Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Զաքարիա Քանաքեռցի, Պատմագրութիւն · 1/3

ՀԱՏՈՐ ԱՌԱՋԻՆ

ԳԼՈՒԽ Ա. Պատմութիւն եւ կարգ թագաւորացն Պարսից

Զպատմութիւն եւ զկարգ թագաւորացն Պարսից եւ զժամանակս նոցա` աստանօր կամիմ յայտ առնել. բայց ոչ գիտեմ զսկիզբն նոցա ուստի' լեալ: Քանզի քաջ քարտուղարն Տրդատայ Ագաթանգեղոս Լատին եւ մեծն Մովսէս Խորենացին` Արշակայ Պարթեւէ առնեն սկիզբն պատմութեան նոցա մինչեւ Արտեւան. Րաբունաբար ծանուցանեն մեզ համեղ եւ քաղցր ոճով յարմարեալ: Իսկ իմ առեալ ՚ի նոցունց շարադրութեանց գրեցից աստէն: Ազդ առնելով ձերում իմաստութեան, զի ընդ բազում գիտութեանց ձերոց եւ զսակաւս իմ շարայարեսցի. որ է այս: Յետ Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ որդւոյն Եքդանիփայ` որք տիրեցին տիեզերաց, չորեքին դայեակորդիք նորա` որ կոչեցան Անտիոքոս. որ եւ Սելեւկիոս տիրեաց Պարսից` Մարաց եւ Հայոց, եւ անուանեցաւ Նիկանովր. կացեալ ամս Լ [30] եւ Ա [1]: Եւ ապա Անտիոքոս` որ կոչեցաւ Թեւոս: Յետ ԿԱ [61] ամին Աղէքսանդրի` Արշակ քաջ` ՚ի Քետուրական ծննդոց` յազգէ Պարթեւաց` ՚ի Բահլ աշխարհէն Քուշանաց, ելեալ բազում զօրօք, եւ հալածէ զԱնտիոքոս. եւ ոմանք սպանեալ եւս ասեն զնա. եւ ինքն տիրեաց ամենայն արեւելից ՚ի վերայ արեաց աշխարհին, եւ հնազանդ արար ՚ի ներքոյ տէրութեան իւրոյ. եւ տեւեաց մինչեւ ամս Լ [30]: Եւ յետ սորա որդւոց որդիս ամս բազումս մինչեւ Արտեւան: Ի սորա աւուրս բարձաւ թագաւորութիւնն Արշակունեաց ՚ի Պարսից. եւ մեք զայն յիւրում տեղւոջն պատմեսցուք: Եւ դարձցուք ՚ի կարգ բանիս: Եւ կացեալ Արշակ ամս ԼԱ [31]` մեռանի: Արտաշէս ամս ԻԶ [26]: Արշակ ամս …: Արշական ամս Լ [30]: Արշակ ամս ԼԱ [31]: Արշէզ ամս Ի [20]: Արշաւիր ամս ԽԶ [46]: Արտաշէզ ԼԳ [33]: Դարեհ ամս Լ [30]: Արշակ ամս ԺԹ [19]: Արտաշէզ ամս Ի [20]: Պերոզ ամս ԼԳ [33]: Վաղարշ ամս Ծ [50]: Արտաւան ամս ԼԱ [31]: Որոյ յաւուրս սորա բարձաւ տէրութիւնն սոցա ՚ի Պարսից. եւ մեք թողցուք յայլում վայրի պատմել, եւ պատմեսցուք եւ զկարգ թագաւորացն Հայոց մինչեւ ցԽոսրով:

ԳԼՈՒԽ Բ. Թագաւորք Հայոց

Քանզի որպէս ասացաք, թագաւորեալ Արշակայ ՚ի վերայ արեաց աշխարհին, սա թագաւորեցոյց զեղբայր իւր Վաղարշակ, եւ առաքեաց բազում զօրօք ՚ի Հայս, եւ երկրորդ իւր արար զնա` կալ ընդդէմ թշնամեաց: Եւ եկեալ մեծաւ զօրութեամբ տիրեաց աշխարհիս Հայոց, կալեալ զթագաւորութիւնս ամս ԻԲ [22]: Արշակ ամս ԺԳ [13]: Արտաշէս ամս ԻԷ [27]: Տիգրան ամս ԼԳ [33]: Արտաւազդ ամս …: Արշամ ամս Ի [20]: Աբգար ամս ԼԸ [38]: Անան ամս …: Սանատրուկ ամս Լ [30]: Երուանդ ամս Ի [20]: Արտաշէզ` ԽԲ [42]: Արտաւազդ ամս …: Տիրան ամս ԻԱ [21]: Տիգրան ամս ԽԲ [42]: Վաղարշակ ամս Ի [20]: Խոսրով ամս …:

Աստ դադարեցաւ եւ թագաւորութիւնն Արշակունեաց ՚ի Հայոց` ժամանակ ինչ: Իսկ ՚ի Պարսից բարձաւ բնաւին: Վասնզի էր թագաւոր Պարսից Արտաւան. իսկ ոմն Արտաշիր անուն` որդի Սասանայ Ստահրացւոյ` միաբանեցոյց ընդ իւր ամենայն ազգն Պահլաւունեաց. եւ զօրս բազում առեալ եւ գնաց ՚ի վերայ Արտաւանայ` եւ եսպան զնա, եւ ինքն թագաւորեաց ՚ի վերայ ամենայն Պարսից: Զոր լուեալ թագաւորն Հայոց Խոսրով` մեծաւ բարկութեամբ քինախնդիր լինի արեան ազգականին իւրոյ Արտաւանայ. եւ առեալ զզօրս իւր` գնայ ՚ի վերայ Արտաշրի, եւ հալածէ զնա մինչ ՚ի Հնդիկս. եւ ինքն աւերէ զերկիրն, քակէ եւ գերէ եւ անմարդաբնակ առնէ աշխարհն ամենայն: Եւ ամս ԺԱ [11]. այսպէս արար` մինչեւ ինքն եւս սպանաւ ՚ի յԱնակայ, որպէս պատմէ Ագաթանգեղոս: Իսկ Արտաշիր տիրէ Հայոց մինչեւ ցգալն Տրդատայ: Եւ մեք զմնացեալ կարգս թագաւորացն Հայոց ճառեսցուք մինչեւ ՚ի սպառիլ նոցա: Արդ յետ Խոսրովու թագաւորէ Տրդատ` որդի նորա` ամս ԾԶ [56]: Խոսրով ամս Թ [9]: Տիրան ամս ԺԶ [16]: Արշակ ամս ԼԴ [34]: Պապ ամս Է [7]: Վարազդատ ամս Դ [4]: Արշակ ամս Ե [5]: Վաղարշակ ամս …: Խոսրով ամս Ե [5]: Շապուհ ամս Դ [4]: Արտաշիր ամս Զ [6]: Եւ բարձաւ թագաւորութիւնն Հայոց մինչեւ ցայսօր:

ԳԼՈՒԽ Գ. Թագաւորել Արտաշրի

Թագաւորեաց Արտաշիր ՚ի վերայ ամենայն Պարսից: Եւ ապա որդի նորա Շապուհ, Յազկերտ, Պերոզ, Որմիզտ, Խոսրով, Կաւատ, Արտաշիր, Խոռէ, Խոսրով, Բորն, Զարմանդուխտ, Յազկերտ: Մինչեւ ցաստ գտաք զկարգս թագաւորացն Պարսից` եւ այլ ոչ եւս. քանզի խառնակեցաւ թագաւորութիւնք նոցա` աստ եւ անդ անկանելով` ո'չ առեալ որդի ՚ի հօրէ: Այլ ոմանք ելուզակաբար` որպէս Կարայեազչին: Ոմանք բռնութեամբ` որպէս զԿաղ-Թամուրն: Եւ այլք խաբէութեամբ տիրեցին թագաւորութեանց. վասնորոյ եւ մեք ոչ կարացաք ուղղել զկարգ նոցին, վասն այսորիկ եւ ոչ գրեցաք զանուանս նոցա, թէեւ կարող էաք: Այլ զի գտաք` զի Ջհան-Շահ թագաւորեալ` յորդւոց որդի մինչեւ ցմերս ժամանակ, եւ գրեցաք. եւ զգործս եւ զարարեալս նոցա` զոր ինչ եւ լուեալ եմք` ՚ի համբաւոյ եւ կամ ՚ի յիշատակարանաց գրոց գտեալ` աստէն յուշ արարից առանց ձանձրանալոյ: Այլ եւ զթուականն եւս գրեցից. սակայն թէեւ ոչ սկիզբն թագաւորելոյ նոցա, այլ զոր ինչ գտից ըստ ժամանակին այնմ գրեցից. եւ դուք անմեղադիր լերո'ւք, զի այս է կարողութիւն իմ. զթերին` ձերում գիտութեամբ լցէ'ք, եւ նեքաւով Զաքէոսս ՚ի պախարակելոյ ազատ արարէ'ք, եւ լերո'ւք ողջ հոգւովն Աստուծոյ. ամէն:

ԳԼՈՒԽ Դ. Թագաւորութիւն Ջհան-Շահին

Թագաւորութիւն Ջհան-Շահին

Ջհան-Շահ թագաւորեաց յԱտրպատական աշխարհի ՚ի վերայ ամենայն Պարսից. եւ յաջողեցաւ թագաւորութիւն նորա յոյժ քան զյառաջին թագաւորսն, եւ հնազանդեցան նմա ամենայն Պարսիկք եւ Մարք. եւ անկաւ ահ նորա ընդ տիեզերս ամենայն. բայց ոչ գիտեմ` եթէ յորո՞ւմ թուականի եղեւ նա թագաւոր: Այլ զի Առաքել պատմագիր ասէ` թէ` «ՊՀԸ [1428] թուին Ջհան-Շահն Շամշուլտոյ բերդն էառ. ՊՂԳ [1443] թուին զԱխլցխէ էառ եւ գերեաց. ՋԱ [1451] թուին զԵզնկայ էառ. ե այսքանս յԱռաքելէ լուաք: Իսկ յայլում պատմութեանց այսպէս լուաք. ՋԺ [1460] թուին ելեալ բազում զօրօք եւ գնաց յերկիրն Իրաղայ, քակեաց եւ աւերեաց զամենայն տունն Պարսից, կոտորեաց զամենեսեան, եւ գնաց մինչեւ ՚ի Տեղեայպօլիս` որ է Ասպահան, եւ քաղաքացիքն ընդդիմացան նմա: Իսկ Ջհան-շահ բռնութեամբ էառ զքաղաքն, եւ աւերեալ կործանեաց, եւ փլոյց զամենայն շինուածսն. եւ կապեալ զջուր գետոյն` որ կոչի Ղանտարայ, եւ ջրասոյզ արար զամենայն. քանզի հողեղէն էր: Եւ այսպէս տիրեաց ամենայն տանն Իրաղայ. եւ անուն նորա տարածեցաւ ընդ տիեզերս: Եւ անտի ելեալ գնաց ՚ի Հրէ եւ ՚ի Խորասան, եւ նուաճեաց զամենայն տունն Պարսից. եւ դարձաւ գնաց ՚ի թախտն իւր ՚ի Թաւրէզ Շահաստանի: Եւ գնաց ընդ առաջ նորա Կաթուղիկոսն Աղթամարայ Տէր Զաքարիա բազում ընծայիւք: Եւ ընկալաւ զնա թագաւորն սիրով. քանզի սիրող էր ազգիս քրիստոնէից: Եւ ետ նմա թղթով եւ ղապալով զԿաթուղիկոսութիւնն Սուրբ Էջմիածնի: Եւ դշխոյ նորա Բէկում խաթուն եւս սիրեաց զնա` որպէս զայր իւր Ջհան-Շահ: Եւ եղեւ հակառակիլ ընդդիմութեամբ իշխանին Բաղիշոյ. եւ թագաւորն առաքեաց Դ [4] զօրագլուխ ԲԺՌօք [20000] ՚ի վերայ Խլաթայ. եւ գնացեալ աւերեցին եւ քակեցին զամենայն երկիրն, եւ նստան ՚ի վերայ բերդին, եւ մերձ էին առնուլ զնա: Զնոյն կամէին առնել ՚ի Բաղէշ եւ ՚ի Մուշ, ՚ի Խութ եւ ՚ի Սասուն եւ յամենայն սահմանս նոցա: Զոր լուեալ Կաթուղիկոսն Զաքարիա. եւ գնացեալ առ աշխարհակալ թագաւորն Ջհան-Շահ եւ առ դշխոյն Բէկում խաթուն, եւ արար հաշտութիւն, եւ դարձոյց զբարկութիւն ինքնակալին ՚ի խաղաղութին. եւ ինքն գնաց ՚ի տեղի իւր` ՚ի հրաշափառ Աթոռն ՚ի Սուրբ Էջմիածին: Եւ զի պատմութիւնս մեր ոչ էր վասն Կաթուղիկոսին, այլ վասն Ջհան-Շահին, որպէս խոստացաք առնել սկիզբ, եւ մինչեւ աստ հազիւ կարացաք գտանել վասն նորա: Այսուհետեւ զոր ինչ գտից, զայն կարգաւ ծանուցից մինչեւ ցմեզ:

ԳԼՈՒԽ Ե. Թագաւորութիւն Եաղուպին եւ վասն մահուն

Թագաւորութիւն Եաղուպին եւ վասն մահուն:

Մինչեւ կենդանի էր Ջհան-Շահն, ունէր որդի մի Հասան-Ալի անուն, այր գոռոզ եւ անզգամ, լիրբ եւ չարասէր, կողոպտող եւ յափշտակող. զոր վասն չարութեան նորա` ո'չ սիրէր զնա հայրն: Եւ ելեալ շրջէր ինքնագլուխ յերկիրն Արարատեան` թափառական աստ եւ անդ: Եւ յորժամ լուաւ` թէ հայր իւր գնաց ՚ի Շիրազ եւ ՚ի Քրման, կամեցաւ Հասան-Ալին ըմբռնել զԿաթուղիկոսն. եւ նորա իմացեալ` փախեաւ եւ եմուտ յԱղթամար կղզի` որպէս պատմէ Առաքել պատմագիր: Եւ Ջհան-Շահն եկեալ ՚ի Թաւրէզ` եւ իմացաւ զչար արարմունս որդւոյն իւրոյ. եւ ասաց, սա ոչ կարէ առնել թագաւորութիւն վասն ամբարտաւանութեան իւրոյ: Եւ կոչեալ առ ինքն զԵաղուպ թոռն իւր` եւ ասաց ցնա. որդե'ակ` հայրն քո վասն ամբարտաւանութեան իւրոյ զրկեցաւ ՚ի թագաւորութենէ. այլ դու եղեր արժանի. վասնորոյ արի եւ քաջ լե'ր յիշխանութեան եւ ՚ի մարդաշահութեան. պատրաստ լե'ր ՚ի զրկելոյ զհնազանդեալսն: Բայց հօր քում մի' տացես տեսանել արեւ, այլ ՚ի դիպահոջ արասցես զնա` մինչեւ մեռցի, եւ դու վարեա' զկեանս քո` թագաւորելով երկրի. եւ ես որքա'ն կենդանի եմ, պահեա' զիս. եւ յորժամ մեռանիմ, թաղիեա' զիս. եւ զհանն քո զԲեկում խաթուն` որպէս զմայր քո պատուեա'. եւ որպէս առնես ինձ, նոյպէս արա' եւ ընդ նա: Զայս ասաց, եւ առեալ ՚ի գլխոյ իւրմէ զթագն արքունական եդ ՚ի գլուխ նորա` եւ երկիր եպագ նմա: Իսկ Հասան-Ալին յորժամ լուաւ զպատուէր հօր իւրոյ առ որդին իւր, անհետ եղեալ կորեաւ. եւ ոչ ոք գիտաց` թէ զի՞նչ եղեւ: Բայց համբաւ հանին` թէ գնացեալ է յաշխարհն Օսմանցւոց, եւ եղեալ է ընկեր եղուզակաց, որք են Ջալալիք: Իսկ Եաղուպ թագաւորեալ ՚ի վերայ ամենայն Պարսից` պահելով զպատուէր հաւոյն, հանդարտ եւ խաղաղ կենօք վարէր զթագաւորութիւնն: Եւ էր նորա քոյր մի` որ տուաւ ամուսնութեան Շխ-Հայտարին` որդւոյ Շխսաֆուն Արտաւիլոյ: Եւ սոքա այր եւ կին խորհեցան սպանանել զԵաղուպ թագաւորն, եւ ինքեանք լինել թագաւոր: Քանզի Եաղուպ ոչ ուստր ունէր եւ ոչ դուստր, զի ժառանգ լիցի թագաւորութեանն: Եւ յաւուր միում կոչեցին զթագաւորն ՚ի ճաշ սիրոյ. եւ մահացու դեղ խառնեալ ընդ կերակուրն` ետուն նմա. եւ իբրեւ եկեր, ազդ եղեւ նմա. եւ հրամայեաց քեռ իւրում եւ փեսային` բռնութեամբ ուտել. եւ այնպէս մեռան երեքեան ՚ի միասին` Եաղուպ` քոյրն` եւ փեսայն. եւ այսպէս բարձան նոքա: Բայց Եաղուպի ո'չ թագաւորութեան թուականն գտի եւ ոչ մահուն:

ԳԼՈՒԽ Զ. Թագաւորութիւն Իսմայիլին

Թագաւորութիւն Իսմայիլին:

Որպէս ասացաք` վասն մահուան Եաղուպին` դեղով լինել, սակայն մինչդեռ յոգւոջ էր` հրամայեաց զամենայն ազգատոհմն Հայտարին բնաջինջ առնել. որ եւ արարին: Եւ ունէր որդի մի` ծնեալ ՚ի քեռէ Եաղուպին` Իսմայիլ անուն, զնա փախուցին յԱղթամար կղզին. եւ եղեւ խռովութիւն եւ աղմուկ մեծ ՚ի մէջ զօրացն Պարսից վասն բառնալոյ թագաւորութեանն: Վասնորոյ Ալուանդ ոմն ո'չ ՚ի թագաւորութեանց տոհմէ, այլ յայլմէ, որ տեսեալ զանտէրութիւն ազգին, միաբանեցոյց ընդ ինքեան զոմանս իշխանացն, եւ եղեւ ինքնագլուխ թագաւոր: Եւ դժկամակ եղեալ իշխանացն` առաքեցին յԱղթամար եւ բերին զԻսմայէլն եւ ցուցին զօրաց` թէ սա թոռն է Ջհան-Շահին` եւ քեռորդի Եաղուպին, զսա արժան է առնել թագաւոր: Որում հաւանեալ ամենեցուն` եդին զնա թագաւոր. այր քաջ եւ ուժեղ, եւ ՚ի պատերազմունս զօրեղ: Սա ՚ի թագաւորելն իւրում` հալածեաց զԱլուանդն եւ հնազանդեցոյց զզօրսն: [Ի] ՋԾ [1501] թուին եղեւ սա թագաւոր: [Ի] ՋԿԳ [1514] թուին Սալիշմա ոմն եղեւ եղուզակ եւ թագնաբար անկաւ ՚ի վերայ զօրաց Շահին, եւ զբազումս կոտորեաց: Իսկ Շահն առաքեաց ՚ի վերայ նորա զօրս, եւ հալածեցին զնա եւ զզօրս նորա: Բայց վասն սորա` ասեն` զրոյց այսպէս. փորէր զերկիր եւ առնէր հոր, եւ բերեալ խոյ եւ թաղէր ՚ի հորն` մինչեւ ցեղջիւրն. եւ ինքն հեծնոյր ՚ի ձի, եւ ՚ի հեռաստանէ արշաւէր. եւ յորժամ հուպ լինէր առ խոյն, խոնարհէր ՚ի ձիոյն եւ ըմբռնէր զեղջերաց խոյին, եւ ցանցեալ հանէր ՚ի գբոյն. եւ Գ [3] անգամ շուրջ ածէր զիւրեաւ` եւ ձգէր առաջի իւր, մինչ զի երիվարն ո'չ ժամանէր նմա. վասնորոյ անուանեցաւ Ղօչղափան` որ է Խոյաբարձ: Եւ պատմեցին թագաւորին Օսմանցւոց Սուլթան Սէլիմին` զքաջութիւն Շահին. եւ նա առաքեաց դեսպանս առ Շահն, զի պատերազմաւ տեսցեն զմիմեանս. եւ հաստատեցաւ բանն. եւ եդին պայման, զի ՚ի դաշտին Ջլտրայ պատերազմեսցին:

Իսկ Շահն գտեալ զոմն հոմանուն Իսմայէլ, եւ ձեւացոյց զնա թագաւոր, եւ արար զնա կողմնապահ. եւ ետ նմա պատուէր, թէ դէպ լիցի ինձ սպանումն, եւ կամ ըմբռնումն, դու մնաս կենդանի, լիցիս թագաւոր ՚ի վերայ արեաց ազգիդ. եւ առաջի ամենայն մեծամեծացն ընկալաւ զպատուէրս զայս` անուանեալն Շահ-Իսմայիլ, եւ կայր հնազանդ ճշմարիտ Շահին:

Եւ ՚ի թուին ՋԿԴ [1515] խմբեցաւ պատերազմն, եւ ՚ի բազմութենէ զօրացն Օսմանցւոց ՚ի փախուստ դարձան զօրքն Պարսից: Եւ ասեն ՁՌ [80000] Ենկիչարի պնդեցան զկնի Շահին. եւ Շահն սակաւ արամբ խոյս ետ, եւ ղօղեալ ՚ի տեղի ինչ թագեաւ: Իսկ նոքա ըմբռնեցին զԻսմայէլ զանուանեալն Շահ, կարծեցեալ` թէ ճշմարիտ Շահն իցէ. զի զնշան Շահին ունէր: Եւ առեալ տարան առ թագաւորն իւրեանց Սէլիմ: Եւ եհարց ցնա Սէլիմն. դո՞ւ ես Շխսաֆու թոռն` եւ Շխ-Հայտարի որդին Շահ-Իսմայէլն: Պատասխանէ Իսմայէլն, ես ոչ եմ արժանի կոչիլ Շահ, այլ պակաս ծառայ եմ Շահին: Զի թէպէտ հոմանուն եմ նմա, սակայն զանուանակրութիւնս ոչ է ինձ մեծութիւն. այլ նուաստ ծառայ եմ զանուանակցին իմոյ Շահ Իսմայիլի տեառն իմոյ: Ասէ Սէլիմն, անէծս կարդա' ազգին քո, եւ ես ազատեմ զքեզ: Ասէ Իսմայէլ, անէծք լիցի ՚ի վերայ այնոցիկ` որք ուրանան զազգն իմ, եւ քեզ լիցի նզովք եւ անէծք որ Մար ես, ո'չ ունիս օրէնս եւ ո'չ դաւանութիւնս եւ ո'չ կրօնս հաւատոյ: Եւ զայս իբրեւ լուաւ ՚ի նմանէ` եւ զարհամարհանս իւրն եւ ազգին, հրամայեաց քարկոծել զնա: Եւ նա միշտ գոհանայր զազգէն իւրմէ` եւ անիծանէր եւ հայհոյէր զՕսմանցիսն, եւ ասէր. երթեալ պատմէցէ'ք անուակցի տեառն իմոյ, թէ` հոմանուն ծառայ քո` վասն սիրոյ անուան քո շէիտ եղեւ. եւ դու մի' թողուցուս զարիւնն իմ ՚ի վերայ Եազտի Քրտացս. եւ թիթեռն մի' իջուսցես ՚ի հանգրուանս իջեւանի իմոյ: Եւ քարկոծեցին զնա եւ մեռաւ. եւ այլք կալանաւորք` որք կային անդ, եւ ազատեցան` փոխադարձ առնելով, եւ գնացեալ պատմեցին Շահին: Վասնորոյ երգիչքն Պարսից երգս յօրինեցին վասն նորա ըստ նորուն բանի: Իսկ Շահն յորժամ լուաւ զմահն Իսմայէլին` եւ զպատուէրն, առաքեաց հրաւիրակս սաստիւ ընդ ամենայն տէրութիւն իւր. զոր եկեալ ժողովեցան` անթիւ եւ անհամար` ո'չ միայն սպայազօրք, այլ եւ ռամիկք եւ հողագործք մինչեւ կանայք անգամ. եւ նա բացեալ զգանձատունն եւ բաշխեալ ամենեցուն առատ ռոճիկս, եւ քարոզ կարդայր գնալ ՚ի վերայ Օսմանցւոց: Եւ լրտեսքն գնացեալ պատմեցին Սէլիմին: Եւ նա հմքտալով հեքնէր` ասելով. նա զոր ինչ եւ ետես յինէն եւ եկեր. զիա՞րդ համարձակի գալ ՚ի վերայ իմ: Քանզի եւ նա գումարեաց զօրս իւր, եւ գնաց ՚ի վերայ Դամասկոսի` որ է Շամ: Իսկ Շահն ելեալ զօրօքն գնաց ՚ի կողմն Օսմանցւոց. եւ զբազում տեղի քակեալ աւերեաց, եւ գերեաց զբազումս: Եւ գտեալ Սէլիմ անուն ոմն տաճիկ, եւ հրամայեաց քարկոծել զնա փոխանակ Իսմայիլին. եւ դարձաւ բազում աւարաւ ՚ի Թաւրէզ. եւ յետ սակաւ աւուրց մեռաւ ՚ի թուին ՋՀԵ [1526] կալեալ զթագաւորութիւնն ամս ԻԵ [25]:

[Է]

Թագաւորութիւն Թահմազին:

Շահ-Թահմազ թագաւորեաց զկնի հօր իւրոյ Իսմայիլի ՚ի թուին ՋՀԵ [1526]: Այր բարերար եւ շէնարար եւ սիրօղ քրիստոնէից` առանց ագահութեան, եւ չափաւոր յուտելն եւ յըմպելն եւ ՚ի զգենուլն: Ոչ պճնօղ, այլ որպէս հասարակ մարդիկ զգենուն, նոյնպէս եւ ինքն առնէր: Եւ էր ողորմածասիրտ. քանզի ԵԺան[5-10] ամաց հասարակ հարկն շնորհեաց ամենայն ումեք: Այլեւ զգողս եւ աւազակս եբարձ յաշխարհէ: Նաեւ զլկտի եւ զանամօթ կանայս` որք նստէին ՚ի փողոցի եւ ՚ի պանդոկի, եւ հրապարակաւ պոռնկութիւն գործէին եւ հարկս տային թագաւորաց. զնոսա իսպառ սպառեաց ՚ի թագաւորութեան իւրոյ աշխարհէն: Այլ եւ զմաքսն ճանապարհաց վերացոյց, եւ յամենայն հանգրուանս կայարանաց շինեաց պանդոկս, եւ փորեաց ջրհորս ՚ի վերայ ամենայն ճանապարհաց: Եւ գրեթէ ոչ մնաց տեղի ինչ անշէն ՚ի ժամանակի սորա: Այլ եւ ՚ի դատաստանի իրաւարար եւ ուղղադատ: Եւ այսպէս վարեաց զթագաւորութիւն իւր ՚ի կեանս իւր: Ի ՋՂ [1540] թուին Վիրք չարացան. եւ զոր ինչ Պարսիկք գնային ՚ի Տփխիս, նոքա կողոպտէին եւ բրածեծ առնէին: Եւ լուեալ Շահն` գնաց զօրօք ՚ի վերայ նոցա, եւ գերեաց զՏփխիս եւ ամենայն գաւառն, եւ դարձաւ ՚ի տեղի իւր ՚ի Թաւրէզ: Եւ ուղղեաց զամենայն կարգսն քաղաքական, զմոթս, զկապիճս, զկշիռս, եւ զամենայն արուեստաւորս, զկրպակս, զպանդոկս, եւ որ յայլ ինչ քաղաքի լինի առեւտուր ՚ի գնել եւ ՚ի վաճառել, եւ զանուղիղսն կորուսանէր մահուամբ: Եւ ոչ ոք կարէր թիւրել, զի չարամահ առնէին: Իսկ թագաւորն Հնդկաց Հումա անուն` լուաւ զքաջութիւն նորա, մեղմ ընծայիւք եկն առ նա. եւ եկաց ժամանակ ինչ` եւ խաղաղութեամբ դարձաւ: Եղբայր մի գոյր Շահին Ալխաս անուն. որ ՚ի թագաւորել եղբօրն փախեաւ` երկուցեալ ՚ի սպանմանէ. եւ ահա յայտնեցաւ, եւ գնացեալ առ Խոնթկարն, եւ առեալ եբեր … ՚ի վերայ եղբօրն ՚ի թուին ՋՂԷ. [1547] զոր բազում ոճիրս գործեաց` աւերելով` գերելով զբազում տեղիս: Եւ ապա թագաւորն Թահմազ` ելեալ գնաց ՚ի վերայ երկրին Օսմանցւոց, եւ աւերեաց զԽնուս, զԲասէն, զԱրզրում, զԴերջան, զԿեղի, զԲաբերդ, զԵզնկայ, զՍպեր, եւ այլ բազում տեղիս, եւ դարձաւ ՚ի Թաւրէզ: Եւ եղեւ խռովութիւն ՚ի մէջ երկուց որդւոց թագաւորին Օսմանցւոց, եւ պատերազմեցան ընդ միմեանս յԻկոնիոն` որ է Ղօնիայ, ՚ի թուին ՌԸ [1558]: Սէլիմն զԲայազիտն յաղթեաց եւ փախոյց մինչեւ ցԱրզրում. եւ անտի ելեալ Դ [4] որդւով եւ ԼՌ [30000] մարդով գնաց առ Շահ-Թահմազն. եւ նա ընկալաւ զնա եւ զորդիսն հանդերձ զօրօքն, եւ առաքեաց ՚ի Խզիրան` որ է Ղազուին. վասնորոյ գովիչք Պարսից ասացին երգս վասն Բայազիտին բազում գովութեամբ: Եւ ՚ի ժամանակի սորա էր թագաւոր ոմն յազգէն Վրաց Սիմոն անուն. սա իբրեւ լուաւ զգնալ Բայազիտին առ Շահն, իմացաւ զի ոչ ոք կարէ ընդդիմանալ նմա, եւ ելեալ կամաւ իւրով գնաց առ ոտս Շահին ՚ի ՌԻԵ [1575] թուին: Այլեւ թագաւորն Կախեթու Աղէքսանդր առաքեաց զորդին իւր Կոստանդին` պատանդ առ Շահն. եւ կային առ նմա երկուքն Սիմոն եւ Կոստանդին: Այս Շահ-Թահմազս ունէր բազում որդիս. որոց անուն առաջնոյն էր Իսմայէլ, եւ էր կարի չարագործ. եւ հայրն եդ զնա ՚ի կլայ ինչ, զի անդ կացցէ ցօր մահուն. եւ ինքն Շահ-Թահմազ մեռաւ: Ոմանք ասեն սմա` իւրով մահուամբ մեռանիլ ՚ի ՌԻԲ [1572] թուին. ոմանք ՚ի բաղանիս խեղդեալ ասեն ՚ի ՌԻԷ [1577] թուին. զճշմարիտն Աստուծոյ է յայտնի. որ գիտէ զամենայն:

[Ը]

Թագաւորութիւն Իսմայիլին

Պատմութիւն` որ վասն Իսմայիլին է, երկբայութիւն արկանէ: Քանզի եւ Առաքեալ պատմագիր` Գ [3] Իսմայէլ` ասէ, մինն որդի Հայտարին, որ է հայր Շահ-Թահմազին, որ մեռաւ ՚ի ՋՀԵ [1525] թուին: Եւ երկրորդ Իսմայէլ` ասէ` ՚ի թուին ՌԻԳ [1573]. Իսմայէլ թագաւորեաց երկու տարի, եւ ՚ի ՌԻԵ [1575] մեռաւ: Եւ ապա փոքր Իսմայէլն ՚ի բերդէն հանին եւ ՚ի թախտ նստաւ: Այս է Առաքելոյ պատմութիւնն: Իսկ ՚ի համբաւոյ` այսպէս լուայ, թէ` առաջ Շահ-Իսմայէլն մեռաւ. եւ կին նորա յղի էր, եւ ծնաւ որդի, եւ անուանեցին Իսմայէլ` հօր անուամբն, որ ընդունէր զնա Շահ-Թահմազն. վասնզի համամայլ (էր) նմա, որ թագաւորեաց յետ եղբօր իւրոյ Շահ-Թահմազին` ՚ի մտանել ՌԻԳ [1573] թուին. բայց ոչ եհաս ՚ի տարին, այլ ՚ի նոյն ամի մեռաւ. իսկ երրորդ Իսմայէլ` որդին Շահ-Թահմազին` որ եդեալ էր զնա հայրն ՚ի կլայ, եւ յորժամ լուաւ զմահ Իսմայիլին, ելեալ ՚ի կլայէն` եւ եկեալ թագաւորեաց ՚ի թուին ՌԻԴ [1574]: Եւ վասն սորա` ասէ Ծարեցի Յովհան վարդապետ, թէ` այս Իսմայէլս եսպան զեօթանեսին զեղբարսն իւր. եւ ապա սկսաւ կոտորել զիշխանսն` զոր յայտնի եւ զոր գաղտնի. սպառել կամէր զամենայն իշխանսն: Զոր իմացեալ զօրացն` ազդ առնեն իշխանին Թաւրիզոյ Ամիր-Խան անուն, եւ իշխանին Արարատեան` Թօխմախ-Մահմուտ կոչեցեալ. եւ նոքա եկեալ սպանին զնա գաղտ, եւ ոչ ոք գիտաց զմահ նորա. եւ ՚ի չառնել դատաստան, այսպէս կարծեցեալ եղեւ` թէ գնացեալ է լրտեսութեամբ, յետ միոյ տարւոյ գալոց է. եւ յետոյ ծանեան զկորուստ նորա. որ թագաւորեաց ամս երկու:

[Թ]

Թագաւորութիւն Խուտաբանտին.

Խուտաբանտս որդի էր Շահ-Թահմազին` եւ եղբայր Իսմայիլին. եւ հայր սորա Թահմազ` առաքեաց զսա ՚ի Խորասան, եւ յանձնեաց ՚ի նա զամենայն աշխարհն: Եւ նա երթեալ տիրեաց նոցա. եւ էր զեղխ` եւ լոյս աչացն պակաս: Եւ տեսեալ զօրացն` թէ ո'չ գոյ ժառանգ թագաւորութեան, գնացեալ բերին զնա եւ արարին թագաւոր, անարի եւ անփոյթ ՚ի պատերազմունս` ՚ի ՋԻԷ [1477] թուին: Ի սորա Բ [2] ամին` եկն Լալայ Փաշայն, եւ աւերեաց զԵրեւան, եւ գերեաց ԿՌ [60000] անձինս Քրիստոնէից եւ Տաճկաց: Յետ Լալային եկն Ֆահրատ փաշայն, եւ շինեաց բերդ յԵրեւան. եւ ելեալ գնաց ՚ի Գանձակ Աղուանից, եւ էառ զնա: Առին զԹաւրէզ եւ զՇամախի եւ զԴամուր-ղափը, որ է տուն (դուռն) Ալանաց, եւ մինչ ՚ի Խուտաֆրին տիրեցին Օսմացիք: Իսկ թագաւորն Պարսից Խուտաբանտ ժողովեաց զզօրս իւր. եւ գնաց ՚ի վերայ Գանձակայ. եւ (մինչ) մերձ էր առնուլ, անիծեալ ազգն Պարսից արարին անաստուածութիւն. զի որդի մի էր նորա, որ ՚ի տեղի թագաւորի պահէր զնա` Ամիր-Համզայ անուն. եւ հարին զնա եւ սպանին. եւ եղեւ կրկին կուրութիւն նմա: Եթող զգործս պատերազմին, եւ ելեալ գնաց ՚ի Խորասան առ միւս որդին իւր Աբաս. եւ մեռաւ անդ` թագաւորեալ ամս Գ [3]. եւ ոմանք Թ [9] ամ ասեն: Բայց վասն մահուան սորա` ասեն, գնացեալ ՚ի բաղանիս` զերծին զգլուխն. յորժամ ՚ի ներքոյ ծնօտին կամէին հարթել, ածելեաւ հատին զպարանոցն: Եւ վասն անարի լինելոյ նորա` գովիչք Պարսից ասացին նմա երգ արհամարհանաց. եւ ՚ի մէջ երգոյն ասացին, քակեցիր զԹաւրէզ, եւ բեցիր ՚ի Մարանդ: Նաեւ առասպելս յօդեցին …այսպէս, թէ ասէին, թագաւո'ր` այս ինչ քաղաք առին Օսմանցիք, … լի կաս նստեալ: Իսկ նա սաստէր նոցա ասելով, լուռ լերո'ւք, զի հարսանիս են կատուաց. եւ ինքն զարդարէր զկատուսն` դիպակ հանդերձիւ, եւ կախէր զանգակ ՚ի պարանոցէ կատուացն, եւ հրամայէր փողս հնչել. եւ ինքն ծափս հարկանէր եւ խնդայր: Զայս առասպելեցին վասն տկար եւ անարի գոլոյն, որ նշանակէ թէ` որպէս կատու ՚ի տուն բնակի, եւ ոչ ելանէ արտաքս, նոյնպէս եւ սա որպէս կատու անկեալ էր ՚ի տան, ո'չ ունէր փոյթ վասն աշխարհին: Այլ միւս եւս յօդեցին բան վասն կուրութեանն. զի յորժամ ելանէր արտաքս` եւ հեծնոյր ՚ի ձի` եւ շրջէր յարձակ դաշտի, եւ որք ընդ նմա էին` ծաղր առնելով կատակէին եւ ասէին, թագաւո'ր, պրակ է եւ մայրի, խոնարհեցո' զգլուխդ, զի մի' հարցի ընդ ծառս. եւ նա խոնարհ առնէր զգլուխն մինչեւ ցօգուտ ժամս: Եւ այսպէս վարեաց զկեանս իւր անարգութեամբ մինչեւ ցմահ:

[Ժ]

Թագաւորութիւն առաջնոյ եւ մեծ Աբասին:

Ի հազար եւ ԻԹ [1579] թուին նստաւ Աբաս թագաւոր, այր քաջ ՚ի պատերազմի, ճոռոմաբան, բազմահանճար, յոքնահնար, խորագէտ եւ ճարտարաբան, լի ամենայն հնարիւք, եւ առ ամենայն գործս աջողակ, եւ առ ամենայն իրս պնդաերես եւ աներկիւղ: Եւ ՚ի թագաւորել իւրում` աջողակ գտաւ գործ նորա: Քանզի ՚ի ժամանակի հօր իւրոյ` ապստամբեալ էր երկիրն Ջօջանէթ` որ է Գիլան. այս Աբասս գնացեալ հնազանդ արար ընդ ձեռամբ իւրով: Եւ ինքն գնաց յԱրտաւիլ` տալ ողորմութիւն բնակչաց նորա: Եւ ազգն Պահլաւունեաց` որ է Օզբէկ, ելին ՚ի Բահլ Բուխարոյ, եւ առին զՀրէ քաղաք ՚ի Պարսից: Եւ ելեալ Շահ-Աբասն զօրօք, եւ հալածեաց զնոսա` կոտորելով զբազումս ՚ի նոցանէ. եւ կալեալ զորդի թագաւորի նոցա, եւ ընդ իւր առեալ գնաց ՚ի Խզիրան` որ է Ղազուին: Զսորա ամենայն գործ գրեալ է Առաքել պատմագիրն` անպակաս զամենայն: Ո'վ ոք կամիցի գիտել զստոյգն, ընթեռնուցու զայն, եւ ՚ի նմանէ ուսցի: Այլ ես զոր ինչ լուեալ եմ վասն այս Շահ-Աբասիս, թէ' սուտ եւ թէ' առասպել, եւ թէ' ճշմարիտ եւ յիրաւ, զամենն գրեմ. թէ պարսաւանք եւ նախատինք լինի[ն], եւ թէ' գոհութիւնք եւ գովութիւնք լիցի[ն], նոցա լիցի` որոց պատմեցին մեզ: Քանզի նոքա` որք ականատեսք էին, զստոյգն պատմեցին: Իսկ նոքա` որք ականջալուրք էին, վեր ՚ի վերոյ ասացին. սակայն մեք զոր լուաք, զնոյն պատմեսցուք` թէ' սուտն եւ թէ' իրաւն:

[ԺԱ]

Գնալն Շահին ՚ի Գուլփիքան

Սովորութիւն էր Շահ-Աբասին` որ երբեմն երբեմն յայլակերպս եղեալ շրջէր: Լինէր` զի երբեմն երիվարաւ եւ փայեկաւ գնայր` ուր եւ կամէր, երբեմն միայն, երբեմն ՚ի կերպ փօրեզկի` որ է Չարչի: Եւ այսպէս շրջէր ՚ի մէջ մեծամեծաց եւ ռամկաց: Հարցանէր եւ տեղեկանայր յամենայնէ` ՚ի Շահէն եւ յերկրէն, ՚ի հարկաց եւ յամենայն իրաց: Եւ եղեւ երբեմն, զի գնաց զօրօք ՚ի սահմանս Գուլփիքանայ. եւ թողեալ զզօրսն, եւ հեծեալ ՚ի ձի` առանձին շրջէր. եւ էր եղանակս մերձ պահոց սուրբ Գէորգայ: Եւ եղեւ անձրեւ սաստիկ, եւ թրջեաց զինքն եւ զշաթիրն: Եւ գնացին դէպ ՚ի գիւղաքաղաքն Գուլփիքան. եւ էր մերձ երեկոյին. եւ տեսանէ մեծ բակ մի, եւ երկփեղկի դուռն ՚ի վերայ. եւ ուղղեաց զինքն դէպ ՚ի դուռն այն, եւ եմուտ երիվարաւն ՚ի բակն. եւ տեսանէ այր մի նստեալ աթոռով ՚ի ներքոյ երեսբաց հրուանդանի` որ է այվան. եւ տուեալ ողջոյն` եւ ասէ, վասն սիրոյ Շահին ընկա'լ զիս, զի պաղեցայ ՚ի ցրտոյ: Եւ ասէ այրն, որովհետեւ զՇահն յիշեցեր, է'ջ ՚ի ձիոյդ. եւ կոչեաց այրն զծառայն իւր` եւ ասէ, զերիվարդ եւ զսուրհանդակդ` բարուոք պաշտպանե'ս. եւ ինքն առեալ զՇահն` եւ մտանէ ՚ի տուն մի զարդարեալ. եւ հանեալ զհանդերձն` Շահին առաքեաց ՚ի տունն` եւ ասէ, ցամաքեցուցէ'ք զդա. եւ բերեալ մեծ մուշտակ մի սամուրեայ, եւ էարկ ՚ի վերայ նորա. եւ ծիծաղելով ասէ, բարւոք է զայդ: Ասէ հիւրն, այո' բարւոք է: Ասէ այրն, ընդէ՞ր ոչ է բարւոք կաւատ բոզի, որ է զուռումսազ: Դարձեալ ասէ այրն, եթէ լուցից խարոյկ, բարւոք լինի: Ասէ հիւրն, այո' բարւոք լինի: Ասէ այրն, յիրաւի բարւոք լինի կաւա'տ: Եւ հրամայեաց լուցանել զբուխարին: Եւ դարձեալ ասէ, թէ` արարից խորովածս, բարւոք լինի: Ասէ Շահն, բարւոք լինի: Ասէ այրն, իրաւի' լինի բարւոք` կաւա'տ: Եւ այսպէս ասէր այրն, եւ այսպէս պատասխանէր Շահն: Եւ զոր ինչ եւ ասէր այրն, եւ արար խորտիկս, եւ բերեալ գինի, եւ նստան ուտել եւ ըմպել: Եւ խօսէին յաշխարհէ եւ ՚ի Շահէն: Իսկ այրն միշտ բարւոք գոհանայր ՚ի Շահէն: Եւ այսպէս խօսեցան մինչեւ ՚ի մէջ գիշերին: Եւ ապա ետ բերել մահիճս ազնիւս` Շահին եւ փայեկին. եւ ասաց ՚ի ներքուստ աղխել զդուռն. եւ սակս ձիոյն` ասէ, մի' ինչ հոգայք: Եւ եկաց մինչեւ ցառաւօտն. եւ ՚ի լուսանալ առաւօտուն` ասաց Շահն ցայրն, ասա' զոր ինչ ծախեցիր ՚ի վերայ մեր, տացո'ւք զգինն: Ասէ այրն, Աստուած մի' արասցէ, զոր Շահի անունն յիշօղն եւ վասն Աստուծոյ եկեալ հիւրն` պատառ մի հաց կերիցէ, զգինս նորա առից, եւ կորուսից զվարձս իմ. եւ այսպէս արձակեաց զնա: Բայց Շահն եհարց ծառայի նորա` թէ զի՞նչ է անուն տեառն քո: Եւ նա ասէ, Ալլահվէրտի կոչի: Եւ ելեալ անտի գնաց Շահն ՚ի տեղի իւր. եւ առաքեաց արս Գիս ՚ի Գուլփիքան. այս ինչ տուն` ասէ, գնացէ'ք եւ ասացէ'ք ցՏէր տանն, հրամա'ն է Շահին առ քեզ` գնալ առ նա: Եւ թէ ասիցէ` ուստի' գիտէ զիս Շահն. ասաջի'ք, թէ ՚ի տեսլեան գիշերոյ տեսեալ է զքեզ. վասնորոյ կոչէ զքեզ առ ինքն գնալ: Եւ գնացեալ արքն գտին զնա. ետուն ողջոյն` եւ ասեն, դո՞ւ իցես Ալլահվէրտին: Ես ասէ, այո' ես եմ: Եւ նոքա ասեն զպատգամս Շահին: Եւ յետ բազում ասելոյ, եդ նոցա սեղան. եւ ինքն զգեցաւ զդիպակ պատմուճանն, եւ էարկ զմիջովն զպատուական շալեայ գօտին, եւ ՚ի վերայ ագաւ զսամուր վերարկուն: Եւ կապեաց զպողովատիկ թուրն: Եւ եդ ՚ի գլուխն զոսկէտուն մանտիլն. եւ զգեցաւ զպնտակօշիկն ՚ի յոտսն. եւ էարկ զթֆանկն ընդ ուսովն. եւ հեծաւ զշլոռոս երիվարն. եւ առաջի արար զսուրհանդակն իւր. եւ ելեալ գնաց ընդ հրաւիրակացն: Եւ ՚ի ճանապարհին հարցանէր ցարսն, թէ` զի՞նչ կամի ընդ իս Շահն, գիտեմ` զի սպանանէ զիս: Քանզի յանցեալ աւուրսդ եկն ՚ի գիւղն մեր զինուոր մի, եւ արար անզգամութիւն. եւ ես ծեծեցի զնա. եւ նա գնացեալ գանգատեալ է Շահին. վասն այնորիկ խնդրէ զիս Շահն առ ՚ի սպանանել: Բայց ես արկից զթուրն իմ ՚ի պարանոց իմ, եւ անկանիմ ցոտս (յոտս) նորա, եւ զի'նչ կամեսցի առնել` արասցէ: Իսկ արքն յառաջագոյն մտին առ Շահն, եւ պատմեցին նմա զամենայն. եւ հրամայեաց բերել առաջի իւր: Իբրեւ եմուտ առ նա, եւ ետ ողջոյն, եւ ծանեաւ` զի այն հիւրն էր` որ ինքն հանգոյց զնա: Ասէ Շահն, բարի եկիր կաւա'տ: Եւ ապա ասէ, թէ ագուցից զազնիւ պատմուճանս, բարուոք լինի: Ասէ այրն, բարուոք լինի: Ասէ Շահն, յիրաւի բարուոք լինի` կաւա'տ: Եւ թէ տաց քեզ ձի թամպօք, լաւ լինի: Ասէ այրն, լաւ լինի: Ասէ Շահն, այո' բարուոք լինի կաւա'տ: Եւ թէ տաց քեզ վրանս խոհանոցօք, բարուոք լինի: Ասէ այրն, բարուոք: Ասէ Շահն, իրաւի բարուոք լինի` կաւա'տ: Եւ թէ տաց քեզ Ղանութիւնն Սիսէս քաղաքին` որ է Շիրազ, զի՞նչ լինի: Ասէ այրն, քան զամենայն` բարի դա է: Եւ ապա հրամայեաց տալ զամենեսեան` զոր ինչ եւ ասաց: Եւ գրեաց թուղթ հրամանաց, եւ ետ Ղանութիւնն Շիրազայ` նմա: Այս ա'յն Ալլահվէրտին է` զոր Առաքել պատմագիր յիշէ ՚ի պատերազմին Արծկոյ եւ Վանայ, որ է ստոյգ այսպէս, որպէս եւ գրեցաք: Զայս լուաք մեք Մուրատ Խան անուն յառնէ միոջէ: Այլեւ սակաւ ինչ ՚ի մօրէ իմմէ: Քանզի յորժամ Շահ-Աբասն երկիցս քշեաց եւ տարաւ յերկիրն Պարսից, մայրն իմ` հարբ եւ մարբ իւրով բնակեցան ՚ի Գուլփիքան. եւ յետոյ Քանաքեռցի Դաւիթ Մելիքն` որ էր գաւառապետ Կոտէից, բերեալ զնոսա` եւ բնակեցոյց ՚ի գիւղն իւրեանց Արծնի. եւ զի հանն իմ Խոսրով` քենի էր Մէլիք Դաւթին, որ ասէին «Մելիք Թուրքճայ բիլմազե եւ զմայրն իմ Խանաղայ` ետ ՚ի կնութիւն նօտարին իւրոյ Մկրտչի, որք ծնան զիս. որ եւ զպատմութիւնս զայս արար մայրն իմ:

[ԺԲ]

Աջողմունք թագաւորութեան Շահ-Աբասին:

Բազմահնար եւ հանճարեղն` Շահ-Աբաս` յորժամ նստաւ նա թագաւոր, աջողեցաւ գործ նորա. քանզի զոր ինչ երկիր` որ ՚ի ժամանակս հօր իւր[ոյ]` եւ կամ յայլում ժամանակի առեալ էին, սա բազում քաջութեամբ յետս էառ` որ ՚ի կողմանս Պարսից, որք էին Ջօջանէթ` որ է Գիլան, զՂանտահար, զՀուրմուզ, զՀրէ, եւ այլք: Եւ ապա զօրացաւ ՚ի վերայ Օսմանցւոց: Քանզի որպէս պատմէ Առաքեալ պատմագիր, թէ` եղուզակք` որ է Ջալալիք, որոց անուանքն գրեալ է, զի բազմացան նոքա ՚ի Կոստանդնուպօլսէ մինչ ՚ի Երեւան. վասնորոյ զօրացաւ նա. եւ ժողովեալ զզօրս իւր, եւ գնացեալ էառ զամենայն երկիրն, զոր առեալ էին Օսմանցիքն ՚ի Պարսից: Սակս որոյ շարադրեցաք մեք աստէն, որք են այսոքիկ, Թաւրէզ, Նախիջեւան, Երեւան, Տփխիս, Գօրի, Կախէթ, Գանձակ, Շամախի, Բաղդատ, եւ այլք` ամենայն գաւառօք իւրեանց: Իսկ ապա Օսմանցիքն ոգի առեալ` միաբանեցան եւ նոքա: Եւ առաքեցին ՚ի վերայ նորա սարդար զՋղալօղլի Սինան Փաշայ: Եւ կոտորումն սորա պատմէ Առաքեալ, ՚ի նորուն պատմութենէ ուսարո'ւք, եւ մեք մի' երկարեսցուք: Եւ նախքան զգալ Ջղալօղլուն` զամենայն երկրի ռամիկն եւ շինականքն քշեաց եւ տարաւ յերկիրն Պարսից: Թէ զայսոսիկ` զոր ինքն էր հնազանդեցուցեալ, եւ թէ այնոքիկ` որք Խաներն էին բերեալ յայլում աշխարհէ, բովանդակ քշեալ տարաւ յաշխարհն Պարսից: Վասնորոյ մեք կարեւոր համարեցաք շարադրել աստէն` զի'նչ երկիր որ աւերեաց. որք են այսոքիկ յանուանէ թէ' յետ եւ թէ առաջ. եւ դու ՚ի միտ ա'ռ սկսեալ ՚ի կողմանցն Նախիջեւանոյ` զԵղեգաձոր, զԳեղամ, զԼօռի, զՀամզա-չիման, զՆիգ, զՇարապխանայ, զՇիրակ, զԶարիշատ, եւ զգեղորայսն Կարուց, եւ զձորն Կաղզուանայ, զԱլաշկերտ, զՄակու, զԱղբակ, զՍալամաստ, զԽոյ, զՈրմի. եւ զկողմն Թաւրիզու, զդաշտն Արարատու, զԵրեւան քաղաք, զԿոտէս գաւառ, զԾաղկնուձոր, զԳառնուձոր, զՈւրնաձոր, եւ որ զգաւառն Կարնոյ եւ զԲասենոյ` զԽնուս, եւ զՄանազկերտ, զԱրծկէ, զԱրճեշ, զԲերկրի, եւ զամենայն գաւառս Վանայ, եւ այլ ամենայն տեղիս գերեաց եւ աւերեաց, այրեաց եւ հրդեհեաց զամենայն բնակութիւնսն, զի մի' մնասցէ շէն: Այս ամենայն` զոր գրեցաք, քշեաց եւ տարեալ բնակեցոյց յամենայն գաւառսն Պարսից. եւ յայս տեղւոջ են` զորս բնակեցոյց. Արտաւիլ, Ահար, Ապահր, Ղազուին, Համատան, Շիրազ, Գուլփէքան, Քրման, Ասպահան, Խունսար, Սիլախօռ, Փարիա, Փուավարի, Գէնտուման, Լնճան, Ալինճան, Խոյիկան, Շխշաբան, եւ յայլ գաւառսն Պարսից, զորս ոչ գիտեմ յանուանէ. որք կացին եւ մնացին անդէն մինչեւ ցայսօր. եւ առաջ քան զսոսա` երկիրն Կախեթու եւ Քարթլայ եւս քշեալ տարաւ ՚ի Ֆահրապատ, եւ յԱշրափ, ՚ի Քուշան: Եւ այսպէս բնակեցոյց զնոսա յաշխարհն Րաղայ (Իրաղայ). եւ մարդաշատ արար զամենայն տուն Պարսից: Եւ այլ ամենայն գործս նորա գրեալ է Առաքեալ վարդապետ:

[ԺԳ]

Գնալն ՚ի տուն Դաւիթ Երիցու:

Ըստ սովորութեան իւրում` Շահ-Աբաս թագաւորն` եղեւ Թալպիզ սուրաթ ՚ի կերպ մանրավաճառի` որ է խուրտա, ֆռիշ: Եւ ելեալ շրջէր ՚ի մէջ ռամկաց. հարցանէր եւ տեղեկանայր: Եւ այսպէս գնալով եւ շրջելով եմուտ ՚ի գիւղ մի` որ ասի Լնճան. եւ գնացեալ եմուտ ՚ի տուն այրի Երիցու միոյ, որոյ անունն էր Դաւիթ, եւ էր գրիչ, եւ գրէր Այսմաւուրք. եւ Շահն եմուտ ՚ի տունն` ասէ, խուրտայ առնո՞ւք: Ասէ երէցն, ունի՞ս լաւ գրիչ կտրիչ: Ասէ վաճառականն, այո' ունիմ ազնիւ եւ լաւ դանակ: Ասէ երէցն, բե'ր` զի տեսից: Իսկ նա եդ առաջի նորա զվաճառելին իւր. եւ առեալ փոքրիկ գրչահատ, եւ ետ զգինն նորա ԺԳ [13] փող: Եւ սկսան խօսել բազում ինչ: Ասէ սուտ վաճառականն, Քէշիշ բաբայ` ՚ի Շահէն գո՞հ էք, եթէ գանկատ: Ասէ երէցն, դեռ ոչ լաւն գիտեմք Շահի, ոչ վատն. այլ զի թագաւոր է, ոչ է արժան վատ ասել նմա: Եւ յետ բազում խօսից` ասէ վաճառականն, զի՞նչ է գիրքդ` զոր գրես: Ասէ երէցն, մերս լեզուաւս Այսմաւուր ասի, եւ ձեր լեզուաւդ Շէիտ քթապի: Ասէ Շահն, վասն սիրոյ Աստուծոյ` եթէ Շահն սիրես, պատմեա' վասն շէիտացն, թէ ո՞րպէս են լեալ շէիտ: Եւ ապա բացեալ երէցն եգիտ զճառն Յակովբայ նահատակին. ընթեռնոյր եւ պատմէր տաճկերէն մի ըստ միոջէ զամենայն հատումն մարմնոյ սրբոյն: Իսկ Շահն ունկն եդեալ մտօք լսէր եւ ՚ի միտ առնոյր: Ասէ Շահն, ո՞վ էր թագաւորն ժամանակին, որ զայդ արար: Ասէ երէցն, Յազկերտ էր անուն նորա: Ասէ Շահն, զի՞նչ հաւատոյ էր: Ասէ երէցն, Պարսիկ էր. սակայն կրակապաշտ էր, եւ ոչ էր տաճիկ: Ասէ Շահն, այժմ եւս գոյ յԱսպահան կրակապաշտ, եւ ասեն գեաւր: Ասէ Երէցն, այո' նոքա էին յայնմ ժամանակի թագաւոր: Եւ յետ բազում խօսից ելեալ Շահն` եւ ասէ, տուայ էյլա: Եւ ելեալ գնաց ՚ի տեղի իւր. բայց ՚ի մտի ունէր զպատմութիւնն` զոր երէցն պատմեաց: Յաւուր միում կոչեաց Շահն զգլխաւորս հաւատոյն իւրեանց` զոր ասեն Սատր եւ կամ Նաւապ, եւ զԷհտիմալ-տօլուաթն որ է Վազիր. որոյ անունն էր Սարութաղի ներքինի. եւ այլք ՚ի գլխաւորացն: Եւ ասէ ցնոսա, յայսմ գիշերի տեսիլ զարմանալի տեսի. եւ ահա դողայ սիրտս: Ասեն նոքա, պատմեա' զերազն քո, զի լուծցէ Նաւապն: Ասէ Շահն, ոչ է լուծանելի, այլ կատարելի գործով. եւ զոր լուեալ էր երիցուն (յԵրիցուէ), զայն ՚ի վերայ ինքեան եդ, որպէս թէ ինքն արարեալ էր: Եւ յետոյ ասէ, յորժամ կատարեցաւ հրամանն իմ, ապա լոյս յերկնից սաստիկ եւ ահեղ էջ ՚ի վերայ նորա, այնքա'ն` որ զլոյս արեգականն արգելաւ: Արդ ես ասեմ ձեզ. գրեցէ'ք ՚ի գիրս ձեր կանոնս` եւ նզովիւք փակեցէ'ք, զի թէ քրիստոնեայք տաճկանան, եւ յետոյ դառնան ՚ի հաւատս իւրեանց, մի' արգելուք կամ չարչարէք. այլ թոյլ տո'ւք նոցա կալ ՚ի հաւատս իւրեանց. մի' գուցէ սպանանէք զնոսա, եւ իջանէ լոյս ՚ի նոսա, եւ տեսցեն զայս Մահմետականք եւ երկմտեսցին ՚ի հաւատոց իւրեանց. եւ լիցի պակասութիւն մեծ ազգի մերոյ. այլ յորժամ գան առ ձեզ, տո'ւք նոցա գիր պաշտել զհաւատն իւրեանց. եւ լինին մուրթատ, եւ տան հարկս ձեզ: Եւ կատարի հրամանս այս մինչեւ ցայսօր: Զի թէ ոք պատճառանօք իւիք տաճկացեալ իցէ, երթեալ առնուն Նոմոս արքունի, եւ եկեալ պաշտեն համարձակ զհաւատս իւրեանց. եւ ՚ի տաճկաց ոչ ոք ասէ ինչ: Իսկ մեք գնացաք ՚ի Ղազուին քաղաք ՚ի թուին ՌՃԻԴ [1674], սակս վանից գործոյ: Եւ վասն Փարպեցի տաճկաց առաք նօմոս ՚ի Շահ-Սուլէյմանէն` Ե [5] արանց. եւ ահա կան քրիստոսական հաւատով, եւ պաշտեն զՔրիստոս, որպէս եւ այլք պաշտեն:

[ԺԴ]

Վասն զարդուց երիվարացն:

Ասել կամիմ վասն սորին Շահ-Աբաս թագաւորիս. քանզի կարի հնարաւոր էր` եւ յոյժ հանճարեղ, եւ շահօղ զսիրտ մարդոյ. եւ ըստ հաճոյից մարդկան առնէր զգործս իւր: Եւ եղեւ` զի զձին իւր զարդարեաց սոկեզարդ սարօք, թէ' թամբն, թէ' սանձն, թէ' կշտապանակն, թէ' ամբարձին, թէ' սրտապանակն, եւ այլ ամենայն կազմուածքն երիվարին արար ոսկի: Նաեւ զհանդերձսն իւր նոյնպէս գեղեցիկ եւ պատուական` ըստ օրինի թագաւորաց: Եւ յորժամ ելանէր յորս երէոց կամ ՚ի զբօսանս, այնպէս զարդարեալ երթայր: Եւ տեսանէր, զի զօրքն ամենեքեան արարին զհանդերձս իւրեանց, եւ զկահս ձիուցն արարին նման ինքեան. եւ առ սակաւ սակաւ եղեն ՚ի կերպս Շահին: Եւ իբրեւ ետես Շահն` թէ ամենեքեան կերպաւորեցան իբրեւ զինքն, եւ ասէ ցԷհտիմալ-տօլուաթն, Լալա'յ` ունիմ ինչ ասել քեզ. զի ահա տեսանեմ` զի ամենայն զօրքս իմ զգենուն հանդերձս զազնիւ քան զիս. եւ զարդս երիվարաց նոցա պատուական քան զիմն: Եւ արդ իւ՞ իւիք մեծ իցեմ քան զնոսա. զի եթէ ոք անծանօթ գայ ՚ի մէջ զօրաց մերոց, զիա՞րդ ճանաչեն զիս` թէ Շահն իցեմ. զի ամենայն ոք զկերպարանս Շահին ունին, եւ ոչ են պակաս քան զիս: Զի թէ անունս իմ Շահ է, նոքա կերպարանաւ ամենեքեան Շահ են: Թէ ասեմ նոցա, զմէ՞ զգենուք իբրեւ զիս, նոքա հայհոյեն զիս, թէ ինքն ոչ տայ մեզ զխիլայս, եւ մեք մեզէն առնեմք, դա զչարի ՚ի զգենուլն մեր. եւ արդ պատուիրեմ քեզ` Լալա'յ, զի կոչեսցես զմոնէտիկսն, որ շրջին ՚ի մէջ քաղաքիս Ասպահանայ, եւ աղաղակեն նոցին` ասելով, հրաման է Շահին, եթէ ոք զգեստն իւր եւ զկահ ձիոյն` ոսկի ոչ առնիցէ, զգլուխ նորին հատանեմք. ահա լուարո'ւք ամենեքեան սաստիւ զհրամանս Շահին: Զայս իբրեւ լուան, եթէ ոք` որ կարող էր, եւ թէ` ոչ, արարին զպատուէր Շահին վաղվաղակի: Իսկ ինքն Շահ արար զկահն ձիոյն իւրոյ ՚ի խամ կաշւոյ, եւ զգեստն իւրոյ որպէս հասարակ մարդկան: Եւ այսու հնարիւք ամենեցունց միտսն շահէր, եւ հաճոյանար առ ամենեսեան:

[ԺԵ]

Գնալն ՚ի տուն Աթային:

Կամիմ` թէ զոր ինչ եղեալ է ՚ի ժամանակի Շահ Աբասին` գրել, այլ ոչ կարողանամ. քանզի սակաւք են գիտօղք ժամանակին` որք ասէին զամենայն ստուգութեամբ: Սակայն զոր ինչ լուեալ եմ, զայն գրեմ: Ի ժամանակին` յորում գնաց Շահն ՚ի Վրացտուն, եւ հնազանդեցոյց զնոսա, եւ ՚ի դառնալն` եկն ՚ի Կայանոյ ձոր, որ այժմ ասի Ղրաղի ձոր, եւ զկայ առաւ զձմեռն անդէն: Եւ ըստ սովորութեան իւրոյ` յայսմ վայրի եւս եղեւ թատպիր սուրաթ, եւ զգեցաւ փոկայ կօշիկս` որ է տրեխ կամ չարուխ, եւ կերպարանեցաւ ՚ի կերպ խուրտաֆռշի. շրջէր ՚ի գիւղորայսն, հարցանէր եւ տեղեկանայր եւ վերահասու լինէր ամենայն իրաց: Եւ գնալով եհաս ՚ի գիւղ մի` որ ասի Միափոր. եւ էր եղանակս աշնան: Եմուտ ՚ի տուն մի, եւ ետես կին մի, զի լուցեալ էր հուր ՚ի խարուկի, եւ նստեալ մերձ` եւ գործէր գուլպայ, եւ փոքրիկ աղջիկ մի` որպէս հնգից ամաց` ընդ նմա. մտեալ ՚ի տուն` ասէ, խուրտայ առնո՞ւք: Ասէ կինն, ունի՞ս ուլունս: Ասէ Շահն, այո ունիմ մեծամեծս եւ մանունս: Ասէ կինն, բե'ր` զի տեսից: Եւ ետ առաջի նորա զարկղն, որ է սապատ. եւ բացեալ զուլունսն եդ առաջի նորա: Ասէ կինն, որքա՞ն է գինն սորա: Ասէ սուտ վաճառականն, զի'նչ որ տացես, ա'յն է: Եւ ասէ, կարի քաղցեալ եմ, բե'ր ինձ հաց ՚ի գինս ուլունացդ: Ասէ կինն, մի՞թէ հաց տամք մարդոյ` եւ գին առնումք եւ լինիմք վարձավաճառ: Զայս ասաց, եւ ելեալ եբեր երիս ձուս, եւ փոքր պուտկաւ եդ ՚ի վերայ հրոյն. եւ խարշեալ եդ առաջի նորա. եբեր եւ մածուն, եւ կոգի, եւ հաց կորեկախառն. եւ եկեր զայն Շահն. եւ բազում հարցաքննութիւնս արար: Եւ յետոյ` ասէ, մա'յր իմ` գո՞յ քեզ այր: Ասէ կինն, գոյ. բայց հովիւ է եւ արածէ զխաշինս: Ասէ Շահն, ձե՞ր են ոչխարքն, եթէ այլոց: Ասէ կինն, գոյ մեզ` եւ այլոց եւս, զի Գ [3] ընկերք են եւ ՚ի միասին պահեն. եւ երբեմն երբեմն գան` եւ գնան, զի մերձ է արօտն: Ասէ Շահն, զի՞նչ է անուն առն քո: Ասէ կինն, Աթայ կոչի: Եւ ապա բացեալ զարկղն, եւ բազում շար ուլունս արկեալ ՚ի պարանոց աղջկանն` եւ մօրն ապարանջան դեղին, եւ ասէ, Աստուած շէն պահէ' զտուն քո: Ասէ կինն, ասա' զգին սոցա, զի տաց: Ասէ փորեզիկն, զի թէ դու վարձս քո ոչ վաճառես. ես իմն վաճառիցե՞մ արդեօք: Եւ զայս ասացեալ` ելեալ գնաց ՚ի տեղի իւր. եւ առաքեաց յերկիրն ահարկու, թէ` ո'վ ոք ՚ի Պարսից ազգէ բռնութեամբ ինչ առնու ՚ի ռամկաց, զգլուխն հատանեմ. այլ զոր ինչ առցեն, տացեն զգինն. քանզի գանգատեալ էր կինն: Եւ յետ երկուց աւուրց` առաքեաց զինուոր մի ՚ի գիւղն Միափոր, եւ ասէ, գնա' ՚ի տուն չօպան Աթային, եւ ասա' ցնա եւ ցկին իւր, թէ` Շահն կոչէ զձեզ. եւ թէ ասեն` ուստի՞ գիտէ զմեզ Շահն, ասա', լուեալ է համբաւ ձեր. վասնորոյ խնդրէ զձեզ: Եւ գնացեալ զինուորն եգիտ զտունն. եւ ահա էր ՚ի ժամուն Աթայ ՚ի տուն. եւ ասաց զպատգամս Շահին. եւ յետ ասելոյն եւ լսելոյն, պատրաստեցան ՚ի գնալ: Եւ գնացեալ Աթայն եւ եբեր ՚ի հօտից իւրոց մեծաեղջիւր խոյ մի, եւ կինն զգեցաւ հանդերձս` զոր ունէր, եւ յանձնեցին զտունն իւրեանց դրացեացն. եւ այրն շալակեաց զաղջիկն, եւ ա'յնպէս հովուական զգեստիւն զխոյն առաջի արկեալ գնացին. եւ ՚ի վաղիւն հասին առ Շահն: Եւ ըստ պատուիրելոյ զինուորին` անկեալ ՚ի վերայ երեսաց իւրեանց` երկիրպագին նմա. եւ ապա մտին ՚ի վրանն: Եւ ասէ Շահն, բարի եկիր անա: Ասէ կինն, բարին եղիցի անձինդ եւ հոգւոյդ: Ասէ Շահն, ճանաչե՞ս զիս: Ասէ կինն, այո' դու այն ես` զոր շնորհեցեր դստերս իմոյ զուլունս զայս: Եւ ապա ծիծաղելով ծափս եհար Շահն` եւ ասէ, ա'յ հա` որ յայնժամ ուլունավաճառ էի, եւ այժմ զիա՞րդ եղէ Շահ: Եւ հրամայեաց նստիլ. եւ խօսեցաւ ընդ նոսա բազում ինչ: Եւ լուաւ ՚ի նոցանէ բան իմաստութեան եւ հաճելի եւ հաւանելի: Խօսէր երբեմն ընդ առն, եւ երբեմն ընդ կնոջն. եւ ուրոյն ուրոյն լսէր պատասխանի պատշաճաւոր եւ կարի խելացի: Եւ յետ երկուց աւուրց խիլայեաց զայրն` եւ զկինն` եւ զաղջիկն` յոտից մինչեւ ցգլուխ. եւ հրամայեաց նօտարին գրել Նօմոս` որ է Րաղամ Մելիքութեան, եւ ետ նոցա յորդւոց յորդիս լինել Մելիք այնմ գաւառի: Եւ հրամայեաց նոյն զինուորին` տանել զմելիք Աթայն եւ շրջեցուցանել զգաւառն, եւ ծանուցանել զհրաման Շահին. եւ է մինչեւ ցայսօր Մելիք ՚ի նոյն գաւառին Կայենաձորոյ` որ է Ղրաղի ձոր: Եւ ՚ի թուին ՌՁԶ [1636] էառ զիս եղբայրն իմ Խաչատուր, եւ գնացաք ՚ի գիւղն Միափոր. եւ ՚ի տան մելիք Աթային կալաք խանութ, եւ գործէաք արուեստ ոսկերչութեան. եւ ՚ի նոցանէ ուսաք զամենայն: Եւ էր Մելիք Աթայ անուն ըստ անուան հաւոյն իւրոյ առաջնոյ մելիք Աթային. բայց պատառ մի հաց` այսքան մեծութեան հասոյց:

[ԺԶ]

Սպանումն Ղառչղայ Խանին:

Չէ պարտ զանց առնել վասն իրացն անցելոց, այլ պատմել ըստ մերում կարեաց, եւ ըստ լրոյ համբաւոյն: Քանզի որպէս պատմէ Առաքեալ վարդապետ, եթէ Վրացի Մովրաւն գնացեալ եբեր զՇահ-Աբասն, եւ տարեալ ՚ի Վրացտուն, զոր քակեալ աւերեաց զամենայն տունն Վրաց եւ զԿախէթ. եւ թագաւորն Կախէթու Թամրազ փախոյց ՚ի ՚ի խորին Վիրս. եւ թագաւորն Տփխիսու Շաւարսափ առեալ տարաւ ընդ իւր ՚ի Պարսս, եւ եթող յերկիրն Վրաց` զՂառչղայ Խանն բազում հեծելօք, եւ ընդ նմին Մովրաւն, եւ ասէ, յորժամ հանազանդեցուսցես զամենայն աշխարհն Վրաց, տա'ր ՚ի Թիւլիզ զՄովրաւն, եւ թագաւորեցո' զդա. զի այնպէս էր խոստումն նորա առ Մովրաւն: Եւ ինքն Շահ-Աբաս էր ՚ի Պարսս. եւ Ղառչղայ Խանն կայր եւ զմտաւ ածէր վասն երկրին թէ ո՞րպէս կարիցէ նուաճել աշխարհն Վրաց: Իսկ բազմահնարն Շահ-Աբաս, որ բնաւորեալ ունէր ՚ի սրտի իւրում զչարութիւնն, եւ կամէր իսպառ բառնալ զիշխանութիւնն քրիստոնէից. եւ խորհեցաւ ՚ի միտս իւր, թէ Մովրաւն մնայ կենդանի` եւ լինի թագաւոր աշխարհին Վրաց, լինի մեզ խոչնդակ եւ ներհակ թագաւորութեան մերոյ: Ապա արար խորհուրդ ընդ համախոհս իւր` սպանանել զՄովրաւն. եւ գրեաց թուղթ առ Ղառչղայ Խանն: Եւ էր պատճէն գրոյս այս. «՚ի Շահ-Աբասէ մալում լինի քեզ` Ղառչղայ Խան: Զի յորժամ աշխարհդ Վրաց ընդ ձեռամբ քո արասցես, եթէ ինչ իւիք եւ է` ջանա' սպանանել զՄովրաւդ, զի մի' լիցի մեզ հակառակ, եւ կամ պակասութիւն ինչ թագաւորութեանս մերումե: Գրեաց զթուղթս զայս, եւ կնքեալ ետ ՚ի ձեռս սուրհանդակի` ասելով, այլ ումեք մի' տացես զթուղթս, բայց միայն Ղառչղայ Խանին: Իսկ շաթրն զգեցաւ զգեստ փայեկի` նօսր, եւ կապեաց յոտսն բժիժ, եւ առեալ զթուղթն` եւ գնաց: Իսկ խորհեալն Շահին խափանեցաւ, եւ ներհակ նորին եղեւ, ըստ գրեցելումն` առցեն զայն` զոր եւ խորհին. կամ ըստ Սողոմոնի` որ փորէ խորխորատ ընկերին, անձամբ իւրով լցցէ զայն. որ եւ եղեւ իսկ: Քանզի փայեկն որ գնաց, եհաս ՚ի տեղին` ուր էր բանակ զօրացն. եւ Մովրաւն զվրանն իւր հարեալ էր յեզր բանակին ՚ի վերայ ճանապարհին. եւ ահա գայր պատագարոսն. եւ լուաւ Մովրաւն զձայն բժժացն, եւ ել արտաքս ՚ի վրանէն. եւ տեսանէ զպատագարոսն` զի գայր, եւ կոչեաց առ ինքն զփայեկն: Եւ ասէ, ո՞վ ես, կամ ուստի՞ գաս, եւ կամ յո՞ երթաս: Եւ նա ասէ, շաթր եմ, ՚ի Շահէն գամ, եւ երթամ առ Ղառչղայ Խանն, զի ունիմ թուղթ ՚ի Շահէն առ նա: Եւ ասէ Մովրաւն, ես եմ. եւ առեալ տարաւ զնա ՚ի վրանն իւր. եւ ՚ի զօրացն ոչ ոք իմացաւ զգալն շաթրին. եւ առեալ զթուղթն ՚ի նմանէ` եւ հրամայեաց արբանեկացն ՚ի գաղտ պահել զսուրհանդակն. եւ բացեալ զգիրն եւ ետ ընթռնուլ. եւ իմացաւ զիրն. եւ հրամայեաց զշաթրն կորուսանել: Եւ ՚ի նոյն աւուր կոչեաց մի մի զամենայն իշխանսն Վրաց` գաղտ ՚ի Պարսից, եւ առաջի նոցա ասաց զգաղտնի նէտս Շահին: Եւ խօսեցաւ ընդ նոսա` եւ ասէ, զի՞նչ վնաս արարի նմա, որ նա սպանանել կամի զիս. եւ այս է հատուցումն փոխարինին. որ զՎրացտունն աւերեցի, զթագաւորս նոցա հալածեցի, եւ արդ ա՞յս իցէ խոստումն` որ կամէր առնել զիս թագաւոր ՚ի վերայ Վրաց. արդ ազգ իմ եւ ընտանի իմ` դուք էք. մի' թողուցուք անհաւատ ազգին Պարսից` սպառել զազգն մեր. եղերո'ւք արք արիք յայսմ գիշերի ՚ի ջնջել զնոսա: Եւ բաժանեաց զազգն Պարսից ՚ի վերայ ազգին Վրաց, եւ ինքն իւրովք զօրօք. եւ եդ պայման` թէ` յայս նշանի ժամու անկերո'ւք ամենեքեան իւրաքանչիւր բաժնի եւ կոտորեցէ'ք անխնայ: Իսկ Պարսիկք ոչ գիտէին զայս, եւ ննջէին յիւրաքանչիւր տեղի: Եւ ՚ի պայմանեալ ժամուն յարեան Վրացիքն ՚ի վերայ Պարսիցն, եւ կոտորեցին զնոսա որպէս մրջիւն ջերմ ջրով, եւ սպանին զՂառչղայ Խանն, զՅուսուփ Խանն եւ զՂազաղ Խանն: Եւ այլք ՚ի մեծամեծացն` եւ որք լուանն` ելեալ փախեան գօտէլուծ` գլխիբաց` բոկոտն, թողեալ զկարասի եւ զգանձս` ապրուստ անձանց խնդրէին. եւ ոչ մնաց ՚ի Պարսիցն անդ յայնմ գիշերի եւ ոչ մի: Իսկ Վրացիքն անկան ՚ի վերայ ընչիցն Պարսից, յափշտակեցին եւ կողոպտեցին. եւ մտեալ ՚ի գաւառսն աւար արարին զամենայն. եւ զինչ Տաճիկ տեսանէին` ՚ի սուր հանէին անխնայ, եւ զկանայսն գերէին: Եւ այս ամենայն չարիքս արարին Վրացիքն: Այլ եւ զքրիստոնէից զինչսն կողոպտէին եւ մարդոյ չառնէին վնաս. զայս պատմեաց մեզ Պետրոս Աբեղայ Աղջոց վանից, որ բնակէր ՚ի Յօհաննավանք. զի զինքն եւ էին կողոպտեալ Վրացիքն ՚ի ՌՀԴ [1624] թուին:

[ԺԷ]

Պատերազմ Պարսից ընդ Վրաց:

Յորժամ կոտորեաց Մովրաւն զՊարսիկսն` եւ զերկիրն աւերեաց, եւ գիտաց թէ` Շահն ոչ լռի ՚ի լսել համբաւոյս այս, զկին իւր եւ զորդիս եւ զկարասի իւր առաքեաց յԱրզրում. եւ ինքն ժողովեաց զամենայն Վրացիսն, եւ պատուիրեաց նոցա պատրաստ լինել, մինչեւ տեսցո'ւք` թէ` զի՞նչ է լինելոց: Իսկ Պարսիկքն` որ փախեան ՚ի Մովրաւէն, գնացեալ պատմեցին Շահին: Յորժամ լուաւ զպատգամս զայս Շահն, փռնգայր, մռնչէր, հնչէր եւ գոչէր որպէս ձագակորուստ առիւծ. եւ ապա հրամայեաց իշխանի միոյ, որ ասէին Շոռչի-բաշի, ժողովեալ զզօրս, եւ ինքն լինել գլուխ նոցա, եւ գնալ ՚ի վերայ Վրաց: Եւ նա արար զհրամանս Շահին. եւ չուեաց ՚ի կողմն Վրաց: Նոյնպէս եւ Մովրաւն առեալ զզօրս Վրաց եւ հասեալ մօտ զօրացն Պարսից` ախոյեան միմեանց` ՚ի վերայ գետնոյն` որ կոչի Ալգէթ. եւ ՚ի զօրացն Վրաց էր այր մի յաղթամարմին` հաստանձն, լայնաճակատ եւ մեծագլուխ քաջ ՚ի պատերազմի. որոյ անունն էր Աղայ-Թանկի. նա եղեւ առաջընթաց ՚ի պատերազմի, որ ասէր ամենայն զօրս Պարսից ինձ լիցի բաժին, բայց միայն ՚ի շէգ վարազէն գոյ ինձ երկիւղ, այսինքն` յԱմիրգունայ Խանէն գոյ ինձ կասկած: Եւ ՚ի նոյն տեղին Ալգէթ հարան ընդ միմեանս սաստիկ եւ յոյժ բախմամբ` որպէս դարբինի հարկանել զերկաթս, եւ պղնձագործք ՚ի տոփելն զպղինձ. եւ այնպէս մարտեան ընդ միմեանս զօրն ողջոյն. եւ ՚ի ձայնէ թուանքացն, ՚ի ճայթմանէ աղեղանցն, եւ ՚ի գոչմանէ արեանցն եւ ՚ի ֆռնչելոյ երիվարացն, զամենայն բեռնակիր անասունքն Պարսից` թէ' ուղտք, թէ' ձիք, թէ' ջորիք, թէ' էշք, ամենն գլուխ առեալ փախեան ՚ի տեղիս իւրեանց: Եւ ասացին` թէ` ՚ի նոյն գիշերի ուղտքն հասին ՚ի Շիրազ, որ էր ճշմարիտ. զի ՚ի ճանապարհին` որոց պատահեցան, ՚ի ներքոյ իւրեանց առեալ սպանին, եւ ինքեանք շտապաւ հասին ՚ի տեղիս իւրեանց: Եւ ՚ի նմին պատերազմի պատահեցան միմեանց Ամիրգունա խանն եւ Աղայ Թանկին. ասէ Ամիրգունա խանն, ա' դաշ թափայ, - որ է քարեայ բլուր - ո՞ւր փախչիս. եւ առ ժամայն շարժեցին զթուրսն ՚ի վերայ միմեանց ՚ի միում քթթել ական: Նախ Աղայ Թանկին բերեալ զթուրն ՚ի վերայ ձախ թեւին Խանին` եւ խոցեաց. նոյնպէս Խանն եւս ՚ի վերայ ձախոյ յուսոյն Վրացւոյ, որ եւ հատեալ ընկէց յերկիր, եւ ինքն մնաց կախեալ ՚ի ձիոյն. եւ եկեալ պաշտոնեայք նորա` առեալ տարան առ ինքեանս, եւ մեռաւ անդէն: Իսկ Ամիրգունա խանն եղեւ խոցեալ. եւ էր որդի նորա Թահմազ Բէկ ընդ նմա. որ եկեալ պատեաց զհայրն իւր` եւ առաքեաց յԵրեւան. եւ ինքն մնաց անդէն ընդ զօրս Պարսից: Եւ ՚ի պատերազմի անդ անկան Շահբանտայ Խանն եւ Սէլիմ Սուլթանն, եւ այլք ՚ի մեծամեծացն Պարսից. եւ թէպէտ անկան նոքա, սակայն Վրացիքն կորեան եւ ոչնչացան. եւ Մովրաւն փախեաւ յերկիրն Օսմանցւոց. եւ Պարսիկք զօրացան եւ տիրեցին երկրին Վրաց մինչեւ ցայսօր:

[ԺԸ]

Ապստամբիլն Դաւիթ խանի:

Վասնզի կամեցայ պատմել զգործս Պարսից, ասացից եւ զայս եւս: Զի յորժամ էառ Շահն զԳեանջայ, եդ անդ իշխան զԴաւութ Խանն, այրն նենգաւորեւ հպարտ ինքնահաւան եւ գոռոզ. որ ոչ երբէք խոնարհէր ումէք ամենեւին: Իսկ յորժամ եթող Շահն զՂառչղայ Խանն ՚ի Վրաց աշխարհն` հնազանդել զնոսա, եթող անդ եւ Դաւութ Խանն, եւ ասաց, լե'ր խօսօքն Ղառչղայ Խանի, եւ կա'ց հնազանդ նմա: Իսկ նա թէպէտ մնաց անդ, ոչ գնաց առ Ղառչղայ Խանն. եւ ոչ Ղառչղայ Խանն կոչեաց զԴաւութ Խանն առ ինքն: Այսպէս մախանօք կային ընդ միմեանս: Իսկ Դաւութ Խանն հանապազ երթայր առ Մովրաւն. եւ եղեն հացակից սիրելիք միմեանց. եւ Դաւութ Խանն միշտ հայհոյէր եւ անարգ բանս խօսէր սակս Ղառչղայ Խանին, եւ ասէր, թէ լիցի ինձ իշխանութիւն ՚ի վերայ նորա, ոչ թէ թրով սպանանեմ զնա, այլ մասն մասն յօշոտեմ: Եւ այսպէս ասէր ամենայն որ առաջի Մովրաւին: Եւ եղեւ` զի յորժամ Շաթրն բերեալ զգիրն էառ Մովրաւն, կոչեաց զԴաւութ Խանն, եւ եցոյց նմա զթուղթն: Իսկ նա խրատեաց զնա` որպէս եւ արար իսկ. եւ փախեաւ Դաւութ Խանն եւ գնաց ՚ի Գեանջայ: Իսկ յորժամ Շահն առաքեաց զՂօռչի-բաշին ՚ի վերայ Մովրաւին, առաքեաց առ Դաւութ Խանն, զի գնասցէ ընդ Ղօռչի-բաշուն. եւ նա ոչ գնաց ՚ի կոչ նորա, այլ պատճառս յօդեաց` որպէս թէ ունիմ վէրս, որոյ սակի ոչ կարեմ գնալ: Եւ ՚ի վճար պատերազմին եւ ՚ի փախչել Մովրաւին յերկիրն Օսմանցւոց, լուաւ Դաւութ Խանն եւ իմացաւ` թէ` ներհակ եղեւ Շահին, վասնորոյ փախեաւ եւ ինքն Զ [6] արամբ. եւ գնացեալ յաշխարհն Օսմանցւոց` եգիտ եւ զՄովրաւն. եւ անդ մնաց, եւ անդէն կորեաւ յաշխարհն Օսմանցւոց:

[ԺԹ]

Գնալն Շահին յԵմխանայ:

Զոր ինչ պատմութիւն` որ լուեալ եմ` զայն գրեմ. բայց յետ եւ առաջ լինելն եւ զթուականն ոչ գիտեմ. եւ որք ընթեռնուք` մի' մեղադրէք. այլ թէ հաճիք ՚ի սմա, Տեառն շնորհ. եւ թէ ոչ, դուք ողջ լերո'ւք: Այլ վասն պատմութեանս` որ առաջի կայ մեզ, եթէ ո՞վ պատմեաց մեզ, ծանուցից: Էր այր մի ծեր վաղեմի` ՚ի Վաղարշապատ գեղջէ, եւ անուն նորա Երանոս: Սա ասաց. յորժամ Շահն քշեաց զերկիրս, ես Ի [20] ամեայ էի, եւ մտի ջորեպան Շահին, որ է ղաթրճի. ուր եւ ՚ի դառնալն ՚ի Թաւրիզոյ եւ ՚ի գնալն ՚ի Ղազուին, եհաս ՚ի գիւղաքաղաք մի` որ ասի ՚ի Եմխանայ, յայսմ կողմանէ Ղափլանթու լերինն ՚ի կողմն Թաւրիզոյ. եւ ըստ վավաշոտ սովորութեան իւրոյ` հրաման եհան, զի ամենայն մանկամարդ կանայս եւ զաղջկունս ժողովեսցեն ՚ի մի վայր. եւ նստոյց շուրջանակի հանդէպ միմեանց, եւ ոչ եթող անդ այր արու, այլ ամենեքեան կանայք էին եւ փոքրիկ տղայքներ: Էարկ սեղան յուտել եւ ըմպել եւ պարել. եւ ինքն ելեալ ոսկէ բաժակաւ գինի տայր նոցա. եւ որոց եւ սիրէր, զկէս բաժակին ինքն ըմպէր, եւ զկէսն տայր նմա: Եւ էր ընդ բազմելոցն կոյս մի գեղեցիկ` որ ոչ ուտէր, ոչ ըմպէր, ոչ խօսէր, եւ ոչ ՚ի վեր հայէր. եւ էր խօսեցեալ ընդ երիտասարդի միոջ: Եւ գնացեալ Շահն մերձ առ նա` եւ կալեալ ՚ի ծնօտից աղջկանն` ասէ, աղջի'կ դու, ընդէ՞ր ոչ հայիս ՚ի վեր: Ուր ուրեմն հայեցեալ աղջիկն ՚ի վեր` եւ բացեալ զբերան իւր` եւ ասէ, Փատշահում, դու եւս ՚ի վեր հայի'ր. Բ [2] անգամ ասաց զայն բանն: Իսկ Շահն ՚ի միտս իւր պահեաց զբանս աղջկանն. եւ յորժամ վճարեաց զուրախութիւնն իւր, հրամայեաց մէն մի երես ծածկոց արկանել ՚ի գլուխս կանանցն, այսինքն` ռօհփակ, եւ մէն մի գտակ տղայոցն, եւ արձակեաց զնոսա: Եւ ինքն գնաց ՚ի տեղի իւր. եւ կոչեաց զաղջիկն որ խօսեցաւ զբանն ընդ ինքեան եւ համբուրեաց զնա` եւ ասէ, ա~հ` դու իմ դուստր` որպէս խօսք էր զայն` զոր դու ասացեր յերեսս իմ: Ասէ աղջիկն, հա'յր իմ Շահ, ես աղախին քո եմ. ահա Բ [2] ամ է` զի ասացեալ են զիս երիտասարդի միոյ, եւ բնաւ յերես մարդոյ ոչ եմ հայեցեալ եւ ոչ խօսեցեալ բնաւ, եւ ոչ ՚ի տանէ մերոյ ելեալ արտաքս մինչեւ ցայսօր. որ պատառեցաւ քօ՞ղ երեսաց իմոց: Պարտ էր ինձ մտանել ՚ի հող, քան տեսանել երես մարդոյ: Ասէ Շահն, բազումք ցանկան տեսանել զերես թագաւորի` եւ ոչ կարեն. եւ դու տեսանես եւ խոկաս: Ասէ աղջիկն, եթէ տեսանել զերեսս ռամիկ մարդւոյ ամօթ է, ո՞րչափ եւս առաւել զերես մեծ թագաւորի` ամօթ իցէ: Եւ ապա Շահն զարդարեաց զաղջիկն, եւ ասաց առնել զհարսանիսն. եւ զի զքաղաքն ետ նմա արքունական Նօմոսիւ, զի յորդւոց որդիս լիցի նմա մինչեւ յաւիտեան, եւ է այնպէս, աւագ դստեր բաժին տան. եւ ոչ այլ ոք իշխէ այնմ գիւղաքաղաքի, բայց աւագ դուստր, եւ ասեն Ղզ-շահրի, որ է աղջկանց քաղաք, եւ մերովս Միանայ:

[Ի]

Վասն Գօզալ անուն կնոջ եւ գործոց նորա:

Ի ժամանակին` յորում քշեաց զերկիրս Շահն եւ տարաւ ՚ի Պարսկաստան, ընդ նոսին քշեաց եւ Աստապատ գիւղ: Եւ էր յԱստապատ գեղջէն կին մի գեղեցիկ, լայնաճակատ, յունակից, բազմահեր, այլ եւ խաղացող եւ գովիչ: Սա ՚ի մեռանել առն իւրոյ, այլ ոչ եւս եղեւ առնակին. եւ բնակէր յԱսպահան քաղաք: Եւ եղեւ` զի շրջէր Շահն ՚ի Ջուղայ. եւ ահա ամենայն տնարգել կանայք ելանէին ՚ի տանց իւրեանց զբօսնուլ եւ տեսանել զՇահն. ել եւ կինն այն` որոյ անունն էր Գօզալ: Իսկ Շահն ակնածէր յայսկոյս եւ յայնկոյս, հայէր ընդ կանայսն. եւ ՚ի հայելն ետես զԳեօզալն, եւ զտեղի էառ անդէն. եւ առաքեաց ներքինի մի` տեսանել զնա եւ հարցանել զո'ւստն եւ զո'վն. եւ գնացեալ ներքինին տեղեկացաւ ամենայնի: Եւ եկեալ պատմեաց Շահին: Իսկ Շահն առաքեաց առ աւագսն Ջուղայու` եւ ասէ, այս անուն կին դի'ք ընդ ներքինւոյդ եւ առաքեցէ'ք գալ առ իս: Եւ եկեալ ներքինեացն` եւ թէ' կամայ թէ ակամայ առեալ տարան զնա առ Շահն: Եւ Շահն տեսեալ զնա` որպէս խելագար ապուշ մնաց. եւ սիրեաց զնա առաւել քան զչափն` եւ թէ ուրեք գնայր, տանէր ընդ ինքեան. եւ թէ բազմէր յընթրիս, ՚ի վերայ ծնկաց իւրոց նստուցանէր. եւ սիրէր եւ գրկէր զնա: Եւ յորժամ ելեալ խաղայր` եւ ասէր երգս պարուցն` եւ շարժէր զմէջսն` եւ ճոճայր, եւ Շահն խնդայր եւ ուրախանայր ՚ի տեսանելն զնա: Եւ կացեալ այնպէս ժամանակս բազումս, բայց ոչ երկմտեցաւ ՚ի հաւատոյն, եւ ոչ Շահն ասաց ինչ վասն հաւատոյն. եւ կայր նա այնպէս ՚ի հաւատս քրիստոնէութեան. երբեմն երբեմն գնայր յեկեղեցին եւ աղօթէր. եւ ո'չ ոք ասէր ինչ նմա: Եւ եղեւ` զի Շահն գնաց ՚ի Բաղդատ առնուլ զնա. ոչ տարաւ զԳօզալն ընդ իւր ՚ի Բաղդատ, այլ մնաց յԱսպահան: Եւ յետ սակաւ աւուրց յիշեաց Գօզալն զահեղ դատաստանն Աստուծոյ. զմտաւ էած եւ զմեղս իւր. եւ զգեցաւ զգեստ միայնակեցի, եւ եղեւ ՚ի կարգի հաւատաւոր կանանցն. եւ ամուտ ՚ի վանս կուսանաց եւ ապաշաւէր զմեղս իւր ապաշխարութեամբ, բազում արտասուօք քաւէր զմեղս իւր: Եւ եղեւ` զի Շահն էառ զԲաղդատ եւ դարձաւ յԱսպահան: Եւ յաւուր միում Շահն ելեալ ՚ի ձի` եւ Բ [2] շաթրաւ երթայր ՚ի մէջ քաղաքին. եւ յանկարծ պատահեցաւ նմա Գօզալն սեաւ զգեստիւն, եւ ծանեաւ զնա Շահն` եւ ասէ, ո'վ բոզ` միթէ դու չիցե՞ս Գօզալն: Ասէ Գօզալ, ես եմ սեւերես եւ մեղաւոր աղախին քո: Ասէ Շահն, զի՞նչ ձեւ է զայդ` որ զգեցեալ ես: Ասէ Գօզալն, յիշեցի զօր դատաստանին Աստուծոյ, եւ զմտաւ ածի զմեղս իմ, եւ զգեցայ զսեաւս զայս, զի թերեւս գտից ներումն յանցանաց իմոց: Իսկ Շահն լռեաց պահ մի. եւ ապա տարածեաց զձեռս իւր յերկինս` եւ ասէ, ո'վ Տէր Աստուած, եւ դու արժանի արասցես զմեղ հաւատոց. եւ զայս ասացեալ` անցեալ գնաց: Եւ իբրեւ հեռացաւ քարընկէց մի, զտեղի էառ, եւ կոչեաց առ ինքն զԳօզալն` եւ ասէ, ո՞ւր բնակիս դու: Ասէ Գեօզալն, ՚ի մէջ Ջուղայու բազում են կանայք սեւազգեստ իբրեւ զիս, անդ լինիմ ես եւս ընդ նոսա: Ասէ Շահն, ուստի՞ կերակրիք: Ասէ Գօզալն. քումդ (ի Քո) տօլուաթէ. եւ զոր ինչ Աստուած պարգեւէ` նովաւ շատանամք: Եւ ապա թողեալ զմի փայեկն առ նմա` ասէ, դու ընդ շաթրիդ առ սակաւ սակաւ եկեսցես առ մեզ. եւ ինքն մի շաթրաւն գնաց. իսկ Գօզալն գնայր լալով եւ կսկծելով, եւ կարծէր թէ վասն չար գործոց կոչէ զնա. երթայր բազում մտածութեամբ, եւ եհաս յարքունիսն. եւ ետես զի նստեալ կայր Շահն աթոռով, եւ գնաց մօտ առ նա` եւ համբուրեաց զոտն: Ասէ Շահն, տաց քեզ թուղթ ազատութեան, զի մի' ոք նենգ ինչ գործեսցէ ընդ քեզ. եւ կոչեաց զնօտարն` եւ ասէ, գրեա' այսպէս. «Ես Շահ-Աբաս ետու գիր ազատութեան Գօզալ անուն կնոջ. զի ուր եւ իցէ` պաշտեսցէ զհաւատն քրիստոնէից. եւ մի' ոք լիցի հակառակ դմա վասն հաւատոյն. զի դա քրիստոնեայ է: Եթէ Տաճիկ ոք ասէ դմա տաճիկ ինքն ոչ է տաճիկ. եւ թէ քրիստոնեայք ասեն դմա տաճիկ, ինքեանք լիցին տաճիկե: Զայս գրեալ կնքեաց եւ ետ ցնա: Եւ կոչեաց զգանձապահն` եւ ասէ, բե'ր Ծ [50] ոսկի` եւ տո'ւր դմա. եւ ասէ, այդ քեզ մսխելոյ ծախս վասն հանդերձի: Եւ ասէ ցխոհագործսն, Ժ [10] լիտր բրինձ, Ե [5] լիտր իւղ, Գ [3] բեռն ցորեան առաքեցէ'ք անդ` ուր եւ դա իցէ. եւ արարին որպէս եւ հրամայեաց: Եւ որքան Շահ-Աբասն կենդանի էր, մնաց Գեօզալն յԱսպահան. եւ յորժամ Շահ-Սաֆին եղեւ թագաւոր, դարձաւ Գօզալն` եւ եկն յԱստապատ: Եւ յաւուր միում պատահի նմա Զաքարիա վարդապետն Վաղարշապատցի, այն` որ եղեւ առաջնորդ Յովհաննու վանից, եւ էր նախածանօթ Գօզալին. եւ ասէ ցնա վարդապետն` Պարսիկ բարբառով, մատար, չի քունի չի հալտարի: Ասէ Գօզալն, շուքրի Խուտայ, հալումարա. խուպաս տէրտէրայ հաղորդ նադադան: Ասէ վարդապետն, չիրայ: Ասէ Գօզալն. մի գոյանքիթո'ւ պոռնկի: Որ թարգմանի Հայերէն այսպէս. Մա'յր` ո՞րպէս կաս, զի՞նչ առնես: Պատասխանի. փառք Աստուծոյ` բարւոք կամ. բայց քահանայքն ոչ տան հաղորդ: Հարց. ընդէ՞ր ոչ տան: Պատասխան. ասեն` թէ դու պոռնիկ ես: Եւ բարկացեալ վարդապետն քահանայիցն, եւ ՚ի վաղիւն հրամայեաց փոքրագոյն Աբեղայի միում Յակովբ անուն, որ եւ եղեւ Առաջնորդ Աստապատու վանիցն, առնել պատարագ. եւ կանգնեցոյց զԳօզալն առաջի բեմին. եւ ապա յաւարտ պատարագին` քարոզ ասաց վարդապետն վասն դարձելոց. եւ զգլուխ բանին այս էր. «Եթէ դարձցի մեղաւորն ՚ի մեղաց իւրոց, կելով կեցցէե: Եւ հաղորդեաց զնա: Եւ կացեալ Քրիստոսի հաւատովն` եւ ապաշխարեալ զմեղս, եւ հանգեաւ մահուամբ. եւ եդաւ ՚ի գերեզմանի պոռնիկն արդարացեալ` շնորհօքն Քրիստոսի օրհնելոյն յաւիտեանս, ամէն:

[ԻԱ]

Վասն կաշեայ դրամին առնելոյ:

Ցուցից եւ զհնարագիտութիւն Շահին, եւ զմարդաշահութիւն նորուն: Քանզի մինչ էր նա ՚ի Բաղդատ, եւ յամեցաւ անդ, զի դժուարաւ էառ զնա, եւ պակասեցաւ դրամ բանակին, եւ առեւտուր զօրացն հատաւ, զի ոչ գոյր դրամ` զի գնեսցեն, եւ վաճառեսցեն, եւ գտցեն զկարեւոր պիտոյս իւրեանց: Վասնորոյ բողոքեցին առ Շահն` ասելով, կամ տո'ւր սպայիցս ռոճիկ, կամ թո'ղ զգործ պատերազմիդ, եւ գնամք ՚ի տեղիս մեր, եւ անդ վաստակօք մերովք կեցուցանեմք զմեզ: Իսկ Շահն անճարակ եղեալ շուարեցաւ: Եւ ապա խորհեցաւ այս ինչ. զի կոչեաց զկաշեայ գործսն (կաշեգործ)` որ է` դաբաղ, եւ ասաց գործել բազում սպիտակ կաշի. եւ ետ բերել զկօշկակարսն, զի մանրեսցեն զկաշիսն` միաչափ, բոլորաձեւ որպէս դրամ պղնձի: Եւ ետ շինել զերկուս կնիքս երկաթեայ, եւ գրել ՚ի վերայ միոյն անուն Շահին, եւ միւսոյն` անուն Բաղդատայ. եւ ամրացոյց զմինն ՚ի վերայ սալ փայտի, եւ արկանէին ՚ի վերայ նորա զփողն կաշեայ, եւ զմիւս կնիքն ՚ի վերայ փողոյն, եւ կռանաւ հարկանէին ՚ի վերայ կնքոյն. եւ այնպէս ներքին եւ վերին կնիքն տպէին զգիրն ՚ի վերայ կաշւոյն. եւ տպեցին անթիւ եւ անհամար դրամս. եւ անուանեցին դանկ, եւ Հայերէն դիան, եւ Եբրայեցերէն լումայ: Եւ կոչեաց զգլխաւորս զօրուն` զհազարապետս եւ զհարիւրապետս, եւ ետ ՚ի նոսա զլոմայն` եւ ասէ, եւ բաժանեցէ'ք զօրացդ, որքան աստ եմք` վաճառեսցեն եւ գնեսցեն. եւ յորժամ գնամք յԱսպահան, բերեալ տո'ւք ինձ զկաշեայ փողն` թուով. եւ նոյն թուովն առէ'ք յինէն պղնծէ փող: Եւ արարին այնպէս, եւ եղեւ առատութիւն զօրացն` մինչեւ որ էառ զԲաղդատ: [Ի] ՌՀԳ [1623] թուին դարձաւ եւ գնաց յԱսպահան, եւ արար որպէս եւ ասաց:

[ԻԲ]

Զբօսանք Շահին կանամբք:

Լուարո'ւք եւ զայս, զի ազգն Պարսից վասն վավաշոտ եւ բորբորիտ ցանկութեան իւրեանց` շնան ընդ որս որ կարողանան անխտիր. բայց եթէ ոք ընդ կանայս նոցա հայի, մեղք է` ասեն, եւ ամօթ եւ նախատինք եւս: Թէ ոք մեծաց ՚ի նոցանէ գնայ ուրեք կնաւ իւրով, եւ հրամայէ պնդապահս առնել ՚ի ճանապարհին, այսինքն` ղատաղայ, զի մի' ոք երեւեսցի` մինչեւ անցանի կին իւր: Այսպէս առնէր եւ թագաւորն Շահ-Աբաս. զի յորժամ կամէր շրջել կանամբ եւ հարճիւ, յառաջագոյն ղատաղայ առնէր` ո'չ երեւիլ ոք արանց. եւ հրամայէր զարդարել զփողոցս քաղաքին, զպողոտայսն, զխանութսն, եւ զամենայն անցս գնացից նոցա. զի յանցանելն տեսցեն եւ ուրախասցին: Այսպէս առնէր եւ յայգիս եւ յանդաստանս` ուր եւ գնալոց էր: Եւ յաւուր միում ելեալ արտաքոյ քաղաքին` յանդաստանս` ամենայն հարճիւն, եւ զբօսնոյր. Երէց մի այրի ՚ի Ջուղայոյ` որում ասէին Ձիք Տէր Ստեփաննոս. սա ելանէր երբեմն երբեմն արտաքս ՚ի քաղաքէն, շրջէր սաղմոսելով միայն: Յաւուր միում եւս գնացեալ երէցն` եւ շրջէր, եւ տեսանէր ՚ի հեռաստանէ զբանակ մի, զի մեղմով գային: Եւ իբրեւ հուպ եղեւ սակաւ մի, եւ ետես բազմութիւն կանանց, եւ ապա ծանեաւ լինել Շահին. եւ ահ եւ դողումն կալաւ զերէցն, եւ հաստատեաց ՚ի սրտի իւրում զմահ իւր: Եւ անճարեալ ո'չ գիտէր զի'նչ արասցէ, զի ահա' մեռանիմ. վասնորոյ էարկ զաղաբողոնն ՚ի վերայ գլխոյն` եւ անկեալ յերկիր եւ դողայր: Եւ ահա' եկեալ Շահն կանամբ` կանգնեցաւ ՚ի վերայ նորա` եւ ասէ, ո՞վ ես, ե'լ: Եւ նա ո'չ կարաց խօսիլ: Ասէ դարձեալ Շահն, Հա՞յ ես` թէ Թուրք` ե'լ: Եւ ասէ, Հայ եմ եւ Երէց, երկնչիմ ՚ի սպանելոյ. վասնորոյ ո'չ յառնեմ: Ասէ Շահն, մի' երկնչիր, զի ո'չ լինի քեզ վնաս: Եւ ապա ելեալ երէցն դողալով, եւ ՚ի վերայ ծնկացն գնաց եւ համբուրեաց զոտս Շահին: Ասէ Շահն, աստ զի՞նչ առնես: Ասէ երէցն, այրի եմ, շրջիմ աստ աղօթելով վասն կենաց եւ արեւշատութեան Շահին: Ասէ Շահն, վասնզի այրի ես, ա'ռ յայսմ կանացմէ` որոց եւ հաւանիս: Ասէ երէցն, դոքա իմ մայր` եւ քոյր` եւ դստերք են: Ասէ Շահն, քո մայր եւ քոյրն եւ դստերքն` այսպէս եւ այնպէս առնեմ: Եւ ապա հրամայեաց տալ նմա գինի մեծ պնակիւ, զոր ինքեանք … ասեն, լցեալ զայն` ե'տ ցերէցն` եւ ասէ, ա'րբ զայդ: Ասէ երէցն` դողալով, շատ է, ո'չ կարեմ զամէնն ըմպել: Ասէ, ա'րբ զամենն ՚ի մի շնչոյ: Զայս արար փորձելով, զի տեսցէ` եթէ որպէս զառաջինն խօսի` թէ ո'չ: Դարձեալ ասէ Շահն, ա'ռ քեզ զմի ՚ի կանանցս, զի իմ կամաւ տամ քեզ: Դարձեալ զնոյն ասէր երէցն: Եւ շատ խօսեցաւ ընդ նմա Շահն. հարցանէր եւ լսէր. եւ իմացաւ զխելօք լինիլն Իրիցուն` եւ ասէ, բարիքեալայ քէշիշ. եւ ապա ետ նմա կնքեալ թուղթ մի` եւ ասէ'. ՚ի ձեռիդ պահեա', զի յետին եկօղ ներքինիքն ո'չ խօսիցին. եւ ասէ, տուա էյլայ քէշիշ. եւ անցեալ գնացին. եւ ո'վ ոք ետես զթուղթն, ոչինչ ասացին նմա: Եւ յաւուր միում առաջի Ջուղայու խօճանոցն յիշեաց Շահն զխելօքութիւն իրիցուն: Իսկ խօճայքն ճշմարտեցին, թէ յիրաւի այդպէս է, որպէս հրամանքդ ասացեր:

[ԻԳ]

Սպանումն որդւոյն իւրոյ:

Նենգաւոր եւ չարանախանձ արքայն եւ խորամանկ Շահ-Աբաս` կարի վրէժխնդիր լինէր այնոցիկ` որք վասն իւր եւ կամ հնազանդելոց նորուն ասէին ապիրատ ինչ. եթէ մեծ ինչ լսէր, չարամահ առնէր զնոսա, որպէս եւ է իսկ տեսանել առ որդին իւր: Յաւուր միում` մեծամեծքն ժողովեցան ՚ի միում տեղւոջ, ընդ նոսին եւ որդի Շահին` որոյ անունն էր Սաֆի-Միրզայ, եւ խօսէին զբանս ՚ի Շահի կողմանէ: Եւ ՚ի կարգ զրուցացն ասացին, մինչեւ ե՞րբ ծառայեմք մեք այս սեաւ իշոյս. եկա'յք` սպանցո'ւք զսա, եւ զորդիս այս Սաֆի-Միրզայ դիցո'ւք ՚ի տեղի նորա: Ասացին եւ որդւոյն զբանն. եւ հաճեցաւ նա զբանն: Եւ էր գլուխ նոցա Ջանի Խանն. եւ եդին պայման զօրն զայն` յորում սպանանելոց էին: Եւ պատահեցան անդ ՚ի հաւատարմաց Շահին, եւ գնացեալ պատմեցին նմա: Եւ յորժամ լուաւ զայս Շահն, սոսկացաւ, եւ ՚ի բարկութենէն դողայր, եւ ո'չ կարէր խօսիլ. եւ լռեաց վայր մի. եւ ապա առաքեաց զնոյն այր` որ պատմեացն նմա` զսպանումն իւր, եւ ասէ, ե'րթ եւ լռելեայն կոչեա' զՍաֆի-Միրզայն` գալ առ իս: Եւ իբրեւ եկն առ հայրն` խնդալով, եհարց ցնա Շահն` եւ ասէ, այսօր ո՞ւր էիր, զի ո'չ եկիր առ իս: Ասէ որդին, չի'ք իմ գնացեալ ուրեք: Ասէ Շահն, ո՞չ ապաքէն ես անդ էի, յորժամ Ջանի-Խանն եւ այլքն արարին զքեզ թագաւոր, եւ դու խնդութեամբ յօժարացար. եւ նա լռեցաւ, եւ ո'չ կարաց խօսիլ: Էին անդ դահիճք, եւ հրամայեաց նոցա հատանել զգլուխ նորա, եւ դնել ուրոյն սկուտեղբ, եւ զմարմինն ընկենուլ ՚ի խոտափիտ: Նոյնպէս եւ առաքեաց զնոյն այր առ Ջանի-Խանն զանխլաբար, եւ կոչեաց զնա, եւ եկն: Ասէ Շահն, զի՞նչ էր ժողովումն ձեր յայս ինչ յարկ, եւ կամ զի՞նչ խօսակցութիւն ձեր: Ասէ Խանն, վնաս ինչ ո'չ խօսեցաք: Ասէ Շահն, թագաւորեցուցիք զՍաֆի-Միրզայն ՚ի վերայ ձեր: Եւ լռեցաւ Խանն: Եւ ետ բերել զգլուխ որդւոյն, եւ ասէ, ահա' թագաւոր ձեր, տե'ս եւ ուրախ լե'ր. եւ հրամայեաց եւ զնա եւս գլխատել: Նոյնպէս արար առ ամենեսին, որք խորհեցան զմահ նորա` աւելի քան զԺԵ [15] այր, որ ՚ի նոյնում աւուր կոտորեաց զամենայն յանգիտելոյ ումեքէ. եւ այսպէս կորոյս ամենայն չարայոյզքն իւր:

[ԻԴ]

Մահ Շահ-Աբաս թագաւորին:

Թէպէտ եւ բազում ունէր աշխարհ եւ քաղաք թագաւորն Շահ-Աբաս, այլ նա քան զամենայն երկիր առաւել սիրեաց զՖահրապատ եւ զքաղաքն Աշրափ. եւ յորժամ պարապէր ՚ի պատերազմէ, երթայր յԱշրափ, եւ անդ հանգստանայր. եւ լինէր անդ: Եւ եղեւ յետ առման քաղաքին Բաղդատայ, եկեալ յԱսպահան, բայց ո'չ յամեաց անդ, այլ գնաց ՚ի Ֆահրապատ` ՚ի քաղաքն Աշրափ, եւ տկարացաւ նա ՚ի ցաւ մահու. եւ գիտաց` զի մահ իւր է այն տկարութիւն, եւ ո'չ եւս է յառնելոց նա անտի. եւ կոչեաց առ ինքն զթոռն իւր, որ էր որդի Սաֆի-Միրզային, որ եւ անուն սորա Սաֆի, ընդ նմին եւ իհտիմալ տօլուաթն, որոյ անուն Սարութաղի, եւ զՍաֆի-Խանն` որ էր իշխան Բաղդատայ, եւ յայնմ ժամանակին էր եկեալ ՚ի տեսութիւն Շահին, եւ անդ էր: Եւ առաջի նոցա կոչեաց զթոռն իւր` եւ ասէ, որդե'ակ` ես զհայր քո սիրեցի, զի լիցի նա ՚ի տեղի իմ թագաւոր: Իսկ նա կամէր սրոյ մահուամբ մահացուցանել զիս. վասնորոյ ինքն ընկալաւ զմահն զայն, եւ դու եղեր ժառանգ թագաւորութեանս. լո'ւր` զոր ինչ ասեմ` անսա' ինձ` մինչեւ մեռանիմ, եւ դու գնա' յԱսպահան, եւ անդ թագաւորեա'. բայց զայնոքիկ` որք հրամանաւ իմով իշխանք են եւ գործակալք, զնոսա բա'րձ ՚ի միջոյ, զի մի' նենգ ինչ գործեսցեն քեզ: Եւ զՍաֆի Խանս այս առաքեա' ՚ի տեղի իւր` գնալ ՚ի Բաղդատ. եւ Սարութաղիս այս լինի քեզ դաստիարակ եւ խրատատու. եւ զոր ինչ սա ասէ, դու լո'ւր սմա: Զայսքան բանս ասաց. եւ յետ աւուրց մեռաւ ՚ի թուին ՌՀԸ [1628]` թագաւորեալ ամս Ծ [50]:

[ԻԵ]

Թագաւորութիւն Շահ-Սաֆուն:

Ժամանակ է ասելոյ վասն այս Սաֆի թագաւորիս: Քանզի յետ Խ [40] աւուր մահուան Շահ-Աբասին` գնաց Սաֆի թոռն նորա յԱսպահան ընդ Սարութաղի Իհտիմալ տօլուաթին, եւ ընդ Սաֆի-Խանին, եւ եղեւ նա անդ թագաւոր. եւ աւուրս Գ [3]` մունետիկն` որ է ջառչի, գոչէր` թէ ահա' եղեւ թագաւոր Շահ-Սաֆի, ամենեքեան լուարո'ւք եւ զգոյշ լերո'ւք, եւ էր ԳԺ[13]ան ամաց Շահ-Սաֆին ՚ի թագաւորելն իւրում: Զի թէպէտ տղայ էր աւուրբք, սակայն կատարեալ էր գիտութեամբ. եւ էր կարի խելօք եւ քաղցրախօսք. եւ զոր ինչ եւ ասէր` հաճոյ լինէր լսօղացն, եւ ո'չ ոք պախարակէր զնա ՚ի մտի իւրում. զի ո'չ ումեք լինէր դժուարութիւն վասն նորուն ասացելոյն. վասնորոյ սիրէին զնա վասն խելօքութեան նորա: Եւ յաւուր միում առեալ ընդ իւր զՍաֆի խանն, եւ եմուտ ՚ի բուրաստանն. եւ ՚ի մտի ունէր զասացեալսն հաւոյն իւրոյ Շահ-Աբասին: Եւ հայեցեալ ՚ի ծառն ճանտարի` որ է չինարի, եւ ասէ, կարի երկայնացեալ են սոքա, եւ լայնացեալ, հատանել պարտ է զսոսա, եւ տնկել նոր տնկի, զի աճեսցին բարուոք: Եւ Սաֆի խանն իմացաւ զխորհուրդ բանին, զի զպատուիրան Շահ-Աբասին կամէր կատարել: Եւ ասէ Սաֆի խանն, այո` արքա'յ բարուո'ք ասացեր, արա' որպէս ասացեր. եւ անկեալ ՚ի ծունկս` կորացոյց զպարանոցն` եւ ասէ, ծառայ քո եմ, նախ զիս հա'տ: Ասէ Շահն, դու չե'ս հատանելոյ ծառ, գնա' ՚ի տեղին քո, եւ ապա հանեալ զթուրն, եւ Գ [3] անգամ կարկառեաց ՚ի վերայ պարանոցին, եւ ո'չ մերձեցոյց ՚ի նա. ասէ, համարեա' զքեզ հատեալ. եւ եդ զթուրն ՚ի պատեան իւր: Իսկ Սաֆին ելեալ համբուրեաց զոտս Շահին: Եւ ապա` մի մի կոչեաց զամենայն մեծամեծսն, եւ կոտորեաց զամենայն աւագանին, եւ զգործակալս` մինչեւ աւելածուն եւ զաղբահանն, եւ զհաւապանն: Եւ այնպէս սպառեաց զամենայն իշխանսն: Նախ Ղօռչի-բաշին, եւ այլքն որպէս ասացաք: Էր նորա հօրաքոյր մի` դուստր Շահ-Աբասին: Գոյին նմա երկու որդիք, որք տրտնջեցին զՇահէն, թէ զի՞նչ առնէ այս խելագարս. զի սպառեաց զզօրս արեաց ազգիս: Լւեալ զայս Օսմանցւոցն` եւ եկեալ` զաշխարհս մեր աւեր առնեն, ո՞ կարէ կալ ընդ դէմ նոցա. զի ամենայն արք պատերազմի ջնջեաց անմիտ Շահս այս: Եւ եկեալ ծանուցին զայս Շահին: Եւ գաղտ ՚ի մօրէն առաքեաց` եւ բերին զգլուխս երկուց եղբարցն, եւ թագուցին: Երթա'յք` ասէ, եւ կոչեցէ'ք զմայր դոցա` գալ առ իս, եւ մի' ինչ ասիցէք վասն որդւոցն: Եւ իբրեւ եկն` եւ բազմեցաւ, ասէ Շահն, Ջիճի', ունիմ ես Բ [2] թշնամիս. արդ զի՞նչ արարից ընդ նոսա: Ասէ հօրաքոյրն, թշնամիք քո եղիցին ՚ի կորուստ, որպէս եւ եղեն այլքն: Ասէ Շահն, ահա' գան նոքա առաջի քո, եւ տե'ս զնոսա աչօք քո: Եւ հրամայեաց բերել զգլուխ որդւոց նորա սկտեղբ եւ դնել առաջի մօրն. եւ ասէ, ահա' թշնամիք իմ դոքա են: Եւ իբրեւ ետես զգլուխս որդւոցն, ճիչ բարձեա բարկութեամբ, եւ ելեալ բուռն եհար ՚ի շրթանց Շահին, եւ խոցեալ վիրաւորեաց: Եւ ըստ մայրական գթոյն` աղաղակէր լալով, եւ ասէր, արիւն հեղցի ՚ի բերանոյդ, դոքա զիա՞րդ էին քեզ թշնամիք, որ դու լափեցեր զաղբդ զայդ: Վասնորոյ բարկացեալ Շահն, եւ հրամայեաց մերկացուցանել զնա իբրեւ ՚ի մօրէ, եւ արկանել գլխիվայր յաղբանոցն: Եւ այսպէս ահ նորա անկաւ ՚ի վերայ ամենայն ումեք: Վասնորոյ գովիչքն Պարսից ողբս լալականս երգեցին վասն կորստեան իշխանացն: Իսկ Շահն կարգեաց այլս ՚ի տեղի սպանելոցն. եւ կայր ահարկութեամբ թագաւորեալ ՚ի վերայ ամենայն արեաց աշխարհին:

[ԻԶ]

Հակառակութիւն որդւոյ Շահ-Աբասին:

Մեծ թագաւորն Պարսից Շահ-Աբաս` բազում որդիս ունէր յայլ եւ այլ կանանց. որք ետուն ՚ի պահ աստ եւ անդ սնուցանել, բայց ո'չ յայտնել ինքեանց որդի լինել թագաւորի: Սակայն մի յորդւոց նորա յայտնեցաւ (առ) թագաւորութեամբն Շահ-Սաֆոյ, որոյ ասէին Բաբայ. թէ' գգուանօք, եւ թէ' ուղղական անուամբ Շահ-Բաբայ ասէին: Սա ժողովեաց սակաւ զօրս ՚ի վերայ իւր: Եւ առաքեաց հրեշտակս առ Շահ Սաֆին` եւ ասէ, դու քեզէն արա' դատաստան. ահա' ես որդի եմ Շահ-Աբասին, եւ (դու) թոռն ես նորա. եւ հայր քո մեռեալ է առաջի Հօր իմոյ. եւ օրէնքն ո'չ հրամայեն դատամահրումին տալ յընչից հօր. եւ ահա դու բռնութեամբ ես տիրեալ թագաւորութեանդ` եւ ո'չ օրինօք. վասնորոյ ՚ի բաց տո'ւր զթագաւորութիւնդ, եւ նի'ստ ՚ի տեղի ուրեք լռիկ. զի թէ ոչ լսես, վնաս մեծ լինի ազգիս Պարսից. ահա' ասացի ստուգութեամբ, եւ դու խորհեա' զօգուտն: Իսկ Շահն դարձոյց զպատգամաւորսն` ասելով, ես ո'չ որդի եմ Շահ-Աբասին, ո'չ թոռն եւ ո'չ բնաւ յազգէ Շխ-օղլուն. եւ ստացայ զթագաւորութիւնս իմով զօրութեամբ. եւ ահա' կամ եւ իշխեմ սմա. արդ` թէ դու Շահզատայ ես, ե'կ եւ նիստ ՚ի տեղի Հօր քում. ապա թէ օտար ես, ՚ի հեռաստանէ մի' լինիր վայրախօս. ահա' եւ դու ընկա'լ` զոր լուար: Իսկ Բաբայն յուսացալ ՚ի սակաւ զօրս իւր, եւ կարծէր` եթէ նոքօք մարթասցի առնել զի'նչ եւ կամի: Եւ առաքեաց արս սակաւս ՚ի գեղորայս, եւ յափշտակեցին յանասնոց գեղորէից: Եւ առաքեաց դարձեալ առ Շահն` եւ ասէ, տեսեր` զի ահա' կողոպտել ետու զերկիրն քո` զօրաց իմոց: Այսպէս առնելոց եմ եւ զտեղիդ` զոր եւ դու նստեալ ես` սնոտի յուսով: Եւ եկեալ պատմեցին Շահին, զոր գնացեալ էին լրտեսել, եւ ասեն, պակաս են արքն նորա քան զՄ. [200] եւ ո'չ են Ղզլբաշք, այլ Օզպէկ, Դիլաք, եւ Վլաթ. եւ ահա' են մերձ ՚ի թախտի Ռուստամն: Եւ բարկացեալ Շահն` հրամայեաց իշխանի միոյ` առնուլ ընդ իւր արս Ռ [1000]` եւ գնալ մարտնչել ընդ նմա. եւ թէ պատահիցիք Շահ-զատային, կալջիք զնա, եւ ընդ ձեզ բերջի'ք: Իբրեւ տեսին զօրք Շահ-զատային զզօրս Շահին, փախեան. եւ նոքա արարին զնոսա հալածականս: Եւ գնացեալ հասին ՚ի տեղին` ուր Շահ-զատէն կայր վրանօք նստեալ անպատրաստ. եւ յարեան ՚ի վերայ նորա, եւ կալեալ տարան ընդ ինքեանս առ Շահն: Եւ հրամայեաց դնել շղթայ յոտս նորա` եւ տանել յԱնուշ (յԱնյուշ) կոչեցեալ Բերդ. զոր ինքեանք Ղախայ-Ղալայ ասեն. եւ այսպէս եղեւ վախճան իրացն:

[ԻԷ]

Ծանուցումն համառօտ:

Այն ինչ` զորս գրեցաք` սկսեալ ՚ի Ջահան-Շահէ մինչեւ ՚ի Շահ-Սաֆին, համառօտ ծանուցմամբ` զոր ինչ գտաք` յայտ արարաք: Այժմ ասասցո'ւք սակս Արարատեան աշխարհիս դիպուածք եւ պատահմունք` սկսեալ ՚ի Շահ-Սաֆի թագաւորէն մինչեւ ցՇահ Հիւսէյին թագաւոր, յԱմիրգունա Խանէն մինչեւ ցՖարզալի խան. որք տիրեցին տանս Երեւանայ. ՚ի նոցունց ժամանակաց եղեալսն ՚ի գիր արկից աստ` յուշ առնելով այնոցիկ` որք զկնի մեր գայցեն: Նաեւ թէ յայլում աշխարհէ գիտեմք ինչ, զայն եւս գրեմք. զորս լուեալ եմք, եւ զորս տեսեալ, զնոյնս շարադրեմք: Վասնորոյ աղաչեմ` մի' պախարակէք: Այլ եւ զոր ինչ եւ դուք գիտէք, դուք եւս գրեցէ'ք եւ զիմն եւս ընկալարո'ւք զսեաւն, եւ շարադրեցէ'ք ըստ գեղեցկագունիցն կարգի: Վասնզի այս է կարն իմ:

[ԻԸ]

Վասն Ամիրգունայ Խանին:

Յորժամ էառ զԵրեւան Շահ-Աբաս թագաւորն Պարսից, կարգեաց անդ իշխօղ զԱմիրգունայ խանն, այր քաջ` եւ սրտապինդ` եւ արի ՚ի պատերազմունս, անահ եւ աներկիւղ, շէնարար եւ սիրող քրիստոնէից: Սա ՚ի տիրելն իւրում Երեւանայ, իսկոյն ձեռն էարկ շինութեան եւ մարդաշատութեան: Նախ սկսաւ շինել զբերդն, եւ ապա ապարանս, եւ զայգիս, եւ զբուրաստանս, եւ զպարտէզս, եւ հանել զառուս, եւ առաւելուլ զջուրսն: Այլ եւ ՚ի տեղիս տեղիս թեթեւացոյց զհարկն, եւ եբարձ զծանր լուծ ՚ի պարանոցէ ռամկաց: Բայց զի բազմացոյց զսուխրայն` այսինքն կոռն. քանզի որպէս ասացաք` թէ` շինուածս առնէր. վասն այնորիկ բազմացոյց զկոռն: Վասնորոյ առասպելեցին, թէ` կին յղի գոլով` այր նորա տանէին կոռ, եւ ո'չ թողուին գնալ ՚ի տուն իւր. եւ կինն ծնանէր որդի եւ զարգանայր, եւ առաքէին զնա` կոռն, զի հայրն երթիցէ ՚ի տուն: Զայս առասպելս վասն բազմութեան կոռին ասացին: Զի թէպէտ բազում էր կոռն, սակայն Խանն տայր զհաց մշակացն կոռին. վասնզի ողորմասիրտ էր. բազում հաց եփեալ, եւ բառնայր ձիոց, եւ առեալ գնայր, շրջէր յանդաստանսն, եւ բաժանէր զհաց` որք վաստակէին յանդս: Վասնորոյ (աշզնին) զերգս գովասանութեան ասացին վասն առատաձեռն լինելոյն: Եւ այսպէս կացեալ` շինուածս առնելով յերկրին: Մինչ ինքն կենդանի էր, սա բազում քաջութիւնք արար ընդ դէմ Օսմանցւոցն: Քանզի Բ [2] անգամ գնաց ՚ի գաւառն Կարնու, աւերեաց եւ գերեաց զերկիրն, եւ եհաս մինչ ՚ի դուռն բերդին Արզրումոյ, եւ Լաղթովն (լախտ) եզարկ զդուռն բերդին. եւ զգերիսն բերեալ յերկիրն Երեւանայ բնակեցոյց: Այլ եւ գնաց զկողմամբն Վանայ եւ Մշոյ. եւ գերեալ զնոսա` եբեր զգերիսն եւ բնակեցոյց ՚ի նահանգսն որ ՚ի մէջ Երեւանու ՚ի դաշտն: Քանզի գեղորայքն` որ ՚ի մէջ Երեւանայ եւ Էջմիածնայ են, այսինքն` Քալար, Գօկգումբէթ, Կաւակերտ, Փարաքար, Սապատ, եւ այլք` որք գերեաց ՚ի գաւառացն Օսմանցւոց, բերեալ բնակեցոյց յայսմ գեղորայս. եւ ահա կան շէն մինչեւ ցայժմ: Եւ այսպէս կայր նա քաջութեամբ, եւ փոյթ ՚ի շինութեան աշխարհին Արարատեան. այլ եւ սիրեաց ազգս Հայոց. եւ միշտ գնայր ՚ի տունս քրիստոնէից, ուտէր եւ ըմպէր ընդ նոսա: Եւ կարգեաց գաւառապետս` որ է մելիք: Ի գեղջէն Քանաքեռոյ` զոմն Դաւութ անուն կարգեաց Մելիք Կոտէից եւ Անբերդու: Եւ Գեօզալ-բէկ անուն ոմն ՚ի Կարբոյ` արար ընկեր եւ խորհրդակից Դաւութին: Եւ Խանն` զոր ինչ եւ առնէր, հարցանէր նոցա. եւ յորժամ նստէր յընթրիս, յաջմէ եւ յահեկէ իւրոյ նստուցանէր զմելիք Դաւութն եւ Գեօզալ-բէկն, եւ ասէր, դուք հայր իմ էք, եւ ես որդի ձեր: Զայս առնէր, զի հաճոյասցի յաչս ամենեցուն, եւ լինիցին փոյթ ՚ի շինումն աշխարհին: Եւ այսպէս խոհեմ իմաստութեամբ վարեաց կեանս իւր մինչեւ ՚ի մահ:

[ԻԹ]

Դիպուածք չարաց ՚ի սորա ժամանակի:

Կատարած աշխարհի մերձեալ է` վասն այնորիկ կարապետք նեռինն երեւին ՚ի տեղիս տեղիս, եւ ծանուցանեն մեզ զգալուստ նորա: Որպէս յայտ է տեսանել յայսմ ժամանակի` որ եղեւ: Քանզի այր մի ազգաւ Աղուան, որ այժմ ասեն Ուտի, ՚ի Գանձակ քաղաքէ Աղուանից, որ գնացեալ ՚ի սուրբ ուխտն Գանձասար, որ է Կաթուղիկոսարան Աղուանից, եւ յարեցաւ առ Կաթուղիկոսն Յովհաննէս. եւ ուսեալ սաղմոս եւ գիր, եւ արարին զնա Աւագ-Սարկաւագ. եւ ետուն փիլոն եւ վեղար. եւ էր ճարտար ՚ի լրբութիւնս եւ ՚ի խօսս անզգամս եւ անպատշաճս: Եւ առաքեաց զնա Կաթուղիկոսն ՚ի յերկիրն վասն պիտոյից Վանիցն: Իսկ նա գնացեալ ձեւացոյց զինքն վարդապետ, եւ քարոզէր թիւր եւ անուղիղ հայհոյանս եւ չարաբանութիւնս: Եւ լցոյց զերկիրն ամենայն խաբէութեամբ` եւ պատիր բանիւք. վասնորոյ եկին եւ գանկատեցին զնմանէ Կաթուղիկոսին: Եւ Կաթուղիկոսն առաքեաց եւ բերին զնա ՚ի վանքն. եւ բարկացեալ Կաթուղիկոսն` էառ զփիլոնն եւ զվեղարն, եւ ասէ` ո'չ պաշտել զսարկաւագութիւնդ, այլ որպէս անուսումն Մուղտեսի` կացցես ՚ի վանս, եւ ծառայ միաբանիցս: Իսկ նա ասէ, որովհետեւ առեր զկարգս, գերծ եւ զմորուսս եւ զգանգուրս, զի ամօթ լիցի ինձ, եւ ո'չ ելից արտաքս ՚ի վանացս: Ասէ Կաթուղիկոսն, բաւական է քեզ գարշութիւն երեսաց քոց` ամօթ քեզ: Քանզի էր տեսլեամբն դժնեայ, խաժակն եւ խոր երկայնաքիթ եւ սուր, ծակծակերես եւ պեպենոտ, շեկագոյն եւ պակասամօրուս, մեծատամն եւ նոսր, կարճահասակ եւ սրագլուխ, լի ամենայն աղտեղութեամբ, եւ արագախօս եւ ճարտարալեզու, փոյթ ՚ի բամբասանս, եւ արագ ՚ի չարութիւնս: Եւ վասն այսքան աղտեղի կերպարանացս` ծիծաղէին զնա` տեսանօղքն, եւ այպն առնէին: Վասնորոյ չարացաւ նա քան զսատանայ ՚ի լսելն անարգանս իւր, եւ կամէր արկանել յորոգայթ զԿաթուղիկոսն. վասնորոյ ասէր գերծել զգլուխն եւ զմորուսն. եւ ո'չ եղեւ զոր խորհէրն. վասնորոյ ինքն` որ բնաւորեալ ունէր զչարութիւնն, եւ գանձեալ էր ՚ի մտի իւրում` զանզգամութիւն, գաղտ ելեալ ՚ի վանացն, եւ գնաց ՚ի Գանձակ քաղաք, եւ եգերծ զերեսն եւ զգլուխն. եւ գնացեալ առ իշխանն Դաւութ խան, - այս` ա'յն Դաւութ խանն է, զոր յառաջն յիշեցաք` թէ` ապստամբեցաւ, եւ գնաց վեց արամբ առ Օսմանցիս, - եւ գանկատեաց նմա, թէ` քարոզեցի զՄահմէտ ճշմարիտ մարգարէ գոլ, յայսմ պատճառէ այսպէս խայտառակ արար զիս Կաթուղիկոսն, եւ էառ զկարգն իմ: Եւ բարկացեալ Խանն` բերին զԿաթուղիկոսն, եւ էառ ՚ի նմանէ բազում տուգանս, եւ ասէ, տո'ւր դմա զկարգ իւր` եւ գիր քարոզելոյ: Եւ յահէ Խանին ետ ՚ի նա` զոր ինչ կամէրն. եւ ՚ի Խանէն եւս էառ հրաման: Եւ ելեալ քարոզէր զարտուղի: Եւ եղեւ թշնամի աբեղայից. եւ ուր տեսանէր աբեղայ, մերկացուցանէր, եւ բրածեծ առնէր: Եւ ասէր ցժողովուրդն, ո'վ ոք աբեղայի տայ ի'նչ, ինքն ՚ի դժողքն իջանէ: Քանզի ո'չ է արժանի աբեղայն առնել պատարագ. վասնզի շնացողք են եւ պիղծ: Այլ երիցուն արժան է առնել պատարագ, զի սուրբ ամուսնաւ կայ. եւ այլ այսպիսի խաբեբայ բանիւ պատրեաց զաշխարհն Աղուանից: Եւ եկեալ յարեցան ՚ի նա մարդիկ աւելի քան զՇ [500]. ո'չ միայն գռեհիկ աշխարհականք եւ ռամիկք, այլ եւ տգէտք երիցունք, եւ փարթամ եւ մեծազգի մարդիկք: Եւ ՚ի նոցանէ ընտրեաց ԲԺ [12] կտրիճեւ զօրեղ մարդիկք, եւ ետ ՚ի ձեռս նոցա լախտ` որ է թօփուզ, եւ կապեաց թուրս զմէջօքն նոցա, եւ անուանեաց զնոսա` առաքեալս. եւ հրամայէր նոցա առնել` զոր ինչ ինքն կամէր. թէ' ծեծէր, թէ' կալանս առնէր, նոքօք առնէր զամենայն: Եւ կեղծաւորեալ ո'չ առնոյր ինչ յումեքէ, այլ ձեռամբ ԲԺ[12]իցն առնոյր եւ բաժանէր Շ[500]իցն` եւ ասէր, Քրիստոսի աշակերտացն չէ' պիտոյ ստանալ ոսկի կամ արծաթ, եւ կամ զգենուլ հանդերձս ազնիւս, այլ մազ եւ շալ պիտոյ է նոցա զգենուլ: Եւ ինքն զգեցեալ էր զմազեղէնս. եւ ՚ի սիրտ մազեղէնին հաստատեալ էր երկուս բեւեռս երկաթեայ` հնարիւք, եւ ցուցանէր ամենեցուն ասելով, այսպէս արժան է զգենուլ աբեղայիցն: Եւ այսպէս տարածեցաւ խաբեբայ անուն նորա ՚ի մէջ Տաճկաց եւ Քրիստոնէից, որ եւ Տաճիկ կոչէին նմա Մեխլու բաբայ, եւ Հայք Մեխլու վարդապետ: Եւ ելեալ յաշխարհէն Աղուանից` բազմութեամբն գայ ՚ի գաւառն Գեղամայ. եւ կապեալ ունէր Ե [5] աբեղայ, եւ միոյն անուն էր Միքայէլ, որ էր ՚ի գեղջէն Քանաքեռոյ: Իսկ երէց մի Յովհաննէս անուն` ՚ի գիւղաքաղաքէն Կարբւոյ, պատահի նմա ՚ի Գեղարքունի, եւ ընդ նմին գայ մինչեւ ՚ի Կոտես գաւառ. նոքա պատմեցին ինձ զայս ամենայն: Եւ եկեալ Մեխլուն ՚ի գիւղն Նորք, եւ հայի ընդ բերդն Երեւանայ. եւ տարածեալ զձեռս իւր որպէս թռչուն, եւ շարժէր. Ասէ Յովհաննէս երէցն, զի՞նչ առնես վարդապետ: Ասէ Մեխլուն, կամիմ թռչել մինչեւ ՚ի բերդն: Իսկ երէցն կալեալ զձեռն նորա` ասէ, կամիս խայտառակ լինիլ որպէս նեռն. եւ զի՞արդ կարիցես թռչել, զի դու մարդ ես, դադարեա' ՚ի կախարդասարաս գործոյդ, արձակեա' եւ զաբեղայսդ, զի մի'գուցէ լուիցէ Խանն, եւ զքեզ չարամահ սպանցէ: Եւ լուեալ զբանս իրիցուն` արձակեաց զաբեղայսն, եւ ուղղեցաւ դէպ ՚ի բերդն: Իսկ Ամիրգունայ Խանն ելեալ ՚ի բերդէն` երթայր ՚ի զնին. եւ հայեցեալ տեսանէ զբանակն. եւ զարհուրեալ հարցանէ, ո'հ զի՞նչ է գումարն այն: Ասեն, նա է Մեխլու բաբայն, զոր պատմէին. եւ ապա դարձաւ Խանն` եւ եմուտ ՚ի բերդն: Եկն եւ Մեխլուն, եւ նա եւս եմուտ ՚ի բերդն` բազմութեամբն իւրով, եւ գնաց եկաց առաջի Խանին: Էր անդ Խանն եւ Աւետիս Կաթուղիկոսն եւ Բ [2] Եպիսկոպոս ընդ նմա: Եհարց Խանն` եւ ասէ ցՄեխլուն, ի՞նչ մարդ ես, ուստի՞ գաս, կամ ո՞ւր գնաս: Ասէ Մեխլուն, սեւագլուխ եմ աղօթող վասն կենաց քոց: Եւ Խանն ձգեալ զձեռն դէպ ՚ի Կաթուղիկոսն, եւ ասէ, սոքա բաւական են աղօթող վասն իմ. եւ դւ ե'րթ` աղօթեա' վասն Դաւութ Խանին: Եւ ասէ Խանն, ընդէ՞ր ես ծածկեալ զերեսդ. քանզի զվերջ վեղարին կախեալ էր զերեսօքն. ասէ, ո'չ եմ արժանի տեսանել զերկինս: Եւ խանն ծայրիւ փայտին` որ ՚ի ձեռին ունէր, բարձրացոյց զքօղն, եւ ետես զերեսն նորա, զի գարշ էր, ասէ, նալլաթ սուռուքունայ - սուրաթ անա, վասն աղտեղի պատկերիդ ծածկեալ ես, զի մի' ոք տեսցէ զնակբաթ դէմս քո, եւ երախտիս բառնաս ՚ի վերայ երկնի: Ասէ դարձեալ Խանն, զի՞նչ է լաշկարդ այդ, ո՞ւր գնաս դոքօք ՚ի պատերազմ, ՚ի Վա՞ն` թէ յԱրզրում: Ասէ Մեխլուն, ո'չ ուրեք գնամ. այլ զի ես քարոզեմ զճշմարտութիւն, վասն այնորիկ շրջին դոքա ընդ իս: Ասէ Խանն, արդ քարոզեա' եւ սոցա` որք աստ են: Եւ ունէր գիրք մի ժողովածու եւ նովաւ ասէր` զի'նչ որ ասէր: Եւ բացեալ զգիրքն` եւ ասէ, սա գրեալ է վասն սեւագլխոց. զի ասէ, մի' ստանայք` մի' ոսկի եւ մի' արծաթ եւլն: Եւ էր անդ Գառնեցի մի` որ թողեալ էր Աբեղայութիւնն, եւ եղեալ էր զինուոր, որոյ անունն էր Զաքար-Բէկ, նմա ասաց Խանն` թէ` դու թարգմանեա' զասացեալն դոցա. եւ զոր ինչ ասաց Մեխլուն` Զաքար-Բէկն յետ պատմեաց: Ասաց Խանն ցԿաթուղիկոսն, դու եւս ասա' զքոյդ: Եւ էր առ Կաթուղիկոսն աւետարան մի, որ ասէին Զրեհաւոր, եւ բացեալ զայն` որ ասէ, «յարիցեն սուտ Քրիստոս, եւ սուտ մարգարէքե եւլն: Նաեւ զայն եւս` թէ` «զգոյշ լերո'ւք, որք գան առ ձեզ հանդերձիւք ոչխարաց, եւ ՚ի ներքուստ գայլք են յափշտակողքե: Զայն եւս թարգմանեաց Զաքար Բէկն: Եւ ապա ասաց Խանն, այս ճշմարիտ է, եւ դու հարամզատայ ես. վասն այն ես զգեցեալ զայդ հանդերձ. զի պատրես զանմեղ քրիստոնեայս: Եւ հրամայեաց արկանել զնա ՚ի հաւուզն եւ խեղդել ՚ի ջուրն. եւ որքա'ն հանէր զգլուխն ՚ի ջրոյն, եւ սպասաւորք Խանին կոխէին ՚ի ջուրն: Եւ հրամայեաց Խանն կողոպտել զԲԺսն[12] նորա` իբրեւ ՚ի մօրէ մերկացուցանել` Բ [2] Տաճկի եւ Ա [1] Հայի ՚ի հեծելոց նորա կողոպտել. եւ աղերսանօք Կաթուղիկոսին հանին զնա ՚ի ջրոյն. եւ կարգեցին զինուորս, զի յերկրէն Երեւանայ հեռացուսցեն զնա. եւ հանեալ ՚ի բերդէն, առեալ տանէին զնա դէպ ՚ի Քանաքեռ. եւ տգէտ ռամիկքն Քանաքեռոյ` յորժամ լուան զգալուստ նորա, գրոհ տուեալ ելին ընդ առաջ նորա` մինչեւ տնարգել աղջկունքն եւս գնային ՚ի տես կախարդին այնորիկ. որք երթեալ քսէին զստորոտ հանդերձի նորա յերեսս իւրեանց: Եւ բազում ողջագուրելով ընդունէին զնա: Եւ էր այրի պառաւ մի, զոր ասէին Եղիայի կին, սնուցեալ էր որթ մի կովու: Նոյն պառաւն` ընդ որ գնայր, եւ որթն եւս գնայր ընդ բազմութեան` որք գնային ՚ի տես կախարդին. գնաց եւ պառաւն այն, եւ որթն որ սնուցեալ էր, ցցեալ զձետն` աղաղակելով գնայր զկնի պառաւին: Եւ տեսեալ արբանեկաց կախարդին` կալան զորթն, եւ ասէին, մատաղ է եկեալ վարդապետին: Իսկ պառաւն լայր եւ ասէր, իմ է որթդ այդ, եւ ո'չ է մատաղ, վասն Աստուծոյ թողէ'ք զորթս իմ: Եւ ո'չ լւան նմա, այլ զենին զորթն, եւ մասն մասն բաժանեցին, մինչեւ եւ կաշին եւ զապաւառն եւս բաժանեցին` որպէս օրհնութիւն: Եւ առեալ զկախարդն բերին ՚ի Քանաքեռ, եւ տարան ՚ի ներքի եկեղեցին: Եւ ՚ի չբաւել տեղոյն, ելեալ նստաւ ՚ի վերայ սեղանին. եւ զոտսն կախեալ ՚ի վայր` եւ ղօղանջէր դէպ յաբեղայսն` եւ ասէր, ո'վ ոք` որ սպանանէ աբեղայ մի, այլ ո'չ գոյ հարցումն մեղաց նորա, այլ երթայ յարքայութիւնն Աստուծոյ: Այր մի ՚ի նոյն գեղջէն Քանաքեռոյ, որ ասէին Թութակենց Յակովբ. այս Յակովբս գնացեալ խոստովանի նմա, եւ խնդրէ ապաշխարութիւն. եւ նա ասէ, ե'րթ սպա'ն աբեղայ մի. եւ բե'ր ՚ի մսոյն եւ յարենէն, զի կերայց զմիսն` եւ արբից զարիւնն, եւ արարից պատարագ, եւ զքառասնամեայ մեռեալն յարուցից, յայնժամ լիցի թողութիւն մեղաց քոց: Եւ հաւատացեալ յիմարն այն, եւ ՚ի նոյն գիշերին գնացեալ ՚ի դուռն վանիցն` եւ սպասէր` զի թերեւս ելցէ Միքայէլ Աբեղայն. այս այն Միքայէլն է` զոր ՚ի մէջ ճառիս յիշեցաք. զի նա էր փոքր քան զայլսն: Եւ տեսանէ` զի ահա եկն Փիլիպպոս Եպիսկոպոսն. եւ այրն Յակովբ յարեաւ ՚ի վերայ նորա, եւ կառկարեաց զնաճախն ՚ի վերայ գլխոյ Եպիսկոպոսին: Եւ ասէ Եպիսկոպոսն, գժուեցա՞ր Յակովբ: Եւ ասէ Յակովբն, մեղայ քեզ` Տէր Փիլիպպոս. զի ես կարծեցի` եթէ Միրանն ես. զի առաջին անունն Միքայէլին` Միրան էր: Եւ պատմեաց նմա Յակովբն զամենայն: Իսկ Եպիսկոպոսն խրատեաց զնա` եւ ասէ, նա ո'չ պատարագօղ է եւ ո'չ մեռեալ յարուցանօղ. այլ ա'յս է, զի զքեզ մարդասպանս առնէ` եւ արեան տէր: Եւ գնաց ել Յակովբն` ո~հ եւ աւա'ղ կարդալով ինքեան: Եւ էր անդ ՚ի Քանաքեռ եւ Կաթուղիկոսն եւ զինուորք Խանին. զոր լուեալ զայս, եւ հանեալ վարեցին զնա մինչեւ ՚ի Նիգ գաւառ. եւ գնաց մինչեւ ցԱրզրում. եւ ասէր, գնամ յԵրուսաղէմ: Եւ էր յԱրզրում Կեղացի Պօղոս վարդապետն. եւ աստի գրեցին առ նա` վասն նորա չարութեան. եւ նա կալեալ զնա` էառ զվեղարն եւ զփիլոնն, եւ պատուիրեաց ուխտաւորացն Երուսաղէմի ո'չ ընդունել զնա ընդ ինքեանս: Եւ նա այնպէս կորեաւ եւ բարձաւ ՚ի միջոյ` ընկալեալ զյաւիտենական կորուստն: Եւ յետ կորստեան նորա համբաւեցին արբանեակք նորին` թէ Ամիրգունայ խանն ճիպոտաւ մի էզարկ վարդապետին. յայնժամ թիւրեցաւ երես խանին, եւ թուլացան ձեռքն. դեռ եւս ասեն մինչեւ ցայսօր:

[Լ]

Պատմութիւն Մովսէս Կաթուղիկոսին` սակաւիկ:

Որ ինչ վասն Մովսէս Կաթուղիկոսի` գրեալ է Առաքել պատմագիր ՚ի ծննդենէն մինչեւ ՚ի մահ նորա: Այլ մեք (ես) զոր ինչ լուաք ՚ի Յակովբ Կաթուղիկոսէն վասն նորա, աստէն բացայայտեցից: Զի որպէս եւ գրեալ է Առաքել պատմագիր, թէ` Մելքիսէթ Կաթուղիկոսն թշնամացաւ ընդ Մովսէս վարդապետին, եւ ասաց, ե'լ յայսմ աշխարհէ եւ գնա' աստի` ուր եւ կամիս: Եւ նա գնացեալ ՚ի Խնկելոյ-ձոր գեղ, որ այժմ ասի Ձորագեղ` մերձ ՚ի բերդն Երեւանայ, եւ անդ քարոզէր զբանն Աստուծոյ զՔրիստոս, մինչզի գտցէ ընկերս ինքեան, եւ ընդ նոսին գնալ յաշխարհն Յունաց: Այլ նորա բանն եղեւ ըստ հրամանի Փրկչին` որ ասէ, լուցեալ ճրագ ո'չ թագչի, եւ թէ` պատրոյկ կայծեալ ո'չ շիջանի. որ եւ եղեւ այս առ սուրբ վարդապետն Մովսէս` այսպիսի' պատճառաւ: Էր այր մի յԵրեւան քաղաքի` Յովհաննէս անուն, եւ ունէր կին Աճապ-խան անուն. եւ քոյրն Աճապ-խանին էր կին Ամիրգունա-խանին` Հուսմի-խան անուն: Եւ եղեւ ատելութիւն Աճապ-խանին ընդ առն իւրում Յովհաննիսի, որպէս թէ` չքնաղագեղ ընդ անգեղոյ, եւ մեծազգի ընդ անչգոյ: Եւ այպէս հանապազ պճրանօք եւ պռոտելով կայր, եւ ո'չ հաղորդէր ընդ առն իւրում. եւ խրատու քահանայիցն ո'չ անսայր, մինչեւ Խանն եւս խրատեաց զնա, եւ նա ո'չ լուաւ նմա: Եւ յաւուր միում գնաց Աճապ-խանն ՚ի Ձորագեղ, զի լուիցէ զքարոզս վարդապետին: Եւ վարդապետն ՚ի կարգ քարոզին` ասաց, կին` եթէ ելցէ յառնէ իւրմէ` շնայ. զայս բանս ասելով` պատմեաց սուրբ վարդապետն` ժողովրդեանն: Իսկ Աճապ-խանն իբրեւ լուաւ զայս, եւ էր (գուցէ հարկանէր) զգլուխն իւր Բ [2] ձեռամբ` եւ ասէ, վա~յ ինձ, զի եւ ես շուն կոչիմ: Եւ մինչ վարդապետն ասէր զքարոզն, նա մտախոհ լինէր վասն այնմ բանին: Եւ յորժամ վերջ արար զքարոզն` եւ արձակեաց զժողովուրդն, ասէ Աճապ-խանն ցերէցն` որ աջ տայր, ունիմ ինչ ասել վարդապետին. խնդրեմ ՚ի քէն` կացցես աստ, եւ քումդ բերանով խօսեցայց ընդ վարդապետին. եւ յորժամ ել վարդապետն, կինն անկաւ յերկիր եւ համբուրեաց զոտս նորա, եւ հեծեծանօք ասաց զյանցանս իւր: Եւ երջանիկ Վարդապետն աստուածային բանիւն խրատեաց զնա. եւ ՚ի վաղիւն կոչեաց զայր նորա, եւ յանձն արար միմեանց, զի կացցեն երկիւղիւն Աստուծոյ` զգուշութեամբ: Եւ լուաւ Ամիրգունա-խանն` եւ ասէ, ես բազում անգամ խրատեցի զքենին իմ, եւ նա ո'չ լուաւ ինձ. եւ արդ` զի՞արդ եղեւ հաշտիլ նորա: Եւ ասեն, խրատովն Մովսէս վարդապետին եղեւ: Ասէ Խանն, կոչեցէ'ք զնա, զի տեսից զնա, թէ որպիսի՞ այր է նա, որ այս բարի համբաւս լսեմ: Եւ յորժամ ետես, սիրեաց զնա քան զչափն առաւել: Եւ այս եղեւ սկիզբն, որ ծանօթացաւ Շահին. որ եւ եղեւ Կաթուղիկոս: Իսկ Յովհաննէսն եւ Աճապ-խանն մնացին առ միմեանս ժամանակ ինչ, եւ յետոյ հրամանաւ վարդապետին հրաժարեցան ՚ի միմեանց սիրով: Յովհաննէս գնաց ՚ի Սեւան կղզին, եւ եղեւ միայնակեաց: Իսկ Աճապ-Խանն առեալ զդուստրն իւր Լուկիա` եւ մտին ՚ի վանս Կուսանաց. եւ եղեւ ՚ի կարգի հաւատաւոր կանանցն. եւ Աճապ-խանն անուանեցաւ Աթանասիա:

[ԼԱ]

Վասն մանկանցն ժողովելոյ:

Մոռացումն եղեւ, զի ՚ի կարգս Շահ-Աբասին գտեալ էաք. յետոյ գտաք` եւ եդաք աստ: Քանզի թագաւորն Աբաս կարի սիրէր զպատմութիւնս, զհակաճառութիւնս, զկատակս, եւ զծաղրս, զքննութիւնս հաւատոյ, եւ զխօսակցութիւնս: Յաւուր միում ժողովեալ էին առ նա ամենայն աւագանին, եւ խօսէին վասն հաւատոյ, եւ լեզուաց քաղցրութեան եւ փարթամութեան: Եւ վասն առաջին լեզուին, որ տուաւ Ադամայ, ոմանք ասացին` Հրէից լեզուն գոլ առաջին. ոմանք` Եթովպացւոցն, ոմանք` այս, եւ ոմանք` այն: Իսկ Շահն ո'չ հաւանեցաւ ասացելոց միում ՚ի նոցանէ: Այլ հրամայեաց Լալա-բէկ իշխանին` եւ ասէ, տե'ս` թէ` ո՞րքան ազգի լեզու գտանի յաշխարհիս Ասպահանու. դու ժողովեա' յամենայն ազգաց ստնդիաց մանկունս` արու եւ էգ, որ չեւ իցեն արձակեալ լեզուս իւրեանց, եւ լի'ց ՚ի տուն մի արձակ եւ մեծ. ՚ի գիշերին վառեա' զճրագ. եթէ ցրտասցի, լո'յց խարոյկ, եւ մարց նոցա պատուիրեա' բնաւ ո'չ խօսիլ եւ ժպտալ. այլ զսպել եւ մաքրել, դիեցուցանել, եւ լոգացուցանել առանց խօսելոյ, եւ ո'չ դնել յօրօրոց եւ ո'չ ՚ի ճոճ, այլ ՚ի յերկրի ՚ի մահիճ. եւ զծախսն յարքունուստ եղիցի մարց եւ տղայոցն. ՚ի գիշերի ննջեսցեն մարքն առ մանկունս, եւ ՚ի տունջեան կացցեն յայլում տան. եւ կացուսցեն Բ [2] ներքինիս պահապան նոցա. զի թէ ոք լացցէ, նոքա ազդ առնիցեն մարցն նոցա` լռելեայն, զի եկեալ դարմանեսցեն տղայսն: Զայս պատուիրեաց առնել. եւ ասէ, տեսցո'ւք` զի'նչ լեզու արձակեն նոքա, ա'յն է լեզուն` որ տուաւ Ադամայ: Իսկ իշխանն Լալա-բէկ արար զհրամանն: Եւ զարդարեաց զտուն մի բացագոյն ՚ի շինութենէ, զի մի' լուիցեն զձայնս երգոց եւ գուսանաց: Եւ ժողովեաց մանկունս ՚ի Ի [20] ազգաց, որք գտան յԱսպահան. որք են ՚ի քրիստոնէից Է [7] ազգ, եւ յայլ ազգաց ԺԳ [13]: Նախ ՚ի քրիստոնէիցն` այսոքիկ են, Հայ, Յոյն, Լատին, Ասորի, Վիր, Աղուան, Բոշայ: Եւ յայլ ազգաց Ժ [10] ազգ, որք էին Տաճիկ, Պարսիկ, Վլաթ, Գեաւռ, Մար, Լօռ, Լակզի, Օզբէկ, Ջաղաթայ, Դիլաք, Հրեայ, Հնդիկ, Եթովպացի: [Յ]Այսքան ազգաց ժողովեաց բազում մանկունսն երկամեան, եւ ելից զտունն` արու եւ էգ: Եւ եթէ ոք մեռանէր ՚ի նոցանէ, բերէին փոխանակ նորա այլս: Եւ յետ տարւոյ միոյ արձակեցին լեզուս յօդաւորս. եւ ահա' եւ ո'չ մի էր լեզուացն, այլ խժական, եւ բեկբեկ. եւ գային բազումք անմռունչ` եւ լսէին զխօսս նոցա, եւ ո'չ իմանային. կռուէին, խաղային, ծիծաղէին, լային: Եւ յորժամ մարք նոցա մտանէին առ նոսա, եւ նոքա գային եւ խուճապէին զմարբքն, եւ մորմոքէին: Իսկ Շահն եւս եկն եւ ետես զխժական խօսս նոցա. եւ հրամայեաց սփռել չամիչ. եւ նոքա թափեցան ՚ի վերայ ճուալով եւ ճչալով. եւ ո'չ ոք գիտաց` եթէ զի՞նչ լեզու էր: Եւ ասէ Շահն, կոտորեցէ'ք զդոսա, զի մի' աճեսցի բարբառդ այդ: Բայց Լալա-բէկն ո'չ եթող կոտորել, եւ ետ ցմարս իւրեանց` եւ ասէ, երթեալ ուսանին զլեզու մօր իւրեանց: Եւ արարին այնպէս, եւ փութով ուսան զհայրենի լեզուն: Զայս պատմեաց Մարկոս վարդապետն Ջուղայեցի, որ էր Առաջնորդ Հաւուց-Թառու, եւ ասէր, ժողովեալ մանկանց մինն` հօրեղբայրն իմ է լեալ:

[ԼԲ]

Վասն մարդագայլոցն:

Որպէս պատմէ Առաքեալ պատմագիր, թէ` Շահ-Աբասն զերկիրս Արարատեան արտասահման արարեալ քշեաց, եւ տարեալ բնակեցոյց յաշխարհին Պարսից. եւ մնաց երկիրն Արարատեան ամայի եւ անմարդաբնակ: Վասնորոյ գազանք բազմացան յաշխարհիս, եւ կաղաղ առեալ ՚ի գիւղս եւ ՚ի տունս բնակէին, եւ որջս արարեալ ծնանէին ձագս: Եւ էին գազանքն` ինձ, արջ, բորենի, գայլ, աղուէս, կուզ, ոզնի, եւ այլ այսպիսիք` մեծամեծք եւ մանունք, եւ ո'չ գոյր մարդ` որ հալածէր զնոսա. եւ նոքա համարձակ եւ աներկիւղ կային եւ շրջէին: Իսկ գայլք առաւել համարձակեցան քան զայլ գազանսն: Քանզի մարդիկք` որք մնացեալք էին, ծերք եւ պառաւք, եւ տկարք, որք ո'չ կարացին գնալ ընդ բանակս, մնացին աստէն, գային գայլքն` պատառէին զնոսա եւ լափէին, եւ զանկարսն ուտելով` սովորեցան` եւ զառողջսն եւս ուտէին, եթէ պատահէին. վասնորոյ անուանեցան Մարդագայլ: Եւ մեք կարեւոր համարեցաք գրել սակաւուք զվնաս նոցա: Ալեւոր մի յԱռինջ գեղջէ եկեալ ՚ի Քանաքեռ, եւ բարձեալ աղ շալակաւ` գնայր ՚ի գեղն իւր. եւ եհաս ՚ի գլուխս ջրաղացացն. եւ ահա' գայլք երկու իջին ՚ի բլրէն` որ ասեն Դարապաս, եւ կալեալ զալեւորն, եւ նա աղաղակեաց առ ջրաղացսն, մինչեւ ՚ի հասանիլ նոցա` սպանին զալեւորն, զմի ձեռն եւ զերեսն կերին: Կին մի ՚ի Նորք գեղջէ` նստիւր ՚ի դրան իւրում, ՚ի գիրկս ունելով զմանուկ դուստր իւր. եւ ահա' գայլ մի տեսեալ ՚ի հեռաստանէ, եւ եկեալ ըմբռնէ զհանդերձից մանկանն, եւ քարշէր առ ինքն: Եւ կինն աղաղակէր, եւ գրկեալ զմանուկն ո'չ թողոյր ՚ի բաց. եւ ՚ի ձայնէ կնոջն` եկին ոմանք եւ հալածեցին զգայլն, եւ զմանուկն խլեցին մեռեալ: Այր մի Մխիկ անուն` ՚ի գեղջէն Քանաքեռոյ, որ էր ջրպետ գեղջն. սա ըստ սովորութեան գնացեալ` զի բազմացուսցէ զջուրն, եւ եհաս ՚ի գիւղ մի աւեր, որ ասէին Մէհուտ ՚ի գաւառն Կոտէից, եւ տեսանէ` զի Ե [5] գայլ շտապաւ փութան դէպ ՚ի ինքն: Եւ Մխիկն գնայ եւ ելանէ ՚ի տանիս եկեղեցւոյն եւ գայլքն գան մինչեւ ՚ի ներքոյ որմին, եւ ջանան ելանել ՚ի տանիս եկեղեցւոյն: Իսկ Մխիկն արձակէ զմիջոց գօտին, եւ կախէ ընդ որմովն. իսկ գայլքն ՚ի բաց կացեալ նստին հայելով դէպ ՚ի Մխիկն, զի թերեւս իջցէ, զի կերիցեն. եւ այնպէս մնաց մինչեւ ՚ի լուսանալն: Եւ յորժամ ծագեաց արեգակն, ահա' արք երեք գային բեռնակիր երիվարօք, եւ Մխիկն աղաղակեաց առ նոսա. եւ նոքա եկեալ հալածեցին զգայլսն. եւ Մխիկն դողալով գնաց ընդ նոսա ՚ի գիւղն իւրեանց: Եղբայրն իմ Խաչատուր բարձեալ բղղաւ մածուն` եւ տանէր յԵրեւան` կնքահօրն իւրում. եւ եհաս ՚ի տեղին` որ ասի Հանդակեր, եւ ահա' վեց գայլք եկեալ շրջապատեցին զնա, եւ մերձ էին պատառել. եւ ահա' ողորմութեամբն Աստուծոյ եկն այր մի Յովհաննէս անուն` երիվարաւ` Քանաքեռցի, եւ փախոյց զգայլսն, եւ զԽաչատուրն հեծոյց յերիվարն, եւ տարաւ յԵրեւան: Եւ այլ բազում են վնասք գայլոցն, եւ մեք ո'չ գրեցաք, զի մի' ձանձրութիւն լիցի ընթերցողացն:

[ԼԳ]

Պատերազմ կնոջն ընդ գայլոյն:

Եւ յորժամ էառ Շահն զԵրեւան, կարգեաց անդ իշխան Ամիրգունա-խանն, եւ պատուիրեաց նմա նորոգել զբերդն, եւ տնկել զայգիսն, եւ փոյթ լինիլ շինութեան: Վասնորոյ ամենեքեան սկսան շինել եւ տնկել զայգիս: Որ եւ Տաճիկ մի տնկեաց զայգի, եւ բերեալ այր մի ՚ի Կոտէից` Սարգիս անուն` կնաւ իւրով եւ ստնդեայ որդւով, եւ կացոյց զնա պահապան նորատունկ այգւոյն: Իսկ այրն ցանեաց ՚ի մէջ որթոցն վարունգ, եւ սեխ, մեղրապոպ եւ խաւարտ: Այրն ՚ի տունջեան երթայր ՚ի մշակութիւն ՚ի վերայ բերդին: Իսկ կինն դարմանէր զայգին եւ զպարտէզն. եւ յերեկոյին փայտեայ սանդխօք ելանէին ՚ի տանիս հնձանին` յահէ գայլոցն, եւ զսանդուխն քարշէին ՚ի վեր: Եւ յաւուր միում ըստ սովորութեան իւրոյ գնաց Սարգիսն ՚ի մշակութիւն իւր: Իսկ կինն իջոյց զօրօրոցն մանկամբն, եւ եդ ՚ի հնձանն, եւ զդուռն ո'չ աղխեաց. եւ գնաց դարմանել զպարտէզն: Եւ գայլ մի տեսեալ զայն, գնաց եբաց զդուռն` եւ եմուտ ՚ի ներքս. եւ դուռն ինքնին գնաց ՚ի վերայ: Իսկ գայլն կալեալ ՚ի կապանաց մանկանն, եւ կամէր պատառել զմանուկն: Իսկ կինն լուաւ զճղփումն դրանն, եւ ասէ, մի' գուցէ ոք եմուտ ՚ի հնձանն գողանալ ինչ: Եւ գնաց եւ ետես զայն, եւ ճիչ բարձեալ ըմբռնէ զերկու ականջն գայլուն, քարշէ, զի զերծուսցէ զմանուկն, եւ ո'չ կարաց. եւ կինն ՚ի քարշ տանէր զգայլն. եւ գայլն ո'չ թողոյր զկապանս մանկանն. եւ կինն ՚ի քարշ հասեալ ՚ի դուռն, եւ ոտամբն եբաց զդուռն, եւ ձայնէր առ դրացի կանայսն. եւ կանայք երկու լուան զձայնն, եւ եկին եւ տեսին զտառապանս կնոջն. մի կինն առեալ հատոց, եւ միւսն մեծ բիր, հարին զգայլն, եւ սպանին: Իսկ մանուկն բնաւ ո'չ խօսէր, եւ ո'չ եռայր, կարծեցին` եթէ սպանեալ է. եւ մայրն բացեալ զերեսս տղային, իսկ տղայն ժպտեցաւ դէպ ՚ի մայրն. եւ մայրն յուրախութենէն յուշաթափ եղեւ, եւ հազիւ յուշ բերին: Եւ այս լուաք ՚ի Զաքարիայ վարդապետէ, որ էր Առաջնորդ Յովհաննու վանից. որ նա ինքն լուեալ է ՚ի Սարգսէն` յանապատն Երեւանայ ՚ի թուին ՌՁ [1630]:

[ԼԴ]

Հէնք Քրտացն ՚ի դաշտն Շարուրայ:

Զի որպէս ասացաք զխոցիլ Ամիրգունա-խանին ՚ի պատերազմի Մովրավին, եւ տանիլն յԵրեւան, եւ մնալն առ Ղօռչի-բաշին` Թահմազ-բէկի` որդւոյ նորա: Լուան ազգն Մարաց, որ է Քուրտ, յայնմ կողմանէն Մասեաց լերինն` ժողովեցան ՚ի մի, եւ խորհեցան գալ ՚ի դաշտն Շարուրայ` եւ առնել աւար: Եւ եհաս համբաւս այս առ Ամիրգունա-խանն: Վասնորոյ յղեաց առ որդին իւր Թահմազ-բէկ զպատգամս խիստս, եւ ասէ, աւուրք տառապանաց եւ օր նեղութեան հասին ՚ի վերայ քո. արդ` որո՞յ յուսոյ ակնունիս կալով այդր: Եւ իբրեւ լուաւ Թահմազ-բէկն զպատգամս Հօրն` եւ ՚ի խոր խոցեցաւ, վասնորոյ առանց գիտելոյ Ղօռչի-բաշուն` առեալ զգունդն իւր` եւ գնաց ՚ի նոյն օր ՚ի գաւառն Գեղամայ, եւ ՚ի միւս օրն ՚ի Վայոց ձոր, եւ ՚ի միւս վաղն ՚ի դաշտն` որ կոչի Վէթի. եւ ետես` զի տարածեալ էին արքն զվայրս դաշտացն: Եւ Թահմազն գոչեաց բարձր ձայնիւ, եւ ասէ, հաւ տուր Ղզլբաշ, հաւ տուր: Եւ այր ոմն ՚ի Պարսից` ո'չ յաւագացն, այլ անարգ եւ յոռի, պատասխանեաց արհամարհանօք` եւ ասէ, բէշ բաթման տառունուն նա հաւի օլուր. որ է ստուգութիւն խօսացս այս. զի սղութիւն էր հացի. եւ այրս այս Ուլուֆայն առեալ էր կորեակ, եւ յայսմ վայրի երես եհան անարգանօք. եւ մինչեւ ցայսօր առակ ասի այս` յայսմ աշխարհի: Եւ ՚ի վերայ այս բանի` թուլացան Պարսիկքն, եւ ո'չ կամէին մտանել ՚ի պատերազմ: Վասնորոյ ինքն Թահմազ բէկ` սակաւ արամբք եմուտ ՚ի բանակն Քրտաց` եւ կոտորէր. եւ տեսեալ զօրացն` արիացան. եւ նոքա մտեալ ՚ի պատերազմն` յաղթեցին Քրտացն, եւ հալածեցին, եւ գնացին մինչեւ ՚ի տեղին, որ կոչի Այաղլու-սարայ, եւ անդ կանգնեցին զնշանն Քրտաց` սպիտակ` որ ասի ալամ, կամ բայրազ: Եւ տեսեալ Քրտացն զնշանն իւրեանց, կարծեցին ճշմարիտ գոլ. վասնորոյ դիմեցին առ նա: Իսկ Պարսիկքն ըմբռնէին զնոսա, ՚ի կալանս առնէին, կոտորէին, եւ աւար առին զամենայն ինչս նոցա, եւ մնացեալքն մազապուրծ եղեալ անկան ՚ի տեղիս իւրեանց: Եւ մինչդեռ անդէն կային առ Այաղլու-սարայն, եկն միւս եւս բօթ, թէ` ահա' գունդ մի Օսմանցւոց ՚ի Կարուց ելեալ եւ եկեալ հասեալ են ՚ի Կուաշ եւ ՚ի Վժան ՚ի լեռնոտեաց Արագածու, եւ կամին գնալ ՚ի Կարբի: Եւ լուեալ զայս Թահմազն, զամենայն գերիսն եւ զգլուխս սպանելոցն եւ զաւարն առաքեաց առ հայրն իւր Ամիրգունա-խանն, եւ ինքն ո'չ գնաց, այլ առեալ զօրքն ՚ի նոյն երեկոյն գնացին ՚ի գիւղն Նորագաւիթ, եւ զերիվարսն յագեցուցին. եւ ՚ի հաւախօսին ելին եւ անցին զգետն Հուրաստան, որ է Զանկի. եւ ելին յառապարն, եւ առանց ճանապարհի հասին ՚ի վեր քան զՕշական, եւ անցին զգէտն Քասաղ, եւ ՚ի ներքոյ այգեացն` որ ասի Կարբոյ դաշտ, անցեալ գնացին. եւ հասին յանդաստանն Վժանայ, եւ տեսին զՕսմանցիսն, եւ հարին զփողն պատերազմի. եւ խառնեցան ընդ միմեանց` Պարսիկն եւ Օսմանցին: Եւ երիվարք Օսմանցւոց ո'չ էին սովոր ձայնի փողոցն Պարսից. եւ ՚ի հնչել փողոցն` փախուստ առին` եւ Պարսիկն զկնի նոցա` հալածելով զնոսա: Բայց Թահմազ-բէկն մոլոր անկեալ ՚ի զօրացն իւրոց` գնայր միայն: Եւ ահա Գ [3] Օսմանցիք տեսին զնա ՚ի հեռաստանէ, եւ գիտացին, որ Ղզլբաշ է, բայց ո'չ իմացան` թէ ո'վ իցէ, եւ ծպտեցան զկնի նորա. եւ նա` զի ունէր ձի զօրաւոր կիսաբանական, որ ասէին Ղազի գհէր, եւ փախեալ առաջի Օսմանցւոցն, եւ ահա պատահի փոսի մի, ոյր`ասէին` լայնութիւնն էր ԻԴ [24] թիզ, զխորութիւնն եւ զերկայնութիւնն անչափ. եւ մտրակեալ զձին, եւ շեշտակ ջունթ առեալ թռեաւ, եւ էանց յայնկոյս. եւ կացեալ ՚ի վերայ ոտին, եւ իջեալ համբուրեաց զաչս ձիոյն. եւ գնացեալ եկեալ եգիտ զօրքն, եւ թուեցին զնոսա Զ [6] այր պակասեալ ՚ի զօրացն: Եւ ինքեանք ունէին կապեալս Ե [5] եւ գլուխ Գ [3]: Եւ առեալ գնացին յԵրեւան առ խանն. եւ գրեցին զպատճէն երկուց պատերազմացն, եւ ետուն ՚ի ձեռս պնդադեսպանի, եւ առաքեցին առ Շահն:

[ԼԵ]

Մահ Ամիրգունա-խանին:

Յորժամ գնաց Թահմազ-բէկն զօրօք իւրովք` եւ ո'չ հրամանաւ Ղօռչի-բաշուն, վասնորոյ ՚ի խոր խոցեցաւ նա մահու չափ` նախատինս համարելով ինքեան: Եւ սա եւս գրեաց թուղթ գանգատանաց ՚ի Թահմազ-բէկէն, եւ պնդադեսպանիւ առաքեաց առ Շահն: Եւ այնպէս պատահեցաւ, զի երկոցունց պնդադեսպանքն` Ղօռչի-բաշուն եւ Թահմազ-բէկին` ՚ի միում աւուր մտանել առ Շահն: Եւ իբրեւ ընթերցաւ թուղթն, իմացաւ` զի Ղօռչի-բաշին առ նախանձու է գրեալ. եւ ո'չ ընկալաւ զասացեալսն Ղօռչի-բաշուն: Իսկ Թահմազ-բէկինն ընկալաւ եւ գովեաց զնա: Եւ գրեաց թուղթ եւ ետ նոյն պնդադեսպանին. եւ էր պատճէն այս: Հրաման է ՚ի մերում թագաւորութենէ առ քեզ Թահմա'զ բէկ, զի թէ հայր քո մեռանի, թաղեա'. եւ թէ կեցցէ, մի' կացցէ այդր, կամ գայցէ առ իս, եւ կամ նստցէ լռիկ. եւ դու արա' Խանութիւն: Զայս իբրեւ լուաւ Թահմազն, իսկոյն եսպան զհայր իւր: Ոմանք ասեն` լարիւ խեղդեաց, ոմանք ասեն` եդ բարձն ՚ի վերայ բերանոյն, եւ նստաւ ՚ի վերայ նորա, եւ շնչարգել արար, եւ մեռաւ: Եւ ոմանք ասեն, իւրով մահուամբն մեռաւ ՚ի խստութենէ վիրին: Քանզի բժիշկք ո'չ կարացին բուժել: Վասնզի որքա'ն դեղ դնէին, վէրն առաւելոյր, եւ ՚ի կսկծոյն մեռաւ: Թէ այսպէս եւ թէ այնպէս` բարձաւ ՚ի կենաց քաջն եւ արին Ամիրգունա-խան խարտեաշ առիւծն. եւ կալաւ զտեղին` որդի նորա Թահմազ բէկն, եւ նստաւ խան` ծանր իշխանութեամբ: Բայց տարակուսութիւն է ինձ սակս սորա. քանզի Առաքեալ պատմագիր` ասէ, թէ` յորժամ խոցեցաւ Ամիրգունա-խանն, որդի նորա Թահմազ-բէկն էր առ Շահն. եւ յորժամ լուաւ Շահն զխոցիլն Ամիրգունայ խանին, առաքեաց զորդին առ հայրն, զի պահեսցէ զերկիրն: Իսկ ՚ի լրոյ համբաւոյն` այն էր` զոր գրեցաք, քանզի կարծեմ համբաւն յիրաւի գոլ: Վասնզի ես մանուկ էի` զի ասէին, ահա' Թահմազն եկն ՚ի Վրացտանայ` եւ ՚ի Քրտացն` զոր ըմբռնեցին, շղթայեալ բերին ՚ի Քանաքեռ պահ ետուն: Եւ մեզ եւս ետուն ոմն պահ Լկիլկի անուն, որ գիտէր Հայերէն. նա պատմեաց մեզ վասն պատերազմին:

[ԼԶ]

Գնալն Օսմանցւոց ՚ի վերայ Բաղդատայ:

Լուաւ թագաւորն Օսմանցւոց Մուրատ` թէ մեռաւ Շահ-Աբասն, եւ նստաւ թոռն նորա Սաֆի, եւ է տղայ եւ անարի. վասնորոյ գումարեաց զօրս, եւ ետ ՚ի ձեռս Վազիր Խոսրով Փաշային` գնալ ՚ի վերայ Բաղդատայ` առնուլ զնա: Եւ գնացեալ նստաւ ՚ի վերայ նորա` բազում աւուրս, եւ ոչինչ կարաց առնել. դարձաւ եւ գնաց յԵկբատան` որ է Քրման-Շահն, եւ ՚ի Համադան, եւ ՚ի Դարկաղին, եւ ոչինչ կարաց առնել. դարձաւ եւ գնաց յաշխարհն Օսմանցւոց, եւ կամեցաւ ձմեռել ՚ի Թուխաթ: Եւ լուաւ թագաւորն Մուրատ, բարկացաւ եւ առաքեաց զՄուրթուզայ Փաշայն, եւ եհատ զգլուխն Խոսրով Փաշային, եւ ինքն կալաւ զտեղին:

[ԼԷ]

Գնալն Ռուստամ խանի ՚ի Վան:

Իսկ թագաւորն Պարսից Շահ-Սաֆի լուաւ զարարեալն Սուլթան Մուրատին, եւ ինքն եւս կամեցաւ առնել` զոր նա արար. վասնորոյ ժողովել հրամայէ զզօրս եւ գնալ ՚ի վերայ Վանայ: Եւ կացոյց գլուխ նոցա` Ռուստամ խանն, որ էր իշխան Թաւրիզոյ: Եւ իբրեւ էառ նա զիշխանութիւնս զայս, հպարտութեամբ առաքեաց յԵրեւան առ Թահմազ-խանն` գալ առ ինքն, զի գնասցեն ՚ի վերայ Վանայ: Իսկ Թահմազ խանն խստութեամբ ետ պատասխանի, եւ ասէ, ես ո'չ եմ կարօղ գալ, նախ` զի ո'չ ունիմ հրաման ՚ի Շահէն. եւ երկրորդ` զի, Գ [3] կողմանէ թշնամիք գոն Երեւանայ, ՚ի Վրաց, ՚ի Քրտաց. եւ յՕսմանցւոց, զիա՞րդ թողուցում զերկիրս անտէր, եւ գամ մտանել ՚ի ծառայութիւն. եւ ո'չ գնաց: Նաեւ առաքելոցն ո'չ ետ շուք, եւ դարձան անարգեալ: Վասնորոյ անբժշկելի վիրօք վիրաւորեցաւ Ռուստամն, եւ ո'չ գիտէր զինչ արասցէ: Քանզի ո'չ եղեւ բանն իւր, այլեւ արհամարհեցաւ ՚ի Թահմազէն: Եւ ինքն առեալ զօրքն` եւ գնաց ՚ի Շամիրամակերտ, եւ նստաւ ՚ի վերայ նորա. սկսաւ պատերազմիլ բազում աւուրս. եւ իմացաւ` զի ո'չ կարէր առնուլ. խորհեցաւ փախչիլ. եւ հրամայեաց զօրացն սփռիլ յերկիրն, եւ աւար առնել զոր ինչ կարասցեն մինչեւ յերիս աւուրս, եւ յետ երից աւուրց դառնալ առ ինքն: Եւ գնացեալ զօրացն` գերփեցին զօր ինչ գտին, եւ դարձան առ նա: Իսկ նա գաղտ կոչեաց զամենայն հազարապետս` եւ ասէ, դուք կոչեցէ'ք զանխլաբար զՃապետս, եւ նոքա զյիսնապետսն, եւ յիսնապետքն` զտասնապետսն, եւ նոքա զօրաց իւրեանց, զի պատրաստ կացցեն յայս նիշ գիշերի փախչիլ միանգամայն, զի մի' գիտասցեն Օսմանցիքն, եւ ելցեն ՚ի բերդէն, եւ պնդեսցին զկնի մեր, եւ ոճիրս գործեսցեն: Եւ արարին այնպէս` թողեալ զճրագսն ՚ի վառ, զի մի' կարծիս առցեն Օսմանցիքն: Եւ այնպէս փախեան ՚ի միում ժամու: Եւ ՚ի վաղիւն տեսին Օսմանցիքն զփախուստ Պարսիցն, եւ զհետ մտեալ ո'չ կարացին հասանիլ. դարձան առ հանգրուանս նոցա, եւ ո'չ գտին ուլուն մի` բաց ՚ի ճրագացն: Իսկ Ռուստամն գնաց ՚ի Թաւրէզ, եւ գրեաց գանգատ ՚ի Թահմազէն, եւ առաքեաց առ Շահն: Իսկ Շահն արհամարհեաց զնա, եւ զթղթաբերսն գանիւ արձակեաց. եւ ակամբ հայէր առ Ռուստամն մինչեւ ՚ի մահ նորա:

[ԼԸ]

Վասն գլուխ գրողացն:

Մինչդեռ կենդանի էր Ամիրգունայ խանն, այր մի Մուրատ Բէկ անուն` յազգէն Օսմանցւոց, փախուցեալ ՚ի սպանմանէ վասն գողութեան, եւ գայ առ Ամիրգունա-խանն, եւ մեծարի ՚ի նմանէ, եւ երբեմն լինի առաջնորդ Պարսիցն, եւ տանի ՚ի վերայ Օսմանցւոցն. եւ այսպէս սիրեցաւ ՚ի խանէն վասն արիութեան իւրոյ: Եղբայր մի էր սորա` Ասլան աղայ անուն. սա լուաւ, թէ` եղբայրն իւր մեծարեալ եղեւ ՚ի խանէն, վասնորոյ եւ ինքն եւս ապստամբեցաւ. եւ հատուածեալ ամենայն ընտանեօքն` եւ եկն առ եղբայրն. եւ նա առեալ տարաւ զնա առ խանն: Եւ երկոքեանն կային ՚ի միասին առաջի նորա: Եւ յետ Ամիրգունայ խանին նստաւ Թահմազ-ղուլի բէկն: Եւ սա եւս սիրեաց զնոսա, եւ արար Մուրատ բէկն` երկրորդ իւր, եւ Ասլան աղայն` վերակացու հարկացն: Այս Ասլան աղայն առաքեաց յերկիրն, զի գրեսցէ գլուխս արանցն եւ ամենայն իրացն: Եւ եկն նախ ՚ի Քանաքեռ յաւուրս ձմերայնոյ. եւ կոչեալ առաջի իւր զգեղականս` ցուցանել զգլուխն իւրեանց, եկն նախ Մելիքն Դաւիթ` եւ եբեր Ը [8] որդին իւր, եւ զորդի դստերն, եւ եցոյց: Գային ամենեքեաս որդւովք իւրեանց` եւ մտանէին ՚ի գիրն: Իսկ հայրն իմ Մկրտիչ շալակեաց զիս զԶաքարիայս, եւ զեղբայրն իմ զԽաչատուր առաջի արկեալ` գնաց. եւ իբրեւ ետես զմեզ փոքր եւ կաղ` եւ թիւր ոտամբ, բարկացաւ` եւ ասէ, զառողջ որդիսն քո պահեալ ես, եւ զանդամալոյծքդ բերեալ ես. եւ հրամայեաց արկանել յերկիր ՚ի վերայ երեսացն. եւ բերեալ ջուր թափեցին ՚ի վերայ անձինն, յոտաց մինչեւ ցգլուխն` ջրողող արարին. եւ նստոյց այր մի ՚ի վերայ գլխոյն եւ այր մի ՚ի վերայ ոտիցն. եւ հրամայեաց չորից զինուորաց` Բ [2] կողմամբ հարկանել. եւ այնքա'ն հարին, մինչզի մորթն ՚ի մարմնոյն ՚ի բաց ոստեաւ, եւ ինքն անշնչացաւ. եւ համարեցին զնա` մեռեալ. եւ ապա քարշեալ զնա թաղեցին ՚ի մէջ փայինի: Եւ այր մի Բարսեղ անուն, եւ այր մի Ղազար անուն` հանին զԻ [20] եղնգունսն. եւ այլ ոմն Մարուգէ անուն Երեւանցի կախեցին զմիոյ ձեռանէն, եւ այնքա'ն հարին, մինչեւ յօդուածքն ամենայն խախտեցան: Եւ այսպէս ահ նորա տիրեաց ՚ի վերայ ամենեցուն` մեծաւ սաստիւ: Վասնորոյ ո'չ մնաց ստնդեայ մանուկ` զոր ո'չ ցուցին: Եւ եթէ ծերք գային, հրամայէր երթեւեկս առնել առաջի իւր. եւ տեսանէր, զի թէ գլուխն ՚ի կոր ունէր, եւ Բ [2] ձեռքն զկնի իւր տանիւր, ո'չ գրէր: Իսկ թէ գլուխն ուղիղ ունէր, եւ ձեռքն առաջի գտանիւր, զնա գրէր: Եւ ո'չ ոք իմացաւ զայս: Իսկ եթէ մանկունք գային, բերէր առասան, եւ շուրջ պատէր զպարանոցաւ պատանոյն, եւ երկոքին ծայրք պարաննի դնէր ՚ի բերան մանկանն, եւ ասէր` ըմբռնել ատամամբ, եւ օղ արարեալ տանէր ՚ի վերայ գլխոյն. եթէ անցանէր զգլխովն, թողոյր զնոսա գնալ. եւ եթէ ո'չ անցանէր զգլխովն, գրէր զնա: Եւ այսպէս գրեաց զամենն յոյժ ճշտիւ` զմարդ, զկով, զձի, զջորի, զէշ, զոչխար, զջրաղաց, զձիթաղած, զարուեստս, զբրնձաղաց, զայգիս, եւ զպարտէզս, եւ այլ որ ինչ գտաւ` գրեաց եւ ՚ի ներքոյ հարկի արար: Եւ էարկ ՚ի դիւան արքունի զամենայն գրեալսն:

[ԼԹ]

Վասն Ամալդար Շահ-ղուլի բէկին:

Շահ-Աբաս թագաւորն Պարսից` կարի սիրէր զբօսանս եւ գիներբունս: Յաւուր միում առեալ զոմանս իշխանացն` գնաց ՚ի բուրաստանն` ընթրիս առնել եւ ըմպել գինի. եւ նստեալ ՚ի ներքոյ խնձորենւոյ ՚ի վերայ խոտոյ, եւ հայեցեալ ՚ի ծառն` եւ ասէ, ո՞րքան ունիցի պտուղ ծառս այս: Ոմանք այսքա'ն ասացին լիտր, եւ ոմանք` այնքա'ն: Եւ առաջի կացեալ այր մի Շահ-ղուլի բէկ անուն, որ էր սպասաւոր խոհարանին, եւ ասէ, թագաւոր` ողջ լե'ր, զի այսքան լիտր խնծոր գոյ ՚ի ծառիս, հրամայեա' քաղել եւ կշռել. եւ թէ` մթխալ մի աւելի կամ պակաս լինի` զաչս իմ հա'ն: Եւ զայս իբրեւ լուաւ Շահն, սոսկացաւ. եւ հրամայեաց երկուց արանց` ելանել ՚ի ծառն, եւ քաղել զամենայն, եւ ո'չ թողուլ մի' բնաւ, եւ ո'չ կորուսանել: Եւ ելեալ արքն քաղեցին զամենայն` եւ իջուցին, եւ կշռեցին, եւ կշիռն նորա որպէս եւ ասաց Շահ-ղուլի բէկն, մէտ մի ո'չ աւելի` եւ ո'չ պակաս: Ասէ Շահն, իմաստութիւն քո միայն առ դա՞ եղեւ` թէ ամենայն իրաց: Ասէ այրն, ո'չ թէ դմա միայն, այլ առ ամենայն իրս. քանզի ծառայ քո է ՚ի տան խոհագործացն արքունի, եւ զոր ինչ գայ եւ գնայ, ո'չ ՚ի չափ արկանի եւ ոչ ՚ի կշիռ. եւ զոր ինչ ես ասեմ, այն լինի: Եւ հրամայեաց արքայն բերել խորքով ցորեան` եւ ասէ, որքա՞ն լիտր է սա: Ասէ այրն, այսքան լիտր է: Եւ չափեալ տեսին` այն էր` զոր նա ասաց: Եւ հիացեալ Շահն` հրամայեաց վարել զնա յաշխարհէն. ասէ, աչք դորա չար է, զվէմս պատառէ, եւ զաղբիւրս խնու, եւ զբոյսս չորացնէ: Եւ հանեալ զնա տամբ եւ ամենայն ընչիւք` եւ հալածեցին: Եւ գնալով եհաս յԵրեւան. եւ ծանօթացաւ Ամիրգունայ-խանին. քանզի յառաջագոյն գիտէին զիրեար: Եւ Խանն կարգեաց զնա ՚ի վերայ արտորէիցն` տեսանել որքանութիւն հինգերրորդացն, զոր ինքեանք հազարչի ասեն: Իսկ նա ելեալ երկիրն առ հազրել, թէ գնայր ՚ի վերայ արտի` ասէր, այսքան ցորեան գոյ աստ, եւ թէ ՚ի վերայ դիզոյ` ասէր, այսքան խուրց է, եւ թէ գնայր ՚ի վերայ սեղջի` ասէր, այսքան լիտր է, եւ թէ ՚ի վերայ հօտից խաշանց գնայր` եւ կամ նախրաց անդէոց` ասէր, այսքան տավար է եւ ոչխար, եւ լինէր այնպէս, եւ ո'չ վրիպիւր բնաւ: Եւ անուանեցին զնա` Ամալդար-Շահ-Ղուլի-Բէկ: Եւ այսպէս եկաց նա ՚ի վերայ արտորէիցն, եւ ՚ի թուելոյ խաշանցն: Ի կենդանութեանն Ամիրգունայ-Խանին նա էր հազարչի եւ սանաղչի: Եւ յետ Ամիրգունայ-Խանին` եղեւ Խանն Թահմազ-ղուլին: Գ[3] Տաճիկ միաբանեցան, եւ գաղտ ՚ի մարդկանէ սպանին զնա, եւ ո'չ ոք իմացաւ զմահ նորա. քանզի տեսին զգէշ նորա անկեալ ՚ի վայրի` մերկ: Եւ այսպէս բարձաւ չարն ՚ի միջոյ:

[Խ]

Թէ` ո՞րպիսի ոք էր Թահմազ-ղուլի խանն:

Այն ինչ` զոր գրեցաք ՚ի սկզբաննէ պատմութեանս մինչեւ ցաստ, զամենայն ՚ի համբաւոյ եւ ՚ի լրոյ` եւ ՚ի պատմութենէ գրոց եւ ՚ի յիշատակարանաց էր: Այսուհետեւ ականատես եմ եւ ականջալուր մերձակայ իրաց. վասնորոյ գրեմ զամենայն անվրէպ: Նախ` զայս, թէ ո՞րպիսի այր գոլն Թահմազ-Խանին: Էր նա գեղեցիկ պատկերօք, մեծակն, յունակից, լայնաճակատ, թիկնեղ, փոքրաբերան եւ մանրատամն, քաղցրազրոյց, եւ համեղախօսք: Իրաւարար եւ ուղղադատ, ճշմարտասէր եւ անաչառ, սիրօղ քրիստոնէից: Զի միշտ գնայր ՚ի տունս նոցա` ուտէր եւ ըմպէր, եւ ո'չ խտրէր ՚ի զէնլեացն քրիստոնէից, եւ ո'չ յեփողացն: Եւ ասէր, թէ` են Տաճիկք` զքրիստոնէից միսն ուտեն եւ զարիւնն ըմպեն, եւ ասեն թէ` քրիստոնէից զենեալն մի' ուտիցէք, զի մեղք է: Եւ գնացեալ ՚ի հարսանիս Գրիգորին` որդւոյ Դաւութ մելիքին, եւ ո'չ տարաւ ընդ ինքեան բազմութիւն Տաճկաց, զի մի' բազում ծախսք լիցին ՚ի տան մէլիքին: Այլ տարաւ ընդ իւր զՄուրատ բէկն, եւ զԱսլան աղայն, եւ զՄասում քալանթարն, եւ ծառայք ոմանք: Եւ յորժամ բազմէր յընթրիս, յաջմէ եւ յահեկէ իւրոյ նստուցանէր զմելիք Դաւութն եւ Կարբեցի Գօզալ բէկն: Եւ յորժամ յառնէր, յառնէին եւ նոքա: Յորժամ ննջէր, ասէր, ննջեսցեն ամենեքեան, եւ ո'չ ոք մնասցէ արթուն: Եւ այս էր սովորութիւն նորա: Եւ եղեւ` զի ՚ի նոյն հարսանիսն ՚ի տան Մելիքին` նստաւ յերեկոյէ մինչեւ ՚ի մէջ գիշերին` յուտել եւ յըմպել գուսանօք եւ երգօք` պարուք եւ խնդութեամբ բազմաւ: Եւ յորժամ եհաս գինին, յարեաւ ՚ի ննջել` եւ ասէ, երթա'յք ննջեցէ'ք ամենքեան եւ մի' ոք մնասցէ արթուն: Եւ ինքն գնացեալ ննջեաց, եւ յագեցաւ ՚ի քնոյն. յարեաւ եւ ելոյց լապտեր. եւ ետ ՚ի ձեռն դստեր մելիքին, որոյ անուն էր Վարդայ խաթուն, եւ շրջէր տեսանել` թէ մի' ոք ՚ի Տաճկաց լիցի արթուն: Եւ եմուտ ՚ի ներքին մառանն, եւ ետես` զի քուրսի եդեալ էր ՚ի վերայ թուդրի, եւ սեղան արկեալ ՚ի վերայ քուրսոյն, եւ հաց եւ կերակուր ՚ի վերայ սեղանին, պնակ գինւոյ եւ բաժակ ՚ի վերայ. եւ Ասլան աղայն ոտքն պարզեալ ՚ի ներքոյ քուրսւոյն, եւ ձեռքն ՚ի վերայ միմեանց եդեալ, եւ գլուխն ՚ի վերայ ձեռացն եդեալ` ննջէր ՚ի վերայ քուրսւոյն: Եւ տեսեալ զայն Խանն` դարձաւ յետս, եւ ասէ ցաղջիկն, մի' ումէք ասիցես ինչ. եւ ե'լ ՚ի մահիճս` եւ ննջեաց դարձեալ: Եւ էին արք երկու` սպասաւորք հարսանեացն` անուն միոյն` Սահրատ, եւ միւսոյն Թարխան. սոքա արթուն էին` տեսին զայն, եւ երթեալ զարթուցին զԱսլան աղայն, եւ պատմեցին նմա զամենայն: Եւ յորժամ լուաւ զայս, դողումն եւ սարսափումն անկաւ ՚ի վերայ նորա` եւ ասէ, գիտեմ զի սպանանէ զիս. սակայն թէ հարցանէ Խանն, ես զճշմարիտն ասացից: Եւ յարեաւ գնաց ՚ի տեղի իւր: Եւ ՚ի վաղիւն կոչեաց Խանն զտաճկունս ՚ի միասին, եւ ասէ ցնոսա, յետ գնալոյն իմոյ աստի` ո՞վ մնաց արթուն: Ասէ Ասլան աղայն, ես գնացի ՚ի ներքին մառանն` եւ տեսի սպասաւորքն ուրախանային քումդ մեծութենէ, եւ ես եւս նստայ ՚ի ներքոյ քուրսւոյն, եւ բազումս արարի սէր. եւ նիրհս կալաւ զիս, եւ ո'չ կարացի յառնել, այլ ննջեցի ՚ի վերայ սեղանին: Ասէ Խանն, եթէ ոչ էիր ճշմարիտն ասացեալ, զգլուխ քո վերանայր ՚ի քէն: Եւ այսպէս կայր ահարկութեամբ ՚ի վերայ Տաճկաց, եւ սիրելով զքրիստոնեայսն:

[ԽԱ]

Արշաւանք Խանին յաշխարհն Օսմանցւոց:

Տեսեալ զանմիաբանութիւնն Օսմանցւոց` որք էին ՚ի Ղարս քաղաքն, քանզի երկոքին մեծամեծ պարոնայքն` որք ասէին` Սաղ-աղասի եւ Սօլ-աղասի, որ է յաջ եւ յահեակ պարոնայքն, սոքա անկան ընդ միմեանս պատերազմաւ վասն իշխանութեան իւրեանց. եւ գնացին յԱրզրում առ աւագ իշխանն, որ է մեծ Փաշայ, զի դատաստան արասցէ նոցա. եւ մնաց Ղարս առանց վերակացուի: Լուեալ զայս Խանն, եւ ժողովեալ զօրս ետ ՚ի ձեռս Քեալանթար Մասումին, եւ առաքեաց ՚ի գաւառն Կարուց. եւ պատուիրեաց նմա, զի թէ քրիստոնեայ գերեսցես, խաղաղութեամբ բերցես. իսկ թէ Տաճիկ, զարս կոտորեսցես, եւ զէգսն գերեսցես, եւ զշէնսն այրեսցես եւ աւերեսցես: Զայս պատուէրս ետ նմա. եւ ինքն առեալ զմնացեալ զօրքն` գնաց զկողմամբքն Կաղզուանայ, եւ զամենայն վայրսն գերեաց եւ աւերեաց: Եւ եհաս մինչեւ ՚ի հին քաղաքն Բագրեւանդ, որ այժմ ասի` Զառաֆխանայ` ՚ի վերայ Երասխ գետոյ. գերեաց զբնակիչսն, եւ քակեաց զշէնսն, եւ մնաց աւեր մինչեւ ցայսօր. եւ զգերիսն առաքեաց ՚ի Վաղարշապատ: Եւ գնալով եհաս մինչեւ ՚ի Կարնոյ գաւառ, եւ գերեաց` զոր ինչ եգիտ: Եւ դարձաւ ՚ի Բասենոյ վերայ, եւ ՚ի Պարտիզաձորոյ, եւ եկն ՚ի դուռն Կարուց, եւ զոր ինչ մնացեալ էր ՚ի գերելոցն Մասումին, զայն եւս Խանն գերեաց: Քանզի Օսմանցիք ո'չ կարացին զդէմ ունել. վասնզի եղուզակք` որ է ջալալիք` բազմացան ՚ի փոքր Կողոնիայ Հայոց, այսինքն` Շապղարասար (Շապին-գարա-հիսար): Եւ հրամանաւ Մուրատ թագաւորին Օսմանցւոց` գնաց ՚ի վերայ նոցա Փաշայն Կարնոյ, եւ մնաց աշխարհն անտէր: Վասն այսորիկ զօրացան Պարսիկք` եւ արարին զայս ամենայն:

[ԽԲ]

Պատիժ Շըխ-Իսլամին Մահմետի:

Եպիսկոպոս մի Միքայէլ անուն` ՚ի Քանաքեռոյ. այս` ա'յն Միքայէլ աբեղայն է, զոր ՚ի պատմութեան Մեխլուին յիշեալ եմ. այր երկայնահասակ, պակասախելք, տգէտ ՚ի գրոց, եւ ճարտար ՚ի խօսս աշխարհի: Սմա եղեւ թշնամի Պարսիկ մի. զի ասէր, ես ազգական եմ քեզ, եւ զոր ինչ գոյ քեզ, զամենայն ինձ պատեհ է. զի ես Մուսրման (Միւսլիման) եմ. եւ օրէնքն մեր այսպէս հրամայեն: Եւ բազում անգամ հայհոյէր զԵպիսկոպոսն` քաֆար (քեաֆիր) եւ դինոզ (տինսիզ) եւ բաթլ ասելով: Եւ այսպէս կագ եւ կռիւ էր ՚ի մէջ երկոցունցն: Եւ գնացին երկոքեանն առ ղազին ՚ի դատաստան. եւ Պարսիկն կարծէր ինքն ճշմարիտ, զի պարծէր ՚ի Թուրքութիւնն: Եւ գնացեալ կացին առաջի Շխին: Ասէ Պարսիկն, միրզա'յ ես ազգ եմ մահրասիս, եւ եմ Տաճիկ, եւ զապարանս խնդրեմ ՚ի սմանէ ըստ օրինացն. եւ սա ո'չ տայ: Ասէ Շէխն ցԵպիսկոպոսն, յիրաւի՞ ազգ է դա քեզ: Ասէ Եպիսկոպոսն, ես զդա ոչ գիտեմ, եւ ոչ ճանաչեմ. այլ թէ ազգ է դա ինձ, բերցէ վկայս, եւ հաստատեսցէ զազգակցութիւն իւր առաջի ձեր, եւ ինքեանց լիցի զամենայն գոյսն իմ: Ասէ Շէխն ցՊարսիկն, ո՞ւնիս վկայս` որ ազգ ես դմա: Ասէ Տաճիկն, վկայն իմ` հաւատս իմ է: Ասէ Շէխն, բազումք են այդմ հաւատով, բայց ոչինչ օգնեն. եւ թէ ունիս վկայս` բերցես. եւ թէ չունիս, մի' աշխատ առներ զոք. զի առանց վկայի ոչինչ շահիս: Եւ Պարսիկն ելեալ գնաց ՚ի Քանաքեռ, զի ՚ի տաճկացն Քանաքեռոյ բերցէ վկայս. եւ նոքա ո'չ եկին, այլ անարգեցին զնա: Իսկ Ղազին գրեաց գիր, եւ ետ ցԵպիսկոպոսն` բազում տաճկաց վկայութեամբ եւ կնքով. եւ սուտ հանին զտաճիկն: Եւ Եպիսկոպոսն առեալ զղազիլամայն եւ գնաց: Եւ յետ ամսօրեայ աւուրց` եկն Պարսիկն դարձեալ առ Շէխն` եւ ասէ, վասն միոյ անվարտի սեւագլխոյ զի՞ ամօթ արարեր եւ սուտ հաներ զիս. արդ ես տաց քեզ այսքան արծաթ, եւ դու արա' զբանս իմ ուղիղ: Իսկ Ղազին լուաւ նմա. զի կաշառն կուրացուցանէ զաչս դատաւորաց. եւ առեալ զկաշառն` ետ նմա գիր, եւ արար զնա ազգական Եպիսկոպոսին. եւ տաճիկն առեալ զթուղթն` գնացեալ նստաւ յայգի Եպիսկոպոսին: Իսկ Եպիսկոպոսն գնացեալ առ Շէխն` եւ ասէ, զի՞նչ է այս, զի բազում արանց վկայութեամբ ետուր ինձ այս շխսլամայս. եւ այժմ տուեալ ես նմա հրաման, եւ ահա' եկեալ եւ նստեալ է յայգւոջ իմում: Ասէ Շէխն, ես ո'չ էի ճշմարտութեամբ վերահասու եղեալ իրացն. եւ այժմ հաւաստեաւ ծանեայ, զի ազգական քո է նա. եւ ըստ օրինաց մերոց զամենայն ինչքն քո նմա պատկանի: Ասէ Եպիսկոպոսն, յորժամ ո'չ էր տուեալ քեզ կաշառս, վասնորոյ ո'չ արարեր ինձ ազգական. այժմ առեր զկաշառս, եւ արարեր ինձ ազգական: Եւ բարկացեալ Ղազին` հրամայեաց ծառայիցն` հանել զնա արտաքս: Եւ ծառայքն բթելով հանին ՚ի պալատէն: Եւ նա գնացեալ գրեաց թուղթ գանգատանաց ՚ի Շխէն, եդ ընդ նմա Ղազիլամէն, եւ ձեռամբ Մելիք Դաւութին` առաքեաց առ Խանն: Եւ իբրեւ ընթերցաւ, կոչեաց Խանն զԵպիսկոպոսն առաջի իւր, եւ ստուգեաց: Եւ բարկացեալ Խանն, առաքեաց արս խստասիրտս` բերել զՂազին` հետիոտս եւ սրընթաց: Եւ գնացեալ բերին, եւ կացուցին առաջի Խանին: Եւ Խանն եցոյց նմա զՂազիլամայն Եպիսկոպոսի. եւ ասէ, դո՞ւ ես գրեալ զայդ: Ասէ Ղազին, այո': Եցոյց եւ արզն Եպիսկոպոսի` եւ ասէ, այս ի՞նչ է: Ասէ Շէխն, ինձ թիւր ծանուցին, եւ յետոյ իմացայ զիրաւն: Ասէ Խանն, կաշառն ծանոյց քեզ իրաւն, որ դու զօրինագիրն քո սուտ առնես: Պատահեցան անդ եւ յայնոցիկ` որք կնքեալ էին Ղազիլամայն` ասեն, մեր առաջի գրեցաւ թուղթդ այդ բազում հարցաքննութեամբ: Ասէ Խանն, սմա զի՞նչ պատասխանի տաս: Եւ լռեցաւ Շէխն, եւ գոյն երեսացն այլափոխեաց: Եւ բարկացեալ Խանն հրամայեաց առնել զնա թախտա քիւլահ` այսինքն` տախտակեայ գտակ. եւ բերին մեծ եւ ստուար տախտակ մի, եւ ծակեալ զայն անցուցին ընդ պարանոց Շխին, եւ կախեցին ՚ի տախտակէն բժիժս, եւ զանգակս եւ ունկունս պուտկաց, եւ զձետս աղուեսուց եւ շանց, եւ սատակեալ կատուս, եւ զչոր գանգս անասնոց, եւ զպատառատուն եւս զհին վարտիս կանանց, եւ կապեցին պարանաւ ՚ի պարանոցն, եւ ետուն ՚ի ձեռն պառաւ տաճկի միոյ, որ գնայր առաջի` եւ քարշէր զպարանն. եւ ծառայք Խանին ծեծէին զամշօք եւ վարոցօք` ձայնել բարձր, թէ` ո'վ ո'ք կաշառօք առնէ դատաստան, պատիժ նորա այս է. եւ գոչէր բարձր ձայնիւ` տաճկերէն. հար քիմ դիւանտայ ռշուաթ ալուր, ջաղասի պու տուր տէ: Եւ Եպիսկոպոսն անուանեցին Ղազիղռան: Իսկ Շէխն այսպէս նախատանօք շրջեցուցին դահուլօք եւ դաբօք շվշվելով: Եւ առին ՚ի նմանէ զիշխանութիւն Շխութեանն. եւ եկաց այնպէս արհամարհեալ` մինչ կենդանի էր Թահմազ-Խանն: Եւ զսպանումն նորա յիւրում տեղին ասասցուք: Իսկ Եպիսկոպոսն հրամանաւ Փիլիպպոս Կաթուղիկոսին` նստաւ Առաջնորդ Յուշւոյ Սուրբ Սարգսին. եւ ապա հրաժարեալ գնաց յանապատն Յօհաննու վանից, եւ անդ մեռաւ. եւ մեք ՚ի նմանէ ուսաք զպատմութիւնս, թէպէտ եւ մեք եւս տեսաք աչօք:

[ԽԳ]

Վասն անուանի Եպիսկոպոսաց:

Էին ՚ի ժամանակին ընդ այնու (այնմիկ) հին Եպիսկոպոսունք անուանիք եւ լաւք, պարկեշտք եւ սրբասէրք. որոց անուանք էին, Փիլիպպոս, Յովհաննէս, եւ Մխիթար: Եւ ես կամիմ զվարս նոցա ուրոյն ուրոյն պատմել: Նախ զՓիլիպպոսին. որ էր ՚ի Քանաքեռոյ, եւ ՚ի մեծ ազգէ, որք կոչին Նուկղարենք, եւ ծննդեան անուն նորա եւս Նուկղար: Եւ էր ՚ի մանկութենէ` պարկեշտ, սրբաբերան, պահացօղ, ծոմակաց, աղօթասէր, հրաժարեալ ՚ի տղայական շարժմանց, միշտ գնայր ՚ի դուռն վանիցն, եւ ունկն դնէր աբեղայիցն, եւ լսէր զբանս հոգեւորս` եւ ՚ի միտ առնոյր: Վասնորոյ ծնօղքն նորա տեսին զնա յայնպիսի ջանս, եւ ետուն զնա ՚ի վանս գեղջն յուսումն. քանզի արագամիտ էր եւ բազմաջան. վասնորոյ փութով ուսաւ Սաղմոս եւ Շարական, եւ ժամակարգութիւնն անթերի: Եւ եկեալ ՚ի վանքն Քանաքեռոյ Կաթուղիկոսն Առաքեալ, եւ տեսեալ զպարկեշտ վարս նորա, եւ օրհնեաց զնա կուսակրօն քահանայ` ԺԶ [16] ամաց, եւ անուանեաց Փիլիպպոս, որ թարգմանի բան ջահից` եւ բերան ձեռաց: Այնպէս պարկեշտ եւ առաքինի վարուք պատարագէր զՔրիստոս: Եւ կացեալ ՚ի վանքն, եւ ոչ' ելեալ ՚ի վանիցն արտաքս բնաւ, մինչեւ յայտնեցաւ երկրորդ Լուսաւորիչն Մովսէս վարդապետն Տաթեւացի. եւ գնաց Փիլիպպոսն, եւ յարեցաւ ՚ի նա. եւ շրջէր ընդ նմա` ուր եւ գնայր. եւ ո'չ մեկնեցաւ ՚ի նմանէ, մինչեւ եղեւ Կաթուղիկոս` Մովսէսն, եւ օրհնեաց զՓիլիպպոսն` Եպիսկոպոս, եւ առաքեաց ՚ի վանքն Բջնւոյ` իշխել նմա. ետ ՚ի նա եւ զՔանաքեռ` ՚ի պատիւ նմա` ձեռագրով, զի մինչ կենդանի է նա` լիցի նմա, եւ յետ նորա լիցի Քանաքեռ` վանքին իւրոյ. եւ ահա' կայ գիրն այն: Եւ գնացեալ ՚ի վանքն, եւ ժողովեաց զմիաբանս աւելի քան զԶ [6]: Ուղղեաց նախ զկարգս հոգեւորս, զսահմանս աղօթից, եւ ապա զմարմնաւորս: Նորոգեաց եւ զխախտեալ տանիս Եկեղեցւոյն, շինեաց եւ փայտեայ գաւիթ ՚ի վերայ արեւմտեան դրան Եկեղեցւոյն, եւ զտնտեսատունն, եւ զխցերն. շինեաց եւ ձիթաղացս, եւ ջրաղաց, զգոմս անասնոց, եւ զախոռս ձիուց, եւ զփարախս խաշանց: Ժողովեաց զբազում անասունս, եւ զխաշինս, եւ այլ արդիւնս բազումս: Այլեւ էր աղօթասէր եւ երբեմն երբեմն աներեւութանայր` եւ գնայր ՚ի պրակս մայրեաց, եւ աներկբայ մտօք աղօթէր առ Աստուած` օր մի եւ կամ երկու, եւ ապա դառնայր ՚ի վանքն. զայս արարեալ էր սովորութիւն ինքեան միշտ: Նոյնպէս եւ յաւուր մի եւս աներեւութացաւ, եւ կարծէին թէ` այսօր գայ. եւ յետ երից աւուրց եկն, ունելով ընդ ինքեան բուրվառ եւ մաշտոց. եւ հարցին ցնա, թէ` ուստի՞ գաս, զի՞նչ են այդոքիկ: Իսկ նա ո'չ ասէր զարարեալն իւր: Եւ էր ՚ի վանքն պարկեշտ աբեղայ մի Ստեփաննոս անուն` ՚ի Կոստանդնուպօլսէ. նա ասաց թէ, եթէ բազում միանձունս թաղեալ է դա. եւ գիտեմ` զի այժմ եւս գնացեալ է վասն այդմ իրաց. զի ահա ունի մաշտոցն եւ բուրվառն: Եւ աղաչեցին բազում թախանձանօք` եւ ասէ, օտար ոմն մեռեալ է ՚ի գլուխ վանացս, եւ գնացեալ թաղեցի զնա. եւ մեք կրկին աղաչեցաք` զի ասիցէ զանունն, եւ ցուցցէ զտեղին. եւ ասէ, անուն նորա` Մինաս է, եւ յայս ինչ տեղի: Եւ մեք գնացեալ գտաք եւ համբուրեցաք զգերեզման երանելի Ճգնաւորին. եւ դարձաք ՚ի վանքն, եւ ասացաք ցԵպիսկոպոսն, թէ` քանի՞ ամ էր նորա անդ լինելն: Ասէ Եպիսկոպոսն, Զ [6] ամ էր, եւ ես յամենայն ուրբաթի տանէի նմա Բ [2] հաց, եւ այն էր կերակուր նորա մինչեւ ՚ի միւս ուրբաթն. եւ ձմեռն գայր մերձ վանացս յայսնիշ տեղի, եւ ես տայի հաց նմա. եւ յամարայնի ես գնայի առ նա: Զայս եւս աղաչեցին նմա. որ եւ պատմեաց զամենայն: Եւ այսպէս բարի վարուք կացեալ ՚ի վանքն` բազում ամս, եւ յետոյ գնաց առ Փիլիպպոս Կաթուղիկոսն, եւ խնդրեաց ՚ի նմանէ զՄովսէս փիլիսոփայ վարդապետն, որ էր ՚ի Կոտէս գաւառէ` ՚ի Տաճարաբակ գեղջէ. եւ բերեալ կացոյց զնա Առաջնորդ վանիցն. եւ ինքն հրաժարեալ շրջէր ՚ի վանորայս եւ յանապատս` յաղօթից պատճառէ: Եւ յետ Փիլիպպոսին եղեւ Կաթուղիկոս Յակովբ Ջուղայեցի. եւ տարաւ զՓիլիպպոս Եպիսկոպոսն ՚ի սուրբ Էջմիածին. եւ կարգեաց խոստովանահայր ՚ի վերայ ամենայն միաբանիցն: Եւ կացեալ ՚ի սուրբ աթոռն ժամանակ ինչ, եւ տկարացաւ սակաւ ինչ. եւ ասաց տանել զինքն ՚ի բուն վանքն իւր ՚ի Բջնի, զի անդ մեռցի: Եւ հասեալ ՚ի հայրենի գիւղն իւր ՚ի Քանաքեռ, եւ ժողովեցան գեղականքն առ նա, եւ ո'չ թողին գնալ ՚ի Բջնի. եւ մնաց անդ ՚ի Քանաքեռ. եւ յետ երկուց աւուրց վախճանեցաւ. եւ թաղեցին առ դրանն սուրբ Յակովբ Եկեղեցւոյն: Եւ ՚ի գիշերին յայնմիկ ուրացեալ այր մի Թադէոս անուն` գնայր ՚ի ջրաղացն. եւ իբրեւ եհաս յԵկեղեցին, ասէ, երթամ եւ համբուրեմ զգերեզման պարոն Տիրին: Եւ իբրեւ մերձ եղեւ, ետես Գ [3] ճրագ վառեալ ՚ի վերայ գերեզմանին, եւ կարծեաց զգալի ճրագ լինել. եւ իբրեւ հուպ եղեւ, երեք ճրագքն միացան եւ մտին ՚ի լուսանցս եկեղեցւոյն: Իսկ ուրացօղն Թադէոս բազումս եհեղ զարտասուս ՚ի վերայ գերեզմանի Եպիսկոպոսին: Եւ զղջացեալ զչար գործն, եւ գնացեալ ՚ի Սեւան կղզին, եւ եղեւ միայնակեաց. եւ ապաշխարեալ եւ անդ մեռաւ: Եպիսկոպոսն Փիլիպպոս կացեալ ՚ի վերայ երկրի բարի վարուք` եւ փոխեցաւ առ Քրիստոս շնօրհօք նորա. որում փառք յաւիտեանս:

[ԽԴ]

Վարք եւ պատմութիւն Յովհաննէս Եպիսկոպոսի:

Էր սա ՚ի գիւղաքաղաքէն Կարբւոյ` ՚ի մեծ ազգէ, որք կոչին Թմօքենք, եւ այժմ ասին` Սահակեանք: Եւ էր արուեստիւ` ներկարար. բայց պարկեշտ եւ բարեսէր: Եւ զոր ինչ տային, զվարձս արուեստի` առնոյր, եւ ո'չ հայէր` թէ' շատ եւ թէ' քիչ փոքր: Այլեւ էր աղօթասէր, եւ խանութն իւր մերձ էր Եկեղեցւոյն, եւ ՚ի ժամ աղօթիցն գնայր յԵկեղեցին, եւ մինչ ՚ի աւարտն ո'չ ելանէր յեկեղեցւոյն: Նա եւ սիրէր զԱբեղայս եւ զմիայնակեացս. եւ թէ պատահէր ՚ի նոցանէ տեսանել, հարցանէր զո'ւստն եւ զո'րպիսութիւնն տեղեացն, եւ զկարգս աղօթիցն, եւ ցանկայր վարուց նոցա: Եւ ՚ի սոյն ժամանակս յայտնեցաւ Մովսէս վարդապետն Տաթեւացի, եւ Աստուածային բանս ուսուցանէր: Եւ գնացեալ Յովհաննէսն առ նա, եւ ՚ի նմանէ զԱստուածաշունչն բովանդակ ՚ի սկզբանէն մինչեւ ՚ի վերջն, զհինն եւ զնորն զամենայն, նաեւ զպատմութիւնս` զոր ինչ եւ ետես` ուսաւ բովանդակ անպակաս: Եւ ապա հրամանաւ վարդապետին գնաց յանապատն Լմայ, եւ եղեւ կուսակրօն աբեղայ. եւ խստակրօն վարուք ճգնէր միշտ: Այլ նա` որ սկզբնաչարն է` եւ թշնամի ճշմարտութեան, նախանձեցաւ ընդ վարս նորա, եւ կամեցաւ` զի ո'չ միայն զհոգի նորա կորուսանել, այլ եւ զմարմինն նորա պատրել: Վասնորոյ կերպարանեցաւ ՚ի կերպ հրեշտակի, եւ երեւեցաւ նմա, եւ համարձակեցաւ ասել, թէ` ես հրեշտակ Տեառն եմ, եւ առաքեցայ յԱստուծոյ, զի խօսեցայց ընդ քեզ, եւ մխիթարեցից` եւ դիւրութիւն արարից վասն առաւել ճգնութեան, եւ հանապազ եղէց ընդ քեզ. եւ ծանուցից զամենայն եղեալսն ՚ի վերայ երկրի` ՚ի սկզբանէ աշխարհի մինչեւ ցայժմ: Իսկ Յովհաննէս թէպէտ եւ գիտուն էր Աստուածային պատուիրանացն, սակայն անփորձ էր սատանայական հնարից: Վասնորոյ հաւատաց նմա. սակայն (զյոյս) իւր ո'չ եբարձ յԱստուծոյ: Եւ այսպէս եկաց նա ամս Է. [7] գայր դեւն խօսէր ընդ նմա, եւ ծանոյց նմա զամենայն անցեալսն: Եւ ինքն Յովհաննէս զոր ինչ գիտէր` ՚ի գրոց գիտէր. եւ զոր ոչն գիտէր` դեւն ծանոյց նմա. վասն այսորիկ ո'չ ոք էր իմաստուն քան զնա: Զայս ո'չ իմացան միաբանքն անապատին, բայց Բ[2]ուց ոմանց ինքն ծանոյց, որ էր աբեղայ մի Մելքիսէթ անուն` ՚ի գեղջէն Վժանոյ, եւ Մուղտեսի մի` ՚ի Վան քաղաքէ` Մկրտիչ անուն` սոցա յայտնեաց Յովհաննէսն: Դեւն խօսէր ընդ Յովհաննէսին, եւ Յովհաննէսն պատմէր Մելքիսէթին, եւ Մելքիսէթն գրէր ՚ի թղթի: Եւ զայս եւս էր ասացեալ դեւն, թէ` դու Լուսաւորչի ցեղէն ես` այսինքն` Արշակունի. եւ յազգէն քո պարտ է լինիլ միոյն` Կաթուղիկոս, եւ միյոն` թագաւոր. եւ ապա լինել վերջ աշխարհի: Եւ զքեզ ՚ի վերայ ծովուս տանեմք իբրեւ ՚ի վերայ ցամաքի` ակներեւ ամենեցուն: Եւ յետ բազում ժամանակի իմացան եւ միաբանք անապատին. եւ բազում նախատանօք եւ գանիւք ասէին, ընդէ՞ր զերեւումն դիւին` հրեշտակի համարես. եւ նա պնդէր եւ հաստատէր զբանս դիւին, եւ քարոզէր զդեւն` Հրեշտակ Աստուծոյ. եւ ասաց, յաւուր համբարձմանն գալոց են բազում հրեշտակք, զի տարցեն զիս ՚ի վերայ ծովուս, զի դուք տեսանիցէք զգնալն իմ, եւ հաւատայք` որ հրեշտակ Աստուծոյ խօսի ընդ իս: Զայս իբրեւ լուան միաբանքն, յարեան ՚ի վերայ նորա եւ կալեալ եդին ՚ի խուց մի, եւ եդին զշղթայս յոտս նորա, եւ պնդեցին զդուռն ՚ի վերայ նորա, եւ ո'չ զոք թողուին մտանել առ նա, եւ կարգեցին միայնակեաց մի` յամենայն աւուր տանել նմա կերակուր` դնել առաջի նորա, եւ դառնալ: Եւ այսպէս եկաց նա ՚ի բանտին բազում ժամանակս, եւ յամենայն օր գայր դեւն, եւ խօսէր ընդ նմա, եւ ծանուցանէր նմա զանծանօթ բանս: Եւ ՚ի լնուլ Է [7] ամի խօսակցելոյ դիւին ընդ Յովհաննիսին, եւ յաւուրս Յինանց պասեքին` ՚ի վեցերրորդ շաբաթու` ՚ի չորեքշաբաթին եկեալ առ նա դեւն` եւ ասէ, պատրաստեա' զքեզ, զի վաղն ՚ի ժամու Համբարձման Տեառն` գամք, եւ խորտակեմք զդրունս, եւ զշղթայսդ կորզեմք յոտացդ, եւ հանեալ զքեզ աստի` եւ տանիմք զքեզ ՚ի վերայ ծովուս, եւ գրոհ տամք միաբանիցն ամենեցուն, զի եկեսցեն եւ տեսցեն զփառս քո: Եւ մինչդեռ մտախոհ լինիւր Յովհաննէսն` թէ` զի՞նչ արասցէ, ահա' եկն սպասաւոր նորա, եւ բերեալ նմա կերակուր Բ [2] ազգ: Եւ ահա' ողորմութեամբն Աստուծոյ եղեւ նմա ազդումն. եւ առեալ զԲ [2] ազգ կերակուրն, եւ խառնեաց ընդ իրեարս, եւ ասէ ցդեւն, եթէ ճշմարիտ հրեշտակ Աստուծոյ ես դու, բաժանեա' զերկու կերակուրն ՚ի միմեանց, զի կատարելապէս հաւատամ քեզ: Եւ ապա չարն այն սատանայ յարուցեալ կանգնեցաւ, եւ զձեռն ՚ի ձեռին հարեալ ծափէր ծիծաղելով` եւ ասէր, շաբա~շ, շաբա~շ, ես այն դեւն եմ, որ զԱդամ խաբեցի եւ հանի ՚ի դրախտէն, մի՞թէ դու քան զնա լաւ իցես, որ ո'չ խաբիս յինէն: Եւ զայս ասացեալ անյայտ եղեւ: Իսկ Յովհաննէսն ՚ի միտս եկեալ` ասէր, աւա~ղ կենաց իմոց, թէ զիա՞րդ եղէ այպն եւ նշաւակ աշխարհի: Արդ որպիսի՞ աչօք հայիմ ես յերեսս մարդոյ, կամ զիա՞րդ խօսեցայց ընդ մարդոյ: Վա~յ եւ եղուկ մոլորեալ գերելոյս: Եւ դարձոյց զերեսս իւր յարեւելս, եւ ասէր լալով, որպէսզի մեծ են գործք քո Տէ'ր. դու փրկեցեր զանձն իմ ՚ի մահուանէ, դու արարեր զսքանչելիս ՚ի վերայ երկրի. եւ զայս ասելով` ողբայր եւ արտասուէր: Եւ ապա յուշաբերեալ ձայնէր առ եղբարսն: Եւ լուեալ միաբանիցն զձայնն, եւ գնացեալ բացին զդուռն, եւ տեսին այլագունեալ դէմք նորա: Եւ նա անկեալ ՚ի վերայ երեսաց իւրոց` առաթուր, եւ գոչէր բարձրաձայն աղաղակաւ. Մեղա~յ յերկինս եւ առաջի ձեր: Եւ պատմեաց զպատրասն չարին. եւ ո'չ դադարիւր ՚ի լալոյ: Եւ ապա հանին զշղթայն յոտացն. եւ բերեալ ջուր ջերմ` եւ արկին ՚ի վերայ ոտացն եւ ձեռացն` եւ գլխոյն, եւ հարթեցին զհերսն: Եւ զի մերձ էր ժամն երեկոյին, եւ զգեստաւորեցան միաբանքն, եւ բերեալ շուրջառ եւ արկին ՚ի վերայ նորա, եւ վառեալ լապտերօք առաջի անկեալ գնային` ասելով. «Եղիցին նոքա որպէս փոշի առաջի հողմոյ: Եղիցին ճանապարհք նոցա ՚ի խաւարե: Եւ այնպէս տարեալ մինչ ՚ի դուռնն Եկեղեցւոյն, եւ ասեն. «բա'ց մեզ Տէր զդուռն ողորմութեան` որ ողբայլով կարդամք առ քեզե: Եւ այնպէս մուծին զնա յեկեղեցին. եւ արարեալ Հսկումն մինչեւ ցառաւօտն պաշտմամբ եւ սաղմոսիւք. եւ ՚ի վաղիւն` որ էր Համբարձումն Տեառն, հրամայեցին նմա պատարագել զՔրիստոս. եւ հաղորդեցան ՚ի նմանէ ամենեքեան: Եւ եկաց ՚ի յանապատն Լմայ այլ եւս ամս ինչ: Եւ ապա Կաթուղիկոսն Փիլիպպոս եհան զնա անտի, եւ պահէր առ ինքն, զի դաս ասասցէ միաբանիցն: Զայս մեք ուսաք ՚ի գրոյն, զոր Մելքիսէթն գրեալ է զպատմութիւն նորին յաճախ` աւելի քան զսաղմոսն: Եւ էր գիրքն այն ՚ի գրատանն Յովհաննու վանից. եւ աշակերտք նորին խնդրեցին, եւ առեալ տարան. եւ ո'չ գիտեմ` զի՞նչ արարին: Եւ զմնացեալ պատմութիւն սորա, զմօրուաց փետումն, եւ զմահ նորա ՚ի տեղւոջ իւրում պատմեսցուք:

[ԽԵ]

Պատմութիւն եւ վարք Մխիթար Եպիսկոպոսին:

Այս Աստուածահաճոյ եւ Քրիստոսասէր այրս Մխիթար` էր ՚ի գաւառէն Գեղամայ` Ծմակ կոչեցեալ, ՚ի գեղջէն` որ ասի Դալու-ղարտաշ, բարեբաշտ քրիստոնէից զաւակ: Ի մանկութենէ իւրմէ երկիւղած եւ բարեսէր, եւ միշտ խոկայր Աստուծային պատուիրանս, եւ ցանկայր հոգեւոր գործոց` լինել միայնակեաց: Քանզի ուսեալ էր եկեղեցական կարգադրութիւնս, ընթերցեալ էր զսաղմոս եւ զշարական, եւ էր կարի ստէպ կալ յաղօթս. վասնորոյ կամէր լինել աբեղայ. եւ զի գեղջն ո'չ գոյր քահանայ, վասնորոյ ստիպէին գեղականքն զծնօղս նորա` ամուսնացուցանել զնա, զի օրհնեսցեն զնա` քահանայ գեղջն: Թէպէտ Մխիթարն ո'չ կամէր զուգաւորիլ, սակայն սակս խնդրոյ գեղականացն` եւ ՚ի թախանձանաց ծնօղացն մուծին զնա ՚ի կարգ աշխարհի ըստ կարգի օրինաց: Եւ եկաց նա այնպէս պատուական ամուսնութեամբ` ըստ Պօղոսի` սուրբ անկողնօք ողջախոհութեամբ որպէս` տատրակ, արդարութեամբ` որպէս զարագիլ. եւ մնացին նոքա որպէս գառինս ՚ի միասին ժամանակ ինչ. եւ ապա օրհնեցին զնա` քահանայ` կամօք եւ հաճութեամբն Աստուծոյ. եւ առնէր քահանայութիւն անաչառութեամբ, եւ ո'չ հայէր յինչս եւ ՚ի տուրս ժողովրդեան` ո'չ ագահելով եւ ո'չ ճնշելով. եւ եկաց նա ամուսնութեամբ եւ քահանայութեամբ սակաւ ինչ: Եւ մեռաւ ամուսինն, եւ մնաց Տէր Մխիթարն միայնացեալ: Եւ խորհեցաւ գնալ յանապատ ինչ: Իսկ գեղականքն արգելուին, եւ ո'չ թողուին գնալ. վասնզի սիրէին զնա յաղագս բարի վարուցն եւ պարկեշտ գործոյն: Քանզի խրատէր եւ մխիթարէր զուղիղսն: Սաստէր եւ յանդիմանէր զստահակսն: Եւ էր ՚ի գիւղն այր մի գաւառապետ այնմ նահանգի, որ ասէին Մելիք Փարսադան, եւ էր կարի ագահ եւ յափշտակող, հպարտ եւ գոռոզ: Եւ Երէցն Մխիթար խրատէր զնա, զի ՚ի բաց կացցէ յայնմ անիրաւ գործոյն, եւ մի' կեղեքել եւ զրկել զռամիկսն: Իսկ Մելիքն Փարսադան փոխանակ զղջանալոյն եւ դառնալոյն ՚ի չար գործոյն` յաւել եւս ատել զպատուական երէցն զՄխիթար: Ոխայր եւ մախայր, եւ կամէր ձգել զնա ՚ի փորձութիւն: Եւ երէցն Մխիթար խնդրէր պատճառս ելանել ՚ի գեղջէն, եւ գնալ յանապատ. եւ ո'չ գտանէր: Յաւուր միում լծեալ զերիս լուծս եզանց` եւ ծեծէր զորայն ՚ի կալն: Եւ մելիքն առաքեաց առ նա ծառայս իւր` եւ ասէ, տո'ւր զեզինսդ քո, զի կասեցից զորայն իմ. զի ահա' իջանէ անձրեւ, մի' գուցէ` զի թրջեսցէ զկալն: Ասէ երէցն, եթէ զքոյդ թրջէ, ապաքէն զիմն եւս թրջէ: Ահա' տեսանեմք` զի կասեմ, զի գոնեա'յ ՚ի չորոյ բարձից զկալս. վասնորոյ ո'չ տամ զեզինս: Եւ գնացեալ ծառայն` պատմեաց Տեառն իւրում: Եւ դարձեալ առաքեաց կրկին անգամ` եւ ասէ, եթէ քումդ կամաւ առաքես, բարի է. եւ թէ ո'չ, գիտեա' ի չարիս գայ ՚ի գլուխ քո: Ասէ երէցն Մխիթար, ես իմով կամովս ո'չ տաց. իսկ թէ բռնութեամբ յափշտակէ, կարօղ է առնել. զի թէ սպանցէ զիս, սպանանէ, զի մելիք է մեծ իշխանութեամբ: Եւ դարձաւ ծառայն եւ պատմեաց զայս եւս: Եւ ապա խրոխտացեալ Մելիքն` եւ բարկութեամբ լցեալ` որպէս որդեկոտոր արջ, եւ գոյնն սեւացաւ որպէս զածուղ, եւ զայրացմամբ առաքէ զերեքեան կամնավար ծառայս` եւ ասէ, գնացեալ բերջի'ք զեզինսն այնպէս լծեալ կամնասայլիւն եւ կամնավարաւն` եւ ամենայն որ ինչ ՚ի վերայ նորա է: Եւ գնացեալ ծառայքն արարին որպէս եւ հրամայեաց նոցա: Իսկ անյիշաչարն Տէր Մխիթար`ո'չ ըմբոստացաւ, ո'չ ընդդիմացաւ, եւ ո'չ ասաց բան խստութեան: Այլ որպէս Պօղոսն արար, եւ ասէր, ասացէ'ք ցմելիքն, գոհանամ զքէն, զի ազատեցեր զիս ՚ի հոգոց աշխարհիս. ահա տուն իմ եւ զաւակ իմ քեզ լիցի փոխանակ բարեաց` զոր արարեր առ իս: Եւ զայս ասացեալ` ո'չ գնաց ՚ի տուն իւր. այլ գնաց ՚ի դուռն եկեղեցւոյն, համբուրեաց. եւ զգեցաւ փոկակօշիկն, եւ եդ գտակ ՚ի գլուխն, զքծափն եւ զկօշիկն պատեաց ՚ի փիլոնն, եւ անկաւ ՚ի ճանապարհ, եւ ուղղեցաւ դէպ ՚ի Սեւան. եւ ոչ ոք ետես գնալ նորա. եւ ոչ ոք իմացաւ ուր լինելն. եւ ոչ ոք պատահեցաւ ՚ի ճանապարհին: Եւ գնացեալ եհաս ՚ի նաւահանգիստն Սեւանայ. եւ ձայնեալ բերին զնաւն, եւ եմուտ յանապատն, եւ աղաչանօք պատուիրեաց միաբանից` զի մի' յայտնեսցեն ուրեք վասն իւր: Իսկ գեղականքն ասեն ցմելիքն, ո՞չ ապաքէն դու կորուսեր զքահանայն մեր, վասնորոյ զարիւն նորա ՚ի քէն խնդրեմք: Եւ մելիքն առաքեաց առ մերձակայ գիւղորայս, եւ դարձան ունայն: Եւ յետ Ժ աւուրց եկին միակեցունք յանապատէն` եւ պատմեցին` թէ տէր Մխիթարն է ՚ի Սեւան: Եւ մելիքն առեալ զոմանս ՚ի գեղականացն եւ գնացին ՚ի Սեւան. զմեղանս յանձն առեալ բազում աղաչանօք խնդրէին դառնալ. եւ ոչ լուաւ նոցա, այլ մնաց անդ. մշտամատոյց եւ մաքուր մտօք աղօթէր առ Տէր: Եւ Կաթուղիկոսն Հայոց Փիլիպպոս լուաւ զբարի համբաւս նորա, եւ առաքեաց եւ բերին զնա ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին, եւ օրհնեաց զնա` Եպիսկոպոս, եւ դարձեալ առաքեաց ՚ի Սեւան հովուել զմիաբանսն: Եւ գնացեալ վարեաց զվերակացութիւն անապատին բարուոք կենցաղավարութեամբ. եւ փոխեցաւ յանմահական կեանսն, եւ թաղեցաւ անդէն ՚ի մերում թուականիս ՌՃԺԱ եւ ՚ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ:

[ԽԶ]

Վասն ոսկերաց Ջաֆար փաշային:

Յորժամ կոտորեաց Թահմազ-ղուլի խանն զՔուրտսն ՚ի դաշտին Վժանայ, ըմբռնեաց եւ զոմանս ՚ի մեծամեծացն, եւ կնդեալ առաքեաց առ մեծ Շահ-Աբասն. եւ նա հրամայեաց մերկացուցանել եւ արկանել առաջի առիւծուցն` արս երիս` ՚ի զբօսանս զօրաց իւրոց: Եւ ապա հարցեալ վասն Ջաֆար փաշային` թէ ո՞ւր իցէ գէշ նորա, եւ ասացին` թէ ՚ի Թաւրէզ է: Եւ առաքեաց հանել եւ բերել առ ինքն. եւ մանրեալ զնա կացնաւ, խառնեաց ընդ գարւոյ. եւ աղացեալ արար ալիւր, եւ եփեաց հաց, եւ մանրեալ էարկ առաջի շանց. եւ կերին: Եւ այսպէս ունէր նախանձ ընդ ազգին Օսմանցւոց:

[ԽԷ]

Գնալն Օսմանցւոց ÿի գաւառն Արարատեան:

Դարձան յԱրզրումայ պարոնայքն Կարուց` որք ասէին Սաղ եւ Սօլ աղայք, եւ մեղադիր լինէին Շխիճան-փաշային, թէ ընդէ՞ր ոչ պատերազմեցար ընդ Թահմազ-ղուլի խանին` յորժամ եկն նա ÿի սահմանս երկրին քո: Ասէ Շխիճանն, դուք չէիք աստ, եւ զօրքն իմ ցիր ու ցան էին, ես որո՞վ ընդդիմանայի զօրացն Պարսից. արդ այժմ պատրաստ լերո'ւք` զի մեք եւս գնասցուք ÿի վերայ նոցա: Քանզի Ամիրգունայ խանն մեռեալ էր, եւ որդի նորա Թահմազ-ղուլի խանն գնացեալ էր ÿի Վրաց աշխարհն ÿի վերայ Թամրազին: Վասնորոյ ժողովեցան Օսմանցիք` եւ գնացին ÿի գաւառն Շիրակայ եւ Նգայ, եւ ՚ի հիւսիսոյ կողմանէ Արայ լերինն գնացին ÿի գաւառսն Կոտէից. եւ աւար առին զոր ինչ գտին. եւ եկին յԵղուարդ գիւղ. եւ պատեցին զամրոց նորա. եւ գեղականքն պատերազմեցան ընդ նոսա քարամբ: Իսկ Օսմանցիքն տեւեցին մինչեւ սպառել քարանց նոցա: Եւ ապա դիւրաւ առին զամրոցն, եւ կոտորեցին ÿի նոցանէ արս Լ [30], եւ գերեցին զորս գտին ՚ի նմա` մարդ եւ անասուն. ըմբռնեցին եւս այր մի Ծատուր անուն եւ կապեցին զձեռս յետս, եւ ձաղէին զնա ցուցանել զինչս. քանզի աւագ էր գեղջն: Եւ նա ցանցեալ եւ խզեաց զկապն, եւ յերթօքն անկաւ ՚ի տուն, եւ հնարիւք ելեալ յառաստաղս, եւ ոտամբ եւ ձեռօք ըմբռնեալ զգերանն, եւ եկաց ՚ի կախ. եւ Օսմանցիքն մտին ՚ի տունն, որոնեցին եւ ոչ գտին. ելին արտաքս եւ գնացին փախստեայ. քանզի լուան` թէ` Թահմազ խանն դարձեալ է ՚ի Վրաց աշխարհէն եւ գայ: Եւ շտապեալ Օսմանցիքն` եւ կամրճօքն Աշտարակու գնացին ՚ի վերայ Թալնոյ յաշխարհն իւրեանց ՚ի Ղարս:

[ԽԸ]

Գնալն խանին ՚ի վերայ Օսմանցւոց:

Եկն ապա խանն յաշխարհէն Վրաց, եւ լուաւ զվնասն` զոր արարին Օսմանցիքն ընդ Արարատ. եւ փղձկեալ սրտիւ յոգւոց հանէր, եւ մռնչայր որպէս առիւծ: Եւ ապա հրամայեաց զօրականս առնել ՚ի Հայոց, այսինքն` թուանքչի. եւ ժողովեցան աւելի քան զԿ [60], յԵղեւարդայ եւ ՚ի Քանաքեռոյ, յԵրեւանայ, ՚ի Նորագաւթայ, յԷջմիածնայ, յՕշականոյ, յԱշտարակայ, ՚ի Կարբւոյ, եւ ՚ի Յովհաննուվանից, արք ընտիրք եւ կորովիք ՚ի գործս թուանքի. զնոսա եւ զօրս իւր առեալ` եւ ելեալ գնացեալ ՚ի հիւսիսոյ կողմն Արագածոյ, եւ զտեղի առեալ անդ, եւ կարգեաց գլուխ զօրացն զՄուրատ բէկն, զոր յառաջն գրեցաք. եւ ասաց գնալ պատահել զօրացն Օսմանցւոց. որ ժողովեալ էին ՚ի Շիրակ գաւառ` առ ափն Արփա գետոյ, ոմանք` ննջէին, ոմանք` լողային, ոմանք` դարմանէին զերիվարսն. եւ այսպէս կային յանհոգս: Իսկ Մուրատ բէկն ելեալ ՚ի գլուխ բլրի միոյ, եւ ձայնեաց առ Օսմանցիսն: Իսկ Օսմանցիքն շտապեալ յարեան վաղվաղակի եւ հեծան ՚ի ձի, եւ ՚ի միւս կողմանէ բլրին անկան ՚ի վերայ զօրացն Պարսից. եւ տեսեալ զնոսա Պարսիցն` փախուստ առեալ գնացին դէպ ՚ի խանն: Իսկ խանն նստեալ ՚ի տեղի ինչ երկոտասան արամբ ըմպէր գինի, եւ թուանքչիք Հայոց շուրջ զնովաւ. եւ լուեալ զփախուստն Մուրատ բէկին` յարեան վաղվաղակի. եւ զգեցեալ էր զզրեհն երկաթեայ` որ է գէյիմ, եւ զսաղաւարտն եդեալ ՚ի գլուխն, եւ զկռնապանակն ՚ի թեւն. եւ այնպէս ամրացուցեալ զինքն ամենայն պատրաստութեամբ. նոյնպէս եւ ունէր զգործի պատերազմին` զկապարճս լի նետիւք, եւ զթուրն` որ ասէին զիլֆղար, եւ լախտն, եւ զնիզակն, եւ արծաթեայ վահանն զթիկամբ, այսպէս եւ ագուցեալ էր զերիվարն` որ ասէին ղազի գհեր, զկշտապանակն, զսրտապանակն, եւ ոչ գոյր տեղի` որ ոչ էր ծածկեալ. եւ այսպէս զինեալ եւ մղեաց ընդ դէմ թշնամեացն: Եւ Մուրատ բէկն փախստեամբ եհաս առ խանն. իսկ խանն բարկացեալ նմա` եւ ասէ, ո'վ սեաւ էշ, դեռ եւս ունիս սիրտ առ ազգն քո. եւ եհար ՚ի գլուխ նորա նիզակաւն` եւ ասէ, դարձի'ր` զի գնամք. եւ գնացեալ պատահեցան զօրացն Օսմանցւոց: Եւ էր գլուխ զօրացն Օսմանցւոց ոմն` զոր ասէին Ղպլալի (գուցէ Ղպլ-Ալի). որ եկեալ յառաջ` ասէ, խանին` խան է պիտոյ, պարոնին` պարոն, ծառային` ծառայ. արդ ո՞վ իցէ խանն, եկեսցէ ՚ի մօտ` զի տեսցուք: Իսկ խանն առաջ կացեալ` եւ ասէ, ես եմ խանն, եթէ ունիս ինչ ասել` ասա: Իսկ Ղպլալին հայեցեալ ետես զխանն` զի ոչ գոյր տեղի ինչ բաց, բայց միայն բերանն. եւ գեղարդն` որ ունէր ՚ի ձեռին` եհար զբերանն խանին, եւ զվերին շուրթն պատառեաց: Եւ խանն մտրակեաց զերիվարն, եւ հանեալ զիլֆղար թուրն` եւ եբեր ՚ի վերայ ձախ ուսոյն` խոտորնակի եհատ մինչեւ ՚ի ստինսն, եւ եհատ աջ թեւն, եւ զգլուխն ՚ի մի կողմն կախ մնաց, եւ ձախ թեւն ՚ի միւս կողմն: Իբրեւ տեսին Օսմանցիքն` թէ անկաւ առաջնորդն իւրեանց, դարձան ՚ի փախուստ: Եւ Պարսիկք հնչեցին զփողն պատերազմի. եւ երիվարքն Օսմանցւոց անընտելք էին ձայնի փողոցն, խրտնեցան եւ փախեան. եւ Պարսիկքն վարեցին զնոսա մինչեւ ՚ի դուռն Կարուց. եւ եմուտ արեգակն, եւ զգիշերն օթեցան ՚ի դուռն Կարուց: Եւ ՚ի վաղիւն սփռեցան յերկիրն, գերեցին զոր ինչ գտին, եւ դարձան յԵրեւան` ընդ ինքեանս ունելով բազում Օսմանցիս: Զայս պատմութիւնս ուսաք ՚ի Ղարիպ անուն Մուղտեսոյ Էջմիածնեցւոյ յանապատն Յովհաննու վանից. զի ասէր, ես եւս էի թուանքչի. եւ առաջի պատմութիւնն զուայ ՚ի Յակովբ անուն միայնակեցէ` յանապատն Սաղմոսավանից. եւ ինքն էր յԵղեւարդ գեղջէ, եւս ինքն էր անկեալ ՚ի գերութիւն Օսմանցւոց:

ՀԱՏՈՐ ԵՐԿՐՈՐԴ

[Ա]

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Զոր մինչեւ աստ գրեցաք զպատմութիւնս թագաւորացն պարսից` որք կոչին Շխ-օղլի, առեալ սկիզբն ՚ի Ջհան-շահ թագաւորէն ՚ի թուին ՌՀԸ մինչ ՚ի թագաւորն Շահ-Սաֆի եւ ՚ի թիւն Ռ եւ ՁԳ Քեզ ծանուցի թէ' սուտ թէ' իրաւ` զոր լուեալ էի ՚ի համբաւոյ: Այսուհետեւ գրեցից զայն` զոր տեսի աչօք եւ լուայ ունկամբ ՚ի ներկայումս ժամանակի ՚ի կատարեալ արանց` Րազ բանիւ յուշ արարից ապագայիցդ: Ի գալն Մուրատ թագաւորին օսմանցւոց ՚ի յԱրարատ եւ առնուլն Երեւան քաղաք. Ապա գալն Սաֆի թագաւորին պարսից եւ առնուլն յետս զնոյն Երեւան: Յիշեցուցից նաեւ զտառապանս մեր` զոր կրեցաք, զի դուք ՚ի միտ առեալ զգուշանայք, եւ զձերն տեսանելով` մեզ ողորմիք, եւ լինիք ողջ յամենայնի:

[Բ]

Վասն տանուտէր Ամիրճանին:

Այր ոմն Ամիրճան անուն, այր հպարտ եւ գոռոզ, ինքնահաւան եւ ծաղր առնող. քանզի ո'վ ոք դնէին տանուտէր գեղջն իւրեանց Քանաքեռոյ` նա այպանէր եւ ծաղր առնէր` ասելով, աւերող եւ քակող գեղջո: Վասնորոյ միաբանեցան ամենայն գեղականքն` եւ ասեն, եկա'յք դիցո'ւք զսա տանուտէր, թերեւս սանձեսցուք զհպարտութիւն դորա: Եւ արարին այնպէս. եւ եդին զնա տանուտէր Քանաքեռոյ: Եւ Մկրտիչ ոմն` այր ճարտար եւ ճոռոմաբան, գիտող լեզուացն Պարսից, ընթերցեալ էր եւ զսաղմոսն` եւ ՚ի մտի ունէր, զնա կարգեցին նօտար նմա, զի զոր ինչ առեւտուր լիցի վասն գեղջն` ձեռամբ Մկրտչին եղիցի, եւ գրեսցէ զամենայն, զի մի' ինչ կորիցէ ընդ վայր: Եւ կացին այնպէս միաբան` տանուտէրն Ամիրճան եւ նօտարն Մկրտիչ` ամս Գ. եւ զոր ինչ ծախիւր` Մկրտիչն գրէր թուականաւն եւ աւուրբք ամսոյն: Եւ եղեւ` զի յաւուր միում ժողովեալ էին մեծամեծքն գեղջն, եւ խօսէին սակս շահու իւրեանց: Եւ Մկրտիչն եւս խօսեցաւ բան մի վասն օգտի գեղջն: Իսկ տանուտէրն ըստ հպարտութեան սրտին եւ ըստ գոռոզութեան բարուցն` ցասուցեալ ՚ի վերայ Մկրտչին` եւ ասէր, քեզ ո՞ ետ հրաման խօսել ՚ի հրապարակի: Ասէ Մկրտիչն, զի՞նչ վնաս եղեւ խօսելն իմ, զի դու ցասնուս: Եւ Ամիրճանն կառկառեաց զմհակն ՚ի վերայ նորա` եւ հայհոյեաց զկին նորա` բոզ ասելով նմա: Իսկ Մկրտիչն ոչինչ խօսեցաւ, այլ ելեալ լռելեայն եւ գնաց: Ելին եւ բազումք ընդ նմին: Եւ Մկրտիչն գնաց առ տագր քէնւոյն իւրոյ` Աղամ անուն, որ էր այր պատուական եւ խաղաղարար, եւ գանգատեաց նմա ասելն բոզ կնոջ նորա: Եւ Աղամն խրատ ետ նմա համբերել աւուրս երկուս, զի զղջանայ եւ կոչէ զքեզ: Եւ նա համբերեաց Գ օր. իսկ Ամիրճանն ոչ կոչեաց եւ ոչ խօսեցաւ ընդ նմա խաղաղութեամբ, այլ առաքեաց առ նա բարկութեամբ եւ սպառնալեօք` եւ ասէ, առաքեա առ իս զթուղթսն առեւտրի: Իսկ Մկրտիչն յետս դարձոյց զնոսա անարգանօք, եւ ասէր, ես նորա հրամանաւն ոչ եմ գրեալ, այլ հրամանաւ աւագաց գեղջս: Զայս ասաց Մկրտիչն` եւ ելեալ գնաց առ Աղամն. եւ Աղամն ասաց, այժմ դու գիտես, արա' զոր ինչ գիտես: Եւ նա գնաց առ համախոհս իւր, որք էին Գ արք աւագք, անուն միոյն` Բարսեղ` որ ասէին Բիսցնող, Երկրորդն` Սարգիս` որ ասէին Մոծակ, երրորդն` Ղազար` որ ասէին Փալանտուզ. եւ միաբանեցան ընդ այլ աւագսն, եւ գնացեալ ժողովեցան ՚ի մի տեղի. եւ առաքեալ կոչեցին եւ զտանուտէրն, եւ ասեն ցնա, մեք ժողովեալ եմք վասն քո, եւ դու տո'ւր զհամար տանուտէրութեան քո: Եւ նա լռեալ էր եւ ոչ խօսէր. եւ ասացին ցՄկրտիչն, ընթերցի'ր զգիր առեւտրի ձեր: Եւ նա ընթերցաւ զամենայն` զոր ինչ տուեալ էին ՚ի ձեռն տանուտեառն` մինչեւ ձու մի` զոր գրեալ էր. եւ կուտեցին ՚ի վերայ նորա Գ ամաց հարկն ՅԽ թուման, եւ խնդրէին զհամար: Իսկ Ամիրճանն շարժեալ ՚ի դիւէ` սկսաւ հայհոյել զնոսա, եւ ասէ, դուք զի՞նչ շուն իցէք` որ ես ձերով բանիւ համարս տայցեմ, այլ գնացէ'ք եւ բերէ'ք ՚ի խանէն ոստիկան, զի առաջի նորա տաց համարս. եւ ապա դարձաւ առ Մկրտիչն` եւ բազումս ղօղանջէր ասելով, զայդ ՅԽ թումանդ` զոր տուեալ ես ինձ, քո կնոջ Վարդոյ գինն: Եւ ապա ցասեան եւ գեղականքն. եւ առաքեցին զնոյն Մկրտիչն առ խանն: Եւ նա գնացեալ խօսեցաւ ընդ խանին բերան առ բերան. քանզի վաղու ծանօթ էր նմա վասն Պարսկաց լեզու խօսելոյն: Եւ առեալ ոստիկան մի` Գուլ-Նազար անուն` բուն Պարսիկ, որ ոչ գիտէր լեզու տաճկաց, եւ առեալ պատուէր ՚ի խանէն առնուլ զհամար տանուտէրութեան, եւ թէ` մնասցէ ինչ ՚ի վերայ, կախեսցես զնա` եւ բրածեծ արասցես, եւ առեալ տացես գեղականացն: Եւ եկեալ Գուլ-Նազարն, եւ կոչեաց զտանուտէրն յատեան հրապարակին` եւ ասաց, տո'ւր զհամար ՅԽ թումանին: Իսկ նա զոր ինչ ասաց, նոքա հաճեցան եւ ընկալան: Եւ մնաց Կ թուման, եւ ոչ կարաց գիտել` թէ` զի՞նչ է արարեալ. եւ ասէ Գուլ-Նազարն, արդ հատո' զԿ թումանն. եւ նա լռեցաւ. եւ ապա բերեալ կունդ եդ ՚ի պարանոցն` եւ կախեաց ՚ի բարձր որմէ, եւ Բ կողմամբ հարկանէին` ասելով, տո'ւր զԿ թուման: Իսկ ազգայինք նորա անկան յաղերս առ գեղականսն` շնորհել մասն ինչ. եւ նոքա շնորհեցին զԼ թուման, եւ զԼ պահանջէին, եւ կախեալ հարկանէին սաստիկ յոյժ: Իսկ նա անճարացեալ` ասէ, ունիմ ես Դ որդիս, եւ դուստր մի գեղեցիկ, զնոսա առցէ խանն` եւ ազատեսցէ զիս: Եւ Գուլ-Նազարն իջոյց զնա ՚ի կախաղանէն, եւ ետ ՚ի պահ եղբօր նորա Առաքեալ երիցու` եւ ասէ, պահեա' զդա, զի մի փախիցէ` մինչեւ գնացից ես առ խանն: Եւ երթեալ ծանոյց խանին զբան Ամիրճանին: Եւ խանն բարկացեալ` ասէ, միթէ զի՞մ դրամն իցէ վատնեալ, զի ես զորդիս եւ զդստերս նորա առից: Արդ տացէ Քանաքեռցւոց` եւ զերծցի. եւ դու արա' որպէս ասացի: Եւ նորա գնացեալ կախեաց զնա. եւ աստ տե'ս դու զչարչարանս նորա. զի ա'յնքան հարին զոտսն` մինչ Ժ եղնգունքն թափեցան, եւ շշուկն բարձրացաւ քան զծունկն. եւ յաւուրս Զ` այնպէս ձաղէին զնա սաստիկ: Եւ էր յաւուրս Զատկի Յինանցն` ՚ի չորրորդում շաբաթու. եւ յաւուրն եօթներրորդի նորուն պատժի ՚ի միջօրէ եղեւ ամպ ՚ի ներքոյ արեգականն, եւ մթացաւ երկիր, եւ եղեւ որպէս գիշեր, եւ յամպոյն գոռումն, եւ ճայթմունք, եւ փայլատակմունք, եւ կայծակունք, եւ անձրեւ եւ կարկուտ մեծամեծ ՚ի չափ ձուոյ հաւու: Եւ ամենեքեան` որք էին անդ` փախեան. եւ Ամիրճանն մնաց ՚ի կախաղանին ՚ի ներքոյ կարկտին: Եւ ապա եկեալ կին մի Խանսօլթան անուն, որ էր հօրեղբօր դուստր Մկրտչին, ելոյծ զկապս ոտին, եւ եդ առաջի նորա զկօշիկն, եւ ասէ, ե'րթ եւ փախի'ր: Եւ նա գնացեալ ՚ի ջրբաժան տեղին` որ կոչի Կրունք, եւ անդ պատահեալ այր մի Առաքեալ անուն, եւ ջարդեաց զկունդն, եւ գնաց փախստեամբ մինչեւ ցԱղստեւ, եւ զերծաւ:

[Գ]

Գալն Մուրատ թագաւորին յԵրեւան:

Զպատմութիւնս Ամիրճանին նախ սկիզբն վասն ա'յն եդաք` զի զգալն Խոնթկարին յԵրեւան` պատճառաւ նորա լինի: Քանզի ՚ի թուին ՌՁԳին եկին վաճառականք յաշխարհէն Յունաց, եւ ասացին խանին` թէ Օսմանցիքն զօրաժողովք են եղեալ, ոմանք ասեն` երթամք ՚ի Բաղդատ, ոմանք` յԵրեւան, եւ ոմանք յԻլով. բայց զճշմարիտն մեք ոչ իմացաք: Իսկ խանն ասէ ցաւագանին, տեսէ'ք զայր մի` որ առաքեսցուք լրտեսս յաշխարհն Օսմանցւոց: Եւ ասեն, թէ` տանուտէր Ամիրճանն կարի հմուտ եւ տեղեակ է այնմ աշխարհին: Եւ խանն ասաց Քանաքեռցւոց, զի երթեալ բերցեն զնա: Եւ նոքա առաքեցին նմա թուղթ` եւ բերին, եւ առեալ տարին առ խանն: Եւ խանն ետ նմա թոշակ ճանապարհի` եւ ձի` եւ ասէ, գնա' ՚ի Ստամպօլ, եւ իմացի'ր` թէ ու՞ր կամի գնալ Խոնթկարն, եւ բե'ր մեզ պատգամս: Եւ ել Ամիրճանն յերեսաց խանին, եւ ուղղեցաւ ՚ի գնալ: Իսկ Մուրատ բէկն գաղտ ՚ի խանէն առեալ զնա եւ տարաւ ՚ի կայանս իւր. եւ ետ ՚ի նա Դ թուղթ կնքեալ, եւ երես թղթոցն գրեալ` մին` յանուն Խոնթկարին, մին` Վազրին, մին` Ղազասկարին, մին` մեծ Աֆանտուն, եւ գրեալ էր ՚ի նոսա. թէ ես լուայ զշարժիլն ձեր, զի կամիք երթալ ՚ի պատերազմ. մի' այլ ուրեք գնայք, այլ եկա'յք յԵրեւան. զի ՚ի ձեռիս իմում է, յորում աւուր դուք աստ մտանէք, ես ՚ի նոյն օր ՚ի ձեռս ձեր տաց զԵրեւան: Եւ ելեալ Ամիրճանն յԵրեւանայ ՚ի դեկտեմբերի մուտն, եւ ՚ի մարտի ԻԱ եմուտ ՚ի Բիւզանդիա. յորում աւուր հանդերձեալ էին նոքա գնալ ՚ի Իլովայ վերայ: Եւ յորժամ ետ զթուղթսն, այնժամ հրամայեցին մունետկաց` աղաղակել բարձր, թէ ամենայն ոք` որ լուիցէ զձայնս մեր, պատրաստեսցէ զինքն յետ երից աւուրց երթալ յԵրեւան: Եւ այսպէս բուռն հրամանաւ կազմեցին զինքեանս. եւ ՚ի ԻԵ մարտի ելին ՚ի Կոստանդնուպօլսէ, եւ յօգոստոսի Զն հասին յաշխարհն Արարատեան, եւ Ամիրճանն ընդ նոսա. եւ էին ՚ի Շիրակ գաւառի: Ասէ Ամիրճանն, ես առաջ գնացեալ` տաց աւետիք խանին վասն գալստեան ձեր. եւ եկեալ եմուտ ՚ի բերդն. եւ գնացեալ առ խանն, եւ խանն հրամայեաց տալ նմա գինի. եւ ապա եհարց, զի՞նչ պատգամ ունիս: Եւ ասէ նա ՚ի սկիզբն խօսիցն, ահա Խոնթկարն բերեալ հասուցի ՚ի Շիրակ: Ասէ Մուրատ բէկն, մեք զքեզ առաքեցաք պատգամ բերել, եւ դու գնացեալ եւ Խոնթկա՞րն բերիր: Ասէ Ամիրճանն, ոչ ես բերի, այլ չորեքին թուղթքն քո եբեր: Եհարց խանն, որպիսի՞ թուղթք էին: Եւ նա պատմեաց զամենայն մի ըստ միոջէ: Իսկ խանն բարկացեալ եհար ոտամբ զգլուխ Մուրատ բէկին` եւ ասէ, ով սե'աւ էշ, ես ո'չ գիտէի` զի շնութիւն քո գործէր չարութիւն. եւ զայս ասացեալ` ելեալ գնաց: Իսկ Մուրատ բէկն ելեալ ինքնին եսպան զԱմիրճանն, եւ էարկ ՚ի հոր աղբին: Եւ յետ երից աւուրց եկն Խոնթկարն, եւ պատեաց զբերդն. եւ յետ Թ աւուրց էառ զբերդն` եւ տիրեաց. եւ ասաց ցՊարսիկսն, ո'վ ոք զմեզ սիրէ` մնասցէ աստէն. եւ ո'վ ոք ոչ կամիցի մնալ, գնասցէ ուր եւ կամի: Եւ Զ Պարսիկք ելին` զի գնասցեն ՚ի Գեանճայ. եւ գնացին մինչ ՚ի անդաստանն Քանաքեռոյ` ՚ի տեղին որ կոչի Աւանափոս. եւ տեսին անդ իջեալք զօրք Օսմանցւոց, անկան ՚ի վերայ նոցա` եւ կոտորեցին, եւ աւար առին զինչսն. մինչ իմանալ թագաւորին եւ առաքել զօրս ՚ի վերայ նոցա, նոքա փախուցեալ գնացին դէպ ՚ի Գեանճայ: Իսկ Խոնթկարն եդ ՚ի բերդն Երեւանայ զքեռայրն իւր զՄուրթուզայ փաշայն ԵԺան Ռ արամբ, եւ ինքն գնաց ՚ի Թաւրէզ: Եւ եկն թուղթ ՚ի մօրէն, թէ` Լատինք առին զաթոռ քո. եւ ելեալ ՚ի Թաւրիզոյ ՚ի վերայ Վանայ, եւ գնաց ՚ի Կոստանդնուպօլիս:

[Դ]

Սատակումն Մուրատ Բէկին:

Յետ առնլոյ բերդին` կոչեաց զԹահմազ-ղուլին, եւ անուանեաց զնա Ուսուփ փաշայ, եւ Մուրատ բէկին` Մուրատ փաշայ, եւ առաքեաց ՚ի Ստամպօլ մինչ ՚ի գնալն իւր: Եւ նոքա ելին ամենայն աղխիւ իւրեանց` ծառայիւք եւ աղախնեօք, գնացին ընդ նոսա Մասում բէկն եւ Ասլան աղայն, եւ այլք աննշանք: Եւ յորժամ հասին ՚ի սահմանս Օսմանցւոց, ելանէին մարդիկք աշխարհին տեսանել զնոսա, եւ ոմանք ծաղր առնէին եւ հայհոյէին, եւ մականուն եդեալ կատականօք խօսէին: Եւ այն անարգանս վարկաւ ինքեան Թահմազ-ղուլին. յիշէր զմեծութիւն ժամանակին իւրոյ, եւ զանարգանս` զոր տեսանէր եւ լսէր, յոգւոց հանէր եւ փղձկէր, եւ ոչ կարէր առնել ինչ. եւ կայր լռեալ: Երթալով գնացին եւ հասին ՚ի պանդոկ մի, զոր ասէին Ալաճա-խան, եւ անդէն զետղ առին: Եւ ոչ ոք միաբանեցաւ ընդ Մուրատ բէկին` եւ ոչ եղբայր նորա Ասլան աղայ` եւ ո'չ այլ ոք. այլ ամենեքեանքն ընդ Թահմազ-ղուլուն միտեցան հացակից եւ համակամ: Իսկ Մուրատ բէկն կայր ուրոյն` իւր ծառայիւք, եւ կայր առ վրանաւ իւրով: Եւ յաւուր միում առաքեաց առ նա խանն զԱսլան աղայն` եւ ասէ, կոչեա զսեաւ էշ զեղբայր քո` գալ, զի ունիմ ինչ ասել նմա: Եւ գնացեալ Ասլան աղայն` եւ ասէ, կոչէ զքեզ խանն: Ասէ Մուրատ բէկն, միթէ ծառայ՞ իցեմ նմա, զի գնացից առ նա. փաշայ մի` նա, փաշայ մի` ես. եւ ոչ գնաց: Եւ եկեալ Ասլանն պատմեաց խանին: Ասէ խանն, կրկին կոչեա' զնա: Եւ գնացեալ դարձեալ կոչեաց: Եւ նա բարկացեալ` ասէ, փուշտն զի՞ կոչէ զիս, ես ոչ ունիմ ինչ ասել, զի գնացից առ նա. եւ թէ ինքն ունի ինչ ասել, եկեսցէ առ իս: Եւ գնացեալ պատմեաց նմա զամենայն: Եւ ասէ խանն ցԱսլան աղայն, ա'ծ զթուրն քո` ընդ մէջ քո, եւ ե'կ ընդ իս, եւ զոր ինչ ասեմ` արա'. եւ գնացին ՚ի վրան Մուրատ բէկին: Իսկ նորա ամբարտաւանութիւնն եւ կամապաշտութիւնն իւր ՚ի կորուստ եղեւ ինքեան, զի ո'չ յարեաւ ՚ի տեսանելն զնա, այլ սնոտի յուսով փքացեալ նստիւր: Ասէ խանն, սեաւ է'շ` դու բերիր զՕսմանլուն ՚ի վերայ իմ. դու աւերեցեր զերկիր իմ. դու ետուր զբերդն իմ. դու արկեր ՚ի գերութիւն զիս եւ զաշխարհս Եզտաց. եւ ահա' լսեմ` զի ոմանք` Աճամ ասեն, ոմանք` տինոզ, ոմանք` քաֆար ասեն, եւ այլք` ռաֆուզի. եւ այս վասն քո շնութեանդ եկն ՚ի վերայ իմ. եւ այժմ ա'յնքա'ն մեծ եղեր` որ փուշտ եւս կոչես զիս: Եւ ապա ասէ ցԱսլան աղայն, մո'ւտ առ շունդ այդ. եւ հանեալ զսուրն` եւ պատառ պատառ արար զնա. եւ այնպէս կորեաւ ՚ի փառս սատանայի. եւ թաղեցին զնա անդէն. եւ կանգնեցին ՚ի վերայ նորա արձան բռեայ: Իսկ վարիչք նոցա` պատմեցին զայս Խոնթկարին. եւ ասէ Խոնթկարն, բարւոք արար, զի ծառայն իւր սպան: Եւ ելեալ գնաց ՚ի Ստամպօլ. եւ կոչեաց զնա թագաւորն` եւ ասէ, ահա երկիրդ առաջի քո, եւ ուր հաճի սիրտ քո` անդ արա' քեզ բնակութիւն: Եւ նա գնացեալ ՚ի կողմն Քաղկեդոնի` ՚ի քաղաքն Ուսկուտար, եւ անդ շինեաց բնակութիւն ըստ շինուածոց Պարսիցն. եւ անդ եկաց մինչեւ ցօր մահուանն: Եւ մահ նորա ՚ի տեղի նորա պատմեսցուք:

[Ե]

Աւարումն Կարբեցւոց:

Իբրեւ լուաւ խանն Թահմազ-ղուլի, թէ` մօտեալ է Օսմանցին գալ յերկիրս Արարատեան, հրաման եհան ամենայն աշխարհին Երեւանայ ցրուեալ եւ գնալ, ուր եւ կամիցին` փախիցեն, զի Օսմանցին եկեալ աւեր տեսցէ. եւ ոչ կարգեաց նոցա վարիչս` եւ ասէ, ամենեքեանքն իւրեանց կամօքն գնասցեն ուր եւ կամին: Եւ ելին ՚ի բնակութենէ իւրեանց` եւ ցրուեցան, ոմանք յաշխարհն Վրաց, ոմանք յԱղուանս, ՚ի Զակամ, ՚ի Գեանճայ, ՚ի Խաչէն, ՚ի Վարանդ, եւ այլ ուր եւ կարացին: Իսկ Կարբեցիքն ելին միահաղոյն ՚ի Վարդավառի բարեկենդանի շաբաթի օրն` եւ դիմեցին դէպ յերկիրն Քաշթաղու, եւ հասին մինչ ՚ի գիւղն Հօչէս. եւ անդ բնակեալ էին սեաւ վրանօք բազում տունք Քրտաց. իբրեւ տեսին զնոսա, եւ ասացին, սոքա փախստականք են, եկա'յք կոտորեսցուք զսոսա, եւ կողոպտեսցուք զինչսն: Իսկ Կարբեցիքն իմացան զխորհուրդս Քրտացն, զինեցան նոքա ընդ դէմ նոցա ՚ի պատերազմ. եւ անկան Քուրտքն ՚ի վերայ Կարբեցւոցն սաստիկ բախմամբ, եւ սպանին Ե այր, զտէր Մխիթարն, զՏաթլու-Բաբն, զԴաւիթն, զԳիլառն եւ զԱյվազն: Զի թէպէտ եւ Կարբեցիք եւս սպանին ՚ի նոցանէ, սակայն յաղթեցան. քանզի նոքա հանգիստ էին եւ անաշխատ, եւ սոքա վաստակեալք եւ անպատրաստ. եւ կողոպտեցին զնոսա. եւ զկանայս մերկացուցին, եւ հասուցին ՚ի վերջին թշուառութիւնն. եւ գերեցին զերիս մանկունս. եւ այնպէս կային մերկ եւ կողոպուտ. քանզի գեղականքն եւս ձեռնտու եղեն Քրտացն: Վասնզի երկեան ՚ի նոցանէ` զի մի' գուցէ եւ զինքեանս եւս թալանեսցեն: Իսկ Կարբեցիք մնացին անդէն հայելով ՚ի կատարածն: Եւ էր այր մի ՚ի Կարբւոյ` որում ասէին Ժանտենց Միրզայ, եւ էր նա յայնմ աւուր ՚ի Թաւրէզ` վաճառականութեան աղագաւ. լուաւ զկողոպտումն գեղին իւրոյ, եւ կսկծայր յոյժ. լուաւ եւս թէ Շահն հանդերձեալ է գնալ ՚ի վերայ Երեւանայ. եւ գրեաց թուղթ գանգատանաց ՚ի Քրտացն առ Շահն: Եւ էր պատճէն այս: Շահի ոտաց հողի յայտնի լիցի ՚ի Կարբւոյ ողորմելի շինականացս: Զի մեք լուաք` թէ Օսմանլու է գալիս յաշխարհս մեր, մեք Ղզլբաշի եմք սովոր, գեղով ելանք փախանք` թէ Օսմանցւոցն ծառայ չեմք կարօղ լինել. եւ եկաք դէպ ՚ի սահմանս քոյոյ տերութեանդ, զի ՚ի ներքոյ ոտաց քոց կեցցուք. եւ հասաք ՚ի Հօչէս գիւղն. եւ անդ եկեալ Քուրտք կողոպտեցին զմեզ, եւ զբազումս ՚ի մէնջ կոտորեցին. եւ զկանայս մերկացուցեալ խայտառակեցին. եւ զմանկունս մեր գերեցին. եւ զամենայն ինչս մեր յափշտակեցին. եւ մնացեալ կանայք մեր եւ մանկունք կան մերկ եւ ողորմելի: Այլ չունիմք ոք` որ օգնէ մեզ` բաց յԱստուծոյ եւ ՚ի քէն. զի տէրութիւն քո խնամեսցէ մեզ` որք եմք հնազանդեալք ծառայք եւ կոխան ոտից Շահին. ողջ լե'ր: Եւ առեալ զթուղթս այս միրզայն` եւ գնաց ընդ առաջ Շահին. եւ ողորմութիւնն Աստուծոյ յօգնութիւն եհաս. զի առեալ Շահն զթուղթն ընթերցաւ, եւ եհաս ՚ի վերայ իրաւանցն. եւ առաքեաց բազում զօրս ՚ի վերայ Քրտացն. եւ ետ պատուէր ասելով, մի' ողորմիք նոցա. եթէ ուլ մի առեալ են ՚ի Հայոց, առցեն ուղտս. փոխանակ հաւին` ձիս առցեն. եւ ամեն մի սպանելոց առցեն Ժ թուման. փոխանակ խայտառականաց կանանցն` խայտառակեսցին կանայքն նոցա: Արդ զոր ինչ եւ պատուիրեցի ձեզ` արասջի'ք անպակաս: Եւ Քուրտքն այնոքիկ էին դաւանութեամբ Օսմանցւոց. վասն այն այսպէս պնդութեամբ պատուէր ետ Շահն ՚ի նախատինս ազգին: Եւ ընկալեալ զպատուէրս զայս զօրականացն` գնացին նախ առ Կարբեցիսն. եւ նոքա եկեալ եւ անկան յոտս զօրականացն, լային գոռալով` եւ աղաղակէին, եւ ցուցանէին զմերկութիւնս իւրեանց: Իսկ զօրականքն գրեցին զամենայն` զոր ինչ վնասեալ էին առ քրիստոնեայսն: Եւ ապա ելեալ գնացին առ Քուրտսն: Տեսէ'ք այժմ եւ լուարո'ւք` զի ոչ մնաց չարիս` զոր ո'չ արարին Քուրտքն առ Կարբեցիսն: Եւ ոչ մնաց փոխարէնն` զոր ոչ ընկալան ՚ի զօրականացն` բազմապատիկն: Քանզի կալան զարսն Քրտացն ամենայն, եւ կապեցին զձեռս յետս ամենեցուն, եւ ձաղէին անողորմ. եւ զկանայս նոցա ապականեցին խայտառականօք. յափշտակեցին եւ կողոպտեցին զինչսն եւ զստացուածսն, եւ թափուր արարին յամենայնէ: Եւ ապա կոչեցին զԿարբեցիսն, եւ բաժանեցին առ նոսա զինչս Քրտացն. եւ զգերեալ մանկունս յետս դարձուցին. եւ զարեան գինսն սպանելոց առին ինքեանք. այլեւ զաղջկունս զոմանս` զորս գեղեցիկ էին` ՚ի Քրտացն գերեալ եւ տարին առ Շահն: Եւ այսպէս եղեւ զրաւ գործոյն. եւ մնացին անդէն Կարբեցիք` մինչեւ էառ Շահն զԵրեւան. եւ ապա դարձան եւ եկին, եւ բնակեցան ՚ի գիւղն իւրեանց Կարբի:

[Զ]

Գալն Շահին յԵրեւան:

Եւ յորժամ եղեւ թուականն մեր ՌՁԵ, զօրաժողով արար թագաւորն Պարսից Շահ-Սաֆի իբրեւ ՃՌաց. այլեւ արուեստաւորս եւ զվաճառականս աւելի քան զպատերազմօղ զօրսն. եւ ելեալ նոքօք` եւ եկն ՚ի վերայ Երեւանայ. եւ յաւուր չորեքշաբաթի պահոցն սուրբ Յակոբայ` պատեցին զբերդն. եւ նստան ՚ի վերայ նորա երեք ամիս. եւ ողորմութեամբ Աստուծոյ ոչ եկն ձիւն եւ ոչ կաթ մի. եւ յամենայն կողմանէ գոյր (գոյին) դարմանք եւ պիտոյք զօրացն. վասնորոյ անհոգ էին յամենայն կողմանէ, եւ խաղաղութեամբ նստէին. եւ թագաւորն տաճկաց Սուլթան Մուրատ իբրեւ լուաւ` եթէ յամեցաւ պատերազմն եւ ոչ առին զբերդն, առաքեաց յօգնութիւնս բերդին զոմն փաշայ` որ ասէին Քօռ-Խազինատար` բազում զօրօք. եւ իբրեւ եհաս յԱրզրում, յանկարծակի եկն ձիւն բազում` սաստիկ յոյժ, եւ ոչ կարացին շարժել զօրքն Օսմանցւոց. եւ հրամայեաց Քօռ-Խազնատարն սուխրայ հանել` այսինքն կոռ` առ ՚ի պեղել զձիւնն, եւ բանալ ճանապարհ զօրացն. եւ զոր ինչ ՚ի ցերեկի պեղէին, գիշերն ( ՚ի գիշերին) լնոյր հոսանն. բազումս չարչարեցան, եւ ոչ եղեւ օգուտ ինչ: Ասէ Քօռ-Խազինատարն, Աստուած է օգնական Ղզլբաշին, եւ մարդ ո'չ կարէ ընդդիմանալ նոցա. եւ դադարեցին ՚ի գործոյ. եւ ՚ի մեծ պահոց միջնոց Գ. շաբաթին առին զբերդն: Քանզի Մուրթուզա փաշայն` որ տէր էր բերդին, իբրեւ ետես` զի ոչ կարացին ընդդէմ կալ զօրացն Պարսից, առեալ զդեղ մահու` եւ մեռաւ. եւ որք ՚ի բերդին էին` ետուն զբերդն. եւ Պարսիկք տիրեցին բերդին: Եւ Շահն հրաման ետ Օսմանցւոցն գնալ ուր եւ կամին: Եւ նոքա առին զգէշն Մուրթուզայ փաշային, եւ ելին ՚ի գնալ: Իբրեւ գնացին կէս աւուր ճանապարհ, նենգաւոր ազգն Պարսից գնացին զկնի նոցա, եւ կոտորեցին զնոսա, եւ յափշտակեցին զինչսն. եւ մնացեալքն առին զգէշն Մուրթուզին, եւ փախեալ գնացին յԱրզրում: Եւ Շահն ետ զերկիրն Երեւանայ Քալպալի խանի. եւ ինքն առեալ զՇխիճան փաշայն, զՄայմուն փաշայն, զԻպրահիմ փաշայն, եւ գնաց յԱսպահան. եւ առաքեաց զփաշայսն յԱնուշ բերդն, զոր ինքեանք Ղախայղալա ասեն. անդ մնացին, եւ անդ մեռան:

[Է]

Պատմութիւն կռապաշտ տանն:

Մինչ էր Շահն յԵրեւան, հրաման ետ քակել զբերդն Մակուայ, եւ զբնակիչսն գեղին բերել յԱրարատ ՚ի գաւառն Կոտէս, եւ բնակեցուցանել ՚ի գիւղն Գամրէզ. եւ արարին այնպէս: Եւ ՚ի նոյն գեղէն Մակուայ` այր մի բարեպաշտ եւ երկիւղած քրիստոնեայ` Կիրակոս անուն` Բ որդւովքն Յովհաննիսիւ եւ Սաֆարաւ եկն ՚ի Քանաքեռ, եւ բարեկամացաւ տան հօր իմոյ, եւ բնակիւր առ մեզ: Երբեմն երբեմն երթայր ՚ի վաճառականութիւն, եւ գայր. եւ էր ճարտարաբան եւ կարի խելօք: Եւ յաւուր միում ժողովեալ էին ՚ի տան մերում արք գեղականք, եւ խօսէին վասն սղութեան հացի: Իսկ Կիրակոսն պատմեաց բան ինչ: Թէ ժամանակ մի եղեւ սղութիւն հացի ՚ի գիւղն մեր Մակու. եւ ՚ի նահանգի մերում ոչ գտանիւր ցորեան: Եւ ասացին մեզ, թէ` յերկիրն Խոյայ ցորեան առատ է. եւ մեք արք չորք ելաք գրաստօք եւ դրամօք` եւ գնացաք ՚ի գիւղ մի` եւ հարցաք վասն ցորենոյ. եւ ասացին մեզ, թէ` գոյ ցորեան յայս ինչ տան. եւ մեք գնացեալ գտաք զտունն, եւ տուաք ողջոյն. եւ նոքա զողջոյնն մեր ոչ ընկալան. եւ մեք հարցաք զտանուտէրն, թէ ունի՞ք ցորեան վաճառելոյ: Ասէ այրն, ունիմք: Եւ մեք ասացաք, տո'ւր մեզ ցորեան ՚ի գնոյ. եւ տուաք նմա զդրամն. եւ նա առեալ զդրամն եւ ելից զքուրցսն մեր ցորենօք. եւ ինքնին լարեաց: Եւ ապա եդ առաջի մեր հաց. եւ մեք ասացաք, օրհնեցէք զԱստուած: Իսկ այրն բարկացեալ սաստկութեամբ` եւ եբարձ զհացն` եւ ասէ, զո՞վ կամիք օրհնել, զա՞յն` որ ոչ առնէ բարի ումեք. եւ թափեալ զցորեանն իւր ետ ՚ի մեզ զքուրձսն եւ զդրամն մեր. եւ ասէ, ելէ'ք եւ կորէ'ք ՚ի դրանէ մերմէ: Եւ մեք կարծեցաք, թէ` գեղականքն ամենեքեան այսպէս են. եւ ելեալ գնացաք լռելեայն: Եւ յետ աւուրց դարձեալ պակասեցաւ ցորեանն, եւ վշտացաք ՚ի սովոյ. եւ ապա ասացաք մեք, եկա'յք դարձեալ գնասցուք յայն գիւղ` առ այն այր, եւ ոչ տացուք ողջոյն. եւ թէ տացէ հաց, լռելեայն կերիցուք, եւ անուն Աստուծոյ մի' յիշեսցուք. եւ առեալ ցորեան եւ դարձցուք: Եւ մին յառաջին ընկերաց իմոց` եւ Բ այլ ոք` եւ ես ելեալ եւ գնացաք ՚ի գիւղն, եւ հայեցաք զտուն առնն. եւ ահա վիհ մեծ` սաստիկ խոր եւ լայն, եւ հիացեալ զարմացաք, եթէ զի՞նչ իցէ այս: Եւ ապա հարցաք ցկին ոմն, թէ ա' մայր, կայր ՚ի գիւղս այս մեծատուն ոմն` որ վաճառէր ցորեան, ո՞ր է տուն նորա. եւ նա ձեռամբ ցուցեալ զվիհն` ասէ, այս է տուն նորա: Եւ մեք հարցաք զպատճառն: Ասէ կինն, դա Աստուած մեր ո'չ պաշտէր. այլ ունէր ինքեան Աստուած պղնձի, եւ զնա պաշտէր. եւ բազմացան դմա ամենայն ինչք` թէ շարժուն եւ թէ անշարժուն. եւ տայր դա հարկս բազումս իշխանին. վասն այն ոչ ոք կարող էր ասել ինչ դմա. ոչ խօսէր ընդ ումեք, ոչ մտանէր ՚ի հրապարակս, ոչ առնէր առեւտուր ընդ մեզ. եւ ոչ տայր ողորմութիւն ումեք. եւ հայհոյէր զմեզ եւ զԱստուածն մեր: Վասնորոյ բարկացաւ Աստուածն մեր ՚ի վերայ Աստուծոյ նորա, եւ ՚ի միում գիշերի եղեւ թեթեւ շարժ, եւ ոչ ումեք եղեւ վնաս ինչ եւ ոչ կորեաւ հաւ մի. եւ ՚ի վաղիւն տեսաք կործանեալ տունդ, եւ ո'չ մնաց դմա կենդանի եւ ոչ հաւ մի: Եւ մեք լուեալ զայս փառս մատուցաք Աստուծոյ արդարադատին` ասելով, որպէս արդար եղիցիս ՚ի բանս քո, եւ յաղթող ՚ի դատել քում:

[Ը]

Սատակումն Շէխ-Իսլամին:

Որպէս յառաջն ասացաք, թէ` Միքայէլ Եպիսկոպոսն Քանաքեռցի` թախտա-քուլահ ետ առնել զՇխ-Իսլամն` եւ զշխութիւնն հատանել, եւ այնպէս կայր արտաքսեալ: Եւ եղեւ գալ Խոնթկարին եւ առնուլ զԵրեւան. հրամայեաց զօրացն Պարսից գնալ ուր եւ կամին: Իսկ Շէխ-Մահմատս այս ոչ գնաց ընդ զօրացն Պարսից, այլ մնաց. աստէն. եւ գնացեալ առ գլխաւորսն Օսմանցւոց, եւ էառ ՚ի նոցանէ իշխանութիւն Շխութեան: Եւ յորժամ էառ Շահն զԵրեւան` եւ եդ անդ իշխան զՔալպալի խանն, եւ Շխ-Մահմատն վարէր զշխութիւնն, եւ եղեւ վէճընդ երկուց տաճկացն. եւ գնացին նոքա առ Շէխն ՚ի դատաստան. եւ Շէխն առեալ զկաշառս ՚ի նոցանէ` ուրոյն ուրոյն, եւ թիւրեաց զդատաստանն: Իսկ Տաճիկքն միաբանեցան, եւ ժողովեցին բազում Պարսիկս ՚ի վերայ ինքեանց, եւ գնացեալ առ նա` եւ քարամբ եւ փայտիւ հարեալ սատակեցին զնա: Եւ ազգականք նորա աղաղակ բարձին առ խանն. եւ խանն կամեցաւ ըմբռնել զնոսա. եւ նոքա ասացին, սա սունլու (սիւնլի) էր, վասն Օմարին եւ վասն Օսմանին աղօթս առնէր. եւ մեք վասն այն սպանաք զնա: Եւ թոյլ ետ խանն` եւ ոչինչ արար. եւ այնպէս բարձին զնա ՚ի միջոյ:

[Թ]

Առումն Մաղասայ բերդին:

Թագաւորն Յունաց Մօրիկ էր ազգաւ Հայ` յԱրարատ գաւառէ` յՕշական գեղջէ. եւ բարւոյ պատահեալ թագաւորեաց ՚ի Կոստանդնուպօլիս ամս ԽԲ: Սա առաքեաց ՚ի հայրենի երկիրն իւր ՚ի Հայս` այր ոմն Հայ ազգաւ` Մաղաս անուն` շինել քաղաք մի յաշխարհին Հայոց յանուն իւր: Եւ նա երթեալ գտանէ տեղի մի ՚ի Շիրակ գաւառի` մերձ ՚ի յԱնի հարաւակողմն` ՚ի վերայ Ախուրեան գետոյ` ՚ի մէջ երկուց լերանցն ՚ի տափարակ տեղի, որ Գ կողմն բարձր քարափք էին. եւ յարեւմտեան կողմն փոքր ինչ դիւր եւ սակաւ ինչ զառ ՚ի վայր. եւ հաւանեալ տեղւոյն` պարսպեալ զայն, եւ կախեալ դուռն` անուանեաց Մաղասաբերդ: Եւ մինչ գոյր իշխանութիւն աշխարհիս ՚ի ձեռն քրիստոնէից, տիրեցին քրիստոնեայք Մաղաս բերդին: Եւ յորժամ անկաւ երկիրս ՚ի ձեռն Պարսից, տիրեցին եւ Մաղասայ բերդին մինչեւ յաւուրս մեր: Եւ ՚ի մերումս ժամանակի տաճիկ ոմն` դաւանութեամբն Օսմանցւոց` կեղծաւորեալ ՚ի կերպ Կարմրագլխոց, զգեցաւ մորթ, եւ անուանեաց զինքն օրինապահ, որ է Աւդալ կամ Դաւրիշ. երբեմն երթայր ՚ի Կարբի, եւ երբեմն գնայր ՚ի Մաղասաբերդ: Եւ այսպէս երթեւեկութեամբ ծանօթացաւ Սուլթանին Մաղասայ բերդին. եւ հաւատարմութիւն ցուցեալ` մինչզի զբանալի բերդին հաւատացին տալ նմա: Եւ եղեւ գնալ Սուլթանին յԵրեւան, որ էր ինքն ազգաւ Բօզչալու, եւ եթող ՚ի բերդն զորդին իւր: Իսկ դաւրիշն եւս էր ՚ի բերդին. եւ յաւուր միում առաքեաց առ փաշայն Կարուց` եւ զեկոյց նմա` թէ յայս նիշ գիշերի եկա'յք դուք ՚ի դուռն բերդիս, եւ ես տաց զսա ՚ի ձեռս ձեր: Յորժամ լուան զայս Օսմանցիքն` խնդացին. եւ պատրաստեցան արք Մ, եւ ՚ի պայմանեալ գիշերին կազմեցին զինքեանս, եւ ելեալ գնացին փութագնաց երիվարօք մինչ ՚ի բերան ձորոյն. եւ իջեալ կապեցին զերիվարսն անդ, եւ ինքեանք հետիոտս ընթացան անմռունչ մինչ ՚ի դուռն բերդին: Իսկ անիծեալ աւդալն կայր ՚ի վերայ պարսպին եւ հայէր. եւ ետես զզօրս Օսմանցւոցն. եւ զի ՚ի ձեռին ունէր զբանալի բերդին, եբաց զդուռն` եւ եմոյծ զնոսա ՚ի ներս, եւ կալան զորդի Սուլթանին, եւ գերեցին զորս ՚ի նմա էին: Իսկ կին Սուլթանին իբրեւ ետես` զի առին զբերդն, պատեաց զերեսն իւր փակեղամբ, եւ ընկէց զինքն ՚ի բարձր քարանցն ՚ի վայր` եւ մեռաւ. եւ այնպէս անկաւ քաղաքն ՚ի ձեռս Օսմանցւոց մինչեւ ցայսօր: Եւ լուեալ զայս խանն Երեւանայ, եւ կալեալ զսուլթանն` եհան զմորթն ՚ի տիկ, եւ ելից խոտով, եւ առաքեաց առ Շահն: Եւ ինքն առաքեաց զօրս առ կողմն Քրտստանայ, եւ բերեալ բազում աւարս եւ գերիս թուով ՃԽ: Այս եղեւ ՚ի ՌՁԷ թուին:

[Ժ]

Գալն Թաթարին յԵրեւան:

Յորժամ առին Ղարսեցիք զՄաղասաբերդ, առաքեցին զաւետիս արքային իւրեանց Սուլթան Մուրատին: Եւ հրամայեաց թագաւորն, զի տայցեն բերդն առողի նորին` որդւոց յորդիս. եւ է այնպէս. եւ կոչի Խաթուն-օղլի: Եւ ինքն Սուլթան Մուրատ առեալ զզօրս իւր աւելի քան զՉՌ, եւ գնաց ՚ի վերայ Բաղդատայ: Եւ առաքէ Շ Թաթար ՚ի Քաֆայոյ յԱրզրում առ Քանան փաշայն, եւ պատուէր ետ նմա ժողովեալ զմերձակայ փաշայքն զօրօք, եւ գնալ ՚ի կողմն Պարսից` առնել աւար եւ գերութիւն: Եւ նա ժողովեաց զամենայն` որպէս եւ էառ հրաման, զփաշայն Կողոնիոյ` որ է Շապղարասար, զփաշայն Դարունոյ` որ է Հասան-ղալայ, զփաշայն Կարուց, զՍաֆար փաշայն Ախլցխոյ, եւ ժողովեցան աւելի քան զԽ. եւ եկին ՚ի վերայ երկրին Արարատայ, եւ հասին մինչ ՚ի գաւառն Կոտէից. գերեցին եւ աւար առին զոր ինչ գտին: Եւ խանն Երեւանայ լուեալ զայս` ժողովեաց զզօրս իւր յոյժ սակաւ, եւ ելեալ յառապարն հանդէպ Քանաքեռոյ` անկոխ տեղեաւ գնաց ՚ի վերայ զօրացն Իսմայելացւոց. եւ գնացեալ մինչ ՚ի գետ րոն եւ անցին զՀուրաստան գետ, որ ասի Զանկի. եւ երիվարք նոցա պասքեալք էին ՚ի ծարաւոյ, արբին ջուր եւ ծանրացան. եւ գնացին մինչ ՚ի վեր աւերակ գեղջն` որ կոչի Պտղունս, եւ հարան ընդ միմեանս: Եւ գոչեցին Իսմայելացիքն քաջաձայն աղաղակաւ` եւ անկան ՚ի վերայ Պարսիցն, եւ ոմանք զհետ եղեն խանին` եւ հարին զնա լախտիւ` որ է թօփուզ. եւ փախեաւ խանն եւ ամենայն զօրք իւր: Եւ ՚ի փախչիլն խանին` վաստակեցաւ ձին եւ մնաց, եւ ոչ կարէր գնալ. ոմն Պարսիկ Բխուղաթ-բէկ անուն` էջ ՚ի ձիոյն, եւ նստոյց զխանն ՚ի ձի իւր, եւ փախոյց. եւ ինքն կալեալ զերասանակ ձիոյ խանին` եւ քարշեալ ՚ի տեղի ինչ` թաքեալ զերծաւ: Իսկ խանն միով շաթրաւ մազապուրծ եղեալ անկաւ ՚ի բերդն: Եւ Հագարացիքն հալածեցին զԿարմրագլուխսն, զոմանս սպանին, զոմանս գերեցին, եւ զոմանս կիսամեռ արարին. եւ ինքեանք սփռեցան զերկրաւն անահ եւ աներկիւղ:

[ԺԱ]

Ըմբռնումն Էլխազ խանին:

Այր ոմն ուժեղ եւ յաղթանդամ, լայնաճակատ եւ հաստաբազուկ, քաջասիրտ եւ յաղթող ՚ի պատերազմի` Էլխազ-խան անուն, եւ կորովի ՚ի նետաձգութիւնս: Սա իբրեւ ետես` եթէ փախեաւ խանն, իջեալ ՚ի ձիոյն` եւ թափեալ զկապարճն` որ է քէշն, եւ ձգէր նէտ դէպ ՚ի Օսմանցիսն. եւ յետս նահանջեաց զնոսա` մինչեւ փախեաւ խանն. եւ մի ՚ի նետիցն յերկիր ոչ անկաւ, այլ հարաւ ՚ի մարդ եւ ՚ի ձի: Եւ յորժամ պակասեցաւ նէտն, ձայնեաց ասելով, բերէ'ք քէշս. յայնժամ կտրեցաւ լար աղեղանն` եւ եզարկ յերկիր` եւ ասէ, աղ եւ հաց զաչս քո առցէ Քալպալի խա'ն: Զայս ասացեալ` կապեաց զձեռս ՚ի սրտին, եւ ասէ, արարէ'ք ընդ իս որպէս եւ կամիք: Եւ ոմն անանուն այր եկեալ` կալաւ զնա: Եւ եկեալ ոմն իշխան կամէր խլել ՚ի նմանէ. եւ էր կագ ՚ի մէջ նոցա: Եւ գնացին առ փաշայն. եւ եհարց փաշայն` եւ ասէ ցԷլխազն, թէ ո՞վ կալաւ զքեզ: Ասէ Էլխազն, այս Անանուն այրս: Եւ փաշայն ետ ՚ի ձեռս նորա` եւ առաքեաց առ Խոնթկարն: Եւ գնացեալ մնաց անդ. եւ ո'չ գիտեմք` զինչ եղեւ: