժամուժ ամբոխն այն, որք ոչ գիտէին զօրէնս եւզպատուիրանս Տեառն, եւ նզովեալք էին. վասնզիզՀրէիցն ունէին զկատաղութիւնս յինքեանս: Եւ այսպէսբազում նեղութեամբ եւ չարչարանօք հալածէին զնա, եւորպէս ասացաք` մահու սպառնային, եւ ասէին, եկա'յքսպանցո'ւք զնա, զի դժպհի եղեւ մեզ: Եւ չեն ինչզարմանք, զի որդիք են սատանայի եւ համաձայնքայնոցիկ` որ սպանին զմարգարէսն եւ զՏէր մարգարէիցն: Արդ այս ամենայնի պատճառ եւ եւս քան զսոյն չար իԿիւրոն գտաւ. զի առաջնորդ եղեւ չարի եւ բաշխիչ գտաւգայթակղութեան աշխարհին Վրաց` հանդերձ ԽուժիկՆեստորիւն, զի որոգայթ եղեւ նա նոցա: Ասէ երանելինՈվսէէ, եւ իբրեւ զվարմ ձգեալ ի գլուխ գահաւանդի, զորորսորդք յորս հաստատեցին: Քանզի նա զլի եւ զանթերիհաւատ ուղղափառութեան մերոյ, զոր ուղիղդաւանութեամբ աւանդեցին մեզ սուրբ Հարքն մեր, նայայլացեղս վարդապետեաց նոցա, եւ այլազգ իմն ուսոյցտար խորհրդով, զհայհոյութիւն` որ յՈրդին Աստուծոյ`ի մարմնացեալ Բանն Աստուած անբաժանելիմիաւորութեամբ` նա բաժանելով ի ներքս բերէրզհայհոյութիւն, մինչզի ամենեքեան առհասարակներկեցան ի գոյն նորա երկաբնակութեանն, Եպիսկոպոսք, եւ Քահանայք, Իշխանք, զօրավարք եւզօրականք, միանգամայն իսկ եւ ամենայն չափ հասակիիմի եւ ի նոյն խորհուրդ վառեցան, զորօրինակ հուրյանտառի վառեալ բորբոքի, եւ զամենայն անտառնառհասարակ վառեալ բորբոքմամբ տոչորէ. նոյնպէս եւանկարգ նորա բանքն եղեւ նոցա հուր մխախառն այրելովզնոսա իբրեւ զխռիւ ինչ: Արդ զայս ամենայն տեսեալերանելի Եպիսկոպոսն Մովսէս, վառեցաւ հրով Հոգւոյնսրբոյ, եւ յանդիմանէր զԿիւրոն միանգամ եւ երկիցս, եւ երիցս առանձին եւ առաջի վկայից: Եւ եկեղեցւոյն`ըստ Աւետարանական բանին, այլեւ բազում անգամխրատական բանիւք ողոքէր, բանալով նմա զգիրս, եւառաջի արկանելով զխրատ հոգեւոր: Իսկ նա ոչ ընկալեալզխրատ նորա երբէք, վասն զի անձն անխրատ առանցբժշկութեան է. խրատեցաւ Բաբելոն եւ ո'չ բժշկեցաւ`գրեալ է: Արդ իբրեւ ոչ կարաց ժուժել եւ ծածկելզչարութիւն նորա, ապա այնուհետեւ յայտնեաց. զի ոչիմացան եւ ոչ ի միտ առին ըստ մարգարէին բանին. քանզիընդ խաւար էր ճանապարհ նոցա. եւ յայնմհետէ եւ առյապա թշնամի եղեւ ամենեցուն. բայց Կիւրոն կարի իսկառաւել. զի նա եղեւ սկիզբն չարի. եւ ոչ գիտէրեղկելին` թէ լաւ է թշնամի իմաստուն քան սիրելիանմիտ: Եւ դարձեալ, եթէ արդարն հարկանէ զքեզ, ե'րթզհետ նորա. զի նա է որ սիրէ զքեզ: Արդ այսքանեաց եւայսպիսեաց հալածանաց եւ տառապանաց տուեալ եւտարեալ լինէր երանելիս այս Եպիսկոպոս ի Կիւրոնէ եւի նորայոցն, մինչզի թողեալ զաշխարհն եւ զվիճակիւր` եւ ի բաց հեռանալ ի տար աշխարհ: Իսկ ապա յորժամգրեաց ինքն առ վիճակ իւրոյ եկեղեցւոյն, խնդրէ եւգրել Վրթանէսի. զոր եւ գրեալ նա մեծաւզգուշութեամբ` որպէս ընթեռնուք ի մատենի անդրնամակի: Զոր ապա գրէ դարձեալ երկրորդ թուղթ, եւյիշատակէ այսպէս. գոհութիւն եւ շնորհակալիս նմամատուցանէ յաղագս շրջագայական գրոյն, զոր գրեաց առՀայալեզուսն` որ ի Ցուրտաւ. տեսի` ասէ, զգիրողջունաբեր սրբութեան քո, եւ որ այլ զկնի այնոցիկ: Դարձեալ հայցէ զկնի այսոցիկ. եւ դարձեալ հայցէ գրելառ Կիւրոն. այս անգամ, ասէր, հրամայեցէ'ք գրել թուղթմի առ Կիւրոն Կաթուղիկոս անուն, եւ առ իշխանսաշխարհին, եւ առ Պետրոս Եպիսկոպոս, յանդիմանելովզժողովն Քաղկեդովնի: Զոր ապա յանձն առնու, գրէմեծաւ հոգաբարձութեամբ սատար նմա լինելով իսպառ: Ահա ցուցաք քեզ զտեղի ծննդեան եւ զսննդեանԵպիսկոպոսին Մովսիսի` ստուգիւ քննեալ եւ զայլ եւսաղէտ եւ զնեղութիւն նորա:
[Ի]
ԳԼՈՒԽ Ի
Թուղթ երկրորդ Մովսիսի Եպիսկոպոսի առ Վրթանէս Վարդապետ Քերթողն:
Տեսի զգիր ողջոյնաբեր սրբութեան քո. եւ լուեալզբանս մխիթարութեան` որ ի սմա, գոհանալով զՔրիստոսէԱստուծոյ` անհոգացայ, զի ձեռ ի ձեռն առնլով, զի ահա'կրկին կենաց դիպեցայ հոգալով զիս եւ զաշխարհն`որպէս արժան իսկ էր: Եւ իմ վստահութիւն էր, որպէսզսկիզբնդ յօժարութեամբ արարէք. աղաչեմբարեխօսութեամբ սրբոցն ջանասցուք եւ ի գլուխտանել. այս անգամ հրամայեցէ'ք գրել թուղթ մի առԿաթուղիկոս անունն, եւ առ Ներսէհ եւ Վահան եւԲզրմեհ, յանդիմանելով զժողովն Քաղկեդոնի. եւ թուղթմի առ Պետրոս յանձնառութեան. եւ ամենայն օրինակ իձեռն ձերոյ աշակերտի առաքեցէ'ք, եւ գայխաղաղութեամբ շնորհիւն Քրիստոսի Աստուծոյ: Եւյորժամ զպատասխանիսն ընդունիք, ապա եթէ ո'չ, եւ ձեզպիտի երթալ, թո'ղ զի լինիք աշխատ յիշելովզյորդորականն Տեառն բարբառով մարգարէին, թէերթա'յք ի դրունս իմ դուք` որ կարող էք, եւ զքարինսնի ճանապարհէն ի բաց ընկեցէ'ք. զի մի' իւիքսայթաքեսցեն ժողովուրդք իմ. զի եւ մեք թէպէտեւկամք, վասն տգիտութեան եւ միայնութեան Առաջնորդինմերոյ զանգիտացաք ինչ եւ յոյս ի ձեզ եդաք. զի նա եւիսկ այդր սրբոյ Աթոռոյդ աշակերտ է մեւք հանդերձ, թէպէտ եւ ժամուս ի սնոտի մեծութենէն իբրեւ զգետ ինչի բազում ուխտից է յարուցեալ, իբրեւ զգազան ինչդժնդակ ճիրանօք եւ մագլօքն է սաստկացեալ. զորամաչեցուսցէ Տէր Աստուած աղօթիւք սրբոյն Գրիգորի, եւ ըստ օրինակի առաջնոց Վարդապետաց ի ձեռն ձեր խզելզայդ վարմ խորամանկ օձին. եւ երգակցեալ ընդերանելոյն Պօղոսի. եթէ յԱղուանից մինչեւ յաշխարհնՎրաց մեզ եհաս լի առնել զԱւետարանն Քրիստոսի, եւլսել զուրախարար բարբառն հրաւիրական, եթէ բարիմշա'կ եւ հաւատարիմ հանդերձ ընդ քեզ փրկեալ գնդաւդե'կ մուտ յուրախութիւն Տեառն քո: Որոց լիցի ձեզհասանել Տէր Վրթանէ'ս հանդերձ ամենայն ուխտիւդ, իձեռն ձեր եւ մեզ շնորհիւն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ: Ողջ լե'ր ի Տէր. եւ մեզ աղօթս արա':
[ԻԱ]
ԳԼՈՒԽ ԻԱ
Պատասխանի թղթոյն Մովսիսի Եպիսկոպոսի ի Վրթանիսէ Վարդապետէ:
Զգիր ողջոյնի սրբութեան քո ընկալեալ` զԱստուծոյգոհացաք, եւ ուրախ եղաք, որ Տէրդ պահպանութեամբամենասուրբ Երորդութեանն ողջ էր պահեալ, եւպահեսցէ: Այլ զոր գրեալս էր առ նուաստութիւնս մեր, բազմապատիկ շնորհակալութեամբք եւ արդիւնաւորօրհնութեամբ երկիրպագաք:
Զթուղթն` զոր խնդրեցէք առ Կաթուղիկոսն անուանեալեւ առ այլ իշխանս աշխարհին` արարաք որպէս արժանն էր: Բայց որ վասն մանկանն էր գրեալ, յաղագս ժամանակիսդժուարութեան չեղեւ հնար արձակել. Տէ'ր` անմեղադիրլեր: Թո'ղ` զի քո մանուկ տանի եւ զպատասխանիս բերէ, որ մեք ըստ նմին իմանալ գիտեմք: Եւ եթէ գթութիւնամենասուրբ Երրորդութեանն եւ ի ձեռն գրոյխաղաղութիւն լինի` որպէս ունիմք իսկ յոյս, բարի է. որ դուք ի ձեր սուրբ յեկեղեցին հասանէքբարգաւաճեալ անուամբ: Ապա թէ յերկարի ինչյամառութիւն ուրացողացն, պատուէր տո'ւք ծանօթիցձերոց եւ սիրելեաց իշխանաց` որ գրեն առ փառաւորեալիշխան աշխարհի մերոյ. որ մեզէն իսկ երթամք հրամանաւսորա: Եւ օգնութեամբ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյյանդիմանեմք զնոսա, զի գան յուղղութիւն: Ապա եթէվասն բազում մեղաց մերոց զհակառակսն եւ զընդդէմսնհասանէ լսել, զփոշի ոտից մերոց ի նոսա թօթափեմք. եւմեք անմեղադիր լիցուք յԱստուծոյ եւ ի մարդկանէ: Ողջլե'ր ի Տէր:
[ԻԲ]
ԳԼՈՒԽ ԻԲ
Թուղթ Վրթանէսի Քերթողի առ Կիւրոն Վրաց Կաթուղիկոս եւ առ իշխանս աշխարհին` ի խնդրոյ Մովսիսի Եպիսկոպոսի պատճենին:
Սրբասիրի Տեառն Կիւրոնի Վրաց Կաթուղիկոսի, առՆերսեհի` եւ Վահանայ` եւ Բզրմհի իշխանաց, ի Վրթանիսէեւ ի միաբան պաշտօնէից սրբոյ եկեղեցւոյս` Տէրամբողջոյն:
Յառաջագոյն առ պատուականութիւն ձեր (գրեաց) երանելի Հայրապետն մեր Մովսէս յաղագս խուժիկեպիսկոպոսին խաբէութեան, զի մի' եղիցինորոգաձեւութիւն հաւատոյ ի մէջ երկուց աշխարհացս. որ սքանչելի հիմնադրութեամբ կանգնեցաւյանզանգիտող եւ ի քաջ նահատակէն Տեառն ի սրբոյնԳրիգորէ: Արդ ո'չ միայն ի Նեստորի խմորոյն ունիմքպատուէր ի Հարցն եւ յուղղափառ Վարդապետացն մերոցհեռանալ եւ նզովել, այլեւ զԵւտիքոս, եւ զԵւնիմոս, եւզՍեւիրոս, եւ զՄարկիոն, եւ զՍաբելիոս, եւ զայլնմանիս նոցա, եւ առաւելագոյն եւս զտիեզերակործանեւ զանյիշելի ժողովն Քաղկեդոնի. որ յետ ճշմարիտմիաւորութեանն բաժանեալ եւ անջատեալս ի միմեանցսահմանեցին ի վերայ միոյն Քրիստոսի: Այժմ լուաք թէդուք զանօրէն ժողովն Քաղկեդոնի եւ զանիծեալ տոմարնԼեւոնի ուղղափառ համարիք եւ մեծարանաց արժանի. վասնզի չունիք կրթութիւն քննել զհերձուածոցչարութիւն. զի չարագոյն քան զՀրէականուրացութիւնսն հեռացուցանէին ի միամիտ հաւատոցն`որ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր է:
Արդ ո'չ է պարտ աստուածասիրութեանդ ձերում աւելիինչ վարդապետութիւն զուրուք ընդունել: Քանզի երիցսուրբ եւ անարատ ժողովոցն` որք ի պատիւ ամենասուրբԵրրորդութեանն գումարեցան երեք հարիւր տասն եւութքն ի Նիկիայ, եւ հարիւր յիսունքն իԿոստանդնուպօլիս, եւ երկերիւրքն որ յԵփեսոս, եւաւելի քան զայն սահման հաւատոյ մեր եւ ձեր Հարցն եւՎարդապետացն ո'չ կալեալ եւ ո'չ ընդունիմք. եւ որընդունի ոք, եւ կամ ի խառնել յականակիտ եւ յամբիծսահման հաւատոյ վարդապետութեան նոցա հրապոյրս ինչպղտորս` գիտասցէ, զի օտար է եւ տարագիր յուղղափառհաւատոյ. զի հաւատովք ուսանիմք հաճոյ լինելԱստուծոյ. զի ի վերջին ժամանակս եմք, չգոյ ումեքլինել յերկբայս: Զի նախ ապստամբութիւն է գալոց`երանելի առաքեալն ուսուցանէ: Եւ յաղագս նորին նոյնինքն հանդիպողական պատասխանին` եթէ ոք աւելի ինչաւետարանեսցէ քան զոր աւետարանեցաքն, նզովեալլիցի: Զի ընդ ամենայն տիեզերս յեկեղեցիսուղղափառաց յետ ընթեռնլոյ զԱւետարանն` որ ի Նիկիայսահմանեցաւ, հաւատն ասեմք, այլ ո'չ եթէ զՔաղկեդոնիժողովոյն զհայհոյութիւնսն. ապա թէ այդպէս է, ո'չպարտիմք զամուր ցանկ հաւատոյս մերոյ խրամատել. զիոր քակէ զցանկ հայրենի, հարցէ զնա օձ` գիրն բողոքէ. եւ որ գլէ զվէմ, այսինքն զճշմարտութիւնճշմարիտ հաւատոյ, զանձն իւր կորուսանէ: Արդ պարտէ պատուականութեանդ ձերում` նախանձաւոր լինելճշմարիտ հաւատոյ Հարցն, որ սքանչելեօք եւԱստուածաշնորհ պարգեւօք առատացաւ յաշխարհիսմերում. եթէ (է) ինչ երկբայութիւն ի միտս ձեր, եւկամիք զփորձ առնուլ յաղագս այդորիկ, գրեցէ'ք առմիաբան փառաւորեալ իշխանս աշխարհիս մեր. որ գամքայդր. եւ որպէս ի հեռաստանէ թղթոյս պատգամաւ, նոյնպէս յանդիմանական վկայութեամբ գրոց սրբոցյայտնի առնեմ զճշմարտութիւն բանիցս: Ողջ լերո'ւք:
[ԻԳ]
ԳԼՈՒԽ ԻԳ
Թուղթ Վրթանիսի Քերթողի առ Պետրոս Եպիսկոպոս ի խնդրոյ Մովսիսի Եպիսկոպոսի:
Փառաւորելոյ Տեառն Պետրոսի Աստուածաշնորհպատուօք պայծառացելոյ, ի Վրթանիսէ եւ ի միաբանսուրբ եկեղեցւոյ պաշտօնէիցս` Տերամբ ողջոյն:
Գրէ երանելի առաքեալն Պօղոս, որ հանդերձեալն էրլինելոց, թէ հերձուածք լինելոց են ի ձեզ. եւ որընտիրքն են` երեւեսցին: Լուաք յաղագսպատուականութեան քո, եթէ նախանձաւոր ես եւ սիրողճշմարիտ հաւատոյ. զի որպէս յառաջագոյն երանելիՀայրապետն մեր Մովսէս գրեաց յաշխարհդ` հեռանալ իԽուժիկ Եպիսկոպոսիդ խաբէութեանց, եւ այժմառաւելագոյն եւս պարաիմք փախչել յանօրէն ժողովոյնՔաղկեդոնի հայհոյութեանց. զի հաւասար Հրէութեանցնէ. զոր համբաւ չախորժելի այժմ եհաս մեզ լսել, եթէյաշխարհիդ ձերում մեծարանս մատուցանեն անարժանժողովոյն այնմիկ: Վասնորոյ Եպիսկոպոս մի յաշխարհիդգնացեալ է փախստական զդառն եւ զանյիշելի վիրութիւն [ ժողովոյն այնորիկ ճանաչելով: Արդ թուղթ արարաք վասն դորին իրաց առ Կաթողիկոսդ եւառ իշխանսդ. զի նորոգաձեւութիւն հաւատոյ մի' եղիցիի մէջ երկուց աշխարհացս, այլ կացցէ մնասցէ` զոր իձեռն սրբոյն Գրիգորի հաստատեաց բազումսքանչելագործութեամբ Տէր Աստուած: Եւ դուառաւելագոյն խաղաղութեան պատճառ լե'ր. զիստութիւն կորիցէ, եւ ճշմարտութիւնն հաստատեսցի. եւ Եպիսկոպոսն ի տեղի իւր դարձցի: Զի եթէ այդ այդպէսոչ լինի, յաւիտենական թշնամիք մնամք ի վերայաշխարհիդ: Եւ եթէ ի ձեռն գրելեացս հակառակութիւնբառնայ, գրէք առ իշխանս աշխարհիս մերոյ, որ զմեզայդր առաքեն. եւ այն լինի` որպէս Աստուած կամի: Ողջլե'ր:
[ԻԴ]
ԳԼՈՒԽ ԻԴ
Թէ է՞ր վասն ո'չ գտաւ գրեալ ի գիր թղթոցն պատասխանի թղթոյն Վրթանիսի որ առ Կիւրոն` եւ առ իշխանս աշխարհին` եւ առ Պետրոս Եպիսկոպոսն, զոր ի խնդրոյ Եպիսկոպոսին Մովսիսի գրեաց:
Թղթոցս այսոցիկ` որ գրեցան ի Վրթանիսէ առ Կիւրոնեւ առ իշխանս աշխարհին` եւ առ Պետրոս` ի խնդրոյԵպիսկոպոսին Մովսիսի` պատասխանի ո'չ գտաք գրեալ իգիրս թղթոցն, ոչ ի կարգի, եւ ոչ յայլում տեղւոջ, նաեւոչ այլ ուրեք կարացաք գտանել, բայց սակաւուց այլընդ այլոյ իմն եւ արհամարհանօք գրեալ, զոր գրէՄովսէս յերկրորդ թղթի իւրում առ Վրթանէս` որ զկնիայսոցիկ. զոր ապա ընթեռնուս յիւրում տեղւոջ: Զթուղթն` ասէ, զոր գրեցէքն առ Կաթուղիկոսն անուն` եւառ իշխանս աշխարհին` եւ առ Պետրոս` զոր խնդրեցի իձէնջ, տարեալ մանկանս իմոյ, եկն եւ պատմեաց թէ` ոչ ոքիշխեաց յանդիման տանել զթուղթն: Բայց ապա յորժամտարան, եւ նզովէր եւ թշնամանէր զՀայաստանեայսս: Եւդարձեալ, թէ ետու բերել զսակաւուց արարեալպատասխանին. հրամայեցէ'ք ընթեռնուլ: Եւ դարձեալ, Վրթանէս սակաւ բանիւ յիշէ յիւրում թղթին` որ առՄովսէս. ծանեայ` ասէ` զպատճառ թղթին` պատասխանիինձ առնելով, եւ զայն ազատ ոմանց. եւ զա'յն նշան ասենօրինակ ցաւածոյ եւ հիւանդի ի թուղթս իւրեանցՄովսէս եւ Վրթանէս: Արդ թուի ինձ ո'չ արժանի եւպատշաճ համարեալ զանարժան եւ զանընդունակ նոցապատասխանիսն գրել ի գիրս թղթոցն. եւ վասն այնորիկանգիւտ եւ անգիր եղեւ ի մէնջ. նաեւ անյիշատակ եւանյիշելի նոցա եւ մեզ: Բայց կարծեմ` ի Կիւրոնէ լեալայն ամենայն` որպէս եղեւն իսկ. զի ո'չ միայն զիւրն եւզիշխանացն խափանեալ պատասխանի, այլեւ զՊետրոսին. զի նա նախանձախնդիր էր Աստուածային պատուիրանին, եւ ջատագով ուղղափառ հաւատոյ, եւ հաւատարիմ մերոյկողմանս. թէպէտեւ ինքն ի նոցանէ էր ազգաւ եւաշխարհաւ. զոր եւ գովութիւն գրէ նմա Վրթանէս ի թղթիանդ իւրում առ նա. եթէ նախանձաւոր ես` ասէ, եւ սիրողճշմարիտ հաւատոյ: Եւ դարձեալ ամբաստանութիւն գրէզաշխարհէն. եթէ լուր եհաս մեզ, եթէ յաշխարհիդձերում մեծարանս մատուցանեն ժողովոյն Քաղկեդոնի. զոր մի' եղիցի նորոգաձեւութիւն ի մէջ երկուցաշխարհաց մեր եւ ձեր: Բայց զպատճառն ստուգիւ ոչգիտեմք, եթէ զի՞նչ եւ կամ է՞ր վասն ոչ գրեաց Պետրոսպատասխանի թղթոյն Վրթանիսի` որ առ նա. թէպէտ եւկարծեօք զԿիւրոնէ ասացաք, բայց կարծեմ թէ ո'չ բնաւգտաւ գրեալ պիտանի ինչ մեզ. քանզի արգելան գրելսակս ստահակութեան իւրեանց եւ ապստամբութեան, բայցայնմ անպիտան եւ անմիտ պատասխանւոյն` որ ի սակաւուցինչ յիշատակէ Վրթանէս եւ Մովսէս սակաւ բանիւք իթուղթսն իւրեանց` որ առ միմեանս: Արդ իբրեւ տարեալեղեւ ի մանկանէն Մովսիսի թուղթքն Վրթանիսի` որ առԿիւրոն` եւ առ իշխանս աշխարհին` եւ առ Պետրոս, իկասկածի եղեալ Կիւրոն սակս Մովսիսի` թէ գուցէբարեխօսութիւն իցէ վասն նորա, միանգամայն եւյաղագս հաւատոյ ինչ խրատ եւ մեղադրանք իցեն, որպէսեւ էր իսկ, ի բարկութենէ բնութեանն եւ իսաստկութենէ սրտին` իբր արբեալ իմն ժայտքեալ իյայլախելս, կամ թէ շռայլեալ իմն եւ մռելեալ մտօքմռմռեալ եւ մռզգայլեալ մռնչիս սպառնայր` ասէ, եւմրոտեալ եւ մրջոտեալ էր երեսօք. եւ անդուռն բերանովեւ լեզուաւ նենգաւոր խօսէր եւ ասէր, զայս թուղթյԵրուսաղէմ առ Հայրապետ քաղաքին տամ տանել, պատասխանի նա առնէ. եւ այնպէս յառեալ եւ ընդ խորգնայր եւ ընդ խաւար խօսէր: Վասնզի խաւարեալ էր ակնհոգւոյն, մթացեալ միտք մարմնոյն, թողեալ զԱստուած`ի մարդիկ ապաւինիւր ի թագաւորն Հռոմոց եւ իՀայրապետն Երուսաղէմի. անդ ասաց, թէ փառաւորեսցէԱստուած զարքայ, զի նա փառաւորեաց. եւ աստ` եթէ` զայսյԵրուսաղէմ առ Հայրապետ քաղաքին տամ տանել, պատասխանի նա առնէ: Եւ զայս ո'չ Կիւրոն միայնսպառնայր եւ ասէր, այլեւ ամենայն մերձակայքն եւԵպիսկոպոսք, եւ Քահանայք, եւ իշխանք, եւ շինականք, նախարարք, եւ խորհրդականք ի մի եւ ի նոյն միտսվառեալ բորբոքեցան բարկութեամբ. եւ առհասարակամենեքեան խռովեցան սասանեցան որպէս արբեալք, եւամենայն իմաստութիւն նոցա ընկալաւ. զոր մարգարէնեղկելով ասէր, վա~յ ձեզ` որ արբեալդ էք եւ ո'չ իգինւոյ:
[ԻԵ]
ԳԼՈՒԽ ԻԵ
Թուղթ երորդ Մովսիսի Եպիսկոպոսի առ Վրթանէս Քերթողն:
Սրբասիրի Տեառն Վրթանիսի` ի Մովսիսէ անարժանէ` Տերամբ ողջոյն:
Զթուղթս զոր գրեցէք առ Կաթուղիկոսն անուանեալ եւառ այլ իշխանս աշխարհին` եւ առ Պետրոս. զոր խնդրեցիի ձերմէ սրբութենէդ, ետու տանել մանկան իմոյ. եւայժմ եկն. բայց յաշխատութենէն առ ձեզ չկարաց գալ եւզրոյց տալ, թէ ո՞րպէս յանդիման ոք չ՚իշխեաց տանելզթուղթն (առ) Կաթուղիկոս անուան (եալն): Ապաթէպէտ ի վերջոյ տարան. յընթեռնուլ թղթոյն՚ ասէ իսաստիկ բարկութիւն շարժեալ` զայրացեալ սրտիւ` եւեղծեալ գունով` զօրէն ցաւածոյ նզովէր եւ թշնամանէրասէ զՀայաստանեայսս. եւ թղթոյն պատասխանի ո'չ ինքնարար եւ ո'չ այլում ետ առնել: Զայս յԵրուսաղէմ առՀայրապետն քաղաքին տամ տանել, ասէ, պատասխանի նաառնէ: Բայց սակաւուց` որոց արարեալ է պատասխանի, ետու բերել առ տէրդ. հրամայեցէ'ք ընթեռնուլ, եւ մեզծանուցէ'ք զինչ գրեալ է: Զձեզ յարաժամ յաշխատութիւնպահեցի. Աստուած եղիցի վարձահատոյց: Բայցձանձրանայք մի'. աղաչեմ որով եւ օրինակաւ յանձինլիցի ձեզ մոլորեալ աշխարհն եւ անձն իմ տառապեալ. եւի ձեռն գրոյ վերստին հաստատեա'ց զմեզ: Ողջ լե'ր իՏէր:
[ԻԶ]
ԳԼՈՒԽ ԻԶ
Պատասխանի երորդ թղթոյն Մովսիսի Եպիսկոպոսի ի Վրթանիսէ Քերթողէ է:
Զողջոյն սրբութեան ձերոյ լուաք, եւ ուրախ եղէ: Ծանեայ եւ զպատճառ թղթոյն` պատասխանի ինձառնելով. եւ զոր արարեալ իսկ են առ իս յազատ ոմանցարանց, ա'յնպէս է` որք ի հիւանդութեան ինչ անկեալ`ո'չ գիտեն զինչ խօսին. ասեն, մեք եւ զայս ունիմքհաւատ եւ զայդ օրինաց, եւ աստ հաղորդ եմք եւ անդր. Մովսիսի թէ կամք են` եկեսցէ, Կաթուղիկոսիս հնազանդլիցի. զի քան զայդ հաճոյ այս է, եւ զիւր տեղիկալցէ: Արդ աւելորդ համարիմ ես ասել ինչ. այսամենայն Աստուծոյ զօրութեանն պահեսցի: Բայց յաղագսզաշխարհս մեր նզովելոյ եւ թշնամանելոյ` որպէս եւայլ կորստեան եւ աստուաառաք բարկութեաննասպնջական եղեն, նմանապէս եւ զայն յանդգնութիւնարարին, անբժշկելի վէրս անձանց իւրեանց առնելով, եւզինքեանս ինքեանք խոցոտելով. մեք հեռի եմք յայնմանիծից: Այլ դու Տէ'ր աղօթեա' ի ժամս. պնդեալ ենԱռաջնորդ կարգել, եթէ զայս գործ օգնէ ի կատարումնտանել Տէր Աստուած մեր. ապա գիտեմք, եթէ ձեր կամքայսպէս կատարին` որպէս Աստուծոյ ողորմութեաննթուի: Ողջ լե'ր Տէր իմ:
[ԻԷ]
ԳԼՈՒԽ ԻԷ
Որ ինչ զկնի երորդ թղթին Մովսիսի, եւ վասն Տեառն Աբրահամու, որ հանդերձեալ էր գալ յաթոռ Հայրապետութեան: Եւ հայցումն Մովսիսի ի Վրթանիսէ` վերստին հաստատելոյ ի հաւատս, եւ որ ինչ պատճառն էր:
Եւ զայս այսպէս կարգեալ` կատարեցից կարճ իկարճոյ` գլխաւորելով` որ ինչ Վրթանիսի առ Մովսէս: Զի գրէ առ նա զպատասխանի երորդ թղթի նորա, եւ որ ինչյանընդունակ թուղթն ազատորերոյն. եւ եթէ իմօտոյյաւուրս Կաթուղիկոս նստի: Եւ դարձեալ, եթէ զկնիպատասխանւոյն եւ այլ եւս թուղթ հաւատոյհաստատութեան գրէ` որ ինչ ի ժամանակս Զենոնի եւԱնաստայ ուղղափառ թագաւորացն:
[ԻԸ]
ԳԼՈՒԽ ԻԸ
Թուղթ Վրթանիսի Քերթողի առ Մովսէս Եպիսկոպոսն Ցուրտաւայ, որ է այժմ
Գաջենք, յաղագս հաւատոյ եւ վերստին հաստատելոյ:
Զգիր քո ընկալայ Տէ'ր իմ, եւ զպատճառ խնդրոյնընթերցասէր ուղղափառ պատուականութեանդ յաղագսվերստին հաստատելոյ օտարացուցանօղ եւ կորստականանօրէն ժողովոյն Քաղկեդոնի, զոր եբարձ ի միջոյբարեպաշտն Զենոն` միաւորիչ թղթովն, եւ յետ նորա ինորին սահմանի նախանձաւոր եղեալ ցանկալինհրեշտակաց եւ մարդկան Անաստաս: Արդ այսպէս ունիպատմութիւնս այսորիկ պատճառ: Քանզի յետ փոխելոյյանարատ եւ յաստուածահաճոյ կենաց պանդխտութեանսայսորիկ երանելոյ քաջանունն Անաստասայ, Յուստինանուն կալաւ զյաջորդութիւն իշխանութեանն, այր ժանտեւ անօրէն, որ վարժեալ էր աղանդովն Նեստորի, եւզանգեալ եւ հաստատեալ ի նմին: Սորա թագաւորեցեալըստ յանդգնութեան անձին եւ կանխապատրաստ եղելոյմահացան խորհրդոյն` սկիզբն արար թշնամանելՀերետիկոս կոչելով զբարեպաշտ եւ զխաղաղասէրթագաւորս զԶենոն եւ զԱնաստաս, եւ զեղծեալ ի նոցանէզտոմարն Լէոնի եւ զժողովն Քաղկեդոնի, հրաման տայրշրջաբերական թղթօք գոռոզասաստ եւ անխիղճիշխանաց անդէն հաստատել. եւ եթէ ոք համարձակեսցիընդ դէմ կալ թագաւորին հրամանաց, սրով սպառել եւպէս պէս տանջանօք: Յայնժամ եկեղեցիք ամենայնարեամբ լինէին շաղախեալք, եւ մետաղք եւ բանտք եւզանազան հնարիւք տանջանք: Եւ կղզիք կապանաւորօքլցեալք, զի քաջ Հովիւք զմեռանելն լաւ համարէին` եւանարատութեամբ առ Քրիստոս ժամանել, քան թէ կալանօրէն վարդապետութեամբ ամբարիշտ ժողովոյնՔաղկեդոնի: Իսկ անօրէն վիրագին զաղանդին մետաղս եւաշակերտս` եւ որք զանցաւոր պատուոյս քանզմշտնջենաւորին կամեցեալք ընտրել զփառսԵպիսկոպոսք կարգեալ քաղաքաց քաղաքաց` հաստատեացզժողովոյն խորհուրդ: Աստանօր էր ինչ յիշատակիարժանի, բայց յայլում ժամու պահեսցի: Քանզի բազումխռովութիւնք ելեալ ի ժողովրդականաց յաղագսչընդունելոյ զհերձուածող Եպիսկոպոսունս. արդ սուղինչ ժամանակ կալեալ զթագաւորութիւն Յուստինի`վախճանի ի ծանր հարուածովք: Եւ թագաւորէՅուստիանոս յետ նորա. եւ աղմուկ հակառակութեանժողովոյն Քաղկեդոնի տակաւին եւս հնչէր եւ ի նորաժամանակս: Իսկ յաւուր միում խորհուրդ արարեալ ընդոմանս ի մեծամեծացն յաղագս սպանման ուղղափառԵպիսկոպոսացն եւ հալածանաց, եթէ զոր արար թագաւորնզխռովութիւնս զայս ամենայն քաղաքաց, եւ այժմ ո'չ էպարտ մեզ անտես առնել. եւ ոմանք յանդիմանակացեղելոց` որք աղանդոյն այնր էին աշակերտք` ասենցթագաւորն, եթէ անհնարին է ումեք ի մարդկանէ ասելզայդ. զի Սիմէոնի ձեռնարկեալ է եւ հանեալսահմանադրութիւն ժողովոյն Քաղկեդոնի, եւ ցարդ եւսպահի զգուշութեամբ ի ներքս ի տապանին սրբոյնԵւփիմեայ. ուր ժողովն իսկ եղեւ: Քանզի Սիմէոնս այսեղեալ միայնակեաց յԱնտիոք քաղաքի, հրաշալի, եւհռչակաւոր, եւ ընտանի սրբոյ Հոգւոյն շնորհաց. որպէսեւ զմի ոք ի տեսանողաց եւ ոմն ի մօտաւորացնախանձաւոր եղեալ ուղղափառ հաւատոյ, ասէցթագաւորն, թէ երանելին Սիմէոնի ձեռնարկեալ եւհաւանեալ է սահմանադրութեան հաւատոյ ժողովոյնՔաղկեդոնի, եւ կայ ի տապանի սրբոյն Եւփիմեայ, եսդառն չարչարանօք ընկալայց զզրաւումն կենաց իմոց: Քանզի այսպէս ունի պատմութիւն. լուռ լինելովհրամայէ ի միում աւուրց մակուկաչուուղեգնացութեամբ ի Քաղկեդոն ելանել սակաւուքարամբք. եւ մտեալ ի վկայարանս սրբոյն Եւփիմեայ, ստիպէ զսպասաւորսն բանալ զտապան ոսկերացնպահարանի: Իսկ նա ասէ, ո'վ դուք` որ զայդ համարձակիքգործել. զոր չէ ուրուք արարեալ ի մարդկանէ: Եւիմացեալ զմիտս ինքնակալ թագաւորին` վաղվաղակիբանայ. եւ սփռեալ զքաղամիտն` հրամայէ զնշխարսսրբոյն անդր հանել. եւ ասէ ցսպասաւորսն, այլ կա՞յինչ ի ներքս: Եւ նա ասէ, այլ ո'չ գոյ ամենեւին: Եւհայեցեալ թագաւորին` տեսանէր ինքն իսկ, զի ինչ ո'չգոյր. յոգոց հանեալ ծեծէր զճակատն ապաշաւելով եւողբալով զսուրբ եւ զերանելի Հովիւսն` որք յաղագսուղղափառութեան եւ ճշմարիտ հաւատոյն հալածեցանեւ սպանան. եւ խորհուրդ արարեալ ընդ մեծամեծս իւրբառնալով ի միջոյ զնորոգաձեւութիւն հաւատոյ, զորսահմանեալ ունէին թղթովն Քաղկեդոնի, եւ վաղնջուցնյառաքելոցն եւ ի սուրբ Հարցն զքարոզեալն հաստատել: Եւ իսկոյն հասեալ նմա մահ դաւողական, որ բազմաց բանէ, ի նմին մնաց յառաջագոյն գործեցեալն: Ողջ լե'ր իՏէր մեր:
[ԻԹ]
ԳԼՈՒԽ ԻԹ
Որ ինչ զկնի թղթոցն Վրթանիսի` զոր խնդրեաց Մովսէս ի խորհուրդ հաւատոյ, եւ որ այլն եւս:
Արդ զայսոսիկ պատմեալ նմա Վրթանիսի սակս խնդրոյն`զոր յերորդում իւրոյ թղթին` յաղագս հաւատոյ եւվերստին հաստատելոյ զխախտեալն յանօրէն ժողովոյնՔաղկեդոնի, զոր ի ձեռն բարեպաշտ թագաւորացն Զենոնիեւ Անաստասայ վերստին հաստատեցաւ, եւ որ զկնիայնորիկ եւ այլ որ վասն Կիւրոնի եւ Վրաց, որ նախ քանզայսոսիկ եւ որ ի սոյնս կարգի պատմութեանյարմարեցան բանք: Եւ այլ եւս բազում բանիւքվարդապետութեան զօրացուցանէր զնա: Դու ասէ, մի'զարմանար ո'վ Տէր իմ, զի ի յետին ժամանակս հասեալեմք. եւ պարտ է կատարիլ գրելոցն` որ ի Պողոսէ. զորաստուածագոչ ձայնիւ աղաղակէ ամենայն ուրեքյամենայն տեղիս. եթէ ի ժամանակս յետին քակտեսցինոմանք ի հաւատոց: Եւ դարձեալ, եթէ յայտնելոց է մարդնանօրէն` որդին կորստեան` հակառակորդն հպարտացեալ: Եւ դարձեալ, եթէ արդէն իսկ նեռինք բազումք եկեալ են. եւ յայլում տեղւոջ, թէ հերձուածք լինելոց են ի ձեզ, եւ որ այլն եւս. եւ որ այլ ինչ սոցին նմանք բանք`յուշ առնէր նմա: Եւ այլ բազում բանիւք մխիթարէր զնաեւ զօրացուցանէր, եւ թելադիր լինելով նմա. խոստանայր սատար լինելով նմա` մինչեւ ի վախճանգործոյն, եւ որ այլ ինչ բանք:
[Լ]
ԳԼՈՒԽ Լ
Յաղագս Աբրահամու` որ հանդերձեալ էր գալ յաթոռ Հայրապետութեան Հայոց` հրամանաւ Սմբատայ Վրկան Մարզպանի եւ այլոց նախարարացն Հայոց:
Սկիզբն արասցո'ւք պատմել քեզ համառօտ բանիւ` որինչ մեզ անգ է` եւ քեզ տեղեկութիւն տալոյ բաւական, եւ զայլն այլում թողցուք ժամու: Աստանօր ապա յայսմվայրի խորհուրդ արարեալ Սմբատայ Վրկան մարզպանիհանդերձ նախարարօք եւ լաւօք աշխարհիս Հայոց ժողովառնել Եպիսկոպոսաց, զի Հայրապետ հաստատեսցենՀայոց: Որ ապա ժողովեցան ի նորին իսկ հրամանէյՈստանն Հայոց` որ կոչի Դուին: Քանզի անդ էինհանդերձեալ նստուցանել. զի անդ էր աթոռՀայրապետութեան Հայոց յայնմ ժամանակի. որոյՏեղապահ Աթոռոյն Վրթանէս Քերթող` որպէս վկայենգիրք թղթոցն. եւ այլն լինէր զկնի մահուանն ՄովսիսիՀայոց Կաթուղիկոսի: Իսկ իբրեւ ժողովեցանԵպիսկոպոսունքն, ապա այնուհետեւ խնդրէ ձեռնարկ ինոցանէ Սմբատ, զի մի' թիւրեսցեն յուղիղ եւ իճշմարիտ հաւատոց եւ ի խոստովանութենէ սրբոցՀարցն, զոր հաստատեցին (ի) մեզ: Եւ զիւր ձեռնարկնտայ նոցա` նմանապէս ուղիղ եւ ճշմարիտխոստովանութեամբ եւ մեծաւ զգուշութեամբ կնքեալ եւպահեալ ի տան Տեառն: Եւ այս լինէր ի թագաւորութեանՀռոմոց Մուրկայ, եւ յեւթնուտասաներորդ ամիԱպրուէզ-Խոսրովու Պարսից արքայից արքայի` յամսեաննՄարերի: Եւ էին անուանքն Եպիսկոպոսացն այսոքիկ, Մանասէ Բասենոյ Եպիսկոպոս, Քրիստափոր ՍիւնեացԵպիսկոպոս, Աբրահամ Ռշտունեաց Եպիսկոպոս, Յովհաննէս Ամատունեաց Եպիսկոպոս, ԱհարոնՄեհենունեաց Եպիսկոպոս, Ներսէս ԲզնունեացԵպիսկոպոս, Սիոն Գողթան Եպիսկոպոս, ԹէոդոսՄարդպետական Եպիսկոպոս, Թադէոս Առնոյ Եպիսկոպոս, Գրիգոր Անձեւացեաց Եպիսկոպոս. այս տասն Եպիսկոպոսքեւ այլ եւս այսչափ Հարք եւ Քահանայք եւ Վանացերիցունք, որք ժողովեցան հրամանաւ Սմբատայ եւ իսատարելոյ այլոց նախարարացն ի Դուին քաղաք` յաղագսձեռնադրելոյ Կաթուղիկոս զԱբրահամ Ռշտունեաց, զոր իկարգիս թուեցաք. եւ խափանեցաւ այն անգամ: Բայցգոգցես թէ` իբրեւ ի Տեսչութենէ Աստուծոյ եղեւ այն. որ զի թէպէտեւ կային ոմանք ի նոցանէ` որ անկեալ էինի կամաց իւրեանց ընդ հարկաւ, եւ թիւրեալ ի հաւատոյն, եւ այլք ի բռնութենէ Հոռոմոց զկնի նոցա խոտորեալ, յայնմ ժամու դեռեւս տակաւին չեւ էին սպառ հաւատսհաստատեալ, թէպէտեւ կարծիս տային թէ հաստատեալ են: Ապա իբրեւ հաստատեցան, վերստին ի ձեռն գրոյ եւխոստովանութեան` զոր էառն եւ ետ բարեպաշտ եւամենագով մարզպանն Սմբատ. որ զի թէպէտ եւ թագաւորչէր աշխարհիս Հայոց, այլ նա լնոյր զպակասութիւնթերութեան թագաւորի Հոգաբարձութեամբն իւրովյամենայնի` յամենայնում ըստ նմանութեանն Դաւթիառաջնորդելով ժողովրդեանն Իսրայէլի: Իսկ իբրեւգնացին Եպիսկոպոսունքն, յայնժամ ի խորհուրդ եկեալմիաբան` եթէ վասնզի ո'չ եղեւ առժամս` յորպէտս իրացնժողովեալ էաք, օրէնս համարեցան ի միջի իւրեանցկանոնս կարգել. որ եւ կարգեցին իսկ եւ հաստատեցինզուխտ իւրեանց միաբանութեան առ ի խրատ եւ իխոստովանութիւն, եւ ի շահ եւ յօգուտ ոգոց: Ապադարձան իւրաքանչիւր յաթոռ խաղաղութեամբ:
[ԼԱ]
ԳԼՈՒԽ ԼԱ
Յաղագս Սմբատայ Վրկան Մարզպանի` թէ յո՞րմէ ազգէ եւ յորո՞ւմ ժամանակս եղեւ Մարզպան:
Գրեմ քեզ այժմ` որ յաղագս մերոյս Սմբատայ պատմիյիշատակն: Վասնզի յառաջ քան զայս յսկզբան առաջինճառին` որ յաղագս բաժանման Վրաց` զանուն միայնյիշեցաք, եւ որ այլ ինչ էր` ո'չ ժամանեցաք:
Արդ էր սա այր քաջ ի պատերազմունս, արի եւ առաքինի, հզօր եւ զօրաւոր յամենայնի յամենայն ուրեք: Նա է իմերազնի ի մերոց թագաւորացս, եւ ազգաւ Բագրատունի, եւ սիրելի մեր` որպէս բնիկ եւ մերոց թագաւորացարեանառու, եւ հաւաստի հարազատ. որ լեալ ՄարզպանՎրկան իշխանութեանն ի հրամանէ Ապրուէզ-Խոսրովուարքայից արքային Պարսից, յաշխարհակալութեաննՄուրկայ Յունաց թագաւորի. որ բազում պատերազմունսվանեալ եւ վատնեալ ի Հայս, ի Յոյնս, եւ ի Պարսիկս`որպէս ուսուցանէ քեզ պատմութիւնն Հերակղի: Իսկայժմ եւ յայժմու ժամանակս հեզ եւ հնազանդ Հարցնհաւատոյ, եւ հաւան եւ հպատակ ուղղափառ հաւատոյսուրբ Հարցն եւ Վարդապետացն, եւ կարի պէտ եւկարեկից ամենայն կարօտելոց, եւ զօրավիգ եւ օգնականՀայաստանեայցս` զօրացեալ յԱստուած եւ զօրացեալԱստուծով. որ եւ յայնմ եւս նուագի եւյանիշխանութեանն Հայոց ելից զթերութիւն թագաւորիեւ զպակասութիւն Հայրապետի. զի խոհեմ եւխորհրդական մտօք իւրովք խորհուրդ արարեալ`խափանեաց զխարդախութիւն խորհրդոցն թիւրեալԵպիսկոպոսացն, եւ ուղղեալ հաստատեաց զմեղկ միտսնոցա: Եւ վերստին կանգնեաց ի գլորմանէ ի ձեռնարկիգրոյն. զոր առ ի նոցանէ եւ ետ նոցա. եւ զդարձումննոցա յահեակ կողմն ճանապարհին արքունիյաջակողմն դարձոյց: Իսկ ապա յետ առնլոյ զձեռնարկն իդարձեալ Եպիսկոպոսացն, ժողովէ դարձեալ միւսանգամ ինոյն խորհուրդ` Հայրապետ նստուցանել:
[ԼԲ]
ԳԼՈՒԽ ԼԲ
Ձեռնարկ` զոր խնդրեաց Սմբատ Վրկան Մարզպան յայն Եպիսկոպոսացն, որք դարձեալ էին, եւ նորին հրամանաւ ի Դվին կարգեալ Կաթուղիկոս Հայոց յետ մահուանն Մովսիսի, եւ զիւր ձեռնարկն ետ նոցա:
Ամենագովելոյ եւ փառաւորելոյ եւ աստուածաշնորհպատուօք պայծառացելոյ Տեառն Վրկան Մարզպանի, եւտիրանց զինաւորի. եւ գեգայ դաշտականի, եւ վարդապետիՀայոց շարսաղարի, ի Մանասէէ Բասենոյ Եպիսկոպոսէ, իՔրիստափորէ Սիւնեաց Եպիսկոպոսէ, յԱբրահամէՌշտունեաց Եպիսկոպոսէ, ի Յովհաննիսէ ԱմատունեացԵպիսկոպոսէ, ի Գրիգորէ Անձեւացեաց Եպիսկոպոսէ, իՍիոնէ Գողթան Եպիսկոպոսէ, յԱհարոնէ ՄեհնունեացԵպիսկոպոսէ, ի Ներսիսէ Բզնունեաց Եպիսկոպոսէ, իՅովհաննէ Կայելոյ Եպիսկոպոսէ, ի Թադէոսէ ԱռնոյԵպիսկոպոսէ, ի Թէոդոսէ Մարդպետական Եպիսկոպոսէ`Տերամբ ողջոյն:
Յեւթն եւ տասներորդ ամի Ապրուէզ-Խոսրովուարքայից արքայի` յամսեանն Մարերի, որպէսփառաւորութիւնդ ձեր յայսէ (յայսոցիկ) Եպիսկոպոսաց, զոր վերագոյնդ գրեալ է, որ ի ժամուս իԴվին ի սուրբ եկեղեցւոջս դիպաք, ձեռնարկ խնդրեցաքվասն ուղղափառ հաւատոյ. զոր մեր Հարցն եւ երանելիՎարդապետացն կալեալ է, եւ այժմ մեք ունիմք կամօքնԱստուծոյ: Արդ որպէս յառաջագոյն ՀայրապետացնՀայաստան աշխարհիս եւ Եպիսկոպոսացն` եւ Իշխանաց` եւաշխարհականաց` սոսկալի նզովիւք մերժեալ եւ ի բացընկեցեալ էր զամենայն հերձուածողս զԱրիոսի, եւզՄակեդոնի, եւ զանիծելին Նեստորի, եւ զԵւտիքոսի, եւզժողովն Քաղկեդոնի, եւ զտոմարն Լեւոնի, նոյնպէս եւմեք նզովեմք զամենայն հերձուածողս. եւս առաւելզանիծեալ ժողովն Քաղկեդոնի եւ զպիղծ տոմարնԼեւոնի, դարձեալ կրկին նզովեմք եւ հեռանամք իհաղորդութենէ նոցա. ճշմարտութեամբ է բանս: Ապաեթէ խաբէութեամբ ինչ իցեն բանք մեր, նզովեալեղիցուք յամենասուրբ Երրորդութենէն:
[ԼԳ]
ԳԼՈՒԽ ԼԳ
Ձեռնարկ Սմբատայ` զոր ետ Եպիսկոպոսացն, զորոց անուանսն վերագոյն գրեցաք` հանդերձ Վրթանիսիւ եւ այլովք միաբանելովք:
Ըստ բանիդ ձերում նոյնպէս եւ ես Սմբատ ՎրկանՄարզպան եւ Տէրանց զինուոր, եւ գեգդաշտկարին [ , եւ Վարդապետ Հայոց Շաղսաղար`նզովեմք զնզովեալսն ի ձէնջ, որպէս եւ երանելի Հարքնմեր նզովեցին զնզովեալս ի ձերոց Հարցն: Եւ օրհնեմքզօրհնեալն ի ձէնջ` որպէս եւ Հարքն մեր օրհնեցինզօրհնեալն ի ձերոց Հարցն երանելեաց եւ վարդապետացնաշխարհիս: Եւ յայս ուղղափառ հաւատոյս վերայհաստատուն եւ անշարժ կացցուք ի կեալ եւ ի մեռանելընդ ձեզ: Ապա եթէ խաբէութեամբ ինչ իցեն բանքս մեր, նզովեալք եղիցուք յամենասուրբ Երրորդութենէն:
Եւ կնքեցաք զձեռնարկս զայս եւ եդաք ի սուրբեկեղեցւոջն Դունայ:
Ես մանասէ Եպիսկոպոս Բասենոյ իմ աթոռակցօքսհանդերձ, որոց անուանքն վերագոյն յիշատակեալ են, եւՍմբատ Վրկան Մարզպան եւ Տէրանց զինուոր` իւրեղբայրօք հանդերձ առաջի ամենասուրբ Երորդութեանն`նախ սրտիւք մերովք եւ ապա մարմնօք մերովք:
[ԼԴ]
ԳԼՈՒԽ ԼԴ
Յաղագս Վրթանիսի Քերթողի:
Վրթանէսս այս Վարդապետ եղեալ Հայոց` սնեալ եւուսեալ ի տան Կաթուղիկոսարանին, այր հեզ եւիմաստուն, հոգեւոր եւ հանճարեղ, երկիւղած եւուղղափառ հաւատոյ հիմն, լի գիտութեամբ եւ ամենայնշնորհօք զարդարեալ, սնեալ սրբութեամբ առ սուրբԱթոռոյն սրբոյն Գրիգորի, տնկեալ ի տան Տեառն, եւծաղկեալ ի գաւիթս Աստուծոյ, եւ պտղաբերեալ ի պատիւեւ ի պէտս մանկանց եկեղեցւոյ, վարժեալ ամենայնհոգեւոր եւ մարմնաւոր իմաստութեամբ, եւ զարդարեալամենայն առաքինու (թեամբ), հլու եւ հպատակ իվարդապետութեանն իւրում, հաճոյ Աստուծոյ եւընտիր մարդկան, եւ հաւատարիմ երկնահաճոյ եւառաքելական սուրբ Աթոռոյն սրբոյն Գրիգորի, որ եւՏեղապահ կացուցեալ զնա յաղագս այսր ամենայնիգովութեան զկնի մահուանն Մովսիսի, մինչեւ իժամանակս Աբրահամու. որ յառաջնորդեաց զաթոռ նորին: Որ ապա ի բաժանման Վրաց բազում ջանիւ եւաշխատութեամբ եւ հոգեւոր հոգեբարձութեամբ վշտակիցլեալ իբրեւ զբարիոք զինուոր Քրիստոսի Յիսուսի, համազոյգ առաքելական քարոզութեանն եւ հաւասարսրբոց Վարդապետացն, կարեկից Մովսիսի ԵպիսկոպոսինՑուրտաւայ լեալ` հանապազ եւ ի ձեռն գրոյ մխիթարէրզնա, եւ թելադիր լինէր բանիւք բազմօք, եւ որ ինչհալածելոց եւ համբերողաց երանի էր` զայն տայր նմա ինամակի անդ պատասխանում թղթոցն. զոր արար երորդանգամ, եւ առ Կիւրոն գրեաց եւ առ իշխանս աշխարհինվասն նորա: Սա եկեալ ի ժողով Եպիսկոպոսացն, որզձեռնարկն տային Սմբատայ եւ առնուին, եկեալՎրթանէսս այս Վարդապետ Հայոց Շարսաղար այլօքհանդերձ, եւ միաւորեալ գրովն ձեռնարկին հաստատեացզերկոսեան կողմանսն ուղղափառ եւ բարիխոստովանութեամբ սրբոց Հարցն եւ Վարդապետացն`միջնորդ եւ վկայ ունելով զսուրբ Երրորդութիւնն, եւկապեալ եւ կնքեալ սրտիւ եւ մատանեաւ իւրեանցերկոքեան կողմանք ի փառս սուրբ Երրորդութեանն, ամէն:
[ԼԵ]
ԳԼՈՒԽ ԼԵ
Յաղագս Եպիսկոպոսացն այնոցիկ միւսանգամ ժողովելոյ ի ժամադրեալ տեղին` հաստատել իւրեանց Առաջնորդ:
Յետ կարգելոյ զկանոնսն միազոյգ հաւանութեամբ`եւթն սահմանեալ գլխով եւ բարեձեւ կարգօք, զորհաստատեցին ի շնորհաց սուրբ Հոգւոյն, ապա դարձեալմիւսանգամ ժողովին հրաւիրեալք ի Հոգւոյն սրբոյ: Քանզի գրէ Սմբատ Վրկան Մարզպան հրովարտակ հանդերձիշխանօք աշխարհին եւ նախարարօք Հայոց` գալ ժողովելի ժամադրեալ տեղին` ի հոյակապ եւ յականաւոր եւհռչակաւոր մեծ մայրաքաղաքն Հայոց մեծաց Դվինկոչեցեալ: Զոր իբրեւ գնաց հրովարտակն, եկնժողովեցան ըստ գաւառաց գաւառաց եկելոց առ նաԵպիսկոպոսունք. որ յառաջն էին եկեալ եւ արարեալձեռնարկ, եւ որք ոչն էին եկեալ եւ արարեալ` եւ նոքա`յերկուց կողմանցն` որք ի Յունական կողմանէն եւ որքի Պարսից. զի կային ի կողմանէ Յունաց, որ թիւրեալէին ի հաւատոց. զոր ապա եկեալ ի ձեռնխոստովանութեան եւ գրոյ հաստատեցան յԱբրահամէ`տալով ձեռնարկ: Արդ ի գալ ժողովել Եպիսկոպոսացն եւվանաց երիցանց` իսկ եւ իսկ ըստ ակնարկութեան իբարձանց վսեմական կամաց Աստուածաւն (Աստուծոյ) հրամանաւ հրաւիրեալք եւ հասեալք ի հոգեւորհարսանիսն, զոր հանդերձեալ էին հաստատել Հայրապետիւրեանց զայն` զոր ընտրէր Հոգին սուրբ: Իսկ իբրեւեկին ժողովեցան առհասարակ ամենեքեան` Եպիսկոպոսքեւ վանաց Երիցունք եւ գեղջ Քահանայք եւ Իշխանք եւշինականք, եւ լցան հարսանիքն բազմականօքարժանաւորացն: Իսկ Կիւրոն ոչ եղեւ կոչեցեալ իհարսանիսն. քանզի խոտան գտաւ սակս երկուցնկորստեան, որ հասեալ էին նմա ի ցաւոցն` զորյառաջագոյն յղացեալ էր, որով եւ ծնաւզանօրէնութիւն: Իսկ Կաթուղիկոսն Աղուանից, որյայնժամ Արք Եպիսկոպոս էր Կաթուղիկոսին Հայոց, հակառակութեամբ ինչ իրիք ո'չ եկն ի ժողովն, զոր ապաասացից զպատճառն յետոյ: Իսկ այնոքիկ` որքժողովեալ էին` ընտրեցին զԱբրահամ, որ էր ի գաւառէՌշտունեաց` ի գեղջէ Աղբաթանից` յազդմանէ սուրբՀոգւոյն, եւ ձեռնադրեն զկնի սրբոյ Զատկին յաւուրկիրակէի` յելս ամսոյն Նաւասարդի: Եւ էին նոյնԵպիսկոպոսունք, զորոց անուանսն յիշատակեցաք իճառի անդ իւրեանց. եւ այլ եւս Եպիսկոպոսունք, եւՎանականք, եւ Քահանայք, Իշխանք եւ նախարարքհրամանաւ բարեպաշտ եւ ուղղափառ Սմբատայ ՎրկանՄարզպանի ի Դուին քաղաք ի սուրբ Կաթուղիկէն: Որոցգլխաւորք են այսոքիկ, Վրթանէս Վարդապետ, որ էրՏեղապահ Աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի, այլեւ աւանդապահ իմահուանէ Մովսիսի մինչեւ յԱբրահամ, որ յաջորդեալզԱթոռն: Եւ Մանասէ Բասենոյ Եպիսկոպոս. եւ ՔրիստափորՍիւնեաց Եպիսկոպոս, այլ Եպիսկոպոս այլօք հանդերձձեռնադրեն զԱբրահամ մեծաւ թախանձանօք եւ բազումաղաչանօք հազիւ ուրեմն հաւանեցուցեալ, թէպէտեւ ոչկամաւ եւ յօժարութեամբ նորին. մինչզի արկեալվիճակ ըստ սովորութեան իւրեանց. եւ էր վիճակԱւետարանին այս: Իջի ես յերկնից ոչ զկամս իմ արարից, այլ զկամս այնորիկ` որ առաքեացն զիս: Ապա հաւանեալեւ հաստատեալ ի միտս իւր, ձեռնադրի ի շնորհաց սուրբՀոգւոյն: Սա էր այր հեզ, եւ իմաստուն, եւ երկիւղած, եւ բարի եւ հաւատարիմ, եւ հաստատուն ի հաւատսճշմարիտս, եւ նախանձախնդիր ուղղափառ հաւատոյ, եւլի գիտութեամբ Տեառն: Ձեռնադրեցաւ սա ի ժամանակսթագաւորութեանն Հռոմայեցւոց Մուրկայ, եւ յեւթն եւտասներորդի ամի Ապրուէզ Խոսրովու արքայից արքայի, եւ ի տէրութեանն Սմբատայ Վրկան Մարզպանի Հայոցմեծաց, որպէս իսկզբանց առաջի ճառին մերոյգործառութեան` որ վասն բաժանման Վրաց գրեցաք. եւյետ այսորիկ զեդեալ կանոնսն իւրեանց դարձեալվերստին հաստատեցին ուղղափառ խոստովանութեամբ իփառս Աստուծոյ: Եւ ի սորա ժամանակս եղեւ բաժանումնՎրաց ի միաբանութենէ Հայոց. եւ նզովեցին զաղանդնՔաղկեդոնի, զոր նզովէ ամենայն ուղղափառ եկեղեցիք:
[ԼԶ]
ԳԼՈՒԽ ԼԶ
Որ ինչ զկնի ձեռնադրութեան Աբրահամու խօսք եւ խոստովանութիւնք ժողովոյն ձեռնարկ թղթովն, զոր ետուն Աբրահամու:
Թողլով զոչ կարեւորագոյնսն ի բանից` ասասցո'ւք որինչ հարկաւորն է եւ առ ժամս մեզ պիտանի: Որ ի բառնալթագաւորութեանն Հայոց բաժանեալ եղեւ աշխարհս մեր իմէջ Հոռոմոց եւ Պարսից. եւ նստուցին կողմն Հոռոմոցհակառակաթոռ Մովսիսի զՕհան ոմն երկաբնակ, որ ո'չհամարեցաւ ի թիւ Հայրապետացն Հայոց: Որ ապա եւյետոյ Աբրահամու եղեւ հակառակ. եւ այնԵպիսկոպոսունքն` զորմէ ասացաքն յառաջագոյն իճառի անդ, եթէ ի Յունաց կողմանէ են ներկեալ, ինմանէ սակաւիկ մի ի կասկածի եղեալ, զի մի' գուցէզԿիւրոնին ժառանգեսցեն անուն չար եւ յիշատականյիշելի, խորհեցան տալ ձեռնարկ Աբրահամու ՀայոցԿաթուղիկոսի, եւ այն լինէր ի միաբանութենէ Հայոց: Զի յայնժամ անդէն ժողովեալ ամենեքեանյիւրաքանչիւր գաւառաց եւ ի գիւղից` որոց անուանքնյիշատակին ի ձեռնարկի անդ իւրեանց, զոր եւ յաջորդնյայտ առնէ:
[ԼԷ]
ԳԼՈՒԽ ԼԷ
Ձեռնարկ` զոր ետուն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի` ի միաբանութենէ աշխարհիս Հայոց` այնոքիկ` որք էին ընդ իշխանութեամբ Հոռոմոց ի թագաւորութեանն Մուրկայ եւ յաշխարհակալութեանն Խոսրովու Պարսից արքայից արքայի:
Իմ Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի` եւ աթոռակցացիմոց Մանասէի Բասենոյ Եպիսկոպոսի, ՔրիստափորիՍիւնեաց Եպիսկոպոսի, Յովհաննիսի ԱմատունեացԵպիսկոպոսի, Գրիգորի Անձեւացեաց Եպիսկոպոսի, ՍիոնիԳողթան Եպիսկոպոսի, Ահարոնի ՎեհնունեացԵպիսկոպոսի, Ներսիսի Բժնունեաց Եպիսկոպոսի, Յեհան (Յօհան) Կայղոյ (Կայենոյ) Եպիսկոպոսի, ԹադէոսիԱռնոյ Եպիսկոպոսի, եւ իշխանաց մերոց Տեառն ՍմբատայՎրկան Մարզպանի` եւ Տէրանց զինուորի` եւգիգադաշտակարանի, եւ Վրթանիսի Վարդապետի ՀայոցՇարսաղարի, եւ այլ Իշխանաց եւ աշխարհականացուղղափառաց առաջին կացեալ Թէոդորոս եփական գնդին Եպիսկոպոս, Ստեփաննոս ԲագրեւանդայԵպիսկոպոս, Մովսէս Խորխոռունեանց Եպիսկոպոս, Քրիստափոր Ապահունեանց Եպիսկոպոս, ՆերսէսՎանանդոյ Եպիսկոպոս հանդերձ վանաց երիցամբք` որքեն այսոքիկ, Աբրահամ սրբոյ Կաթուղիկէի Վանաց Երէց, Սամուէլ սրբոյ Հռիփսիմէի, Բաբեղաս սրբոյ Յովհաննուվանաց, Խոսրով Օշականու, Յաւիտեան Եղիվարդայ, ԴաւիթԵրեւանու, Իսմայէլ Գառնոյ, Ջոջիկ Արամունից, Յոհանիկ Արտաւազդայ Ապարանից, Աբաս, եւ Որդեակ, եւԱբրահամ Փարբոյ, Միքայէլ Աղցից, Գրիգորիս Արճոյ, Կոզմ Ուրդայ, Մայէն միւս Արճոյ, Յոհանիկ Արծափաց, Սիմոն Դարունից, Սամաս Բագրանի, Յուսանէս Աւանի, Իւղ Պտղունից, եւ այլ վանից իրիցունք Երիցամբքհանդերձ եկեալ յանդիման մեր` զբարեպաշտութիւնխոստովանեցին նզովելով նոյնաձեւս ըստ երանելիՀարցն մերոց զամենայն հարձուածողսն` եւ զԱրիոս, եւզՄակեդոն, եւ զՆեստոր, եւ զԵւտիքոս, եւ զչար ժողովնՔաղկեդոնի, եւ զպիղծ տոմարն Լէոնի: Եւ աղաչանսմատուցանելով առաջի մեր խառնել զինքեանս իմիաբանութիւն եկեղեցւոյ ճշմարիտ հօտինՔրիստոսի. եւ ասացին միաբանութեամբ ամենեքեան, եթէզխոստովանութիւն եւ զսահմանն հաւատոյ` զորհաստատեցին հարքն մեր` անշարժ պահեսցուք առաջիԱստուծոյ եւ հոգեւոր հարանց մերոց: Եւզապաշխարութիւն` զոր տայք մեզ, յօժարութեամբընդունիմք, եւ կամօք կատարեմք. եւ ի հաղորդութենէնզովելոցն ամենեւին հեռանամք: Եւ եթէ խաբէութիւնինչ իցէ ի կամս ուրուք, նզովեսցի հոգւով եւ մարմնովյամենասուրբ Երրորդութենէն: Եւ ընկալեալ զնոսաապաշխարութեամբ բեռն ինչ, եւ մեր բառնալով զնոսաըստ գրեցելումն: Կնքեցաւ ձեռնարկս այս ի նոցանէնյանդիման մեր ամենեցուն վկայութեամբԵրորդութեանն. որում փառք յաւիտեանս, ամէն:
[ԼԸ]
ԳԼՈՒԽ ԼԸ
Դարձեալ վասն Վրթանիսի վարդապետի:
Կամիմ դարձեալ երկրորդել յաղագս Վրթանիսիվարդապետի. որ տեսեալ զայսքան հոգեւոր հանդէսսրբոց Հարցն ի միասին ժողովելոց ի քակտումնամենայն հերձուածողաց եւ ի նորոգումնխոստովանութեան եւ դաւանութեան հաւատոյ սրբոցՀարցն` որ ի Նիկիայ, եւ ի Կոստանդնուպօլիս, եւյԵփեսոս, եւ զնոցին աւանդեալսն մեզ դարձեալվերստին աւանդեցին եւ հաստատեցին ի ձեռնմիաբանական գրոյ ձեռնարկին, զոր ետուն միմեանց կապեւ կնիք դնելով զսիրտ եւ զմատանի, եւ վկայ եւդատախազ զսուրբ զԵրրորդութիւնն ունելով, միանգամայն եւ զնորոգումն Աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի, որում ինքն էր Տեղապահ եւ աւանդապահ, ուրախ եղեւյոյժ, եւ գոհացաւ զԱստուծոյ, իբր արդար եւերախտաւոր գոլ, որպէս էրն իսկ, յոտն կացեալ օրհնէրզԱստուած զտուիչն այնպիսի բարեաց, ընդ նմինզՀայրապետն Աբրահամ. որ նորոգիչ եղեւ սուրբԱթոռոյն սրբոյն Գրիգորի. նոյնպէս եւ զսուրբ ժողովնսրբոց Հարցն. վասնզի համազոյգ եւ ձայնակիցք եղեննոցա` մանաւանդ թէ հանգոյն եւ հաւասար նոցին. զիզնոցա աւանդեալն դարձեալ վերստին աւանդեցինՀայաստանեայցս, եւ հաստատեցին ի փառս Աստուծոյ: Արդօրհնեաց նա զնոսա` եւ օրհնեցաւ ի նոցանէ` որպէս եւբարեկամ եւ սիրելի հասարակաց: Ապա այնուհետեւբերեալ զաւանդն` որ ինչ նմայն էր հաւատացեալ իՄովսիսէ Հայոց Կաթուղիկոսէ ի ժամ մահուան իւրոյ, նախ զփրկական եւ զկենսակիր Աստուծոյ նշանն, եւ ապազնշխարս սուրբ առաքելոցն` զոր բերեալ էր սրբոյնԳրիգորի ի Հոռոմայ` զտուեալն նմա ի բարեպաշտէնԿոստանդիանոսէ. եւ յետ այնորիկ զԱթոռն եւզգաւազանն, որ պատուով պահեալ էր եւ պաշտեալ, զայլամենայն զսպաս սրբութեան զսկիհս եւ զգեստս սրբոյնսեղանոյն, եւ զվարագոյրս, եւ զխնկանոցս, եւզբուռվառս, եւ զքշոցս, եւ զվակաս Կաթուղիկոսինմետաքսեայ կազմեալ յականց` եւ յոսկոյ` եւ իմարգարտէ, եւ զայլ զգենլիսն եւ զարկանելիսՔահանայից եւ սարկաւագաց, զբեհեզս եւ զծիրանիս, որպէս մարգարէն ի թիւ արկեալ կարգէ, զեզրածիրանին, եւ զմիջնածիրանին, եւ որ առաջին եւ զկնի այսոցիկասի, եւ զայլ եւս պայծառ պատմուճանս պէսպէսզարդուց, դիպակաց, եւ կերպասուց, եւ ծիրանեաց`գունակ գունակ` եւ երփն երփն` եւ երանգ երանգ`ծաղկազարդ գունօք գործեալ գեղեցկապէս, նաեւզբարեպաշտին մերոյ թագաւորին Տրդատայ պատուականզգեստն, զոր տուեալ ի տուն Տեառն ի սպաս սրբութեան, զոր մեր տեսեալ աչօք մերովք: Եւ ապա յետ այնորիկբերեալ բազում գրեան զանազան եւ ազգի ազգիեկեղեցական եւ վարդապետական, եւ այլ եւ մարմնաւորիրք գոյիւ չափ բերեալ գրով առաջի կացուցանէր, եւօրհնեալ լինէր ի Հայրապետէն: Եւ բազում երախտիս եւշնորհակալութիւն ընկալ յամենեցունց. զի զայնքանանցելոց ամացն առանց Առաջնորդի ոչինչ թեթեւ եւթերի թողեալ զՏեղապահութիւն իւր, այլ լի եւկատարեալ դատիւ եւ դատաստանաւ առնել իրաւունս եւգործել զարդարութիւն յամենայն ժամ. եւ դարձեալխնդրել իրաւունս եւ փրկել զրկեալսն, դատ առնելսրբոյն եւ տալ իրաւունս այրոյն ըստ մարգարէին. եւդարձեալ զորբս եւ զայրիս ընդունել, եւզճանապարհս ամբարշտաց կորուսանել ըստմարգարէին. եւ աղքատսիրութեամբ եւեղբայրսիրութեամբ եւ օտարսիրութեամբ զարդարեալզինքն, եւ աստուածային շնորհիւ պայծառացեալ եւպատուեալ ի պատիւ եւ ի փառս անուանն իւրոյ:
[ԼԹ]
ԳԼՈՒԽ ԼԹ
Յաղագս օրհնութեան սուրբ իւղոյն` զոր օրհնեաց Աբրահամ Հայրապետն ի խնդրոյ Եպիսկոպոսացն, որ ժողովեալ էին առ նա:
Իսկ ապա զկնի կատարման իրացն այնմիկ արդարութեանեւ իրաւանցն ուղղութեան, որ գործեցաւ ի նոցանէ, զայս եւս իրաւունս համարեցան` հայցեալ իՀայրապետէն իւրեանց` օրհնեալ իւղ օծութեան, եւ տալնոցա, այսինքն զՄիւռոնն. որով օծանեն եւ լուսաւորենամենայն ուղղափառ հաւատացեալք ի ձեռն սուրբաւազանին` գործակցութեամբ ջրոյ եւ Հոգւոյ: Զի զկնիմահուանն Մովսիսի ո'չ էր այլ օրհնեալ իւղ օծութեան, եւ զօրհնեալն ի նմանէ բաշխեալ էր Վրթանէս ՏեղապահԱթոռոյն, եւ զայս եւս գործեալ եւ կազմեալ իպատրաստի ունէին. զի զայնքան աւուրս ամսոցն ընդ մէջանցելոցն յառաջին ժողովոյն Եպիսկոպոսացն մինչեւցերրորդ ժողովն` գործեալ էր Վրթանէս հանդերձպաշնօնէիւք եկեղեցւոյն զիւղն օծութեան, որպէսսովորութիւն է արուեստիւ գործել իւղագործաց: Խնդրեն այնուհետեւ սուրբ Հարքն ի Հայրապետէն եւզայն եւս գործ հոգեւոր ի գլուխ հանել, եւ գլխաւորելի միասին մինչդեռ չ՚եւ եւս էին ցրուեալ: Ապաայնուհետեւ մտեալ ի պաշտօն գիշերոյն` սաղմոսիւք` եւօրհնութեամբ` եւ երգօք հոգեւորօք ըստ խորհրդոյաւուրն, եւ կարդացմամբք ըստ պատշաճի խորհրդոյնհանէին զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն Աստուծոյ, եւ զտիւնողջոյն տքնեալ` մինչեւ կատարեցաւ խորհուրդնամենայն ի փառս Աստուծոյ: Ապա ի միւսում աւուրնբաշխէ Հայրապետն ամենեցուն զիւղն օրհնութեան: Եւօրհնեալ զնոսա եւ օրհնեալ ի նոցանէ` ետուն ողջոյնմիմեանց, եւ խնդութեամբ եւ խաղաղութեամբ ցրուեցինյիւրաքանչիւր վիճակ:
[Խ]
ԳԼՈՒԽ Խ
Յաղագս որ ինչ զկնի այսորիկ պատմի:
Արդ զայս այսպէս կարգեալ կատարեցաք գլխաւորելովզհոգեւոր հանդէս, որ յաղագս Տեառն Աբրահամու մերոյՀայրապետի եւ հոգեւոր Հովուապետի` եւ հաստատութեանուղղափառ մերոյ հաւատոյս` եւ միաբանութեան երկուցնկողմանցն Յունականաց եւ Պարսկականաց, այսուհետեւդարձցուք անդրէն ի կարգ բանին, որ յաղագս Մովսիսիեւ Կիւրոնի: Զի Մովսէսն այն Եպիսկոպոս Գաջենաց ո'չյիշատակի ի գիրս թղթոցն գալ նմա ի ժողովն, որ վասնԱբրահամու եղեւ ձեռնադրութեան: Թէպէտ եւ զտեղինծանուցաք բազում անգամ, զի հիւանդութիւն հանդիպեալնմա ասեն: Բայց ապա գրէ առ Աբրահամ ծանուցանելովնմա զաղէտ նեղութեան իւրոյ եւ զհալածանս` որ իԿիւրոնէ, միանգամայն եւ վասն ոչխարհին Ցուրտաւայ, եւ աղաչանք յաղագս Կիւրոնի, եւ զայլ տեղեկութիւնն իՎրթանիսէ` ասէ` լսել:
[ԽԱ]
ԳԼՈՒԽ ԽԱ
Թուղթ Մովսիսի Եպիսկոպոսի Ցուրտաւայ առ Աբրահամ Հայոց Կաթուղիկոսն:
Սրբասիրի Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի` իՄովսիսէ անարժանէ` բազում խոնարհութեամբերկրպագութիւն, ընդ որով եւ առաւել սրբութենէդձերմէ ողջոյնահարցութիւն:
Լուայ զՀայրապետական պայծառութեամբզնորոգութիւն սուրբ Աթոռոյդ Տեառն Գրիգորի, եւբազում խնդութեամբ լցաւ անձն իմ տառապեալ: Զի իվաղուց հետէ փափագեալ սպասէի լսել զայդ, մանաւանդզաստուածասէր առաքինութենէ ձերմէ յորժամ լուաք որի մանկութենէ, վասնորոյ ընտրեաց իսկ Աստուած եւպարգեւեաց Առաջնորդ եւ Վարդապետ աշխարհիս ինեղութեան ժամանակի, յոյժ խնդացաք եւ ուրախ եղաք: Քանզի ահա արդէն իսկ օրհնեաց Աստուած յաղագս քոզաշխարհս Հայոց, եւ ամենայն բարեաց հիմնադրութիւնաշխարհիս պայծառացեալ պատուովք եւ գոհութեամբթագաւորաց` այսրէն դարձ, եւ սրբոյ եկեղեցւոյ սկիզբնշինութեան եւ նորոգութեան աշխարհիս երկոցունցկողմանց, հոգեւոր եւ մարմնաւոր պատառման անդրէնմիաւորութիւն, եւ որպէս հիմն բարւոք եդաւ ի ձեռնսրբութեանդ, յուսամք յողորմութիւնն ՔրիստոսիԱստուծոյ զկատարումն եւս լաւագոյն լինել:
[ԽԲ]
ԳԼՈՒԽ ԽԲ
Պատասխանի թղթոյն Մովսիսի Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ` յԱբրահամայ Հայոց Կաթուղիկոսէ:
Սրբասիրիդ Տեառն Մովսիսի Եպիսկոպոսի` յԱբրահամայթէպէտեւ ոչ կամաւ Կաթուղիկոսէ` Տերամբ ողջոյն:
Տեսի զսրբութեան ձերոյ զգիր ողջոյնի, որ լի էրբազում գոհութեամբ զողորմութեանցն Աստուծոյ. զիարդիւնաւոր օրհնութեամբ զմեր տկարութենէ նաեւարժանաւոր ասել զանբաւականութիւնս իմ. որ եւյանձնեցաք իսկ պարգեւաբաշխին բոլորեցունցշնորհահատոյց լինել ձեր սրբութեանդ: Իսկ սոսկալիեւ զծանր բեռանց բառնալոյ` որում ոչ ունէի ակն`անգիտելի է ինձ, որպէս ըմբռնեցայ, եւ կամ թէզբազմութեան կամ միաբանութեան գալ, եւ այս ոչուստէք է ինձ` բայց յԱստուծոյ ողորմութեանցն եւ ձերսրբասէր աղօթիցդ:
Արդ աղաչեմ զձեր սրբութիւնդ` ոչ դադարել աղաչանսմատուցանել առ ամենազօրն Աստուած, զի տացէ ինձ ոյժկարողութեան ըստ իւրն հաճոյից կատարելագոյնսցուցանել զնորայն տնտեսութիւն առ մերս երկիր, նմանապէս առ աշխարհն Վրաց եւ Աղուանից պայծառանալի Քրիստոս Յիսուս ճշմարիտ հաւատով ի ձեռն մերոյնուազութեանս. եւ կամիմ օրհնիլ ի ձերմէ սրբութենէդ, մի' դանդաղեսցես ի սուրբ Զատկին գալ այսր. զի բազմացլինի խնդութիւն, եւ գործ հոգեւոր առաջի կայ Կիւրոնիեւ Վրաց` մինչդեռ Տէր Սմբատ աստ է, փութամք` որովօրինակաւ նախ զայդ ի գլուխ տանել մերով հրամանաւ եւգրով` շնորհօքն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ: Ողջ լե'ր:
Արդ փութացաք ծանուցանել եւ զցաւս մերսրբութեանդ ձերում, որպէս հիւանդք որ ցուցանենզվէրս իւրեանց ճարտար բժշկաց, եւ խնդրենզառողջութիւն ի նոցանէ. աղաչեմք եւ մեք ձեռնատուլինել ձեզ եկեղեցւոյ Քրիստոսի, որք հաւատակից եւաշակերտ ձեր էր Կիւրոն, եւ այժմ հիւանդացեալ է ինեղութենէ, նախ աղօթիւք խնդրելով յԱստուծոյ, եւ ապաաշխատասէր վարդապետութեամբ ձերոյ եւ սատարութեամբփառաւորեալ Իշխանացդ ջանացարո'ւք դարձուցանելզժողովուրդն ժխտող եւ զապստամբեալն յուղղութիւն, եւ ածել ի նոյն գաւիթ միոյ Հովուի. եւ փութացարո'ւքայսուհետեւ` որ ի հասարակացն է շահաւորութիւն` իբազմաց կարի բարձրութիւն ըստ օրինակի երանելոյնՄովսիսի եւ սրբոյն Պօղոսի. յորոց մինն առանց իւրոցնթողութեան հասման եւ զինքն տարագրել ի դպրութենէկենաց աղաչէր. եւ միւսն ասէր, թէ ես իսկ ինքնինուխտիւք խնդրէի նզով լինել ի Քրիստոսէ վասնեղբարցն իմոց եւ ազգականաց ըստ մարմնոյ: Որոց ահաառաքինութիւնն ընդ ամենայն բոլոր ազինս աշխարհացքարոզ բանիւ ընթանայ պայծառացեալ: Զի ունելով նոցազգործն օրինակ եւ հետեւօղ նոցա` եղիցի եւ ձեզպարծիլ ի Քրիստոս, եւ ասել թէ` ինձ տուան շնորհքսայս ի Տեառնէ` ի Վրաց մինչեւ յաշխարհն Աղուանիցքարոզել զանքնին մեծութիւն փառացն Քրիստոսի, եւզայսչափ ազգս շահել, ձեզ եւ Քրիստոսի պատարագել. ըստ որոց եղիցի լսել զբարբառն հրաւիրական, թէ բարիմշակ եւ հաւատարիմ` հանդերձ ընդ քեզ սատարիչբարեկամօքս եւ փրկեալ գնդաւդ ե'կ մո'ւտյուրախութիւն Տեառն քո ընդ նախնիս քո եւ ընդսիրելիս անուան իմոյ: Իսկ եթէ զանարժանութենէսմերմէ հարցանէք, ի Վրթանիսէ Քերթողէ հասկանայքտեղեկութեամբ. եւ անձն իմ տառապեալ եւ աշխարհսմոլորեալ սրբութեանդ ձերում յանձն եղիցուք: Եւդուք ողջ լերո'ւք Տէր մեր:
[ԽԳ]
ԳԼՈՒԽ ԽԳ
Թէ ընդէ՞ր եկն Մովսէս Եպիսկոպոսն Ցուրտաւայ ի ժողով անդր Եպիսկոպոսացն որ ի ձեռնադրութեան Աբրահամու:
Թուղթս այս առաջին` որ գրեցաւ ի Մովսիսէ իՑուրտաւայ Եպիսկոպոսէ առ Աբրահամ ՀայոցԿաթուղիկոսն, յետ ութից ամսից անցելոց գրեցաւ. վասնզի հիւանդութիւն հանդիպեալ նմա ասեն յայնժամմերձ ի մահ, եւ վասն այնորիկ ոչ կարաց գալ ի ժողովն, նաեւ ոչ ծանուցանել իսկ կարաց ի ձեռն գրոյ զցաւսիւր եւ զհալածանսն ի Կիւրոնէ, միանգամայնվստահացեալ էր ի Վրթանիսի յառաջագոյնյուսադրութիւն եւ ի սատարն լինելոյ, զոր ի ձեռնիւրոյ պատասխանոյն արարեալ էր նմա, թէ ի մօտոյաւուրս Կաթուղիկոս կամին նստուցանել, զհոգս քո նահոգասցէ, եւ մեք սատարեմք մինչեւ ի գլուխ գործոյն: Իսկ իբրեւ ընթերցաւ զթուղթն Մովսիսի Աբրահամ. եւհասու եղեալ ի սակաւուց` որ ինչ գրեալն վասնԿիւրոնի եւ Վրաց, յայնժամ սկիզբն արարեալ Վրթանիսիպատմէր զամենայն որ ինչ ի Կիւրոնէ եղեալն էր գրովեւ անգիր, հասու առնելով զԿաթուղիկոսն, նախ զթուղթնՄովսիսի Կաթուղիկոսին որ առ Կիւրոն վասն խուժկին, եւ ապա զնեղութիւնսն եւ զհալածանսն ՄովսիսիԵպիսկոպոսի ի Կիւրոնէ, եւ յետ այնորիկ զիւր թուղթսնզոր գրեցաւ առ Կիւրոն` եւ առ Իշխանս աշխարհին` եւ առՊետրոս Եպիսկոպոսն, եւ զոչ ընդունելն պատասխանի, այլեւ ընդդէմ պատասխանիսն Կիւրոնի` զոր ոչ գրով`այլ բազում բանիւք եւ սպառնալեօք արարեալ էր, եւզսակաւ պատասխանիսն Ազատաց` որ պակաս գրով գրեալէին առ Վրթանէս, եւ դարձեալ զմեծարանս Կիւրոնի առարքայն, եւ զպարծումն, եւ զսպառնալիս` որՀայրապետիւն Երուսաղէմի, եւ զայլն ամենայն մի ըստմիոջէ: Զայս ամենայն լսելով ԱբրահամուԿաթուղիկոսին ի Վրթանիսէ Քերթողէ` զարմացաւ յոյժ. եւ զմտաւ ածէր եւ խորհէր ի սրտի իւրում` թէ որո՞վօրինակաւ շահիցէ զԿիւրոն եւ զաշխարհն, կամ ի՞ւտարազու յաղթիցէ գոռոզ վիրագին: Գրէ ապա իպատասխանում անդր որ առ Մովսէս Եպիսկոպոսն, զիանդանդաղ եւ անյապաղ եկեսցէ այսր ի սուրբ Զատկին, զի բազմաց ասէ լինի խնդութիւն, եւ գործդ հոգեւորառաջի կայ. եւ դարձեալ` եթէ Տէր Սմբատ աստ է, եւփութամք օրինակաւ ինչ զգործս ի գլուխ հանել. եւ որգրեաց ի սուրբ Զատկին գալ, այլ երկրորդ Զատիկ լինէրԱբրահամու գալ նորա յաթոռ Հայրապետութեան: Եւ որվասն Սմբատայ գրէ, թէ աստ է, թուի թէ` հանդերձեալ էրգնալ յաշխարհն Վրկան, որ զիշխանութիւնն ունէրՄարզպանութեան: Արդ զայս առաջին թուղթ գրեացՄովսէս առ Աբրահամ Հայոց Կաթուղիկոս մեծաւթախանձանօք օգնական լինել նմա յամենայնի` որպէսասացաւ, եւ բազում ամբաստանութիւն զԿիւրոնէ, եւակնկալութիւն իւր ըստ յառաջիկայ յուսոյն` զորունէր, եւ վասն առաջիկայ արկեալ գործոյն հոգայր, զիթերեւս հնար ինչ իրացն կարիցէ գտանել. զի ի բազումվշտաց եւ ի նեղութենէ սրտին ի տարակոյս մտեալմտախոհ լինէր, մի` վասն իւրոյ հալածանացն` թէպէտ եւվասն Աստուծոյ, եւ միւս` վասն իւրոյ վիճակինանտէրունջն լինելոյ, զի մի' գուցէ այլազգ ինչլինիցի նոցա, որպէս Կիւրոնին եղեւ, որ արտաքոյգտանի կամացն Աստուծոյ. իսկ երրորդ` վասն Կիւրոնիկորստեանն եւ անդարձութեան. եւ հայցէ մեծաւաղաչանօք գրով սատարել նմա եւ օգնական լինելաղօթիւք, եւ զգրեալսն առ Կիւրոն ի ձեռն արի մարդոյառաքել. ի մինչ ո'չ է իսպառ գլորեալ` կանգնելկարասցէ: Այլեւ վասն իւր եւ վասն աշխարհին իւրոյհոգալ զնեղութիւն երկոցունց առաջի արկեալ: Ապասկիզբն առնէ այնուհետեւ Աբրահամ գրել առ Կիւրոն, եւյիշեցուցանէ նմա զամենայն ինչ գրով ի ձեռն պատգամիիրաւապէս` օրինակ զայս:
[ԽԴ]
ԳԼՈՒԽ ԽԴ
Թուղթ առաջին Հայոց Կաթուղիկոսի առ Կիւրոն Վրաց Կաթուղիկոս ի ձեռն Պետրոսի Եպիսկոպոսի եւ այլ Ազատաց ի խնդրոյ Եպիսկոպոսի:
Սրբասիրի Տեառն Կիւրոնի Վրաց Կաթուղիկոսի` եւ այլԵպիսկոպոսաց աթոռակցաց քոց, յԱբրահամէ ՀայոցԿաթուղիկոսէ եւ յայլ Եպիսկոպոսաց Տէրամբ ողջոյն:
Յառաջագոյն երանելի Հայրապետն մեր Մովսէս գրեացառ ձեզ մեղադրութիւն յաղագս հաղորդելոյն ձեր ընդայնոսիկ` որ ո'չ էր պարտ: Եւ ձեր գրով եւ պատգամաւյանձն էր առեալ ոչ հեռանալ ի միաբանական հաւատոցհաղորդութենէ աշխարհիս մերոյ: Արդ այժմ զչարագոյննեւ զծանրականն եւս եհաս մեզ լսել. զի զմիաւորութիւնհաւատոյ եւ զասպնջականութիւն երկոցունց աշխարհացսՑուրտաւայ եկեղեցին անշարժ միջնորդութեամբ պահէր. ուստի եւ մեր խնդութիւն մարմնաւորականք եւհաղորդութիւն հոգեւորականք կատարէին ցնծալիցուրախութեամբք, աստի ի Մծխիթայի խաչդ գոլով, եւայտի ի սուրբ Կաթուղիկէ, այժմ զՑուրտաւայեկեղեցւոյն Եպիսկոպոսն հալածեալ է, թէ ընդէ՞րխոստովանել հրամայես զհաւատ ուղղափառութեան եւզպաշտօն հայրենի զսրբոյն Շուշանկանն զկարգեալն, որպէս լսեմ թէ` ի բաց խափանեալ էք, մեզ մահու չափ եւսառաւել դժուարագոյն ցուցաւ գործդ այդ: Զի թէպէտ եւյամս Կաւատայ արքայից արքայի եղեւ խնդիր քննութեանմեր աշխարհիս եւ Հռոմոց` որք զժողովն Քաղկեդոնիընկալան եւ տոմարն Լեւոնի, մեր եւ ձեր աշխարհիՎարդապետք եւ Իշխանք հեռացան ի հաղորդութենէ նոցա, եւ միաբանութեամբ երկոցունց եւ գրով պահի ի միջիմերում մինչեւ ցայժմ: Արդ այժմ ոչ է պարտ ձեզօտարութիւն ի մէջ արկանել երկոցունց աշխարհացս, եւհեռացուցանել զսէր եւ զխնամութիւն մարմնաւորականեւ զհաղորդութիւն հոգեւորական, զի մի' ոք եկեսցէաղօթել աստի ի սուրբ խաչդ` եւ այտի ի սուրբԿաթուղիկէ: Զի եթէ ի զինուորաց ոք լինէր պատճառայդպիսի' պատառման եւ չար խռովութեան, ձեզ պարտ էրխնամ տանել եւ լինել պատճառք խաղաղութեան. իսկեթէ դու լինիս պատճառ օտարանալ մեզ ի միմեանց`ո՞վ կարիցէ համբերել այդպիսի աղետի: ԿամէաքԵպիսկոպոսունս առաքել առ ձեզ եւ Վարդապետս, եւծանուցանել ձեզ զվնաս աղանդոյն Քաղկեդոնի եւտոմարին Լեւոնի, եւ զպիղծ կրօնս եւ զանսուրբ վարսնոցա` որ եմուտ յաշխարհս: Վասնորոյ սրբասէրԵպիսկոպոսս Մովսէս հալածեալ է. բայց առ ժամսպատշաճ եւ հաճոյ համարեցաք` նախ` ի ձեռնՊետրոսի Եպիսկոպոսիդ եւ պատուական Ազատացդ թղթովքընդունել ի քէն պատասխանի. զի է ինչ` որ ոչհաւատարիմ ցուցաւ մեզ, վասնզի զի՞նչ ընդ օտարթագաւորութեամբ արքայից արքայի ծառայից սիրոյմիաբանութիւն առնել, եւ զբնակիչս որոշել. այդ կարիդժուարին է: Ողջ լեր ի Տէր:
Եւ զպատասխանի թղթոյդ եւ զողջոյն ձեր ըստհաճոյիցն Աստուծոյ եղիցի մեզ լսել, որ առիթն էմիաբանութեանն:
[ԽԵ]
ԳԼՈՒԽ ԽԵ
Պատասխանի առաջին թղթոյն Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի` ի Կիւրոնէ Վրաց Կաթուղիկոսէ:
Սրբասիրի Տեառն իմոյ Աբրահամու ՀայոցԿաթուղիկոսի` եւ ամենայն Եպիսկոպոսաց աթոռակցացքոց` ի Կիւրոնէ Վրաց Կաթուղիկոսէ` խոնարհերկրպագութիւն եւ սիրով ողջոյն, եւ յամենայնԵպիսկոպոսաց աթոռակցաց իմոց կրկին խոնարհութեամբողջոյն եւ օրհնութիւն ձեզ ի սուրբ Խաչէս:
Թղթոյն ձերոյ` որ գրեալք էիք` հասու եղէ. եւ վասնարժանի լինելոյ Տեառն իմոյ սուրբ Աթոռ երանելոյսրբոյն Գրիգորի ժառանգելոյ, եւ վասն ողջութեանձերոյ մեծապէս ուրախ եղեայ եւ զԱստուծոյ գոհացայ: Եւ որ գրեալս էր, թէ յառաջագոյն Հայրապետն մերՄովսէս գրեաց առ ձեզ մեղադրութիւն յաղագսհաղորդելոյն ձեր ընդ այնոսիկ, ընդ որս ո'չ էր օրէն, գրեաց առ մեզ վասն Խուժկին եւ ոչ վասն հաւատոյ ինչիրաց. ես հանդերձ Եպիսկոպոսօք իմովք եւ լաւօքաշխարհիս խորհուրդ արարի` օրէնս համարելով ոչ ի բացընկենուլ որք դառնան ի զղջումն եւ յապաշխարութիւնեւ ի հերձուածոյ ի հաւատս: Այլ յորժամ գիտացաքզդառնալ նոցա յիւրեանց տիղմն չարութեանն, նզովեցաքեւ ի բաց ընկեցաք յեկեղեցւոյ. եւ այժմ նոցա ողջոյնոչ ոք իշխէ տալ: Եւ որ գրեալս էիք եթէ վասն հոգեւորխաղաղութեան եւ մարմնաւոր սիրոյ` եկեղեցինՑուրտաւայ հաստատեալ է ի մէջ երկուց աշխարհաց, եւայժմ Եպիսկոպոսն վասն ուղղափառութեան հալածեալ է, եւ զպաշտօն հայրենի բաց փոխեալ մեր` զպաշտօնն չէփոխեալ. բայց որ Եպիսկոպոսն եղեւ Վրացի եւ հասումն գիտէ եւ երկոքումբք դպրութեամբք պաշտօն կատարէ: Այլ վասն Ցուրտաւայ Եպիսկոպոսին հալածման` գործքիւր ծանուցանեն, թէ վասն ուղղափառ հաւատոյ գնացեալ`եթէ վասն այլ իրիք, ես զնա ո'չ հալածեցի, այլ կոչեցիառ իս խրատ տալ. նա զեկեղեցին եթող եւ ի գիշերի գաղտգնաց: Իսկ այն` որ վասն հաւատոյն եւ ժողովոյն եւտոմարին գրեալ էր, եւ դարձեալ` թէ ընդ օտար ծառայիցարքայից արքայի միաբանեալ, եւ զբնակիցս ի բացընկենուլ, մեր եւ ձեր Հարքն ընդ արքայից արքայիիշխանութեամբ էին, եւ հաւատ զԵրուսաղէմին ունէին, եւ դուք եւ մեք նոյնպէս. եւ արքայից արքայ տիրէՀոռոմոց եւ Արեաց աշխարհին: Եւ չէ այսպէս` որպէսդուք գրեալ էիք, թէ որիշ թագաւորութիւնք են. զիԱստուած փառաւորեսցէ զարքայ, զի նա զիս փառաւորեաց: Եւ որ գրեալս էիք, եթէ կարէաք Եպիսկոպոսունսարձակել եւ վարդապետս, որ գային ուսուցանէին. եթէկամիք արձակեցէ'ք դուք, թո'ղ գան. պարտ էր ինձ գալ, եւաղօթել ի սուրբ եկեղեցիսդ, եւ ի ձէնջ օրհնիլ, կամարձակել զիմ աշակերտս, որ զողջոյն սրբութեան ձերոյառ մեզ բերէին: Բայց վասն չար ժամանակիս եւաշխարհիս կարեաց` խափանեցաք: Ողջ լիջիք Տէր իմ`Քրիստոսիւ Աստուծով:
[ԽԶ]
ԳԼՈՒԽ ԽԶ
Յաղագս որ ինչ զկնի թղթոյն Աբրահամու եւ Կիւրոնի:
Տեսեալ զպատասխանի թղթոյն Տեառն Աբրահամու ՀայոցԿաթուղիկոսի ի Կիւրոնէ, եւ ի նմա իմացեալզնենգութիւն Կիւրոնի, որ դեռ եւս ունէր զխմորչարութեան իւրոյ ծածկեալ յինքեան, այսինքնզՀրէական նենգութիւն, զոր յամբարիշտ ժողովոյնունէր Քաղկեդոնի. զոր առ սակաւ սակաւ յապաղմամբն իչարէն գողացեալ եղեւ, որպէս են նորա բարքն, կամ թէփոքր ի շատէ եղեւ կուրութիւն նորա, որպէս յայնժամԻսրայէլացւոց. զի զօրէն բազմօրեայ հիւանդի զառաջինիւր ցուցանելով ցաւս յինքեան, որ անկեալ դնէր իմահիճս, զոր կարծիս տայ տեսողաց` թէ մերձ է ի մահ. նմանապէս եւ սա` զի զայն առնէր պատասխանի` զոր առՄովսիսիւն արար Կաթուղիկոսին Հայոց, ես ասէ օրէնսհամարեցայ հանդերձ իմովք խորհրդակցովք ո'չարգելուլ զայնոսիկ` որ գան յապաշխարութիւն: Եւդարձեալ, եթէ վասն Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայհալածմանն` գործք իւր հալածեցին. եւ դարձեալ, եթէմեր Հարքն եւ ձեր ընդ արքայից արքայի իշխանութեամբէին, եւ հաւատ Երուսաղեմին ունէին. եւ արքայիցարքայն տիրէ Հոռոմոց եւ Արեաց աշխարհին, եւ այսայնպէս` որպէս թէ ի նա պարծել: Յայնժամ ապա սակաւ միծանուցանէ նմա զծածկեալ չարութիւնն` որ ի բանսյայսոսիկ: Գրէ դարձեալ յերկրորդ թղթին իւրում առնա` փոքր ինչ յայտ արարեալ յանդիմանական բանիւք: Զայս ասէ, զոր ընդդէմ եւ հակառակ էիք գրեալ` ծանեաք. բայց մեք զհակառակ պատասխանիս թողցուք. վասնզիխաղաղութեան կոչեաց զմեզ Աստուած, եւ ո'չ խնդրեմքզանձանց օգուտ, այլ զբազմաց, զի ապրեսցեն. եւ դուքմի' պարծիք ի նազելի անուն Երուսաղեմի, յորմէզԱստուածային փառսն կողոպտեցին, եւ բազումհերձուածս սերմանեցին եւ մուծին յեկեղեցի. որով եւդուք այժմ ունիք եւ պարծիք: Արդ մի' պարծիքհաւատովն, որ յԵրուսաղէմ եդաւ. եւ միաբանութեամբմեր ունելով զնա, զի գիտեմք` եթէ միաբան էաք. բայցարդ մեք միայն ունիմք զԵրուսաղեմին, իսկ դուք եւայլք եւ բնակիչքն Երուսաղեմի փոխեցաք, եւ մեք ոչ: Իսկ նա թէպէտ եւ այսքանեօք եւ այսպիսի բանիւքյանդիմանեցաւ, այլ ոչ խրատեցաւ, զի անիրաւ էր եւ իպատասխանիս պատրաստ, եւ հեղգ առ ի բարիսն, եւպատրաստ առ ի չարիսն, զոր ունէր. եւ ոչինչ զօգուտուրուք խորհէր, ո'չ զիւր եւ ո'չ զընկերի. զի տգէտ էրԱստուծոյ արդարութեանն, եւ զիւրն խնդրէրկացուցանել: Քանզի ո'չ գիտէր զգիրս եւ ո'չզզօրութիւնն Աստուծոյ. վասնզի յարաժամ պատմեն մեզգիրք Աստուածաշունչք եւ օգտակարք զօգուտն մերխորհել եւ զընկերին, եւ զհետ խաղաղութեան ընթանալեւ հեղգ լինել առ ի չարութիւն: Վասնզի զոյգ է չարպատրաստութիւն առ վատթարս` եւ պղերգանալ առլաւագոյնսն: Արդ այսպիսի խրատք եւ յանդիմանութիւնքեւ եւս քան զսոյնս գրեցան առ նա ի Մովսիսէ ՀայոցԿաթուղիկոսէ եւ ի Վրթանիսէ Քերթողէ. եւ ո'չ կարաց ոքյայնցանէ գործել նմա փրկութիւն. վասնզի ոչինչօգտեաց լուր բանին չամոքելոցն ի հնազանդութիւն. այլ յամենայն ժամ ընդ հակառակսն ճեպէր: Արդ գրէդարձեալ երկրորդ թուղթ Աբրահամ առ Կիւրոն`գթածաբար` եւ ոչ այլազգ ինչ, զի մի' լիցի ինչ աղմուկխռովութեան յաւուրս նորա. այլ գրէ, մի' ասէ առներզայդ, այլ հայեա'ց ի քեզ, եւ մի' լինիր պատճառաղմկի եւ խռովութեան երկոցունց կողմանց:
[ԽԷ]
ԳԼՈՒԽ ԽԷ
Թուղթ երկրորդ Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի առ Կիւրոն Վրաց Կաթուղիկոսն:
Զգիր ողջունաբեր ձերոյ ընկալաք. եւ որ գրեալ էիք`թէ ընդ նորոգութիւն սրբոյ Աթոռոյդ սրբոյն Գրիգորիյոյժ խնդացաք, ընդ նմին եւ զանարժանութիւնս մերօրհնեալ էիք գոհացեալ զԱստուծոյ: Արդ յաղագս այդոր (իկ) շնորհահատոյց Տէր եղիցի ձեզ: Իսկ զոր ընդդէմ եւհակառակս գրեցէք, ծանեաք եւ զայս: Արդ մեքզհակառակութեան պատասխանիս եւ զվիճաբանութեանթողցուք, եւ ի բաց ընկեսցո'ւք, եւ փութասցո'ւք ի սէրեւ ի հաւատ հայրենի միաւորութեան. եւ ո'չ խնդրեմքմիայն զանձին օգուտ, այլ զբազմաց, զի ապրեսցին: Եւմի' պարծեսցո'ւք ի միայն բարգաւաճեալ նազելիանուն սրբոյ քաղաքին Երուսաղէմի, յորմէզաստուածային փառսն կողոպտեալ մերկացուցին, եւզհաւատն առաքելական ի բաց բարձին ի նմանէ, եւհոլովս եւ զանազան հերձուածս եւ աղանդսսերմանեցին: Այլ որով դուք այժմ պարծելով գրէք առմեզ` եթէ հարցն մերոց եւ ձեր սուրբն ԳրիգորզԵրուսաղէմի հաւատն ետ, եւ մեք զնոյն ունիմք. եւ քաջքննեցէ'ք եւ տեսէ'ք` զի դուք եւ այլք հանդերձբնակչօք սուրբ քաղաքին փոխեցայք յայնմանէ, եւ ո'չունիք զնոյնն: Իսկ մեք եւ այժմ ունիմք զհաւատնԵրուսաղէմի` զայն` զոր ի Սիօնէ ասացին ելանել օրէնքեւ բան Տեառն յԵրուսաղէմէ, ուստի եւ Փրկիչն մերծագեաց Քրիստոս Բանն Աստուած. այլ ո'չ եթէզհայհոյութիւն ունիմք զանիծեալ ժողովոյնՔաղկեդոնի եւ զպիղծ տոմարն Լեւոնի. զոր երբեմնբերեալ սերմանեաց Յոբնաղ ոմն չԵպիսկոպոսանուանեալ յաստուածակերտ քաղաքն Երուսաղէմի:
Եւ զամենայն աստուածային առաքելական կարգսապականեաց եւ վեր ի վայր տապալեաց. եկնմոլորութիւնս այս` որպէս յառաջագոյն գրեցաք` եւ իմեր աշխարհս առ Բաբկէնաւ Հայոց Կաթուղիկոս (իւ) եւ առ Գաբրիէլիւ Վրաց Կաթուղիկոսիւ. եւմիաբանութեամբ Եպիսկոպոսաց եւ Ազատաց նզովեցին եւի բաց հեռացան ի միաբանութենէ մեծարելեացն զժողովնեւ զտոմարն Հրէական. եւ այժմ գրով պահի առ մեզ:
Արդ աղաչեմ զքեզ մի' ախտանալ զախտ ուրացողաց, զիմի' ընդ նոսա պատժիցիս, եւ մի' ընդ նզովիւք Հարցնեղիցիս, եւ մի' զգեհեն ժառանգեսցես: Արդ բանմիաւորութեան գրէ առ իս. եւ ընդ նմին ցո'յց տեղի մի իսահմանս քոյ կամ ի մեր, որ յետ սրբոյ Զատկինզմիմեանս տեսանեմք. եւ զայլն յԵպիսկոպոսէդ լսել իՊետրոսէ:
[ԽԸ]
ԳԼՈՒԽ ԽԸ
Պատասխանի երկրորդ թղթոյն Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի ի Կիւրոնէ Վրաց Կաթուղիկոսէ:
Զինչ գրեալ էիք իմացայ: Բայց թէեւ Տէրդ իմ քաջգիտես, սակայն եւ մեզ յիշեցուցանել պարտ է. զի որյառաջ քան զքեզ յայդ սուրբ եկեղեցւոջդ Վարդապետքլինէին, ընդ միմեանս խաղաղութիւն եւ սէր ունէին, եւմի հաւատ, եւ մի կարգաւորութիւն: Եւ մինչ Մովսէսկենդանի էր, գրեաց առ իս, թէ չէր պարտ հաղորդել ձեզընդ խուժիկս, որպէս դուք յիշեալ էիք ի ձերումառաջին թղթին. եւ ես գիտացի, թէ արդար է, ըստ նորահրամանին հեռացուցի զնոսա ի մէնջ: Եւ զայդ Մովսէսդմինչ Ցուրտաւայ Եպիսկոպոս կամեցաք առնել, դմա պարտէր ասել, թէ ես ի ձէնջ չօրհնիմ, զի դուք չէքուղղահաւատ: Մինչ յայնժամ օրհնեցաւ ի մէնջ, արդ զի՞պարտի զմեզ քննել, մի՞թէ յետ այնր ինչ փոխեցաքզհաւատս: Եւ յառաջ քան զդա` Եպիսկոպոսք որ ի Ցուրտաւլեալ էին, ի սրբոյ Շուշանկանէն եւ այսր, Ափոց, Գառնիկ, Սահակ, Եղիայ, Յակովբ, Ստեփաննոս, Եսայի, Սամուէլ, միւս Ստեփաննոս, Յովհաննէս, եւ այլԵպիսկոպոսունք ոմանք, եւ չէր ինչ հակառակութիւնլեալ ի մէջ երկոցունց կողմանցս. այժմ զի՞ եղեւ, եւմեք ո'չ գիտեմք:
[ԽԹ]
ԳԼՈՒԽ ԽԹ
Որ ինչ զկնի երկրորդ թղթին Աբրահամու եւ պատասխանոյն Կիւրոնի:
Իսկ արդ յայսոսիկ թուղթս` զոր գրեաց Աբրահամ առԿիւրոն` յուշ առնելով նմա զառաջին ժամանակսն` որվասն ուղղափառութեանն, եւ դարձեալ` սակսհակառակութեան չարափառացն, եւ յաղագսընդդիմաբանութեան` մանաւանդ զայն` զոր վաղուրեմնյԵրուսաղէմ եղեւ առ Յոբնաղաւ չարիմաց Եպիսկոպոսիւ. որ երբեմն ուղղափառ գոլ ասեն զնա, եւ ապա չարափառնման Կիւրոնի իւրով չարիմաց մտածութեամբն: Զի չարսերմն հայհոյութեան Հրէական հերձուածոյն, որյանիծեալ ժողովն եհաս Քաղկեդոնի, նմանապէս եւ իպիղծ տոմարն Լեւոնի նա սերմանեաց, եւ այլ որ իժամանակս Բաբգենի Հայոց Կաթուղիկոսի եւ ԳաբրիէլիՎրաց Առաջնորդի եղեւ. եւ դարձեալ զմիաբանականժողովոյն խորհուրդ` որ յաղագս այնորիկ Եպիսկոպոսացեւ Ազատաց` որպէս վերագոյնդ ասացաւ, եւ զայլ եւսեղեալ իրս` որ ի ժամանակս լեալ` յուշ առնէ նմա: Ապայաղաչանս դառնայ դարձեալ խրատական բանիւք` գնալարժանապէս ըստ գնացից առաջնոց հարցն. եւ դարձեալժամադիր եւ տեղի խնդրէ դիպելոյ միմեանց. զի` թերեւսկարիցէ բերան ի բերան բանիւ ինչ բժշկել զնա, եւ դեղդնել բուժական վիրացն` զոր վիրաւորեաց ինքն ինքեան: Իսկ ապա նա խոշտանգեալ ի հրեշտակէ, խոստովանիզյառաջագոյն միաւորութիւնն երկուց կողմանցն` եւդաշնաւորութիւն` զոր ի ձեռն գրոյ հարքն առաջինքհաստատեցին որ ի Հայք եւ ի Վիրք. եւ ապա զերանելոյզԵպիսկոպոսին Ցուրտաւայ, թէ զի՞ եղեւ քննիչ, ի թիւարկեալ զԵպիսկոպոսունս` զոր ի սրբոյն Շուշանկանէմինչեւ առ նա. եւ որ ինչ զկնի այսոցիկ բանք, զորյաջորդն յայտ առնէ. եւ զոր ի ժամանակս ՄովսիսիՀայոց Կաթուղիկոսի սկսաւ ծածկել եւկեղծաւորութեամբ առնել պատասխանի, զնոյն եւ աստ. զիթէպէտ եւ ի տեղիս տեղիս կարծիս տայ ի մօտ գալ, եւդարձեալ փախչի անչափ հեռաւորութեամբ: Բայցզպատասխանովն ո'չ արարից զանց` որ առ Վրթանէս լիքաջայայտ չարութեամբ` որպէս պատմի յիւրում թղթիանդ` որ առ Մովսէս Եպիսկոպոսն Ցուրտաւայ: Այլ թէպէտեւ առ մեզ ո'չ գտաւ պատասխանին այն թղթոյն` որ առԿիւրոն` եւ առ Իշխանս աշխարհին` եւ առ Պետրոսս. սակայն ի բանից տեղեկացեալ եղեւ ի Մովսիսէ եւ իՎրթանիսէ` որ առ միմեանս գրով. զոր լուեալ իմանկանէն Մովսիսի, եւ սակաւ ինչ գիր, զոր գրեալն էինԱզատացն, զոր չ՚էր արժան ըստ մերում գրոյն այնպէսպատասխանին, զի զարժանն ո'չ ինքն արար ասէպատասխանի, եւ ո'չ այլում ետ առնել: Վասնզի լիբարկութեամբ էր, զոր օրինակ հիւանդ ոք ի չար ցաւսգունատեալ, եւ ո'չ ակն ունել ուստէք բժշկել. նոյնպէսեւ նա: Արդ գրէ դարձեալ եւ այլ եւս թուղթ առ Կիւրոն, եւ ասէ գթածաբար եւ ողոքական բանիւք այսպէս: Թէպէտեւ նա ոչ էր լսելոց ի հնչմանէ բանիցն:
[Ծ]
ԳԼՈՒԽ Ծ
Թուղթ երրորդ Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի առ Կիւրոն Վրաց Կաթուղիկոսն:
Զի՞նչ առնեմք ո'վ պատուական եղբայր` զԱստուածայինպատուիրանացն զձայն` որ միշտ բողոքէ մեզ, եթէ զգոյշկացէ'ք հօտիդ, որում եդ զձեզ Հոգին սուրբ հովուելզժողովուրդս Տեառն, զոր փրկեաց պատուական արեամբնիւրով, եւ ասել, թէ համարս տալոց էք ընդ նոսա. եւ մեքի ծուլութենէ հարեալ եմք` եւ մեղկք եւ ծոյլք:
Արդ այս երիցս անգամ գրեցաւ առ քեզ, զի ի բերանոյերկուց եւ երից վկայից հաստատեսցի ամենայն բան: Արդ` գրեալ է, փորձեցէ'ք զամենայն ինչ, եւ զբարինընկալարո'ւք, եւ յամենայն չարէ ի բաց կացէ'ք. եւդարձեալ, թէ հաստատեցէ'ք զմիմեանս. եւ զննեցէ'քզիրեարս , եւ միոյն առաւելութիւն զմիւսոյնպակասութիւնն լցցէ: Եւ արդ մի' հեղգասցուք զսէրհոգեւոր (որ) կայր ի մէջ երկուց ազգաց` նորոգել. եւ զայն որ ի միոջէ աղբիւրէ առեալ էզվարդապետութիւն, որ նախ ինքեանք առինզկենդանութեան լոյսն, որպէս ուսուցին մեզմարգարէքն եւ առաքեալքն, եւ ապա ձեզ եւ մեզսերմանեցին առհասարակ զուղղափառաստուածպաշտութիւն, նախ երանելին սուրբ Գրիգոր, եւապա Մաշտոց. եւ պարտ է մեզ կեալ նովիմբ մինչեւ իգալուստն Աստուծոյ մերոյ Տեառն Յիսուսի Քրիստոսի. եւ յայդպիսի վրիպեալ մտաց ի բաց փախչել արժան է: Քանզի առաքեալքն եւ որք ի նոցանէ ճշմարտութեամբուսանն եւ մեզ ուսուցին ի սուրբ Երրորդութիւննմկրտել, ըստ Փրկչին Բանին, եւ զՈրդի յԵրրորդութենէնմարմնացեալ եւ միացեալ մի լեալ քարոզեցին, եւզնոյնն Աստուած ընդ Հօր եւ սուրբ Հոգւոյն, եւ ասենայսպէս, մի է Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. եւ դարձեալ, որոց եւ Քրիստոս ի վերայ ամենայնի Աստուած օրհնեալյաւիտեանս, ամէն: Եւ այլ դարձեալ ի Կաթուղիկէին ասէ. Աստուած ճշմարիտ եւ կեանք յաւիտենականք. եւբազումք նոյնպէս եւ մարգարէքն` սկսեալ ի Մովսիսէմինչեւ ցՅովհաննէս Մկրտիչ յառաջագոյն ծանուցեալվկայեցին: Իսկ եթէ վասն ճշմարիտն մարդ լինելոյառաքեալն յիշատակէ ասելովն, թէ մարդով եղեւյարութիւն մեռելոց. եւ դարձեալ, եթէ երկրորդ մարդնՏէր ի յերկնից. ո'չ ըստ բնութեան ինչ ճառենառաքեալքն, այլ վասն այնր` զի իւրով մարմնովն որ իսրբոյ Կուսէն Աստուածածնէ էառ` մարդ է, եւ իւրովմարմնովն Աստուած, եւ ո'չ երբեմն մարդ եւ երբեմնԱստուած` մի' լիցի, չ՚քարոզեն այնպէս: Սոյնպէս եւերանելի Հարքն` որ ի Նիկիայ ժողովեցան, այնպէսուսուցին ըստ առաքելոցն վարդապետութեանց, հաւատալասեն մի Աստուած` Հայր ամենակալ` արարիչ երկնի եւերկրի, եւ մի Տէր Յիսուս Քրիստոս. այլ ո'չ երկուսբնութիւնս կամ երկուս որդիս ասացին, այլ զմի ՏէրՅիսուս Քրիստոս ծնեալ ի Հօրէ անճառաբար, եւ զնոյնմարմնացեալ ի սրբոյ Կուսէն, եւ մարդացեալ, խաչեալ, եւ թաղեալ, եւ յարուցեալ, եւ ամբարձեալ, եւ գայ իդատել. որոյ թագաւորութեանն վախճան ո'չ գոյ. եւ իսուրբ Հոգին` որով խօսեցան առաքեալքն եւ մարգարէքն. զայս սկսաւ հաւատ եկեղեցի Աստուծոյ ի սրբոցառաքելոցն, եւ սովիմբ պարծի ի վերինն Երուսաղէմժողով լինել: Իսկ պիղծ ժողովն Քաղկեդոնի հակառակսուրբ առաքելոցն եւ սուրբ ժողովոյն Նիկիայ, խոստովանեցին երկուս բնութիւնս ասել միոյնՔրիստոսի` խաբելով զպարզամիտս, եւ փոխանակ սուրբԵրորդութեանն` չորորդութիւն քարոզեցին: Նոյնպէս եւանիծեալ տոմարն Լեւոնի ասէր այսպէս, պարտ է ասէվասն Քրիստոսի Աստուծոյ ազդէ կերպարան երկուցբնութեանն ընդ յընկերին շարայարութեամբ, միովնգործել զԱստուածայինն որ ինչ վայելէ, իսկ միւսովնզմարդկայինսն` որ ինչ մարդոյ արժանն է. եւ այլբազում ինչ այսպիսի բարբաջեն. ապա լոկ խոտորումնԱստուծոյ: Արդ եթէ չի'ք փոխեալ ի մերոց հաւատոց, որպէս բազում անգամ գրեցիր առ մեզ ընդունելզանիծեալ ժողովն Քաղկեդոնի եւ զպիղծ տոմարնԼեւոնի, նզովէ եւ դու որպէս եւ նախնին քո երանելինԳաբրիէլ Կաթուղիկոսն Վրաց նզովաց զնոսա ընդերանելի հարսն մեր հանդերձ աթոռակցօք իւրովք, որոցանուանքն են այսոքիկ, որ ինքն Գաբրիէլ ԵպիսկոպոսՄծխիթայի անուանի, եւ Պաղգէն Եպիսկոպոսթագաւորութեան տանն, Եղիփաս Եպիսկոպոս Ասսուրիաղէ, Սամուէլ Եպիսկոպոս Տիմուէլ, Դաւիթ ԵպիսկոպոսԲողնիայ, Յակոբ Եպիսկոպոս Սրդաւի, ՍտեփաննոսԵպիսկոպոս Ռուզթաւի, Սահակ Եպիսկոպոս Տփխեաց, Եղատէս Եպիսկոպոս Մանգլեաց, Էնէս ԵպիսկոպոսՄարուելի, Եւգինիս Եպիսկոպոս Սամթաւայի, ՅովսէփԵպիսկոպոս Ագսունելի, Յօհան Եպիսկոպոս Սառութի, միւս Յովսէփ Եպիսկոպոս Կումրտայ, Ղազար ԵպիսկոպոսՔողկդնլա, Թէոդորոս Եպիսկոպոս Փորթայ, ԶաքարիասԵպիսկոպոս Կաստացի, Փոկաս Եպիսկոպոս Աստերմիւղայ, Իսահակ Եպիսկոպոս Հնարակերտի, Մովսէս ԵպիսկոպոսՏարսի, Ըստնգենէ Եպիսկոպոս Քորզանայ: Արդ այսերանելի Եպիսկոպոսունք, որ յաշխարհէդ ձերմէ էին, եւընդ Աղուանք, եւ ընդ Սիւնիք ի Հայս հանդիպեցանյաւուրս Բաբգենի Հայոց Կաթողիկոսի. յայնմ ժողովինյորում անիծաւ ի նոցանէ միաբանութեան ժողովնՔաղկեդոնի, եւ տոմարն Լեւոնի եւ ղպոման: Իսկդարձեալ գրեցէ'ք միանգամ եւ երկիցս` թէ յառաջ եւդուք զԵրուսաղէմի հաւատն ունէիք: Եւ արդ ունիմք մէքզայն որ յառաքելոցն քարոզեցաւ, որպէս եւ գրեալ է, եթէ ի Սիօնէ ելցեն օրէնք, որ են առաքեալքն ժողովեալի Վերնատունն, եւ Բան Տեառն յԵրուսաղէմէ, որ է ԲաննԱստուած Քրիստոս: Եւ զոր ի նոցանէ ուսաք, պահեմք եւպահեսցո'ւք միշտ եւ յաւիտեան: Եւ այլում պատուիրեմքմի' խոտորիլ, եւ մի' օտար ուսումն ուսանել: Քանզիզայս գիտէր Պօղոս առաքեալ, որ գրեթէ զարմանամ, զիայդպէս վաղվաղակի փոփոխիք յայլ յԱւետարան, որ ո'չգոյ այլ, եւ ո'չ միայն իմացիք զայս, այլ թէ եւ մեք ասէկամ Հրեշտակք աւետարանեն ձեզ քան զորաւետարանեցաքն, նզովեալ եղիցին: Իսկ զնոյն եւ եսասեմ` զոր առաքեալքն ասեն: Իսկ զոր վասնԵպիսկոպոսին Ցուրտաւայ գրեալ է թէ` յորժամ ո'չգիտէր զմեզ ուղղափառ, չէր արժան օրհնիլ ի մէնջ. երդմամբ հանդերձ հաստատեաց զայդ տեղի` թէ չ՚գիտէաք. բայց զի յետ ձեռնադրութեանն ծանեաք: Որ եւ մեզ կարիհաւատարիմ թուեցաւ. քանզի չ՚գիտէր ոք յուղղափառացստոյգ զայգ այդպէս: Վասն զի երանելին Մովսէս` որյառաջ քան զիս զառաքելական աթոռս (յաջորդեալ) յորջորջեալ էր, չգրեաց այնպէս, թէ դուք չէքուղղափառ, այլ թէ ընդ չուղղափառսն ընդէ՞րհաղորդեցայք: Արդ ինձ` այս անգամ յաղագս անիծեալժողովոյն Քաղկեդոնի եւ պիղծ տոմարին Լեւոնի` թէո՞րպէս ընդունիք` ճշմարտութեամբ եւ հաւաստիպատասխանի արարէ'ք. եւ թէ Աստուած կամի եւ բանմիաւորութեան դնես, թո'ղ ժամադրես ինձ եւ քեզ տեղիմի գալ, լինի խաղաղութիւն` թէ Աստուած կամի: Եւզայլն յԵպիսկոպոսէդ տեղեկանայք ի Պետրոսէ:
[ԾԱ]
ԳԼՈՒԽ ԾԱ
Պատասխանի երրորդ թղթին Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի ի Կիւրոնէ:
Սրբասիրի եւ ճշմարտասիրի Տեառն ԱբրահամուՀայոց Կաթուղիկոսի, ի Կիւրոնէ Վրաց Կաթողիկոսէխոնարհութեամբ եւ սիրով ողջոյն:
Ահաւասիկ այս ի մէնջ երրորդ թուղթ գրեցաւ առ ձերսրբութիւնդ: Որ եթէ զհաւատս մեր կամիք քննել եւգիտել, ետու թարգմանել եւ բերել զգիրս չորիցժողովոյն, որով Հոռոմք վարին, եւ ի սուրբ Անաստաս եւի սուրբն Սիովն նոյն քարոզի. եթէ կամիք եւ եթէչկամիք` հաւատ մեր այդ է: Եւ այն` զոր գրէք առ մեզթէպէտ վասն ողջունի` թէպէտ վասն այլ ինչ պատճառիեւ պիտոյից` որ սիրոյ մասամբ լինի` գրեցէ'ք, ընդունիմք. բայց վասն այսր դատաստանի աւելի առ իսմի' ինչ գրէք եւ մի' աշխատ լինիր. ապա թէ ո'չպատասխանի ո'չ ընդունիս: Արդ եթէ միաբանութիւն եւսէր կամիս պահել եւ կեալ ընդ ձեզ խաղաղութեամբ`որպէս եւ Հարքն մեր եւ ձեր կեցին, մեք պատրաստ եմք իխաղաղութիւն: Իսկ եթէ տարազի ինչ կամիք խորհել, եւսաւելի աշխատ մի' լինիք. եւ յաղագս այդորիկ այլ մի'գրէք առ մեզ. զի ապա ինձ ընդ Հայս` բայց եթէճանապարհաւ հասանիցէ անցանել երբէք, եթէ ոչ այլինչ գործ չ՚կայ:
[ԾԲ]
ԳԼՈՒԽ ԾԲ
Որ ինչ զկնի երրորդ պատասխանոյն պատմի վասն Կիւրոնի:
Արդ զայս այսպէս պատասխանի արարեալ Կիւրոնիլրբաբանութեամբ առ Աբրահամ, զի որքան յայնժամ յոյսէր ուղղութեան եւ զգուշութեան, իսկ այժմքաջասատարութիւն զհակառակութիւնսն ընդ դէմ իւրոյփրկութեանն: Նա եւ յերկրորդ թղթին այսպէսընդդիմաբանեալ ընդ հակառակսն ճեպիւր. այլթէպէտեւ յիւրում կարգին մեք ոչ յիշատակեցաք`բաւական համարելով զանարժան պատասխանիս նորա, բայցդարձեալ ասեմք յաղագս յանդիմանելոյ զնա. վասնզիինքն զինքն իսկ յանդիմանեաց. քանզի խոշտանկեալ իհրեշտակէ խոստովանի զստոյգ. բազում Եպիսկոպոսունք`ասէ, ոմանք ի Հայոց ոմանք ի Վրաց ի Հայս ուսեալք, եւգիտունք եւ Վարդապետք. եւ ընդ միմեանսխաղաղութեամբ կացին, ի միմեանց ուսանէին, եւ իսրբոյն Շուշանկանն ի պաշտօն գային եւ ի Մծխիթայյաղօթել, եւ օրինաց հաղորդէին: Նոյնպէս եւ որ աստիանդր գային, այնպէս առնէին. ի սուրբ Կաթուղիկէ եւյայլ յեկեղեցիսդ յաղօթս կային, եւ անխիղճ իմիմեանց հաղորդէին ի մարմին եւ յարիւն Փրկչինօրինօք հաւատոյն եւ սիրոյն, եւ միաբանութիւն էրՀայոց եւ Վրաց ընդ միմեանս. եւ ամենեքեան իսկվիճակ սրբոյն Գրիգորի, եւ միաբանութեամբ ընդհաւատոյն Երուսաղէմի... չէին լեալ ի ներքս. իսկ այժմուստի՞ եղեն այդ զոր Երուսաղէմացի սրբոյն Յակոբուեղբօրն Տեառն զտեղին յաջորդեալ է, եւ նա մեզ հաւատտուեալ` եւ մեր հարանցն` եւ մեզ մինչեւ յայս պահեալ. արդ զիա՞րդ թողուցումք զայն` եւ ձեզ հաւատասցուք. եւ կամ այլ եպիսկոպոսունք եւ թագաւորք եւ իշխանք եւամենայն բնակիչք աշխարհիս մերոյ զնոսա զամենեսեանզիա՞րդ մարթի թողուլ, եւ ընդ ձեզ միաբանել: Եւ ոչգիտէր թշուառականն, թէ ինքն եղեւ պատճառկորստեան անձին իւրոյ եւ նոցա: Եւ դարձեալ ասէ, այսերեսուն եւ հինգ եպիսկոպոսունք` որ ի Վրկան չենուղղափառ եւ գիտուն, այդ Մովսէսդ մին եղեւուղղափառ: Եւ այսպէս յամենայն թուղթս իւր մաքառի, եւ գոռայ ընդ երանելւոյն Մովսիսի. վասնզի նա եղեւպատճառ յայտնելոյ զչարութիւն նորա, զոր ծածկեալունէր պատրուակաւ կեղծաւորութեամբ: Եւ ոչ յայնժամմիայն, այլեւ յամենայն ժամ, որ այժմ եւս տակաւինառագաստ ձգեալ կայ ի վերայ սրտից նոցա, եւ ոչվերանայ. քանզի Քրիստոսիւ խափանելոց է. բայց սա առսակաւ յայտնէ զիւր զչարութիւնն աստանօր եւ յայլումվայրի, նախ ի պատասխանում թղթին` որ առ Վրթանէս, թէպէտեւ ոչ գրով է բովանդակ, զոր առ ինքն եւ առայլսն` սակաւ գրով, եւ բազում բանիւք եւ սպառնալեօքի ձեռն մանկանն Մովսիսի, զոր այլ ընդ այլոյ արարեալ, իբրեւ հիւանդ ոք ի չար ցաւս մտեալ, եւ առ նեղ անձինիւրոյ ոչ գիտէ զի՞նչ խօսի: Բայց ապա ի հաւան եկեալկեղծաւորութեամբ, մեք ասէ զայս ունիմք հաւատ եւզայդ, եւ օրինաց աստ հաղորդիմք եւ անդր: Եւ դարձեալմեր Հարքն` ասէ` եւ Վարդապետք եւ ամենայն բնակիչքաշխարհիս` յորժամ գային անդր` աղօթէին ի սուրբեկեղեցիսդ. նոյնպէս եւ ձերդ աստ գային առ սուրբԽաչս Մցխիթայի` եւ աղօթէին. եւ այսպիսի բանիւքխոստովանի եւ մօտի, եւ գործովք ուրանայ եւ հեռանայ, եւ անուամբքն միայն մեծարէ, այլ ոչ արդեամբ` ըստՏերունական բանին, թէ ժողովուրդս այս շրթամբքիւրեանց մեծարեն զիս, եւ սրտիւք իւրեանց հեռացեալմէկուսի են յինէն, եւ զուր պաշտեն զիս:
Արդ զայսոսիկ միանգամ եւ երկիցս գրեալ էաքյայլում տեղւոջ, է ինչ` որ յիւրաքանչիւր թղթոց անտի, եւ է ինչ` որ մեզէն իսկ կրկնաբանեալ, որ կարծեմ ոչզերծանիմք ի բամբասելոյ ի ձէնջ: Բայց գիտէք, զիյորժամ ցաւք հիւանդին խիստ հանդիպի, հեծն յոլովելանէ. բայց յաղագս ստուգելոյ յաւելաք գրել զնորաորոմանցն, որ սերմանեաց ի վերայ ցորենոյն իւրմահաշունչ բերանովն. որ ըստ կարի յապաղանաց իւրոցհազիւ յայտնեաց զանճառելիսն զոչ գովելոյարժանիսն:
[ԾԳ]
ԳԼՈՒԽ ԾԳ
Յաղագս Պետրոսի Եպիսկոպոսի:
Պետրոսս այս Եպիսկոպոս լեալ ի տան դրանԵպիսկոպոսին յաւուրս Աբրահամու ՀայոցԿաթուղիկոսի, այր կորովամիտ, եւ ճոխախօս, եւճարտարաբան, եւ բանիբուն դպիր: Զսա առաքեալԱբրահամ առ Կիւրոն զկնի թղթոցն իւրոց հանդերձ ազատարամբք, զոր յերկրորդում նուագի անդ սպառնացեալնմա իշխանքն Վրաց` եթէ մի' առներ երթեւեկ ի մեզ վասնհաւատոյ ինչ իրաց. ապա եթէ ո'չ` մեռանիս ի ձեռացմերոց. եւ կամ զի՞ այդպէս յարձակեալ ես ի վերայ մերգայլաբար գալով քո առ մեզ գրով եւ պատգամաւ. զորյայսմ բանէ պարծին դեռ եւս բնակիչք Վրաց աշխարհին, աւանդութեամբ ի միմեանց առնելով որդի ի հօրէուսեալք, եթէ զձեր Գայլ Պետրոսն սպանին Իշխանքն մերի վերայ լերինն` որ կոչի Կանգարք. բայց մեք ո'չգիտեմք այնպէս լեալ` որպէս նոքայն ասեն: ՆաեւՀոռոմք կոչեն Գայլ զՊետրոս Անտիոքացին, որ փախեաւ իչար ժողովոյն Քաղկեդոնի. եւ ասեն ոմանք` մի լեալզայս եւ զայն. զոր ո'չ սոքա զայն գիտեն, եւ ոչ նոքազայս. զի այն Պետրոսն յամբարիշտն Մարկիանոսիժամանակս էր, եւ այս ի Մօրկայ կայսեր. բայց նոքաանիմաստ մտօք կարծեն եւ ասեն մի: Զի ի Մարկիանոսէմինչեւ Մօրիկ են ամք ՃԾ:
[ԾԴ]
ԳԼՈՒԽ ԾԴ
Թէ ո՞րպէս պատմի վասն թղթոցն Սմբատայ Վրկան Մարզպանի. եւ դարձեալ ի նոյն խորհուրդ:
Այլ զթուղթն Սմբատայ Վրկան Մարզպանի ոչ գտայ իկարգի գրեալ ի գիրս թղթոցն` յորում հանդիպեցաք. նոյնպէս ապա եւ աստ եղեւ անցանել միանգամայն. եւմոռացեալ եղեւ. քանզի կարծիս տայր մեզ խորհուրդբանին, եթէ զկնի առաջնոյն թղթի Աբրահամու էր` որ առԿիւրոն թուղթս այս: Քանզի խնդրեալ յայլ օրինակիգտաք այնպէս` որպէս կարծէաք. քանզի եւ ինքն իսկթուղթս յայտ առնէ ճանաչօք բանիւք. զոր ի թղթի անդԱբրահամու` որ առաջին գրեցաւ առ Կիւրոն, եթէհամազոյգ եւ միաբան եւ ախոյանակից են միմեանց: Քանզի անդ ասէ, եթէ կամէաք Եպիսկոպոսունս առաքել առձեզ հանդերձ Վարդապետօք, որ գային ծանուցանէին ձեզզօրինակ աղանդոյն Քաղկեդոնի եւ այլ հերձուածողաց, որ դուք ստուգիւ գիտակ լինէաք. եւ աստ զնոյն յիշէդարձեալ եւ այլ եւս մեղադրանք որ առ Կիւրոն. եթէ ոք`ասէ` յաշխարհականաց եւ ի տգիտաց լինէր պատճառ, քեզ պարտ էր խրատել` թող թէ քեզ առնել զայդ: Եւդարձեալ զամենայն սէր եւ զմիաբանութիւն հոգեւոր եւմարմնաւոր առաջի արկանէ, եւ իսկոյն տեղեկութիւնտայ նմա զհաստատութիւն հաւատոյ երկոցունցկողմանցս, եւ եթէ աշակերտք եմք սրբոյն Գրիգորի մեքեւ դուք, եւ եթէ զհաւատ ուղղափառութեան ունիմք զոյգզսրբոց Հարցն աւանդեալն մեզ: Եւ դարձեալ, եթէլուեալ է մեր յաշխարհականաց ոմանց զպակասութիւնձեր սակս հաւատոյ, եւ սակաւ ինչ հաւատացաք. որ ապաեւ յԵպիսկոպոսէս Ցուրտաւայ տեղեկացեալ` ստուգիւհաստատեցաք: Եւ դարձեալ զսուրբ վկայարանս զսրբոյնՇուշանկայ` որ միջնորդ էր խաղաղութեան եւ տեղիաղօթից երկուց կողմանցս: Այսոքիկ բանք միաբանիթղթոյն Աբրահամու: Եւ դարձեալ յիւրում պատասխանումանդ` որ առ Եպիսկոպոսն Ցուրտաւայ, զսոյն նշանակէբան, թէ համազոյգ են միմեանց, եւ ի միասին երթեալթուղթքս այս առ Կիւրոն: Եւ յայլում տեղւոջ ասէ, եթէի միասին գրեցաք զթուղթդ մեք եւ Տէր Սմբատ: Քանզիայսպէս ասէ առ Մովսէս. քո հոգդ նախ առ ողորմութիւննԱստուծոյ յանձն եղիցի` ասէ, եւ ապա ՏեառնԿաթուղիկոսի, թող զի գրէ նա ասէ երկիցս անգամ եւերիցս: Արդ քանզի ոչ թուեցաւ մեզ օտար ինչ եւ հեռիյառաջին խորհրդոյն թուղթս այս, որ գրեցաւ ի դիմացՍմբատայ առ Կիւրոն, թէպէտեւ սակաւ ինչ ընդմիջեցաւյառաջին թղթոյն Աբրահամու, վասն այնորիկ յայտարարաք մեք:
[ԾԵ]
ԳԼՈՒԽ ԾԵ
Թուղթ Տեառն Սմբատայ Վրկան Մարզպանի առ Կիւրոն Վրաց Կաթուղիկոս:
Սրբասիրի Տեառն Կիւրոնի Վրաց Կաթուղիկոսի եւ այլԵպիսկոպոսաց աթոռակցաց ձերոց եւ Իշխանաց աշխարհիդԱտրներսեհի եւ ամենայն լաւացդ, ի Սմբատայ ՎրկանՄարզպանէ եւ Տերանց զինուորէ եւ Դաշտկարնէ եւ իՎարդապետէ Հայոց Շարսաղարէ` եւ յայլ յԱզատաց`խոնարհութեամբ եւ սիրով ողջոյն:
Քանզի որպէս յառաջագոյն Հարցն մերոց եւ ձեր եւՎարդապետաց աշխարհիս միաբանութեամբ զյետին կարգսոմանց եւ զատելի վարս տեսեալ, որ աննման եւ թերի էր, ի մեր հաւատոյս եւ ի կանոնանց մերժեալ էր զնոսանզովիւք. եւ յայնմհետէ ամենայն հակառակութիւն եղեւեւ Քրիստոս Աստուած փառաւորեցաւ. երանելի Հարցնմերոց եւ սուրբ Վարդապետացն հաւատն հաստատեցաւ, եւեղաք ամենեքեան մի հաւատ` որ ընդ արքայից արքայիիշխանութեամբս եմք: Արդ զայսոսիկ հարկաւորեցաքգրել առ ձեզ, եւ զձեզ ընդ մեզ միաբանեալ որպէս եւմեր Հարքն էին: Քանզի ի միոյն իսկ վարդապետիաշակերտ եւ վիճակ եմք լեալ, եւ նովին հաւատովորպէս եւ հարքն մեր եւ զյոյս եւ զհաւատ առ Աստուածունել եւ զսէր առ միմեանս. բայց արդ է ինչ լուր` որյաշխարհականաց լուայ. եւ սակայն չհաւատացի. իսկհաւատացի եւ յԵպիսկոպոսէս Ցուրտաւայ` որ աստ է, լուաք եւ կարի դժուարացաք: Քանզի մեր եւ այդաշխարհի ազատերոյ թէպէտ արիւն եւ հարազատութիւն իմիջի կայր, բայց հաստատութիւն եւ վստահ լինել մեզորպէս յերդումն ինչ այդ սուրբ վկայարանդ` որ իՑուրտաւայ պատուական եկեղեցիդ հայրենի որ ի ձերմիջի էր, եւ փոխելն թշնամութիւն իմն ի մէջ արկանէ, մանաւանդ թէ թերութիւն` արգելեալք եւ զմեզ որք աստիկամին գալ եւ երկիրպագանել սրբոյ Խաչիդ, եւ ոչ գալմտանել որք այտի գան ի սուրբ Կաթուղիկէ եւ յայլվկայարանս աղօթել. եւ այս մեծի պարգեւի որյԱստուծոյ տուան մեզ` եւ ձեզ խափանումն լինի. եթէ ոքյանխրատից կամ ի տգիտաց լինէր, քեզ պարտ էր խրատելվարդապետութեամբ զայնպիսին եւ պատուհասել, որհակառակութիւն ի միջոյ բառնայր, թող թէ քեզ առնելզայդ, որ կարի անհնարին չար է: ԿամէաքԵպիսկոպոսունս հանդերձ քերթողօք արձակել, որ գիտենզչարութիւն հերձուածոյ, որ զձեզ ի վերայհասուցանէին, եւ զճշմարտութիւն ծանուցանէին: Բայց ապա առ ժամս բաւական համարեցաք ի ձեռնազատարանցդ նախ թղթով զկամս ձեր գիտել: Ողջ լերո'ւք:
[ԾԶ]
ԳԼՈՒԽ ԾԶ
Պատասխանի թղթոյն Տեառն Սմբատայ Վրկան Մարզպանի ի Կիւրոնէ Վրաց Կաթուղիկոսէ:
Փառաւորելոյ Տեառն Սմբատայ Վրկան Մարզպանի, եւՏերանց զինուորի` Դաշտկարնի` եւ Վարդապետի ՀայոցՇարսաղարի, եւ այլոց ազատորերոյ Հայոց աշխարհիդ` իսրբոյ Նշանէս աղօթք, եւ ի Կիւրոնէ ՎրացԿաթուղիկոսէ` եւ յամենայն Եպիսկոպոսաց աթոռակցացիմոց եւ յիշխանաց յԱտրներսեհէ եւ յԱշուշանէ եւյամենայն լաւաց աշխարհիս Վրաց` խոնարհութեամբ եւսիրով ողջոյն:
Զթուղթս` զոր արարեալս էր` տեսի, եւ զողջոյն ձերլսելով` խնդացի: Եւ որ գրեալս էր, թէ զհարանց մերոցեւ մեր զթիւր եւ զատելի զկարգս ոմանց եւ զհաւատստեսեալ խոտեցին եւ ի բաց ընկեցին. վասն այդրբարերարութեան հրամանի զՏէրդ յայդ գործպարապեցուցանելով. Աստուած զարքայից արքայ անմահարասցէ. եւ զքեզ Տէր Տէրանց աւելի պատուականագոյնարասցէ զաւակօք հանդերձ` քան որչափ եսդ: Որ վասնհաւատոց գրեալս էր, թէ Հարքն մեր եւ ձեր միաբան էին. թէ որովհետեւ սուրբն Գրիգոր զուղղափառ հաւատսուսոյց մեզ, որ յԵրուսաղէմին ուսաւ, զդոյնհաստատեաց, եւ անսղալ մեր եւ ձեր հաւատ այդ է. իսկեթէ Մովսէսդ այդ այլազգ ընդունի, զոր ոչ ընդունէաքմեք եւ դուք, եւ դուք կամիք դմա հաւանել, եւնորաձեւս առնել, մեք այդմ ո'չ հնազանդիմք: Վասնզիզոր ինչ ուսաքն` ո'չ թողումք. քանզի մեր եկեղեցիքսայսպէս հաստատեալ են, նոյնպէս եւ Ցուրտաւայեկեղեցին որպէս էն եւ կայր եւ կայ, եւ պաշտօնեկեղեցւոյն չէ ինչ փոխեալ կարգն: Բայց զիԵպիսկոպոսն, զոր արարաք, Վրացի եւ Հայ դպրութիւնգիտէ, եւ զպաշտօն կատարէ երկոքումք: Բայց իմ սրտիպակասութիւն մեծ է մարդոյ միոյ բանից հաւատալ ձեզ, որ եւ իւր գլխոյն չէր հաւատարիմ, թո'ղ թէ վասն մեր. որ վասն չար գործոց իւրոց գաղտ գիշերի փախստականգնաց, եւ յապստամբն գնաց առ Վահրամ. եւ այնպէսչարութիւն գնաց առնել. զի սակաւ ինչ պիտեցաւ, եւ դեռզքաղաքս առնուլ տայր, եւ Արեաց աշխարհիս մեծ վնասհասուցանէր: Եւ արդ դուք նմա հաւատացէ'ք, եւ նորաբանիւ առ մեզ խափանեցայք գալ: Ողջ լիջիք ի Տէր. այլկեցոյց Աստուած զկայսր, զի նա զաշխարհս մեր կեցոյց:
[ԾԷ]
ԳԼՈՒԽ ԾԷ
Թէ ո'րպէս յերկուս կողմանս բաժանեաց զկամս իւր Կիւրոն կեղծաւորութեամբ:
Ասել կայ մեզ առաջի (ի) դրուագի աստ զկամսԿիւրոնի կեղծաւորութեանն, զոր յերկուսն էրբաժանեալ կողմանս, ի կողմն Պարսից եւ ի կողմնՀոռոմոց, եւ այն լի նենգութեամբ եւկեղծաւորութեամբ: Քանզի յորժամ կամեցաւխորամանկութեամբն իւրով հիմն դնել խարխուլ իւրոցչար շինուածոյն, եւ զԽուժիկն զայն Նեստորական, որսկիզբն եղեւ կորստեան նորաձեռակերտ սկսաւձեռնադրել` դնելով ի վերայ նորա զաջ իւր զաջն մեղաց, եւ կազմեաց զնա իւր մահիճս մահու, եւ հիւանդացաւի նմա զհիւանդութիւն հոգւոյն. որով եւ մեռաւ իսկ ինմին, եւ մեռոյց զամենայն աշխարհն Վրաց նովինհիւանդութեամբն: Իսկ մեք ի տես ընթացեալ նոցահիւանդութեանն, եւ մատուցեալ առ նոսա բժշկապետաբարի պատել զվէրս նոցա, եւ խոնարհեալ յախտն նոցա, եւժահահոտութեանն համբերեալ` ոչ կարացաք բժշկելզնոսա. վասնզի բուժական դեղն` զոր կազմեալ էր մերօրինօք եւ մարգարէիւք եւ Աստուածայինաւետարանութեամբն եւ առաքելական քարոզութեամբն, եւ նոյն ինքն ուսմամբ սրբոց Հարցն եւ երանելիՎարդապետացն եդեալ ի վերայ նոցա` ոչ ընկալան` զիառողջասցեն ի վիրաց անտի, զոր ընկալեալ էին ինետիցն Նեստորի` որ ի կապարճս Քաղկեդոնականացնթագուցեալս, եւ ձգեալ յաղեղնաւորէն Լեւոնի. այլաւելի ի բաց ընկեցին յինքեանց լեալք անշնորհակալուստացուածք չարին ստացուածք, եւ ինքեանք կազմեցինիւրեանց դեղ մահացու եւ մահաբեր. զոր եդինդաւանութեամբն Նեստորական խուժկին ի վերայիւրեանց: Իսկ մեր տեսեալ զայն` հիւանդամիտք եղաք`հեծելով յերկար` յաղագս նոցա կործանմանն եւ մահուն. եւ զմիանգամ ասացեալսն ի նոցանէ զհակառակսն եւզընդդէմսն կրկնաբանեալ էր միւսանգամ եւ երկիցսանգամ` մանաւանդ եթէ յոլովս. զի որպէս նախ ասացաք, թէ յորժամ ցաւք հիւանդին յերկար հանդիպի եւ խիստհեծն շատ ելանէ եւ յոլով, այսպէս եւ մեզ հանդիպեցաւյաղագս նոցա, զի հիւանդացեալ մտօք վասն նոցա հեծեմքհանապազ, եւ յամենայն ժամ յոգւոց հանիցեմք, եւջանամք մի բանի նոցա` հազար բանի պատասխանի տալկրկնաբանելով զմինն յերկուս եւ զերկուսն յերիս եթէախորժիս: Այլ մեք յառաջինն դարձցուք ոճ իխորհուրդ ի սկզբան ճառիս: Արդ բաժանեալ Կիւրոնիզկամս իւր յերկուս թեւակոխէր յայն կողմն Հոռոմոց`շուք դնելով եւ շնորհուկս առնելով Մուրկայ կայսեր, եւ նովաւ պարծի ասելով. մեք ասէր զկայսեր ընկալաքզհաւատ, եւ ունիմք. եւ ոչ իմանայր մարդադաւանն այն`թէ պարտ է Աստուծով պարծել զօրհանապազ. եւ որպարծին ի Տէր պարծեսցի: Եւ դարձեալ ասէր, Կոստանդնուպօլիս սրբոյն Յոհաննու աթոռ է եւ տունկայսեր. եւ մեք զոր ի նմա հաւատ քարոզի` զայնպաշտեմք. եւ դարձեալ եթէ ետու թարգմանել եւ բերելզգիր չորից ժողովոցն, որով Հոռոմք վարին, եւ մեքզայն ունիմք հաւատ. եւ Աստուած զկայսր կեցուսցէ: Իսկ ապա թեկն ածէ յայս կողմն Պարսից. զի եւ նոցաաշխարհն ընդերկուացեալ էր ի Պարսից կողմն եւ իՀոռոմոց. եւ նա ի կասկածի եղեալ յարքայից արքայէ` թէզի մի' գուցէ խնդիր առնիցէ իմոց իրացս ի սադրելոյՍմբատայ Վրկան Մարզպանի, զի բան նորա` որ գրեաց առՄովսէս` ծանօթ տայ խորհրդոյս: Քանզի վաղ ասացի, ասէ, թէ գրեմ առ արքայից արքայ. որ բարերարութեամբնիւրով հրաման տայ քեզ, որ երթաս նստիս քոյեկեղեցւոջն. դու ո'չ առեր յանձն: Արդ յաղագսայսպիսի կասկածի կայր Կիւրոն, յայն կողմն պարծէր, վասնզի հաւատ զնոցայն էր ընկալեալ. եւ յայս կողմներկնչէր, թէ խնդիր լինի յարքայէն հաւատոյն իյազդմանէ Ազատացն Հայոց. եւ ասէր փառաւորեսցէԱստուած զարքայ: Եւ այսպէս յերկուս ոտս կաղալով`հակամիտէր յայս կողմ յայն կողմ, եւ կոծելով յածէրընդ ծով եւ ընդ ցամաք` եկամուտ առնել առ ինքնզդաւանողսն պիղծ ժողովոյն Քաղկեդոնի եւ անիծեալտոմարին Լեւոնի, մանաւանդ եթէ զհայհոյութիւնն հինՀրէութեանն առ ինքն նորա ցուցեալ, եւ այնու իմարդիկ ապաւինեալ պարծէր, եւ շոգմոգ բանիւք եւաղերսանօք կեանս խնդրէր կայսեր եւ փառս հայցէրարքայի սնոտի իմացմամբք:
[ԾԸ]
ԳԼՈՒԽ ԾԸ
Թուղթ Մովսիսի Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ առ Տէր Սմբատ Վրկան Մարզպան:
Աստուածաշնորհ պատուով պայծառացելոյ ՏեառնՍմբատայ Վրկան Մարզպանի` եւ Տէրանց զինուորի, իՄովսիսէ Տէրամբ ողջոյն:
Զպատասխանիսն թղթոցն տեսի. զոր անօրէնութեամբ եւամբարշտութեամբ արարեալ էր Վրաց աւերիչԿաթուղիկոս անուանեալ` առ մեր Աստուածապատիւ ՏէրԿաթուղիկոս եւ առ քեզ Տէր իմ: Եւ յաղագս ՏեառնԿաթուղիկոսի` վասն իմ չէ սրտի պակասութիւն, զիտեղեկացեալ է, եւ բովանդակ ի վերայ հասեալ, թէ վասնէ՞ր կամ զի՞ հալածեցաւ. բայց վասն քո Տեառնդ կարիպակասութիւն է սրտի, գուցէ արդեւք ամբարիշտ թղթովք, զոր գրեաց առ ձեր փառաւորութիւնդ, երկմտեցոյց ինձզձեզ: Բայց Տեառնդ ձեռնհասութիւն է ողորմութեամբնԱստուծոյ: Եւ է եւ ի հեռագոյն տեղիս քննութիւն իմիքպէտք էին տեղեկանալ, թո'ղ թէ կարի ի մօտ է Հայք եւՎիրք, եւ սահմանակից են միմեանց, եւ շատք յԱզատաց եւյոլովք Իշխանականաց աստի անդր հասանեն եւ անտիայսր գան. յորոց մարթի տեղեկանալ, թէ արդարեւայդպէ՞ս գտանիմ որպէս առ ձեր սրբութիւնդ գրեալ է ինոցանէ, եւ ես այլտարազ ծանուցի ձեզ, եւ զայսպիսիՎարդապետս եւ զԻշխանս եւ զաշխարհս խաբեցի, պատուհաս զոր արժան է առնել ի վերայ իմ. զի որ յիսնայի, այլ չկարէ խաբել: Բայց թէ քննել հրամայէք, յուսամ յողորմութիւնն Աստուծոյ, թէ զամենայն բանսթղթոցն` որ վասն իմ գրեալն էր, սուտ գտանէք, մանաւանդ զի ի հալածանացն ժամ, զինն օր ի Տփխիս ինորա դրունս կացի եւ յանդիման չարար. եւ աշխարհնամենայն գիտէր, զի չար (ար) վասն այլ ինչ իրաց, բայց վասն հաւատոյ: Այլ ես բազում բանիւք ի ձեռնպատգամի խօսեցայ ընդ նա, եւ ծանուցի նմա զամենայնոր ինչ տեսեալ էր իմ զնոսա եւ իմացեալ` ոչինչզանգիտացեալ զնմանէ: Իսկ նա ոչ ետ ինձ պատասխանի եւոչ յանդիման արար զիս. եւ յետ ինն աւուր ինքն իՄցխիթայ գնաց. եւ ես այսր լուսով գնացի, եւ ոչ ընդխաւար, որպէս եւ նայն գրեաց: Եւ յորժամ նոքա գնացին, որ օր եւթն էր, ի սրբոյ Յովհաննու վանս եկի ես, յանձնարարաք զժողովուրդն շնորհաց Հոգւոյն. եւ չեմերթեալ առ Վարհամ, եւ ոչ նոքա կացուցանել կարենզայդ. այլեւ ես անգուման առնեմ զՏէրդ զՎարրամ. առ իս գրեալ էր, եթէ իմ սրտի մեծ պակասութիւն է ձեր իսրբոյ եկեղեցւոյն հեռանալ. բայց մինչ գնացէքդ`ճանապարհ առ մեզ պիտէր առնել. զի եւ եկեղեցւոյնմեծ բաժին կայ աստ, որով եւ զձեզ յանձն ունել մարթէր: Զայս թուղթ Տեառն Կաթողիկոսին տեսեալ է, եւ քեզՏեառնդ ցուցանեմ: Եւ ես անդրէն պատասխանի արարի եւասեմ, ապա անտի զի՞ գնայի` թէ առ քեզ գայի. զի հաւատձեր եւ նոցա մի է: Եւ որ վասն չար գործոց գրեալ էր` թէհալածեցաւ ի ծածուկ, քան զիս մարդ մեղաւոր չմարթիլինել. զմեղս իմ` զոր Աստուած միայն գիտէ եւ ես, բայցյայտնի չկարէ ցուցանել, եւ զպաշտօն զի փոխեցի` յայտէ: Եւ զԵպիսկոպոսն Նեստորական, զոր արարինդպրութիւն, զի եւ Վրացերէն գիտէ` որպէս արժանն է`թո'ղ թէ Հայերէն, եւ անյայտ է: Բայց փառաւորութեանդձերում տեղեկութիւն լիցի, զի այնպիսի չարութեանմեքենայս շատ գիտէ, եւ զձեզ հաւատացուցանել կամի եւզգործդ խափանել. բայց վասն Աստուծոյ եւ ձեր հոգւոյդջանացարո'ւք. որով եւ հնար է` ո՞ գիտէ` տառապեալաշխարհին փրկութիւն առնէ Տէր Աստուած ի ձեռնփառաւորութեան ձերոյ: Եւ դուք վարձս յԱստուծոյընդունիք եւ բարգաւաճանք ի մարդկանէ լինին. եւանարժանութիւնս իմ մինչեւ կենդանի է, Տեառն եւզորդեկիդ զփրկութիւն հոգոց եւ մարմնոց` որպէսզանձին իմում` խնդրեմ ի Տեառնէ Աստուծոյ: Ողջ լե'ր իՏէր:
[ԾԹ]
ԳԼՈՒԽ ԾԹ
Պատասխանի թղթոյն Մովսիսի Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ ի Սմբատայ Վրկան Մարզպանէ:
Զգիր ողջունի սրբութեան ձերոյ ընկալաք, եւ իՔրիստոս ուրախ եղաք. որ վասն թղթոյն պատասխանեացզարմացէ'ք, զոր առ մեզ գրեաց Վրաց Կաթողիկոս. մեքաւելի զարմացեալ եմք յերկոցունց կողմանց յաղագսնորա` թէ զիա՞րդ զայսպիսի բաներ մահաբեր սուտ գրէառ մեզ. եւ զի յանդիմանիւր ի ձէնջ եւ ի մէնջ ի յանձնձեր վստահ աստէն որ ի մօտ, զիա՞րդ կայր արդեւք եւզմեզ յորդորէր, եւ թուղթս տայր առնել աշխարհին, եւզինքն ինքեան յանդիմանէ: Բայց ապա էր ինչ որյառաջագոյն աշխարհականաց լուեալ էր յաղագսսրբութեան ձերոյ, եւ այժմ ի Վրթանիսէ Քերթողէ աւելիտեղեկացաք, թէ' ո'րպէս հալածեցայք եւ եկիք այսր եւմանաւանդ վասն հոգեւոր իրաց. որում ՏեառնԿաթողիկոսի վերահասեալ է եւ տեղեկացեալ, եւ զձեզընկալեալ, մեզ աւելի քննութիւն առնելոյ զի՞նչ պէտքեն: Արդ զիս ահաւասիկ փութով ի դուռն խնդրեալ էարքայից արքայի, քեզ վաղ ասացի, թէ գրեմ առ արքայիցարքայ, որ բարերարութեամբ հրաման տայ, եւ երթաս ի քոեկեղեցւոջն նստիս. եւ քո հաւատով զքո ժողովուրդնունիս: Դու ասես` թէ Ատրներսեհի եւ Վահանայ եւեղբարցն ոչ արարեալ, ե'լ ընդ դէմ կալ. ես ոչ կարեմսուր առնուլ, եւ ընդ ամենայն Վիրս կռուել: Արդ քոհոգդ եւ գործդ նախ ողորմութեանն Աստուծոյ յանձնեղիցի, եւ ապա Տեառն Կաթողիկոսի. զի գրեալ էր առ մեզ, թէ գրեցաք առ Կիւրոն երկիցս: Այլ այս թող, զի գրէերկիցս եւ երիցս անգամ, ո՞ գիտէ թէ գան յուղղութիւն: Ապա եթէ ի նոյն յամառութեան կան, տեսցուք զի ի նորաթղթին իսկ աւանիկ գրեալ էր, թէ հարքն մեր եւ ձերզԵրուսաղէմի հաւատն ունէին, եւ սուրբն Գրիգորիզայն ետ նոցա, եւ մեք զնոյն ունիմք: Արդ այդումպատասխանի Տէր Կաթողիկոսն առնէ: Եթէ ի նոյնխելագարութեան կան, եւ ի միաբանութենէ մերմէհեռանան, զարիւն նոցա ի գլխոյ իւրեանց խնդրեսցէ ՏէրԱստուած. եւ մեք անպարտ եղիցուք: Բայց սակայնզիա՞րդ գործդ ի գլուխ երթայ, գրեցէք առ իս. թէզհնազանդութենէ լսեմ, եւ Տէր Աստուած ժամ յաջողտայ, ո՞ գիտէ թէեւ աստէն իսկ ընդունին հատուցումնյԱստուծոյ ի ձեռն մարմնաւոր Տէրանցս: Ողջ լեր ի Տէր:
[Կ]
ԳԼՈՒԽ Կ
Յաղագս երորդ պատճենին` որ ինչ վասն բաժանմանն Վրաց գրեցան, եւ յայտարարութիւն ժամանակաց:
Գրեցան եւ գլխաւորեցան թուղթքս իւրաքանչիւրոց`որ առ միմեանս գրեալ վասն բաժանմանն Վրաց` սկսեալ ի Մովսիսէ Կաթուղիկոսէն մինչեւ ցայսօր, եւ դարձեալ գրեցան պատճենք երորդ յայտարարութեան իւրաքանչիւր ժամանակաց` որ ինչ յաղագս բաժանման Վրաց:
Նախ որ ինչ միանգամ ի ժամանակս Տեառն Մովսիսի Հայոց Կաթողիկոսի եւ ի ձեռն իւր թղթին, եւ պատգամին, եւ ապա երկրորդ էր ինչ յաւուրս Վրթանիսի Քերթողի եղեւ, որ Տեղապահ էր Աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի, նմանապէս ի ձեռն գրոյ եւ պատգամի: Իսկ երրորդ ի ժամանակս Տեառն Աբրահամու, որ յաջորդեաց զԱթոռ Հայրապետութեան Հայոց զկնի Մովսիսի: Արդ սկիզբն բաժանման Վրաց ի ժամանակս Մովսիսի եղեւ, որպէս ուսուցանեն քեզ յառաջագոյն գրեալքն ի թղթի անդ իւրում` որ առ Կիւրոն: Իսկ երկրորդն եւ երրորդն որ յաւուրս Վրթանիսի եւ Աբրահամու եղեւ, ուսուցանեն եւ զայն գիրք թղթոցն` որ գրեցաւ ի պատմութեան աստ: Այլ այսչափ բաւական լիցի ասացեալքս ի մէնջ:
[ԿԱ]
ԳԼՈՒԽ ԿԱ
Յաղագս Կիւրոնի կշտամբութեան` եւ որ ինչ ի նմանէ գիր եւ բան ընդդէմ
Աբրահամու երրորդ թղթոյն, եւ որ այլեւս ի բանից պատասխանի:
Զհաւաստին որչափ կարացեալ ի բազմաց ընտրեալ բանից կարգեցաք ի թուղթս յայսոսիկ: Բայց էր բազումեւ այլ ինչ զկնի միոյ միոյ թղթոցս եւ ի միջոցի իւրաքանչիւրոց որ պատմիւր բանք. զոր ոչ կարեւոր համարեալ մեր եւ ոչ հարկաւոր, այլ զհաւաստին եւ զպիտանին մեզ գրեցաք զյոլովս մեկին եւ զկէսս կրկին`սակս ստուգելոյ զբանն եւ քեզ ի յայտ բերելոյ ո'վ Հայր հոգեւոր: Արդ կարգեցաք դոյզն յիշատակօք բանից յաղագս Կիւրոնի կշտամբելոյ եւ զոր ի նմանէ զկնի երորդ թղթին Տեառն Աբրահամու եւ պատասխանւոյն Կիւրոնի, որ հակառակ ճառեալ ընդ դէմ Աբրահամու ապշեալ չարափառութեամբ եւ մախանօք չարին մխեալ կայծակունս կորստեան կամաց իւրոց. եւ ջանահնար լեալ առ ի խափանել զբովանդակ ջանս հաւատոյ սրբոցՀարցն եւ երանելի Վարդապետացն, եւ խարխալեալ եւ խախտեալ զկարգս եկեղեցւոյ սրբոյ եւ զբարեպաշտութիւն բոլոր աշխարհիս ի բաց բառնալ, նաեւ զխոստովանութիւն մարմնացեալ Բանին Աստուծոյ եւ զմիաւորութիւն տնօրէնութեան նորա յերկուս բաժանեալ բնութիւնս` ըստ չարափառութեան ժողովոյն Քաղկեդոնի: Այլեւ բազում հայհոյութիւնս եւ հերձուածս չարաչարս եմոյծ յեկեղեցի Կիւրոնս այսհանդերձ իւրովք միաբանելովք. զոր Աստուած զսա եւ զնոսա խափանեսցէ. զորոյ եւ չարանդակ եւ չարահնարչար մտածմունս չարիմաց առն բովանդակ ուսուցանենքեզ թուղթք իւր եւ բանք: Իսկ ի սակաւուց` եթէ ախորժես` ցուցանէ քեզ եւ այս գիր յայտարարութեան բանից, որ ընդ դէմ չար նամակագրին Կիւրոնի ասացեալ լինի ի մէնջ` եւ ասի: Արդ իբրեւ ընթերցեալ եղեւթուղթն երրորդ պատասխանի թղթոյն Աբրահամու իԿիւրոնէ` ոչ ըստ առաջին գրոյն կամ երկրորդին, այլ այլիմն լի խծբծանօք եւ խարդախութեամբ ի բացտարամերժեալ ի մէնջ, զի յերկուսն յայն թագուցեալ էր չարութիւն նորա կեղծաւորութեան, թէպէտ ի տեղիստեղիս խթեալ լինէր. իսկ յերրորդումն չարալուր բանից նորա խորհրդեանն լսելի եղեւ յականջս ընթերցողացն, որ քաջայայտ գտիչ եղեւ չարի վարդապետ չար ուսմանցն, եւ երկրագործ չար սերմանն, որցանեցաւ ի վերայ ցորենոյն ի սադրելոյ տիեզերակործան ժողովոյն Քաղկեդոնի` եւ անյիշելի տոմարին Լեւոնի. զոր զնոցայն ինքնակամ կամօք եւյօժարական մտօք յինքն բերեալ ցուցակութիւն` ցանեացյաշխարհն Վրաց. եւ կամ թէ կամեցեալ լինէր վրիպակ եւ խոտորեցուցիչ սնոտի եւ ունայն բանիւք իւրովք` ոչ գիտելով զինչ գրէր ի չար նամակի անդ, պայման դնելով չար կամաց իւրոց, զոր խորհէր: Այլ թէ վասն հաւատոյ`ասէ` գրէք առ իս, պատասխանի ոչ ընդունիք յինէն: Եւ դարձեալ եթէ ինձ ընդ Հայք` բայց եթէ ընդ ճանապարհ ուրէք լինի անցանել, թէ ոչ այլ չկայ ինչ:
Եւ զայս այսպէս վճիռ մահու հատեալ կորստեան իւրոյ, եւ զայն ոչ եթէ գրովք կամ գիտութեամբ ասացեալ որոշեալ ի մէնջ, այլ մարդկեղէն իմն ուսմամբեւ իշխանութեամբ խաւարի վարեալ, գործակից գտեալ իւր եւ հակառակ հաւատոյ զխուժիկն զայն Նեստորական եւ զհամախորհսն իւր` որ ընդ նմա, եւ նոքօք մարտնչէրընդ դէմ ողջամիտ վարդապետութեան սրբոց Հարցն եւ երանելի Վարդապետացն, որ ուղիղ դաւանութեամբ հետեւեցին զմեզ Աւետարանի փառացն Աստուծոյ: Զի մինչեւ ցայն վայր զնանրութեան խորհուրդ իւրոյ ամբարշտութեան ծածկեալ ունէր սակս երկիւղի կասկածանաց մերոց կողմանցս, նախ մինչ կենդանի էր Հայրապետն մեր Մովսէս, յորոյ ձեռանէ նորա ընկալեալ էր զձեռնադրութիւն. վասնզի ի նորա ժամանակն եհաս նորա երկունք մահու եւ հեծ հիւանդութեան հոգւոյն. որով յղացեալ էր զցաւս երկանցն. եւ ի ժամանակս Վրթանիսի եւ յաւուրս Աբրահամու ծնաւ զանօրէնութիւն. եւ ի նմին մեռաւ ի ցաւս իւր եւ մեռոյց ընդ ինքեան ազգ մի ողջոյն:
Բայց քանզի յանիշխանութեան հայել աշխարհ Հայոց, եւ Հոռոմք եւ Պարսիկք ունէին բաժանել ի միջի իւրեանց ի ժամանակս Մուրկայ կայսեր եւ Խոսրովու արքայից արքայի, ի բաց ընկեցեալ յիւրմէ զերկիւղ կասկածանաց մերոյ կողմանս, եւ յաղագս այնորիկ վստահացեալ համարձակութեամբ ի մէջ երկուց իշխանութեանցն հակառակեալ ընդ դէմ դարձաւ ճշմարիտ քարոզութեան Աւետարանի սրբոց Հարցն, որպէս առաքելովքն Եղիաս մոգ, եւ կամ Կերինթոս կախարդ, եւ կամ թէ նոյն ինքն Սիմօն մայր կախարդաց`հակառակեալ ընդ երկուց պատուիրանաց մարգարէականաց եւ առաքելականաց վասն անօրէնութեան Տեառն եւմիաւորելոյն ընդ մեզ բնութեան յերկուս բաժանէր բնութիւնս, եւ զալեցան խորութիւն խաւարային խորհրդոց իւրոց զայն ներհակ դնել եւ հակառակ հակաճառ բարբաջմանն իւրոյ. եւ այնպէս կարծեմ ի սկզբանէ մարդասպան լեալ նենգագործն այնփոփոխելով զինքն ի տեղւոջէ ի տեղի, եւ յամենայնի սուտ գտեալ. այլ ես ընդ այս ո'չ կարի զարմացեալ եմ. քանզի սուտ է եւ հայրն նորա սատանայ, եւ ի սկզբանէ մարդասպան վկայեալ ի Տեառնէ: Քանզի եւ սա զՀրէիցն ունէր զհայհոյութիւն յՈրդին Աստուծոյ. իսկ սա ո'չ մարդասպան, եւ այլեւ ոգեսպան, զի զոգիս անձանց անմեղաց, որ դեռ եւս տղայաբարոյ մտօք մարդիկք սպանանել ջանացաւ, կամ թէ սպան իսկ գրով եւ բանիւ, եւ զկեցուցիչ Հոգին ի բաց տարամերժեաց ի նոցանէ, եւ զեկամուտ չարն իբր բնութեամբ յինքն բնաւորեալ բոլորովին, որպէս է սովորութիւն չարին ընդ բարւոյ մարտնչել եւ մտանել գիտել զազատութիւն, եւ հակառակաւն ընդ հակառակսն ճեպել, եւ զայն ի ձեռն համակամաց իւրոց առնէ. զոր եւ աստ իսկ զսա էր մեզտեսանել. զի զանհեթեթ եւ զանճոռնի զապիրատ եւ զդղդւող բանս իւր այսր անդր յածելով, ջանահնար լեալ Սամարտիկոս եւ զնոյն տալով սերմ չար իւրոյ վարդապետութեանն, եւ զչար ոխից տրտմախառն մրուր արբուցանել զկիսակատարսն Բանին արդարութեան, զորինքն ունէր ի հիմէն եւ ի քացախուտ չարութեան ի Հրէական զանգուածոյն, դրժօղ եւ դառն եւ դժնդական բժշկելի արբուցանեն. որոց մրուրն ո'չ սպառի: Եւայնպէս հակառակորդ լեալ աջակողմանն, եւ հակամիտեալ զինքն ի ձախակողմն կոյս` ոխորտի եւ խամ մտօք զհետընթացեալ սնոտի բանից առասպելաց` սատանական եւ սնոտի խաբէութեամբ զմարդկան պահելով պատուիրանաւանդ թողեալ զպատուիրան Աստուծոյ, զի թերեւս յաւարիկարասցէ առնուլ եւ գերել զհաւանեալս նմա պարզամիտսն` նաեւ Առաջնորդս եկեղեցւոյն Ցուրտաւայ, որպէս պատմեցաւ յառաջագոյն զատեալ ի հօտէ իւրմէ, եւհալածեալ ի տանէ Տեառն, որ խօսէր նմա զԲաննԱստուծոյ համարձակութեամբ. վասնզի նախ քանզյայտնել նորա չարութեանն` զկասկած առեալ յանդիմանէր զնա` որպէս ինքն իսկ յիշէ ի թղթի անդիւրում, եւ զայն ո'չ կարծեօք ինչ, այլ ստուգիւ: Իսկնա ո'չ հաւանեալ նմա, եւ ո'չ ընկալեալ զբան խրատու վարդապետութեանն նորա` մինչեւ անկաւ (ի) խորխորատ կորստեան: Ապա այնուհետեւ վարանեալ ի վէրս իւր եւ ի խաւարային խորհուրդս` կամէր գաղտնիսպանանել զամբիծն. եւ հարեալ ընդ վիմին ընդ այնմիկ`փշրեցաւ, որպէս Հրէայքն (ի) Փրկչէն. այլ թէպէտեւվիմին ոչինչ ստնանեալ` ինքն առ վիմին խորտակեցաւ: Քանզի կամեցաւ զնա արտասահմանել ի ժառանգութենէ իւրմէ, ինքն արտաքսեցաւ ի կենացն անվախճանից: Քանզի եգիտ համակամ իւր զԽուժիկն զայն Նեստորականեւ զնմանիսն իւր. որ ինքն իսկ Կիւրոն իբրեւ զբացմաց խօսի եւ ոչ զմիոյ: Քանզի ասէ ինքն ի թղթի անդ իւրում`որ առ Աբրահամ. յորժամ իմացաք` ասէ` զնոցա չարաղանդն, ի բաց մերժեցաք ի միջոյ. եւ յայնմհետէ նոցա ողջոյն ոչ ոք իշխէ տալ: Եւ զայն ղօղեալ թագուցանէրառ ինքն, եւ զայս ինչ եւ զայս պատճառէր. եւ նոքօքկաճառեալ ընդ ճշմարիտ հաւատ ուղղափառութեան, որպէս անդ երբեմն իսկզբանն սատանայ օձիւն իդրախտին ընդ նախահայրն մեր: Քանզի որպէս նովաւ եւ իձեռն նորա մահ եմուտ յաշխարհ, նոյնպէս եւ ի ձեռնսորա բազում հերձուածք եւ հայհոյութիւնք մտին յեկեղեցիս: Ըստ որում եւ զինքն կերպարանեալ իհրեշտակ լուսոյ, որպէս սովորութիւն է սատանայիկերպարանել, եւ չեն ինչ զարմանք թէեւ սա նոյնպէս. վասն զի զնորայն գործեաց պատրանս Վրաց աշխարհին: Քանզի պատրուակեալ զինքն չարն իբր բարի գոլ, որ էրճշմարտապէս խաւարն լոյս կերպարանիւր, եւ կամեցեալ լինել վարդապետ օրինաց, խոտորեալ յունայնութենէ բանից իւրոց` ոչ իմանայր զինչ խօսէր`եւ ո'չ վասնորոյ պնդեալն էր: Եւ հանգոյն Հիմենեայ, եւ Աղէքսանդրի մատնեցաւ սատանայի, զի խրատեսցիչ՚հայհոյել. զի սաստիկ եւ չար ախտիւ սատակմամբ ասեն վճարեալ զկեանս իւր Կիւրոնն այն Սկուտրացի: Քանզի մերժեալ էր յիւրմէ զհաւատս սրբովք մտօք, եւնաւակոծեալ ի հաւատս ճշմարիտս` ոչինչ օգտեաց նմաբան ինչ ամոքելով ի հնազանդութիւն: Իսկ եկեղեցիք ուղղափառաց, որք Աստուածայնոյն են տեղեկացեալպատուիրանի, եւ ուսեալք ի տան Տեառն, եւ յինքեանունին բնաւորեալ բերելով զբան Աւետարանին, եւ գործ կատարեալ հաւատովք խոստովանութեամբ ճշմարիտառաքելական քարոզութեանն, ոչ դղորդեցան դրդուեալ իշփոթմանէ վրիպական չար վարդապետութեան խաբեբայի այնմիկ: Քանզի զինուորեալ էին զգեղեցիկ զինուորութիւնն, եւ սնեալք բանիւ հաւատոց եւ բարիոք վարդապետութեամբ, եւ զհետ երթեալ ճշմարտութեանն, եւ կան եւ մնան մինչեւ ցայժմ յեցեալ եւ յուսացեալ յօրէնս Տեառն: Եւ զսահման բարեպաշտութեան պատուիրանաց Աստուծոյ յինքեանս բերելով բնաւորաբարս` որպէս ասացաք օրինօքմարտուցեալ ընդ չար ոսոխին, որ դեռ եւս կան եւ մնանի նմին, եւ միշտ հային յայս մոլորութիւն եւ իվարդապետութիւնս դիւաց կեղծաւորութեամբ` հարեալք յիւրեանց խղճի մտացն. իսկ մերքն եւ որ վասն մերոցն հալածեալ ի նմանէ զհետ իսկ եղեն բարեպաշտութեան ուղղափառ խոստովանութեամբ սուրբ եւ աստուածահաճոյ Հարցն, որ ժողովեցան ի Նիկիայ, եւ ի Կոստանդնուպօլիս. եւ նոքա ընկալեալք ի սրբոցառաքելոցն, եւ առաքեալքն ընկալեալք ի Հոգւոյնսրբոյ, որ ի սկզբանէ մինչեւ ցարդ եւ ներգործի ի մեզ միշտ գեղեցիկ հաւատոյ ուղղափառ խոստովանութիւն. ընդ որոց եւ դաւանեցաք մեք եւ դաւանեմք մինչեւ իսպառ. եւ նորա ի նոյն կանխեալ բարեպաշտութեան, եւ զնոյն աւանդեալ եկեղեցւոյ իւրոյ բանիւք հաւատոյ եւ բարիոք վարդապետութեամբ մինչ ո'չ էր հալածեալ իԿիւրոնէ, եւ զկնի հալածանացն գրով զնոյն հաստատէր ի հեռաստանէ: Իսկ Կիւրոն մինչդեռ ոչ էր ի դերեւ ելեալ, ոչ առնէր ընդդէմ ումեք պատասխանի գրով կամ անգիր`մինչեւ ի գրելն առ նա Վրթանիսի. այլ միայնզԱրքանոսին ցուցանէր խոնարհութիւն` որ առ երանելին Կիւրեղ, եւ կամ նոյն ինքն զՍիմոնի կախարդին` որ առՊետրոս. թէպէտեւ գրէր յոք եւ կամ խօսէր ումեքմինչեւ ի պատասխանի երկրորդ թղթին Աբրահամու: Իսկ իբրեւ ծանուցեալ եղեւ կեղծաւոր կորուստն Կիւրոնի յԵպիսկոպոսէն Ցուրտաւայ գրով, եւ ի Վրթանիսէ Քերթողէ բանիւ, նոյնպէս եւ ի Սմբատայ Մարզպանէ, նաեւ յիշխանաց եւ ի շինականաց, որք գիտակք են նորամոլորութեանն. որ ապա զստոյգն եւ զհաւաստին յերրորդում թղթին իւրոյ պատասխանոյն իմացաւզքաջայայտ չարութիւն Կիւրոնի` ի կատարումն եկեալեւ ի գլուխ մոլորութեան հասեալ: Գրէ ապա եւ նա նամակընդ դէմ նորա Շրջաբերական յամենայն եկեղեցիսուղղափառաց, եւ ի բաց հատանէ զնա սրով սուրբ Հոգւոյն, եւ գրէ զգուշանալ ի նմանէ` եւ ի նորաձայն չար վարդապետութենէ նորա, եւ յաշխարհին սիրելութենէ եւ ի խնամութենէ, եւ որ մկրտութեամբն ընդ նոսա միաւորին, եւ կամ առնուն ի միմեանց եւ որայլ եւս հաղորդութիւն միաւորութեամբն, այլ միայն այլազգաբար վաճառաւ տալ ինչ եւ առնուլ ի միմեանց: Նաեւ խաչիւն որ ի Մցխիթային, եւ որ ի Մանկղիս, ոչ պարտիլ ումեք երթալով յերկրպագութիւն առ նոսա` եւկամ յայլ եկեղեցի ուրեք խափանօք ուխտի, եւ կամ թէուրեք ուրեք խաչ անուանեն ուխտի պատճառաւ, եւ այնու պատրեն զսիրտս անմեղաց. եւ ի վերայ այսոցիկ ամենայնի կապ եւ կնիք եդեալ չարաչար նզովիւք եւ սպառնալեօք տուժից ի Հոգեւորաց` եւ տուգանօք ի մարմնաւորաց: Այսպէս ապա բաժակ բարկութեան Տեառն հասեալ ի վերայ Վրաց առ ի պատել զնոսա անէծս եւ հեծս ցաւագինս: Վասնզի ո'չ կացին նոքա յուխտի Տեառն. եւ ըստ իրաւանց նորա ո'չ կամեցան գնալ: Վասն այնորիկ բարձեալ թողան երթալ զհետ կամաց իւրեանց. եւ այս ի Կիւրոնէ եղեւ նոցա: Վասնզի խածաւ նա յիժէն անհնարին վիրօք առանց բժշկութեան. եւ հարաւ յօձէն նախաչար եւ խաբեբայ: Քանզի քակեաց զցանգ հայրենի, եւ գտաւ գտիչ չարեաց` եւ հակառակորդ մոլար անուն գիտութեամբն իւրոյ նորաձայն իմն բանիւ, հակառակութիւն եւ կռիւ ի մեջ արկեալ երկոցունց կողմանց: Իսկ զի՞նչ ապաասացից վասն նորա, եւ կամ զի՞նչ նմա առ ի մէնջգովութիւն պարսաւանաց, ասացից ի գրոց, հեգնելով զնորա անիմաստ իմաստութիւնն, եւ զաներկիւղ երկիւղածութիւնն, որ խաբեբայ չարութեամբն իւրովխաբեաց եւ խախտեաց ի հաւատոց զայնքան Արեաց աշխարհն Վրաց` անզգամն եւ անիմաստն այն` իմաստուն զինքն կարծելով: Որով եւ ի վերայ գայ բան իմաստնոյն Սողոմոնի այնոցիկ` որոց թուին իմաստուն լինել. քանզի ասէ, վա~յ այնոցիկ որ թուին իմաստուն լինել յանձանց իւրեանց: Եւ աստուածային առաքեալն ասէ, խաւարեցան մթութեամբ սիրտք նոցա, եւ զանձինս առ իմաստունս ունէին, յիմարեցան: Իսկ սա այսպիսի գտաւ անմտութեամբն իւրով` իմաստուն զինքն կարծելով անիմաստն այն, եւ փոխանակեաց զճշմարտութիւնն Աստուծոյ ընդ ստութեան: Քանզի ատելութիւն բերաւ ի բերան նորա. եւ սուր շողաց ի շրթունս նորա. եւ նենգութիւն գտաւ ի լեզուի նորա. եւ ամենայնիւ յամենայնի իսկ խոտան գտաւ. զի խոտորեցաւ յուղիղ ճանապարհէն, զոր հետեւեցին Հարքն մեր ուղղափառութեամբ, եւ մեզ ուսուցին ընդ նոյն գնալ: Իսկ նա հէգն եւ թշուառականն թողեալ զօրէնս սրբոցն Հարցն, եւ հետեւեալ զհետ խուժկին, եւ մատուցեալ<fontFACE="Monotype Sorts">[ զպատուէր երանելի Վարդապետացն, չոգաւ զկնի Նեստորականացն. խոհեմ զինքն եւ իմաստուն կարծեցեալ, ամբարշտաբար զայրացոյց զՀոգին սուրբ յանօգուտ փոյթ զինքն ձգելով, եւ սնոտի ցանկութեամբն իւրով դաւաճանեաց զմիտս բազմաց. եւ զոր Հարցն մերոց սրբոց եւ Վարդապետացն ուղղափառաց հաւանութեամբ միմեանց եւ հաճութեամբ Հոգւոյն սրբոյ աւանդեցին մեզ զքարոզ առաքելական եւզդաւանութիւնն իւրեանց մեզ, ճշմարիտ խոստովանութեամբ պատուել մեզ եւ պաշտել եւ տօնել զտօն տնօրէնութեան Տեառն մերոյ. որ մինչեւ ցայսվայր բերէ բնաւորաբար եկեղեցիք ուղղափառաց: Որումո'չ ոք կալ հակառակ, բայց նա միայն` որ հակառակն եկաց անձին իւրում եւ դատաստան ընդ հերեսիովտացսն ընդունի, որք հերքեալ կործանեցան ի սրբոց Հարցն եւի Վարդապետացն: Եւ արդ վասնզի այսոքիկ այսպէս ի սրբոցն եւ ի բարեպաշտիցն Հարցն եղեւ մեզ աւանդեալ, որպէս ասացաք, յետ այսորիկ ապա եւ զյաջորդն յանձնառցուք պահել եւ առնել. զի թերեւս կարասցուք զգուշանալ ի սուտ ուսմանէ չար ոսոխին` եւ իսերմանողէն զչար սերմն ի վերայ ցորենոյն ի չարմշակէն ցանողին ի գիշերի եւ ի թշնամոյնճշմարտութեան: Այսուհետեւ` ասէ` զաղջամղջինգիշերայնոյ սեւութիւն սերմանողին ի բաց արարէք իձէնջ զգուշաբար: Արդ օ'ն առեալ մեր զպատուէր սրբոցՀարցն` զչարն չար խորհողին ի գլուխ կուտեսցուք. եւդարձեալ զչարն չարով կորզեսցուք, զի դարձցին ցաւք իգլուխ նորա, եւ անօրէնութիւնք իւր ի վերայ գագաթաննորա: Զի քարաձիգ եղեւ բանիւք իւրովք, եւ բանս առԲարձրեալն խօսեցաւ. եւ ըստ իմաստնոյն բանի ընկալաւառ ինքն զոր ձգեաց. թէ որ ձգէ քար ի բարձունս` իգլուխն իւր անկցի: Եւ այլ ոմն ի սրբոց Հարցն հաստատէ զբանս զայս, եթէ ոք` ասէ` գազան հերձուածող անբանիցէ` ի խոնարհ մնասցէ. ապա թէ քարկոծեսցի բանիւճշմարտութեան. քանզի զՔրիստոսի մարդանալն մարմնով եւ զմարմինն միաւորեալ ընդ Բանին շփոթ եւխառնակեալ խորհեցաւ աւերիչն այն Վրաց անուանեալԿաթուղիկոս Կիւրոն կոչեցեալ Կերնթոսի գոլ հաւասար. յորմէ երանելի առաքեալն եւ աւետարանիչն Յովհաննէսերկուցեալ փախեաւ ի բազանեացն` զԿերնթոս ի ներքս տեսեալ, եւ կամ թէ ծնունդ ամբարիշտ ժողովոյն Քաղկեդոնի` եւ պտուղ աղանդոյն Լեւոնի: Քանզիհանդերձեաց զինքն զկնի նոցա` այլ Քրիստոսն քարոզել, զոր ի Պաւղոսէ ո'չ քարոզեցաւ, եւ հոգի օտար առնուլ, զոր ոչ ոք յառաքելոցն էառ եւ ի քարոզելոցն ի նոցանէ, եւ կամ աւետարան օտար ընդունել, զոր ոչ ոք ի սրբոց Հարցն ընկալաւ, եւ կամ երկրորդ առաքեալն սուրբ` եւ երանելին Գրիգոր Լուսաւորիչն մեր, որ ուսոյց մեզ զճշմարտութիւնն. եւ այսպէս ապա խորհիչն չարեաց կամ թէ գտիչն ոչ շատացեալ յիւրն կալ մնալ ի հնացեալ չարութեան եւ կամ թէ յանօրէն հայհոյութեան, այլ դարան կալ նստուցանել առ ինքն զԽուժիկն զայն եւզնմանիս նորա Նեստորականք. որ եւ ինքն իսկ Նեստոր եղեւ եւ երկրորդ եւ առաջին մեզ փչող զԱրիոսին չարեւ զաղտեղի մտածմունս, առ ի տարագրել եւ ի գերելզայնոսիկ. որ դեռ չեւ եւս էին թիւրեալ ի չար խմորէ նորա, այն ոչ լինի հաց կենդանական, եւ կամզանկուածոյն, որ Փարիսեցւոցն անաստուած վարդապետութեան նշխար բերեալ Խուժիկն այն ի Հրէական աղանդոյն ի հնմէն եւ ի քացախուտչարութենէն, եւ խմորեալ նովաւ առհասարակ զամենայն աշխարհն Վրաց. եւ այսպէս մաքառեալ եւ կռուեալ նովաւԿիւրոն ընդ ճշմարտութեան ի ձեռն գրոյ անարժանութեան եւ չար նամակին իւրոյ` որ առԱբրահամ, եւ այնպէս ժառանգիչ լեալ անիծից` որպէսՔուշանն այն Մեստրաց ծնունդ անիծիցն Կայենի, որ հնարեցաւ լինել ուսուցիչ արեաց երանելի ազգին Սեմայ: Եւ արդ վասնզի այսպէս եղեւ մեզ ասել յաղագս Կիւրոնի, կարգեսցի աստանօր եւ ի բաց տարեալտարագրեսցի ի մէնջ անհանճար եւ անընտրող միտք նորա, եւ հերեսիովտ լեզու նորա արգելցի ի խօսելոյ զնենգութիւն. եւ զծաղրական նորա եւ զշամուշ մտաց բանս` իբրեւ զփխրան ինչ ի բաց թքեալ թողցուք, եւ զդժոխագնաց ճանապարհ նորա խոպանել ջանասցուք, որ թուէր նմա` թէ ուղիղ է: Քանզի ասէ աստուածայինն Սողոմոն, թէ են ոմանք` որ թուի նոցա թէ` ուղիղ են ճանապարհք իւրեանց. բայց կատարած նոցա հայի ի յատակս դժոխոց: Արդ` այսոքիկ մինչ ցայս վայր յայսմմասին բաւական լիցի քեզ առ ի մէնջ ասացեալքս. զայլն յայլում տեղւոջ թողցուք ասել: