Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Եղիշէ, Վասն Վարդանայ · 1/2

Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին Դաւթի Երիցու Մամիկոնի հայցեալ

ՎԱՍՆ ՎԱՐԴԱՆԱՅ ԵՒ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ

ԴԱՒԹԻ ԵՐԻՑՈՒ ՄԱՄԻԿՈՆԻ ՀԱՅՑԵԱԼ

1 * Զբանն վասն որոյ պատուիրեցեր՝ * արարի, ո՛վ քաջ. վասն Հայոց պատերազմին հրամայեցեր , յորում բազումք առաքինացան քան զսակաւս ։

2 Ահա նշանագրեցի յայսմ եւթն յեղանակիս,

Առաջին ՝ զԺամանակն ։

3 Երկրորդ՝ զԻրացն պատահումն յիշխանէն արեւելից ։

4 Երրորդ ՝ * զՄիաբանութիւն ուխտին եկեղեցւոյ։

5 Չորրորդ՝ զԵրկպառակութիւն ոմանց բաժանելոց ի նմին ուխտէ ։

6 Հինգերորդ՝ զՅարձակումն արեւելեայց ։

7 * Վեցերորդ՝ զԸնդդիմանալն Հայոց պատերազմաւ։

8 Եւթներորդ՝ զՅերկարումն իրացն խռովութեան ։

9 Յայսմ յեւթն գլուխս կարգագրեալ եւ եդեալ ծայրալիր պատարմամբ զսկիզբն եւ զմիջոցն եւ զկատարումն , զի հանապազորդ ընթեռնուցուս, լսելով զառաքինեացն զքաջութիւն, եւ զյետս կացելոցն զվատթարութիւն . ոչ յանձին * կարաւտութիւն երկրաւոր առատ գիտութեան լրման, այլ այցելութիւն երկնաւոր տնտեսութեան , որ մատակարարէ յառաջգիտութեամբ զհատուցմունս երկոցունց կողմանցն , որ երեւելեաւքն զաներեւոյթն գուշակէ։

10 Այլ դու, ո՛վ մեծդ ի գիտութեանն Աստուծոյ, առ ի՞նչ արդեւք հրամայեսցես, քան * եթէ հրամայիցիս լաւագունացն։ 11 * Որպէս երեւի ինձ եւ քեզ եւ այնոցիկ, որ դեգերեցին յիմաստասիրութեան , երկնաւոր սիրոյ է նշանակս այս եւ ոչ երկրաւոր փառասիրութեան . որպէս եւ ասացին իսկ ոմանք ի քաջ պատմագրացն. «Զուգութիւն է մայր բարեաց եւ անզուգութիւն ծնող չարեաց »։

12 Որպէս եւ մեր իսկ հայեցեալ ի սուրբ սէր քոյոյ հրամանիդ՝ ոչ ինչ դանդաղեալ վեհերեցաք հայեցեալ ի մեր տգիտութիւնս ։ 13 Քանզի բազում ինչ է սրբութիւն ՝ սատար լինել * անաւսրութեան, որպէս աղաւթք գիտութեան, եւ սէր սուրբ՝ միաբան աւգտից։

14 Զոր եւ մեր ընդ հրամանին քում ընկալեալ ՝ յաւժարութեամբ ձեռնարկեցաք զայս ինչ , որ է մխիթարութիւն սիրելեաց եւ յոյս յուսացելոց, քաջալերութիւն քաջաց, կամակարութեամբ յարձակեալ ի վերայ մահուան , յառաջոյ տեսանելով զզաւրագլուխն յաղթութեան, որ եւ ոչ ումեք ոտնհար լիցի թշնամութեամբ, այլ ամենեցուն ուսուցանէ * զիւր անպարտելի զաւրութիւնն։ 15 Եւ ահա * ո՛ ոք կամեսցի՝ ընդունի իբրեւ զնահատակ առաքինի ։ 16 Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, եւ նա բազմադիմի շնորհս բաշխէ ամենեցուն. զոր եւ մեծ իսկ քան զամենայն՝ սէր սուրբ յաննենգ մտաց գիտեմք ։

17 Այս պարզութիւն զվերնոյն բերէ զնմանութիւն . զոր եւ մեր ի քեզ տեսեալ , մոռացաք զմեր բնութիւնս։ 18 Եւ ահա վերաբերիմք ընդ քեզ ճախրելով , եւ * իբրեւ բարձրաթռիչս եղեալ՝ զամենայն վնասակար մրրկածին աւդովք անցանիցեմք , եւ * փոքր ի շատէ ծծելով * յանապական վերին աւդոցն ՝ առնուցումք * զգիտութիւն ի փրկութիւն անձանց եւ ի փառս ամենայաղթ եկեղեցւոյ։ 19 Ուստի եւ բազում սուրբ պաշտաւնեայքն զուարթութեամբ կատարեսցեն զսպաս վիճակին իւրեանց, ի փառս Հաւրն բոլորեցուն . ուր ընդ նմին սուրբ Երրորդութիւնն ցնծացեալ բերկրիցի յանտրտմական յիւրում էութեանն։

20 Արդ որովհետեւ ընկալաք զհրաման պատուիրանի յաննախանձ քոյոց բարուց բնութեանդ , սկսցուք ուստի արժան է սկսանել. թէպէտ եւ ոչ յաւժարիցեմք զթշուառութիւն * ազգիս մերոյ ողբալ։ 21 Ահա ոչ ըստ կամաց արտաւսրալիր ողբովք ճառագրեմք զբազում հարուածս ՝ յորում պատահեցաք եւ մեք իսկ ականատես լինելով ։

Առաջին յեղանակ՝ Ժամանակն

Առաջին յեղանակ

ժԱՄԱՆԱԿՆ

1 Քանզի ի բառնալ ազգին Արշակունեաց, տիրեցին աշխարհիս Հայոց ազգն Սասանայ պարսկի, որ վարէր զիւր իշխանութիւնն աւրինաւք մոգուց . եւ բազում անգամ մարտնչէր ընդ այնոսիկ՝ որ ոչ ընդ նովին աւրինաւք մտանէին, սկիզբն արարեալ յամացն Արշակայ արքայի որդւոյն Տիրանայ , եւ կռուէր մինչեւ յամն վեցերորդ Արտաշիսի արքայի Հայոց, որդւոյն Վռամշապհոյ ։ 2 Եւ իբրեւ զնա եւս մերժեաց ի թագաւորութենէն, ի նախարարսն Հայոց անկանէր թագաւորութիւնն. զի թէպէտ եւ գանձն յարքունիս Պարսկաց երթայր, սակայն այրուձին Հայոց բովանդակ ի ձեռն * նախարարացն առաջնորդէր ի պատերազմի։ 3 Վասն որոյ եւ աստուածպաշտութիւնն բարձրագլուխ կամակարութեամբ երեւելի լինէր յաշխարհին Հայոց, ի սկզբան տէրութեանն Շապհոյ արքայից արքայի * մինչեւ յամն երկրորդ Յազկերտի արքայից արքայի՝ որդւոյ Վռամայ, զոր եգիտ * սատանայ իւր գործակից, եւ զամենայն մթերեալ թոյնսն թափեաց ի բաց, եւ ելից զնա իբրեւ * զպատկանդարան դեղեալ նետիւք։ 4 Եւ սկսաւ եղջեւր ածել անաւրէնութեամբ , գոռոզանայր , եւ գոռալով հողմն հանէր ընդ չորս կողմանս երկրի, եւ թշնամի եւ հակառակորդ * երեւեցուցանէր իւր զհաւատացեալքս ի Քրիստոս, եւ նեղեալ տագնապէր անխաղաղասէր կենաւք։

5 Քանզի յոյժ սիրելի էր նմա խռովութիւն եւ արիւնհեղութիւն , վասն այնորիկ յանձն իւր տարաբերէր , եթէ յո՞ թափեցից զդառնութիւն թիւնաւոր , կամ ո՞ւր բացատրեցից զբազմութիւն նետիցն ։ 6 Եւ առ յոյժ յիմարութեան իբրեւ զգազան կատաղի յարձակեցաւ ի վերայ աշխարհին Յունաց, եհար մինչ ի քաղաքն Մծբին , եւ բազում գաւառս Հոռոմոց աւերեաց ասպատակաւ, եւ զամենայն եկեղեցիս հրձիգ արար. կուտեաց զաւար եւ զգերի, եւ ահաբեկ արար զամենայն զաւրս աշխարհին։

7 Իսկ երանելին Թէոդոս կայսր , քանզի էր խաղաղասէր ի Քրիստոս , ոչ կամեցաւ ընդ առաջ նորա ելանել պատերազմաւ. այլ այր մի Անատոլ անուն, որ էր նորա սպարապետ արեւելից , առաքեաց առ նա բազում գանձիւք։ 8 Եւ արք պարսիկք, որք փախուցեալ էին վասն քրիստոնէութեան եւ էին ի քաղաքի կայսեր , կալաւ եւ ետ ի ձեռս նորա։ 9 Եւ զամենայն զոր ինչ ասաց ի ժամանակին՝ կատարեաց ըստ կամաց նորա, եւ արգել զնա ի բազում բարկութենէն , եւ դարձաւ անդրէն ի քաղաքն իւր Տիզբոն ։

10 Եւ իբրեւ ետես անաւրէն իշխանն, եթէ յաջողեցաւ չարութիւն նորա, սկսաւ այլ եւս խորհուրդ յաւելուլ, որպէս ոք զի ի հուր բորբոքեալ * յաւելու բազում նիւթս փայտից։ 11 Քանզի ուստի * սակաւ մի կասկածոտն էր, անտի աներկիւղ հաստատեցաւ. վասն այնորիկ դրդուեցոյց զբազումս ի սուրբ ուխտէն քրիստոնէից, էր՝ զոր բանիւք սպառնալեաւք, էր՝ զոր կապանաւք եւ տանջանաւք , էր՝ զոր չարաչար մահուամբ վախճանէր։ 12 Յափշտակութիւն առնէր ընչից եւ արարոց , եւ մեծաւ անարգանաւք տանջէր զամենեսեան ։ 13 Եւ իբրեւ ետես՝ եթէ * վայրատեալ ցրուեցան ի բազում կողմանս, ի խորհուրդ կոչէր զպաշտաւնեայս ձախակողմանն , որք կապեալ էին ի կռապաշտութեանն անլուծանելի հանգուցիւք , վառեալք եւ ջեռեալք իբրեւ զհնոց առ այրել զուխտ սուրբ եկեղեցւոյ ։

14 Քանզի էին իսկ այնպիսիքն բնակեալ ի կեանս իւրեանց իբրեւ ի թանձրամած խաւարի, եւ ոգիքն արգելեալք ի մարմնի իբրեւ զկենդանի ի գերեզմանի, յորս ամենեւին չծագէ նշոյլ սուրբ լուսոյն Քրիստոսի։ 15 * Նա եւ արջք աւրհասականք ընդ վախճանել * շնչոցն հզաւրագոյնք կռուին. յորոց եւ իմաստունքն տեղի տուեալ փախչին ի նոցանէ ։ 16 Այսպիսի իմն եկեալ * հասեալ է վախճան տէրութեանն. եթէ հարկանին՝ չզգան , եւ եթէ հարկանեն ՝ չիմանան , եւ իբրեւ ոչ գտանի արտաքին թշնամի, ընդ անձինս իւրեանց մարտ եդեալ կռուին։ 17 Ի դէպ իսկ ելանէ բան մարգարէին ի վերայ նոցա, Այր, ասէ , առ քաղցի իւրում շրջեսցի եւ կերիցէ զկէս անձին իւրոյ ։ 18 * Սմին նման եւ Տէրն ինքնին ասէ. Ամենայն տուն եւ թագաւորութիւն՝ որ յանձն իւր բաժանի , ոչ կարէ կալ հաստատուն ։

19 Արդ զի՞ կոծիս, զի՞ մրցիս, զի՞ այրիս, զի՞ բորբոքիս , զի՞ չշիջանիս . զի՞ կոչես ի խորհուրդ զայնոսիկ, որոց զոգիսն ձեր ի ձէնջ քաղեալ ՝ հանեալ է զանապականդ յապականութիւն, եւ զապականելի մարմինդ գէշաքարշ արարեալ իբրեւ զազիր մեռելոտի ի բաց ընկեցեալ ։ 20 Ապաքէն զայդ կամիս, զի * ծածկեսցի խորհուրդ ամբարշտութեանդ. տեսջիր յորժամ յայտնեսցի, ապա գիտասցես զելս կատարածի դորա։

21 Ասեն մոգքն. «Արքայ քաջ, աստուածքն ետուն քեզ * զտէրութիւնդ եւ զյաղթութիւն . եւ ոչ ինչ կարաւտ են նոքա մարմնաւոր մեծութեան , բայց եթէ ի մի աւրէնս դարձուցանես զամենայն ազգս եւ * ազինս, որ են ի տէրութեան քում. յայնժամ եւ աշխարհն Յունաց հնազանդեալ մտցէ ընդ աւրինաւք քովք։ 22 * Արդ զմի բան զմեր վաղվաղակի կատարեա դու , արքայ. զաւր գումարեա եւ գունդ կազմեա . խաղա գնա դու յերկիրն Քուշանաց. եւ զամենայն ազգս հաւաքեա եւ անցո ըստ Պահ դուռն ի ներքս. եւ դու անդէն արա քեզ բնակութիւն ։ 23 Յորժամ * արգելուս եւ փակես զամենեսեան ի * հեռաւոր աւտարութեան, կատարին խորհուրդք կամաց քոց. եւ * որպէս երեւիս մեզ ի դենիս մերում, տիրես դու եւ երկրին Քուշանաց, եւ Յոյնք իսկ ոչ ելանեն ընդ քո իշխանութիւնդ ։ 24 Բայց միայն զաղանդ քրիստոնէից բարձ ի միջոյ»։

25 Հաճոյ թուեցաւ խորհուրդն թագաւորին եւ մեծամեծացն, որ էին * ի նմին բանի. հրովարտակս գրէր, պնդադեսպանս արձակէր յամենայն տեղիս տէրութեան իւրոյ։ 26 * Եւ այս է պատճէն հրովարտակին.

27 «Առ ամենայն * ազգս տէրութեան իմոյ՝ արեաց եւ անարեաց, բազմասցի ի ձեզ ողջոյն մարդասիրութեան մերոյ . դուք ողջ լերուք, եւ մեք մեզէն ողջ եմք դիցն աւգնականութեամբ։

28 Առանց զձեզ ինչ աշխատ առնելոյ խաղացաք գնացաք յերկիրն Յունաց, եւ առանց գործոյ պատերազմի * սիրով մարդասիրութեամբ նուաճեցաք * զամենայն երկիրն մեզ ի ծառայութիւն ։ 29 Դուք զբարի զմտաւ ածէք, եւ անսպառ լերուք յուրախութեան . բայց զայս բան կատարեցէք վաղվաղակի, զոր ասեմ ։

30 Մեք * ի մտի եդաք անվրէպ խորհրդովք խաղալ գնալ յաշխարհն արեւելից , աստուածոցն աւգնականութեամբ դարձուցանել ի մեզ զտէրութիւնն Քուշանաց. դուք իբրեւ զհրովարտակս զայս տեսանէք , անխափան վաղվաղակի այրուձի գումարեցէք առաջոյ քան զիս, յանդիման լինիջիք ինձ յԱպար աշխարհին »։

31 Ըստ այսմ պատճենի հրովարտակ * եհաս յաշխարհն Հայոց, ի Վրաց եւ յԱղուանից, եւ * ի Լփնաց, ի Ծաւդէից եւ ի Կորդուաց, յԱղձնեաց եւ * բազում այլ տեղեաց հեռաւորաց , որոց ոչ էին աւրէնք * երթալ զայն ճանապարհ յառաջ ժամանակաւ։ 32 Գունդ կազմէր ի Հայոց Մեծաց զազատ եւ զազատորդի , եւ յարքունի տանէ զոստանիկ մարդիկ. ըստ նմին աւրինակի ի Վրաց եւ յԱղուանից եւ յաշխարհէն Լփնաց , եւ որ այլ եւս ի կողմանց կողմանց հարաւոյ մերձ ի սահմանս Տաճկաստանի * եւ ի Հոռոմոց աշխարհն եւ ի Կորդուաց եւ ի Դասն եւ ի Ծաւդէ եւ յԱրզնարզիւն , որք էին ամենեքեան * հաւատացեալք եւ մկրտեալք ի մի կաթողիկէ եւ առաքելական եկեղեցի։

33 Եւ անմեղութեամբ ոչ գիտացեալ զերկդիմի միտս թագաւորին՝ խաղացին գնացին յիւրաքանչիւր աշխարհաց լրջմտութեամբ եւ տիրասէր խորհրդովք , կատարել զսպաս զինուորութեան աներկբայ հաւատովք ։ 34 Բարձին եւս ընդ իւրեանս * զաստուածային զսուրբ կտակարանսն * բազում պաշտաւնէիւք եւ քահանայիւք։ 35 Բայց հրաման տուեալ աշխարհի ՝ ոչ իբրեւ * յակնկալութիւն կենաց, այլ իբրեւ ի վճարումն վախճանի, յանձն առնելով միմեանց * զոգիս եւ զմարմինս։ 36 Զի թէպէտ եւ խորհուրդ թագաւորին չէր յայտնեալ նոցա, սակայն կարծիք ի մտի էին ամենեցուն. մանաւանդ իբրեւ բեկեալ տեսանէին զզաւրութիւնն Յունաց առաջի նորա, յոյժ հարեալ խոցեցան ի խորհուրդս իւրեանց։

37 Բայց քանզի պատուիրանապահք էին սուրբ կտակարանացն Աստուծոյ, հանապազ յիշէին զպատուիրեալսն ի Պաւղոսէ, եթէ Ծառայք, հպատակ լերուք տերանց ձերոց մարմնաւորաց. մի՛ սուտակասպասք եւ առաչս աչառելով . այլ սրտի մտաւք ծառայեցէք * իբրեւ Աստուծոյ եւ մի՛ իբրեւ մարդկան. քանզի ի Տեառնէ է հատուցումն * արդար վաստակոց ձերոց ։

38 * Եւ այսու ամենայնիւ բարեմտութեամբ յուղարկեալք յաշխարհէ եւ յանձն եղեալք սուրբ Հոգւոյն, յանդիման լինէին ՝ փութով կատարեալ զհրամանն, եւ զամենայն արարեալ ըստ կամաց նորա։ 39 Յոյժ ուրախ լինէր թագաւորն, իբր այն եթէ կատարեցան կամք կարծեաց նորա. եւ ահա առնէր ընդ նոսա զայն ինչ, զոր * պաշտաւնեայքն ամբարշտութեան նորա խրատեցին։

40 Ապա իբրեւ ետես թագաւորն զամենայն կազմութիւն եւ զբազմութիւն գնդին բարբարոսաց , որք սրտի մտաւք եկեալ էին ի վաստակ արքունի, առաւելապէս եւս ուրախ լինէր առաջի մեծամեծացն եւ ամենայն բազմութեան զաւրաց իւրոց։ 41 * Ի վերին երեսս թաքուցանէր զկամս մտաց իւրոց, եւ ակամայ առատապէս պարգեւէր զնոսա։ 42 Խաղաց գնաց միանգամայն ի վերայ * տէրութեան Հոնաց աշխարհին, զոր Քուշանս անուանեն . եւ զերկեամ մի կռուեալ՝ ոչ ինչ կարաց ազդել նոցա։ 43 Ապա արձակեաց զմարզիկսն յիւրաքանչիւր տեղիս , եւ զայլս փոխանակ նոցա առ իւր կոչեաց նովին պատրաստութեամբ։ 44 Եւ այսպէս ամ յամէ սովորութիւն կարգեաց, եւ իւր անդէն * քաղաք բնակութեան շինեաց, սկսեալ ի չորրորդ ամէ տէրութեանն իւրոյ մինչեւ յամն մետասաներորդ թագաւորութեանն ։

45 Եւ իբրեւ ետես, եթէ հաստատուն կացին Հոռոմք յուխտին իւրեանց , զոր եդին ընդ նմա, եւ * դադարեցին Խայլնդուրք ելանել ընդ պահակն Ճորայ, եւ յամենայն կողմանց խաղաղութեամբ բնակեաց աշխարհ նորա, եւ ի նեղ եւս էարկ զթագաւորն Հոնաց , քանզի աւերեաց զբազում * գաւառս նորա եւ յաջողեցաւ տէրութիւն նորա, աւետաւորս առաքեաց * ընդ ամենայն ատրուշանս աշխարհին իւրոյ . ցլուք սպիտակաւք եւ գիսաւոր նոխազաւք առատացոյց զզոհս կրակի , եւ խիտ առ խիտ թանձրացոյց անդուլութեամբ * զպաշտաւն պղծութեան իւրոյ. պսակաւք եւ պատուովք մեծարեաց զբազումս ի մոգաց եւ զբազմագոյնս ի մոգպետաց։ 46 * Ետ եւս հրաման * յափշտակել զամենայն ինչս քրիստոնէից եւ զստացուածս, որք էին ի մէջ Պարսկաց աշխարհին։

47 Եւ այսպէս հպարտացաւ բարձրացաւ ի միտս իւր, ի վեր քան զմարդկային բնութիւն ընդվզեալ ապարթանէր ոչ միայն յիրս մարմնական պատերազմացն, այլ մեծ ոմն զինքն կարծէր քան զբնութիւն հայրենի կարգին. վասն այնորիկ կեղծաւորութեամբ թագուցանէր զինքն ըստ կարծեացն, եւ որպէս երեւէր իմաստնոցն , յանմահից իմն կարգի դնէր զինքն։ 48 * Եւ յոյժ էր ցասուցեալ * ընդ անունն Քրիստոսի, յորժամ լսէր՝ * թէ տանջեցաւ, խաչեցաւ, մեռաւ եւ թաղեցաւ ։

49 Եւ * իբրեւ այսպէս աւր ըստ աւրէ ի սոյն միտս ցնորեալ դանդաչէր , մի ոմն մանկագոյն ի նախարարացն Հայոց ընդդէմ բանս եդ եւ ասէ. «Արքայ քաջ, դու ուստի՞ գիտես * զայդպիսի բանս խաւսել զՏեառնէ»։ 50 * Ետ պատասխանի թագաւորն եւ ասէ. «Իմ իսկ առաջի ընթերցան զգիրս մոլորութեան ձերոյ»։ 51 Ետ պատասխանի անդրէն պատանեակն եւ ասէ. « Ընդէ՞ր, արքայ, ցայդ վայր միայն ետուր ընթեռնուլ. այլ յառաջ եւս մատո զկարդացումն , եւ լսես անդ զյարութիւնն , զյայտնութիւնն առ բազումս , զվերացումն յերկինս, զնստելն ընդ աջմէ Հաւր, զխոստումն երկրորդ գալստեանն ՝ զհրաշակերտ յարութիւնն առնելով բոլորեցունց . զհամառաւտ հատուցմունսն արդար դատաստանին»։ 52 Իբրեւ լուաւ զայս թագաւորն, ի խոր խոցեալ՝ վեր ի վերոյ ծիծաղեցաւ եւ ասէ. «Այդ ամենայն խաբէութիւն է»։ 53 Ետ պատասխանի զինուորն Քրիստոսի եւ ասէ. «Եթէ հաւատարիմ են քեզ մարմնաւոր չարչարանքն նորա , հաւատարմագոյն եւս լիցի քեզ երկրորդ ահաւոր գալուստն նորա»։

54 Եւ զայս լսելով թագաւորին ՝ բորբոքեցաւ իբրեւ զհուր հնոցին ի Բաբիլոն , մինչ եւ իւրքն իսկ անդէն դեռ եւս իբրեւ զքաղդէացիսն այրեցեալ լինէին ։

55 Յայնժամ զբոլոր բարկութիւն սրտմտութեանն եհեղ յայրն երանելի , որում անուն էր Գարեգին։ 56 * Կապեալ ոտիւք եւ կապեալ ձեռաւք զերկեամ մի տուաւ ի չարչարանս, եւ հանեալ ի բաց զտէրութիւնն ի նմանէ ՝ ընկալաւ զվճիռ մահու ։

Երկրորդ յեղանակ՝ Իրացն պատահումն յիշխանէն արեւելից

Երկրորդ յեղանակ

ԻՐԱՑՆ ՊԱՏԱՀՈՒՄՆ ՅԻՇԽԱՆԷՆ ԱՐԵՒԵԼԻՑ

1 Որոց ոգիքն թուլացեալ են յերկնաւոր առաքինութենէն՝ յոյժ ընդ ահիւ անկեալ է բնութիւն մարմնոյ . յամենայն հողմոյ շարժի , եւ յամենայն բանէ խռովի , եւ յամենայն իրաց դողայ . երազագէտ է այնպիսին ի կեանս իւրում, եւ յանգիւտ կորուստն յուղարկի ի մահուան իւրում։ 2 Որպէս եւ ասաց ոմն ի հնումն , մահ ոչ իմացեալ՝ * մահ է, մահ իմացեալ՝ անմահութիւն է։ 3 Որ զմահ ոչ գիտէ, երկնչի ի մահուանէ. իսկ որ գիտէ զմահ , ոչ երկնչի ի նմանէ ։

4 Եւ այս ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէ ։ 5 Կոյր զրկի ի ճառագայթից արեգական, եւ տգիտութիւն զրկի ի կատարեալ կենաց ։ 6 Լաւ է կոյր աչաւք քան կոյր մտաւք։ 7 Որպէս մեծ է ոգի քան զմարմին՝ այսպէս մեծ է տեսաւորութիւն մտաց քան զմարմնոց ։

8 Եթէ ոք կարի առաւելեալ իցէ աշխարհական մեծութեամբ, եւ մտաւքն * աղքատագոյն, այնպիսին ողորմելի է քան զբազումս. որպէս եւ տեսանեմք իսկ՝ ոչ միայն ի չափաւոր մարդիկ , այլ եւ յոր մեծն է քան զամենայն։ 9 * Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր, ոչ կարէ * ի վիճակին իւրում վայելուչ գոլ ։ 10 Իսկ եթէ առ մարմնաւորս այսպէս , ո՜րչափ եւս առաւել առ հոգեւորն ։

11 Բոլոր մարմնոյս հոգի է կենդանութիւն , իսկ * մարմնոյ եւ հոգւոյ միտք են կառավար . եւ որպէս առ մի մարդ՝ այսպէս առ բոլոր աշխարհս։ 12 Թագաւոր * ոչ զիւրն միայն տացէ պարտիս , այլ եւ որոց * եղեւ պատճառք ի կորուստ։

13 Բայց մեք թէպէտ եւ ոչ ունիմք հրաման բամբասել զիշխանս , եւ ոչ գովողք կարեմք լինել այնմիկ՝ որ * աստուածամարտն լինիցի։ 14 Այլ զանցս իրացն պատմեմ , որ ի նմանէ ընդ սուրբ եկեղեցիսն էանց , եւ ոչ դանդաղիմ . ոչ բամբասասէր մտաւք, այլ ճշմարտութեամբ * զելս իրացն ասելով ոչ լռեցից։ 15 Ոչ ի կարծ ընդոստուցեալ , եւ ոչ ի լուր զարթուցեալ. այլ ես ինքնին անձամբ անդէն ի տեղւոջն պատահեցի եւ տեսի եւ լուայ զձայն բարբառոյ յանդգնաբար խաւսելով . իբրեւ զհողմ սաստիկ՝ զի բախիցէ զծով մեծ, այնպէս շարժէր եւ տատանէր զամենայն բազմութիւն զաւրաց իւրոց։ 16 Եւ հանդէս առնէր ամենայն ուսմանց, եւ ընդաճէր * զմոգութիւնն եւ զքաւդէութիւնն եւ զամենայն ուսմունս աշխարհին իւրոյ։ 17 Արկանէր ի ներքս եւ զքրիստոնէութիւն կեղծաւորութեամբ, եւ ասէր զայրացեալ մտաւք. «Հարցէք, քննեցէք, տեսէք . թող որ * լաւն է՝ ընտրեալ կալցուք »։ 18 * Եւ փութայր որ ինչ ի մտին էր, զի վաղվաղակի կատարեսցէ ։

19 * Իսկ ի կողմանց կողմանց քրիստոնեայքն , որ ի զաւրուն էին, իմացան զհուրն որ ի ծածուկ վառեալ բորբոքէր , եւ կամէր հրդեհել զլերինս եւ զդաշտս առհասարակ։ 20 Ջեռան եւ նոքա անծախական հրովն , եւ սաստկապէս պատրաստեցան առ ի փորձութիւն գաղտնի մեքենայիցն։

21 Սկսան այնուհետեւ բարձր բարբառով, սաղմոսիւք եւ երգովք հոգեւորաւք եւ մեծապայծառ վարդապետութեամբ յայտ յանդիման մեծի բանակին զպաշտաւնն ցուցանել . եւ աներկիւղ առանց զանգիտելոյ՝ ո՛ ոք եւ երթայր առ նոսա, ուսուցանէին կամակար։ 22 Եւ Տէր յաջողէր նոցա նշանաւք եւ արուեստիւք. քանզի բազում հիւանդք ընդունէին զբժշկութիւն ի հեթանոսական զաւրուէն ։

23 Իսկ անաւրէն իշխանն իբրեւ գիտաց եթէ յայտնեցաւ խորամանկութիւն խորհրդոյն , եւ պատրաստեալ հուրն՝ մինչչեւ ուրուք ի նա փչեալ՝ վառումն նորա յայտնի իմացաւ երկիւղածացն Աստուծոյ, սկսաւ ծածուկ նետիւք խոցոտել զմիտս իւրոյ չարութեանն . եւ անբժշկական վէրս յոգիս եւ ի մարմինս տեսանէր ։

24 * Մերթ շանթէր գալարէր իբրեւ զաւձ թիւնաւոր , մերթ պարզէր գոչէր իբրեւ զառիւծ զայրացեալ. գելոյր, գլորէր, տապալէր երկդիմի մտաւք եւ զխորհուրդս կամացն կամէր կատարել ։ 25 Քանզի ձեռն արկանել եւ ունել ոչ կարէր , - վասն զի ոչ էին համագունդ ի միում վայրի առ նմա , - սկսաւ այնուհետեւ յառաջ կոչել զկրսերս յաւագաց եւ զանարգս ի պատուականաց եւ զտգէտս ի գիտնոց եւ զանարիս ի քաջ արանց. եւ զի՞ մի մի թուիցեմ , այլ զամենայն զանարժանսն յառաջ մատուցանէր եւ զամենայն զարժանաւորսն յետս տանէր. մինչեւ զհայր եւ զորդի քակէր ի միմեանց։

26 Թէպէտ եւ ընդ ամենայն ազգս առնէր * զանկարգութիւնս զայս, առաւել ընդ Հայոց աշխարհին մարտնչէր. քանզի տեսանէր զնոսա ջերմագոյնս յաստուածպաշտութեան , մանաւանդ որք էին յազգէ նախարարացն Հայոց, եւ անմեղութեամբ * ունէին զսուրբ քարոզութիւն առաքելոցն եւ զմարգարէից ։ 27 Պատրէր զոմանս ի նոցանէ ոսկւով եւ արծաթով, եւ * զբազումս այլով եւս առատ պարգեւաւք. իսկ զոմանս ագարակաւք եւ մեծամեծ գեղաւք , զոմանս * պատուովք եւ իշխանութեամբք մեծամեծաւք ։ 28 Եւ այլ եւս * սնոտի յոյս ոգւոց առաջին դնէր. եւ այսպէս հրապուրէր եւ յորդորէր հանապազ. «Եթէ միայն, ասէ , զաւրէնս մոգութեան յանձին կալջիք , եւ զձեր մոլորութիւնդ սրտի մտաւք դարձուսջիք ի ճշմարտութիւն երեւելի մերոց դից աւրինացս , ի մեծութիւնս եւ * յաւագութիւնս հասուցից հաւասար իմոյ սիրելի նախարարացս, եւ առաւել եւս զանցուցից»։ 29 Եւ այսպէս կեղծաւորութեամբ խոնարհեցուցանէր զինքն առ ամենեսեան, խաւսելով ընդ նոսա ի պատճառս սիրոյ, զի խորամանկութեամբ որսալ մարթասցէ զնոսա ըստ առաջին * խորհրդականացն խրատուց։ 30 Եւ զայս առնէր սկսեալ ի չորրորդ ամէն մինչեւ մետասաներորդ ամն իւրոյ տէրութեանն ։

31 Եւ իբրեւ ետես եթէ ոչինչ յարգեցաւ ծածուկ հնարագիտութիւնն , այլ ընդդէմքն յոլովագոյն գործէին, ՟ քանզի տեսանէր զքրիստոնէութիւն , որ աւր քան զաւր յորդեալ տարածանէր ընդ ամենայն կողմանս հեռաւոր ճանապարհին ընդ որ ինքն անցանէր, ՟ սկսաւ * հաշել եւ մաշել եւ հառաչելով յոգւոց հանել։ 32 Յայտնեաց ակամայ զծածուկ խորհուրդսն . ետ հրաման բարձր բարբառով եւ ասէ. «Ամենայն ազգ եւ լեզուք ՝ որ են ընդ իմով իշխանութեամբ ՝ դադարեսցեն յիւրաքանչիւր * մոլոր աւրինաց , եւ միայնոյ եկեսցեն յերկրպագութիւն արեգական , զոհս մատուցանելով * եւ աստուած անուանելով, եւ սպաս ունելով կրակի. եւ ի վերայ այսր ամենայնի եւ զմոգութեան աւրէնս կատարելով , զի մի՛ ինչ ամենեւին պակաս առնիցեն»։

33 Զայս ասելով քարոզ կարդայր ի մեծի կարաւանին, եւ պատուէր սաստիւ * ի վերայ դնէր ամենեցուն. եւ դեսպանս ստիպաւ արձակէր յամենայն ազգս հեռաւորս, զդոյն պատուէր հրամանի առ ամենեսեան արկանէր ։

34 Արդ ի սկզբան * երկոտասաներորդ ամի թագաւորութեան իւրոյ գունդ կազմէր անհամար բազմութեամբ, յարձակեալ հասանէր յերկիրն Իտաղական ։ 35 Զայս տեսեալ թագաւորին Քուշանաց՝ ոչ հանդուրժէր * ելանել ընդ առաջ նորա պատերազմաւ. այլ խոյս տուեալ ի կողմանս ամուր անապատին, թագստեամբ * ապրէր հանդերձ ամենայն զաւրաւքն իւրովք։ 36 Իսկ սա ասպատակ արձակէր * գաւառաց, տեղեաց, վայրաց. առնոյր զբազում բերդս եւ զքաղաքս, եւ կուտէր զգերին , զառ եւ զապուռ եւ * զաւար, ածէր հասուցանէր յերկիր իւրոյ տէրութեանն ։ 37 Եւ անդ այնուհետեւ * յընդունայն եղեալ ի նոյն խորհուրդս՝ հաստատէր ի կարծիս մոլորութեան, ասելով ցպաշտաւնեայս ամբարշտութեանն. «Զի՞նչ հատուսցուք մեք աստուածոցն * փոխանակ այս մեծի յաղթութեանս, որ ոչ ոք կարաց * ելանել ընդդէմ մեր պատերազմաւ»։

38 * Յայնմ ժամանակի առ հասարակ մոգք եւ քաւդեայք բարձին զձայնս իւրեանց միաբան եւ ասեն. «Աստուածքն որ ետուն քեզ զտէրութիւն եւ զյաղթութիւն ի վերայ թշնամեաց քոց, ոչ ինչ են կարաւտ խնդրել ի քէն յերեւելի պատուականացս , այլ զի բարձցես զամենայն ուսմունս մոլորութեան մարդկան , եւ ի մի դարձուսցես աւրէնս զրադաշտական պատուիրանին»։

39 Հաճոյ թուէր բանն առաջի թագաւորին եւ ամենայն մեծամեծացն, մանաւանդ որ էին առաջակայք աւրինացն ։ 40 Խորհուրդ ի մէջ առեալ յաղթէր խրատն ։

41 Անդէն ի ներքոյ Պահ դրանն արգելոյր զբազմութիւն այրուձիոյն Հայոց եւ զՎրաց եւ զԱղուանից , եւ զամենեցուն ՝ որ էին * հաւատացեալ ի սուրբ աւետարանն Քրիստոսի։ 42 * Եւ հրաման սաստիւ դռնապանացն առնէին, եթէ որ յարեւելս առ մեզ գայցէ ՝ թողցեն, իսկ յարեւելից յարեւմուտս * անանց լիցի ճանապարհ։

43 Եւ իբրեւ * արգել եւ փակեաց զնոսա յամուր եւ յանել գառագիղն , - եւ յիրաւի ասացի ամուր եւ անել, քանզի չիք անդ տեղի փախստի եւ թաքստի, վասն զի շուրջանակի թշնամիք են բնակեալ , - յայնմ ժամանակի ձեռն արկանէր ի նոսա, եւ մեծաւ չարչարանաւք * եւ պէսպէս տանջանաւք վատթարէր զբազումս ի նոցանէ , եւ ստիպէր ուրանալ * զճշմարիտն աստուած, եւ խոստովանել զերեւելի տարերս ։ 44 Իսկ զաւրականքն առ հասարակ գեղեցիկ խորհրդով , քաջապէս զաւրութեամբ միաբան աղաղակէին եւ ասէին. «Վկայ են մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս , եւ * ոչ խառնեալ վատութիւն ընդ արութիւն քաջութեան. ի զուր եւ անողորմ են հարուածքս ի վերայ մեր»։

45 Եւ բազմանայր * գոչումն աղաղակի նոցա, մինչեւ ինքնին թագաւորն ականատես լինէր իրացն յանդիմանութեան, եւ անդէն վաղվաղակի երդմամբ հաստատէր եւ ասէր. «Ոչ թողացուցից * ձեզ, մինչեւ կատարեսջիք զամենայն կամս հրամանաց իմոց»։

46 Եւ ահա իշխանութիւն առեալ չարասէր սպասաւորացն, զի զչորս զինուորսն ի բուն աւագացն մատուսցեն * ի փորձութիւն տանջանացն։ 47 Եւ զառաջեաւ դատեալ բազում հարուածովք, նովին * կապանաւք անցուցին ի տեղիս արգելանին։ 48 Իսկ այլոցն խաբէութեամբ * առ ժամանակ մի թողութիւն արարեալ, եւ զամենայն * վնասուն պատճառս արկանէր զկապելովքն. եւ զայս առնէր սատանայական խրատուն ։

49 Եւ յետ երկոտասան աւուրս հրաման տայր ընթրիս գործել առատութեամբ եւ աւելի քան զաւուրց սովորութիւն , եւ * կոչէր զբազումս ի զինուորական քրիստոնէիցն ։ 50 Եւ ի ժամ գահուն պատրաստութեան զիւրաքանչիւր * տեղի շնորհէր նոցա զբազմականին. եւ սիրով խոնարհութեամբ խաւսէր ընդ նոսա ըստ առաջնում կարգին, զի թերեւս հաւանեսցին ուտել զմիս զոհեալ, զոր ոչ էր երբէք աւրէն ուտել քրիստոնէից ։ 51 Իբրեւ ոչ կալան յանձին ամենեքին , ոչ ինչ կարի ստիպեաց, այլ * հրամայեաց մատուցանել նոցա զսովորական կերակուրն , եւ * առաւել գինեաւքն յաւելոյր ի տաճարին զխրախութիւն ։

52 * Եւ անտի ի դուրս ելեալ ի սրահն արքունի , արգելին զոմանս ի նոցանէ ձեռս յետս կապելով, եւ զխոնջանունսն կնքելով եւ զգուշութեամբ պահելով ՝ էր որ զերկուս աւուրս, եւ * էր որ զերիս։ 53 * Բազում եւ այլ եւս * յանարժան հարուածս չարչարէին, զոր եւ ոչ ընդ գրով իսկ արժանի համարեցաք արկանել։ 54 * Եւ զոմանս ի նոցանէ հեռացուցին եւ քարշեցին յազնուական պատուոյն անարգեալ։

55 * Եւ գունդս գունդս դարձեալ գումարէին ի նոցանէ յերկիր հեռաւոր ՝ յամուրս անապատին՝ ի մարտ պատերազմի թշնամեացն արքայի. եւ բազմաց * իսկ անդէն հասանէր վախճան մահու սրով։ 56 Եւ զամենեցուն զկարգեալ թոշակն նուազեցուցանէին , քաղցիւ եւ ծարաւով տառապեցուցանէին զնոսա, եւ * ձմերոցի տեղիս զդժնեայ վայրսն հրամայէին նոցա. եւ անարգս եւ վատթարս յաչս ամենեցուն զնոսա ցուցանէին։

57 Իսկ նոքա * առ սէրն Քրիստոսի յոյժ խնդութեամբ ընդունէին զամենայն չարչարանսն վասն մեծի յուսոյն, որ * առաջի պատրաստեալ կայ պատուիրանապահ համբերողացն։ 58 Որչափ չարութիւն զանարգութիւն բազմացուցանէր, նոքա եւս քան զեւս զաւրանային ի սէրն Քրիստոսի. մանաւանդ զի բազումք ի նոցանէ զգիրս սուրբս ուսեալ էին ի մանկութենէ , զանձինս մխիթարէին եւ զընկերս քաջալերէին, եւ իբրեւ աշտարակ լուսոյ զպաշտաւնն ունէին եւ բազմացուցանէին։

59 * Վասն որոյ եւ բազումք ի հեթանոսաց, որոց հեշտ եւ ցանկալի ձայնքն թուէին, քաջալերէին զնոսա, եւ ասէին բանս մխիթարութեան , իբրեւ * թէ լաւ իցէ մարդոյ մահու չափ ճգնել՝ քան * յայդպիսի աւրինաց ուրանալ։

60 Բայց սակայն թէպէտ եւ * նոքա առ սէրն Քրիստոսի յոյժ զուարթութեամբ խնդային ըստ ներքին մարդոյն, արտաքին տեսիլն կարի ողորմ էր յաւտարութեան ։ 61 Այնպիսի պատուական զինուորութիւն հասեալ էր ի չարաշուք անարգութիւն, եւ հայրենի ազատութիւնն չարաչար կայր ի ծառայութեան մարդախոշոշ բռնաւորին, որ եւ ընդ հեթանոսաց աւրէնս անցանէր արիւնհեղութեամբ , եւ ամենեւին չկարծէր՝ թէ * գուցէ այսր ամենայնի վրէժխնդիր յերկինս ։

62 Նա եւ ոչ զերկրաւոր վաստակս ուրուք յիշէր . եւ * որ մեծն քան զամենայն է ըստ մարմնաւոր կարգի, քանզի գոյին ոմանք ի նախարարացն , որոց զեղբարս նորա սնուցեալ էր մայրենի * կաթամբն իւրեանց, առաւել եւս քան զամենեսեան զնոսա դատէր։

63 Եւ յայսր ամենայնի վերայ այլ եւս չարութիւն խորամանկեաց։ 64 Զմի ոմն ի հաւատարիմ ծառայից իւրոց * ի գործ առաքէր յերկիրն Հայոց՝ որում անուն էր Դենշապուհ . որ եկեալ * հասեալ հրամանաւ արքունի, զողջոյն բերեալ զմեծ թագաւորին , եւ խաղաղասէր կեղծաւորութեամբ աշխարհագիր * առնել ամենայն երկրին Հայոց ի թողութիւն հարկաց եւ * ի թեթեւութիւն ծանրութեան այրուձիոյն ։ 65 Թէպէտ եւ ի վերին երեսս կեղծաւորէր , այլ ի ներքոյ խորհուրդք չարագոյն ցուցանէին ։

66 Առաջին, զազատութիւն եկեղեցւոյն * արկանէր ի ծառայութիւն։

67 Երկրորդ , միայնակեաց քրիստոնեայք որ բնակեալ էին ի վանորայս , ընդ նովին աշխարհագրով էարկ։

68 Երրորդ , զհարկ աշխարհին առաւել ծանրացոյց։

69 Չորրորդ , զնախարարեանն բանսարկութեամբ արկ ընդ միմեանս, եւ յամենայն տան արար խռովութիւն։

70 Եւ զայս ամենայն առնէր՝ թերեւս զմիաբանութիւնն քակեսցէ , եւ * զուխտն եկեղեցւոյն ցրուեսցէ , եւ զմիայնակեացսն փախուսցէ, եւ զշինականսն վատնեսցէ. եւ առ յոյժ աղքատութեանն ՝ ակամայ դիմեսցեն յաւրէնս մոգուց ։

71 Եւ * ե՛ւս չարագոյն հինգերորդն. քանզի որ * հազարապետն էր աշխարհին, իբրեւ զհայր վերակացու համարեալ էր * աշխարհականաց քրիստոնէից. գրգռեաց * յարոյց զամբաստանութիւն ի վերայ նորա, եւ հանեալ զնա ի գործոյն՝ փոխանակ նորա պարսիկ ած յաշխարհն , եւ մեւս եւս մոգպետ՝ դատաւոր աշխարհին, զի * զեկեղեցւոյն փառսն աղաւաղեսցեն։

72 Բայց սակայն թէպէտ եւ ամենայն գործքս այս դժնեայ էին, չեւ էր ուրուք ձեռն արկեալ յայտնի յեկեղեցին . վասն այնորիկ * եւ ոչ ոք ընդդիմացաւ նմա , թէպէտ եւ էր ծանրութիւն հարկացն ։ 73 Քանզի ուստի արժան էր * առնուլ հարիւր դահեկանաւ չափ, կրկին առնուին. նոյնպէս եւ եպիսկոպոսաց եւ երիցանց դնէին, ոչ միայն շինաց, այլ եւ աւերակաց։ 74 * Նա եւ բնաւ ո՞վ իսկ կարէ պատմել վասն ծանրութեան մտից եւ սակից , բաժից եւ հասից լերանց եւ դաշտաց եւ մայրեաց։ 75 Ոչ ըստ արքունի արժանաւորութեանն առնուին, այլ հինաբար * յափշտակելով, մինչեւ ինքեանք իսկ մեծապէս զարմանային, թէ ուստի այս ամենայն գանձ ելանէ՝ զիա՞րդ շէն կայցէ աշխարհն ։

76 Եւ իբրեւ տեսին՝ թէ այսու ամենայնիւ չկարացաք ձանձրացուցանել, յայնժամ յայտնապէս հրաման ետուն * մոգաց եւ մոգպետաց նամակ մի գրել ըստ ձախողակի դենին իւրեանց։ 77 * Եւ է պատճէն նամակին այս.

78 «Միհրներսեհ Վզուրկ հրամատար Երան եւ Աներան , Հայոց մեծաց ողջոյն շատ։

79 Դուք գիտասջիք, ամենայն մարդ՝ որ * բնակեալ է ի ներքոյ երկնի , եւ ոչ ունի զաւրէնս դենի մազդեզն , նա խուլ է եւ կոյր, եւ ի դիւաց Հարամանոյ խաբեալ։

80 Քանզի մինչ չեւ էին երկինք եւ երկիր, Զրուան մեծն աստուած յաշտ առնէր զհազար ամ եւ ասէր. «Թերեւս * լիցի իմ որդի Որմիզդ * անուն, արասցէ զերկին եւ զերկիր»։ 81 Եւ յղացաւ երկուս յորովայնի. մի վասն յաշտ առնելոյ՝ եւ * զմեւսն եւս ի թերեւսն ասելոյ ։ 82 Իբրեւ գիտաց, եթէ երկու են * յորովայնի, «Որ վաղ եկեսցէ, ասէ , նմա տաց զթագաւորութիւնս»։

83 * Իսկ որ էր ի թերահաւատութենէն յղացեալ՝ պատառեաց զորովայնն եւ ել ի դուրս ։ 84 Ասէ * ցնա Զրուան. «Ո՞վ ես դու»։ 85 Ասէ. «Որդին քո եմ Որմիզդ »։ 86 Ասէ ցնա Զրուան. «Իմ որդին լուսաւոր է եւ անուշահոտ, դու խաւարային ես եւ չարասէր»։ 87 Եւ իբրեւ կարի դառնապէս ելաց, ետ ցնա զթագաւորութիւնն հազար ամ։

88 Իբրեւ ծնաւ զմեւս եւս որդի , անուանեաց զնա Որմիզդ. եհան զթագաւորութիւն յԱրհմնէ , եւ ետ ցՈրմիզդն եւ ասէ ցնա. «Ցայժմ ես քեզ * յաշտ արարի, արդ դու ինձ արա ». Եւ Որմիզդ արար զերկինս եւ զերկիր, իսկ Արհմն ընդդէմ չար գործեաց։

89 Եւ այսպէս բաժանին արարածքս . հրեշտակք Որմզդի են, իսկ դեւքն Արհմնոյն, եւ ամենայն բարիք , որ յերկնից եւ այսր լինին՝ Որմզդի են, եւ ամենայն վնասք, որ * անտի եւ այսր գործին՝ զայն Արհմն արար։ 90 * Սոյնպէս յերկրիս որ ինչ բարի է՝ զայն * Որմիզդն արար, եւ որ ոչն է բարի՝ զայն Արհմն արար. որպէս զմարդ Որմիզդ արար, եւ զախտս եւ զհիւանդութիւնս եւ զմահ Արհմն արար։ 91 * Եւ ամենայն թշուառութիւնք եւ պատահարք որ լինին, եւ պատերազմունք դառնութեան, չարին մասին արարածք են. իսկ * յաջողութիւն եւ տէրութիւնք եւ փառք եւ պատիւք եւ առողջութիւնք մարմնոց, գեղեցկութիւնք դիմաց եւ ճարտարութիւնք բանից եւ * երկայնակեցութիւնք ամաց, այդ ի բարւոյն առնուն զգոյացութիւն . եւ ամենայն որ ոչ այդպէս է, ի նա * չարին արարած խառնեալ է։

92 Եւ ամենայն մարդիկ մոլորեալ են, որ ասեն ՝ եթէ «Զմահ Աստուած արար, եւ չար եւ բարի ի նմանէ լինին »։ 93 Մանաւանդ որպէս քրիստոնեայք ասեն՝ թէ Աստուած նախանձոտ է. վասն թզոյ միոյ ուտելոյ ի ծառոյն՝ Աստուած զմահ արար, եւ զմարդն էարկ ընդ այնու պատուհասիւ * ։ 94 Զայդպիսի նախանձ եւ ոչ մարդ առ մարդ ունի, թո՛ղ թէ Աստուած առ մարդիկ . զի որ զայս ասէ՝ նա * խուլ է եւ կոյր, եւ * ի դիւաց Հարամանոյ խաբեալ ։

95 * Դարձեալ մեւս եւս այլ մոլորութիւն. Աստուած որ զերկինս եւ զերկիր արար ՝ եկն , ասեն, եւ ի կնոջէ ումեմնէ ծնաւ՝ որում անուն էր Մարիամ, եւ առն նորա * Յովսէփ ։ 96 Այլ ճշմարտութեամբ՝ Բանթուրակայ ուրումն եղեալ նա որդի յանկարգ խառնակութենէ։ 97 Եւ զհետ այսպիսի մարդոյ մոլորեալ են բազումք։

98 Եթէ աշխարհն Հոռոմոց * առ յոյժ յիմարութեան տգիտաբար մոլորեալ են եւ զրկեալ ի կատարեալ դենէս մերմէ , յանձանց պարմայեն զվնասն իւրեանց. դուք եւս ընդէ՞ր զհետ նոցա մոլորութեանն ցնորիք։ 99 Այլ զոր աւրէնս տէրս ձեր ունի, զնոյն եւ դո՛ւք կալարուք. մանաւանդ զի եւ առաջի Աստուծոյ * վասն ձեր համարս ունիմք տալ ։

100 Մի՛ հաւատայք առաջնորդացն ձերոց, զոր նածրացիսդ անուանէք . քանզի յոյժ են խաբեբայք. զոր բանիւք ուսուցանեն, գործովք ոչ առնուն յանձն։ 101 « Միս ուտել, ասեն, ոչ են մեղք », եւ ինքեանք ուտել ոչ կամին. « Կին առնել արժան է », բայց * ինքեանք եւ հայել ի նա ոչ կամին. « Կարասի որ ժողովէ , ասեն, մեղք են յոյժ », բայց * զաղքատութիւն առաւել քան զյոյժ գովեն ։ 102 Յարգեն զթշուառութիւն, եւ պարսաւեն զյաջողուածս . ծաղր առնեն զանուն բախտի, եւ զփառաւորութիւն յոյժ այպանեն. սիրեն զանշքութիւն հանդերձից, եւ յարգեն զանարգս քան զպատուականս . գովեն զմահ եւ պարսաւեն զկեանս. անարգեն * զծնունդս մարդոյ եւ գովեն զանորդութիւն։ 103 Եւ * եթէ լսէ ոք դոցա եւ * ի կանայս ոչ մերձենան , աշխարհի վախճան վաղվաղակի հասանէ ։

104 Այլ ես ոչ կամեցայ զամենայն ըստ մասանց ընդ գրով արկանել * առ ձեզ. զի բազում * այլ ինչ է, զոր խաւսին դոքա։ 105 Որ չարագոյն եւս է քան զոր գրեցաքդ , զԱստուած ի խաչ ելեալ ի մարդկանէ քարոզեն, եւ զնոյն մեռեալ եւ թաղեալ, եւ * ապա յարուցեալ եւ վերացեալ յերկինս։ 106 Ո՞չ ահա ձեզէն իսկ * արժան էր անդէն դատաստան առնել վասն այդպիսի անարժան ուսմանց։ 107 Դեւք որ չարք են, ոչ ըմբռնին եւ տանջին ի մարդկանէ, թո՛ղ թէ * Աստուած արարիչ ամենայն արարածոց. զոր ձեզ ամաւթ է ասել , եւ մեզ կարի անհաւատալի բանք։

108 Արդ երկու իրք կան առաջի ձեր. կամ արարէք բան առ բան նամակիդ պատասխանի, եւ կամ արիք ի Դուռն եկայք , եւ յանդիման լերուք մեծի հրապարակին »։

109 * ԱՆՈՒԱՆՔ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑՆ,

* որք ժողովեցան յԱյրարատեան գաւառն եւ արարին նամակին պատասխանի.

110 ՅՈՎՍԷՓ եպիսկոպոս Այրարատոյ ։

111 ՍԱՀԱԿ եպիսկոպոս Տարաւնոյ։

112 ՄԵՂԷՏ եպիսկոպոս Մանազկերտոյ ։

113 ԵԶՆԻԿ եպիսկոպոս Բագրեւանդայ ։

114 * ՍՈՒՐՄԱԿ եպիսկոպոս Բզնունեաց։

115 ՏԱՃԱՏ եպիսկոպոս Տայոց։

116 ԹԱԹԻԿ եպիսկոպոս Բասենոյ։

117 ՔԱՍՈՒ եպիսկոպոս Տուրուբերանոյ ։

118 ԵՐԵՄԻԱ եպիսկոպոս Մարդաստանի։

119 ԵՒՂԱՂ եպիսկոպոս Մարդոյաղւոյ ։

120 ԱՆԱՆԻԱ եպիսկոպոս Սիւնեաց ։

121 ՄՈՒՇԷ եպիսկոպոս Արծրունեաց։

122 ՍԱՀԱԿ եպիսկոպոս Ռըշտունեաց ։

123 ԲԱՍԻԼ եպիսկոպոս Մոկաց ։

124 ԳԱԴ եպիսկոպոս Վանանդայ ։

125 ԵՂԻՇԱ եպիսկոպոս Ամատունեաց։

126 ԵՂԲԱՅՐ եպիսկոպոս Անձաւացեաց ։

127 ԵՐԵՄԻԱ եպիսկոպոս Ապահունեաց։

128 Այս ամենայն եպիսկոպոսք եւ բազում քորեպիսկոպոսք եւ պատուական երիցունք ի տեղեաց տեղեաց հանդերձ սուրբ ուխտիւ եկեղեցւոյ՝ միաբանք եւ միահաւանք, միահամուռ ժողովեալք * ի թագաւորանիստ տեղին յԱրտաշատ , հաւանութեամբ մեծամեծ նախարարացն եւ ամենայն բազմութեամբ աշխարհին արարին նամակին պատասխանի ։

129 «ՅՈՎՍԷՓ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ,

հանդերձ ամենայն միաբանելովքս ի մեծամեծաց մինչեւ ցփոքունս , Միհրներսեհի մեծի հազարապետի Արեաց եւ Անարեաց ՝ բազում խաղաղասէր մտաւք բազմասցի ողջոյն առ քեզ եւ ամենայն մեծի սպահիդ Արեաց.

130 Ի նախնեաց ունիմք սովորութիւն աստուածատուր պատուիրանաւ ՝ աղաւթս առնել * ի վերայ կենաց թագաւորի , եւ անձանձրոյթ խնդրել յԱստուծոյ վասն երկայն ժամանակաց դորա, զի խաղաղութեամբ վարեսցէ զտիեզերական իշխանութիւնդ , զոր աւանդեալ է դմա յԱստուծոյ. զի ի դորա յերկար խաղաղութեանն եւ մեք առողջութեամբ եւ աստուածպաշտութեամբ կատարեսցուք զկեանս մեր։

131 Վասն նամակին որ քո ի մեր աշխարհս տուեալ էր՝ առաջ ժամանակաւ մի ոմն ի մոգպետաց , որ կատարելագոյն էր ի դենիդ ձերում, եւ դուք առաւել քան զբնութիւն մարդկան ի վեր համարէիք զնա, հաւատաց նա յԱստուած կենդանի՝ * յարարիչն երկնի եւ երկրի , եւ բան առ բան ելոյծ եւ իմացոյց ձեզ զաւրէնս ձեր։ 132 Եւ իբրեւ ոչ կարացին բանիւ * զդէմ ունել նորա, քարկոծեալ մեռաւ յՈրմզդէ արքայէ։ 133 Եւ եթէ հաւատարիմ համարիցիս զմեր բանս լսել, ի բազում տեղիս այդր աշխարհիդ ձերոյ գտանին գիրք նորա. ընթերցիր, այտի տեղեկանաս ։

134 * Այլ վասն աւրինացս մերոց, ոչ ինչ աներեւոյթ են, եւ ոչ յանկեան ուրեք աշխարհի քարոզի , այլ համատարած ընդ ամենայն երկիր, ընդ ծով եւ ընդ ցամաք եւ ընդ կղզիս . ոչ միայն ընդ արեւմուտս, այլ եւ ընդ արեւելս , այլ եւ * ընդ հիւսիս եւ ընդ հարաւ եւ * ի միջոցս լի է հոծութեամբ։ 135 * Ոչ ի մարդ ապաստան՝ եթէ վերակացուաւ տարածեսցի ընդ աշխարհս . այլ ինքն յինքենէ ունի զհաստատութիւն ։ 136 Ոչ առ այլովք վատթարաւքն վեհ երեւի, այլ ի վերուստ յերկնուստ ունի զանսուտ աւրէնսդրութիւնն . ոչ միջնորդաւ, զի մի է Աստուած , եւ չիք այլ ոք բաց ի նմանէ, ոչ երիցագոյն եւ ոչ կրսերագոյն ։

137 Ոչ սկիզբն առեալ յումեքէ լինել Աստուած, այլ ինքն ինքեամբ մշտնջենաւոր . ոչ ի տեղւոջ ուրեք, այլ ինքն ինքեան տեղի. ոչ ի ժամանակի իմիք, այլ ժամանակք ի նմանէ գոյացան. եւ ոչ միայն քան զերկինս երիցագոյն , այլ եւ քան զկարծիս մտաց մարդկան եւ հրեշտակաց ։ 138 Ոչ ձեւանայ ի տեսիլ տարրեղէն, եւ ոչ անկանի ընդ տեսլեամբ * ական. եւ ոչ միայն ձեռին չզննի , այլ եւ ոչ ընդ միտս ուրուք հարկանի , ոչ միայն ընդ մարմնականացս , այլ եւ ընդ անմարմին հրեշտակացն . բայց եթէ ինքն կամի , իւրոց արժանաւորացն մտաց իմանի, այլ ոչ աչաց տեսանի. եւ մտաց՝ ոչ * երկրաւորացս, այլ որ յԱստուած են հաւատացեալ ճշմարտիւ։

139 Եւ անուն նորա Արարիչ երկնի եւ երկրի. իսկ յառաջ քան զերկին եւ զերկիր, որպէս ինքնագոյ՝ ինքնանուն է։ 140 Ինքն անժամանակ է , իսկ արարածոցս յորժամ կամեցաւ՝ սկիզբն արար լինելոյ , ոչ յընչէ ՝ այլ յոչընչէ. զի ինչ՝ նա միայն է, եւ այլս ամենայն ի նմանէ ընչացաւ ։ 141 Ոչ եթէ իբրեւ յետոյ իմացաւ եւ արար, այլ * մինչ չեւ արարեալ էր նորա՝ ի կանուխ գիտութեանն իւրում տեսանէր զարարածս. որպէս եւ այժմ * մինչ չեւ է գործեալ մարդոյ բարի ինչ կամ չար, Աստուծոյ յայտնի են * գործք մարդկան ։ 142 Սոյնպէս եւ յայնժամ * մինչ չեւ էր արարեալ ոչ խառն ի խուռն ինչ ճանաչէր զանեղսն , այլ կարգեալ եւ յարմարեալ կային առաջի նորա իւրաքանչիւր * մասանցն տեսակքն . իսկ մարդկան եւ հրեշտակաց ՝ եւ տեսակքն եւ * որ ի տեսակին լինելոց էին։

143 Եւ քանզի արարող զաւրութիւն է , ոչ կարէր խափանել զնորա բարերարութիւնն մեր չարութիւնս. որպէս եւ եղեւ իսկ , եւ ունիմք դատաւոր զաջն արարիչ ։ 144 Ձեռք որ զերկինս եւ զերկիր հաստատեցին, նոյն եւ տախտակս քարեղէնս փորագրեցին եւ ետուն մեզ դպրութիւն , որ ունի զաւրէնս խաղաղականս եւ փրկականս . զի գիտասցուք զմի Աստուած արարիչ երեւելեաց եւ աներեւութից . ոչ այլ եւ այլ, իբր թէ ոմն բարի եւ ոմն չար, այլ մի եւ նոյն համակ բարի։

145 Բայց եթէ թուիցի քեզ չար ինչ գոլ յարարածս Աստուծոյ , ասա համարձակ, զի թերեւս ուսցիս զճշմարիտն բարի ։ 146 Զդեւս չար ասացեր. գոն եւ դեւք բարի , զոր եւ դուք եւ մեք հրեշտակս անուանեմք. եթէ կամին՝ եւ դեւք բարի լինին, եւ * եթէ կամին՝ եւ հրեշտակք չար լինին։ 147 * Այդ եւ ի մարդիկ երեւի , եւ առաւել ի միոյ հաւր որդիս. է որ հնազանդ եւ հպատակ է հաւրն, եւ է որ չարագոյն քան զսատանայ։ 148 * Նա եւ ինքն իսկ մարդն առանձին յերկուս բաժանեալ տեսանի, երբեմն չար եւ երբեմն բարի. եւ որ բարին էր՝ նոյն եւ չարացաւ, դէպ եղեւ , զի դարձեալ անդրէն * ի բարին շրջեցաւ, եւ բնութիւն մի է։

149 Բայց այն որ ասեսն , եթէ վասն թզոյ միոյ մահ արար Աստուած, վատթարագոյն է պատառ մի մագաղաթ քան զթուզ. ապա եթէ բան թագաւորին * նկարի ի նմա, ո պատառէ զնա, մահու ընդունի զպատուհաս ։ 150 Իսկ արդ չար արժա՞ն է ասել թագաւորին. քաւ, ես ոչ ասեմ, այլ խրատ ի գործ արկեալ զայլս ուսուցանեմ ։ 151 Յա՛յնժամ էր Աստուած նախանձոտ, թէ չէր պատուիրեալ չուտել ի ծառոյ անտի . ապա եթէ յառաջագոյն զգուշացաւ, զգութ բնական սիրոյն իւրոյ յայտնեաց ի նմա ։ 152 * Իսկ արհամարհելով մարդ ՝ ընկալաւ զպատիժ մահուան։

153 Բայց այն զոր ասացեր՝ եթէ Աստուած ի կնոջէ ծնաւ, յայդմ չէր արժան քեզ խորշել եւ փախչել. զի * ահաւասիկ Արհմն եւ Որմիզդ ի հաւրէ ծնան եւ ոչ ի մաւրէ. որում եթէ քաջ միտ դնես, եւ ոչ դու յանձն առնուս։ 154 Եւ մեւս եւս այլ ծաղրագոյն քան զայդ, Միհր աստուած ի կնոջէ ծնանի , եթէ ոք ընդ իւրում ծնողին անկցի։

155 * Այլ սակաւիկ մի եթէ ի բաց թողացուցանէիր զփքումն տէրութեանդ, եւ ընկերաբար գայիր ի պայքար , գիտեմ զի իբրեւ այլովդ ամենայնիւ յոյժ իմաստուն ես, եւ վասն ծննդեան Տեառն մերոյ ի սուրբ Կուսէն՝ ոչ աւելաբանութիւն համարէիր, այլ առաւել քան զարարչութիւնն յոչընչէ զաշխարհս * մեծագոյն զվերջին փրկութիւնն իմանայիր, ազատութեան մարդոյն զյանցաւորութիւնն դնէիր , եւ բարերարութեանն Աստուծոյ՝ * զազատութիւնն ի ծառայութենէ։

156 Քանզի յորժամ լսես եթէ յոչընչէ արար * Աստուած զամենայն աշխարհս * բանիւ ծնունդ իմասջիր զարարածս։ 157 * Իսկ քանզի Աստուած, որ զայս մեծ մարմին առանց չարչարանաց ծնաւ, ապաքէն իբրեւ զհայր գութ ունի ընդ սմա։ 158 Զի որ ինքն անապական է, եւ զարարածս առանց ապականութեան ծնաւ . իսկ սա կամաւք գլորեալ * ապականեցաւ, եւ անձամբ եւս ոչ կարէր կանգնել կալ ի վերայ ոտից ։ 159 Վասն զի էր ի հողոյ , անձամբ անձին արարեալ՝ անդրէն ի նոյն բնութիւն դարձաւ. եւ իբրեւ ոչ եթէ * յաւտար զաւրութենէ * չարի ինչ ընկալաւ ուրուք զպատիժս պատուհասին, այլ ի յիւրմէ հեղգութենէն չլսել բարերար պատուիրանին, խրատեցաւ ծառայական մասնն մահուամբն , զոր կրեաց յանձն իւր։

160 Արդ եթէ զմահ * չար աստուածն արար, զի՞նչ գոյացութիւն երեւի մահու ի միջի. եւ ո՛չ ինչ։ 161 * Բայց զբարի Աստուծոյ զարարածսն խանգարեաց ։ 162 * Եթէ այդ այդպէս է, նմա եւ բարի իսկ ասել ոչ մարթի, այլ կիսագործ ապականացու ։ 163 Եւ որոյ աստուծոյ արարածքն * ապականելիք են եւ եղծանելիք՝ նմա անեղծ Աստուած չմարթի ասել։ 164 * Տի՛ աւն անդր թողէք զյիմարութեան զբարբանջմունսդ ։

165 Միոյ աշխարհի երկու դեհապետք ոչ լինին , եւ ոչ միոյ արարածոյ երկու աստուածք։ 166 Եթէ * ժպրհեսցին եւ լինիցին երկու թագաւորք միոյ աշխարհի, աշխարհն եղծանի եւ թագաւորութիւնքն խանգարին։

167 Աշխարհս նիւթեղէն է, եւ նիւթքս որիշ որիշ են եւ * ընդ միմեանս հակառակ. մի է արարիչ հակառակորդացս, որ ածէ զսոսա ի սիրելութիւն հաւանութեամբ . որպէս մալեալ կակղէ զջերմութիւն հրոյն ՝ աւդոյս հովութեամբ, եւ զապառումն բրտութիւն աւդոյն ՝ հրոյն եռանդմամբ . սոյնպէս եւ զմանրամաղ փոշիացեալ հողս՝ ջրոյն խոնաւութեամբ զանգանէ , իսկ զ՚ի վայր ծորելի բնութիւն ջրոյն ՝ սալայատակ * տրտմացեալ հողոյն կափմամբ։

168 Զի եթէ միաբանէին տարերքս, գուցէ ոք ի կարճամտաց եւ Աստուած անապական զսոսա կարծէր, եւ թողեալ զարարիչն՝ արարածոցս զերկրպագութիւն մատուցանէր. վասն այնորիկ որ արար զսա ՝ զգուշացաւ յառաջագոյն, զի հայեցեալ մարդիկ ի յանդիմանութիւն ապականացու տարերցս ՝ * անապական միայն զկառավար սորա իմասցին, զմի եւ ոչ զերկուս . զնոյն արարիչ չորեքկին նիւթոցս , յորմէ ամենայնքս ծննդագործին հրամանաւ արարողին իւրեանց։

169 Եւ շրջագայութեամբք * չորիւք յեղանակաւք * կատարեալ գործեն զտարեւոր սպասաւորութիւնն . եւ չորեքեան հային կամաց ակնարկելոյ արարչին իւրեանց, եւ անզգայութեամբ լծեալ են ի գործ հարկաւորութեան , չյափշտակելով զկարգ պատուոյն ի միմեանց։

170 Եւ ահա * պարզաբար ասացեալ դիւրատար լուսաւորութիւն յականջս ամենեցուն։

171 Զի այն որ հուրն է, գոյացութեամբ եւ զաւրութեամբ խառնեալ է * յերիս եւս մասունս. իբրեւ գտանի ջերմութիւնն յոլովագոյն ի քարինս եւ յերկաթս , եւ սակաւագոյն ի յաւդ եւ ի ջուր, եւ * ինքն առանձին ուրեք ոչ երեւի։ 172 Իսկ ջրոյ բնութիւն գոյ առանձինն , գոյ եւ ի խառնուածսն երից եւս մասանց , յոլովագոյն ի հողաբոյսս եւ սակաւագոյն * ի յաւդ եւ ի հուր։ 173 Իսկ աւդն * թափանցանց է ընդ հուրն եւ ընդ ջուրն , եւ ի ձեռն ջրոյն ընդ կերակուրս աճեցականս։

174 * Եւ այսպէս խառնեալ են տարերքս այս, եւ գոյացեալ իբրեւ զմի մարմին, եւ ոչ կորուսեալ զիւրաքանչիւր բնութիւնս , եւ ոչ երբէք զկայան առեալ հակառակութեամբ , հայելով ի մի իշխանն յանխառնն , որ զխառնուածսն յարմարեալ կազմէ * առ ի բնակութիւն կենդանեաց ամենեցուն, եւ տեւողութիւն * յարակայութեան բոլոր աշխարհիս։

175 Իսկ եթէ առ անբան աշխարհս այսպէս հոգ տանի Աստուած , ո՛րչափ եւս առաւել առ բանաւոր աշխարհս ՝ մարդս ։

176 * Զոր եւ ձեր ոմն քաջ յիմաստնոցն ասաց , եթէ Միհրն աստուած * մայրածին էր ի մարդկանէ, եւ թագաւոր աստուածազաւակ է , եւ համհարզ քաջ եւթներորդաց աստուածոց։ 177 Եւ եթէ հաւատալ արժան է առասպելաբանութեանդ, ՟ * զոր դուք եւ գործովք իսկ * կատարեալ ցուցանէք ի դենիդ ձերում, ՟ * մեք ոչ եւս առասպելացն հաւատամք, այլ աշակերտք եմք մեծին Մովսիսի մարգարէին , ընդ որում Աստուած խաւսեցաւ ի մորենւոջն ի Սինէ , եւ դէմ յանդիման աւրէնս գրեաց եւ ետ ցնա. եւ ծանոյց զնիւթեղէն աշխարհս իբրեւ զարարածս , եւ զիւր աննիւթ էութիւնն ՝ * արարիչ նիւթոցս յոչընչէ. եւ զերկիրս երկրաւորաւքս եւ զերկինս երկնաւորաւք ծանոյց նմա, զի գործք ձեռաց նորա են։ 178 * Բնակիչք երկնի՝ հրեշտակք, եւ բնակիչք երկրի՝ մարդիկ. բանաւոր՝ մարդ եւ հրեշտակ միայն, եւ Աստուած ի վեր քան զերկինս եւ զերկիր։

179 Եւ ամենայն արարածք անբանութեամբ կատարեն * զհրամանս պատուիրանի նորա, եւ ոչ երբէք անցանեն ըստ եդեալ սահմանն իւրեանց. բայց մարդ եւ հրեշտակ * ազատ թողեալ ի կամս անձին , քանզի մտաւորք են, եթէ կայցեն ի հրամանի նորա, անմահք են եւ որդիք Աստուծոյ։ 180 Զբոլոր արարածս տուեալ է ի ծառայութիւն, զերկիրս ՝ մարդկան, եւ զերկինս՝ հրեշտակաց. ապա եթէ * ստունգանիցեն եւ անցանիցեն զպատուիրանաւ , զընդդէմսն գործեսցեն Աստուծոյ, յիւրաքանչիւր պատուոցն զանարգանս ընկալցին. զի երեւեսցի տէրութիւնն անբամբաս, եւ * յանցաւորք յանցանացն ամաւթալից։

181 * Իսկ եթէ դու ի տգիտութեան վրիպեալ ես, ես որ հաստատունս գիտեմ, ոչ կարեմ գալ զկնի քո մոլորութեանդ։ 182 * Եթէ աշակերտիմ անուսումնութեանդ, երկոքինս յանգիւտ կորուստն մատնիմք, թերեւս ես չարագոյն քան զքեզ, քանզի վկայ ունիմ ինձ զինքնասաց * ձայնն Աստուծոյ. Ծառայ, ասէ , որ ոչ գիտէ զկամս տեառն իւրոյ, եւ արժանի * գանի ինչ գործ գործէ, ըմպել ըմպէ գան, այլ սակաւագոյն իսկ որ տեղեկագոյն է * կամաց թագաւորին, եւ յանցանէ ինչ առաջի նորա , առանց բարեխաւսի բազմապատիկ տանջի։

183 Արդ աղաչեմ զքեզ եւ զամենեսեան , որ ընդ քոյով իշխանութեամբ են . մի՛ դու ընդ իս բազմապատիկ տանջիր, եւ ոչ ես ընդ քեզ սակաւագոյն. այլ ես եւ դու եւ ամենայն բազմութիւնդ հանդերձ արի թագաւորաւդ այնպէս աշակերտեսցուք աստուածային գրոց, զի ի տանջանացն ապրեսցուք, եւ զդժոխս արհամարհեսցուք , եւ յանշէջ հրոյն զերծանիցիմք , եւ զարքայութիւնն ժառանգիցեմք , եւ անցաւոր կենաւքս զանանց մեծութիւնն անվախճան ունիցիմք ։

184 Բայց յորմէ դուդ զարհուրեալ ես՝ դիւրահաւան լեր, եւ վաղվաղակի աշակերտիս ճշմարտութեանն ։

185 Ոմն ի հրեշտակաց յանմահիցն գնդէն ստամբակեալ * եւ ի բաց գնացեալ յերկնից, եւ * ի մեր աշխարհս եկեալ՝ պատիր բանիւք եւ սուտ խոստմամբ զանլինելի յոյսն առաջի դնէր ՝ իբրեւ տղայ մանկան՝ անփորձ եւ անկիրթ նորաթեք մարդոյն, ի վեր հայեցուցանելով զմիտս նորա, ուտելով ի պտղոյ ծառոյն , - յոր հուպն չհրամայեաց երթալ , - զի լիցի աստուած։ 186 Իսկ նորա մոռացեալ զպատուիրանն Աստուծոյ, խաբեցաւ զկնի մոլար խաբէութեանն , կորոյս զոր ունէր զփառս անմահութեանն , եւ չեհաս երազայոյս կարծեացն։ 187 Վասն որոյ եւ մերժեալ ի կենաց տեղւոյն, ընկեցաւ յապականելի աշխարհս , յորում եւ դուք էք բնակեալ այժմ , եւ ցնորեալ մոլորիք զկնի նորին խրատտուի . ոչ եւս ուտելով ի պատուիրեալ ծառոյն , այլ զարարածս աստուած ասելով , եւ անխաւս տարերցս երկիր պագանելով , եւ անորովայն դիւաց կերակուր մատուցանելով, եւ յարարչէն բոլորեցունց ի բաց լինելով ։

188 Ոչ յագի չար խրատտուն , այլ կամի, զի քան զինքն չարագոյնս արասցէ։ 189 Քանզի դեւքն * ոչ եթէ բռնաբար զոք վարեն ի կորուստ, այլ զմեղս քաղցրացուցանեն ի կամս մարդոյն , եւ ողոքանաւք որսան զանուսմունս ի խաբէութիւն, որպէս բազում մարդիկ զընկերս իւրեանց ի գողութիւն եւ յաւազակութիւն . իբր ոչ եթէ բռնի ինչ վարելով, այլ պատիր խաբէութեամբ * տան գործել բազում չարիս , զոմանս ի կախարդութիւն, եւ զոմանս ի պոռնկութիւն, եւ զոմանս յանթիւ ի բազում յայլ իրս աղտեղութեան ։ 190 Եւ արդար դատաւորաւք վրէժ առնուն մահու չափ . իբր ոչ եթէ բարի Աստուծոյ * դատաւորք իցեն բարեգործ , եւ չարին չարագործ . զի բազում անգամ է՝ զի ի բարի մարդկանէ չարք լինին, եւ յետոյ ի չարագունից անտի կատարելագոյն բարիք ։

191 * Եւ դատաւորք ստոյգ, որք դատին զչարագործս , ոչ եթէ չարք անուանին եւ չարչարիչք , այլ յոյժ բարիք եւ բարեգործք . եւ * բնութիւն մի է, եւ ոչ երկու. իսկ ի միոջէ անտի գործք երկուութեան երեւին, ոմանց սատակիչք , եւ ոմանց պարգեւատուք ։ 192 Եւ եթէ առ մարդիկ այս պաշտի ի ձեռն թագաւորական * վիճակին խրատուն խնամ տանել իւրում իշխանութեանն , ո՞րչափ եւս առաւել Աստուծոյ բոլոր աշխարհս, որ ընդ ամենեցուն կեանս կամի եւ ոչ զմահ ։ 193 * Եւ ահա ուր բազմացաւ յանցաւորութիւն, տանջեաց զամենեսեան մահուամբ . իսկ ուր եղեւ ունկնդրութիւն հնազանդութեան , շնորհեաց զպարգեւս անմահութեան։

194 Այն է ճշմարիտ Աստուած՝ բոլորեցունց մեր արարիչ, զոր դու * աներասանակ արձակ բերանով անահ աներկիւղ համարձակութեամբ հայհոյես։ 195 Թողեալ զՅիսուս Քրիստոս զփրկական անունն՝ Փանդուրակայ որդի անուանես , եւ մարդ մոլորեցուցիչ կարծես. եւ զերկնաւոր փրկութիւնն աղաւաղես եւ անարգես ի կորուստ անձին եւ բոլոր աշխարհիս ։ 196 Զոր տալոց եւ հատուցանելոց ես զանանցական վրէժ տանջանացն յանշէջ հուրն սպառնացեալ գեհենին , հանդերձ ամենայն գործակցաւք քովք , առաջնովք եւ միջնովք եւ վերջնովք ։

197 Այլ մեք այսպէս գիտեմք զԱստուած, եւ ի սոյն հաւատամք յաներկբայս ։

198 * Աստուած, որ արար զաշխարհս, նոյն եկն եւ ծնաւ ի սուրբ կուսէն Մարիամայ, յառաջագոյն նկատելով մարգարէիցն , առանց իրիք պատճառանաց մարմնաւոր կարգի։ 199 Որպէս յոչընչէ արար * զայս մեծ մարմին աշխարհս , սոյնպէս առանց իրիք մարմնական միջնորդի առ զմարմինն յանփորձ կուսէն ճշմարտիւ, եւ ոչ ստուերագիր երեւմամբ։ 200 Էր Աստուած ճշմարտիւ, եւ եղեւ մարդ ճշմարտիւ . ոչ ի լինելն մարդ՝ կորոյս զաստուածութիւնն , եւ ոչ ի կալ մնալն Աստուած՝ աղաւաղեաց զմարդկութիւնն, այլ նոյն եւ մի ։

201 Այլ քանզի ոչ կարէաք տեսանել զանտեսանելին եւ մերձենալ յանմերձենալին, եկն եմուտ ընդ մերով մարդկութեամբս, զի եւ մեք մտցուք ընդ նորա աստուածութեամբն ։ 202 * Ոչ անարգանս ինչ համարեցաւ զգենուլ զիւր ստեղծուած մարմինս , այլ մեծարեաց իբրեւ * զաստուածաստեղծ զիւր գործ։ 203 Ոչ առ սակաւ սակաւ շնորհեաց ինչ սմա զանմահութեան պատիւն՝ իբրեւ զանմարմին հրեշտակաց, այլ միանգամայն զբոլոր բնութիւնն մարմնով , շնչով եւ հոգւով զգեցաւ , եւ միաբանեաց ընդ աստուածութեանն . միութիւն, եւ ոչ երկուութիւն . եւ այսուհետեւ մի գիտեմք զաստուածութիւնն, որ յառաջ էր քան զաշխարհս, նոյն եւ այսաւր ։

204 Այս Յիսուս Քրիստոս, որ յիւր մարմինն փրկեաց զբոլոր աշխարհս, սա եկն կամաւ ի մահ. եւ որպէս ինքն աստուածութիւնն գիտէ՝ թանձրացաւ յանարատ կուսէն, եւ ծնաւ եւ պատեցաւ ի խանձարուրս եւ եդաւ ի մսուր, եւ շարժեաց էած զմոգսն յարեւելից յերկրպագութիւն. սնաւ իբրեւ զտղայ կաթամբ, աճեաց եւ մեծացաւ ամս երեսուն մկրտեցաւ * ի Յովհաննէ ի յամլորդւոյն ի Յորդանան գետ ։ 205 Արար նշանս մեծամեծս եւ արուեստս ի մէջ Հրէիցն . մատնեցաւ ի քահանայից, դատապարտեցաւ ի Պիղատոսէ Պոնտացւոյ ։ 206 Խաչեցաւ, մեռաւ, թաղեցաւ, յարեաւ յաւուր երրորդի. երեւեցաւ երկոտասան աշակերտացն եւ այլոց բազմաց աւելի քան զհինգ հարիւրոցն ։ 207 * Եւ շրջելով ընդ նոսա զաւուրս քառասուն՝ վերացաւ * ի լեռնէն Ձիթենեաց յերկինս յանդիման * իւրոց աշակերտացն, ել եւ նստաւ ի հայրենի աթոռն։ 208 * Խոստացաւ երկրորդ անգամ գալ ահաւոր զաւրութեամբ յարուցանել զմեռեալս, նորոգել զբոլոր աշխարհս, առնել դատաստան արդար ի մէջ արդարոց եւ մեղաւորաց, տալ պարգեւս արժանաւորաց, եւ հատուցանել պատիժս չարագործաց , որ այսմ ամենայնի բարերարութեանց ոչ հաւատան։

209 * Յայսմ հաւատոց զմեզ ոչ ոք կարէ խախտել, ոչ հրեշտակք եւ ոչ մարդիկ , ոչ սուր եւ ոչ հուր, ոչ ջուր, ոչ * ամենայն զինչ եւ են դառն հարուածք ։

210 Ամենայն ինչք եւ ստացուածք մեր ի ձեռս քո, եւ մարմինք մեր առաջի քո կան . ըստ կամաց քոց արա զինչ եւ կամիս։ 211 Եթէ սովին հաւատովք թողուս, ոչ յերկրի այլ տէր փոխանակեմք ընդ քեզ , եւ ոչ յերկինս այլ Աստուած փոխանակեմք ընդ Յիսուսի Քրիստոսի, որ չիք այլ Աստուած բաց ի նմանէ։

212 Ապա եթէ յետ այսր մեծի վկայութեան այլ ինչ հարցանես, աւասիկ կամք զբոլոր մարմինս տուեալ ի ձեռս քո. վաղվաղակի արա զինչ եւ կամիս։ 213 Ի քէն տանջանք եւ ի մէնջ յանձնառութիւնք. սուր քո՝ եւ պարանոցք մեր։ 214 Չեմք ինչ լաւ մեք քան զառաջինսն, որ յայսր վկայութեան վերայ * եդին զինչս եւ զստացուածս եւ զմարմինս իւրեանց ։

215 * Զի եթէ անմահք իսկ էաք, եւ մարթ էր մեզ մեռանել վասն սիրոյն Քրիստոսի, արժան էր . քանզի եւ նա անմահ էր, եւ ա՛յնչափ սիրեաց զմեզ , մինչեւ մահ ի յանձն էառ , զի եւ մեք նորա մահուամբն յաւիտենական մահուանէն ապրեսցուք։ 216 Եւ եթէ նա յիւր անմահութիւնն ոչ խնայեաց, մեք զի կամաւք եղաք մահկանացուք, կամաւք մեռցուք վասն սիրոյ նորա, զի կամաւք յանձն առցէ զմեզ յիւր յանմահութիւնն . մեռցուք իբրեւ զմահկանացուս . զի ընկալցի զմեր մահն իբրեւ զանմահից ։

217 * Այլ դու յետ այսր ամենայնի այլ զմեզ մի՛ հարցաներ. զի ոչ եթէ ընդ մարդոյ է ուխտ հաւատոց մերոց, եթէ պատրիցիմք իբրեւ զտղայս. այլ անլուծութեամբ ընդ Աստուծոյ , որում չիք հնար քակտել եւ ի բաց ելանել, ոչ այժմ եւ ոչ յապա , եւ ոչ յաւիտեանս, եւ ոչ յաւիտենից յաւիտեանս»։

218 Ի սմին մեծի հաւանութեան ամենայն բազմութիւնն միաբանեաց ի * մեծամեծաց մինչեւ ցփոքունս . անսուտ երդմամբ եդին վկայութիւն՝ կենաւք եւ մահու ի նմին կալ հաստատուն։

219 Եւ իբրեւ եհաս նամակն յարքունիս , եւ ընթերցան ի մեծի խոնաստանի * յանդիման ամենայն բազմութեան կարաւանին, բազումք այնոքիկ էին , որ իբրեւ լսէին՝ գովէին զպատասխանիսն ։ 220 Թէպէտ եւ երկնչէին յահէ տէրութեանն , սակայն * ի ծածուկ առ միմեանս զնոյն վկայութիւնս գովութեանց տային . առաւել քան ընդ ճարտարաբանութիւնն ՝ ընդ համարձակութիւն աներկիւղութեանն զարմանային։ 221 Եւ բազումք ահաբեկեալք սկսան զրահել պնդապէս, եւ զնոյն * շշնջիւն լսէին յամենայն շրթանց։

222 Իսկ չարասէր մոգպետն հանդերձ մեծ հազարապետաւն շնչեաց չարախաւսութիւն , եւ բորբոքեաց * զթագաւորն իբրեւ զհուր անշիջանելի։ 223 Եւ սկսաւ կրճտել զատամունսն իբրեւ զաւրհասական վիրաւոր. եւ յայտ յանդիման * ձայն արձակեաց առ մեծ հրապարակն եւ ասէ. «Գիտեմ ես զչարութիւն բազմութեան մարդկանս , որ թերահաւատեն ի մերոց աւրինացս , եւ զկնի կախարդութեան մոլորեալ են անդարձութեամբ ։ 224 * Եւ իմ եդեալ է ի մտի, թէ ոչ ումեք թողացուցից ի մեծամեծ հարուածոցն , մինչեւ ակամայ ի բաց կացցեն յայնպիսի վրիպական աւրինաց . եթէ ոք կարի ի մերձաւորաց իցէ, զնոյն անցս եւ ընդ նա անցուցից»։

225 Յայնժամ ծերն դառնացեալ բանս ի ներքս ընկէց, եւ ասէ ցթագաւորն. «Առ ի՞նչ է քո այդ մեծ տրտմութիւնդ . զի եթէ կայսր չելանէ ըստ քո հրաման , եւ Հոնք կան քեզ ի ծառայութեան, ո՞ր մարդ է յերկրի, եթէ կարող է ընդդէմ դառնալ քում հրամանիդ։ 226 Տիրաբար հրաման տուր ի ներքս, եւ ամենայն որ ինչ եւ ասես՝ վաղվաղակի կատարի »։

227 * Եւ անդէն թագաւորն ի ներքս կոչեցեալ զդպրապետն, հրամայէր գրել հրովարտակ . եւ ոչ եւս ըստ սովորութեանն, այլ բանս զայրագինս իբր առ ատելիս եւ անպիտանս , չյիշելով ամենեւին զմեծամեծ վաստակս տիրասէր մարդկանն . այլ միայն * կոչոյ հրաման տուեալ յականէ յանուանէ զարս , զոր ինքն ճանաչէր, որոց անուանքն են այս։

228 Ի տոհմէն Սիւնեաց ՎԱՍԱԿ անուն։

229 Ի տոհմէն Արծրունեաց ՆԵՐՇԱՊՈՒՀ անուն։

230 Ի տոհմէն Ռըշտունեաց ԱՐՏԱԿ անուն։

231 Ի տոհմէն Խորխոռունեաց ԳԱԴԵՇՈՅ անուն։

232 Ի տոհմէն Մամիկոնէից ՎԱՐԴԱՆ անուն։

233 Ի տոհմէն Մոկաց ԱՐՏԱԿ անուն ։

234 Ի տոհմէն Ապահունեաց ՄԱՆԷՃ անուն։

235 Ի տոհմէն Ամատունեաց ՎԱՀԱՆ անուն։

236 Ի տոհմէն Վահեւունեաց ԳԻՒՏ անուն։

237 Ի տոհմէն Անձեւացեաց ՇՄԱՒՈՆ անուն։

238 Զայս նախարարքս յականէ յանուանէ կոչեցին ի դուռն արքունի, եւ կէսքն առ նմա իսկ էին ի կարաւանին , եւ այլքն ի կողմանց հիւսիսոյ ի Հոնաց պահակին. թողեալ էր զոմանս ի նախարարացն անդէն յաշխարհին Հայոց։

239 Արդ թէպէտ եւ ոչ համագունդ ի միոջ վայրի դիպեցան ամենեքեան, սակայն յառաջագոյն գիտացեալ զխորհուրդս չարաբարոյ բռնաւորին, եւ զհեռաւորսն եւս իբրեւ զմերձաւորս ի միոջ վայրի առ միմեանս համարէին։

240 Եւ ի ձեռն սրբոյն Յովսեփու եպիսկոպոսի նովին ուխտիւ հաստատեալ՝ խաղացին գնացին յիւրաքանչիւր տեղեաց ի դուռն արքունի։ 241 Եւ յոյժ փութային վասն եղբարց եւ որդեաց եւ սիրելի դայեկասնունդ բնակացն , որ չարաչար կային ի մեծի նեղութեանն ։ 242 Վասն որոյ եւ նոքա զանձինս ի մահ մատնեցին ՝ ոչ ինչ զանգիտելով իբրեւ զանարի վատասիրտս. այլ յոյժ քաջութեամբ պնդեցին զանձինս , զի թերեւս կարասցեն փրկել զնոսա ի մեծամեծ հարուածոցն։

243 Եւ իբրեւ հասին ի դուռն արքունի, ի մեծի * շաբաթու զատկին յանդիման լինէին թագաւորին ։ 244 Բայց թէպէտ եւ տեսանէին զեղբարս իւրեանց ի մեծամեծ վիշտս տառապանաց, որ վասն անուանն Քրիստոսի ճգնեալք էին պնդապէս, ոչ ինչ տրտում եւ տխուր զերեսս ցուցանէին հրապարակին ։ 245 Եւ որչափ նոքա զուարթագին երեւէին ամենեցուն, առաւել զարմանային չարասէրքն։

246 Եւ զի աւրէնք էին յառաջ ժամանակաւ, յորժամ ի Հայոց այրուձի ի դուռն երթայր ի ձեռն պատուաւորի զաւրագլխի ուրուք, այր ընդ առաջ յղէր , եւ հարցանէր զողջոյն եւ զխաղաղութիւն Հայոց աշխարհին , եւ երկիցս եւ երիցս անգամ զնոյն առնէր, եւ զհանդէս գնդին ինքնին տեսանէր եւ յառաջ քան ի գործ պատերազմին հասանել զգալն իսկ առ նա ՝ * մեծ շնորհակալութիւն համարէր, եւ առաջի աթոռակցացն իւրոց եւ ամենայն մեծամեծացն ՝ գովութիւն մատուցանէր ամենեցուն , եւ յիշէր զնախնեացն զվաստակս , եւ զառն առն քաջութիւն պատմէր նոցա։

247 Իսկ այն աւր եւ ոչ մի ինչ յայսցանէ * ամենեւին ինչ ոչ յիշեաց. այլ իբրեւ * զչարադեւ մի՝ ոչ դադարէր յուզել եւ շարժել զբուք ձմերայնւոյ։ 248 Որպէս եւ նմանեալ իսկ էր ծովածուփ ալէկոծ խռովութեան , ոչ դուզնաքեայ վեր ի վերոյ, այլ անդստին յանդնդոց * բարձրանայր փրփրեալ կուտակեալ, վիշապաձայն որոտալով , գազանաբար գոչելով առհասարակ դողացուցանէր զտիեզերական զիւր իշխանութիւնն , որպէս զի փլեալ տարածանիցի համատարած ամենայն ի վերայ լերանց, խորոց, ձորոց ՝ ապականել միանգամայն զլայնութիւն դաշտացն վայելչութեան ։

249 Մռնչելով բարբառ արձակեալ եւ ասէ. «Երդուեալ իմ յարեգակն, ի մեծն աստուած, որ ճառագայթիւքն իւրովք լուսաւորէ զամենայն տիեզերս, եւ ջերմութեամբն կենդանածնէ զամենայն գոյացեալսն , եթէ ոչ վաղիւ ընդ առաւաւտն , ընդ երեւումն սքանչելւոյն , ընդ իս իւրաքանչիւր * ծունր նմա ոչ կրկնեսջիք՝ խոստովանելով զնա աստուած, ոչ ինչ թողացուցից ձեզ ՝ զամենայն նեղութիւնս չարչարանացն ի վերայ ածելով, մինչեւ ակամայ կատարիցէք զկամս հրամանաց իմոց»։

250 Իսկ հաւատացեալքն հաստատեալք ի Քրիստոս՝ ոչ ի սառնամանեաց ձմերայնւոյն հովանային, եւ ոչ ի տապոյ խորշակին ջեռնուին, եւ ոչ յահագին ձայնէն սարսէին, եւ ոչ ի սպառնալեաց տանջանացն զանգիտէին. այլ ի վեր հայեցեալք ՝ զզաւրութիւնն Քրիստոսի յաւգնութիւն եկեալ տեսանէին , եւ զուարթագին դիմաւք եւ համեստ բանիւք յառաջ մատուցեալ՝ * տային պատասխանի թագաւորին.

251 «Խնդրեմք ի քէն, արքայ քաջ , ունկն դիր * սակաւ բանից մերոց, եւ քաղցրութեամբ լուր զոր ասելոցս եմք։

252 Քանզի յիշեցուցանեմք քեզ զժամանակն Շապհոյ արքայից արքայի, որ էր հայր հաւուն քո Յազկերտի , եւ ետ նմա Աստուած զերկիրն Հայոց ի ծառայութիւն սովին աւրինաւք , որով եւ մեք իսկ վարիմք այժմ. եւ հարքն մեր եւ հաւք հարցն մերոց կացին նմա ի ծառայութեան վաստակս, եւ սիրով կատարէին * զամենայն հրաման բանի նորա, եւ բազում անգամ ի նմանէ մեծապարգեւք լինէին ։ 253 Եւ յայնց ժամանակաց մինչեւ * ի քո հայրենի աթոռդ՝ եւ մեք զնոյն ծառայութիւն ծառայեցաք. բայց թերեւս քեզ լաւագոյն քան զառաջնոցն »։

254 * Զայս ասելով ցուցանէին զքաջութիւն արութեանցն լաւագոյն քան զառաջնոցն ըստ զինուորութեան կարգի ։ 255 Իսկ զմտից եւ զսակից, եւ որ այլ եւս էին հարկ աշխարհին, բազմագոյն քան առ հարբն նորա երթայր յարքունիս ։

256 «Նա * եւ ի սուրբ եկեղեցւոյն, որ էր ազատ ի Քրիստոս ըստ կարգի նախնեացն մերոց ի սկզբանէ, եւ դու ընդ հարկաւ եդիր . եւ մեք առ սէր քոյոյ տէրութեանդ ոչ ինչ ընդդիմացաք քեզ ։ 257 Արդ վասն է՞ր յուզեալ իցէ ցասումնս այս ի վերայ մեր. ասա դու մեզ զպատճառս վնասուն . եթէ աւրէ՞նքն մեր պատճառք իցեն անվաստակ լինելոյ առաջի քո »։

258 Իսկ չարադեւն լի ամենայն նենգութեամբ՝ զերեսս ի մի կոյս դարձուցեալ եւ ասէ. «Վնաս համարիմ ընդունել ի գանձ արքունի զհարկս աշխարհին ձերոյ, եւ անաւգուտ զքաջութիւն արութեան ձերոյ. քանզի տգիտաբար մոլորեալ էք ի ճշմարիտ աւրինացս մերոց , եւ զաստուածս անարգէք * եւ զկրակ սպանանէք եւ զջուրս պղծէք, եւ զմեռեալս ի հող թաղելով զերկիր ապականէք, եւ * քրպիկար չառնելով ոյժ տայք Հարամանոյ . եւ որ մեծ * քան զամենայն, զի հանապազ ի կանայս ոչ մերձենայք . եւ մեծապէս լինի դիւաց խնդութիւն, չխրատելով ձեր եւ չպահելով զամենայն կարգս մոգաց ։ 259 Տեսանեմ զձեզ իբրեւ զխաշինս ցրուեալս եւ վայրատեալս յանապատի, եւ յոյժ զեղջ է մտաց իմոց, թէ գուցէ աստուածքն բարկացեալ վասն ձեր՝ * ի մէնջ վրէժս առնուցուն։ 260 Այլ դուք եթէ կամիք կեալ եւ կեցուցանել զանձինս ձեր եւ մեծարանաւք * անդրէն յուղարկիլ, զոր ասացի՝ վաղիւ վաղվաղակի կատարեցէք »։

261 Յայնժամ երանելի նախարարքն առ հասարակ զձայնս իւրեանց բարձին եւ ասեն յանդիման ամենեցուն. « Մի՛ դու, արքայ, եւ մի՛ զայդ այլ առ մեզ ասեր. քանզի ոչ է եկեղեցի շինուած մարդոյ , եւ ոչ տուրք արեգական, որպէս դուդ այլ ընդ այլոյ կարծես ՝ թէ աստուած իցէ . ոչ միայն զի աստուած չէ, այլ եւ կենդանի չէ։ 262 Այլ եկեղեցիք ոչ են պարգեւք թագաւորաց, եւ ոչ արուեստ ճարտարութեանց , եւ ոչ գիւտք իմաստնոց, եւ ոչ աւար քաջութեան զինուորաց, եւ ոչ պատիր խաբէութիւնք դիւաց . նա եւ բնաւ իսկ ամենեւին զինչ եւ ասասցես յերկրաւորացս , կամ ի վեհից կամ ի վատթարաց, բնաւ ուրեք եկեղեցի ի նոցանէ ոչ գտցի։ 263 Այլ շնորհք են մեծին Աստուծոյ, ոչ միում * ումեք ի մարդկանէ տուեալ, այլ ամենայն բանաւոր ազգաց, որք վիճակեալք են ի բնակութիւն ի ներքոյ արեգականս ։ 264 Հիմունք նորա եդեալ են ի վերայ հաստատուն վիմի . ոչ ներքինք շարժել կարեն. եւ ոչ վերինք դրդուեցուցանել ։ 265 * Եւ զոր երկինք եւ երկիր ոչ դողացուցանէ , մի՛ ոք ի մարդկանէ խրոխտասցի յաղթել նմա։ 266 * Հա՛պա, որով աւրինակաւ զինչ կամիս առնել, կատարեա . պատրաստ եմք ամենեքեան առ ամենայն մեքենայս հարուածոցն տանջանաց , զոր սպառնացար. ոչ միայն ի չարչարել , այլ եւ ի մեռանել ։ 267 * Եւ եթէ դարձեալ եւս զնոյն բանս հարցանես, ի միոջէ միոջէ լուիցես * առաւել քան զդոյն պատասխանի»։

268 Յայնժամ դառնացեալ քան զլեղի թագաւորն՝ փլուզանէր անդէն ի փորին զծով կամաւոր մաղձոյն իւրոյ. եւ ընդ քիթսն եւ ընդ բերանն առ հասարակ գոլոշի ջերմախառն ելանէր, իբրեւ ի սաստիկ հնոցէ ծուխ թանձրացեալ։ 269 Եւ առ չհանդուրժել սրտին իւրոյ ՝ կոտորէր զզաւրութիւն մարմնոյն , եւ ծակոտէր զբազմամթեր աման խորհրդոցն , ցրուէր եւ վատնէր զամենայն խորհումն նենգութեան ։ 270 Եւ զոր * ոչ երբէք կամէր իւրոց սիրելեացն յայտնել, ակամայ առաջի ծառայիցն Քրիստոսի մերկանայր եւ դնէր զամենայն կարգաւ։

271 Երեքկնէր եւ չորեքկնէր զանսուտ երդումն յարեգակն, եւ ասէր այսպէս. « Ոչ կարէք աւերել զանխաբ ամուրս իմ. եւ ոչ որում * ցանկացեալդ էք՝ վաղվաղակի տամ գտանել ձեզ . այլ * զամենեսեան զձեզ եւ որ ի գնդիս են՝ չարաչար կապանաւք ի Սագաստան տամ անցուցանել ընդ անճանապարհ տեղիս, որ եւ բազումք ի ձէնջ * ի խորշակէ յերթալն սատակիցին, եւ մնացեալքն անկցին ի բերդս ամուրս եւ ի բանդս անելս ։ 272 Եւ ի ձեր աշխարհն առաքեցից զաւրս անթիւս հանդերձ փղաւք , եւ զկին եւ զորդիս ի Խուժաստան տամ խաղացուցանել . եւ զեկեղեցիս եւ զոր * անուանէք վկայարանս՝ քակեցից, քանդեցից եւ յապականութիւն դարձուցից. եւ եթէ ոք ընդդէմ դարձեալ գտցի, կոխան եղեալ գազանաց ՝ անողորմ մեռանիցի ։ 273 * Եւ զամենայն ասացեալս արարից եւ կատարեցից առ մնացորդս աշխարհին »։

274 Եւ վաղվաղակի հրամայէր զպատուական նախարարսն հանել մեծաւ անարգանաւք յերեսաց իւրոց. եւ զգուշութեամբ հրաման տուեալ դահճապետին՝ առանց կապանաց յիւրաքանչիւր վանս պահել, եւ ինքն զառածեալ անդրէն դառնայր անմխիթար տրտմութեամբ * զաւթեւանս ագանէր։

275 Իսկ հաւատացեալքն ճշմարտութեամբ ի Քրիստոս ՝ ոչ ինչ երկմտութեամբ թերահաւատէին յառաջին * խրատուէ սուրբ վարդապետացն իւրեանց. այլ տակաւին * ի խնդիր էին հնարիցն , թէ ո՛րպէս զանձինս եւ զսիրելիս հանցեն ի մեծ նեղութենէն ։ 276 Եւ բազում անգամ ջանալով, եւ մեծամեծացն՝ որ աւգնականք էին նոցա ի Դրանն արքունի՝ խոստմունս մեծամեծս առաջի դնէին նոցա առ ի այս կարասւոյ , եւ ոչ սակաւ գանձս առ ժամայն ծախէին նոցա ։

277 Եւ իբրեւ յամենայն կողմանց եկն փակեցաւ անել արգելան նոցա, յայնժամ զխորհուրդն Աբրահամու * ի մէջ առեալ՝ աղաղակէին եւ ասէին ի սիրտս իւրեանց. «Ամենեցուն մեր նուիրեալ * եւ եդեալ զեղբարս եւ զորդիս եւ զամենայն սիրելիս ընդ կապանաւք իբրեւ զԻսահակ ի վերայ սուրբ սեղանոյն, ընկալ, Տէր, զկամաւոր պատարագս մեր , եւ մի՛ տար զեկեղեցի քո յայպն կատականաց անաւրէն իշխանիս այսորիկ»։

278 * Մի ոմն ի ներքին խորհրդակցացն արքայի ի ծածուկ ունէր զանքակ սէրն ի Քրիստոս , քանզի մկրտեալ իսկ էր յաւազանն կենդանի , եւ մեծապէս հոգ տանէր հնարից կենաց վշտացելոցն։ 279 Եւ իբրեւ ստուգեաց ճշմարտիւ , եթէ զոր սպառնացաւ թագաւորն * զամենայն չարիսն՝ կամի անցուցանել ընդ աշխարհն Հայոց , թէպէտ եւ ոչ ամենեցուն ՝ այլ սակաւուց ի նոցանէ * ուսոյց զխրատ հնարից ` զի առ անգամ մի * ի նեղութենէ անտի զանձինս ապրեցուսցեն ։

280 Եւ մինչդեռ գունդ կազմէին, որ զնոսա շկաւթակ արասցեն յանդարձ աւտարութիւն, որպէս զբազում նախարարսն ի Վրաց աշխարհէն արարին, ի նմին ժամանակի գուժկան հասանէր ի կողմանցն Քուշանաց, եթէ գունդ հատաւ ի թշնամեացն, որ ելին աւերեցին զգաւառս բազումս արքունի։ 281 Եւ այս լինէր մեծ աւգնականութիւն նոցա յերկնից ։ 282 Եւ անաւրէնն ճեպեալ * տագնապէր զայրուձին յառաջ արձակել, եւ ինքն * փութով ստէպ զհետ երթայր. եւ ի խոր խոցեալ զխորհուրդսն ՝ ցրուէր զառաջին հաստատուն երդումն ։

283 Իսկ երկիւղածացն Տեառն զայս տեսեալ՝ մեծաւ յուսով աղաւթս առնէին եւ ասէին միաբան. «Դու Տէ՜ր ամենայնի , որ գիտես զծածկեալս սրտից մարդկան, եւ յայտնի են առաջի քո ամենայն աներեւոյթք խորհրդոց , եւ ոչ ինչ խնդրես վկայութիւն յերեւելեացս , որպէս զի եւ զանգործս մեր տեսանեն աչք քո, արդ առաջի քո հեղումք զխնդրուածս մեր ։ 284 Ընկալ, Տէր, զծածկութիւն աղաւթից մերոց, եւ կատարեա զմեզ ի հաճոյս պատուիրանաց քոց, զի ամաչեսցէ չարն, որ խրոխտացեալ մարտնչի մեզ իշխանութեամբ անաւրինին ։ 285 Շարժեա, Տէր, զկամակոր խորհուրդս նենգաւորին , եւ խափանեցո զկամս ամբարշտութեան նորա , եւ դարձո զմեզ խաղաղական խորհրդով անդրէն ի սուրբ եկեղեցին . զի մի՛ յանկարծակի յափշտակեալ աւերեսցի չարաչար ի թշնամեաց »։

286 Եւ անձամբք իւրեանց զայս ուխտ եդեալ անքակութեամբ ընդ Աստուծոյ, զի հաստատուն կացցեն * ըստ առաջին խորհրդոցն , պատգամ ի ներքս յղէին զնոյն խրատտուն իւրեանց, իբր թէ կատարեսցին կամք անաւրէնութեան նորա ։

287 * Զայն իբրեւ լուաւ թագաւորն ՝ յոյժ ցնծացեալ բերկրեցաւ , կարծեցեալ զդիսն հասանել նմա յաւգնականութիւն , շրջեալ եւ աւերեալ զհաստատուն խորհուրդս ծառայիցն Աստուծոյ. եւ ահա մատուցանեն երկրպագութիւն արեգական , պատուեալ զնա զոհիւք եւ ամենայն աւրինաւք մոգութեանն ։

288 Եւ զայն ոչ կարաց իմանալ ցնորեալն , եթէ անստուեր լոյսն արեգականն արդարութեան սպառէր եւ մաշէր * զխաւարային խորհուրդս նորա, եւ եղծեալ ապականէին զամենայն խեղաթիւր կամս նորա։ 289 Եւ կուրացեալ ի ճշմարիտ յայտնութենէն ՝ ոչ ինչ իմացաւ զպատրանս խաբէութեանն , որով վրիպեացն ։ 290 Հեղոյր արկանէր առաջի նոցա զպարգեւս երկրաւորս , եւ վերստին ամենեցուն զպատիւս եւ զգահս նորոգէր, յառաջ մատուցանելով եւ երեւելի առնելով ընդ ամենայն տիեզերական իշխանութիւնն ։ 291 Եւ անբաւ առատութեամբ ագարակս եւ աւանս միում միում նոցա յարքունուստ շնորհէր. սիրելիս եւ բարեկամս կարդայր զնոսա, եւ առ հպարտ յանդգնութեան մտացն կամակորութեան ՝ կարծէր եթէ փոխանակիցի ճշմարտութիւնն ընդ ստութեան ։

292 Եւ զայս արարեալ, բազում այրուձի գումարէր ընդ նոսա , եւ ի մոգուցն ոչ սակաւս , աւելի քան զեւթն հարիւր վարդապետս յղէր ընդ նոսա, եւ զմեծ ոմն իշխան մոգպետ կացուցանէր ի վերայ նոցա։ 293 Խոնարհէր եւ աղաչէր պատուիրելով , թէ մինչ ես ի պատերազմէս դարձեալ գայցեմ խաղաղութեամբ, ձեր արարեալ եւ կատարեալ իցէ զամենայն ըստ կամաց իմոց։ 294 Եւ այսպէս շքով եւ պատուով առաջնորդէր նոցա զերկայնութիւն ճանապարհին անդրէն յերկիրն Հայոց։ 295 Եւ ինքն * աւետիս խնդալիս առաքէր յատրուշանս բազումս, գրէր եւ ցուցանէր մոգաց եւ մոգպետաց եւ ամենայն մեծամեծաց կողմանց կողմանց աշխարհաց ՝ ո՛րպէս դիցն աւգնականութեամբ զգործ քաջութեան իմոյ յառաջ մատուցեալ ։

296 Իսկ խոհերականքն այնուհետեւ յարուցեալ յիւրաքանչիւր խաւարային դարանաց ՝ իղձք լինէին վաղվաղակի զհրամանն կատարել. ձայն արարեալ յաշխարհս հեռաւորս ՝ միանգամայն խաղալ գնալ յերկիրն արեւմտից ։ 297 Եւ մինչ չեւ հասեալ էին * ի մեծ աշխարհն Հայոց, փայտ ընկենուին եւ վիճակս * արկանէին, թէ ո՛ր լեզու որո՛ւմ դասու հասցէ յաշակերտութիւն։ 298 Զի առհասարակ հրաման առեալ էր յարքունուստ, որպէս Հայոց աշխարհին, նոյնպէս եւ Վրաց եւ Աղուանից եւ Լփնաց , Աղձնեաց եւ Կորդուաց եւ Ծաւդէից եւ Դասն եւ որ այլ եւս ուրեք ուրեք ի ծածուկ յիշխանութեանն Պարսից ունէին զքրիստոնէութիւն ։

299 Եւ անզգայ յարձակմամբ յաւարի առնուլ փութային զգանձս սուրբ եկեղեցեացն , եւ իբրեւ զդեւս այնուհետեւ * միմեանց պատահէին։ 300 Եւ լինէր գունդ զաւրաց բազմաց, եւ չարասէրն սատանայ իբրեւ զաւրավար ի մէջ նոցա երեւէր , եւ անդադար յորդորելով զամենեսեան ճեպեալ փութացուցանէր։ 301 Կէտ եդեալ զԺամանակն ՝ զամիսն վեցերորդ, տագնապէին եւ ստիպէին արքունի հրամանաւ։

302 « Մինչեւ ի նաւասարդէ ի նաւասար, ասէ, յամենայն տեղիս՝ որ իցեն ընդ իշխանութեամբ թագաւորին մեծի, բարձցին կարգք եկեղեցւոյ, փակեսցին եւ կնքեսցին դրունք սուրբ տաճարացն , գրով համարով առցին նուիրեալ սպասքն յարքունիս, լռեսցեն ձայնք սաղմոսացն եւ դադարեսցեն ընթերցուածք անսուտ մարգարէիցն ։ 303 Քահանայք մի՛ իշխեսցեն ի տունս իւրեանց ուսուցանել զժողովուրդս , եւ հաւատացեալքն ի Քրիստոս՝ արք եւ կանայք, որ բնակեալ են յիւրաքանչիւր մենանոցս , փոխեսցեն զհանդերձս իւրեանց * ըստ աշխարհական կարգաց։

304 Դարձեալ եւ կանայք նախարարացն կալցին զուսումն վարդապետութեան մոգացն ։ 305 Ուստերք եւ դստերք ազատաց եւ շինականաց կրթեսցին ի հրահանգս նոցուն մոգաց ։ 306 Կարճեսցին եւ արգելցին աւրէնք սուրբ ամուսնութեան , զոր ունէին ի նախնեաց ըստ կարգի քրիստոնէութեանն . այլ * փոխանակ ընդ կնոջ միոյ՝ բազում կանայս * արասցեն. զի աճեցեալ բազմասցին ազգք Հայոց։ 307 Դստերք հարանց լինիցին , եւ քորք ՝ եղբարց. մարք մի՛ ելցեն յորդւոց , այլ եւ թոռունք ելցեն յանկողինս հաւուց ։

308 * Պատրուճակք մի՛ մեռցին անյազ , եթէ յաւդեաց իցէ եւ եթէ յայծեաց եւ եթէ յարջառոց եւ եթէ ի հաւուց եւ եթէ ի խոզաց ։ 309 Հայսք առանց փանդամի մի՛ զանգցին. ծիւք եւ քակորք ի կրակ մի՛ եկեսցեն . ձեռք առանց * գումիզոյ մի՛ լուասցին. շնջրիք եւ աղուէսք եւ նապաստակք մի՛ մեռցին։ 310 Աւձք եւ * մողէսք, գորտք եւ մրջմունք, եւ որ այլ եւս խառնափնդոր բազմաճճիք են, մի՛ կայցեն, այլ վաղ թուով համարով ի մէջ բերցեն ըստ արքունի չափոյն ։ 311 * Եւ որ այլ եւս ինչ սպասք իցեն, կամ զոհից կամ սպանդից, ըստ տաւնական կարգին՝ տարեւոր թուականին, եւ ըստ կապճաթիւ մոխրաչափ կարգին։

312 Զայս ամենայն զոր ասացաք՝ առ ժամանակ մի մինչեւ ի գլուխ տարւոյ կատարեսցեն ամենեքեան . եւ զայլն ամենայն առ յապա պատրաստեսցեն »։

313 Իսկ զայս ամենայն հրաման պատուիրանաց առեալ մոգաց եւ մոգպետաց, զտիւ եւ զգիշեր փութային հասանել յաշխարհն Հայոց. եւ առ յոյժ խնդութեանն ոչ երբէք յագէին երկայնութեամբ ճանապարհին ։

Երրորդ յեղանակ՝ Վասն միաբանութեան սուրբ ուխտին եկեղեցւոյ

1Երրորդ յեղանակ

ՎԱՍՆ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ՍՈՒՐԲ ՈՒԽՏԻՆ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ

1 Թէպէտ եւ ոչ իցեմք բաւական ասել զամենայն չարիսն , որ անցք անցին անդէն ի կարաւանին ընդ գունդն Հայոց , սակայն եւ ոչ լռել կամիմք ՝ ծածկելով զվիշտս նեղութեանն . այլ ասասցուք փոքր ի շատէ, զի ձայնակիցք լիցուք այնոցիկ , որք դառնապէս զմեզ ողբային. զի եւ դու իբրեւ լուիցես ՝ ոչ սակաւ արտասուս հեղուցուս ի վերայ ազգիս թշուառութեան ։

2 Զի ահա անդէն ի մեծ բանակին Պարսից՝ յազգաց ազգաց որք էին * հաւատացեալ ի սուրբ աւետարանն Քրիստոսի, իբրեւ տեսին զչար յանձնառութիւնն Հայոց, յոյժ հարան ի միտս իւրեանց , եւ կործանեցան անկան * ի վերայ դիմաց իւրեանց ։ 3 Բազումք ի նոցանէ թաղծեալ ի սուգ ծանրութեան, հարեալ յոգիս եւ դառնացեալ յարտասուս, եկին եւ յանդիմանեցին զնախարարեանն , եւ յոյժ դսրովեցին զուխտ քահանայութեանն ։

4 Զզուէին զամենեսեան եւ ասէին. «Զի՞ առնիցէք զսուրբ կտակարանսդ, եւ կամ յո՞ տանիցիք զսպաս տէրունեան սեղանոյն. մոռանայցէ՞ք արդեւք զհոգեւոր աւրհնութիւնսդ , եւ կամ լռեալ դադարիցէ՞ք ի մարգարէական ձայնիցդ ։ 5 Կափուցէք զաչս յընթերցուածոց , եւ խցէք զականջս ի լսելոյ. միթէ զմտացդ անմոռացութիւն ո՞չ յիշիցէք։ 6 Զի՞նչ առնիցէք զպատուիրեալսն ի Տեառնէ. Որ ուրասցի զիս առաջի մարդկան, յուրաստ եղէց եւ ես զնմանէ առաջի Հաւր իմոյ, որ յերկինս է , եւ հրեշտակաց սրբոց ։

7 Վարդապետք էիք առաքելական քարոզութեանն . արդ աշակե՞րտք լինիցիք մոլար խաբէութեանն ։ 8 Ուսուցիչք էիք ճշմարտութեանն , արդ ուսուցանիցէ՞ք զպատիր խաբէութիւն մոգաց ։ 9 Քարոզք էիք արարչական զաւրութեանն , արդ զտարերս աստուա՞ծս խոստովանիք ։ 10 Յանդիմանիչք էիք ստութեան , արդ եւ քան զսուտն ստագո՞յնք լինիցիք։ 11 Ի հուր եւ ի հոգի էիք մկրտեալք , արդ ի մոխիր եւ յաճի՞ւն թաթաւիցիք . կենդանի մարմնով * եւ անմահ արեամբ էիք սնեալ, արդ ի ճենճե՞ր զոհից եւ ի շարաւս աղտեղի՞ս մրճոտիցիք։ 12 Տաճար էիք Հոգւոյն Սրբոյ , արդ զոհարան դիւա՞ց լինիցիք. քրիստոսազգեացք էիք ի մանկութենէ, արդ մերկացեալք ի փառացն ՝ դիւաբար արեգակա՞ն կաքաւիցէք ։

13 Ժառանգք էիք արքայութեանն , արդ անձամբ զանձինս արարէք ժառանգ գեհենին ։ 14 Նոցա՛ է սպառնացեալ հուրն անշէջ, ընդէ՞ր դուք ընդ նոսա այրեցեալ տոչորեցայք . նոցա՛ պարարի որդն անմահ , իսկ արդ * դուք պարարիցէք զմարմինս ձեր նմա ի կերակուր . խաւարն արտաքին նոցա՛ թանձրացեալ պահի , դուք լուսազգեստք ՝ ընդէ՞ր յուղարկեցայք ընդ նոսա ի նոյն խաւար ։ 15 Նոքա ի վաղնջուց հետէ էին իսկ կուրացեալք , դուք զիա՞րդ զկնի կուրացն կուրացարուք ։ 16 * Նոցա՛ էր փորեալ զխորխորատն , դուք ընդէ՞ր լցէք յառաջագոյն։ 17 Ե՞րբ ուսանիցիք զբազմաթիւ անուանս աստուածոցն նոցա, այն որ չիք ուրեք ի միջի եւ ոչ մի։ 18 Թեթեւացեալք ի ծանր բեռանց՝ անձամբ անձին առէք զբեռն ծանրութեան. ազատեալք ի ծառայութենէ ՝ չարաչար մտէք յանազատելի ծառայութիւնն ։

19 Եթէ գիտէիք եւ երեւէր ձեզ յայտնի, սուգ առին երկինք ի վերայ ձեր, եւ թաղծեցաւ երկիրս ի ներքոյ ոտից ձերոց։ 20 Հրեշտակք ի վերուստ են ձեզ բարկացեալք , եւ ի յերկրէս մարտիրոսքն են ձեզ ցասուցեալք ։ 21 Ողորմի՜մ, ողորմիմ սիրելեաց ձերոց, եւ բազում անգամ ողորմիմ անձանց ձերոց։ 22 Զի թէ մարդոյ փրկեալ էր զձեզ ի ծառայութենէ, եւ դուք անձամբ զանձինս * այլում ի ծառայութիւն արկանէիք, ի մեծ բարկութիւն բրդէիք զառաջին տէրն ձեր. իսկ արդ զի՞նչ առնիցէք զաստուածասաստ հրամանն. Ես եմ Աստուած , եւ չիք այլ ոք բաց յինէն, եւ ոչ զկնի իմ այլ ոք լիցի Աստուած. Աստուած նախանձոտ եմ ես, հատուցանեմ զմեղս հարց յորդիս մինչեւ յեւթն դար * ։ 23 * Իսկ եթէ որդիքն արդարք ՝ վասն հարցն մեղաց ընդունին զսատակումն, յորժամ * ինքեանք որդիքն իսկ մեղիցեն, ո՞չ * ահա միանգամայն զանձանց եւ զհարց տայցեն ի միասին։

24 Դո՛ւք էիք մեր ամուր պարիսպ ապաստանի. յորժամ աստի վտանգ հասանէր, առ ձեզ յանդորր ելանէաք. արդ մեծ ամուրդ այդ հիմն ի վեր տապալեցաւ։ 25 Դո՛ւք էիք մեր պարծանս առ թշնամիսն ճշմարտութեան, արդ * դուք էք մեր նախատինք առ նոյն թշնամիս ։ 26 Յայժմ վասն ձերոյ ճշմարիտ հաւատոցն եւ ի մեզ փոքր ի շատէ խնայէին . եւ արդ ի պատճառս ձեր եւ զմեզ անողորմ դատին ։ 27 Ոչ միայն զանձանց դատաստան տալոց էք առաջի ահեղ ատենին Աստուծոյ , այլ եւ բազմաց ամենեցուն ՝ որ ի ձեր պատճառս * եւ զնոսա եւս չարչարեսցեն»։

28 Զայս եւ առաւել քան զսոյն խաւսեցան ընդ մեծամեծս աւագանւոյն, եւ յաւելին * ցաւս ի վերայ ցաւոց։ 29 Յայտնել եւ ցուցանել նոցա * զխորհուրդն ոչ կարէին, լռել եւ չառնել պատասխանի անհնար էր. հեղձամղձուկ եղեալ մեծապէս յարտասուս հարկանէին։ 30 Ընդ նոսին դառնացեալ լսողք * եւ տեսողք յանմխիթար սուգ լինէին ամենեքեան ։

31 * Յայնմ ժամանակի * քահանայքն որ անդէն ի զաւրուն էին, առ չժուժալ սրտիցն բարկութեան՝ քակեալ որոշեցան ի նախարարացն եւ յամենայն բազմութենէն. եւ զմի ոմն դեսպան * ձիով փութապէս առաքեցին յաշխարհն Հայոց։ 32 Գոյժ * ի բերան առեալ եւ զաւձիս պատառեալ, հասեալ ի ժողովս եպիսկոպոսացն, մեծապէս յարտասուս հարեալ, կայր եւ պատմէր զամենայն անցս չարչարանացն. այլ ոչ յայտնէր նոցա զծածկութիւն խորհրդոցն ։

33 Յայնմ ժամանակի սփռեցան եպիսկոպոսքն յիւրաքանչիւր իշխանութիւնս, եւ առաքեցին զքորեպիսկոպոսս ի գեաւղս եւ յագարակս եւ ի բազում ամուրս լեռնային գաւառացն։ 34 Դրդեցին ժողովեցին զբազմութիւն արանց եւ կանանց, շինականաց եւ ազատաց , զքահանայից եւ զմենակեցաց . խրատ եդին , պնդեցին եւ արարին զամենեսեան զինուորս Քրիստոսի։

35 Եւ յառաջին բան խորհրդին այս հաստատեցաւ. « Ձեռն եղբաւր հարազատի ի մերձաւոր իւր լիցի, որ անցեալ իցէ ըստ ուխտ պատուիրանին Աստուծոյ . եւ մի՛ խնայեսցէ հայր յորդի, եւ մի՛ ակն առնուցու որդի հաւր պատուոյն ։ 36 Կին * կռուեսցի ընդ առն ամուսնոյ , եւ ծառայ դարձցի ընդդէմ տեառն իւրոյ։ 37 Աւրէնք աստուածայինք կացցեն թագաւոր * ի վերայ ամենայնի, եւ ի նմին աւրինաց ընկալցին յանցաւորք զպատիժս դատապարտութեան »։

38 Եւ իբրեւ այս այսպէս * հաստատեցաւ կազմեցաւ, երեւեցան ամենեքեան զինեալք եւ սաղաւարտեալք, սուր ընդ մէջ եւ վահան ի ձեռին՝ ոչ միայն արանց քաջաց , այլ եւ կանանց առնականաց ։

39 Իսկ գունդն Հայոց ամենայն աւգնականաւքն հանդերձ եւ մոգացն բազմութեամբ յամսեանն չորրորդի եկին հասին յաշխարհն Հայոց, ի գիւղաքաղաք մի մեծ ՝ որում անուն էր Անգղ ։ 40 Բանակեցան , բոլորեցան, զետեղեցան , եւ յամենայն կողմանց անդր ժողովեցան, եւ էին անթիւ բազմութիւն։

41 Եւ եղեւ յետ աւուրց քսան եւ հնգից մոգպետն ինքնին մոգաւքն հանդերձ հասանէր մեծաւ զաւրութեամբ՝ քակել զդրունս եկեղեցւոյն յաւուր միաշաբաթուն . զփորձ առնուլ կամէր զառաջարկութեան գործոյն։ 42 Իսկ սուրբն Ղեւոնդ երէց միաբանութեամբ առաջին խորհրդակցաւքն եւ բազում ուխտիւ * ի տեղւոջ անդ պատրաստական դիպեցաւ ։ 43 Թէպէտ եւ ոչ էր տեղեկագոյն մտաց . ամենեցուն նախարարացն, եւ ոչ զաւրութեան ուժոյ մոգպետին, ոչ ինչ եկաց մնաց ամենայն եպիսկոպոսացն, եւ ոչ առ սակաւ մի համբեր անաւրէն իշխանին թողացուցանել . այլ * բազում ամբոխ աղաղակի զաւրացն եւ մոգացն հասուցանէր։ 44 Քանզի վիրգս ի ձեռն առեալ՝ զկառափունս մոգացն եւ մոգպետին ջարդեցին . փախստական յիւրաքանչիւր վանս արկանէին, եւ ինքեանք զպաշտաւնն բարձրացուցեալ յեկեղեցւոջն՝ * զտէրունական կանոնն կատարէին, մինչեւ ի նոյն միաշաբաթին անդադար լինելով ։

45 * Եւ յետ այսր տագնապի խռովութեան ՝ յամենայն կողմանց յաշխարհէն Հայոց բազմութիւն արանց եւ կանանց ի տեղին հասանէին։ 46 Եւ անդ էր տեսանել զմեծ աղէտ տարակուսին . ոմանք * զդերարտաւսր արձակելով իբր յաղբերականց հոսէին յաչաց իւրեանց. այլքն բարձրաճիչ աղաղակաւ՝ իբր այն թէ զերկինս դողացուցանէին, իսկ կէսքն * խիզախելով եւ ի զէնս ընթանալով` զմահ քան զկեանս ընտրէին։ 47 Իսկ ոմանք ի սուրբ ուխտէ եկեղեցւոյն՝ զաւետարանն ի ձեռն առեալ, աղաւթիւք առ Աստուած կարդային. եւ այլք ըղձանային զպատառումն երկրին, զի անձանց լիցի գերեզման։ 48 Եւ այսպէս շտապ տագնապի ի վերայ մոգպետին հասուցանէին։ 49 Բազում անգամ աղաչէր զաւգնականսն իւր, զի ի մահուանէ * կարասցեն զնա ապրեցուցանել, եւ ողջանդամ անդէն յարքունիս հասուցանել։

50 Այլ վասն գործոյն յոր եկեալն էր՝ ստիպէր զնոսա եւ ասէր. « Թող գրեմ եւ ցուցանեմ մեծ թագաւորին, զի ի բաց թողցէ զայսպիսի իրաց առաջարկութիւն. զի եթէ եւ ինքեանք աստուածքն եկեսցեն մեզ յաւգնութիւն , չէ հնար աւրինացս մոգութեան ի Հայս առնուլ զհաստատութիւն. որպէս զփորձ առի զմիաբանութեան ուխտին եկեղեցւոյ ։ 51 * Զի թէ էին զաւրք աշխարհիս մոգք, ոչ ինչ խնայէին սոքա ի նոսա սատակմամբ՝ * ոչ միայն զարտաքինսն , այլ եւ յեղբարս եւ յորդիս եւ յամենայն մերձաւորս իւրեանց , նաեւ ոչ յանձինս իւրեանց։ 52 Մարդք , որ ոչ ի կապանաց զանգիտեն, եւ ոչ ի տանջանաց երկնչին, եւ ոչ ի ստացուածոց պատկառին , եւ որ յետին չար է քան զամենայն չարիս՝ զմահ քան զկեանս ընտրեն, ո՞վ է, որ կարէ նոցա դիմակաց լինել։

53 * Լուեալ իսկ էր իմ ի նախնեաց մերոց, եթէ յաւուրս Շապհոյ արքայից արքայի, իբրեւ սկսաւ ուսումնդ այդ աճել եւ բազմանալ եւ լնուլ զամենայն երկիրն Պարսից, եւ եւս անդր յարեւելս հասանել , իսկ որ վարդապետքն էին աւրինացն մերոց՝ յորդորեցին զթագաւորն, զի մի՛ բնաւ ամենեւին բարձցին աւրէնք մոգութեան յաշխարհէն , ետ հրաման սաստիկ, զի լռեալ դադարեսցէ քրիստոնէութիւն ։ 54 Եւ որչափ նա * կարճելով արգելուլ կամեցաւ, նոքա եւս քան զեւս աճեցին եւ բազմացան, եւ հասին մինչեւ * յաշխարհն Քուշանաց, եւ անտի ի հարաւակողմն մինչեւ ի Հնդիկս տարածեցաւ։

55 Եւ այնպէս աներկիւղ եւ համարձակք էին յաշխարհին Պարսից, մինչեւ յամենայն քաղաքս աշխարհին եկեղեցիս շինեցին, որ զանցուցանէր պայծառութեամբ զթագաւորաբնակ արքունեաւքն ։ 56 Շինէին եւ վկայարանս իմն անուանեալս , եւ զնոյն զարդ եկեղեցեաց զարդարէին, եւ յամենայն տեղիս անապատս միայնանոցս շինէին ։ 57 Եւ իբրեւ ոչ ինչ երեւէր յայտնի աւգնութիւն ուստեք , աճելով աճէին եւ բազմանալով բազմանային, եւ մարմնաւոր մեծութեամբք մեծանային։ 58 Զպատճառս հարստութեանն մեք ինչ ոչ գիտէաք , բայց այսչափ ինչ ճշգրտիւ իմանայաք, զի տիեզերք ամենայն զկնի ուսմանց նոցա գնային ։

59 Թէպէտ եւ էարկ ի նոսա * թագաւորն զձեռն իւր խստութեամբ, եւ զբազումս * կալաւ եւ չարչարեաց ի նոցանէ, եւ զեւս բազումս մահուամբ սատակեաց, դառնացաւ եւ ձանձրացաւ յանձն իւր , եւ զնոսա ոչ կարաց նուազեցուցանել ի բազմութենէն։ 60 Դարձեալ թէպէտ փակեաց եւ կնքեաց զդրունս եկեղեցեացն ընդ ամենայն աշխարհն Պարսից, նոքա զամենայն տուն եկեղեցի արարին, եւ յամենայն տեղւոջ զիւրեանց աւրէնսն կատարէին , եւ զանձինս իւրաքանչիւր վկայարանս համարէին, եւ լաւագոյն զշինուածս մարդկեղէնս քան զհողեղէնսն հաշուէին։ 61 Սուրք սպանողացն բթեցան , եւ նոցա պարանոցքն ոչ ձանձրացան. աւարառուք ստացուածոց նոցա աշխատեցան , եւ աւարն աւր քան զաւր աճեցեալ բազմացաւ ։ 62 Սրտմտեալ էր թագաւորն, եւ յոյժ դառնացեալ դահիճք բարկութեանն . իսկ նոքա արթունք եւ զուարթունք, եւ խնդալից ընդունէին զամենայն հարուածս տանջանացն , եւ սիրով տանէին զամենայն յափշտակութիւն ընչից իւրեանց։

63 Իբրեւ ետես թագաւորն , եթէ գռոհ տուեալ դիմեցին ի մահ իբրեւ խաշինք * սուրբք յաղն երկնաւոր, արգել եւ * կարճեաց ի նոցանէ զհարուածս տանջանացն. եւ հրաման ետ մոգաց եւ մոգպետաց , զի * մի՛ ամենեւին ոք խուեսցէ զնոսա, այլ հաստատեալ կայցեն * աներկիւղութեամբ յիւրաքանչիւր ուսմունս, մոգն եւ զանդիկն եւ հրեայն եւ քրիստոնեայն, եւ որ այլ բազում կեշտք են ի կողմանս կողմանս աշխարհին Պարսից։ 64 Եւ ապա էառ երկիրն զխաղաղութիւն հաստատութեամբ , եւ լռեալ դադարեցին ամենայն խռովութիւնք յուզմանց ։ 65 Քանզի ընդ մերոյ աշխարհին շարժման ՝ եւ արեւմուտք եւս մեծապէս շարժեցան , եւ ամենայն Տաճկաստան * ընդ նոսին խռովեցան։

66 * Զայն ահա ի լսելոյ գիտեմք . բայց այս որ ես ինձէն աչաւք տեսի , թուի ինձ՝ թէ մեծագոյն եւս լինի քան զառաջինն։ 67 Արդ դու որ մարզպանդ ես աշխարհիս, պարտ է քեզ * փոյթ յանձին ունել, գրել եւ ցուցանել յարքունիս զմիաբանութիւն բռնութեանս , ո՛րպէս աներկիւղութեամբ առ ոչինչ համարեցան * զհրամանս արքունի։ 68 Եւ եթէ չէր մեր աճապարեալ եւ ի փախուստ դարձեալ, միում ի մէնջ ոչ տային ապրել ։ 69 Եւ եթէ անզէն մարդիկ այդպէս բռնացան , եթէ յանկարծ զինուորս եւս ընդ ինքեանս միաբանեսցեն , ո՞ կարիցէ կալ առաջի դոցա յանդուգն յարձակմանդ ։

70 Ես ահա * անտեղեակ էի անքակ ուխտի եկեղեցւոյդ * ի միմեանց. զի ա՛յլ է՝ զոր լսէ մարդ, եւ այլ է՝ զոր տեսանէ հաստատուն իւրովք աչաւք ։ 71 Դու որ ի մանկութենէ յայդմ աւրէնս սնեալ էիր, եւ ճշմարտեալ գիտէիր զպնդութիւն մարդկանդ, եթէ առանց բազում արիւն հեղլոյ դոքա մեզ ոչ տան ձեռն արկանել յեկեղեցիսդ , ընդէ՞ր զայդ ամենայն հաւաստեաւ * յանդիման չասացեր ցթագաւորն։ 72 Քանզի ամենայն նախարարացն աւագ դու էիր, եւ զբոլոր աշխարհս * քեզ յանձն արարեալ էր մարզպանութեամբ. ընդէ՞ր ոչ մեծապէս հոգ տարար յանձն քո։ 73 Զի յայլ ժամս իմաստուն էիր, եւ ես գիտէի. զայս գործ ոչ իմաստութեամբ գործեցեր։ 74 Ապա * եթէ ոչ, յայտ է եթէ եւ դու ի նոցա բանի ես, եւ քոյով խորհրդով անցուցին զայս անցս ընդ իս եւ ընդ զաւրս։

75 Արդ եթէ այդ այդպէս է, եւ քեզ կամք չէ ունել զմոգութիւն , մի՛ ինչ պատկառեր դու երկիւղիւ յարքայէ. ես գրեմ եւ ցուցանեմ ի դուռն մովպետան մովպետի եւ դարանդարձապետի եւ մեծ հազարապետին, զի ածցեն զարքայ ի հաւանութիւն , որպէս զի ի բաց թողացուսցէ ըստ առաջին հրամանին , եւ ի կամս մարդկան ապաստան արասցեն , զի առ սակաւ սակաւ ընդելցին ընդ աւրէնս մոգութեանս . զի որք կալցին՝ սիրով երեւեսցին կատարեալ զհրամանն արքունի։ 76 Քանզի մարզ է աշխարհս. գուցէ յորժամ վնաս ինչ առնիցեն , եւ ինքեանք ցրուեալ վատնեսցին յաւտարութիւն։ 77 Իսկ յորժամ աշխարհս թափուր լինիցի ի մարդկանէս , յայնժամ եւ քեզ գլխովին մեծապէս վիշտ հասանէ յարքունուստ»։

78 Ետ պատասխանի * մարզպանն մոգպետին, եւ ասէ. «Ամենայն բանք խրատուդ զոր ասացեր՝ ճշմարիտ են. բայց զառաջինն զոր չիմացաք ՝ տեսեր, եւ մեծապէս զղջացաք այժմ։ 79 * Բայց դու արդ զոր ասեմս արա , եւ բարիոք թուեսցի քեզ. սակաւիկ մի երկայնամիտ լեր եւ զխորհուրդս քո արգել ի բազմաց. բայց արանց ՝ որոց ես ասեմ ՝ նոցա յայտնեա, մինչեւ ես ինձ ոյժ ժողովեցից՝ զաւր ի թիկունս ածելոյ, եւ զուխտ եկեղեցւոյդ թերեւս կարացից երկփեղկել ։ 80 Եւ եթէ զայդ այդպէս արարից, գիտեմ ապա թէ եւ զհրամանն արքունի կարող եմ կատարել»։

81 Եւ անդէն հրոս հանեալ ի Սիւնեաց աշխարհէն , զիւր գունդն ստուարացոյց ի թիկունս աւգնականութեան մոգաց եւ մոգպետին ։ 82 Եւ ապա սկսաւ ասել։ 83 «Աղէ դու անգամ մի հրովարտակ ի դուռն տուր վասն այրուձիոյն ՝ որ յԱղուանսն է տասն հազար, զի ի ձմերոց ի Հայս եկեսցեն. եւ յորժամ զնոսա ի ձեռին ունիցիմք , չիք ոք որ եղծանել կարէ զհրամանն արքունի»։

84 Պատասխանի ետ մոգպետն եւ ասէ ցմարզպանն. «Այդ խորհուրդ դարձեալ իմոց բանիցս ընդդէմ է. քանզի մեք յորժամ բռնութեամբ կռուեսցուք ընդ աշխարհիս , աշխարհս ի բաց քանդի, եւ մեք ի պատուհասէ չապրիմք. անձանց վնաս , եւ արքունի մեծապէս զեան »։

85 Եւ ոչ ինչ * կամեցաւ ամենեւին ունկն դնել նմա մարզպանն, զի սրտի մտաւք կալեալ էր զպարսկական աւրէնսն։ 86 Սկսաւ այնուհետեւ պատրել զոմանս կարասեաւ եւ * զոմանս ողոքական բանիւք. զռամիկն ամենայն՝ ահեղ բանիւք սպառնացեալ սրտաթափ առնէր։ 87 Հանապազորդ առատացոյց զռոճիկսն տաճարին, եւ յերկարէր զնուագսն ուրախութեան , մաշելով զերկայնութիւն գիշերացն յերգս արբեցութեան եւ ի կաքաւս լկտութեան, քաղցրացուցանէր ոմանց զկարգս * երաժշտական եւ զերգս հեթանոսականս . մեծապէս գովութիւն մատուցանէր աւրինաց թագաւորին։ 88 Բերեալ էր եւ յարքունուստ բազմութիւն կարասւոյ , եւ միում միում կաշառ գաղտ խթէր ի պատճառս պարգեւի եւ պատուոյ . եւ բազում նենգութեամբ զանմեղ մարդիկ հրապուրէր եւ յինքն արկանէր։

89 Իսկ զայս ամենայն իբրեւ տեսին սուրբ եպիսկոպոսունքն , եւս քաջ դրդեալ յորդորեցան ի նոյն միաբանութիւն . եւ հնարագէտ իմաստութեամբ ընդ երկուս բաժանեցին զբանակն։ 90 Մանաւանդ իբրեւ հաստատեալ գիտացին ի միտս իւրեանց, եթէ անաւրէն իշխանն Սիւնեաց զաւրհասական վէրսն * ի յոգիսն ընկալեալ էր, խորշեցան մերժեցան եւ ի բաց փախեան ի նմանէ։

91 Խորհուրդ արարեալ ի գիշերի միում ամենայն ուխտին բազմութեամբ՝ կոչեցին եւ զսպարապետն զաւրուն ի խորհուրդն, հարցին եւ քննեցին եւ ի վերայ հասին մտացն անշարժութեան , որոյ ոչ եւ առ սակաւ մի թերացեալ էր ի սիրոյն Քրիստոսի։ 92 Եւ միաբան աղաւթս արարեալ ի վերայ նորա, վերստին ընկալան զնա յառաքինութիւն։ 93 Եւ նովաւ որսացան զբազումս ի նոյն միաբանութիւն, որք ոչ էին քակեալ յառաջին միաբանութենէն. եկին եւ ժողովեցան գունդ զաւրաց բազմաց։ 94 Եւ եւս առաւել հեռագոյն զատան ի մոգացն եւ ի մոգպետէն եւ * յանաւրինէն Վասակայ։

95 Իսկ նա այնչափ * յիմարեցոյց ափշեցոյց զմիտս մոգպետին, մինչեւ չետ նմա իմանալ զելս իրացն։ 96 * Սկսաւ բաշխել մոգս ի տունս նախարարացն եւ մեծամեծ ռոճիկս կարգել , զոհել պատրուճակս , եւ բռնաբար կնքաւոր մարդկանն տալ ուտել միս յազածոյ , եւ երկիր պագանել արեգականն ։ 97 * Իբրեւ սկսաւ բազմանալ ընդ ամենայն աշխարհն * այնպիսի պղծագործ խառնակութիւն, յանդգնեցան եւ եւս կանայք փշտիպանացն յաւուր կիւրակէի անցուցանել զճրագունս եկեղեցւոյն եւ պատառել զհանդերձս հաւատաւոր կանանցն ։

98 Զայս գուժկան աղմկի իբրեւ տեսին * միաբան սուրբ եպիսկոպոսունքն , զաւետարանն ի ձեռն առեալ հասին եւ * անկան առանց հարցանելոյ ի վանս սպարապետին , ուր ժողովեալ էին զաւրքն Հայոց։

99 Համբարձին զձայնս իւրեանց եւ ասեն. «Աղաչեմք զձեզ զամենեսեան սուրբ աւետարանաւս. եթէ ձերով խորհրդիւ գործեն զայն * անաւրէնութեան չարիս մարզպանն եւ մոգպետն, նախ զմեր պարանոցս հատէք, եւ ապա յեկեղեցին ձեռնարկեցէք ։ 100 * Ապա թէ առանց ձեր կամաց նոքա զայն չարիսն գործեն , այսաւր խնդրեսցի վրէժդ այդ ի նոցանէ»։

101 Իսկ որք էին ի ներքս ի վանս սպարապետին ՝ յոտն կացին , միաբան համբարձին զձայնս իւրեանց առ Աստուած եւ ասեն. «Դու Տէր սրտագէտ ամենեցուն, ոչ ինչ պիտի քեզ վկայութիւն ի մարդկանէ . եթէ խոտորեալ իցեմք ի քէն սրտի մտաւք , զայն դու ինքնին * քաջ գիտես. այսաւր իսկ դատեա զմեզ ըստ մեղաց մերոց։ 102 Ապա եթէ հաստատուն կամք յուխտի սուրբ աւետարանիս, դո՛ւ * Տէր, լեր մեր աւգնական այսաւր , եւ տուր զթշնամիսն ճշմարտութեան ի ձեռս մեր , զի արասցուք ընդ նոսա * ըստ կամաց մերոց»։

103 * Զայս իբրեւ ասացին, ամենեքեան զգլուխ զգետնի հարկանէին, եւ ողջունեցան յաւետարանէն եւ յեպիսկոպոսացն ։

104 Իսկ մի ոմն ի նախարարացն որ անդր դիպեցաւ, էր ի նոցա խորհրդի, եւ ոչ միաբանեաց ընդ նոսա ի մեծ վկայութիւնն . եւ անդէն առ ժամայն ի նոցունց ի տեղւոջն քարկոծեցաւ , եւ ահ մեծ անկաւ ի վերայ ամենեցուն ։

105 Յայնժամ ամենեքեան ի նախանձ բարկութեան բրդեցան , մինչեւ ամենայն տեսողացն երիկամունքն դողային , որք առ ոչ ինչ համարեցան զպարգեւս արքունի, եւ առ ոտն հարին զհրամանս ահագինս ։ 106 * Ընթացան վաղվաղակի ի զէնս իւրեանց , վառեցան կազմեցան զգիշերն ամենայն, եւ ընդ ծագել արեգականն զգունդն յերիս մասունս բաժանեալ ի բանակն արկանէին։ 107 Գունդն առաջին յարեւելից կուսէ , եւ գունդն երկրորդ յարեւմտից կողմանէ , եւ գունդն երրորդ ի հիւսիսոյ կողմանէ, շուրջանակի ի մէջ առեալ փակեցին զբազմութիւն բանակին. եւ զբազումս կոտորեցին, եւ զեւս բազմագոյնս կապեցին զերեւելի մարդիկ , եւ արկին ի բերդս ամուրս ընդ իւրեանց իշխանութեամբ։ 108 * Եւ զառ եւ զապուռ եւ զաւար բանակին ի մի վայր ժողովեալ պահէին իբր հրամանաւ արքունի ։

109 Իսկ զմարզպանն ձերբակալ արարեալ, եւ միաբանէր ընդ նոսա երդմամբ՝ հաստատուն կալ յուխտին, զղջանայր զառաջին քակումն ի նոցանէ։ 110 Անկանէր ապաշխարութեամբ յոտս սուրբ եպիսկոպոսացն , եւ աղաչէր խաղապատելով՝ զի մի՛ մերժեալ ընկեսցի առ ի նոցանէ։ 111 Կրկնէր եւ երեքկնէր զանսուտ երդումն առաջի բազմութեանն ի սուրբ աւետարանն, գրէր եւ կնքէր զերդումն եւ կապէր զաւետարանէն . եւ աղաչէր՝ զի * յԱստուծոյ խնդրեսցի վրէժխնդրութիւնն, եւ մի՛ նոքա մարդկաբար սատակեսցեն զնա։

112 Իսկ նոքա թէպէտ եւ հաստատեալ գիտէին զնենգաւոր կեղծաւորութիւն նորա, եթէ խաբէութեամբ դառնայ անդրէն ի հին մոլորութիւնն , ոչ ինչ փոյթ առնէին ձեռն արկանել ի նա վասն առաջին յանցանացն , այլ սուրբ աւետարանին թողին ի դատապարտութիւն ։

113 Իսկ որք եկեալ էին յաւարի առնուլ * զսուրբ գանձս եկեղեցւոյն, ակամայ եդին զանձինս եւ զաւար իւրեանց առաջի սուրբ եպիսկոպոսացն եւ ամենայն զաւրացն. եւ * եղծաւ ապականեցաւ հրաման թագաւորին։ 114 Եւ յաջողեալք զաւրութեամբն Աստուծոյ՝ աղաղակէին եւ ասէին գոհանալով արք եւ կանայք եւ ամենայն ռամիկ բազմութիւնն. «Պատրաստ եմք * ի հալածանս եւ ի մահ եւ յամենայն * նեղութիւնս * եւ ի չարչարանս վասն սուրբ եկեղեցեաց , զոր աւանդեցին հարքն մեր առաջինք՝ զաւրութեամբ գալստեան * Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որով վերստին ծնաք ի մի յոյս հաւատոցն մկրտութեամբ ի Քրիստոս Յիսուս. ըստ նմին նմանութեան կամիմք չարչարանաւք եւ արեամբ նորոգել զանձինս ։ 115 Քանզի * հայր մեր զսուրբ աւետարանն գիտեմք, եւ մայր՝ զառաքելական եկեղեցի կաթողիկէ . մի՛ ոք չար անջրպետ * ի մէջ անկեալ՝ զմեզ քակեսցէ ի սմանէ»։

116 * Ոչ երեւէր այնուհետեւ առաւել տէր քան զծառայ, եւ ոչ ազատ փափկացեալ քան զգեղջուկ վշտացեալ, եւ ոչ ոք քան զոք նուաղեալ ի յարութենէ ։ 117 Մի սիրտ յաւժարութեան ամենեցուն արանց եւ կանանց , ծերոց եւ տղայոց եւ ամենայն միաբանելոց ի Քրիստոս։ 118 Քանզի առ հասարակ զմի զինուորութիւն զինուորեցան եւ զմի ագան զրահս հաւատոց պատուիրանին Քրիստոսի. միով գաւտեաւ * ճշմարտութեան պնդեցին զմէջս արք եւ կանայք։

119 Ընկեցեալ կայր այնուհետեւ ոսկի, եւ ոչ ոք առնոյր իւր առանձինն արծաթ, եւ արհամարհեալ առանց ագահութեան, անարգեալ պատուական հանդերձք առ ի զարդս մեծարանաց։ 120 Նա ՝ իւրաքանչիւր ստացուածք ոչ ինչ համարէին յաչս ստացողաց իւրեանց ։ 121 Տեսանէին զանձինս իւրեանց իբրեւ զմեռեալ դիակունս , եւ զիւրաքանչիւր գերեզմանս ինքեանք փորէին, եւ կեանք * իւրեանց ի մահ համարեալ էին, եւ մահք իւրեանց * անշուշտ կեանք։

122 Բայց այս բարբառ ստէպ ստէպ ընթանայր. «Քաջութեամբ միայն մեռցուք, զանուն եւ զոգիս եւեթ ժառանգեսցուք, զի կենդանի իցէ ի մեզ Քրիստոս, որում դիւրին է միւսանգամ նորոգել * զմեզ ի հողոյ եւ զամենայն զյառաջագոյն զննջեցեալսն, եւ հատուցանել իւրաքանչիւր ըստ գործս իւրեանց »։

123 Զայս եւ առաւել քան զսոյնս խաւսելով , եւ մխիթարելով զանձինս եւ զմիմեանս, դարձեալ միւսանգամ զինուորքն պատրաստեցին զզէնս իւրեանց, եւ աղաւթականքն անդադար լինէին յաղաւթսն իւրեանց, եւ * պահողքն ճգնէին ի պահս իւրեանց։ 124 Ձայնք պաշտաւնէիցն ի տուէ եւ ի գիշերի անհատ էին ի սուրբ սաղմոսսն . ընթերցուածք աստուածային կտակարանացն ոչ երբէք առնուին դադարումն յամենայն ժամ. սոյնպէս եւ * մեկնիչքն ի մխիթարութիւն երկնաւոր վարդապետութեանն ։

125 * Յայնմ ժամանակի դարձեալ յարձակեցան ի վերայ բերդիցն եւ աւանաց , զոր ունէին Պարսիկքն ի տեղիս տեղիս, յամրոցս աշխարհին. տապալէին քանդէին * զբնակութիւն նոցա։ 126 Առաջին զմեծն Արտաշատ հանդերձ աւանաւք իւրովք . եւ առնուին * զանմատոյց ամուրսն՝ զԳառնի քաղաքն , զԱնին , զԱրտագերս եւ զաւանս իւրեանց . զԵրկայնորդսն եւ * զԱրխնին եւ զաւանս իւրեանց . զԲարձրաբողն , զԽորանիստն , զԾախանիստն , զանկասկածելի * Ողականն, եւ ընդ նոսա եւ զաւանս իւրեանց. զԱրփանեալն, զՎանն աւան, ընդ նմին եւ զաւանսն իւր . զԳռեալն եւ զԿապոյտն, զՈրոտն եւ զՎաշակաշատն ։

127 Զամենեսին զայս իւրաքանչիւր գեղիւք եւ ագարակաւք, զաւրաւք եւ զաւրագլխաւք ի նմին ամի առեալ տապալեցին, եւ * ի գերութիւն վարեցին զարս եւ զկանայս ընչիւք եւ ստացուածովք, հանդերձ պատուական գանձիւք եւ նոցին սպասուք ։ 128 Տապալէին քանդէին զշինուածս նոցա, եւ այրէին կիզուին զտունս պաշտաման կրակի ։ 129 Սրբէին զպղծութիւն կռապաշտութեանցն , եւ առնուին զկահ եւ զկազմածս ատրուշանացն , բերէին եւ դնէին ի սուրբ եկեղեցւոջն, եւ ի ձեռն սուրբ քահանայիցն նուիրէին * ի սպաս տէրունական սեղանոյն։ 130 Եւ փոխանակ սնոտի պաշտամանցն , զոր տապալեցին յամենայն տեղիս հեթանոսացն , զփրկական խաչն Քրիստոսի կանգնէին, զամենասուրբ սեղանն ուղղէին, եւ զկենդանարար խորհուրդն կատարէին սրբութեամբ. պաշտաւնեայս եւ քահանայս ի տեղւոջն կացուցանէին։ 131 Յուսով հաստատեալ խնդայր ամենայն երկիրն առ հասարակ։

132 Եւ մինչդեռ յայսմ մեծի առաքինութեան կատարեալ գործէին զգործ նահատակութեանն , երեւէր իմն ի վերայ ամենեցուն աստուածային շնորհք . քանզի առանց հրամանի ի զաւրացն Հայոց, յարեւելից կողմանէ աշխարհին * յարձակեցան ոմանք յԱտրպատական աշխարհն, եւ ի տեղիս տեղիս բազում վնաս արարին՝ առնլով եւ աւերելով եւ քանդելով զբազում ատրուշանս ։

133 Իսկ որ ի մեծ ամուրսն անկանէին՝ խաչանշան արարեալ՝ * ի վերայ զաւրուն յարձակէին. որ եւ * երկու մեծամեծ բերդացն պարիսպքն առանց ուրուք մերձենալոյ անկեալ կործանեցան. մինչեւ ամենայն բնակչաց երկրին զահի հարեալ ի մեծ նշանէն, ինքեանք ինքեանց ձեռաւք զկրակատունսն այրէին . ուրանալով զաւրէնս մոգութեանն ՝ խոստովանէին ի սուրբ աւետարանն ։

134 * Եւ այլ մեծամեծ աջողութիւնք կատարէին ի ձեռն զաւրականին . քանզի ուր ոչ էր ակնկալութիւն, եթէ զանուն Աստուծոյ ոք յիշեսցէ , արհաւիրք մեծ անկանէին ի վերայ նոցա, եւ ամենայն մարդ պատմէր ընկերի իւրում * տեսիլս նորս եւ զարմանալիս։ 135 Սոյնպէս * եւ աստեղք ի յերկինս երեւէին յոյժ լուսալիր պայծառացեալ, զոր ոչ ունէին * յառաջին բնութեանն։ 136 Եւ ամենայն տղայք աշխարհին իբրեւ զարս պատերազմողս խիզախէին։

137 Եւ ահա յետ աւուրց բազմաց եկն եհաս հազարապետն Աղուանից սուրբ եպիսկոպոսաւ աշխարհին, մեծաւ տագնապաւ փութացուցանէր * զզաւրսն ասելով. «Գունդն Պարսից, որ էր ի կողմանս աշխարհին Հոնաց , դարձաւ այսրէն, եկն եմուտ յաշխարհս մեր. եւ բազում եւս եւ այլ * այրուձի որ ի դրանէ եկն։ 138 * Եւ թող զայս ամենայն, այլ երեք հարեւր * մոգ վարդապետ ածեալ ընդ իւրեանս, պառակտեցին զաշխարհն, եւ զոմանս ոմանս * յինքեանս արկին, եւ կամէին յեկեղեցին ձեռն արկանել . եւ հրամանաւ թագաւորին ստիպէին զամենեսեան եւ ասէին. «Եթէ կամաւք յանձն առնուք զաւրէնսն , պարգեւս եւ պատիւս գտանէք ի նմանէ, եւ * թողութիւն հարկացն յարքունուստ լիցի ձեզ, ապա թէ կամաւք զայդ չառնէք, հրաման ունիմք ի գեաւղս եւ ի քաղաքս շինել ատրուշանս , եւ զվռամական կրակն ի ներքս դնել , եւ կացուցանել մոգս եւ մոգպետս աւրէնսդիր ամենայն աշխարհիդ ։ 139 Եւ եթէ ստամբակեալ ոք ընդդէմ դարձցի, ինքն մահու պատուհաս ընդունի, եւ կին եւ որդիք այնպիսւոյն անաշխարհիկ եղեալ՝ յարքունիս երթիցեն »։

140 Իսկ գունդն Հայոց իբրեւ լուաւ զայս գոյժ դառնութեան, ոչ ինչ թուլացեալ լքան ի քաջութենէն . այլ դարձեալ համագունդ ժողով լինէր ամենայն աշխարհին վասն գուժաբեր հրեշտակացն, որ հասին առ նոսա։ 141 Եւ միաբան քաջալերս տուեալ ՝ արձակեցին զնոսա, զի առ ժամանակ մի * զնոսա պատիր խաբէութեամբ կալցեն , զի խափանեսցին ի չար կամացն՝ չձեռնարկել ի սուրբ ուխտ * եկեղեցւոյն իւրեանց . եւ ինքեանք զաւրութեամբն Աստուծոյ խորհուրդ ի մէջ առեալ՝ * հնարիւք ելս իրացն խնդրէին։

142 Յայնմ ժամանակի զմի ոմն ի մեծ նախարարացն ի տոհմէն Գնունեաց ՝ Ատոմ , ճեպով առաքեցին յերկիրն Արեւմտից , ցուցանել զայս ամենայն խորհուրդ զչարիմաց թագաւորին Արեւելից , միանգամայն եւ պատմել * զիւրեանց քաջութիւն արութեանցն, զոր գործովք կատարեցին՝ * առ ոտն հարկանելով զհրամանն ահեղ , եւ մեծապէս սատակումն * ի վերայ մոգացն հասուցանել , խնդրել ի նմանէ աւգնականութիւն սատարութեան, եւ եթէ * նա կամեսցի՝ * նմա իսկ մտանել ի ծառայութիւն։

143 Եւ այս է պատճէն հրովարտակին , զոր գրեցին * առ Թէոդոս կայսր . «ՅՈՎՍԷՓ եպիսկոպոս բազում եպիսկոպոսակցաւք իմովք եւ ամենայն զաւրաւք Հայոց, Վասակ մարզպան եւ Ներշապուհ Ռմբոսեան հանդերձ սպարապետաւս եւ ամենայն մեծամեծ նախարարաւքս առ մեծանունդ Թէոդոս կայսր, բազմասցի ողջոյն մեր առ քեզ եւ ամենայն զաւրաց քոց , որ խաղաղասէր մարդասիրութեամբ ձերով տիրէք ծովու եւ ցամաքի, եւ չիք ոք յերկրաւորացս, որ ձերում անարգել տէրութեանդ ընդդէմ դառնայցէ ։

144 Որպէս մեք իսկ ունիմք զանսուտ յիշատակարանսն զառաքինի նախնեացն ձերոց, ունելով զԵւրոպէ ՝ անցին եւ տիրեցին եւ Ասիացւոց կողմանցն ի սահմանացն Սէիրայ մինչեւ ի կողմանս Գադերովնի , եւ ոչ ոք գտաւ ստամբակեալ եւ ելանել ըստ ձեռն նոցա ։

145 Եւ յայնչափ մեծ իշխանութեան՝ դաստակերտ մեծ եւ սիրելի զՀայոց աշխարհս անուանէին։ 146 Վասն որոյ եւ նախնին մեր Տրդատիոս յիշելով զառաջին սէրն ձեր, որ ի տղայութեան փախուցեալ ի հայրասպան մարդախողխող հաւրեղբարցն իւրոց՝ ապրեալ սնաւ յերկրիդ Յունաց, եւ ի ձէնջ թագաւորեալ տիրէր * հայրենի աշխարհիս, սոյնպէս եւ զհաւատսն որ ի Քրիստոս ՝ ընկալեալ ի սուրբ եպիսկոպոսապետէն Հռովմայ , լուսաւորեաց զխաւարային կողմանս հիւսիսոյ . զոր եւ այժմ կամին ի մէնջ կորզել հանել խաւարասէր որդիքն արեւելից ։

147 Եւ մեք * ի ձեր քաջութիւն արութեանդ խիզախեալ, էր ինչ, որ ընդդէմ դարձաք նոցա հրամանացն , եւ բազում այն է, որ արդ առաջի պատրաստեալ եմք։ 148 Ընտրեցաք զմահ աստուածպաշտութեամբ քան զկեանս ուրացութեամբ . եթէ դուք եւս ի ձեռն առջիք զմեզ, ահա կրկին կենաց դիպեցաք * եւ ոչ մի անգամ մահու։ 149 Եւ եթէ սակաւիկ մի հեղգայք, գուցէ բազում եւ այլոց աշխարհաց հասանիցէ տապ բոցոյ սորա »։

150 Եւ իբրեւ յանդիման եղեն մեծի թագաւորին, եւ ընթերցան զգիր պաղատանաց Հայոց աշխարհին եւ զյիշատակարանս նախնեացն , բազում մատեանք ի մէջ եկեալ ընթերցան, որ զնոյն ուխտ հաստատութեան ի ներքս գտանէին։

151 Եւ մինչդեռ երանելին Թէոդոս հարցանէր զամենայն սինկղիտոսն , եւ հնարս իրացն կամէր գտանել խաղաղութեամբ, եւ հոգ տանէր մեծաւ յաւժարութեամբ, զի մի՛ եկեղեցիքն արեւելից յափշտակեսցին յանաւրէն հեթանոսացն , ի նմին ժամանակի * անդէն վաղվաղակի հասանէր վախճան կատարածի կենաց նորա, եւ կարի չար խափանումն լինէր գործոյն աւգնականութեան ։

152 Եւ թագաւորէ փոխանակ նորա Մարկիանոս կայսր, եւ ի ձեռն վատթար արանց խրատտուաց իւրոց ծառայից , Անատոլեայ ՝ որ սպարապետն էր, եւ Եղփարիոս ասորի, երկոքեան * անարգք եւ վատթար արանց , միանգամայն եւ անաստուածք, ի նոցա բանս ելեալ թագաւորն , ոչ կամէր անսալ միաբան ուխտին Հայոց , որ ամենայն ուժովն իւրեանց ընդդէմ կացեալ էին * չարութեանն հեթանոսաց։ 153 Իսկ անարիս այս լաւ * համարէր պահել զուխտն հեթանոսաց վասն մարմնական խաղաղութեան ՝ քան պատերազմակից լինել ուխտին քրիստոնէութեան ։ 154 Վասն այսորիկ փութացաւ արձակեաց դեսպանս առ թագաւորն Պարսից զնոյն Եղփարիոսն , եւ եմուտ ընդ նմա յուխտ հաստատութեան՝ ձեռնթափ լինել ի զաւրացն Հայոց զաւրու եւ զինու եւ ամենայն աւգնականութեամբ։

155 Եւ իբրեւ այս այսպէս հաստատեցաւ, եւ հատաւ աւգնականութիւն յուսոյ նոցա ի մարդկանէ, դարձեալ սուրբ * եպիսկոպոսքն քաջալերել սկսան զանձինս եւ զաւրսն Հայոց ։ 156 Թէպէտ եւ հայէին յիւրեանց սակաւութիւնն * եւ յերկոցունց թագաւորացն միաբանութիւն, ոչ ինչ վատասրտեալ դողային, այլ ըստ առաջին ուխտին խիզախէին եւ ասէին. «Պատրաստ եմք * ի սպանանել եւ ի մեռանել. դիւրին է Աստուծոյ սակաւուք զբազմաց գործ գործել, եւ անարգաւք զմեծամեծ իրս կատարել»։

157 Թէպէտ եւ ոչ ունէին * թագաւոր առաջնորդ, եւ ոչ արտաքուստ աւգնական զոք յաւտարաց, սակայն անձանց առաքինութեամբ եւ սուրբ վարդապետացն մխիթարութեամբ՝ համագունդ ամենայն * նախարարքն զաւրաւքն իւրեանց յիւրաքանչիւր տանէ ի մի վայր գային հասանէին վաղվաղակի. բազում եւ այլ այրուձի, որ յարքունի տանէ անտի էր ։

158 Եւ զամենայն զաւրսն յերիս գունդս բաժանէին ։

159 Զգունդն առաջին տային ցՆերշապուհ Ռմբոսեան , եւ գումարէին զնա պահապան աշխարհին, մերձ ի սահմանս * Ատրպատական աշխարհին։

160 Եւ զգունդն երկրորդ տային ի ձեռն Վարդանայ զաւրավարին Հայոց՝ անցանել ընդ սահմանս Վրաց ի վերայ * մարզպանին Ճորայ, որ եկեալ էր աւերել զեկեղեցիսն Աղուանից։

161 Իսկ զգունդն երրորդ տային ի ձեռս Վասակայ իշխանին Սիւնեաց, որ ոչ ի բաց կացեալ էր յուխտէն հեթանոսաց ըստ ներքին խորհրդոցն իւրոց։

162 Ընտրեաց եւ * էառ ընդ իւր՝ զորոց գիտէր զթուլութիւն հաւատոց նոցա.

163 Զիշխանն Բագրատունեաց զաւրաւքն իւրովք։

164 * Զիշխանն Խորխոռունեաց զաւրաւքն իւրովք։

165 * Զիշխանն Ապահունեաց զաւրաւքն իւրովք։

166 Զիշխանն * Վահեւունեաց զաւրաւքն իւրովք ։

167 Զիշխանն Պալունեաց զաւրաւքն իւրովք։

168 Զիշխանն * Գաբեղենից զաւրաւքն իւրովք։

169 * Զիշխանն Ուրծայ զաւրաւքն իւրովք։

170 Եւ զայլ բազում զաւրս յարքունի տանէն արկ յինքն, եւ զսեպուհս ոմանս յայլմէ տոհմէ ։ 171 Եւ խորամանկ խաբէութեամբ դարանամուտ լինէր * յամուրս իւրոյ աշխարհին, ի պատճառս կեղծաւորութեան՝ եթէ ընդ ճապուկ անդր անցանէ ի վերայ գնդին Պարսից՝ հալածականս առնել յաշխարհէն Աղուանից ։

172 Իսկ նա յամրածածուկ հաւալոցէն ճեպով դեսպանս արձակէր * առ գունդն Պարսից. «Ահաւադիկ քակեցի զմիաբանութիւն ուխտին Հայոց , եւ ընդ երիս կողմանս զգունդն քակեալ բաժանեցի ։ 173 Զգունդն առաջին հեռացուցի ի կողմանս * Հերայ եւ Զարեւանդայ. եւ գունդս երկրորդ ընդ իմով ձեռամբ է , որոց ոչ ինչ տամ վնաս առնել զաւրաց արքունի։ 174 * Եւ զայլ ամենայն, որ այր կռուոյ յաշխարհի աստ գտանէր , ցանեցի ցրուեցի ընդ ամենայն միջոցս աշխարհիս։ 175 Բայց զգունդն երրորդ արարի ընդ Վարդանայ յԱղուանս՝ սակաւաձեռն եւ ոչ բազմաթիւ ։ 176 * Ե՛լ համարձակ ընդ առաջ նորա, եւ մի՛ ինչ * զանգիտեր ամենեւին տալ պատերազմ. գիտեմ՝ զի ի պարտութիւն մատնին առաջի քոյոյ մեծի զաւրութեանդ »։

177 Զայս գրեաց եւ եցոյց մարզպանին՝ որում անունն էր Սեբուխտ ։ 178 * Իսկ նա իբրեւ լուաւ զայս ամենայն զքաջալերս ի Վասակայ, եւ ստուգեալ հաստատեաց ի միտս իւր , եթէ սակաւաձեռն գնդաւ գայ սպարապետն Հայոց ի վերայ նորա, ոչ եկաց մնաց ի կողմանս Ճորայ , այլ կուտեաց զամենայն * բազմութիւն զաւրու իւրոյ , եւ փութանակի անցանէր ընդ մեծ գետն Կուր անուն , եւ պատահէր նմա մերձ ի սահմանս Վրաց հանդէպ Խաղխաղ քաղաքի, որ ձմերոց էր * թագաւորացն Աղուանից։ 179 Անցանէր բաւանդակէր ամենայն զաւրաւք իւրովք . ռազմ արարեալ զբոլոր * մեծութիւն դաշտին ի ներքս փակէր. զինեալք եւ վառեալք ամենայն պատրաստութեամբ ի մարտ պատերազմի ընդդէմ գնդին Հայոց ։

180 Իսկ քաջն Վարդան եւ ամենայն զաւրքն, որ ընդ նմա էին , իբրեւ տեսին * զբազմութիւն պատրաստութեան * գնդին հեթանոսաց, հայեցան եւ յիւրեանց սակաւութիւնն . թէպէտ եւ կարի յոյժ նուազունք էին քան զնոսա, ոչ ինչ զանգիտեցին առ ի յոյժ բազմութենէն, այլ առ հասարակ միաբան համբարձին յերկինս զձեռս իւրեանց, աղաղակէին եւ ասէին.

181 «Դատեա, Տէր, զայնոսիկ, ոյք դատին զմեզ. մարտիր ընդ այնոսիկ, որ * մարտնչինս ընդ մեզ . զինու եւ ասպարաւ քով աւգնեա մեզ ։ 182 Շարժեա եւ դողացո զգունդագունդ բազմութիւն անաւրինացս . ցրուեա եւ * վատնեա զչար միաբանութիւն թշնամեաց քոց առաջի քոյոյ փրկական մեծի նշանիս, եւ տուր ի ձեռն սակաւուցս զքաջութիւն յաղթութեան ի վերայ անհնարին բազմութեանս ։ 183 Ոչ ի պարծանս սնոտի փառասիրութեան անաւգուտ վաստակոց ինչ աղաչեմք, կամ յագահութիւն ընչասիրութեան զանցաւոր մեծութիւն կապտելոյ, այլ զի ծանիցեն եւ գիտասցեն ամենեքեան այնոքիկ , որ ոչն հնազանդին սուրբ աւետարանին քարոզութեան , եթէ դու ես Տէր կենաց եւ մահու, եւ ի ձեռն քո է յաղթութիւն եւ պարտութիւն։ 184 Եւ մեք պատրաստ եմք ի մեռանել * վասն քո սիրոյդ. եւ եթէ սպանանել եւս հասանէ զնոսա, եղիցուք վրէժխնդիրք ճշմարտութեանն »։

185 Եւ զայս ասելով ՝ խումբ արարեալ յարձակէին , եւ զաջ թեւն բեկեալ ՝ * զձախոյ կողմամբն արկեալ , սրոյ ճարակ զամենեսեան տային ընդ երեսս դաշտին, եւ փախստական առնէին մինչեւ յամուր տեղիս մայրեացն առ խորագոյն դարիւքն Լոփնաս գետոյ։ 186 Ուր ընդդէմ դարձեալ թագաւորազանց ոմանց Բաղասական արքայի, ընկեցին զոմն ի ձիոյ ի նախարարացն Հայոց, ի գնդէն * Դիմաքսենից զՄուշ սպանին, եւ * զԳազրիկ վիրաւորեցին։

187 Յայնմ տեղւոջ դէտակն ի վեր ամբառնայր Արշաւիր Արշարունի , գոչէր առիւծաբար եւ յարձակէր * վարազաբար, հարկանէր եւ սատակէր զՎուրկն քաջ զեղբայր թագաւորին Լփնաց , եւ զբազում * համհարզս նորին ընդ նմին սատակէր ։ 188 * Եւ այնպէս ամենեքեան առհասարակ այր զախոյեան իւր յերկիր կործանէր։ 189 Եւ առ յոյժ յանդուգն յարձակմանն յոլովագոյն այն էր զոր դետամոյնս առնէին քան զանկեալսն սրոյ ի ցամաքի։ 190 Եւ ի բազմութենէ դիականցն անկելոց ՝ յստակ * ջուրք գետոյն յարիւն դառնային, եւ ոչ գտանէր ոք ամենեւին ի նոցանէ ապրեալ եւ թագուցեալ * յանտառախիտ մայրիս դաշտացն։ 191 Բայց մի ոմն ի զաւրականէ թշնամեացն՝ զինու հանդերձ ելեալ ի նիւս երիվարին անցանէր ընդ մեծ գետն, մազապուր պրծեալ ի պատերազմէն՝ գոյժ տանէր ի մնացեալ բուն բանակն , որք փախստական անկանէին ի մեծ շահաստանն։

192 Յայնմ ժամանակի զաւրքն Հայոց կատարելով զմեծ գործ պատերազմին՝ * դիակապուտ դառնային, ժողովէին զբազում աւար բանակին, եւ կողոպտէին զանկեալ դիակունսն. եւ կուտէին * բազում արծաթ եւ ոսկի, զզէնս եւ զզարդս զարի արանց եւ զքաջ երիվարաց ։

193 Դարձեալ յարձակէին ոչ սակաւ քաջութեամբ ի վերայ բերդիցն եւ քաղաքաց , զոր ունէին Պարսիկքն յաշխարհին Աղուանից, հզաւրապէս մարտնչելով այրէին զամուրս արգելանաց նոցա , եւ զերամս երամս մոգացն , զոր պատրաստական ածեալ էին աշխարհին գայթակղութիւն , ո՛ւր եւ գտանէին յամուրս ամուրս վայրացն , սրոյ ճարակ տուեալ՝ դնէին գէշ թռչնոց երկնից եւ գազանաց երկրի։ 194 Սրբէին զտեղիսն յամենայն պղծագործ զոհիցն, եւ փրկեալ ազատէին զեկեղեցիսն յանհնարին նեղութենէն ։

195 Եւ բազումք ի նախարարացն Աղուանից եւ յամենայն շինականացն, որք վասն անուանն Աստուծոյ ցրուեալ եւ վատնեալ էին յամուրս լերանց Կապկոհի , իբրեւ տեսին զաջողութիւն գործոյն , զոր կատարէր Աստուած ի ձեռն գնդին Հայոց, գային ժողովէին եւ նոքա, եւ խառնէին ի զաւրս նոցա, եւ միաբանք եւ հաւասարք կցորդք լինէին * գործոյն նահատակութեան։ 196 Խաղային գնային այնուհետեւ ի վերայ պահակին Հոնաց, զոր ունէին բռնութեամբ Պարսիկքն . առնուին քանդէին զպահակն , եւ կոտորէին զզաւրսն, որ ի ներքս բնակեալ էին , եւ զդուռնն տային ի ձեռն Վահանայ, որ էր յազգէ թագաւորացն Աղուանից։ 197 Եւ յայսր ամենայն քաջութեան վերայ ոչ ոք անկեալ վիրաւորեցաւ ամենեւին ի նոցանէ, բայց ի միոյ երանելւոյ, որ կատարեցաւ նահատակութեամբ ի մեծ պատերազմին։

198 Եւ անդէն * ի նմին տեղւոջ զայրն՝ որում զդուռնն յանձն արարին՝ զնոյն դեսպան արձակեցին յաշխարհն Հոնաց , եւ ի բազում յայլ ազգս բարբարոսաց, որ * համագործք էին Հոնաց աշխարհին, բանս դնել ընդ նոսա եւ ուխտ հաստատել՝ անքակութեամբ ունել զմիաբանութիւնն ։ 199 Իսկ նոքա իբրեւ զայն ամենայն լուան, փութապէս վաղվաղակի հասանէին ի տեղին , եւ ականատեսք լինէին գործոյն յաղթութեան ։ 200 Եւ ոչ ինչ յապաղեցին երդմամբ * յուխտ մտանել ըստ կարգի իւրեանց աւրինաց , յանձն առին եւ զերդումն * քրիստոնէից՝ պահել ընդ նոսա հաստատութեամբ զմիաբանութիւն։

201 Իսկ իբրեւ զայս կատարեցին եւ արարին իւրեանց մեծապէս հաստատութիւն, եւ դեռ անդէն ի տեղւոջն զետեղեալ էին խաղաղութեամբ , գուժկան հասանէր յաշխարհէն Հայոց, զճակատ հարեալ եւ զաւձիս պատառեալ վասն ապստամբին Վասակայ. «Յետս կացեալ յուխտէն քրիստոնէութեան եւ աւերեալ զբազում տեղիս Հայոց աշխարհին, մանաւանդ զձմերոցս արքունի, որ կայանք զաւրացն էին, զԳառնին եւ զԵրամաւնս եւ զԴրասխանակերտն ՝ * զմեծ դաստակերտն, զՎարդանաշատն եւ զամուրն Աւշական , զՓառախոտն, զՍարդեանսն, զՁողակերտն աւան եւ զբերդն * Արմաւրի, զԿուաշն աւան , զԱրուճն, զԱշնակն եւ զամենայն ոտն Արագածու , եւ զնահանգն Արտաշատու եւ զԱրտաշատն ինքնին գլխովին, եւ զամենայն գեւղս եւ զաւանս, որ շուրջ զնովաւ էին, առեալ աւերեալ եւ հրձիգ արարեալ, եւ զամենեցուն ձեր զընտանիս * փախուցեալ մերժեալ յիւրաքանչիւր բնակութենէ։ 202 Ձեռն արկեալ եւ ի սուրբ եկեղեցիսն, տարեալ եւ զսուրբ սպաս եկեղեցւոյն սեղանոյ . գերի վարեալ զընտանիս քահանայից , եւ զնոսին կապեալ եւ եդեալ ի բանդի. եւ ինքն սփռեալ տարածեալ ասպատակաւ աւերէ զերկիրն ամենայն։ 203 Եւ գունդն , որ էր ի կողմանս Ատրպատականի , ոչ ժամանեաց ձեռն տալ ի միջոց աշխարհին։ 204 * Եւ զաւրքն, որ անդ մնացեալ էին, խոյս տուեալ յանաւրինէն մերժեցան յեզր աշխարհին, եւ դեռ պահեն * ընդ ձեզ զուխտ միաբանութեան սիրոյն Քրիստոսի։ 205 Բայց այն որ ընդ նմայն էին՝ են ոմանք, որ փախեան յիւրաքանչիւր տեղիս , եւ բազումք այն են, որ զհետ * մոլորեցան նորա ամբարշտութեանն»։

206 * Չու արարեալ ի տեղւոջէ անտի՝ * դառնալ անդրէն յաշխարհն Հայոց * մեծաւ ստիպով եւ բազում աւարաւ եւ անչափ մեծութեամբ, եւ անտրտում ուրախութեամբ երգս ի բերան առեալ * եւ ասէին ձայնիւ. Խոստովան եղերուք Տեառն, զի բարի է , զի յաւիտեան է * ողորմութիւն նորա. ո՛ եհար զազգս մեծամեծս եւ սպան զիշխանս հզաւրս , զի բարի է , զի յաւիտեան է * ողորմութիւն նորա ։ 207 Եւ զայս սաղմոս երգելով մինչեւ ի վախճան կատարեալ աղաւթիւք փառատրութիւն սուրբ Երրորդութեանն մատուցանէին։ 208 Անդ յանձանձէր ածէր զաւրավարն զկաց եւ զմնաց զաւրականին առաջապահաւք * եւ վերջապահաւք, կողմապահաւք ողջ եւ առողջ հասուցեալ յաւուրս երեսուն մերձ ի սահմանս հայրենի աշխարհին։

209 Ազդ եղեւ * ուրացեալն Վասակայ եւ իշխանացն որ ընդ նմա էին ՝ քաջութիւն նահատակութեան գնդին Վարդանայ յաշխարհին Աղուանից, եւ * միաբանութիւնն եւս Հոնաց։ 210 Մինչչեւ յանդիման եղեալ էին միմեանց , զգիշեր մի աւգնական գտեալ նորա ՝ փախստեայ անկանէր յամուրս իւրոյ աշխարհին. եւ այնպէս * տագնապաւ մերժեցաւ , զգերի եւ զաւարն զոր առեալ էր յԱյրարատ գաւառէ, ակամայ զիւրն եւս ի վերայ եթող եւ փախեաւ։

211 Եւ քանզի * ժամանակ ձմերայնւոյ հասեալ էր, եւ զռոճիկս՝ թշնամեաց գնդին հարեալ էր , ոչ կարէր զմիով տեղեաւ համագունդ զաւրսն դարմանել. այլ սփռէր տարածանէր * ընդ գաւառս գաւառս աշխարհին առ ի հանգիստ ձմերոցին ։ 212 Պատուէր հրամանի տայր պատրաստական լինել կազմութեամբ առ ժամանակ գարնայնոյն ։ 213 Եւ * զսակաւս ի գնդէն յաւագ նախարարացն * գործակից իւր թողեալ, բռնանայր ի վերայ՝ ունելով զթագաւորանիստ տեղիսն։

214 * Եւ գունդս գունդս արձակէր յաշխարհն Սիւնեաց, առնոյր եւ աւերէր զբազում գաւառս . եւ այնպէս ի նեղ արկանէր զնա եւ զամենայն զաւրսն որ ընդ նմա էին , զի զէշս եւ զձիս մեռելոտիս առ սովոյն վտանգի անխտիր ուտէին։ 215 Եւ բազում հարուածս հասուցանէր ի վերայ ուրացելոյն . մինչեւ ժողով սուրբ եպիսկոպոսացն եւ ամենայն ուխտ քահանայութեանն դառնապէս արտասուս իջուցանէին ի վերայ չարաչար վշտացելոցն , որ բոկ եւ հետի վարէին զարս եւ զկանայս փափկասունս , եւ բազում տղայք զքարի հարեալ ընկեցան յանցս ճանապարհաց։

216 * Իբրեւ այս ամենայն աջողութիւն լինէր երկիւղածացն Աստուծոյ, ամենայն եպիսկոպոսունք եւ երիցունք * պատուէր հրամանի տուեալ աշխարհին, զողջոյն ամիսն Քաղոց պահաւք եւ աղաւթիւք առնել խնդրուածս առ Աստուած , եւ զտաւն պատերազմացն յաղթութեան խառնել ի սուրբ տաւն * յայտնութեանն Քրիստոսի, զի անխափան կացցէ մեծ յիշատակարանս այս ընդ աստուածային անանց տաւնին ։

217 Եւ զսոյն զայս ամենայն այցելութիւնս Աստուծոյ, որ ի վերայ աշխարհին Հայոց մեծապէս երեւեցաւ, գրեցին սուրբ եպիսկոպոսունքն եւ ետուն տանել յաշխարհն Յունաց ի մեծ քաղաքն առ սուրբ ուխտ եկեղեցւոյն . զի եւ նոքա աղաւթս առնելով խնդրեսցեն յԱստուծոյ , որպէս սկսաքս ի նմին եւ կատարեսցուք։

218 Եւ զոմն յառաջին կապելոցն Պարսկաց լուծեալ եւ ածեալ զառաջեաւ նախարարացն, խաւսէին ընդ նմա եւ ցուցանէին զամենայն վնասն որ եղեւ , կամ աշխարհացն աւերել , կամ զաւրացն արքունի հարկանել, եւ կամ որ այլ իրք առաջոյ լինելոց էին ։ 219 Եւ իբրեւ զայս ամենայն բովանդակ ցուցին նմա , միաբան լինէր * ամբաստանութիւն երկոցունց կողմանցն՝ * զառաքինեացն եւ զյետս կացելոցն. ո՜րպէս զուր եւ տարապարտուց նեղեաց զնոսա ի հայրենի աւրինացն յետս կալ , եւ զխաբէութիւն ապստամբին Վասակայ, որպէս Հայոց բանիւ խաբեաց զթագաւորն, յանձն առնուլ զմոգութիւն . իբրեւ չէր * ուրուք ընդ նմա բանս եդեալ, նա յանձնէ * սուտակասպաս լինէր։

220 * Իբրեւ լիով զայս ամենայն իմացուցին, արձակեցին զնա * հրեշտակութեամբ յաղերս ապաբանութեան եւ ի հնարս հայթայթանաց , թերեւս կարասցեն * զեղբարս իւրեանց ի նեղութենէն գողանալ։

221 * Այլ առ նա՝ անաւրէնն Վասակայ գուժկանքն յառաջագոյն հասեալ էին, պատմել զաղէտս տարակուսանացն, զոր անցուցեալ էր ընդ զաւրսն արքունի. եւ ամենայն ամբաստանութիւնն ի սուրբ ուխտ եկեղեցւոյն կրթեալ էր ։ 222 * Քանզի այն իսկ կամք էին անաւրինին, եթէ զմիաբանութիւն եպիսկոպոսացն քակտեսցէ ի նախարարացն. եւ զայս ոչ էր տեղեկացեալ տակաւին , եթէ հոգի եւ մարմին բաժանիցին առ ժամանակ մի՝ գոյ տեսանել ի բնութեանս , այլ որ սիրովն Աստուծոյ յուխտ մտեալ է՝ այսմ անհնար է լինել ։

223 Արդ երթեալ այրն ի տեղի ձմերոցին, պատմեաց զայս ամենայն յականջս թագաւորին, շարժեալ դողացոյց, որ եւ յամենայն զաւրութենէն պակասեալ գտաւ . մանաւանդ զի յարեւելից պատերազմէն կորակոր եւ * ոչ բարձրագլուխ էր դարձեալ։ 224 Իբրեւ ստուգեալ հաստատեաց ի վերջին հրեշտակէն, որ եհաս առ նա , զամենայն վնասս զիւր գործոցն զխորհրդակցաւքն արկանէր։ 225 Եւ անդէն շիջանէր ի բազմաբոց բորբոքմանէն. քանզի խցաւ բերան չար խրատտուացն , որ անդադար յորդորէին զնա ի գործ դառնութեան ։ 226 Խոնարհեցաւ ի բարձր հպարտութենէն, եւ զվայրենացեալ սիրտն դարձոյց ի մարդկային բնութիւն . հայեցաւ եւ ետես զինքն լի տկարութեամբ . գիտաց եթէ զամենայն * զոր կամի առնել՝ ոչ կարէ կատարել. վասն այնորիկ եւ դադարեաց յանդուգն յարձակմանէն, եւ լռեցոյց զմոլեգնոտաբար գոչումնն ։

227 Եւ որ մեծաձայն բարբառով որոտայր, եւ եւս ահագին հրամանաւքն զհեռաւորս եւ զմերձաւորս դողացուցանէր , սկսաւ քաղցր եւ աղերս բանիւք խաւսել ընդ ամենեսեան եւ ասել ։ 228 «Զի՞նչ ինչ վնաս գործեալ է իմ , եւ զո՞ր յանցս յանցուցեալ կամ առ ազգս կամ առ լեզուս կամ առ անձն իւրաքանչիւր։ 229 Ո՞չ ահա բազում ուսմունք են յաշխարհիս Արեաց , եւ իւրաքանչիւր պաշտամունք յայտնի են. ո՞ երբէք նեղեաց պնդեաց դարձուցանել ի մի աւրէնս մոգութեան . մանաւանդ վասն աւրինաց քրիստոնէութեանն , որպէս հաստատուն եւ ճշմարիտ կացեալ են յիւրեանց դենին, նոյնպէս եւ առ մեզ լաւագոյն քան զամենայն կեշտսն * նոքա երեւեալ են։ 230 Եւ բիծ իսկ * ոչ կարէ ոք դնել ընտրեալ աւրինաց նոցա. այլ զոյգ եւ հաւասար համարիմ դենիս մազդեզանց , որպէս եւ յարգեալ իսկ էին նոքա առ նախնեաւքն մերովք, զոր ես ինձէն իսկ յիշեմ առ հարբն իմով, որ նստէր * ի մեծ գահոյս յայսմ։ 231 Յորժամ սկսաւ անդաճել եւ քննել զամենայն ուսմունս եւ հաստատութեամբ ի վերայ եհաս, առաւել վեհ գտանէր զաւրէնս քրիստոնէից քան զամենեցուն. վասն այսորիկ * մեծարեալք շրջէին ի Դրան արքունի, եւ առատաձեռն պարգեւաւք երահիկք լինէին ի նմանէ, եւ համարձակութեամբ շրջէին ընդ ամենայն երկիր։ 232 Նա եւ որ գլխաւորքն էին քրիստոնէից , զոր եւ եպիսկոպոս անուանեն, ընծայից եւ պատարագաց արժանիս առնէր զնոսա։ 233 * Եւ իբրեւ հաւատարիմ ոստիկանս յանձն առնէր նոցա զհեռաւոր մարզսն , եւ ոչ երբէք սխալ լինէր ի մեծամեծ իրացն արքունի։

234 Եւ դուք զմի զայն * երբէք ոչ յիշեցէք, այլ հանապազաւր ձանձրացուցէք զլսելիս իմ, խաւսելով զնոցանէ զամենայն չարութիւն։ 235 * Տեսէք՝ զի ետուք գործել ինձ զոր ինչ ոչ կամէի, եւ * եղեն վնասք մեծամեծք ի սահմանսն ի մէջ երկուց անհաշտ թշնամեաց ։ 236 Եւ մեք դեռ ի հեռաւոր ճանապարհի , եւ ոչ մի ինչ գործ պատերազմիս * ի գլուխ երթեալ, եւ դուք աստէն յիմում տանս յարուցէք ի վերայ իմ պատերազմ, որոյ չարագոյն եւս լինելոց է * կատարածն իւր քան զարտաքին թշնամեացն»։

237 Զայս ամենայն եւ առաւել քան զսոյն խաւսէր ընդ ամենայն աւագանին, եւ զվնասս յանցանացն արկանէր * զմոգպետաւն եւ զմոգաւքն։ 238 Եւ ամենայն վզուրկքն եւ պատուական նախարարքն , որ նստէին յատենին եւ ունկն դնէին յեղյեղուկ լեզուի նորա, ամաչեցեալ կորանային եւ ընդ երկիր պշնուին, եւ զգլուխ ի վեր ոչ կարէին համբառնալ ։

239 * Բայց սակաւք ի նոցանէ զմիտս հաճելով՝ ասէին զայս. « Այո, արքայ քաջ, այդ * այդպէս է որպէս ասացերդ, եւ արդ կարես զամենայն ուղղութեամբ նուաճել . չիք ինչ այն որ * ըստ քո կամսդ արտաքս կարէ ելանել. զի տուեալ է քեզ աստուածոցն , զի զամենայն զոր եւ կամիս՝ կարես առնել։ 240 * Մի՛ նեղեալ տագնապիր յանձն քո եւ հարկաներ զմիտս մեր ամենեցուն. թերեւս եւ դիւր իցեն հնարք իրացն կատարածի։ 241 Երկայնամիտ լեր, եւ համբերութեամբ * թողացո մարդկանդ անդրէն զքրիստոնէութիւն, եւ դոքաւք զստամբակսն ածցես ի հաւանութիւն»։

242 * Հաճոյ թուեցաւ բանն առաջի թագաւորին. եւ անդէն վաղվաղակի կոչէր * զառաջեաւ յամենայն ազգացն որ ունէին զքրիստոնէութիւնն , որ ի զաւրու նորա էին, եւ բռնաբար արգելեալ էր զնոսա, զի մի՛ ոք իշխան լիցի յանդիման պաշտել զԱստուած։ 243 * Քանզի որ ընդդէմ կացին, չարչարեաց եւ արգել ի նոցանէ զյայտնի պաշտաւնն , եւ ոմանց ոմանց ակամայ * երկիր ետ պագանել արեգական , եւ նստոյց ի սուգ տրտմութեան զամենայն զաւրականսն ։

244 Իսկ այն աւր հրամայէր անդրէն համարձակութեամբ ըստ առաջին կարգին հաստատուն կալ յաւրէնս քրիստոնէութեանն ։ 245 Իսկ որք յանցաւորքն էին, ոչ կամէին վաղվաղակի առանց մեծի ապաշխարութեան գալ եւ խառնել ի կարգ քրիստոնէութեան , հրամայէր թագաւորն՝ զի բռնի կալցին եւ տարցեն յեկեղեցին իւրեանց։ 246 Եւ երիցանցն համարձակէր , որպէս զիարդ եւ գիտիցեն ՝ ըստ կարգին իւրեանց արասցեն ։ 247 Եւ զհատեալ ռոճիկսն կարգէր անդրէն իւրաքանչիւր, եւ զարգելեալ բազմականսն ի նոցանէ՝ ի տեղի հրամայէր մատուցանել, եւ հանապազորդ յարքունիս մտանել ոչ արգելոյր զնոսա. եւ զամենայն որ զիարդ եւ կարգեալ էին յառաջագոյն՝ անդրէն յաւրինէր։ 248 Խոնարհէր եւ խաւսէր ընդ նոսա սիրով ըստ առաջին սովորութեանն ։

249 Եւ իբրեւ զայս ամենայն արար եւ կարգեաց , յանդիման նոցա թողութեան հրովարտակս առաքէր ընդ ամենայն երկիր իշխանութեան տէրութեան իւրոյ վասն քրիստոնէից ։

250 « Եթէ ի կապանս ոք կայցէ, արքունի հրամանաւ արձակեալ լիցի. եւ եթէ ինչք ուրուք յափշտակեալ իցեն , դարձցին անդրէն։ 251 Սոյնպէս եւ երկիրք , եթէ հայրենիք, եթէ պարգեւականք եւ եթէ քսակագինք , եւ * հանեալ ուրուք իցէ, հրամայեցաք զի դարձցին»։

252 Եւ իբրեւ այսմ ամենայնի զնոսա տեղեակս առնէր, խնդրէր ի նոցանէ վկայութիւն հաւատարմութեան յերկիրն Հայոց, եւ երդմամբ յուխտ * մտանէր առաջի նոցա՝ հաստատութեամբ ամենայն մեծամեծաց իւրոց, եթէ «Ոչ ինչ յիշեցից ամենեւին զքէն վրիժուցն խնդրելոյ։ 253 Որպէս ունէիք յառաջ ճշմարտութեամբ զաւրէնս ձեր, այսուհետեւ * առաւել կալարուք. բայց միայն ի ծառայութենէ մերմէ մի՛ ելանէք»։

254 Զայս ամենայն գրէր եւ ցուցանէր յերկիրն Հայոց * եւ ի բազում յայլ աշխարհս, որ ունէին զաւրէնս քրիստոնէութեան . եւ ինքն գաղտ խորամանկեալ փութացեալ դեսպանս առաքէր առ Մարկիանոս կայսր ։ 255 Եւ իբրեւ ստուգեալ ճշմարտեաց, եթէ Հոռոմք ի բաց կացին ձեռնտու լինել քրիստոնէութեանն ոչ զաւրու աւգնականութեամբ * եւ ոչ այլ իրաւք, դարձեալ անդրէն ի նոյն յառաջին կարծիս մոլորութեանն շրջեցաւ։ 256 Զի զյաջողութիւն իրացն ի ձեռն իւրոց պաշտաւնէիցն հրամայէր . եւ այնպէս ածէր զմտաւ, եթէ ըստ առաջին կարծեացն կատարեսցեն զամենայն։

257 * Իսկ Հայք թէպէտ եւ ընկալան զգիրն խաբեբայ ողոքանաց թագաւորին, որ ի վերոյ ունէր զաւետիս կենաց եւ ի ներքոյ զդառնութիւն մահու, զարմացեալ ընդ թերի խորհուրդսն՝ ասէին ցմիմեանս. «Քանի՜ լիրբ է խորամանկ խաբէութիւն նորա, զի երկիցս եւ երիցս զփորձ առեալ կշտամբեցաւ եւ ոչ ամաչէ։ 258 Եւ տեղեակ եղեալ մերոյ անքակ միաբանութեանս, տակաւին լրբի եւ լկնի. զհետ մտեալ՝ կամի զմեզ լքուցանել։

259 * Իսկ հաւատասցո՞ւք անհաստատ հրամանի նորա . զո՞ր բարեգործութիւն տեսաք առ ամենայն եկեղեցիս , որ են յաշխարհին Պարսից։ 260 Զի որ * ինքն իւր չար է, այլում բարի ոչ կարէ լինել . եւ որ ինքն ընդ խաւար գնայ, այլում ոչ առաջնորդէ ճշմարտութեան լուսով ։ 261 Որպէս զի չիք յանիրաւութենէ արդարութիւն, այսպէս եւ ոչ ի ստութենէ ճշմարտութիւն, սոյնպէս եւ ի խռովասէր մտաց՝ ակնկալութիւն խաղաղութեան։

262 Այլ մեք ապրեալքս զաւրութեամբն Աստուծոյ, եւ * հաստատեալք հաւատովքն ի յոյսն Քրիստոսի , որ եկն եւ * էառ ի սուրբ կուսէն զմարմին մերոյ բնութեանս, եւ միացեալ անբաժանելի աստուածութեամբն՝ ընկալաւ * զչարչարանս մերոյ մեղաց ի յիւր մարմինն, եւ նովին խաչեցաւ եւ թաղեցաւ եւ յարուցեալ երեւեցաւ բազմաց, եւ վերացաւ յանդիման աշակերտացն առ Հայր իւր , եւ նստաւ ընդ աջմէ զաւրութեանն , զսոյն հաւատամք Աստուած ճշմարիտ, եւ նմին ակն ունիմք, որ փառաւք Հաւր եւ զաւրութեամբ գայ յարուցանել զամենայն ննջեցեալս , եւ նորոգել զհնութիւն արարածոց , առնել համառաւտս յաւիտենից ի մէջ արդարոց * եւ մեղաւորաց։

263 Ոչ պատրիմք իբրեւ զտղայս , եւ ոչ մոլորիմք իբրեւ զանտեղեակս , եւ ոչ խաբիմք իբրեւ զտգէտս, այլ պատրաստ եմք ամենայն փորձութեանց ։ 264 Եւ աղաչեմք զԱստուած, եւ անդադար խնդրեմք ի բազում ողորմութենէ նորա, զի յորում սկսաք ՝ ի նմին եւ կատարեսցուք քաջութեամբ, եւ ոչ վատութեամբ ։ 265 Զի արդ արեւելք եւ արեւմուտք գիտացին զձեր աստուածամարտդ լինել , եւ զմեզ ի զուր սպանանել ի վերայ ամենայն վաստակոցն մերոց։ 266 Վկայեն մեզ * երկինք երկնաւորաւք * եւ երկիր երկրաւորաւք, եթէ չեմք ինչ մեղուցեալ * ի միտս մեր անգամ. եւ ի վերայ պարգեւաց եւ բարիս առնելոյ մեզ՝ զճշմարիտ * կեանս կամիք հանել ի մէնջ, որում չիք հնար, եւ այլ մի՛ լիցի։

267 * Իսկ արդ հաւատասցո՞ւք անարժան բերանոյ նորա, որ ստիպէր չարաչար յուրացութիւն , եւ այսաւր առանց մի ինչ բարիս գործելոյ լինիցի՞ նա քարոզիչ աւետեաց ։ 268 Եւ որ հայհոյէրն զՔրիստոս, եւ ուրացուցանէր ի նմանէ զհաւատացեալս , այսաւր ակամայ խոստովանութեանն ոչ կարեմք վաղվաղակի յանձն առնուլ։ 269 Եւ որ երդնոյրն ի սնոտի պաշտամունս իւրոյ մոլորութեանն՝ անցուցանել զամենայն չարչարանս ընդ պաշտաւնեայս եկեղեցւոյ, արդ եկեալ գողանալով գոհութիւն մատուցանէ , եւ այնու կամի զամենայն չարութիւն իւր ի մեզ հեղուլ։ 270 Ոչ այդմ հաւատամք, եւ ոչ զսուտ հրամանդ յանձն առնումք»։

271 Իսկ նա իբրեւ գիտաց , եթէ ոչ կարեմ քակել զհաստատութիւն միաբանելոցն, յայնժամ քակեաց յինքենէ զծերն լի դառնութեամբ, յորում հանգուցեալ էր սատանայ զաւրութեամբ իւրով, եւ բազում գործեալ էր նորա նախճիրս. որոյ կերակուր կամաց իւրոց էր ի մանկութենէ անարատ մարմին սրբոց , եւ ըմպելի անյագութեան * նորին՝ արիւն անմեղացն։ 272 Յաւելոյր եւս ի վերայ չարութեան նորա եւ զիւր մահաբեր հրամանն . գունդս գունդս յամենայն աշխարհացն գումարէր ընդ նմա, եւ բազում երամակս փղաց յղէր ընդ նմա։

273 Հասեալ մերձ ի սահմանս Հայոց՝ մտանէր ի քաղաքն Փայտակարան , եւ զզաւրսն ամենայն սփռէր տարածանէր շուրջ զքաղաքաւն առ ի զգուշութիւն պատրաստութեան իւրոյ չարահնար խորհրդոցն ։ 274 Եւ յամուր որջն մտեալ հին վիշապն չարաթոյն , եւ բազում կեղծաւորութեամբ զինքն թաքուցանելով յաներկիւղութիւն , հեռաւորացն ահագին ձայնիւ սաստէր . եւ ի մերձաւորսն իբրեւ զաւձ սողալով փչէր։ 275 Սա էր * իշխան եւ հրամանատար ամենայն տէրութեանն Պարսից, որում անուն էր Միհրներսեհ , եւ չէր ոք ամենեւին, որ իշխէր ըստ ձեռն նորա ելանել։ 276 Եւ ոչ միայն մեծամեծք եւ փոքունք, այլ եւ ինքն թագաւորն * հրամանի նորա անսայր . որոյ եւ ձախող իրացն իսկ * բուռն հարեալ էր նորա։

Չորրորդ յեղանակ՝ Վասն երկպառակութեան իշխանին սիւնեաց եւ ընկերաց իւրոց

Չորրորդ յեղանակ

ՎԱՍՆ ԵՐԿՊԱՌԱԿՈՒԹԵԱՆ ԻՇԽԱՆԻՆ ՍԻՒՆԵԱՑ ԵՒ ԸՆԿԵՐԱՑ ԻՒՐՈՑ

1 Մինչեւ զայս վայր ոչ ինչ կարի զանգիտէի պատմել զհարուածս ազգիս մերոյ, որ յարտաքին թշնամեացն ճշմարտութեան չարաչար յարեան ի վերայ մեր. որք սակաւագոյնք հարին զմեզ, եւ յոլովագոյնք հարեալ գտան ի մէնջ, քանզի դեռ եւս միաբանք եւ հաւասարք էաք։ 2 Թէպէտ եւ ոմանք ի ծածուկ ունէին զերկմտութիւն նենգութեանն , սակայն յաչս արտաքնոցն ահաւոր երեւէր միաբանութիւնն. որպէս յերկուս եւ յերիս տեղիս ոչ կարացին կալ առաջի։

3 Արդ յայսմ հետէ եւ անդր , ուր սպրդեալ * անկանի երկպառակութիւն ի ներքս, ընդ քակել միաբանութեանն ՝ եւ երկնաւոր առաքինութիւնն հեռանայ. եւ անձնընտիրք լինելով՝ յոյժ բազմանայ լալումն ողբոյս ։ 4 Քանզի հատեալ անկեալ անդամքն, որ յառաջագոյն սորուն սուրբ մարմնոյս էին, դառնայ մարդ յարտասուս առաջի մերձակայ դիականն . եւս առաւել լնու դառնութեամբ ի վերայ * այնորիկ, որ յոգի եւ ի մարմին առ հասարակ դիակնանայ ։ 5 Եւ եթէ ի վերայ միոյ անձին այսպէս, ո՜րչափ եւս առաւել ի վերայ ողջոյն ազգի միոջ։

6 Այլ յայսմ տեղւոջ ոչ միայն * ի վերայ միոյ ազգի է ողբումնս մեր , այլ ի վերայ ազգաց եւ աշխարհաց. զոր եւ յառաջ մատուցեալ ասացից ըստ կարգի, թէպէտ եւ ոչ խնդութեան մտաւք։ 7 Ահա ակամայ ճառագրեմ զբազումս որպէս կորեան ոմանք ի ճշմարիտ կենացն իւրեանց, եւ պատճառք եղեն բազմաց կորստեանն , ոմանց ՝ երեւելեացս միայն, եւ այլոց երեւելեաց եւ աներեւութից։ 8 Եւ այն՝ եւս չար է քան զամենայն. դուռն ՝ զոր բացին կորստեան , Աստուծո՛յ միայն կարողութիւն է * փակել զնա. այլ ըստ մարդկան սահման ՝ ահա անցեալ է հնար։

9 Այս անաւրէն Միհրներսեհ , քանզի յառաջագոյն ստուգեալ գիտէր զամբարշտութիւնն Վասակայ, եւ յայնմ ժամանակի եւս յղէր եւ կոչէր զնա առ ինքն։ 10 Որպէս նորա իսկ յառաջագոյն զատեալ եւ որոշեալ էր ի միաբանութենէն Հայոց, եկն եւ յանդիման եղեւ. եւ ստուգէր զիւր հաւատարմութիւնն եւ զՀայոց անիրաւ ապստամբութիւնն ։ 11 Յաւել եւ պատմեաց եւս առաւելաբանութեամբ զոր ինչ ոչ էր գործեալ Հայոց, եւ կամէր ընտանեբար ընդ միտ մտանել անաւրինին։

12 Բայց նա թէպէտ եւ ի ներքոյ յոյժ * դսրովէր զնա, այլ արտաքին դիմաւք մեծարեաց, եւ եդ առաջի նորա զմեծամեծ պարգեւս երկրաւորս։ 13 Եւ խոստացաւ նմա իշխանութիւն աւելի քան զոր ունէրն , եւ հայեցոյց զնա ի կարծիս սնոտիս, որ ի վեր էր * քան զիւր տէրութիւնն. իբր թէ անկ իցէ նմա հասանել մինչ ի թագաւորական վիճակն. բայց միայն * հնարս իրացն խնդրեսցէ, թէ ո՛րպէս * քակտեսցի միաբանութիւն ուխտին Հայոց, եւ թագաւորին կամքն կատարեսցին յաշխարհին։

14 Եւ իբրեւ յանձն էառ զամենայն ինչ ՝ երթալ զկնի կամաց նորա , գիտաց եւ ծերն դառնացեալ, եթէ թմբրեալ եւ ցնորեալ եւ քակեալ է ի հաստատութենէ միաբանելոցն . յոյժ մխիթարեցաւ ի միտս իւր տրտմեալս , եւ էած զմտաւ՝ թէ եւ զամենեսեան * այսպէս կարիցեմ որսալ յանգիւտ կորուստն ։ 15 Եւ իւրոյ հնարագիտութեանն տայր զիմաստութիւնն . եւ այնմ ոչ էր տեղեակ, թէ նա իւրովի զիւր անձն զատեալ եւ որոշեալ է ի սուրբ եկեղեցւոյն, հեռացեալ եւ աւտարացեալ ի սիրոյն Քրիստոսի ։

16 Քանզի մոռացաւնք եղեն նմա գալուստ Որդւոյն Աստուծոյ, եւ ոչ յիշեաց զքարոզութիւն սուրբ աւետարանին. եւ ոչ ի սպառնալեացն զանգիտեաց, եւ ոչ յաւետիսն մխիթարեցաւ։ 17 Ուրացաւ զաւազանն ՝ որ յղացաւ զնա , եւ ոչ յիշեաց զընկալուչ սուրբ հոգին՝ * որ ծնաւ զնա։ 18 Անարգեաց զմարմինն պատուական՝ սրով սրբեցաւն , եւ առ ոտն եհար զարիւնն կենդանի՝ որով եւ քաւեցաւն ի մեղաց։ 19 Ջնջեաց զգիր որդէգրութեանն, եւ իւրովք ձեռաւք խորտակեաց զհաստատուն կնիք մատանւոյն ։ 20 Ել ի թուոյ երանելեացն, եւ ապստամբեցոյց ընդ իւր զբազումս։

21 Ձեռն էարկ կամակորութեամբ եւ եմուտ յորդէգրութիւն դիւապաշտութեանն , եւ եղեւ աման չարին , եւ ելից զնա սատանայ ամենայն խորամանկութեամբ։ 22 Ի ձեռն էառ իբրեւ զվահան, եւ ագաւ զնա իբրեւ զզրահս , եւ եղեւ իբր զինուոր կատարեալ կամաց նորա։ 23 Մարտեաւ հնարիւք ընդ իմաստունս, եւ յոյժ խորագիտութեամբ ընդ գիտունս, յայտնի ընդ անմեղս, եւ ի ծածուկ ընդ խորհրդականս. ձեռն էարկ եւ եհան զբազումս * ի գնդէն Քրիստոսի, եւ խառնեաց ի գունդս դիւաց։ 24 * Եւ ի բազում յայլ տեղիս գողաբար սողեցաւ եւ եմուտ իբրեւ զաւձ ի մէջ ամրացելոցն . եւ խրամ հատեալ * յափշտակեաց եւ էառ եւ եհան յայտնութեամբ զբազումս յազատաց եւ զբազմագոյնս ի շինականաց , եւ զայլ ոմանս յանուանեալ քահանայից։

25 Որոց անունքն են այս՝ գործակցաց նորա.

26 Իշխանն Ռշտունեաց ՝ Արտակ անուն։

27 Իշխանն Խորխոռունեաց՝ Գադիշոյ անուն։

28 Իշխանն Վահեւունեաց ՝ Գիւտ անուն։

29 Իշխանն Բագրատունեաց՝ Տիրոց անուն։

30 * Իշխանն Ապահունեաց՝ Մանէճ անուն։

31 Իշխանն Գաբեղէնից ՝ Արտէն անուն։

32 Իշխանն Ակէոյ ՝ Ընջուղ անուն։

33 Իշխանն Ուրծայ ՝ Ներսեհ անուն։

34 Իշխանն մեւս եւս Պալունեաց՝ Վարազշապուհ անուն։

35 Սեպուհ մի Ամատունեաց Մանէն անուն։

36 Բազում եւ այլ ազատ մարդիկ , զոր ոստանիկսն անուանեն ՝ յարքունի տանէ։

37 * Եւ բովանդակ զիւր բոլոր աշխարհն ապստամբեցոյց յուրացութիւն, ոչ միայն ըստ աշխարհական բազմութեանն , այլ եւ զբազումս ի սուրբ ուխտէ եկեղեցւոյն. մանաւանդ սուտ երիցամբքն ՝ որով գործէր զչարիսն . երէց մի Զանգակ անուն, երէց մի Պետրոս անուն, սարկաւագ մի Սահակ անուն, սարկաւագ մի Մուշի անուն, զորս յղէր առ անմեղ մարդիկ , խաբէր եւ պատրէր. սուրբ աւետարանաւն երդնուին եւ ասէին , եթէ «Ի թագաւորէն * շնորհեսցի ամենեցունց քրիստոնէութիւնդ»։ 38 Եւ այսպէս * խորամանկ խաբեութեամբ հանէին զբազումս * ի սուրբ միաբանութենէն, ածէին եւ խառնէին ի գունդս ուրացողացն ։

39 Եւ ժողովեաց զամենայն գայթակղութիւն , եւ արար գունդ զաւրաց բազմաց. գրեաց եւ * եցոյց զբազումս ի նոցանէ յականէ յանուանէ մեծ հազարապետին, եւ զիւր քաջութիւն արութեանն , մեծապէս պարծելով՝ ո՛րպէս * աշակերտեաց ի մոլորութիւն խաբէութեան, եւ բաժանեալս եւ երկցեղս երեւեցոյց զզաւրսն Հայոց։

40 Եւ իբրեւ այս ամենայն չարիք յաջողեցան նմա, քակեաց եւ զմիաբանութիւն աշխարհին Վրաց ի * Հայոց, եւ Աղուանիցն ոչ ետ յառաջ խաղալ. եւ զաշխարհն Աղձնեաց ըստ նմին իսկ աւրինակի յետս կալաւ։ 41 * Գրեաց հրովարտակ եւ աշխարհին Յունաց, ցուցանելով նոցա այլ ընդ այլոյ ստութեամբ , առ այր մի, որոյ Վասակ անուն էր, յայնց Մամիկոնենից՝ որ կան ի ծառայութեան Յունաց։ 42 Եւ ի թշուառութեան ժամանակին այրն այն սպարապետ էր Ստորին Հայոց, եւ հաւատարիմ զաւրացն Հոռոմոց ի սահմանին Պարսից, եւ արտաքոյ էր աւրինացն Աստուծոյ գործովք իւրովք ։ 43 Եգիտ այս Վասակ զայն Վասակ իւր գործակից * ի մեծամեծ չարիսն՝ * զոր միաբանեցին երկոքեանն։

44 * Գրէր նա եւ ցուցանէր հանապազորդ, իբր թէ ամենայն Հայք զկնի իւր միաբանեցին ։ 45 Եւ զնոյն գիր մեծաւ զգուշութեամբ ներքին Վասակն տայր տանել ի թագաւորանիստ քաղաքն կայսեր. մինչեւ զսուրբ եպիսկոպոսացն * զմիտս եւս ուծացոյց ի նոցանէ, եւ զամենայն զաւրսն Յունաց յերկբայս արար յուխտէն ։

46 Մանաւանդ զի ի ձեռն սուտ քահանայիցն պատրէր եւ խաբէր իբրեւ ճշմարիտ մարդովք. աւետարան հանդերձ խաչիւ տայր տանել, եւ զիւր զամենայն սատանայական ստութիւնն նոքաւք ծածկէր։ 47 Դնէր զինքն յաստուածպաշտութեան կարգի * եւ զամենայն կողմ ուրացելոցն. առաւել * զինքն հաւաստէր հաստատուն քան զամենայն զաւրսն Հայոց . երդնոյր եւ հաստատէր, եւս եւ * զամենայն հրամանս թողութեան յարքունուստ ցուցանէր։

48 Այն էին եւ կամք Յունաց աշխարհին , լսել զայն ախորժութեամբ . այլ ի ձեռն նորա առաւել * եւս ի նոյն յեղեալ տապալեցան։

49 Սոյնպէս առնէր եւ * ընդ ամենայն կողմանս ամրականաց աշխարհին, ի Տմորիսն եւ ի Կորդիսն , յԱրցախ եւ յԱղուանսն, ի Վիրս եւ յաշխարհն Խաղտեաց . յղէր պնդէր , զի ասպնջականութեան ոք արժանի մի՛ արասցէ ։

50 Եւ ըստ մեծի չարութեան նորա առաւել եւս ժամանակն եբեր նմա զյաջողութիւն իրացն. զի ամենեւին արտաքուստ աւգնական ոք ոչ գտաւ գնդին Հայոց, բաց յայնց Հոնաց , որոց բանս եդեալ էր ։ 51 Սակայն եւ վասն նոցա կուտեաց * զբազում այրուձին Արեաց, արգել եւ փակեաց զդրունս ելին նոցա։ 52 Քանզի ոչ տայր դադար ամենեւին թագաւորին Պարսից, այլ յղէր եւ կոչէր գունդս բազումս ի պահակն Ճորայ , եւ * զՎրաց աշխարհն բովանդակ անդ գումարէր, զզաւրսն Լփնաց եւ զՃղբաց , եւ զՎատն, զԳաւն եւ զԳղուարն եւ զԽրսանն եւ զՀեճմատակն , զՓասխն եւ զՓոսխն , եւ զՓիւքուան եւ զամենայն զաւրսն Թաւասպարանն , զլեռնայինն եւ զդաշտայինն, եւ զամենայն ամրակողմն լերանցն ։ 53 Էր զոր կարասեաւ, մեծաւ պարգեւաւք եւ առատաձեռն բաշխելով զգանձսն արքունի, եւ էր զոր հրամանաւ թագաւորին սաստիւ տագնապէր ։

54 Զայս ամենայն իբրեւ արար եւ կատարեաց ըստ հրամանի թագաւորին, աւր ըստ աւրէ գրէր եւ ցուցանէր մեծ հազարապետին Պարսից, որ ղաւղեալ եւ թաքուցեալ էր ի քաղաքն Փայտակարան։ 55 Համարձակեցաւ * այնուհետեւ եւ նա ցուցանել զինքն բազում ազգաց , էր՝ որոց ահ արկանէր , եւ էր՝ որոց սիրով պարգեւս բաշխէր։ 56 Կոչէր առ ինքն * զՎասակ, եւ որք ընդ նմա իշխանքն ամենեքեան , բազում պարգեւս * շնորհէր նոցա յարքունուստ, եւ զաւրացն՝ որ ի նորա բանի էին։ 57 Տանէր զառաջեաւ եւ զուրացեալ երիցունսն . ցուցանէր, հաստատէր * եւ յայտ առնէր, եթէ սոքաւք որսացայց զնոսա՝ * քակտել ի միաբան ուխտէն։ 58 Իսկ հազարապետն իբրեւ զայն լսէր՝ յոյժ շնորհակալ լինէր երկոցունցն , եւ յոյս առաջի դնէր * նոցա. «Եթէ լիցի մեր յաղթութիւն, զայլոց քահանայից կեանս դոցա շնորհեցից, եւ զմեծ վաստակ դոցա ցուցից թագաւորին»։

59 Եւ այսպէս շարժեաց եւ շփոթեաց զաշխարհն Հայոց, մինչեւ զբազում եղբարս հարազատս քակեաց ի միմեանց, ոչ եթող միաբան զհայր եւ զորդի, եւ ի մէջ խաղաղութեան արար խռովութիւն ։

60 Եւ անդէն իսկ յիւրում աշխարհին * եղբաւրորդիք երկու էին նորա ի սուրբ ուխտին առաքինութեան . գրեաց եւ եցոյց վասն նոցա յարքունիս , եւ էառ իշխանութիւն ի վերայ կենաց նոցա, մերժեաց եւ եհան զնոսա յաշխարհէն, զի մի՛ այլ դարձցին անդրէն։ 61 Հալածեաց եւ փախոյց զամենայն * միայնակեացս աշխարհին, ոյք հայհոյէին զանդարձ ամբարշտութիւն նորա։ 62 Արար եւ կատարեաց զամենայն չարիսն ընդդէմ ճշմարտութեանն . եւ զոր ինչ ոչ գիտէին անաւրէն * հեթանոսքն՝ իմացուցանէր նոցա, եւ վասն ուխտին քրիստոնէութեան , եթէ որպէս հնարիւք կարասցէ բառնալ յաշխարհէն Հայոց։

63 Զայս ամենայն չարիս իբրեւ ետես ի նմա Միհրներսեհ , քան յանձն իւր՝ առաւել ի նա էր յուսացեալ։ 64 Հարցանէր եւ ստուգէր՝ թէ քանի՞ այր կայ * ի Հայոց աշխարհին ի գնդին Վարդանայ ընդ ամենայն բազմութիւնն ։ 65 Իբրեւ լուաւ ի նմանէ՝ թէ աւելի քան զվաթսուն հազար են , խնդրէր եւս տեղեկութիւն վասն իւրաքանչիւր անձին քաջութեան, եւ կամ քանի՛ այն ոք իցեն ՝ * որ սպառազէնքն իցեն, եւ կամ քանի՛ այն ոք իցեն ՝ որ մերկ առանց զինու աղեղնաւորք իցեն. սոյնպէս եւ վասն վահանաւոր հետեւակացն ։

66 Եւ իբրեւ լուաւ զթիւ համարոյ բազմութեանն , առաւել եւս փութացաւ ուսանել ՝ թէ քանի՛ք իցեն պարագլուխք քաջ նահատակացն, զի երիս ընդ միոյ պատրաստեսցէ առ մի մի ի նոցանէ, թող զայլն ամենայն ։ 67 Այլ եւ դրաւշից անգամ իւրաքանչիւրոց տեղեկանայր ի նմանէ . եւ * թէ քանի՛ գունդ զզաւրսն բաժանիցեն , եւ ո՛ր ոք ի նոցանէ սաղարք լինիցին , եւ ո՛ր զաւրագլուխ յորմէ կողմանէ յռազմ մտանիցէ, եւ զինչ անուանք իւրաքանչիւր * համհարզացն իցեն, եւ քանի՛ փողահարք ի մէջ գնդին ձայնիցեն ։ 68 Ղակի՞շ գործիցեն արդեւք, եթէ արձակ բանակեսցին . ճակատ առ ճակա՞տ գործիցեն , եթէ համագունդ * ընդ մի տեղի դրդիցեն։ 69 Ո՛ ոք ի նոցանէ երկբայս կայցէ , եւ կամ ո՛ ոք ի նոցանէ զանձն ի մահ դնելով * գուն գործիցէ ։

70 Եւ իբրեւ զայս ամենայն տեղեկացաւ ի նմանէ , կոչէր զամենայն զաւրագլխեանն , պատուէր հրամանի տայր ամենեցուն յանդիման նորա , զի խրատու նորա լուիցեն ամենեքեան ։ 71 Եւ զամենայն զաւրսն զաւրագլխաւքն հանդերձ յանձն առնէր * առն միում յաւագացն , որում անուն էր Մուշկան Նիւսալաւուրտ ։

72 Եւ ինքն խաղայր * անդէն գնայր յերկիրն Արեւելից . եւ յանդիման եղեալ մեծի թագաւորին, պատմէր զամենայն անցս իրացն, զիւր հնարաւոր իմաստութիւնն եւ զՎասակայ խաբեբայ պատրանս հայթայթանացն . ո՛րպէս զառաջինն զիւր զամբարշտութիւնն կամեցաւ ծածկել այնու ՝ զի քակեալ երկպառակեաց զգունդն Հայոց։

73 Իբրեւ լուաւ * զայս ամենայն թագաւորն ի բերանոյ մեծ հազարապետին, դառնացաւ յանձն իւր, եւ ասէ անսուտ երդմամբ. «Եթէ ապրեսցի անաւրէնն այն ի մեծ պատերազմէն , մեծաւ անարգանաւք * տամ ըմպել նմա զբաժակն դառնութեան մահու »։