Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Ուխտանէս, Պատմութիւն Հայոց · 3/3

[ԿԲ]

ԳԼՈՒԽ ԿԲ

Յաղագս յայտարարութեան առաջին պատճառին` որ վասն բաժանման Վրաց ի Կիւրոնէ:

Գրեմ քեզ այժմ` որ ինչ մերոցս ելեալ հասողութիւն`որ յաղագս առաջին պատճառի բաժանման Վրաց: Վասնզիի գիրս թղթոցն ոչ այլ ինչ գտաք աւելի պատճառգրեալ, բայց միայն զԽուժիկն զայն Նեստորական, զորմէգրեաց առ Կիւրոն երանելի Հայրապետն Մովսէս` որ յիշէմինչեւ ցայժմ: Արդ անցից սակաւ ինչ բանիւքյիշատակել վասն առաջին պատճառին` յաղագս որոյվերագոյնն խրոխտացաք ասել` թողլով յետ զԽուժիկնզայն: Քանզի մեր ի վերայ հասեալ ստուգիւ ի կարգիզրուցաց ոչ ի միոյ միայն կամ յերկուց եւ կամ յերից, այլ ի բազմաց բազում անգամ, եւ այժմ ասացից քոյինհարցասիրութեանդ ըստ իմում առաջինյանձնառութեանն` ո'վ հոգեւոր Հեղինակ. վասնզիպատուէր ընկալայ յառաջագոյն ի քէն ամենայնի հոգտանելով եւ զհաւաստին կարգել մեզ ի պատմութեանսաստ` որ ի լրոյ եւ ի գրոյ: Իսկ մեք փոյթ յանձինկալեալ, թէ վասնզի մեզ հաւատացաւ ի քէն այսմ գործոյվերակացութիւն, ոչ երբէք անցանել զքոյով հրամանաւ, այլ ջան տանել ամենայնի, եւ խնամով հոգալ որչափմիտք մեր եւ հասողութիւն բաւիցէ: Վասնզի փոյթ քոյոյյօժարութեանդ սակս խնդրոյն հաճոյ թուեցաւ մեզ, եւ զտկարութիւնս մեր ի բաց դնել, եւ ի վերայ քոհրամանիդ զդժուարութիւնն հեշտութիւն համարել: Արդկարգեսցուք զայս դոյզն յիշատակաւ բանից զկնիառաջնոյ պատճենիցն` որ ըստ միոյ միոյ ժամանակացպատմեցաւ յիւրաքանչիւր տեղոց: Եւ յետ այսորիկ` զորպատշաճն վարկանեմք ի կարգի ըստ խորհրդոյ բերմանյիշատակել եւ զայն: Արդ եւ ծանի'ր զառաջարկութիւնսմեր յայսոսիկ խորհուրդ թէպէտեւ փոքր թուի փոյթոյմերոյ հաւաստի քննութիւնս. զի թէպէտեւ քեզհեշտութիւն թուի եւ կամ ուրախանալ ի վերայասացելոցս, սակայն ընդ միմեանս համեմատեալզխորհուրդս եւ զկամս, արդ ընկալ զհաւաստի քննեալսս. զի որչափ կարացեալ ըստ կարի մերում քննեցաքստուգիւ ի բազմաց, որպէս վերագոյնն ասացաք: Բայցզհաւատարմութիւն յընթերցասիրաց ոմանց ուսաք. որկարծեմ բաւական լեալ, զի միեւնոյն առաջինպատճէնսն` որ յիւրեանց թուղթսն պատմի ստուգիւ իգիրս թղթոցն. եւ մերս ըստ մերում կարի եւհասողութեան ի խորհուրդ ածեալ գրով զնոյն պատմեցաքքեզ: Վասնզի այն պատճէնք վիճոյ էին ընդմիմեանս, իսկ այս պատճառք իսպառ ի բաց գնալոյ: Քանզի անդ յղացաւ զցաւ, եւ աստ ծնաւ զանօրէնութիւն. անդ հիւանդացաւ ի հեծ եւ ի ծոմ, իսկ աստ մեռաւ զմահհոգւոյ մերոյ: Վասնզի զայս այսպէս ասենյաւանդութենէ ծերոց, եթէ ի ժամանակս ԱբրահամուՀայոց Կաթուղիկոսի իբրեւ եկաց նա յաթոռՀայրապետութեան իւրոյ, եկին առ նա ԿաթուղիկոսնՎրաց եւ Աղուանից. քանզի յայնժամ էին ի պատիւ ԱրքԵպիսկոպոսութեան աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի, եւ ըստառաջնոց Հարցն սահմանադրութեան եւ սովորութեանեկին առ Աբրահամ յառաջին ամին Հայրապետութեանիւրոյ ի սէր եւ ի հնազանդութիւն: Իսկ նա ընկալեալզնոսա մեծաւ պատուով եւ սիրով Հոգւոյն որպէս օրէնէ, եւ նստուցեալ զնոսա յիւրաքանչիւր գահի, որպէսսովորութիւն էր նոցա նստել. եւ ի ժամ ճաշոյնառեալ զհացն ի ձեռանէ Տեառն Աբրահամու` օրհնեցին եւկերան մինչեւ ի ժամ գինոյ. եւ ապա առեալ ՏէրԿաթուղիկոսն` օրհնեաց եւ ետ նախ` ԿաթուղիկոսինԱղուանից. իսկ (ի) միւսում նուագին յորժամկամեցաւ տալ Կիւրոնի, նա ոչ կամեցաւ առնուլխոժոռեալ ընդ միտս իւր: Իսկ Կաթուղիկոսն Աբրահամիբրեւ ետես զայն, առժամայն ոչինչ ասաց. ապա իբրեւստիպեաց զԿիւրոն ասել զպատճառն, եհարցզորպիսութիւն գործոյն: Իսկ նորա պատասխանի տուեալասէ, զի՞ եղեւ ինձ այս փոքրկանալս ի քէն. քանզի եսաւագ եմ քան զնա, եւ մեծ ի տան իմում. եւ այս տանսգահերէցութիւնս նախ իմ էր, եւ ապա դորա: Վասնզիվիճակաւ վերագոյն եմ քան զդա, եւ Եպիսկոպոսօք եւսառաւել, իսկ հաւատով նախ քան զդա ի սրբոյն Գրիգորէեւ այսր: Իսկ Աբրահամ քանզի կամեցաւ խաղաղութիւնառնել, սկսաւ արդարացուցանել զնա` եւ ասէ, ոչ գիտէիզայդ ամենայն ո'վ Տէր եղբայր, միանգամայն եւ պատիւարարի զայն նորա ծերութեանն` ուսեալ ի գրոց սրբոց: Քանզի ասաց մի ոմն յիմաստնոցն, թէ զալիս պատուեցի, եւ առաջի ծերոց յոտն կացի: Եւ դարձեալ ԱստուածայիննՊօղոս, եթէ զծերն ընկալցիս իբրեւ հայր. եւ այլ ոմն, թէ ծերութիւնն պատուականագոյն է: Եւ անդ առՄովսիսիւ ի խրատ ժողովրդեանն Իսրայէլի ասէ գիրն, առաջի ալեաց յառնիցես, եւ պատուիցես զերեսս ծերոյն. եւ երկից (ես) յԱստուծոյ քումմէ, եւ այլ որ ինչսոցին նման ասի յայլում տեղւոջ: Արդ նա քանզի ծեր էրեւ դու մանուկ, նմա զայն պատիւ ո'չ վասն մեծութեանարարաք, եւ ո'չ այլ ինչ իրօք զնա նախամեծարհամարեալ, այլ վասն ծերութեան միայն: Եւ այսքանիւքեւ այսպիսի բանիւք խօսեցեալ ընդ նմա` ո'չ կարացհաշտութիւն ածել. եւ որ այլ պաշտօնեայքն էինԱթոռոյն` զնոյն բանս խօսէին, զի թերեւս խաղաղասցի իխռովութենէն եւ լռեսցի: Այլ նա եւս առաւել քան զեւսառաւել յորդորէր լի ցասմամբ ի խռովութիւն շարժեալզինքն, որ կարծեմ զպատճառն միայն խնդրէրխռովութիւն: Եւ այնուետեւ ոչ ոք կարաց յայնցանէլռեցուցանել զնա. զի թէպէտեւ կամեցան հատանելզպատճառն այնմիկ, որ զպատճառսն կամէր, ոչկարացին. եւ այնուհետեւ ո'չ էր խաղաղութիւն ի մէջերկոցունց: Քանզի գիրն ասէ, խաղաղութիւնխաղաղութիւն, եւ անդ ոչ էր խաղաղութիւն: Ապաայնուհետեւ յարուցեալ Կիւրոն ել արտաքս իսեղանոյն. եւ այլ ոչ ոք կարաց ի մարդկանէ` որ անդնկային` դարձուցանել զնա. այլ ընդ միոյ բաժակիզանդրանկութիւնն վաճառեաց, որպէս Եսաւն այն իհնումն, որ ընդ միոյ կերակրոյ զանդրանկութիւննվաճառեաց ընդ եղբօրն իւրում Յակովբայ. որթէպէտեւ յետոյ արտասուօք զղջացաւ, ոչ եգիտթողութիւն. իսկ սա եւ ոչ յառաջ զջացաւ եւ ոչ յետոյ. նա առնլով կերակուր եւ տալով օրհնութիւն, իսկ սա ետբաժակ, եւ էառ անէծս անձին իւրոյ առանց թողութեան: Արդ այս յաւանդութենէ ի մեզ հասեալ` այլ ոչ գրով. քանզի սովորութիւն է գրոց սրբոց եւ զրուցաց ասելբան որ յարտաքնոց եւ առնուլ վկայութիւն: Նաեւառաքեալ յիշէ զսոյն բան ի թղթի անդ իւրում` որ առՏիմոթէոս. պարտ է ասէ վկայութիւն բարի եւ յարտաքնոցընդունել: Եւ դարձեալ ի գռեհիկ առասպելաց զայն բան, եթէ կերիցո'ւք արբցո'ւք, քանզի վաղիւն մեռանիմք. որի յառասպելս յայս կործանեցաւ Կիւրոն սակսըմպելեացն: Իսկ ի կատարելագունից ոմանց, զորոյզանուն եւ զբան յիշէ մի ոմն ի պատմագրաց, եւ ասէայսպէս. Ողոմպիոսոս անուն ասաց, պատմեցից ձեզ` ասէ`զրոյցս անգիրս յաւանդութենէ ի մեզ հասեալս. զոր եւբազումք ոմանք ի գեղջկաց զրուցեն մինչեւ ցայժմ. եւդարձեալ եթէ ոմանք այլազգաբար եւ ոմանքայլաբանաբար զրոյցս մատենից տային: Արդ մեք ոչ իգեղջկաց եւ ո'չ ի գռեհիկ առասպելաց ասացաք, այլ իկարի քաջ արանց ուսումնասիրաց ուսեալ պատմեցաքքեզ: Վասնզի պարտ էր մեզ զանգիրս հինս զրուցացասացեալս մեզ յաւանդութենէ ծերոց հաւատարիմ արանցպատմել քեզ ի մատենի աստ պատմութեան, նաեւ որ իմերումս ժամանակի, թէպէտեւ ո'չ տակաւին եւսհաստատեալ գրով: Ասացաք զպատճառս առաջինպատճենիս` որ ի դրուագի աստ` որ յաղագսփառասիրութեան մարդադաւանն Կիւրոնի մեզ ի վերայեհաս հարկ. որ մի էր եւ պատճառ եղեւ` սակս միոյբաժակի` բաժանման ի մէնջ այնքան բազմութեան ազգի: Քանզի գոյ մահ եւ ի միոյ ցաւոյ հանդիպեալ մարդկան: Քանզի ասէ աստուածայինն գիր յաղագս Ադամայանկելոյն ի փառաց, եթէ ի միոյ պտղոյ ճաշակեաց, եւանկաւ զմահ ի միոյ` ասէ, այլ ոչ եթէ յերկուց կամյերից պտղոց, եւ այն յաղագս փառաց. ուստի եւ մեղք, եւի մեղաց անտի մահ. զոր լուաւ յաստուածայինհրամանացն, թէ հող էիր եւ ի հող դարձցիս. զիցանկանալով այլ փառաց. զոր ո'չ ունէր, եւ զայն եւսկորոյս` զոր ունէր: Եւ յաղագս այնր մահ ամենեցուն, եւ մահուամբ միոյ մարդոյն մեռան ամենեքեան գրեալ է. եւ զկնի մահուանն մեղք. որ տիրեաց բնութեաննմարդկան, եւ այն յետոյ ի ներքս մտեալ ի մեզ` այլ ոչյարարչէն, եւ ապա կռապաշտութիւնք ազգի ազգի. զիթողլով զԱրարիչն` զարարածս պաշտեցին` այսինքնզարեգակն եւ զլուսին եւ զաստեղս, նաեւ զոսկի, եւզարծաթ, եւ զքար, եւ զփայտ եւ զայլ եւս անթիւս որ իտարերս, թողում ասել եւ զսողնոց եւ զջրային զեռնոց, զորս զամենեսեան եւ զնոսա ի բաց եբարձ Քրիստոս: ԵւՔրիստոսի քարոզն, եւ ապա զպաշտօն նոցա Քրիստոսիմատուցին, եւ մատուցանեմք, այն որ օրհնեալն էյաւիտեանս, ամէն:

[ԿԳ]

ԳԼՈՒԽ ԿԳ

Յաղագս երկրորդ պատճառի բաժանմանն Վրաց` որ եղեւ ի հակառակութենէ

Կիւրոնի:

Զայս ասելով մեզ յայլոց պատմագրաց թելադրութենէ`տան մեզ նպաստ լինելով ի գործս մեր. վասնզի ուսեալմեր եւ այլ պատճառ ի պատմութենէ գրոց յաղագսբաժանմանն Վրաց: Ընդ յայնու ժամանակս մինչբաժանեալ ունէին Պարսիկք եւ Յոյնք ի միջի իւրեանցզաշխարհս Հայոց, եղեւ քննութիւն ի մէջ Հայոց եւՅունաց վասն դասակարգութեանն եկեղեցւոյ նման իննդասուցն վերնոց. զի վիճէին Յոյնք եւ մեծաբանէին իվերայ Հայոց, եթէ` զի մեր ասէին իննդասակարգութիւնք եկեղեցւոյ` եւ ձեր ոչ. մերնկարգեալ կան ըստ ինն թուոյ դասուց վերնոցն` որք ենայսոքիկ:

Պատրիարգք, Արք Եպիսկոպոսք, Մետրապօլիտք, Եպիսկոպոսք, Քահանայք, Սարկաւագք, Կիսասարկաւագք, Կղերիկոսք, Գրակարդացք: Անդանօր ապա բերաւ բան իբերան մերոյս յետ զկարգին նոցա դնելով, եւ ասեն. եւմեք ունիմք կարգեալ զնոյն դասս եկեղեցւոյ աւանդեալմեզ ի սրբոյն Գրիգորէ, եւ այլ կարգեմք կամօքնԱստուծոյ: Զի եւ մերս առաքելական է աթոռ սրբոյնԹադէոսի, եւ զկնի նորա սրբոյն Գրիգորի, որ եղեւ մեզերկրորդ առաքեալ, միանգամայն եւ Լուսաւորիչ: Եւյայնժամ զՀայք Պարսիկք եւ Յոյնք ունէին որպէսբազում անգամ ասացեալ եղեւ` բաժանեալ ի միջիիւրեանց, եւ Տէր Մովսէս յաթոռ սրբոյն Գրիգորի նստէրի Դուին: Եւ ի կողմն Յունաց հակառակաթոռ նմանստուցին զՅօհան ոմն մերձ առ նա. իսկ զերկուեալնԱթոռ Հայրապետութեան խոտեցին Տեարքն Սիւնեաց. եւոչ հաւանեցան ընդ հակառակութեան հնազանդել ումեքհրամանաւ Եպիսկոպոսին իւրեանց առաքինոյն Պետրոսի. որ հասեալ ի վախճան` պատուէր ետ վիճակին իւրոյառնուլ ձեռնադրութեան յԱղուանից եւ զմեռոննօրհնութեան` մինչեւ միասցի Աթոռ Հայրապետութեանսրբոյն Գրիգորի: Եւ յայնմ հետէ եւ առ յապայ առնուինձեռնադրութիւն եւ մեռոն Սիւնք ի յԱղուանից` մինչեւբարձաւ հակառակութիւն` ասէ պատմագիրն: Վասնայնորիկ ոչ եկն Կաթուղիկոսն Աղուանից ի ժողովնձեռնադրութեան Աբրահամու` մինչեւ միապետեացԱբրահամ զԱթոռ Հայրապետութեան իւրոյ: Եւ սակս իննդասակարգութեանն եկեղեցական կարգաց գլխաւորեցինեւ կարգեցին զԱբրահամ` Պատրիարգ, եւ զԱղուանիցս`Արք Եպիսկոպոս, եւ զՎրացն` Մետրապօլիտ. որում ոչհաւանեալ Վրացն Կիւրոն կալ ի կարգին յայնմիկ`յորում կացուցին, խեռացաւ եւ զհակառակութեան բերէրվճիռ: Իսկ Հայրապետն Աբրահամ լինել ասէրյառաջահաւատ քան զՎիրս, եւ նոցա անդ է ԱրքԵպիսկոպոսութիւն. յայսմ մաքառման եւ ի խնդիրուղղափառ հաւատոյ դարձան Վիրք եւ եղեն Քաղկեդոնի'կի սադրելոյ սատանայի եւ Կիւրոնի, միանգամայն եւ իկամաց կայսերն Մուրկայ, եւ (ի) Յունականզօրավարացն գրգռեալ լինէր լիրբն այն Կիւրոն`խնդրել զգահերէցութիւնն իւր ի վերայ Աղուանից: Որում ոչ հաւանեալ Աղուանից, զայլ ոմներեւեցուցանեն կանխաւ եկեալ առաքեալ յաշխարհնԱղուանից` Եղիշայ անուն. զորոյ որպիսութիւնն ասելկամէի զառաջին: Սա լեալ յաշակերտաց Փրկչինձեռնադրեալ (ի) Յակոբայ յեղբօրէն Տեառն, եւհաւանեալ այնմ, ետուր զԱրք Եպիսկոպոսութիւնն տաննԱղուանից` իրաւունս համարելով, եւզՄետրապետութիւնն տանն Սիւնեաց: Իսկ Կիւրոն ի բացգնացեալ եւ այն անգամ, եւ մեծի ՀայրապետինԱբրահամու միապետեալ ընդ յինքեամբ զԱղուանս եւզՍիւնիս, եւ յայնմհետէ եղեն մի հօտ եւ մի հովիւ, եւհնազանդ սուրբ երկնայարկի Աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի:

[ԿԴ]

ԳԼՈՒԽ ԿԴ

Դարձեալ ի նոյն խորհուրդ խնդրոյ յայլմէ պատմութենէ:

Երկուքս այսոքիկ են` որք աշխատութիւն տագնապաւմեզ ի վերայ հասուցանեն պատմել զմի եւ զնոյնխորհուրդ: Վասն զի դարձեալ աղմուկ եւ շփոթ իմնշարժեալ ի կողմանէ Յունաց ի նոյն խնդիր եկեղեցականկարգաց դասուց, եւ շարժեցան ամենայն մեծամեծքնՅունաց. եւ ուր Առաքեալ էր վախճանեալ` զամենեցունաթոռ Պատրիարգ խոստովանեցին. եւ ի մեծի մաքառմանլեալ ընդ մերս կողմ, առ ի փոքրացուցանել ջանացանզկայս հանգստեան սրբոյն Թադէոսի առաքելոյ, ոչունել Պատրիարք, եւ Արք Եպիսկոպոս, եւ Մետրապօլիտհանդերձ այլ դասակարգօքն: Իսկ ապա նոցա տեսեալզԱղուանս միաբան ընդ Հայոց ի հաւատսուղղափառութեան իսկզբան սրբոյն Գրիգորէ եւ այսր: Քանզի խնդրեալ էին իւրեանց Առաջնորդ զերանելինԳրիգորիս ի զարմից սրբոյն Գրիգորի: Այլ թէպէտ եւնոքա զայլ ոմն ասէին կանխաւ եկեալ յաշխարհնԱղուանից Եղիշէ անուն, զոր վերագոյնդ յիշեցաք, յաշակերտաց Փրկչին ձեռնադրեալ ի սրբոյն Յակովբայեղբօրէն Տեառն, եւ քարոզեալ անդ, եւ եկեղեցի շինեալնախ քան զլուսաւորութիւնն Հայոց, որ է մայրեկեղեցեացն Գեսու եկեղեցին այն առ ստորոտովԱմարասու` ի գաւառին` որ կոչի Գորոզու` մերձ ի դաշտնՊարտաւ քաղաքի, որ կոչի Փայտակարան. եւ ինքն մեռանիանյայտաբար ի մարդկանէ` ոչ գիտելով յումեքէ լեալելք կենաց նորա: Զայս նախադրութիւն տեսեալ եւզմիաբանութիւն հաւատոյն Աղուանից առ Հայս, նոցաետուն պատիւ լինել Արք Եպիսկոպոս Հայոց. նոյնպէստեսանելով զաստուածերկեղ եւ հաւատարիմ ի հաւատսզՏէրսն Սիւնեաց, եւ քաջուսմունս եւ ուղղափառյամենայնի եւ նոցա ետուն պատիւս լինել ՄետրապօլիտսՀայոց, եւ խաչանիշ մեծարանօք պատուեալ զնոսա. եւայսպէս կարգ ըստ կարգի հաստատեցին զինն դասս, եւեղեն մի հօտ եւ մի հովիւ` յայնժամ եւ այժմ, եւ մինչեւի վախճան ժամանակաց իւրեանց: Եւ զԿիւրոն կտրեալընդ մէջ, եւ զբաժին նորա ընդ կեղծաւորս եդեալ, ի բացթողին զնա երթալ զկնի կամաց իւրոց: Զի ամենայն ծառ`որ ոչ բերէ զպտուղ բարի, հատանի եւ ի հուր արկանի. եւամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց Հայրն երկնաւոր, խլեսցի. այսպէս եւ նա. զի ի հակառակութիւն եւ ի կռիւեղեւ կեանք նորա` յորմէ հետէ տնկեցաւ նա ծառանպտուղ եւ որթ անբարունակ, եւ ապա կորեաւ յիշատակնորա աղաղակաւ: Ահա ցուցաք քեզ զպատճէն թղթոցնԿիւրոնի: Եւ դարձեալ զպատճառ բաժանմանն զոր իլրոց եւ ի գրոց ի մեզ հասեալ:

[ԿԵ]

ԳԼՈՒԽ ԿԵ

Թէ յորո՞ւմ ժամանակի հաւատացին Աղուանք յառաջքան զՀայք` ի պատմութենէ իւրեանց:

Լսելով զայս մեզ (ի) պատմագրացն Աղուանիցզարդար եւ զբուն եւ զառաջին հաւատալն աշխարհինիւրեանց հաւաստի մեզ պատմեալ. զի պատմութիւնճշմարիտ է. եւ առաւել քան զխոնարհելն զԱռանայ իՎաղարշակայ տանն Աղուանից, այլ ինչ գտաք` ասէպատմութիւնն` մինչեւ ցքաջն Վաջագան, որ միանգամայնտիրեաց կողմանցն Աղուանից: Իսկ ի հասանել ժամանակիարեգակ արդարութեան եւ ձայն ելանէր մերոյփրկութեան անքննին էութեան լոյսն փառաց, եւէութեան Հօր ծագումն զտնօրինականս կատարեալզամենիցս ամենայն, եւ յէականն նստաւ փառս, ուստիոչն էր մեկնեալ: Եւ զսուրբ եւ զցանկալի աշակերտսնիւր առաքեաց քարոզ տիեզերաց. որում եւ մերումարեւելեացս վիճակեցաւ սուրբ առաքեալն Թադէոս: Սաեկեալ ի Հայս յԱրտազ գաւառ, եւ անդ առնու զվախճանմարտիրոսութեան ի Սանատրկոյ արքայէն Հայոց: Եւաշակերտ նորին սուրբ Եղիշէ դառնայ յԵրուսաղէմ, եւպատմէ անդ մեծին Յակովբայ եղբօր Տեառն զտենչալինահատակութիւն առաքելակցաց նորա: Անդանօր ապայազդմանէ սուրբ Հոգւոյն ձեռնադրի Եղիշայ ի ձեռացսրբոյն Յակովբայ, որ էր առաջին ՀայրապետԵրուսաղէմի. վիճակ առեալ իւր Եղիշայ զարեւելս, ճանապարհ արարեալ յԵրուսաղէմէ ընդ Պարսս մտանէընդ Մասքութս, խոյս տուեալ ի Հայաստանեայցն. սկիզբնառնէր քարոզութեան ի Ճորայ, որ է Դարբանդ, եւ իտեղիս տեղիս բազումս աշակերտեալ` ծանոյց նոցազփրկութիւն: Եւ անտի եկեալ յՈւտի գաւառ ի Սոհառնքաղաք երիւք արամբք աշակերտելովք, որոյ հարազատք`անօրէնք ոմանք զկնի եկեալ` զմինն յաշակերտելոցնընկալեալ ի նոցանէ զնահատակութեան վախճան, եւերկուսն թողեալ զերանելին Եղիշէ, գնացին զկնիամբարիշտ եւ խողողիչ արանցն: Իսկ սուրբ ՀայրապետնԵղիշայ եկեալ ի Գիս` կանգնեաց անդ եկեղեցի, եւմատոյց զանարիւն պատարագն: Յայնմ տեղւոջ եղեւսկիզբն արեւելեաց եկեղեցեաց մայրաքաղաքաց, եւլուսաւորութեան տիեզերաց: Եւ անտի անցեալ ի դաշտնԶարգունի ի տեղիս զոհարանաց դիւամոլ կռապաշտիցն, եւ անդ էառ զնահատակութեան պսակն, անյայտ իմն եթէյումեմնէ եղեւ ելք կենաց սրբոյն. եւ անդէն ի գուբ միմահապարտաց ընկեցաւ պատուական նշխարք սրբոյն, եւծածկեցաւ ի տեղւոջն` որ կոչի Հոնեռնք` բազումժամանակ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ: Արդ վասն այսրպատճառի ի պատեհ համարեալ Հայրապետն մեր Աբրահամտալ զԱրք Եպիսկոպոսութիւն` տանն Աղուանից, եւ տաննՎրաց` զՄետրապօլտութիւն. որում ո'չ հաւանեալԿիւրոնի բաժանեցաւ ի Հայոց, եւ ի բաց տարագրեցաւ:

[ԿԶ]

ԳԼՈՒԽ ԿԶ

Դարձեալ ի նոյն խորհուրդ վասն Կիւրոնի` որ ինչ զկնի թղթոցն պատմի:

Զամենայն յարմարեալ կարգեցից քեզ ի գիրս այսոսիկ`որ ինչ վասն Կիւրոնի զկնի թղթոցն, զոր գրեցաւ առ նա. եւ ոչինչ ո'չ կարացին հնարել դարձի եւ փրկութեաննորա: Քանզի վաղուրեմն հատեալ էր զվճիռ իւրոյանդարձութեան. վասնզի Սաւուղաբար երկու ամ եղեւճշմարտութեան հաւանեալ, որպէս միանգամ ասացաւ, որդի տարեւոր Սաւուղ ի թագաւորելն իւրում, եւ երկուամ թագաւորեաց գրեալ է: Վասնզի այնչափ ինչ եղեւհաճոյ Աստուծոյ, ապա այնուհետեւ սկսաւ ամբարշտելեւ ստել ուխտի Տեառն: Զի թէպէտեւ մատոյց ողջակէզսՏեառն Աստուծոյ յաղագս կուտելոց ազգացն ի վերայնորա, ո'չ հաճեցաւ ընդ նա Տէր. այլ ասէ ցնա Սամուէլմարգարէն սպառնալով ի դիմաց Աստուծոյ, մի' կացցէասէ թագաւորութիւն քո, զի ի զուր է քեզ այդ` զորարարեր, զի ո'չ պահեցեր զպատուիրանն իմ` զորպատուիրեաց Տէր: Արդ այսուհետեւ խնդրեսցէ իւր Տէրայր ըստ սրտի իւրում, եւ կացուսցէ զնա իշխան ի վերայժողովրդեան իւրոյ, զի ոչ պահեցեր զոր ինչպատուիրեաց քեզ բերանով իմով. արդ վասն այնորիկընկալաւ նա վճիռ ի Տեառնէ, զի ո'չ եկաց յուխտինՏեառն, եւ ըստ իրաւանց նորա ո'չ կամեցաւ գնալ, եւ ո'չլուաւ պատուիրանի Տեառն. ունկն դիր լերո'ւքպատուիրանաց Տեառն` գրեալ է. վասնզի պատուիրանքՏեառն լոյս են` եւ որ ի կարգին է, եւ ոչ է ընդունելիողջակէզք եւ զոհք քան լսել ձայնի Տեառն. վասնզիձայն Տեառն պատուիրանք նորա են. եւ ահա' լաւ էունկնդրութիւն քան զզոհ ընտիր, եւ հնազանդութիւնքան զճարպս խոյոց` ասաց ոմն յիմաստնոց: Արդայսոքիկ ի Կիւրոն կատարեցաւ, թէպէտ ի հնումն առՍաւուղ ասացաւ. զի եւ սա ո'չ լուաւ ձայնի Տեառն: Արդլեալք սորա յառաջագոյն ցուցանէ յԵպիսկոպոսէնՑուրտաւայ, եւ յայտնիք նորա հանդիպեցան վաղվաղակիգոլ` յանդիման առնելով Կաթուղիկոսին զայն` զոր իվաղնջուցն ունէր ծածկեալ: Իսկ իբրեւ հրապարակագոյժեղեւ գործք նորա եւ քաջայայտ ամենեցուն, եւ եւս քանզեւս յորդորէր զնմանէ համբաւ ապստամբութեան: Ապաայնուհետեւ սկսաւ ընդ դէմ վիճել բիւրշատախօսութեամբ այնոցիկ` որք բանիւ յանդիմանէինզնա. զի զմիտս իւր ի վեր աճեցուցեալ եւ ոչինչգտեալ զինքն առաւել քան զինչ էրն, իբրեւ զայնոսիկորք զանձինս առ իմաստունս ունէին, յիմարեցան: Իսկսա զանզգամութեան իրս առ ձեռն պատրաստ ունելով, յետոյ գտաւ հաղորդ անմտաց իւր չար եւ սնոտիվաստակօք ի հանդերձելումն աճեցուցեալ զիւր չարուսումն չար վարդապետութիւն ցանելով որոմն ի վերայցորենւոյն չար իւրով երկրագործութեամբն. զորՓրկիչն ի ժամանակի հնձոցն խոստացաւ ի ձեռնհնձողացն քաղել եւ կապել խրձունս առ ի յայրել, եւզցորեանն ժողովել յշտեմարանս արքունի: Իսկ իբրեւհայեցան յանդարձութիւն նորա, թէ ինքեամբ ձգէ յինքնզխորհուրդս բազմաջանս, եւ կամ թէ յեղյեղէ զբանս իւրայսր անդր իբրեւ զհողմ ինչ, կոծելով, եւ կամ թէյուսմունս պէս պէս եւ յօտարաձայնս դանդաղէ, այնուհետեւ անփոյթ արարեալ զնմանէ, բարձեալ թողինզնա երթալ զհետ կամաց իւրոց, ասեն. եղիցի ժամանակնորա յաշխարհի աստ. վասնզի այս է նորա ժամանակ եւիշխանութիւն խաւարի. քանզի մեծ թշուառութիւն էմարդոյ չար գործել` գրեալ է: Եւ դարձեալ ի լեզուխնայել բարիոք է եւ հաստատագոյն, քան թէ վարելսրտիւ բանիցն փոյթ. վասնզի պարտ եւ արժան էամենեւին փախչել յոչ գեղեցիկ բանիցն հոսանաց. քանզի որպէս բազում անուրջք սնոտիք` նոյնպէս եւյոլով բանք ասաց Իմաստութիւնն. իսկ նա յոչինչյայսցանէ զգայր, եւ ո'չ հայէր ի բանս իւր ունայն, այլանիմաստ մտօք ձգէր զբանս իւր իբրեւ զպարանաներկիւղ համարձակութեամբ, եւ ո'չ գիտէր` եթէերկիւղ Աստուծոյ` մարդկան փրկութիւն է ըստգրեցելումն: Քանզի թէպէտ եւ յոյժ ի բաց եմք յերկնէճանաչել, զի ի լսողին Աստուծոյ յականջս խօսիմք` իգրոց ուսաք: Իսկ նա յուսացեալ յաճախութիւն բանիցիւրոց, եւ շատախօսութեամբ թշուառականն հաստատէ իւրզկեանսն` որոշելով զինքն ի լաւագունէն իվատթարագոյնն, վայել կարծէր զինքն ի վաստակս իւր, զոր ո'չ Աստուծով գործեաց` բարերար զինքնվարդապետելով իւրոցն հաւանելոցն. որ ամենեւին չարնէր, հալածեալ ինքն ի բարւոյն ինքնակամօք եւ չարաչարտարակուսմամբ մղեալ ի ցնորս մտաց իւրոց: Եւյայսոսիկ մահու հանդիպեալ ոչ ելից բարութեամբզանձն իւր. եւ կատարեցաւ առ նա բան գրոյն` զոր ասացմի ոմն յաստուածայնոցն` հենգնելով եւ այպանելովայսպէս. ես` ասէ` ընդ յոլովութիւն կենաց այնպիսոյննախանձէի, այլեւ լաւագոյն վարկանիմ զտարաժամյորովայնէ մօր ի բաց անկեալ սաղմն քան զնա. վասն զիայնպիսին որպէս եկն ընդունայնութեամբ` նոյնպէս եւի բաց գնաց:

[ԿԷ]

ԳԼՈՒԽ ԿԷ

Յաղագս սրբոյն Շուշանայ:

Արդ այսուհետեւ յըղձալին քո ժամանեալ հասանիցիմքպատմութիւն, որ յաղագս յաղթօղ եւ սուրբ նահատակինՇուշանկայ, զբարի վկայութիւն նորա` որ վասնՔրիստոսի աստուածպաշտութեանն եւ ուղիղխոստովանութեանն` եհաս նմա մարտիրոսանալ յուրացողեւ յամբարիշտ յառնէ իւրմէ, պատմեցից, եւ ի գովեստնորա շարժեցից զլեզու իմ, որ ինչ գրով եւ անգիր մեզեղեւ ուսանել: Արդ քանզի ի գիրս թղթոցն գտաք մեքյիշատակեալ ի սրբոց Հարցն եւ ի Վարդապետացն զնորաքաջութիւնն եւ զպահպանութիւն պատուիրանի Հարցնօրինաց, եւ զուղիղ եւ զճշմարիտ խոստովանութիւննեւ զհաստատութիւն հաւատոյն եւ զպաշտօն` զորկարգեալ էր յեկեղեցւոջ անդ Ցուրտաւայ. զոր ամենայնուրեք յամենայն տեղիս պատմի այս բան, մանաւանդ իթուղթսն` որ գրեցան առ Կիւրոն, նախ ի Վրթանիսէվարդապետէ, եւ ապա յԱբրահամայ Հայոց Կաթուղիկոսէ: Քանզի յանդիմանեալ զնա այսպէս ասեն, դու զպաշտօնսրբոյն Շուշանայ խափանեալ ես` զոր ի Ցուրտաւայյեկեղեցւոջն կարգեալ եւ հաստատեալ:

Արդ մեք որպէս ասացաք, զյիշատակս սորա ի թուղթսյայս ո'չ կարացաք ընդմիջել ի կարգէ խորհրդոց, եւյայլում տեղւոջ ասել, զի մի' գուցէ օտարաձայնեալհեռասցի խորհուրդն որ առաջի եւ զկնի կարգեալթղթոցն. նաեւ վերագոյն իսկ ասացաւ սոյն խորհուրդ`եթէ զպատշաճն վարկանելոյ գրեմք ի կարգի. զոր եւխորհուրդն խնդրէ ուսանել մեզ: Իսկ արդ ինձ եթէ հնարինչ էր` փոխէի զզօրութիւն տկարութեան իմոյ, եւ այլեւս առնուի առաւելագոյն ուժ եւ զօրութիւն. զիտկարութիւնս իմ օժանդակեալ զօրացուցանէր զիս իպատմութեան աստ սրբոյ վկայի Շուշանկանն. նաեւզլեզու իմ փոխէր ի բարեբանութիւն նորասքանչելեացն` որ զկնի չարչարանաց նորա եհաս նմա իՑուրտաւ. եւ նախ քան զկատարումն մեծաւճգնութեամբ ի հանդէս մտեալ, եւ ի մարմնիզանմարմնոցն բերելով զօրինակ, ի քաղց եւ ի ծարաւզինքն մաշէր տքնութեամբ եւ հանապազորդսաղմոսերգութեամբ. ի տուէ եւ ի գիշերի ոչ դադարէրօրհնել զԱստուած. ոչ իբր ի բանտի եւ ի կապանս զնաարգելեալ ոք, այլ որպէս թէ ինքնայօժար կամօք մտեալի կապանս, զի զվեց ամ կեցեալ նորա ի կապանս եւ իբանտի ի բերդին` որ կոչի Ուփրեթ: Զի քան զչարչարանսնոր` էած ի վերայ նորա ամբարիշտ եւ անօրէն Բդեշխնչարաչար եւ դառն տանջանօք. նախ զի քարշեալ եղեւ ընդփողոցս եւ ընդ գռեհս, եւ ջարդեալ զնա բրօք եւ ծեծեալյերեսս եւ ի կզակ` մինչեւ բազում աւուրք ոչինչկարացեալ տեսանել անյայտմանէ աչացն. եւ ապա իկապանս եւ յերկաթս եւ ի բանտս, տեղեացնժահահոտութիւն եւ գիջութիւն բանտին այլառաւելագոյն էր, թողում ասել զայն` որ ի լուէ եւյորդանցն ի վերայ հասեալ նմա նեղութիւնք, զոր ասիիսկ յիւրում պատմութեանն: Իսկ երանելի վկայինոչինչ թուէր չարչարանքն այն յաղագս յառաջիկայյուսոյն եւ սիրոյն եւ հաւատոցն` որ ունէր առԱստուած: Զի ի նախնեաց անտի իւրոց ունէրզբարեպաշտութիւն, բարի արմատոյն բարի շառաւիղ. զիծառ բարի պտուղ բարի առնէ. եւ ի պտղոյ անտի ծառնճանաչի: Արդ այսքանեաց եւ այսպիսի նեղութեանցհամբերեալ նաեւ տարեալ` ոչինչ զգայր, այլ առաւելքան զառաւել յորդորէր ի ճգնութեան իւրում, զորունէր ազգի ազգի առաքինութեամբ, անսուաղութեամբհացի եւ ծարաւով ջրոյ, եւ տքնութեամբ եւ արտասուօքեւ անդադար սաղմոսերգութեամբ զցայգ եւ զցերեկ: Եւունէր առ ինքն զրկունք մի, զպաշտօնն իւր եւզՍաղմոսն այնու կատարէր, եւ քարոզէր ամենեցուն առնա եկելոց զամենայն զկարգս Աստուածպաշտութեան: Եւնման Նունէի առաքելուհի լեալ, մինչեւ քարոզ նորասփռեցաւ ընդ ամենայն աշխարհն Վրաց: Եւ որք գային առնա ի տեսութիւն, ուսանէին ի նմանէ զքարոզբարեպաշտութեան, եւ բազումք հիւանդք եւ ախտաժետքգալով առ նա` բժշկէին:

[ԿԸ]

ԳԼՈՒԽ ԿԸ

Առաջարկութիւն յաղագս շրջագայութեան թղթին Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի:

Արդ որ վասն բաժանման Վրաց եղեւ ի ձեռն Կիւրոնիվիճմունք պէս պէս եւ թուղթ ազգի ազգի` կարգեցաք իպատմութեան աստ ըստ մերում հասողութեան` քննեալ եւստուգեալ հաւաստի: Բայց իբրեւ ոչ կարաց հնարս ինչառնել եւ շահել զանիմաստն զայն Կիւրոն երանելիՀայրապետն մեր Աբրահամ. քանզի կորեաւ ի Կիւրոնէհանճար, եւ փախեաւ ի նմանէ իմաստութիւն անբաւհեռաւորութեամբ. յայնժամ ապա գրէ ձեռնարկընդհանուր ընդ ամենայն աշխարհս Հայոց, եւ գիրշրջագայական առ ամենայն ուղղափառ հաւատացեալքս իքաղաքս` եւ ի գաւառս` եւ ի գեղս, զի մի' ոք ամենեւինհաղորդեսցի նոցա կամ ի խնամութիւն կամ իսիրելութիւն եւ կամ ի հաղորդութիւն ինչ հոգեւորիրաց, կամ ի մարմնաւոր մօտաւորութիւն, որպէս ասացաւմիանգամ, այլ միայն գնել ինչ կամ վաճառել: Եւդարձեալ թէ մի' ոք խաբեսցի ի նոցանէ անուամբ տեղոյինչ, զոր նոքա անուանեն Մցխիթայի Խաչ եւ կամՄանգղաւեաց եւ կամ այլ ինչ տեղօք, որ նոցա պատճառգտանի խաբելոյ զպարզամիտսն: Եւ այսքանեօք եւայսպիսի' իրօք գրէ զգուշանալ. եւ այլ բազում բանիւքպատմաբանէ արտայայտելով նոցա` որ ինչ ենն եւ եղեն, եւ մեզ օրինադրէ զհաւատ եւ զխոստովանութիւն Հարցնառաջնոց յերից սուրբ ժողովոցն` հաւատալ ի Հայր, եւյՈրդի, եւ ի սուրբ Հոգի, եւ զտնօրէնութիւնմարմնացելոյ Բանին Աստուծոյ ճշմարիտ անքակ եւանբաժանելի միաւորութեամբ: Պատմի եւ այս յաղագսԿիւրոնի, եթէ զկնի մահուանն Մովսիսի ՀայոցԿաթուղիկոսի` եւ նախ քան զառաջնորդելն Աբրահամուզաթոռն` եկեալ Կիւրոնի առ Սմբատ Վրկան Մարզպանխաբանօք իմն եւ խորամանկութեամբ խնդրել ինչ ինմանէ թուղթ յաշխարհն Վրաց, զի մի' հաւանեսցինԽուժիկին այնմիկ Նեստորականի եւ համախորհաց նորա, եւ մի' բաժանեսցին ի միաբանութենէ Հայոց. եւ այնլինէր լի նենգութեամբ եւ կեղծաւորութեամբ ի չքմեղսերեւեցուցեալ. զոր եւ զսոյն յիշէ Սմբատ ի թղթի անդիւրում` որ առ Մովսէս Եպիսկոպոսն Ցուրտաւայ, զիյանձն չէր վստահ Կիւրոն, զիա'րդ կայր արդեւք եւ զմեզյորդորէր եւ թուղթս տայր առնել յաշխարհն, եւ զինքնինքեամբ յանդիմանէր. եւ այսպէս ամենայն ուրեքյամենայն տեղիս յանդիմանեալ լինի խաբեբայ եւփորձիչն` որ խաբեացն եւ խափանեաց զուղղափառութիւնաշխարհին Վրաց, խարդախութեամբ ինչ գիտելովզդպրութիւն խարդաւանողն այն վիշապն:

[ԿԹ]

ԳԼՈՒԽ ԿԹ

Թէ յորո՞ւմ ժամանակի անիծաւ չար ժողովն Քաղկեդոնի, եւ մնալ Հայոց եւ Աղուանից միաբան, եւ Վրաց բաժանումն ի Հայոց, եւ զկնի այնորիկ գիր շրջագայական Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի:

Քառասներորդ երորդ ամ էր թուականին Հոռոմոց`յորժամ լուսաւորեցան Հայք ի հաւատս, եւ Աղուանիցլուսաւորութեանն երկերիւր եւթանասուն ամ յառաջ`յետ հարիւր ութսուն ամ լցելոյ հաւատալոյն Հայոց, յաղագս տիեզերակործան ժողովոյն Քաղկեդոնի եղեւհանդէս ժողովոց ի ժամանակս Բաբգեն ՀայոցԿաթուղիկոսի, Յոյնք եւ ամենայն Իտալիայ, Հայք եւԱղուանք եւ Վիրք միաբանեալ` նզովեցին զչարափառժողովն Քաղկեդոնի` հրամանաւ բարեպաշտ թագաւորացնՀոռոմոց Զենոնի եւ Անաստասայ. եւ յետ ութսուն եւեւթն ամի անցելոյ ի ժամանակս Աբրահամու ՀայոցԿաթուղիկոսի բաժանեցան Վիրք ի Հայոց միաբանութենէի ձեռն անիծելոյն Կիւրոնի. եւ այլ եւ Յոյնք եւԻտալիա ընդ նոսա եւ Աղուանք ոչ քակտեցանյուղղափառութենէ եւ ի միաբանութենէ Հայոց: Զորոյ իշրջաբերական թղթին վասն Կիւրոնի դիմադարձութեան`Աբրահամ զամբաստանականսն վասն նորա յաղագսամենայնի բաց կտրելով սրով Հոգւոյն ազդէ նախյԱղուանս եւ տայ գիտութիւն, եւ գրէ այսպէս ի թղթին:

[Հ]

ԳԼՈՒԽ Հ

Թուղթ Շրջաբերական Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի:

Նազելի եւ ի վեր քան զբան ի բերման պարգեւիզշնորհ, զոր ետ բանն Աստուած արժանեացզմարդկութեանս աթոռ ունել երկնային, զառաքելոցնասեմ եւ զնոցունց յաջորդացն: Որ եւ ես Աբրահամանարժան կոչեցայ յաթոռ երջանկին Գրիգորիյաջորդելոյ մեծի առաքելոյն Թադէոսի, ամենեցունկացելոյ ընդ այս Հովուական իշխանութեամբԱռաջնորդաց Եկեղեցւոյ, եւ Վանաց Երիցանց, եւՔահանայից, եւ Սարկաւագաց դասօք սուրբ եկեղեցւոյ, Անապատակեցաց եւ Միայնացելոց, Ազատաց եւ Իշխանաց, Շինականաց եւ համօրէն ժողովրդականաց` արանց եւկանանց` ողջունիւ եւ խաղաղութեամբն ՔրիստոսիԱստուծոյ մերոյ հասցէ ի ձեզ զարգանալ:

Արդ քանզի Հոգի պիտոյից շինուածոյ ԵկեղեցւոյսՀայրապետաց Հայաստանեայցս` որ ի Դուին արգելեալքեղաք, փութացայ զգուշացուցանել շրջաբերականթղթովս գայթակղութեանցն զարթուցանելոց մահացութշնամւոյն. զոր թանձրամիտքն եւ մարմնասէրքնախտացեալ ի նոյն ապերախտք եղեն, եւ զփրկութիւնյորդւոյն Աստուծոյ, եւ վասն մարմնոյ նորազհաշտութիւն ընդ մեզ, եւ զմեզ ի վեր տանումն իբարձրութիւն երկնից երկրի` ուրանան, զիյայնպիսեացն խորշիջիք, զընտանիսն հաւատոյճանաչելով, ոչ օտար ինչ ձայնիւ նորաձեւելյայլայլակն, որպէս զօձտողսն լեզուաւ է մերվարդապետութիւնս: Այլ յառաջագոյն աւետարանեալքնյիսկզբանէ ականատեսացն եւ ի սպասաւորաց Բանին եւ իմարգարէիցն գուշակեալք` զոր մատուցին մեզ երեքհարիւր տասն եւ ութ Հարքն ժողովեալք ի Նիկիայ, նովիմբ քաջ նահատակօքն հարիւր եւ յիսնօք իԿոստանդնուպօլիս` կործանեցին զհոգեմարտսն, եւերկերիւրքն յԵփեսոս զամբարիշտն Նեստոր. եւ իւրեանցխոստովանութիւն կալեալ առաջնորդ զկեանսնյաւիտենից. զոր եւ ես կարճառօտագոյնս եւմեկնողօրէն յիշատակեցից. եւ է այս: Հաւատամք ի միԱստուած Հայր ամենակալ, արարիչն երկնի եւ երկրի, երեւելեաց եւ աներերելեաց. եւ ի մի Տէր ՅիսուսՔրիստոս, յՈրդի Աստուծոյ, ծնեալ ի յԱստուծոյ Հօրէմիածին. այլ ո'չ արարեալ կամ հաստատեալ. համագոյՀօր, այլ ոչ յոչնչէ արարեալ ամենայն երեւելեաց եւաներեւելեաց. եւ ի սուրբ Հոգին արարիչ եւկենդանացուցանող եւ նորոգիչ. ոչ ծնունդ, այլելումն. Աստուած ասի Հայր, Աստուած Որդի, Աստուածսուրբ Հոգի. ոչ երեք Աստուածք, այլ միԱստուածութեամբ կամօք եւ զօրութեամբ փառաբանիսուրբ Երրորդութիւնն, զոր իմանամ միաւորութեամբբաժանեալ, եւ բաժանմամբ միաւորեալ. ոչ սկիզբն եւ ո'չդադարումն կամ երիցութիւն. քանզի որպէս փառք առանցլուսոյ ոչ իմանի, եւ ոչ է կամ պատկեր առանց էութեան, եւ զօրութիւնն առանց զօրութեան, կամ իմաստունառանց իմաստութեան, այսպէս եւ Հայր առանց Որդւոյ. եւ որպէս ի լուսոյ երեսաց նորա միշտ լոյս ծագէտեսողաց, եւ ո'չ ոք զատանի առանձնաբար, կամ միննյառաջ երեւի, այսպէս Հայր եւ Որդի առանց սրբոյՀոգւոյն: Իսկ ի վերջին աւուրս որդի իջեալ մարմնացաւեւ մարդացաւ, ծնաւ անճառաբար ի սուրբ կուսէԱստուածածնէ` մարմնով հոգւով բանականաւ շնչաւմտօք, եւ զինչ ի մարդ յօրինակ Աստուածայինճոխութեամբ: Եւ ի մի Տէր Յիսուս Քրիստոսանմեկնելի ի Հօրէ եւ բաւընդակ յերկրի խաչեալ` եւթաղեալ` եւ յերրորդ աւուր յարուցեալ, ելեալ յերկինսնստաւ ընդ աջմէ Հօր. գայ նովիմբ մարմնով դատելզկենդանիս եւ զմեռեալս. որոյ թագաւորութեանն ոչգոյ վախճան: Իսկ որք ասենն էր` եթէ յորժամ ոչ էր, եւ նախքան զլինելն չէր, եւ կամ զայս զսրբոյ Հոգւոյն, կամ փոփոխելի կամ այլայլելի եւ կամ յայլմէ էութենէ, կամ ի գոյութենէ, զայնպիսիսն նզովէ կաթուղիկէառաքելական Եկեղեցի:

Արդ այս է խոստովանութիւնն մեր հանդերձ ամենայնտնօրինական ներգործութեամբն մարդացեալ ԲանինԱստուծոյ: Իսկ նոքա ասեն բնութիւն մարմնացելոյԲանին Աստուծոյ. զոր եւ մեզ մի' երբէք լիցի ասել: Քանզի յաւուրս Մարկիանոսի Հոռոմոց թագաւորի, որ էրգրեալ, եթէ ի ժամանակս Կաւատայ Պարսից արքայի, եւկամ թէ փոքր ինչ յառաջ ժողովեալք ի Քաղկեդոն` իճշմարտութենէ վրիպեցան. զի եւ զայն ինքնզթագաւորն ասեն չար կամացն Նեստորի միաբանեալ, եւժողովուրդք գլխաւորք եւ համախոհք նմին արձանկացուցեալ իւրեանց չարափառութեան զթուղթն Լեւոնի, հաստատեցին զառաջ եղեալ աղանդն Նեստորի, եւ կամզձեւս վերնագունին Սամոստացւոյն. զի թէպէտ զձայնքնոր յիշեն, այլ դէմք զմիոյ բերեն. քանզիանյիշատակելին Նեստոր անդուռն բերանով յանդգնեցաւասել երկուս որդիս, մին զորդին Աստուծոյ, եւ միւսզՄարիամայ ծնեալ մարդ սոսկ, եւ տաճար Բանին, եւզօրանալ զնա ի Հոգւոյն սրբոյ ուսուցանէ: Քանզիմարդածին եւ ո'չ Աստուածածին ասէ զսուրբ Կոյսն. եւմարդ մեռեալ ասէ. եւ ո'չ խոստովանի զԱստուածն բանիւիւրով մարմնով կրեալ զամենայն. վասնորոյ նզովեցաւ: Իսկ ի Քաղկեդոնի ժողովեալք ո'չ իշխեցեալ զնոյնասել` երկուս բնութիւնս օրինադրեցին որք ի սուրբՎարդապետացն Երկաբնակք անուանեցան եւ հայհոյօղք. քանզի ուղղեն իսկ զկիրս մերոյ բնութեան, զքաղցենալն, զվաստակելն յուղեգնացութեան, զգալն իգթոյ յանդգնին եւ անգիտութիւն ասել զԽաչն եւզամենայն տկարականսն. իսկ զնշանագործութիւնսն եւզայլսն միւսում բնութեանն իբրեւ Աստուծոյպարզագունի եւ քաջ մեկուսացելոյ ի մարմնականացն: Եւ այսպէս երկուս ուսուցանեն, զմինն մարդ` եւ ընդկարեօք անկեալ, եւ զմինն ի վեր քան զմարդ. զմիննբնակութիւն, իսկ զմիւսն բնակիչ. զմինն չարչարելի, եւ զմիւսն անչարչարելի, թէպէտեւ դէմ մի համբաւեն:

Ապա յիրաւի նզովեցան յուղղահաւատիցն եւ իՎարդապետաց աշխարհի: Քանզի Առաքեալքն Փրկչինմերոյ` մի Տէր քարոզեցին զՅիսուս Քրիստոս, եւ զնոյնի խաչ ելեալ Պօղոս յայտնագոյն աղաղակէ, եւ զՏէրնփառաց ի խաչ հանին, եւ Որդին Աստուծոյ զմահճաշակեաց, ասէ. մինչ թշնամիքն էաք, հաշտեցաք ընդԱստուծոյ մահուամբ Որդւոյ նորա. եւ եթէ Քրիստոսվասն մեր մեռաւ, եւ զնոյն ասէ ի վերայ ամենեցունԱստուած օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն:

Եւ այսպէս զԱստուածն Բան իւրով մարմնով եւ անձամբզամենայն մարդկայինսս կրեալ առանց մեղացուսուցանեն մեզ: Եւ հրաման ետուն` որք այսուվարդապետութեամբ ո'չ գնան` զնոսա մի' ընդունել իտունս եւ մի' ողջոյն տալ. զի մի' նոցա մեղացն կցորդլինիցիք: Արդ` ըստ Առաքելոցն եւ ըստ երանելիՎարդապետացն հրամանի` փախիցո'ւք ի նզովելոցն, եւ ինոցունց դժոխաժառանգեցուցանօղ փախմանցն, զանբիծհաւատսն զառաքեալ ի մեզ պահելով: Քանզի եւ դեռորպէս քաղցկեղ ճարակի խմոր հերձուածողացն, մինչզի գրեթէ ի մահ, մանաւանդ եւ միովվարդապետութեամբ լուսաւորելով ժամանեաց, զՎրացասեմ, որք զժահահոտ ուսումն նախասացելոցնմեծարանօք ընկալեալ յինքեանս հաստատեցինզաստուածպաշտութեանն լոկ զընկերպարանսցուցանելով պարզամտացն: Եւ որք սովորութիւն ունինզմիաբանիլն ընդ նոսա, եւ ի զօրութենէ ինքեանց մնան, եւ զնոսա հեռացուցանեն. վասն այսր հարկաւորհամարեցան գրել յառաջագոյն քան զմեզ կացեալքնյաստիճան Կաթուղիկոսութեան յԱղուանս. իսկ մեք իՎիրս առ Կիւրոն` որ Կաթուղիկոս անուանի` եւ ի նորինաթոռակիցսն. քանզի զԵպիսկոպոսն եկեղեցւոյնՑուրտաւայ, որ զմիջնորդութիւն ունէր երկուցաշխարհացս, յաղագս ուղղափառ հաւատոյ հալածականարար, եւ զպաշտօնն հայրենի, զոր սրբոյն Շուշանկաննէր կարգաւորեալ, հակառակ մեզ խրոխտացեալ ի բացխափանեաց: Յաղագս որոյ գրեցաք դառնալ ի ճշմարիտհաւատն, եւ կալ հաստատուն յաւանդութեան առաքելոցն, որ տուաւ ի ձեռն մեր Վարդապետացն: Եւ նոցաընդդիմացեալ երկիցս անգամ զհակառակսն գրեցին առմեզ. քանզի նոյն իսկ սուտանունն կացեալ գլուխեկեղեցւոյն Վրաց. ի նմին ժամանակս Խոսրովու արքայիորդւոյ Որմզդի ընկալեալ ի Նեստորի ուսմանէնԵպիսկոպոս զոմն, եւ ի նոյն հայհոյողվարդապետութիւնն զինքն տուեալ յառաջ ունելովզՔաղկեդոնի ախտն, ապա թէպէտեւ զայրն մերժեալզմրուր դեղոցն պահեցին, եւ ուժգնագոյն եւսզամբարշտութիւն իւրեանց յերրորդ գրին ընկալաք, եւպարծանօք խրոխտացեալ ոչ թողուլ զաղանդն. այլեւզմեզ զկնի իւրեանց թիւրեալ խորխորատ ուսուցանելհամարձակեցաւ ամբարիշտն Կիւրոն: Վասնորոյ եւզյառաջագոյն սահման վարդապետացն մերոց, զոր իվերայ Հոռոմին հատին, եւ կեցցէ մինչեւ ցբուն, թէ ոչդարձցին ի ճշմարիտն, մեք զնոյն եւ ի վերայ Վրացհրամայեցաք, ամենեւին մի' հաղորդել ընդ նոսա. մի'յաղօթս, մի' ի կերակուրս, մի' յըմպելիս, մի' իբարեկամութիւնս, մի' ի դայեակութիւնս, մի' աղօթեմքերթալով ի Խաչն, եւ մի' ի մեր եկեղեցիս զնոսաընդունել. այլեւ ամուսնութեամբ ամենեւին հեռանալ. բայց միայն գնել ինչ կամ գնոյ.....: