Նախագիր nxGir

Read in the reader, with word lookup

Զաքարիա Քանաքեռցի, Պատմագրութիւն · 2/3

[ԺԲ]

Փախուստ Թաթարացն:

Զկնի փախչելոյն Պարսից` սփռեցան Օսմանցիքն զամենայն երկրաւն. եւ փաշայն գնացեալ զօրօքն մինչ ՚ի գիւղն Նորք, եւ անդուստ հայէին ՚ի բերդն, զբօսնուին: Եւ ապա ընտրեցին Շ թաթար եւ Յ Օսմանցի` Բ գլխաւորօք, եւ առաքեցին ՚ի գաւառն Գառնւոյ. եւ պատուիրեցին նոցա, թէ` այսօր եւ վաղն աւար առէ'ք զերկիրն, եւ ՚ի վաղուեան երեկոյին գայք մերձ ՚ի բերդն` ՚ի տեղին` որ կոչի Տաշ-քէսան, որ է Քարահանք, եւ մեք եւս գամք անդ, մնասցո'ւք ՚ի դաշտն Շարուրայ ՚ի Սատարակ եւ ՚ի Վէթի. եւ ամիս մի շրջեսցուք յաշխարհիս Արարատեան: Եւ գնացեալ նոցա ըստ պատուիրելոյ փաշային, եւ ինքն Քանան փաշայն մնացեալ զօրօքն սփռեցան եւ տարածեցան զերկրաւն. եւ գնացեալ ՚ի վերայ գաղթականացն Քանաքեռոյ` ՚ի գլուխ ամրոցին` որ կոչի սուրբ Սարգսի այր, եւ ըմբռնեցին զՍարգիս երէցն` եւ Բ արք Վարդան եւ Սահակ. եւ այսպէս կային անհոգութեամբ: Իսկ նախախնամօղն Աստուած ո'չ ետ թոյլ իսպառ աւերել երկրիս: Քանզի էր այր մի ՚ի մէջ զօրացն Հագարացւոց` Պարսկադէն, եւ անուն նորա Մասում աղայ: Սա այն Մասում աղայն է` որ է յԵրեւան Քալանթար. զոր եւ Թահմազ - ղուլին ընդ իւր առեալ գերեցան եւ գնացին ՚ի Ստամպօլ. եւ այժմ էր ընդ Քանան փաշային: Սա իբրեւ ետես զհայրենի երկիրն իւր` զի աւերէին, կսկծայր եւ մրմռայր եւ ո'չ գիտէր` թէ զի'նչ արասցէ: Եւ ահա օգնութեամբն Աստուծոյ ըմբռնեաց նա այր մի քրիստոնեայ ՚ի Կոտէս գաւառէ, եւ ուրախ եղեւ յոյժ. եւ եդ ՚ի բերան նորա բան` եւ ասէ, ես տանիմ զքեզ առ փաշայն, եւ դու ասա' նմա, թէ` Ռստամ խանն ԺԲՌ արամբ եկն ՚ի դուռն բերդին, եւ ահա գան ՚ի վերայ ձեր. զայս ասա' եւ մի' երկնչիր: Եւ առեալ տարաւ առ փաշայն. եւ ՚ի հարցանելն փաշային, զնոյն պատասխանեաց` զոր ուսոյց Մասում աղայն: Եւ ապա հրամայեաց զօրացն փաշայն, թէ` ամենեքեան գլուխ ձեր զերծուցէ'ք. եւ որք լուանն` թողին զառ եւ զաւար` եւ փախեան յիւրաքանչիւր դէմս իւր` ուր եւ կարացին: Եւ ապա գրեաց Մասումն թուղթ մի այս ինչ. Ո'վ խան, զոր ինչ ասիցէ քեզ Հայդ` լուիցես: Եւ կնքեալ ետ զթուղթն ցՀայն. ասաց եւ զանուն իւր. եւ պատուիրեաց նմա, թէ` ահա յայսմ երեկոյիս ՚ի մթանալն` Շ Թաթար գան ՚ի Տաշ-քէսան տեղին, ասա' ցխանն, թէ որս ձեր են նոքա. ջանացարո'ւք եւ մի' երկնչիք, զի անկար են: Եւ արձակեաց զնա` եւ ասէ, փութա' եւ տուր զթուղթդ` եւ ասա' նմա զոր ինչ պատուիրեցի քեզ: Եւ առեալ զթուղթն, սրընթաց եհաս ՚ի բերդն` ՚ի մտանել արեգականն. եւ ետ զթուղթն ցխանն Պարսից, եւ (ասաց) զպատուէր Մասումին եւ զփախուստ Օսմանցւոցն: Եւ իբրեւ լուաւ զայս, հրամայեաց մոնետկաց աղաղակել, թէ` ամենայն ոք` որ լուիցէ զձայնս մեր` զգեցցի զգեստ պատերազմի հանդերձ զինուք, եւ հեծցի ՚ի ձի, եւ գնասցէ ՚ի Քարահանքն. զի յայսմ երեկոյ պատերազմ մեծ է ընդ Թաթարսն: Եւ որ ոք ոչ գայցէ զիրս կատարել, գլուխ նորին հատանի: Եւ աղաղակեցին ՚ի մէջ բերդին եւ դրանն. եւ որք լուանն` ելին յարեւելեան դուռն բերդին, եւ խումբ առեալ գնացին ՚ի Քարահանքն: Եւ էր նսեմացեալ օրն. եւ զի (գուցէ ո'չ) տեսանէին զմիմեանս, բայց ճանաչէին զիրեար. գումարեալ էին անդ եւ զօրքն Թաթարաց. յորժամ հուպ եղեն միմեանց, կարծեցին Թաթարք` զօրք Օսմանցւոցն գոլ. եւ ձեռամբ արարեալ ձայնէին` գնալ առ նոսա: Եւ էր Օսմանցի մի հատուածեալ տամբ իւրով ՚ի Կարուց, եւ անուն նորա Ուզուն-Ալի, եւ էր այժմ ընդ խանին. սա ետես զԹաթարն` եւ ասէ, երթիցո'ւք եւ անկցո'ւք ՚ի վերայ նոցա, զի աւ են մեզ: Ասէ խանն, գուցէ բազումք իցեն, եւ ո'չ կարիցեմք յաղթել նոցա: Եւ բարկացեալ Ուզուն-Ալին` ասէ, այդ անուամբդ առնես խանութիւն Երեւանայ: Եւ գնացեալ ըմբռնեաց Բ Թաթար, եւ բերեալ առ խանն` ասէ, ահա քեզ նշան զզօրութենէ թաթարացն: Եւ ապա սրտապնդեալ խանն հրամայեաց հնչեցուցանել փող պատերազմին, եւ անկան ՚ի վերայ Թաթարացն. զորս կոտորեցին, զորս ըմբռնեցին, եւ զորս հալածեցին. կալան եւ Բ գլխաւորս նոցա: Եւ այսպէս եղեւ զրաւ գործոյն. կարծեմ թէ ՚ի Շիցն` Ճ հազիւ զերծեալ փախեան:

[ԺԳ]

Քաջութիւն առն միոյ:

Փախեան Օսմանցիքն ՚ի սուտ համբաւոյ Հայուն. եւ արք երեք ոչ իմացան զփախուստ նոցա, այլ գնացեալ անկան յայգիքն Առինջ գեղջն, եւ ժողովէին վասն ինքեանց միրգս. եւ զի բնաւ ոչ էր անկեալ ՚ի ձեռս նոցա աւար ինչ, եւ տեսանեն` զի այր մի երթայր միայն ՚ի ճանապարհս իւր դէպ ՚ի Ձագավանք գիւղ, եւ երեքեանն տեսին զնա, եւ ելեալ յայգեացն ծպտեցան զկնի առնն. եւ այրն տեսեալ զնոսա` փախս էառ. եւ տաճիկքն երիվարօքն զկնի նորա վարէին զնա. եւ այրն ոչ գտեալ տեղի փախստեան եւ գնացեալ եմուտ ՚ի ներքոյ ջրաղացի մի` որ ասեն Ցրտօն: Իսկ նոքա եկեալ ՚ի ներքուստ նիզակաւ խթէին, թերեւս նիզակն ՚ի նա հարեալ վիրաւորեսցէ, եւ ՚ի կսկծոյն ելցէ արտաքս. եւ նիզակն ոչ հարաւ ՚ի նա, եւ ո'չ ել արտաքս: Իսկ նոքա գնացեալ թողին զջուրն ՚ի վերայ նորա, զի վշտացեալ ելցէ. եւ ո'չ նովաւ կարացին հանել զնա: Եւ դարձեալ հատին զջուրն` եւ զմի յինքեանց առաքեցին ՚ի ներքս` հանել զնա: Իսկ Հայն քաջացեալ յարեաւ ՚ի վերայ նորա, եւ ըմբռնեալ կոխեաց զնա ՚ի ջուրն, եւ նստաւ ՚ի վերայ սրտին` եւ խեղդեաց: Եւ ապա բարբառէր նոցին լեզուաւ` եւ ասէ, ընկեր մի ՚ի ձէնջ եւս եկա'յք. զի սա ուժգնակի գոլով` եւ ես ոչ կարեմ յաղթել սմա. եւ եմուտ մինն եւս: Եւ զնա եւս կալեալ եւ խեղդեաց ՚ի ջուրն, եւ եդ քարինս ՚ի վերայ սրտից նոցա. եւ հանեալ զմի ՚ի թեւոց կնդոյ ջրաղացին` եւ ելեալ արտաքս եւ եհար թեւովն զգլուխ տաճկին` որ պահէր զերիվարսն, եւ խելագարեալ անկաւ: Իսկ քրիստոնեայն Դաւթայ նման արարեալ` եհան զսուսեր նորին, եհատ զգլուխ նորա. եւ մտեալ ՚ի Ցրտօնն, եւ զգէշս նոցա քարշեալ արտաքս` եւ եհատ զգլուխս նոցա. եւ մերկացուցեալ եդ ՚ի վերայ միմեանց զգէշն. եւ առեալ զգլուխս եւ զերիվարսն` եւ գնաց առ խանն: Իսկ խանն զամենայն ինչսն տաճկացն ետ նմա. եւ զնա ազատ արար մինչ ինքն խան էր:

[ԺԴ]

Միւս քաջութիւն միւս առն:

Միւս եւս քաջութիւն այլում առն պատմեցից: Զի յորժամ փախեան Թաթարքն, ամենայն ոք` որք ժողովեալք էին ՚ի դուռն բերդին յահէ Օսմանցւոցն, գնացին ՚ի տունս իւրեանց. ընդ որս եւ այր մի ՚ի Փարաքար գեղջէ` ասէ ցընտանիս իւր, դուք առ սակաւ սակաւ եկեսջիք, եւ ես ճեպով գնացից. զի դրունք տանց մերոց ՚ի բաց թողաք, մի' գուցէ ոք մտանէ ՚ի տունն մեր, եւ զհաւերն տարցէ: Եւ գնացեալ մտանէ ՚ի տունն, եւ ահա գայ ձայնն շշնջանաց. եւ որոնեալ զտունն` ոչ տեսանէ զոք: Եւ բացեալ զխուփ թոնրին` տեսանէ Բ Օսմանցի ՚ի մէջ թոնրին. եւ արձակեալ զգօտի իւր` կապեաց զձեռս նոցա յետս ՚ի մէջ թոնրին, եւ եհան զնոսա: Եւ ասէ ցնոսա, ո՞ւր են երիվարք ձեր: Ասեն նոքա, վաստակեցան եւ ոչ կարացին գալ, թողաք ՚ի բաց: Իսկ այրն առաջ արկեալ զնոսա` եւ գնաց ՚ի բերդն: Եւ ահա խանն ելեալ ՚ի բերդէն գնայր ՚ի զառիվայրն կամրճին. անդ եկեալ այրն հանդերձ տաճկօքն` պատահի խանին. եւ յետ բազում հարցանելոյն` ասէ, դուք ուստի՞ էք: Ասեն, ՚ի Կարուց: Իբրեւ լուաւ` թէ ՚ի Կարուց են, հրամայեաց սպանանել զնոսա. եւ զհատումն գլխոց նոցա ես տեսի աչօք իմովք:

[ԺԵ]

Նահատակութիւն երկուց մանկանց:

Չեւ եւս էին փախուցեալք Օսմանցիքն ՚ի սուտ համբաւոյն, ըմբռնեալ էին երկուս մանկունս ՚ի Կոտէից. եւ ՚ի փախչելն իւրեանց կապեալ զմանկունս (մանկանց) զձեռս յետս` եւ առաջի արկեալ վարէին զնոսա. եւ հասեալ ՚ի գիւղն Արծնի` ՚ի գլուխս բարձր քարանցն` որ ասի Դժուարադէմ, ասեն մանկունքն ցվարիչսն, արձակեցէ'ք զձեռս մեր, զի մի' նեղիցուք. քանզի փախչիլ եւս ոչ կարեմք. վասնզի մին կողմն քարափն է` եւ մի կողմն դուք: Եւ նոքա արձակեցին զձեռս նոցա: Իսկ մանկունքն միաբանեալ` գնացին մինչ ՚ի գլուխ քարին, յիշեցին անուն Աստուծոյ, եւ անկան ՚ի քարանցն ՚ի վայր` եւ մեռան: Յաղագս Բ[2]ց իրաց ընկալան կամաւ իւրեանց այնպիսի' դառն մահ. նախ` զի զերծցին յանառակ պղծութենէ. երկրորդ` զի քրիստոնէութեամբ մեռցին` քան թէ ուրացութեամբ կեցցեն: Վասնորոյ ոչ վարկպարիզի համարիմ զմահ սոցա: Այլ պսակակից Վիլոնի Եպիսկոպոսին, որ անկաւ ՚ի բարձանց` եւ մեռաւ վասն այնպիսի' գործոց. եւ Ռ կուսանքն` որք անկան ՚ի գետն վասն Քրիստոսի, եւ մեռան: Նոյնպէս եւ սոքա կատարեցան երանելի մահուամբ: Եւ էին ՚ի ձոր անդր արք թագուցեալք, եւ տեսին զանկանել մանկանցն, մնացին մինչեւ ՚ի միւս վաղիւն. եւ եկեալ բարձին զնոսա, եւ տարեալ ՚ի գիւղն Արծնի թաղեցին:

[ԺԶ]

Նահատակութիւն Ղզլար անուն կնոջ:

Ի փախչելն Թաթարաց յերեսացն Պարսից` Բ[2] Թաթար գնացին փախստեամբ մինչեւ ՚ի գիւղն Նորագաւիթ. եւ էր մթացեալ օրն: Եւ Ղզլարս այս ելեալ ՚ի տանէ իւրմէ` երթայր առ դրացիսն` բերել ճրագ ՚ի տուն իւր. եւ պատահի երկուց Թաթարացն, որք իջեալ ՚ի ձիոցն` կալան զկինն եւ հանին ՚ի ձին. եւ նա անկաւ ՚ի վայր. եւ դարձեալ հանին ՚ի ձի. եւ նա դարձեալ անկաւ. եւ երրորդ անգամ նստուցին զնա ՚ի ձի. իսկ սրբասէր կինն դարձեալ անկաւ: Իսկ տաճիկքն ձանձրացեալ, քանզի եւ երկիւղ կրէին ՚ի Պարսիցն, վասնորոյ սրախողխող արարին զերանելի կինն Ղզլար, թողին կիսամահ եւ փախեան: Եւ Պարսիկքն պատահեցան նոցա, զմինն սպանին, եւ մինն կակալեալ տարին: Եւ կինն մնաց աւուրս Ե[5] եւ եկեալ քահանայք հաղորդեցին զնա. եւ յետ երկուց աւուրց հանգեաւ ՚ի Քրիստոս: Սա կին էր առն միոյ` որ ասէին Սեաւ-Զաքարիա, ՚ի նոյն գեղջէն Նորագաւթայ, որ գայր ՚ի վաճառականութենէ. եւ աւազակքն սպանին զնա Բ[2] ընկերօք ՚ի Մուշաղբիւր գիւղ:

[ԺԷ]

Վասն գալոյ երիվարին:

Օսմանցիքն մինչդեռ կային խաղաղութեամբ, եւ աւար առնէին զերկիրն, աւար առին եւ զգիւղն Արծնի. թէպէտ մարդիկքն գաղթեցան, սակայն անասունքն ամենայն աւար առին, եւ ոչ մնաց ուլ մի: Եւ էր ՚ի գիւղն այր մի` Դաւիթ անուն` որ էր տանուտէր գեղջն, եւ ունէր նա ազնիւ ձի մի` կապուտ գունով, բարձր հասակաւ, լայնասմբակ, երկայնապարանոց, փոքրագլուխ, եւ արագաքայլ. ուսուցեալ էր եւ լեզու, եւ անուն եդեալ էր նմա Ղռաթ. եւ զոր ինչ Դաւիթն ասէր, ձին իմանայր: Այս ձիս եւս տարին, եւ անկաւ ՚ի ձեռն Ղարսեցւոյ միոյ. եւ էր տուն նորա արտաքոյ բերդին. եւ յամենայն օր հեծնոյր այրն զձին, եւ գնայր ՚ի զննին, եւ ուրախանայր վասն արագընթացութեանն: Եւ յաւուր միում ըստ սովորութեանն հեծաւ զձին, եւ ելեալ ՚ի զբօսանս, եւ դարձաւ ՚ի տուն, եւ եմուտ ՚ի բակն իւրեանց. իջեալ ՚ի ձիոյն` էարկ զերասանակն ընդ թամբօքն, եւ մտեալ ՚ի տուն` ասէ ցծառայն, ե'րթ ա'ռ զթամբ ձիոյն: Եւ ելեալ ծառայն ետես` զի ձին ելեալ ՚ի բակէն` եւ գնայր խաղաղիկ: Իսկ ծառայն ընթացաւ, զի կալցէ. եւ ձին փախս առեալ դէպ յարեւելս, եւ ծառայն երթեալ պատմեաց տեառն: Եւ այրն հեծաւ յայլ ձի` եւ գնաց զկնի նորա. իսկ ձին արագացոյց զընթացն` եւ ո'չ կարաց հասանել նմա. դարձաւ յետս: Եւ իմաստուն ձին յայնմ գիշերի գնացեալ Զ[6] աւուր ճանապարհ` եհաս ՚ի գիւղն Արծնի, եւ եմուտ ՚ի բակն իւրեանց: Եւ մայրն Դաւթի ելեալ ՚ի գիշերին` զի երթիցէ յեկեղեցին առ ՚ի յաղօթել, եւ տեսեալ զնա ձին` վրնջէր` եւ զոտսն հարկանէր յերկիր. եւ կինն դարձաւ ՚ի տուն` եւ պատմեաց որդւոյն: Եւ Դաւիթ ել արտաքս, եւ ձին որպէս բանական արկեալ զպարանոցն ընդ ուսով Դաւթին` անդադար վրնջմամբ աղաղակէր: Եւ ՚ի լուսանալ առաւօտուն ժողովեցան ամենայն գեղականքն, եւ ասեն ցԴաւիթն, տա'ր զձիդ առ խանն, եւ պատմեա' նմա: Եւ առեալ զձին` տարեալ եցոյց խանին, եւ ասաց պատճառն: Իսկ խանն ասաց, քո արդար վաստակն եկն ՚ի ձեռս քո, առեալ գնասցես: Եւ մի' ոք ծաղր արասցէ զմեզ. զի վասն այն գրեցաք, զի անասունք սիրեն զտածիչս եւ զտէրս իւրեանց, եւ մարդիկ ոչ իմանան զերախտաւորս իւրեանց, որպէս ՚ի մերում ժամանակի եղեալ աբեղայքն: Քանզի յետ երկուց ամսոցն յիւրում գերութեան փախեաւ ձին` եւ եկն առ տէր իւր. իսկ մեք Բ [2] օր ոչ պահեմք ՚ի մտի զերախտիս տէրանց մերոց: Իսկ տաճիկն` որ զձին տարեալ էր, յետ աւուրց ինչ եկն յԱրծնի. ետես զձին, եւ տեղեկացաւ` զի ՚ի նոյն գիշերն որ փախեաւ` եկն ՚ի գիւղն Արծնի: Այնուհետեւ եղեն սիրելիք միմեանց Դաւիթն եւ տաճիկն:

[ԺԸ]

Հաշտութիւն երկուց թագաւորացն:

Սուլթան Մուրատ թագաւորն տաճկաց գնացեալ էառ զԲաղդատ ՚ի ձեռաց Պարսից. եւ մինչ էրն ՚ի Բաղդատ, անդուստ առաքեաց դեսպան առ թագաւորն Պարսից Շահ-Սաֆի, զի արասցեն խաղաղութիւն ՚ի մէջ իւրեանց: Եւ Շահն եւս առաքեաց դեսպանս առ Խոնթկարն` այր մի` որ ասէին Ջաղաթա-Քօթուկ-Մահմատ խան. եւ արարին հաշտութիւն եւ խաղաղութիւն. եդին պայման ամս Լ մնալ խաղաղութեամբ: Եւ իսկոյն մեռան երկոքին թագաւորքն: Յետ Սուլթան Մուրատին` թագաւորեաց եղբայր իւր Իպրահիմ: Եւ յետ նորա որդին Մահմատ: Եւ յետ նորա որդին Խրան (գուցէ Սիւլէյման Բ. կամ Ահմէտ Բ): Եւ յետ նորա զեղբայր նորա Մուստաֆայ, որ կայ այժմ, եւ վարէ զթագաւորութիւնն: Յետ Շահ-Սաֆուն` թագաւորեաց որդին իւր Աբաս: Եւ յետ նորա Սաֆի: Եւ յետ նորա Սուլէյման: Եւ յետ նորա Հիւսէին: Սոցին պատմութիւնս յետոյ արասցո'ւք: Այսքան թագաւորացս ժամանակ խաղաղութիւն է ՚ի մէջ Պարսից եւ Տաճկաց: Զի ՚ի ՌՁԸ թուէն մինչ ՚ի ՌՃԽԷ թիւս` յորում եմք այժմ, է հաշտութիւն եւ խաղաղութիւն: Զի ՚ի Կոստանդնուպօլսէ մինչ ՚ի Ասպահան երթեւեկութիւն է առանց երկիւղի եւ ահու:

[ԺԹ]

Սքանչելիք Փիլիպպոս Կաթուղիկոսին:

Փիլիպպոս Կաթուղիկոսի վարքն եւ գործքն զամենայն գրեալ է Առաքեալ պատմագիր: Իսկ մեք գնացաք ՚ի Կարնոյ քաղաք, եւ անդ պատմեցին մեզ սքանչելիք ՚ի նմանէ` որք ականատեսք էին այնմ սքանչելեաց: Եւ մեք կարեւոր եւ պատշաճհամարեցաք գրել աստէն: Մեծ եւ առաքինի Կաթուղիկոսն` եւ երկրորդ Լուսաւորիչն Մովսէս ետ գաւազան վարդապետական Փիլիպպոսի, եւ օրհնեաց զնա Եպիսկոպոս. եւ առաքեաց զնա ՚ի Նուիրակութիւն յաշխարհն Յունաց: Եւ գնացեալ մինչեւ ՚ի Թէոդոսուպօլիս` որ է Արզրում, եւ էր ՚ի քաղաքին անդ վարդապետ մի Մինաս անուն` կարի եւ յոյժ ուսեալ զարուեստս երաժշտական. եւ էր կարի հպարտ եւ գոռոզ, յանդուգն եւ ինքնահաւան, եւ ոչ երբէք խոնարհէր ումեք: Եւ ՚ի գիշերի միում երգէին ժամն, եւ յաւարտել զՄեծացուսցէ փոխն, Մինասն սկսեաց զշարական Աւագ Օրհնութեան յետին տներն ասել: Եւ Փիլիպպոսն ասաց, այդ մի' ասէք, զի անպատշաճէ: Իսկ Մինասն ոչ ետ ունկն, այլ ըստ գոռոզ բարուցն արար որպէս կամէր: Եւ յաւարտել աղօթիցն, Փիլիպպոսն քարոզ սկսաւ ասել աւուր պատշաճն` ՚ի Տէր եթէ շրթանցն սկսեալ` մինչ ՚ի Մեծացուսցէն յայտ արար քաղցր եւ համեղ ոճով: Եւ սակաւ ինչ ծանոյց վասն Մեծացուսցէ շարականին. եւ մեղադրեաց Մինասին` թէ ոչ գիտէ զխորհուրդն, այլ ինքնահաւանութեամբ առնէ: Իսկ Մինասն արտաքոյ դրանն լսէ զասացեալսն Փիլիպպոսի, եւ նախատինս վարկաւ ինքեան. եւ լցեալ չար նախանձու` եւ գնացեալ առ իշխանն չարախօսեաց ՚ի Փիլիպպոսէն. ասէ, Աբեղայ մի եկեալ է ՚ի Պարսից աշխարհէն, եւ ՚ի մեր աշխարհէս բազում դրամ է ժողովեալ, զի տարեալ տացէ Պարսիցն, զի եկեսցեն եւ աւերեսցեն զաշխարհս մեր. այլեւ անիծանէ եւ հայհոյէ զազգն ձեր, եւ Օմարին եւ Օսմանին նալաթ ասէ: Եւ բարկացեալ փաշայն` առաքեաց արք Գ Ենկիչարի` ասէ, ՚ի վերայ երեսին քարշ բերէ'ք զնա: Եւ գնացեալ արանցն` տեսին զի բազում վաճառականք եւ քաղաքականք կային առ նա: Եւ ասեն, ո՞ւր է փափասն` որ ՚ի Ղզլբաշիցն եկեալ է, ելցէ եւ եկեսցէ առ փաշայն, զի խնդրէ զնա: Իսկ սուրբ վարդապետն յարեաւ, եւ ամենայն արքն` որք կային անդ` յարեան եւ նոքա: Ասէ վարդապետն, ելէ'ք արտաքս. եւ ինքն եբաց զպատուհանն, եւ հանեալ անտի Բ[2] մոմ սպիտակ, որ չեւ էր լուցեալ, այլ ՚ի գլուխն ունէր զպատրոյկն, առեալ զայն ՚ի ներքոյ փիլոնին` եւ գնաց. գնացին եւ ամենայն արքն ընդ նմա: Եւ մտեալ առ փաշայն` խոնարհութեամբ ողջոյն ետ: Ասէ փաշայն, դո՞ւ ես` որ եկեալ ես` ՚ի մեր աշխարհէս դրամ ժողովես եւ առաքես առ Շահն, զի դրամով մեր զօրս ժողովէ եւ գայ ՚ի վերայ մեր ՚ի պատերազմ: Իսկ երանելի վարդապետն ոչ կարէր ուղղակի խօսել տաճկերէն. եւ խօսի թարգմանաւ` եւ ասէ, ես իւղավաճառ եմ, ո'վ ոք գնէ յինէն իւղ` դրամով գնէ. եւ ո'վ ոք ոչ գնէ, ոչ տայ դրամ: Ասէ փաշայն, եթէ վաճառական ես, ապա ընդէ՞ր հայհոյես եւ անիծանես զմեզ: Եւ առ այս բան ասէ վարդապետն, ոչ է այդ գործ իմ: Եւ ապա հանեալ զԲ[2] մոմն ՚ի ներքուստ փիլոնին` եւ պարզեաց առ փաշայն: Իսկ փաշայն ձգեալ զձեռն էառ զմոմսն. յայնժամ շնորհօք սուրբ Հոգւոյն լուցան մոմք` եւ վառեցան ՚ի ձեռն փաշային: Եւ սոսկացեալ փաշայն` եւ սարսափմամբ ասէ ցվարդապետն, ե'րթ գնա' ՚ի տեղին քո: Եւ երանելի վարդապետն խոնարհութեամբ երկիր եպագ, ել արտաքս: Եւ փաշայն ասէ ցարսն, զի՞նչ է այս զարմանքս: Ասեն արքն, սքանչելիք բազում լինին դովաւ. վասնզի սուրբ է եւ արդար: Եւ հրամայեաց փաշայն դարձուցանել զվարդապետն` եւ ասէ, Բաբայ տեսանե'ս` զի երաժշտութիւն է, եւ ոչ գայ անձրեւ, եւ չորացաւ ամենայն երկիր. եթէ կարող ես` բե'ր անձրեւ: Ասէ վարդապետն, ողորմութիւնն Աստուծոյ բազում է. բայց տաճիկք ոչ թողուն զմեզ աղօթել ըստ օրինաց մերոց: Ասէ փաշայն, ես տաց քեզ վերակացուս, եւ ո'վ ոք հակառակեսցի` սպանցեն զնա. եւ դու աղօթեա' ըստ քում օրինաց: Եւ եդ ընդ նմա Ժ զինուորս, եւ պատուիրեաց նոցա` թէ ո'վ ոք ընդդիմակաց լիցի դմա` սպանէ'ք զնա: Եւ ապա ելեալ յերեսաց փաշային` գնաց յեկեղեցին` որ ասի Միաբանից Աստուածածին. եւ հրամայեաց ամենայն եկեղեցականաց զգեստաւորիլ. եւ ինքն եւս զգեցաւ զգեստ Պատարագին. էարկ զիւրեաւ զԵմիփորոնն եւ եդ ՚ի գլուխն զԹագն, եւ էառ ՚ի ձեռն զԽաչն. եւ ելեալ յեկեղեցւոյն` Խաչիւ եւ Աւետարանաւ, ծնծղայիւք եւ զանգակաւ, եւ սկսան շարական ասել, Սուրբ Աստուած Հայր անսկիզբն: Եւ գրոհ տուեալ քաղաքն ամենայն` ելին ՚ի հիւսիսոյ կողմն քաղաքին` որ ասի Սուրբ Նշանի բլուր. մինչ գնացին երգելով զշարականն, սկսաւ ամպել օդն. եւ մինչ հասին ՚ի սահմանեալ տեղին, սկսաւ ցօղել: Եւ իբրեւ ընթերցան աւետարանն` Զի որպէս փայլակն, Գ (երիցս) գոռաց ամպն: Եւ յորժամ սկսան թափօր, սահանք երկնից բացան, եւ իջին անձրեւք յորդ. եւ մինչեւ աւարտել թափօրին` եղեւ դաշտն իբրեւ զծով: Եւ ապա դարձան յեկեղեցին` ասելով. «Թագաւորիսցէ տէր յաւիտեանե: Եւ մտեալ յեկեղեցին` ասաց, «Խնդրեսցուք հաւ: Պահպանեալե: Եւ յորժամ զայս Բ[2] սքանչելիքս ետես Փաշայն, կալաւ զչարախօսն Մինաս, եւ էառ ՚ի նմանէ Ռ[1000] Մառչիլ` ասէ, խրատ լիցի քեզ զի մի' այլ չարախօսութիւն առնիցես: Զայս պատմեաց Յովհան վարդապետ Կարնեցի` որ էր աշակերտ նոյն Մինասին:

[Ի]

Նահատակութիւն Գալուստ երիցուն:

Յորժամ եղեւ հաշտութիւն ՚ի մէջ երկուց թագաւորացն Պարսից եւ Տաճկաց` երթեւեկութեամբ Ջաղաթայ-Քօթուկ-Մահմատ խանի, թագաւորն Շահ-Սաֆի ետ ՚ի պարգեւ նմա զխանութիւնն Երեւանայ. զի մեռեալ էր Քալպալի խանն ՚ի թուին ՌՁԸ: Ի սորա երկրորդ ամին եկն այր մի կնաւ իւրով ՚ի Բասենայ, եւ բնակեցաւ ՚ի Կոտէս գաւառ` ՚ի գիւղն Արախուս: Եւ կինն այն ծնաւ որդի, եւ ետուն զնա մկրտել Գալուստ երիցուն. որպէս ծնունդ քրիստոնէի մկրտեաց, եւ ոչինչ էառ ՚ի նոցանէ վասն աղքատութեան նոցա. այլ ետ նոցա ԺԲ լիտր ցորեան, զի հաց արասցեն ինքեանց: Եւ յետ աւուրց ինչ եկին հայր եւ եղբայր կնոջն` եւ ասեն ցայր նորա, դու զաղջիկն մեր առեւանգ արարեալ` փախուցեալ եկիր աստ, զռզակն ընդէ՞ր գողացաք եւ բերիք ընդ ձեզ: Եւ նոքա ուրացան եւ ասեն, ո'չ գիտեմք զոր ասէքդ: Եւ ՚ի բազում ասելն եւ ՚ի լսելն` եւ նոցա ուրանալն, ձանձրացան արքն, եւ գնացեալ գրեցին գիր գանգատանաց ՚ի փեսայէն եւ յաղջկանէն իւրեանց, եւ ետուն խանին: Եւ կոչեալ զնոսա` ասէ, տո'ւք ՚ի դոսա զինչս իւրեանց: Իսկ նոքա` զի վատնեալ էին, ոչ կարացին հատուցանել, տաճկացան այրն եւ կինն, եւ յաւելին չարիս` մատնել զԳալուստ երէց, թէ մեք վաղ ուրեմն կամէաք տաճկանալ, Գալուստ երէցն ոչ եթող. այլեւ մկրտեաց զորդին մեր. եւ ետ մեզ կաշառ` ցորեան, եւ ասէ, ես պահեմ զձեզ, եւ դուք մի' տաճկանայք, զի մի' կորիցէ հոգի ձեր: Եւ խանն առաքեաց արս խիստ` եւ բերին զանմեղ քահանայն, եւ կացուցին առաջի նորա: Ասէ խանն, դու ընդէ՞ր ես մկրտեալ զորդի Թուրքիս: Ասէ երէցն, ես զնոսա ոչ գիտէի` թէ Թուրք իցեն. զի նոքա աղաչեցին ինձ, եւ ես որպէս օրէն էր մեր` արարի առ նոսա: Քանզի բազումք ՚ի Քրիստոնէից տաճկանան, նոյնպէս եւ դոքա տաճկացան, եւ մեք զի՞նչ մեղաք: Ասէ խանն, ապա ընդէ՞ր ես տուեալ դոցա ցորեան եւ կաշառս: Ասէ երէցն, մի՞թէ ողորմութիւն տալն կաշառ իցէ, զի սովորութիւն է քրիստոնէից` տալ ողորմութիւն ամենեցուն ըստ հրամանի Աւետարանին մերոյ: Ասէ խանն, զայդ ասելով կամիս զերծանի՞լ յինէն, ոչ է այդպէս. կամ տաճկացի'ր եւ կամ չարչարանօք սպանանեմ զքեզ: Ասէ երէցն, Աստուած մի' արասցէ թողուլ ինձ զհաւատն իմ. բայց թէ առանձ յանցանաց սպանանես զիս, պատրաստ եմ ՚ի մեռանել: Ասէ խանն, զի՞նչ յանցանք իցեն մեծ քան զայս` որ ծնունդ տաճկին քրիստոնեայ արարեր: Ասէ տէր Գալուստն, ասացի` թէ ես ոչ գիտէի զնա տաճիկ, եւ թէ` գիտենայի զնա տաճիկ` ՚ի գալ նորա ՚ի գիւղն մեր` ոչ թողուի մտանել մոլորելոյն այնմիկ առ ուղիղ հաւատն մեր: Եւ բարկացեալ խանն` հրամայեաց ձաղանօք տանել զնա ՚ի բանտ: Եւ առաքեաց Բ Մուղրի` եւ ասէ, խրատ տո'ւք` թերեւս կարիցէք դարձուցանել: Եւ գնացեալ խօսեցան ընդ նոսա բազում մարմնական բանիւք: Իսկ երանելի քահանայն Գալուստ տգէտ էր ՚ի գրոց գիտութենէ. այլ աշխարհօրէն բանիւ յանդիմանեաց զնոսա` եւ ասէ, առաջնորդն ձեր ՚ի դժոխս ամենայն համախոհիւք իւրովք ընդ սատանայի, եւ զի՞ս եւս հրաւիրէք առ նա գնալ: Եւ բարկացեալ մօլնայքն` եւ ելեալ հարին զնա ոտամբ. եւ գնացեալ պատմեցին խանին: Եւ առաքեաց խանն զօրականս, զի կապեսցեն զձեռս նորա յետս, եւ տարէ'ք ՚ի դուռն արեւմտեան` եւ քարկոծ արարէք: Եւ գնացեալ չար զինւորքն` եւ հանին զնա ՚ի բանտէն. եւ առաջի արկեալ տանէին զնա ՚ի տեղի սպանմանն, մերթ ՚ի քարշ, մերթ ՚ի յոտին, ոմանք հարկանէին, եւ ոմանք կռփահարէին, ոմանք ձաղէին եւ ոմանք խթէին, ոմանք փետէին զմօրուսն եւ ոմանք զգանգուրն, ոմանք թքանէին զերեսսն, եւ ոմանք հայհոյէին, ոմանք նախատէին եւ ոմանք չար խրատ տային, վասնորոյ ձանձրացեալ սուրբ քահանայն Գալուստ` սկսաւ նախատել զառաջնորդս նոցա` ասելով, անիծեա'լ լիցի նա` եւ ընդունօղ նորին, եւ ո'վ ոք զնա մարգարէ դաւանէ: Եւ ապա ասացին բերել քրիստոնեայս, զի քարկոծեսցեն զնա. եւ փախեան ամենայն քրիստոնեայք: Եւ նոքա կալան այր մի` Բօշայ ազգաւ, եւ ասացին նմա, հա'ր զդա քարամբ` զի մեռցի: Եւ նա ո'չ եհար: Եւ եդին ՚ի ձեռն նորա զծայր չուանին` եւ ասեն, քարշեա' զդա. եւ ո'չ կալաւ զչուանն. եւ հարին զԲօշայն ա'յնքան` մինչեւ եղեւ կիսամահ. եւ թողին զնա: Եւ յարեան ՚ի վերայ երիցուն` որպէս գայլք մարդախանձ, եւ քարկոծեցին զերանելին Տէր Գալուստ. եւ կատարեցաւ բարի դաւանութեամբ ՚ի Քրիստոս. եւ էր մթացեալ զօրն, թողին զնա ՚ի մէջ քարանցն` եւ գնացին: Եւ պահապանք պարսպաց բերդին Տաճկունքն տեսին ՚ի վերայ մարմնոյ սրբոյն որպէս կայծակունք հրոյ, եւ կարծեցին` թէ նենգաւոր տաճկունք այրեն զմարմինն նորա, եւ ձայնէին առ խանութպանսն` եւ ասէին, զի՞նչ է` զոր առնէք: Եւ նոքա ասեն, լոյս է եւ ո'չ հուր: Եւ ՚ի լուսանալն` գնացեալ բերդապահացն` եւ պատմեցին խանին: Եւ ասաց խանն, ես բռնութեամբ առաքեցի զերէցն յարքայութիւնն Աստուծոյ: Եւ հրամայեաց քրիստոնէից բառնալ զնա եւ թաղել ըստ օրինաց իւրեանց: Վասնորոյ եկին բազում քահանայք եւ ժողովուրդք, բարձին զմարմինն` եւ զքարինս եւ զհողն արենաշաղախ, եւ տարեալ թաղեցին յանապատն Երեւանայ մերձ Անանիա առաքելոյն: Կատարեցաւ սուրբ քահանայն Գալուստ ՚ի թուին ՌՁԹ` յաւուրս Քառասնորդաց պահոցն, յաւուրս Տեառն Փիլիպպոսի Կաթուղիկոսի Հայոց:

[ԻԱ]

Հակառակութիւն Ջրօրհնեքի:

Մեծ եւ առաջին թագաւորն Պարսից Շահ-Աբաս քշեաց զաշխարհս Հայոց, եւ տարեալ բնակեցոյց յաշխարհին Պարսից: Բայց ըստ հաճոյիցն առնէր ազգին քրիստոնէից. շինէր եկեղեցիս յամենայն տեղիս. եւ սահմանեաց յամենայն ամի յառաջի իւր Ջրօրհնեք առնել: Այսպէս ուսան ամենայն խանորայք` ուր լինէր քրիստոնեայք, բերէին առաջի իւրեանց, եւ օրհնէին ջուր: Ըստ սոյն սարասի եւ այս Քօթուկ խանս հրամայեաց Փիլիպպոս Կաթուղիկոսին, զի արասցէ Ջրօրհնէք հանդիսաւոր առաջի իւր: Եւ գրեաց թուղթ մեծ Հայրապետն Փիլիպպոս. եւ ժողովեցան ամենայն վանօրէից Առաջնորդք եւ միաբանք, եւ գիւղորէից երիցունք, զի ամենայն պատրաստութեամբ գայցեն ՚ի կատարել զհրամանս իշխանին: Եւ ըստ հրամանի մեծ Կաթուղիկոսի ժողովեցան ՚ի Խնկելոյ Ձոր գեղ, որ այժմ ասի Ձորագեղ: Եւ մտին ՚ի պատարագ. եւ խանն էարկ վրան ՚ի ներքոյ կամրճին. եւ նստեալ մնայր գալստեան Ջրօրհնեքին: Եւ ահա ժողովեցան վայրենաբարոյ Պարսիկքն` որ կոչէին Թաթար, արարին եւ նոքա հանդէս ՚ի նմանութիւն Ջրօրհնեքին. եւ պատրաստեցին զինքեանս ՚ի մէջ բերդին. եւ կացուցին դէտ արտաքոյ դրանն` եւ ասացին, յորժամ մերձենան Հայք ելանել արտաքս յեկեղեցւոյն, ազդ արասջիք մեզ, զի եւ մեք ընդ նոսա ելցուք: Եւ ունէին ինքեանց առաջնորդ ոմն` ուրացեալ եպիսկոպոս` որ ասէին Ճաճին: Իսկ Հայք ՚ի յաւարտել պատարագին ելին ՚ի գնալ ՚ի տեղին` զոր սահմանեալ էին ՚ի ներքոյ կամրճին: Եւ Զաքարիա վարդապետն` որ էր Առաջնորդ սուրբ ուխտին Յօվհաննու վանից, հեծեալ ՚ի ջորւոջ` եւ Բ[2] սուրհանդակք առաջի նորա` եւ գնայր: Եւ յորժամ տեսին դէտքն, ազդ արարին Թաթարացն. եւ ելին արտաքս ղօղանջելով եւ բարբանջելով` դահուլով` զուռնայով` եւ շըվշուելով եւ ծափելով, եւ ուրացեալ Ճաճինն առաջի նոցա: Եւ իբրեւ ետես Զաքարիա վարդապետն զայն, զտեղի էառ, եւ հրամայեաց` զի զգեստաւորեալքն յետս դարձցին: Եւ ինքն իջեալ ՚ի ջորւոյն` հրամայեաց փայեկացն ըմբռնել զուրացօղն Ճաճին` եւ կոխել. եւ հանեալ զկօշիկ իւր` կալեալ զգլուխ ուրացողին` եւ բեւեռօք կօշկին հարկանէր, մինչեւ վիրաւորեալ արիւնաշաղախ արար: Եւ պիղծ ուրացօղն աղաղակէր, մի՞թէ հաւատք տաճկաց յերկիր խորտակեցան. զի Հայս այս սպանանէ զիս: Եւ զայս լուեալ Թաթարացն` յարեան ՚ի վերայ Զաքարիային, զի սպանցեն զնա: Եւ մեծամեծ Տաճիկքն հանին սուր ՚ի վերայ նոցա` եւ ասեն, դուք կամի՞ք զամենայն ազգս մեր տալ ջնջել. սոքա հրամանաւ Շահին առնեն առ ՚ի զբօսանս մեր. եւ ահա խանն պատրաստեալ մնայ սոցա. եւ դուք հակառակ Շահին եւ խանին գործէք: Եւ զայս լուեալ դադարեցին: Եւ ապա ծանուցին խանին զդառնալն յետս Ջրօրհնեքին. եւ խանն առաքեաց բազում միջնորդս. հազիւ հաւանեցան գնալ եւ օրհնել զջուրն. եւ յաւարտիլն Ջրօրհնեքին` հրամայեաց խանն եւ բերին երկու պատուական պատմուճան, մին Կաթուղիկոսին` եւ մին Զաքարիային: Եւ խանն կալաւ զԹաթարսն արս Լ[30], որք զհակառակն արարին. եւ էառ ՚ի նոցանէ տուգանս Յ թուման. եւ զպիղծ ուրացօղ Ճաճինն եհան յերեսաց` եւ աքսորեաց ՚ի բերդէն. եւ եկաց սեւերես յԱստուծոյ:

[ԻԲ]

Թագաւորութիւն փոքր Շահ-Աբասին` եւ վարուցն:

Ի թուին ՌՂԱ. մեռաւ Շահ-Սաֆի թագաւորն Պարսից. եւ էառ թագաւորութիւնն որդին իւր Աբաս, այր խելօք եւ գիտուն. եւ ՚ի թագաւորելն իւրում հաստատեցաւ գործ նորա: Քանզի հայր սորա Շահ-Սաֆի մինչ էր յԵրեւան, Հնդիկք առին զՂանտահար, եւ այս Շահ-Աբաս գնացեալ պատերազմեցաւ ընդ նոսա մեծաւ զօրութեամբ, եւ էառ զնա բազում հնարիւք. եւ դարձաւ յԱսպահան: Եւ խորհեցաւ գնալ ՚ի վերայ Բաղդատայ` առնուլ զնա: Իսկ իշխանքն եւ մեծամեծքն ոչ թողին` ասելով, հայր քո հաշտութիւն արար ընդ նոսա երդմամբ եւ անիծիւք, եւ ետուն պայման ամս Լ[30] մնալ հաշտ: Եւ ահա Ե[5] եւ Զ[6] ամ չեւ է հասեալ պայման ուխտին, եւ դու ընդէ՞ր լինիս ուխտազանց` եւ դաշնաւէր` եւ անիծահար: Եւ իբրեւ լուաւ զայս խոհեմ արքայն, դադարեցաւ ՚ի խորհրդոյն, եւ եկաց հանդարդութեամբ: Եւ էր սիրօղ քրիստոնէից: Եւ յորժամ առնէր ընթրիս մեծամեծաց եւ նախարարաց իւրոց, կոչէր եւ զաւագանին Ջուղայու զխօճայ Սաֆռազն եւ զխօճայ Պտումն: Այլ եւ գնայր ՚ի տունս քրիստոնէից` եւ ՚ի հարսանիս` եւ ՚ի պատիւս, եւ ոչ խտրէր: Այլեւ էր ուղղադատ եւ իրաւարար: Եւ այսպէս եկաց նա ՚ի կենդանութեան իւրում: Էզարկ եւ դրամ անուան իւրոյ մեծ քան առաջին թագաւորացն, եւ անուանեաց Սհապ-Ղռան:

[ԻԳ]

Շինումն եկեղեցւոյն Արտաւլոյ:

Որպէս բազում անգամ ասացեալ եմ` թէ` մեծ եւ առաջին Շահ-Աբասն քշեաց երկիրս Հայոց, եւ տարեալ բնակեցոյց յաշխարհն Պարսից, նոյնպէս եւ ՚ի Արտաւիլ քաղաքն բնակեցոյց սակաւ քրիստոնեայս, եւ շինեցին փոքրիկ եկեղեցի մի հրամանաւ Շահին` մերձ ՚ի մզկիթն իւրեանց` որ ասեն Շխ-Սաֆի, փայտակերտ ըստ թուականին իւրեանց: Առ սակաւ սակաւ բազմացան քրիստոնեայքն, եւ եկեղեցին փոքր էր եւ ո'չ բաւէր ժողովրդեանն, եւ տառապէին յոյժ: Վասնորոյ խորհեցան` զի զարեւմտեան որմն եկեղեցւոյն քակեսցեն եւ ընդարձակեսցեն փոքր ինչ ըստ բաւականին: Եւ իմացան Մուղրիքն եւ Մուլնայքն, եւ գրոհ տուեալ ժողովեցան, եւ միաբանեալ քակեցին զեկեղեցին ՚ի հիմանց: Եւ քրիստոնեայքն գնացեալ աղաղակ բարձին առ դուռն իշխանին. եւ իշխանն ոչ կարաց խափանել: Եւ ասէ խանն, ահա նոքա արարին ըստ կամաց իւրեանց` եւ ոչ լուան ինձ. վասնորոյ գրեմ ես թուղթ առ Էհտիմալ-Տօլուաթն, եւ դուք գնացէ'ք առ նա. եւ նորին հրամանաւն արզ արարէք Շահին, թերեւս այց լիցի ձեզ: Եւ գրեաց թուղթ կարի օգուտ նոցա: Եւ էր ՚ի քաղաքին երէց մի` լեզւաւ ճարտար եւ ճոռոմաբան, զնա հաստատեցին` զի գնասցէ: Եւ ժողովեցին դրամ բազում` եւ ետուն նմա. եւ առեալ զգիրս խանին` եւ գնաց. եւ եհաս յԱսպահան. եւ գնաց նախ առ Խօճայ Սաֆռազն, զի նա էր աւագ Ջուղայու. եւ նա առեալ տարաւ զնա առ Էհտէմալ-Տօլուաթն` որ ասէին Սարութաղի, եւ ցուցին նմա զթուղթն խանին: Եւ իբրեւ ընթերցաւ` ասէ, երէց դու գրեա' արզ` որպէս եւ գիտես, եւ տո'ւր խօճայիդ ընդ խանին թղթին, եւ յորժամ գնամք առ թագաւորն, անդ տացէ ինձ, եւ ես ցուցից Շահին: Եւ գրեաց արզ լալագին դիմօք, եւ ետ ցխօճայն. եւ ՚ի հպայմանեալ աւուրն ետ Էհտիմալ-Տօլուաթին, եւ նա ետ Շահին զԲ[2] թուղթսն: Եւ աստ տե'ս զողորմութիւնն Աստուծոյ. զի որպէս քաղցրացաւ սիրտն Արտաշէսի առ Մուրթքէ, այսպէս եւ սիրտ թագաւորին Աբասայ ՚ի վերայ երիցուն, եւ ասէ, բերէ'ք առիս զտէր արզիս: Եւ կոչեցին զնա. եւ գնացեալ երիցուն եւ անկեալ ՚ի վերայ երեսաց` եւ առաթուր գնաց եւ համբուրեաց զոտս արքային` եւ յարեաւ: Եւ ասէ արքայն, դո՞ւ ես գրեալ զարզս այս: Ասէ երէցն, այո' տէր իմ արքայ: Ասէ Շահն, ասա' եւ բերանով, զի գիտացից: Եւ նա պատմեաց զամենայն: Եւ Շահն ունկն եդեալ եւ լսէր: Եւ ապա կոչեաց նօտար` եւ ասէ, գրեա' առ խանն եւ առ մօլնայքն Արտաւիլոյ, թէ դուք` որ քակեալ էք աղօթանոցն քրիստոնէից, եւ զյիշատակ հաւոյն իմոյ ջնջեալ էք, վնասդ ձեր մեծ է եւ արժանի մահու. սակայն ներումն լիցի ձեզ յայսմ նուագի, վասնզի ծառայ էք Շխ-Սաֆուն: Այլ հրաման է ՚ի մերոյս թագաւորութենէ, զի դուք ձեզէն եւ ձերով դրամով եւ գործավարօք, արուեստապետօք եւ ծառայիւք` վերակացութեամբն Հայոց` շինել զեկեղեցի նոցա, որպէս եւ ինքեանք կամին, նոյնպէս շինեսցեն եթէ մեծ եւ եթէ փոքր. զի յիշատակ ազգին իմոյ մի' կորիցէ. զի աղօթեսցեն անդ վասն Շխ-օղլոյ օճաղին: Եւ կնքեալ զթուղթն ետ ցերէցն` եւ ասէ, ե'րթ գնա': Եւ ելեալ երէցն յետս յետս գնաց: Իբրեւ հեռացաւ փոքր մի` դարձոյց յետս, եւ ասէ, գիտեմ զի ոչ ունիս ՚ի ճանապարհի հացագին. եւ ասէ ցգանձապետն, տո'ւր դմա ԺԲՌ տիան, զի հացագին արասցէ ինքեան ՚ի ճանապարհի. եւ ասէ, փութա' գնալ: Եւ ելեալ երէցն` եւ գնացեալ յԱրտաւիլ, եւ եցոյց զռաղամն խանին: Եւ իբրեւ ընթերցաւ զռաղամն, ետես` զի սաստիւ էր գրեալ. եւ կոչեաց զշէխսն եւ զմուղրիսն` եւ ասաց զհրաման թագաւորին: Եցոյց եւ զթուղթն Շահի` որ գրեալ էր, թէ` դուք զայդ առնելով թշնամի եղաք Շխ-Սաֆու օճաղին: Եւ իբրեւ լուան զայս, սասանեցան ամենեքեանքն: Վասնորոյ ասացին, հրաման թագաւորին ՚ի վերայ գլխոց մերոց: Եւ իսկոյն կազմեցին զուսուցիչս եւ զորմադիրն եւ գաղիւսարարն, եւ հրամայեցին Հայոց` զի զտեղին չափեսցեն. եւ ապա սկսան դնել ՚ի հիմունս քարինս մեծամեծս եւ անտաշս, եւ ՚ի վերայ նոցա եփեալ կղմինդր. եւ ՚ի բազմութենէ գործաւորաց փութով աւարտեցաւ աղիւսաշէն, հոյակապ եւ գեղեցկայարմար: Եւ եղեւ յորժամ հաստատեցաւ եկեղեցին, կային քահանայք Գ[3]. եւ կացուցին ժամկոչ մի կարի հնարաւոր, որ յամենայն գիշեր երթայր եւ հարկանէր զդրունս եւ զերդս քրիստոնէիցն, զի եկեսցեն յաղօթս: Եւ ՚ի գիշերի միում` որ էր ուրբաթ, եւ մօնլայն ելեալ ՚ի տանիս մզկթին` եւ սալայն գոչէր. եւ ահա շունք քաղաքին ոռնային ընդ նմա. եւ յորժամ լռէր մօլնայն, շունքն եւս լռէին: Եւ յորժամ կոչէր մօլնայն, շունքն եւս ոռնային: Եւ լուեալ ժամկոչն զոռնալն շանց, ասէ ինքն ինքեան, արդ շունքն ոռնան ընդ մօլնայիցն. եւ թէ ես եւս ոռնացից, զի՞նչ վնասիցիմ. եւ սկսաւ բարձր ձայնիւ գոչել, Օրհնեալ է Աստուած. Օրհնեցէ'ք զԱստուած: Եւ լուեալ Մուղրոյն զձայն նորա` լռեաց, եւ գնացեալ եմուտ ՚ի սուգ. եւ եկին աղօթողքն եւ ասեն, ընդէ՞ր խափանեցեր զկանչելդ: Ասէ Մուղրին, կորեաւ հաւատն մեր: Ասեն տաճիկքն, ընդէ՞ր: Ասէ մօլնայն. վասնզի Հայոց բանկղին այնքան բարձր կոչեաց, մինչ զի մերն խափանեաց: Եւ առեալ զմօլայն` եւ գնացեալ առ խանն` եւ աղաղակ բարձին: Իսկ իշխանն ետ կոչել երեքեան զերիցունսն` եւ ասէ ցնոսա, դուք այնքա'ն լրբեցայք` որ զեկեղեցին ձեր տաճկացն ետուք շինել. այժմ զորմէ՞ առիք հրաման ժամ կոչելոյ: Ասեն երիցունքն, մեք չեմք ժամկոչ. եւ ունիմք ծառայ մի` թերեւս նա իցէ ձայնեալ: Հրամայեաց իշխանն` եւ բերին զնա: Եւ խանն (ասէ), դո՞ւ ես աղօթկօչ քաղաքիս: Ասէ ժամկոչն, այո': Ասէ խանն, հրամայեմ` զի արկցեն զքեզ առաջի շանց. զի չարաչար լափեսցին զքեզ: Ասէ ժամկոչն, ընդէ՞ր: Ասէ խանն, ո՞ ետ հրաման քեզ` որ ձայնիւ կոչես` եւ մեր մօլայի ձայնն խափանի: Ասէ ժամհարն, լո'ւր իշխան. ես տեսի մօլայն բանկ տայր, եւ շունք քաղաքիս ոռնային ընդ նմա. եւ յորժամ լռէր մօլայն, լռէին եւ շունքն. եւ յորժամ կոչէր մուղրին, ոռնային եւ շունքն. եւ ես ասացի, արդ շունքն ոռնան, նոցա ոչ գոյ պատիժ եւ ոչ տուգանք. եւ ես եմ մի ՚ի շանց անտի, ես եւս ոռնամ. թէ շանց պատիժ եւ տուգան լիցի, ինձ եւս լիցի: Զայս իբրեւ լուան տաճկունքն` ծիծաղեցան եւ ասեն, դուք ձեզէն զձեզ շուն արարիք. արդ երթեալ ոռնացէք որպէս զշուն: Եւ յայնմ օրէ մինչեւ ցայսօր բարձրաձայն կոչէ ժամկոչն, եւ ձայն նորա անկանի ՚ի մզկիթն` որ ասեն Շխսաֆի, եւ ասեն Հայոց շունքն ոռնան: Արդ մի' ոք համարեսցէ զբանս զայս` մեզ նախատինս եւ անարգանս, այլ պարծանք եւ փառք: Զի ասէ սուրբն Պօղոս, զի թէ' պատճառանօք եւ թէ' ճշմարտութեամբ զՔրիստոս քարոզի:

[ԻԴ

Գալուստ Խոսրով խանին:

Ջաղաթայ-Քօթուկ-Մահմատ խանն կարի ագահ էր, եւ ռիշտ, եւ յափշտակօղ. քանզի զռոճիկս սպայիցն ըստ սովորութեանն արգելոյր եւ ո'չ տայր. եւ եբարձ զիշխանութիւն զօրացն, եւ ոչ տայր ումեք գործ ինչ, եւ ոչ առաքէր հարկահան ոք ՚ի նոցանէ, այլ տայր այնոցիկ` որ ընդ իւրն էին եկեալք. վասնորոյ ձանձրացան ամենայն զօրքն, եւ միաբանեալք գրեցին թուղթ ամբաստանութեան, ետուն եւ կնքել Փիլիպպոս Կաթուղիկոսին, եւ առաքեցին առ Շահն: Եւ լուեալ զայս Շահն` առաքեաց այր ոմն Խոսրով անուն` ազգաւ Վրացի, եւ պատուիրեաց նմա իշխել Երեւանայ, եւ զՄահմատն առաքել առ ինքն: Եւ գնացեալ Խոսրովն յԵրեւան` եւ նստաւ խան, եւ առաքեաց զՄահմէտն յԱսպահան: Եւ էր Խոսրովս այս` այր լաւ եւ բարեսէր, եւ բարեկամ քրիստոնէից. գնայր ՚ի վանորայս, եւ տայր պարգեւս եւ ընծայս վանորէիցն: Այլեւ էր ողորմասիրտ եւ առատաձեռն. եւ թէ ոք տանէր նմա ձու մի, եւ նա ագուցանէր նմա պատմուճան մի: Թեթեւացոյց եւ զհարկն քրիստոնէից: Եբարձ եւ մաքսն ՚ի ճանապարհաց: Եւ էր առատութիւն եւ լիութիւն ամենայն իրաց, եւ թեթեւագին ամենայն ինչք ընչից: Էր եւ ինքն գուսան եւ երաժիշտ, երգեցիկ եւ յօրինօղ երգոց: Յորժամ երթայր ՚ի վանորայս, կոչէր զմանկունս դպրոցաց, եւ տայր երգել զշարական եւ տաղ. եւ այնպիսի' վարուք կայր բարեձեւութեամբ: Յորժամ բազմէր յուտել եւ ըմպել, նստուցանէր զմեծամեծս Հայոց ընդ իւր: Եւ ՚ի դատաստանս ուղղադատ եւ իրաւարար. եւ այսպէս կայր նա յԵրեւան. եւ գնալն նորա յետոյ ասասցուք:

[ԻԵ]

Սատակումն Ղարայ-ղուպաթին:

Ղարայ-ղուպաթս այս էր ազգաւ Պարսիկ` ՚ի տոհմէ մելիք Սալահենց: Եւ մինչ էր Շահ-Սաֆին ՚ի վերայ բերդին Երեւանայ, Ղուպաթս այս շրջէր ՚ի դրունս իշխանացն, եւ բազում կաշառօք էառ զքալանթարութիւն երկրին Երեւանայ, որ ասի պարսկերէն` Շահրիարի, եւ Հայերէն ոչ գիտեմ զի'նչ ասի. սակայն ինչ եւ իցէ` հաստատեցաւ ՚ի վերայ գործոյն: Եւ էր գործ նորա այս. զի զոր ինչ հարկ տան իշխանին, սա գրէ գաւառապետացն, եւ գաւառապետքն գրեն գեղօրէիցն. եւ ժողովեալ ձեռամբ ոստիկանաց` եւ տանինն իշխանին: Իսկ Քալանթարն Ղարայ-Ղուպաթ` զոր ինչ փոքր հարկն էր` գրէր գաւառապետացն, եւ զոր ինչ մեծ լինէր` ինքն գրէր ներհակ եւ հակառակ, զի գրէր յԷջմիածին` ածուղ, եւ յԱպարան` եղէգ, ՚ի Քանաքեռ` գերան մայրեաց, եւ ՚ի Ծաղկունեաց ձոր` ազոխ: Եւ այսպիսի վտանգօք տառապեցուցանէր զռամիկսն: Եւ Կաթուղիկոսն Փիլիպպոս բազում անգամ յանդիմանէր զնա. եւ նա ոչ լսէր նմա: Եւ էր նորա ծառայ մի` որ ասէին Ղսա-Ահմատ. սա առաքեցաւ ՚ի Քալանթարէն (ի) գործ ինչ ՚ի գիւղն Ֆռանկանոց, եւ նեղէր զգիւղականսն. եւ նոքա եկին առ Կաթուղիկոսն` եւ գանգատեցին ՚ի Մահմատէն: Եւ Կաթուղիկոսն գրեաց թուղթ առ նա սիրով: Իսկ պիղծն այն Մահմատ եթուք ՚ի վերայ թղթին` եւ պատառեաց, եւ բազում հայհոյանս ասաց Կաթուղիկոսին: Եւ լուեալ զայս քալանթարն` եւ ծիծաղեցաւ: Եւ եկեալ պատմեցին Կաթուղիկոսին. վասնորոյ ՚ի խոր խոցեցաւ ՚ի չափ մահու. եւ առաքեաց հրաւիրակս, եւ ժողովեցան ամենայն գաւառապետքն եւ տանուտեարք, եւ արարին քննութիւն վասն իշխանական հարկացն. եւ կուտեցին ՚ի վերայ նորա անչափ եւ անհամար: Իբրեւ ետես նա` թէ բարդեցաւ ՚ի վերայ իւր` եւ ոչ կարէ տալ համարս, այնուհետեւ սկսաւ աղերս արկանել, եւ աղաչէր միջնորդս արկեալ, զի հաշտութիւն արասցէ ընդ նա. եւ ոչ եղեւ: Վասնորոյ յուսահատեալ եղեւ յամենայն կողմանց, քանզի ճշտիւ պահանջէին տալ համարս: Եւ ապա գրեաց ձեռամբ իւրով մուրհակ այսպէս. թէ` ես Ղուպաթս գիր ետու Հայոց ազգին, թէ' ես, եւ կամ թէ' (ոք) յազգականաց իմոց եթէ քալանթարութեան ցանկամք կամ մտանեմք յայն գործ, ԷՌ թուման տամք յարքունիս, եւ գլուխ մեր հատցի: Զայս թուղթս գրեաց եւ ետ Կաթուղիկոսին. ահա կայ դեռ եւս ՚ի սուրբ Էջմիածին: Եւ զՂարայ-ղուպաթ աքսորեցին. եւ կայր որպէս մի ՚ի ռամկաց: Եւ յետ այսորիկ եղեւ չարախօսութիւն ՚ի Խոսրով խանէն առաջի թագաւորին Աբասայ: Եւ թագաւորն առաքեաց յԵրեւան այր ոմն Մահմատ անուն` նստիլ անդ տեղապահ, եւ զԽոսրով խանն առաքել առ ինքն: Եւ գնացեալ Խոսրով յԱսպահան, եւ Մահմատն նստաւ տեղապահ: Եւ Ղարայ-ղուպաթս այս. եւ իշխան մի` որ կարգեալ էր յարքունուստ հարկահան, սոքա երկոքեանս միաբանեցան ընդ Մահմատին. եւ առեալ զնա եւ տարեալ ՚ի տուն Խոսրով խանին` եւ ցուցին նմա զկանայս նորա: Ասեն` թէ Մահմատն բռնութեամբ շնացաւ ընդ աւագ կնոջ խանին, եւ յղացոյց զնա: Իսկ խանն փութով դարձաւ եւ եկն յԵրեւան. եւ Մահմատն լուաւ զգալն խանին, առաջագոյն ելեալ փախստեայ գնաց երկուցեալ ՚ի խանէն: Եւ եկն խանն, եմուտ ՚ի բերդն. եւ պատմեցին նմա` զոր ինչ արարին Ղուպաթն եւ իշխանն: Եւ բարկացեալ հրամայեաց ըմբռնել զնա, եւ դնել կունդ ՚ի պարանոցն, եւ շղթայ ՚ի յոտսն, եւ արկանել ՚ի մթին եւ ՚ի նսեմ` եւ ՚ի գարշահոտ ՚ի բանտի. եւ ՚ի ոջլէն եւ աղտէն եւ ՚ի բազմութենէ որդանցն` եւ յերկայնանալ հերացն` վիրաւորեալ սատակեցաւ: Եւ ապա կալեալ ընկեր նորա արքունական ծառայ` եւ կախեալ ընդ շան` եւ չարաչար հարուածով էսպան. եւ ապա խոշտանկէր զկին իւր, ազգի ազգի գանիւք եւ հարուածովք նեղէր եւ վշտացուցանէր զնա: Եւ էր եղբօրորդի մի կնոջ նորա, որ գրեաց առ հաւն իւր` որ հայր էր կնոջ խանին, եւ ձեռամբ պնդադեսպանաց ծանոյց նմա զտառապանս դստերն: Եւ էր նա մեծ առաջի Շահին, զի էր սեղանապետ, որ ինքեանք սուբրաչի բաշի ասեն. որ այլ իմն կերպիւ ծանոյց թագաւորին: Լուեալ էր եւ զսպանումն ծառային. վասնորոյ բարկացեալ առաքեաց զնոյն Մահմատն` իշխել Երեւանայ, եւ զԽոսրովն աքսորել: Որ գնացեալ ոչ ետես զերեսս Շահին, այլ մտեալ ՚ի կերպ աւդալի (ա'յս է ապթալ), եւ փախեաւ ՚ի Հնդիկս, եւ անդ մեռաւ:

[ԻԶ]

Մահ եւ սպանումն Թահմազ-ղուլի խանին:

Գրեցաք զգերութիւն Թահմազ-ղուլի խանին, որ ՚ի ժամանակս Մուրատ թագաւորին Օսմանցւոց մնաց ՚ի Ստամպօլ. եւ յետ Մուրատին նստաւ Իպրահիմ եղբայր նորա: Եւ յետ Շահ-Սաֆուն նստաւ Աբաս որդի նորա: Ի սորա ժամանակին թուղթ աղաչանաց գրեաց Թահմազն առ Էհտիմալ. տօլուաթն, զի ծանուսցէ Շահին վասն իւր. զի խնդրեսցէ զինքն ՚ի Խոնթկարէն, զի եկեսցէ ՚ի հայրենի երկիրն, եւ անդ մեռցի: Եւ Էհտիմալ-Տօլուաթն ծանոյց Շահին: Եւ Շահն ՚ի ձեռն դեսպանաց խնդրեաց զնա ՚ի Խոնթկարէն. եւ Խոնթկարն ինքն ետ հրաման գնալոյ նորա: Իսկ Ռոստամ խանն` որ էր իշխան Թաւրիզու, ոչ գիտէր զայս ամենայն: Եւ յորժամ լուաւ, ՚ի խոր խոցեցաւ ՚ի չափ մահու. քանզի թշնամի էր նմա, եւ ոչ կամէր գալ նորա աստ. զի գիտէր նա` թէ յորժամ Թահմազն լինէր աւագ եւ գլուխ ամենայն զանորէիցն, եւ ինքն փոքրանայր քան զնա. եւ կայր ՚ի վտանգի: Վասնորոյ գրեաց թուղթ առ վազիրն Օսմանցւոց, թէ որո՞վ իմաստութեամբ թողուք զդա գալ այսր. զի յորում աւուր եմուտ նա յաշխարհս Պարսից, Ստամպօլ տեսանէք ելեալ ՚ի ձեռաց ձերոց. վասնզի ելեւմուտ աշխարհիդ ձեր իմացաւ, եւ գիտաց զամենայն: Եւ իբրեւ եհաս թուղթն Ռոստամին առ վազիրն, Գ աւուրբ առաջ ելեալ էր Թահմազն ՚ի Կոստանդնուպօլսէ: Եւ առաքեցին զկնի նորա հեծեալս, եւ հասին նմա ՚ի քաղաքն Նիկոմիդա, որ այժմ ասի Իզնիմուտ, եւ սպանին զնա. եւ անդ թաղեցին: Եւ շինեցին ՚ի վերայ նորա ղուպայ: Եւ որք ընդ նմա էին եկեալ` պատմեցին Շահին, թէ' հրամանաւ Ռոստամ խանին սպանին զԹահմազն: Եւ բարկացեալ Շահն` առաքեաց եւ անդամ անդամ յօշոտեցին զնա` եւ արկին շանց. եւ այնպէս կորեաւ: Որով չափով չափեաց, չափեալ եղեւ. զոր ինչ արար նա ընկերին, անձամբ էառ զփոխարինին:

[ԻԷ]

Վասն խաւարման արեգական:

Ի թուին ՌՃ եւ Գ յօգոստոսի Բ[2]` յաւուր Դ[4]շի Աստուածածնի բարեկենդանին էի ես ՚ի մայրաքաղաքն Պարսից ՚ի Թաւրէզ, եւ ՚ի Էերրորդ ժամու աւուրն խաւարեցաւ արեգակն, եւ եղեւ տիւն որպէս ամպով ծածկեալ գիշեր, եւ խաւար կալաւ զտիեզերս, եւ աստեղքն ճառագայթեալ երեւէին այլակերպ. եւ ամենայն արուեստաւորք եւ վաճառականք աղխեցին զդրունս խանութից եւ կրպակաց իւրեանց. վասնզի ՚ի նոյն ժամու բազմացան գողք: Եւ թռչունքն` որք կային ՚ի քաղաքն` սասանեցան, եւ ահ եւ երկիւղ անկաւ ՚ի վերայ ամենայն մարդոյ: Եւ մնաց այնպէս խաւար ՚ի չափ կէս ժամու. եւ ապա ծագեաց զլոյսն: Իսկ իշխան քաղաքին` որոյ անուն էր Բէճան բէկ` ժողովեաց զամենայն գիտունս Պարսից, զի քննեսցեն` թէ զէ՞նչ էր պատճառ խաւարման արեգականն: Ոմանք ասացին` թէ թագաւոր մեռանի: Ոմանք ասացին` պատերազմ լինի եւ հեղումն արեան: Ոմանք ասացին` մահ անկանի: Եւ այլք` այսպէս եւ այնպէս: Իսկ իշխանն ոչ հաւատաց ասացելոց նոցա. այլ առաքեաց յեկեղեցին Հայոց, զի քահանայք նոցա քննեսցեն: Եւ էր անդ վարդապետ մի` Զաքարիա անուն` ՚ի գեղջէն Աստապատու, եւ մեք եւս ընդ նմա, եւ քննեցաք տօմարական արհեստիւ` եւ գտաք` զի լուսինն Լ[30] օր ոչ կատարէ զգնացս իւր, այլ ԻԹ օր եւ կէս ընթանայ, եւ այն մնացեալ կէս օրն ընծայումն առնու. եւ ա'յն է` որ յորժամ Հայոց տօմարի Կիսակ առնեն, ԻԹ եւ կէս երթան յերեսնիցն, եւ մնայ կէս, եւ ա'յն է կիսակ ամսոյն: Նոյն յայս խաւարմանս ԻԹ լուսնին կատարեալ էր զընթացս իւր, եւ ՚ի կիսոյ աւուրն ԻԹ եւ կէս առնոյր լուսինն ընծայումն յայնմ գօտւոջ, որ ունէր եւ արեգակն, եւ ՚ի նոյն գօտում ՚ի ներքոյ արեգականն` ընծայումն էառ լուսինն եւ եկաց ընդդէմ արեգականն եւ խաւարեցոյց զնա: Եւ զի մնաց խաւար կէս ժամ, ա'յն կէսն երեսնիցն պակասն էր, զի անցեալ լուսնի պակասն էր եւ նոր լուսնի սկիզբն որպէս ՚ի մտանել, արեգական ցերեկին` աւարտ լինի եւ գիշերին սկիզբն: Այսպէս եւ յայն կէս ժամուն` որ լուսինն ընծայումն առնու` ոչ կատարեալ Լէ եւ ոչ ԻԹ, այլ կէս ժամ. այս կէս ժամքս եւ կէս աւուրքս ժողովին, եւ առնէ Բ. Գ տարին` ԳԺ լուսին: Եւ այս խաւարումս պատահեցաւ ՚ի ԳԺ լուսնին` ՚ի սկիզբն ընծայմանն լուսնի: Զայս պատմեցաք մեք ծառայից իշխանին, թէ ոչ գոյ վնաս ՚ի խաւարմանէ արեգականն. քանզի լուսինն ՚ի ներքոյ կալով` խաւարեցոյց զնա: Եւ գնացեալ նոցա` պատմեցին իշխանին, զոր եւ լուան ՚ի մէնջ. եւ նա սրտապնդեալ ճշմարտեաց զմեզ, եւ զմօլնայսն իւրեանց ստեաց եւ արհամարհեաց. եւ առաքեաց մեզ բազում միրգ եւ չամիչ:

[ԻԸ]

Վասն Մահմատ խանին` եւ չար վարուցն նորա:

Այս Մահմատ-ղուլի խանս որդի էր մեծի իշխանին` որ Լալա-բէկ կոչէին. որ էր աւագ առաջի մեծ եւ առաջին Շահ-Աբասին. եւ փոքր Շահ-Աբասն ետ խանութիւն որդւոյ նորա Մահմատի, եւ առաքեաց յԵրեւան` իշխել նմա. որ եկեալ մեծաւ զօրութեամբ եւ փառօք` եւ եմուտ յաշխարհս մեր` խրոխտալով` եւ հպարտութեամբ, զի գոռոզ էր եւ ինքհաւան եւ ագահ: Վասնորոյ եւ քայքայեաց զամենայն ուղղութիւնս` զոր եդեալ էր Խոսրով խանն: Վասնզի ծանրացոյց զհարկն. եւ հաստատեաց զմաքսն ճանապարհաց, եւ զոր ինչ վաճառիւր ծանրագնի թէ' ցորեան եւ թէ այլ ինչ: Այլ եւ յամենայն ամի առաքէր քննիչս արտորէից գրել, եւ զհնգորդն ամ յամէ յաւելուին: Նոյնպէս զթուօղս խաշանց, զչափօղս այգեաց, եւ զգլխագիրս. եւ այսպէս ՚ի ներքոյ հարկի եդ զամենայն. եւ զոր ինչ Խոսրովն թեթեւացուցեալ էր, սա ծանրացոյց եւ մեծագին արար: Եւ եղեւ թշնամի եւ հակառակ ազգիս մեր: Գնաց ՚ի սուրբ Էջմիածին ՚ի պատճառս զբօսանաց. եւ տեսեալ զվայելչութիւն եւ զփառս նորա` զչարէր. եւ ապա ասաց, հրաման է ՚ի մէնջ` զի մինչ աստ եմ ես` ոչ հարկանել զանգակ, եւ ոչ կոչնակ, եւ ոչ այլ ինչ ձայն: Եւ ՚ի գիշերին այնմիկ եկեալ ՚ի դուռն պարսպին ոմն Ջուղայեցի հարկանէր, զի երթիցէ աղօթել: Իսկ պիղծ խանն բարկացեալ` ասէ, ո՞չ ասացի ոչ հարկանել ինչ, եւ դուք ահա հարիք դառնաքուն. եւ կալեալ զայրն` էառ տուգանս Գ[3] թուման: Եւ ՚ի վաղիւն ելեալ շրջէր զխոհանոց վանիցն, եւ Զաքարիա վարդապետն ընդ նմա, եւ ծանուցանէր զբազմութիւն ծախուցն, եւ սակաւութիւն մտիցն: Եւ ՚ի զբօսնուլն ետես սա մեծ կաթսայ մի, եւ չարակնեաց ՚ի միտս իւր, եւ կամէր առնուլ զայն. սակայն ՚ի ժամուն ոչինչ յայտնեաց: Այլ յորժամ գնաց յԵրեւան, առաքեաց ՚ի սուրբ Էջմիածին, եւ տարին զկաթսայն, եւ արար ջեռուցիչ ջրոյ բաղանեաց: Եւ Զաքարիա վարդապետն էր ՚ի տան իւրում ՚ի Յօհանավանքն, եւ ծանուցին նմա զքաշանս կաթսային: Եւ նա ելեալ գնաց ՚ի բերդն. եւ ՚ի դրան խանին բարձր ձայնիւ գոչէր, թէ` երկիրս Արարատեան աւերեցեր, այժմ արկեա՞լ ես զձեռն քո ՚ի վանորայսն, եւ կամի՞ս եւս քակել. արդ առեալ զամենայն միաբանք վանորէիցն` եւ գնամք առ ոտս Շահին. եւ թէ դու զիս սպանանես, Զաքարիա եւս գոյ, զնոսա ոչ կարես սպառել: Զայս այսպէս գոչէր բարձր աղաղակաւ: Եւ լուեալ զձայն նորա խանն` ասէ, ահա խայտառակ արար զմեզ. արդ տո'ւք զգինս պղնձին. եւ Զթուման լցին ՚ի դաստառակ, եւ տարեալ ետուն վարդապետին: Եւ զայս ոխս պահեալ ՚ի սրտին, եւ կամէր պատճառանօք որսալ զվարդապետն, եւ ոչ կարաց. վասն զի մեծամեծ տաճկունքն` բարեկամք էին վարդապետին: Այլեւ Ռոստամ խանն Թիւլիզոյ եղբայրացեալ էր նմա, եւ հանապազ առաքէր նմա աղերս, եւ գրէր թուղթ առ խանն, թէ եղբայրդ իմ յանձն լիցի քեզ. վասն այսորիկ ոչ կարէր առնել ինչ: Եւ ապա այլ իմն կերպիւ կամեցաւ արկանել յորոգայթ: Քանզի Փիլիպպոս Կաթուղիկոսն շինէր զԶանգակատուն սուրբ Էջմիածնի. եւ Զաքարիա վարդապետն նորոգէր զեկեղեցիսն Յօհաննու վանից. իսկ պիղծ խանն երբեմն առաքէր պատգամս` թէ` որո՞յ հրամանաւ շինէք զեկեղեցիսդ, երբեմն զարուեստաւորքն տանէր ՚ի գործ իւր. եւ այսու պատճառաւ կամէր որոգայթ արկանել զտէրն մեր. եւ ինքն անկաւ ՚ի գուբ իւր: Քանզի էր իշխան մի կարգեալ հարկահան ՚ի Շահէն` Միրզայ Իպրահիմ անուն: Սա եկեալ պահանջէր ՚ի խանէն զհարկն արքունի. իսկ խանն արգելոյր եւ ո'չ տայր. եւ էր կագ անհնարին ՚ի մէջ նոցա: Եւ յաւուր միում մինչդեռ ասէին եւ լսէին, եւ բարկացեալ խանն` հրամայեաց զօրականացն արկանել զՄիրզայ Իպրահիմն յաւազան ջրոյն, եւ հարկանել սաստիկ: Եւ հանեալ ՚ի ջրոյն, եւ արտաքսեցին յերկրէն Արարատեան: Եւ նա գնացեալ առ Շահն` եւ գանկատեաց զխանէն, եւ պատմեաց զտառապանս երկրին Երեւանայ, եւ զփետումն մօրուաց Յովհաննէս Եպիսկոպոսին, զոր յառաջիկայդ պատմելոց եմ: Զկնի ամենեցուն ասաց եւ վասն նախատանաց իւրոց: Եւ լւեալ Շահն` բարկացաւ, եւ հրամայեաց նոյն Միրզայ Իպրահիմին` գնալ եւ կապել զխանն, եւ դնել շղթայ յոտսն` եւ կունդ ՚ի պարանոցն, եւ աւար առնել զամենայն ինչս նորա, եւ զինքն առաքել յԱնյուշ բերդն` որ ինքեանք Ղայխայ-ղալայ ասեն: Եւ առեալ զհրամանս այս Միրզայ Իպրահիմն, եւ առեալ ընդ իւր ՚ի հաւատարմաց իւրոց, եւ փութանակի հասին յԵրեւան, եւ մտին ՚ի բերդն, եւ փակեցին զդրունս քաղաքին: Եւ խանն նստեալ էր ՚ի դատաստան. եւ եկեալ Միրզայ Իպրահիմն հանդերձ ընկերօքն` եւ ըմբռնեցին զօձիսն հանդերձին` եւ քարշեցին յաթոռոյն` եւ արկին ՚ի վայր, եւ առաթուր արարեալ հարկանէին` ասելով, մօրուս փետե՞ս, ահա ընկալեալ զպատիւ փոխարինին. եւ եդին շղթայ յոտսն, եւ կնդեալ արկին ՚ի տուն ինչ: Բայց յետ երից աւուրց հանին զկունդն ՚ի պարանոցէն, եւ ոչ թողին ոք (ումեք) մտանել առ նա. բայց պատանի մի տանէր նմա հացս. եւ ոչ թողին հարթել զգլուխն: Եւ յորժամ աճեցին հերքն, եւ տեսին զի սպիտակ էին հերքն: Եւ յետ աւուրց առաքեցին զնա ՚ի պայմանեալ տեղին յԱնյուշ կոչեցեալն բերդ, անդ եկաց, եւ անդ մեռաւ:

[ԻԹ]

Մնացորդք բանից Յովհաննէս Եպիսկոպոսին:

Որպէս խոստացաք առնել զպատմութիւն Յովհաննէս Եպիսկոպոսին` գրեսցուք զամենայն: Քանզի յետ պատերազմելոյն ընդ դիւաց ՚ի յանապատն Լմայ` եւ յաղթելոյն` եկն նա ՚ի սուրբ Էջմիածին. եւ Կաթուղիկոսն Փիլիպպոս ձեռնադրեաց զնա Եպիսկոպոս. եւ առաքեաց ՚ի սուրբ ուխտն Յօհանավանք` լինել Առաջնորդ. որ եկաց ամս երկու: Եւ թագաւորն Օսմանցւոց Մուրատ եկեալ էառ զբերդն Երեւանայ. եւ ամենայն երկիրն Երեւանայ ցրուեցան ուր եւ կարացին գնալ` գնացին. նոյնպէս ելեալ Յովհաննէս Եպիսկոպոսն Յօհաննուվանից աշակերտօք իւրովք եւ գնաց յաշխարհն Աղուանից ՚ի վանքն Գառնակերոյ: Եւ ՚ի նոյն ամի ձմեռն եկն Շահ-Սաֆի թագաւորն Պարսից, եւ յետ էառ զբերդն Երեւանայ. եւ որք ցրւեալք էին` ամենեքեանքն եկին ՚ի տեղիս իւրեանց: Եկն եւ Յովհաննէս Եպիսկոպոսն ՚ի տուն իւր ՚ի Յօհանավանք, եւ ետես ամայի. եւ ժողովեաց զբազում միաբանս, եւ ուղղեաց զկարգ վանիցն. եւ կարգեաց ոմն վերակացու վանիցն, եւ ինքն առեալ ընդ իւր զԴ[4] աշակերտաց իւրոց` եւ գնաց ՚ի գաւառն Ծաղկունաձորոյ առ ՚ի ժողովել ցորեան վասն վանիցն: Եւ պատուիրեաց աշակերտացն` մի' ինչ ասել վասն իւր` թէ ո՞ ոք իցէ. եւ էր ընդ նմա միակեաց մի Յակոբ անուն Կարբեցի` պակաս ՚ի խելաց. եւ վասն պակասութեան խելացն ամենեքեանքն ճանաչէին զնա, եւ ծաղր առնէին եւ ծիծաղէին զնովաւ, եւ ասէին Գիժ-Յակոբ: Եւ զոր ինչ ժողովէր Եպիսկոպոսն, Գիժ-Յակոբն Բ[2] իշով տանէր ՚ի վանքն` եւ դառնայր, եւ ուր եւ լինիւր Եպիսկոպոսն` երթեալ գտանէր: Եւ ըստ սովորութեանն գնաց Գիժ-Յակոբն ՚ի վանքն: Եւ Եպիսկոպոսն գնալով եհաս ՚ի գիւղն Նախամարք. եւ էին անդ Բ[2] երէցք, մինն ՚ի Կեչառուց` եւ միւսն ՚ի նոյն գեղջէն Նախամարուց, եւ անուանք նոցա Սահակ. եւ գնացեալ Եպիսկոպոսն անդ` ետ նոցա ողջոյն: Եւ նոքա տեսին զնա գծուծ հանդերձիւ` եւ հետիոտս` եւ կաղ եւս, ոչ ետուն նմա պատիւ, այլ նստուցին զնա ՚ի վերայ մորթոյ. եւ ինքեանք սկսան խօսել ՚ի գրոց` վայրապար եւ սուտ: Իսկ Եպիսկոպոսն ասաց մի բան, թէ ոչ է այդպէս` զոր ասէքդ. եւ նոքա նախատեցին զնա, եւ ասեն, դու այր միակեաց ես եւ մուրացիկ, ո՞իցես դու` զոր ոչ հաւանիս խօսից մերոց, լուռ լե'ր: Եւ այլ ոչ խօսեցաւ բնաւ: Եւ մինչ խօսէին նոքա, ահա եկն Գիժ-Յակոբն` եւ եմուտ ՚ի ներս. եւ տեսին զնա երիցունքն` եւ ողջունեցին զնա, եւ կատականօք ասէին, բարի եկիր Մղտեսի': Եւ հայեցեալ Յակոբն` ետես զԵպիսկոպոսն այնպէս անպատիւ. եւ ըստ բարբառոյ իւրոյ ասէ ցերիցունսն, հօ~ հօ~, գիտէ՞ք` թէ ո՞վ է դա: Եւ Եպիսկոպոսն սաստէր նմա չխօսիլ: Ասեն երիցունքն կատականօք, ո՞վ է դա` ոչ ճանաչեմք: Ասէ Յակոբն, դա այն Կարբեցի Պարոն Տէր Յովհաննէսն է, որ ՚ի Լմայ անապատն Է տարի կռուեալ էր ընդ դիւաց: Քանզի երիցունքն լուեալ էին զհամբաւն. վասնորոյ զամօթի հարան` եւ զամաչէին. եւ անկեալ առ ոտս նորա խնդրէին զթողութիւն. եւ ըստ արժանոյն պատուեցին զնա: Եւ ՚ի վաղիւն առաջի անկեալ` շրջեցան յերկիրն, եւ ժողովեցին բազում ցորեան, եւ ինքեանց գրաստովն առաքեցին ՚ի վանքն: Եւ յետ երկուց ամաց կամաւ իւրով հրաժարեցաւ ՚ի վանացն. եւ գնաց յանապատն Սաղմոսավանից. եւ նորոգեաց զնա, եւ ամենայն կարգ եւ կանոնք հաստատեաց: Եւ ժողովեցան անդ միաբանք աւելի քան զԽ: Իսկ Կաթուղիկոսն Յակովբ յանձնեաց ՚ի նա եւ զԱռաջնորդութիւնն Սաղմոսավանից, զի անապատին եւ վանքին տիրեսցէ: Եւ գաւառն Նիգ էր ընդ իշխանութեամբ Սաղմոսավանից: Եւ էր անդ երէց մի գաւառապէտ, զոր ասէին մելիք-տէր-Յովասափ: Եւ Եպիսկոպոսն Յովհաննէս խրատէր զնա` եւ ասէր, ծերացեալ ես, բաւական է քեզ այսքան` զի գործեցեր զմարմնաւոր իշխանութիւնդ: Արդ թո'ղ զդա որդւոց քոց. եւ դու հրաժարեալ ե'կ յանապատ, եւ կեցո' զհոգի քո: Եւ բազում անգամ խրատէր զնա: Իսկ անագորունն այն փոխանակ լսելոյն եւ առնելոյն` յաւել չարիս ՚ի վերայ չարեացն իւրոց: Եւ գնացեալ մատնեաց զնա խանին` եւ ասէ, սեւագլուխ մի անիծանէ զիս, եւ զքեզ հայհոյէ, թէ ընդէ՞ր է արարեալ զքեզ Մելիք. եւ այլ բազում չարախօսութիւնս արար: Եւ բարկացեալ իշխանն առաքեաց զինուորս. եւ տարան զԵպիսկոպոսն առաջի իւր: Ասէ իշխանն, դո՞ւ ես Յովհաննէս Եպիսկոպոսն: Պատասխանէ, այո' ես եմ: Ասէ խանն, զի՞նչ վնաս հասոյց քեզ մելիքն` որ անիծանես զնա եւ յանդիմանես, եւ զիս հայհոյես: Ասէ Եպիսկոպոսն, ես ոչ ունիմ հրաման ՚ի Տեառնէ անիծանել ոք` կամ հայհոյել. այլ որք անկարգ են, զնոսա խրատեմք ըստ մերում օրինաց. եթէ լսէ` բարի է. եթէ ո'չ` արիւն իւր ՚ի գլուխ իւր եղիցի. նոյնպէս խրատ ետու եւ մելիքին, եւ նա թէ ո'չ լւիցէ, ինքն լիցի պարտական ինքեան. եւ մեզ ասել պարտ էր: Ասէ խանն, եւ դու զնա խրատեցեր` եւ նա ոչ լուաւ քեզ, մեք զի՞նչ չար արարաք` որ զմեզ հայհոյես: Ասէ Եպիսկոպոսն, ես չունիմ սովորութիւն հայհոյել զոք, զի մեղք մեծ է առ մեզ: Ասէ խանն, դու զքեզ անմեղ ցուցանելով կամիս զերծանիլ յինէն: Եւ հրամայեաց երկուց արանց փետել զմօրուսն եւ զմռուղսն, զթարթափսն եւ զունսն. եւ արարին այնպէս: Հրամայեաց դնել ՚ի գլուխ նորա քաղիրթ խաշանց` եւ շրջեցուցանել ՚ի քաղաքն ամենայն. բայց ոչ արարին զայն, եւ թողին, զի գնաց ՚ի տունն իւր Սաղմոսավանք: Եւ բարկութիւն Աստուծոյ եւ հատուցումն արդարադատին փութով եհաս առ նոսա: Վասնզի ՚ի նոյն ամի անկաւ ախտ չարաչար ցաւոց ՚ի վերայ երիցուն. եւ ծակոտեալ մարմինն եղեւ որդնալից. եւ աղաղակէր ասելով, Պարոն Տէ'ր, Պարոն Տէ'ր: Եւ ապա չորեքին որդիք նորա գնացին առ Պարոն Տէրն, բազում աղաչանօք եւ լալով խնդրէին թողութիւն վասն հօրն իւրեանց: Եւ գրեաց պարոն Տէրն թուղթ, թէ Աստուած թողցէ զյանցանս քո, արձակեալ լիցիս ՚ի մեղաց: Եւ առեալ տարան զգիրն, եւ ընթերցան ՚ի վերայ հօրն իւրեանց, եւ եդին ՚ի վերայ աչաց նորա. եւ առ ժամայն մեռաւ: Իսկ պատիժ խանին այն էր` զոր կրեաց ՚ի Շահէն ՚ի նոյն ամի: Եւ ինքն Յովհաննէս Եպիսկոպոսն իւրով կամաւ ետ Առաջնորդութիւն վանիցն եղբօրորդւոյն իւրոյ Գաբրիէլ վարդապետի, որ դեռ եկեալ էր ՚ի նուիրակութենէ սուրբ Էջմիածնի. եւ մնաց յանապատին աւուրս ինչ: Եւ եկին մուղտեսիք յԵղեգաձորոյ ՚ի Շատիկ անապատէն, աղաչէին եւ ասէին, մեք ոչ գիտեմք զկարգ եւ սահմանք անապատի, դու ե'կ եւ կարգաւորեա' զմեզ: Եւ ըստ աղաչանաց նոցա ելեալ գնաց. եւ ըստ կարգի անապատի կարգաւորեաց զնոսա ուղղութեամբ եւ ամենայն բարեձեւութեամբ: Վասնորոյ մախաց սատանայ ընդ բարի վարս նորա. եւ յարոյց փորձութիւնս ՚ի վերայ առն Աստուծոյ. զի միակեաց ոմն Շամախեցի` Սահակ անուն` նիւթեաց մահացու դեղ, եւ խառնեաց ՚ի կերակուր նորա: Եւ նորա առեալ պատառ մի եկեր. եւ ազդեցաւ նմա զհնարս չարին. եւ ասէ ցսպասաւորն իւր, ա'ռ զկերակուրդ լռելեայն` եւ թափեա' արտաքս: Եւ եկեալ ագռաւք եւ անծեղք կերին, եւ առ ժամայն կոտորեցան: Իսկ երանելի այրն ո'չինչ յայտնեաց նոցա. այ զանխլաբար ելեալ անտի միաբանօք իւրովք եկն ՚ի սուրբ աթոռն Էջմիածին, եւ հրամանաւ Յակովբ Կաթուղիկոսին առաքեաց զմիաբանսն իւր յանապատն Սաղմոսավանից. եւ ինքն մնաց անդ աւուրս ինչ ասել դաս միաբանից. եւ սկիզբն արարաք զԱստուածաշունչն մինչեւ ցՄակաբայեցւոց աւարտն: Եւ ապա ելեալ ինքն եւս գնաց յանապատն. եւ անդ կացեալ վախճանեցաւ: Եւ եղբօրորդին նորա տարաւ զմարմին նորա ՚ի Սաղմոսավանք, եւ եդ յԱստուածածնի եկեղեցին ՚ի հիւսիսոյ կողմն: Եւ գիտելի է, զի Գ[3] փորձութիւն կրեաց նա: Նախ` մաքառելն ընդ Դիւաց յանապատն Լմայ. երկրորդ` մօրուաց փետումն. երրորդ` մահու դեղն: Բայց մահն նորա եղեւ ՚ի թուին ՌՃ եւ Ղ:

[Լ]

Վասն սրտապատառ առն:

Գնացի ես ՚ի Խնկելոյձոր` որ այժմ ասի Ձորագեղ, ՚ի տեսութիւն քեռն իմոյ: Եւ մինչդեռ խօսէաք, եւ ահա եկն երիտասարդ այր մի` եւ նստաւ մերձ առ մեզ. եւ քոյրն իմ ասաց ինձ ՚ի ծածուկ, հայեա'ց յերեսս առնդ: Եւ տեսի` զի սեւացաւ որպէս հնդի, եւ եկաց սակաւ մի, եւ տեսի` զի սպիտակացաւ որպէս ձիւն, եւ յետ սակաւու միոյ կարմրացաւ որպէս բոց, եւ ՚ի միում ժամու Ժ գոյնս փոխեաց: Եւ ես հիացեալ զարմացայ. եւ ասացի ցայրն, եղբա'յր, ուստի՞ ես դու: Ասէ այրն, ՚ի յերկրէն Սիւնեաց: Եւ ես` հարցի, թէ այդ ի՞նչ է, զի գոյնզգոյն փոխի երես քո: Ասէ այրն, Աստուած գիտէ զիս: Եւ ասացի, աղէ' պատմեա': Ասէ այրն անուն գեղջին իւրոյ, բայց ՚ի մտաց իմոց անկեալ է: Զի էր ՚ի գեղի մերում կոյս մի գեղեցիկ եւ ազնիւ, եւ սիրեցաք զմիմեանս ես եւ աղջիկն. եւ ասացաք ծնօղաց մերոց` զուգակցել զմեզ. եւ ոչ կամեցան. քանզի թշնամութիւն էր ՚ի մէջ նոցա: Եւ մեք իբրեւ տեսաք` թէ ոչ լինի կամք մեր, եւ ապա միաբանեալ առեւանգ եղեալ փախեաք` բարձեալ ընդ մեզ հաց` եւ սփռելի` եւ վերարկու, եւ գնացալ հեռացաք ՚ի գեղէն, եւ մտաք ՚ի ձոր մի, եւ էր այր մի` եւ մտաք անդ, եւ գործեցաք զչար գործն մեր. եւ մնացաք անդ զգիշերն: Եւ կամեցաք` զի ցերեկն եւս անդ կացցուք, եւ զմիւս գիշերն ելեալ գնամք յԵրեւան. եւ վաստակեալ էաք` ննջեցաք զգիշերն, զի մերձ էր լուսոյն` եւ զցերեկն մինչեւ կէս օրն. եւ էի ես ՚ի մէջ ծանր քնոյ, եւ աղջիկն ելեալ զարթոյց զիս լալով. եւ զարթեայ ես եւ տեսի` զի վիշապ մի ահագին կալեալ Բ[2] ոտք աղջկանն` եւ ՚ի բերան իւր առեալ կլանէր: Ասէ աղջիկն, հա'ր նաճախաւդ զգլուխ դորա` եւ սպա'ն: Եւ ես յամառեցեալ ոչ կարացի յառնել: Եւ ասէ աղջիկն, տո'ւր ինձ զնաճախդ` եւ ես հարից զդա. զի դու անկար յարիւն իմ, եւ հանէր զիս ՚ի ծնօղաց իմոց. արդ զի՞արդ թողուս զիս այսպիսի մահուամբ մեռանել: Նա այսպիսի ողորմելի դիմօք լայր եւ աղաչէր. եւ ես յամառեալ եւ յապուշ կայի, եւ ո'չ կարէի շարժել. եւ վիշապն եկուլ զաղջիկն մինչեւ ցանդսն: Իսկ աղջիկն պարզեաց զբազուկսն, թերեւս ոչ կարիցէ կլանել: Եւ վիշապն ժողովեաց զտուտն, եւ կծկեալ` սաստիկ բացեալ զբերանն` եւ քարշեաց զաղջիկն առ ինքն, եւ ջարդեաց զթեւսն աղջկանն, եւ եկուլ զաղջիկն. եւ գնաց եւ եմուտ յորջ իւր: Եւ ես մնացի որպէս մեռեալ անշարժ: Եւ յետ պահու միոյ դարձեալ եկն արտաքս վիշապն` եւ հայէր յիս. եւ պատառեցաւ սիրտ իմ, եւ ՚ի բերանոյս ել բազում արիւն, եւ ամենայն զգայարանք խափանեցան, եւ միայն զաչս մնաց ՚ի բաց. եւ տեսի` զի եմուտ վիշապն ՚ի յորջ իւր, եւ ապա յուշաբերեցայ. եւ զի չգոյր կարողութիւն ոտից իմոց ելանել արտաքս, եւ սողալով ելի մինչ ՚ի լոյս առաւօտուն ՚ի դուռն այրին. մնացի ՚ի դրան այրին. եւ ՚ի լուսանալն հազիւ կարացի կանգնել եւ գնալ: Եւ ո'չ գնացի ՚ի գիւղն մեր յահէ հօր աղջկանն. այլ գտի ծանօթ մի յայլում գեղջէ, եւ պատմեցի նմա զամենայն. եւ ես եկի առ Փիլիպպոս հոգեւոր տէրն, եւ խոստովանեցայ նմա. եւ ահա այս է պատճառն, զի գոյնզգոյն փոխի զերես իմ: Եւ մեք լուաք ՚ի նմանէ, եւ փառս մատուցաք Աստուծոյ:

[ԼԱ]

Պատմութիւն միւս Վիշապին:

Պատմեցին մեզ թէ ՚ի գաւառն Աղստեւոյ ՚ի մէջ պրակաց մայրուն է քարայր մի բարձր յերկրէ քան զԲ մարդաչափ, եւ բունեալ էր անդ վիշապ մի ահագին, եւ ՚ի միջօրէի տունջեանն կախիւր յորջոյն` եւ հայէր այսր եւ անդր. եւ եթէ տեսանէր ինչ կենդանեաց` իջանէր եւ յառնէր ՚ի վերայ նորա, զի թէ կարողանայր` կլանէր. եւ թէ ոչ կարէր` դառնայր յորջ իւր: Եւ ո'չ ոք կարաց սպանանել զնա, զի բարձր էր այրն: Երէց մի հնարիւք եսպան զնա: Քանզի շինեաց երեքժանի ճանկ, եւ արար ծա'յրն բունոյ ծայրն` օղ, եւ կապեաց առասան ընդ օղն: Եւ եզեն ուլ, եւ եհան զմորթն ՚ի տիկ, եւ եդ ՚ի մէջ տկին զճանկն, եւ ելից խոտով զտիկն, եւ գլուխն եւ ոտքն ուլին հնարիւք կապեաց ընդ տկին. եւ ՚ի գիշերի գնացեալ մերձ յայրին, եւ կանգնեաց անդ զտիկն. եւ կալեալ զծայրն պարանին, եւ գնացեալ ՚ի բացեայ նստաւ ՚ի ներքոյ ծառի միոյ, եւ այր ոմն ընդ նմա: Եւ ՚ի հասարակել աւուրն, ելեալ վիշապն եւ կախեցաւ յայրէն, եւ ետես զուլն մերձ ՚ի դրան այրին. եւ իջեալ եկուլ զուլն` եւ կամէր դառնալ յայրն. եւ երէցն քարշեալ զպարանն` եւ եմուտ ճանկն ՚ի մորթ վիշապին, եւ ճչէր, եւ տտամբն ժողովեր զբոյսս եւ զխոտ` եւ զոր ինչ պատահէր. եւ երէցն քարշէր զարասանն. եւ վիշապն դառնայր դէպ յայրն, ճչէր սաստիկ, եւ գալարէր, եւ տուտն հարկանէր այսր եւ անդր. եւ ա'յնքան չարչարեցաւ` մինչեւ սատակեցաւ: Իսկ երէցն եհան զմորթն ՚ի տիկ, եւ արար աղ ՚ի վերայ, եւ տարաւ առ իշխանն իւրեանց. եւ չափեցին զերկայնութիւնն ԺԸ[18] թիզ, եւ զլայնութիւնն Գ[3] թիզ: Եւ ապա լցին զմորթն ցօղունաւ, եւ առաքեցին առ Շահն, եւ զսպանման պատմութիւնն գրեալ ընդ մորթոյն առաքեցին առ Շահն: Իսկ նա զերէցն արար ազատ ՚ի հարկէ արքունական, եւ կարգեաց զնա Աւագ գեղջին իւրում:

[ԼԲ]

Վասն օձահար առն:

Երկիրն Արարատեան պարարտ է եւ առատ յամենայն իրաց` եւ թեթեւագին: Վասնորոյ յամենայն կողմանց գան յԵրեւան, եւ գնեն զոր ինչ եւ կամին, եւ դառնան ՚ի տեղիս իւրեանց: Նոյնպէս եկին եւ ՚ի Թաւրիզոյ բազում կարաւան, եւ գնեցին բրինձ, բամբակ, իւղ, պանիր, ճրագու, ձէթ, կաշի, մորթ, եւ այլ զոր ինչ կամեցան` առին. եւ ՚ի գիշերի գնային զճանապարհն վասն հովոյն. եւ ՚ի ցերեկն իջանէին վասն շողոյն. եւ գնացին մինչ ՚ի դաշտն Վէթւոյ, եւ իջին ՚ի տեղի ինչ` զօրն ողջոյն. եւ յերեկոյն կամէին բառնալ: Եւ ոմն ՚ի նոցանէ գնաց առ ջուրն, եւ մերկացոյց զոտս իւր` զի լուասցէ. եւ ահա պատահեալ օձ մի` եւ եխած զոտն: Եւ այրն աղաղակեաց առ ընկերսն. եւ եկեալ տեսին զնա, եւ գտին զօձն` եւ սպանին: Եւ զի բառնային կարաւանն` զի գնասցեն, իսկ այրն օձահար լայր եւ աղաղակէր, զի ոչ կարէր հետեւակ գնալ, եւ դատարկ գրաստ ոչ գոյր` զի հեծուեսցեն զնա. եւ ասացին ընկերքն, կա'ց մնա' դու աստ` մինչեւ մեք գնացեալ թափեսցուք զբեռինս, եւ բերցուք քեզ գրաստ, եւ տարցուք զքեզ ՚ի գիւղ, թերեւս բուժումն արասցեն քեզ: Եւ ՚ի ներքոյ ծնկանն կապեցին պարանաւ, եւ եդին քար ՚ի ներքոյ ոտին, եւ պարզեալ ոտն ՚ի վերայ` զի շշուկն գնասցէ ՚ի յոտն` եւ մի' անկցի ընդ մարմնովն. եւ ՚ի վերայ քամակին անկեալ, եւ արկեալ երեսօքն դաստառակ` եւ ննջեաց: Եւ ահա պիծակք թափեցան ՚ի վերայ ոտին, եւ կրծեցին ա'յնքան` մինչ զի քարշեցին զթոյն օձին եւ զուռոյցն. եւ բժշկեցաւ այրն: Եւ պիծակքն որք կրծէին` սատակեցան. եւ նա ժողովեալ ՚ի դաստառակ` որպէս թէ ՚ի կուց, եւ զգեցաւ զպնդակօշիկն, յարեաւ եւ վազէր զկնի կարաւանին` որպէս թէ բնաւ չիցէ վնասեալ: Եւ իբրեւ գնաց զկէս ճանապարհն, եւ ահա մի ոմն յընկերաց նորա հեծեալ ՚ի ձի` եւ գայր. եւ պատահին միմեանց. եւ օձահարն պատմէ նմա զսքանչելիսն. եւ գնացեալ առ կարաւանն` ցուցանէ նոցա զպիծակսն փակեղամբ: Եւ լուեալ նոցա` փառս ետուն Աստուծոյ. զի յանարգ իրաց բժշկութիւն եղեւ ցաւոց: Որպէս թրի աղն ՚ի յօձէ եւ դեղ օձահարի է. եւ զլեղի արճճոյ` բժշկութիւն ձիոց. եւ իրան աղուիսոյ` ցաւագնեալ ականջաց: Ամօթ այնոցիկ` որք ասեն, ընդէ՞ր ստեղծան այսպիսի անարգ կենդանիք:

[ԼԳ]

Վասն դիւին կերպարանեալ կին:

Գրեալ է (գուցէ ՚ի մէջ) պատմութեանց, թէ յետ ջրհեղեղին ծնաւ Նոյ որդի մի Մանիտոն անուն, եւ դուստր մի Աստղիկ անուն. սա` ասեն` խառնակեալ ընդ դիւաց` եւ ծնանի` զոր ասեն Յաւերժահարսունք: Ոմանք յառասպելս համարին զսա` եւ սուտ: Բայց ինձ ճշմարիտ թուի եւ իրաւ. զի ՚ի բազում տեղիս գրեալ է խառնակումն նոցա ընդ մարդկանց: Քանզի ՚ի վարս հարանց գրեալ է, թէ դեւք ՚ի կերպարանս միայնակեցի եղեալ` իջեալ ՚ի լեռնէ գնային ՚ի քաղաքն, շնային ընդ կանայս` եւ դառնային ՚ի լեառն: Եւ ՚ի պատմութիւնս Կիրակոս վարդապետի գրեալ է, թէ ՚ի Գողթան գաւառ դեւն եղեալ ՚ի կերպարանս կնոջ` եւ խառնակիւր ընդ այր մի: Սոյնպէս եւ յաւուրս մեր եղեւ. զի տաճիկ մի` ազգաւ Բայաթ` ՚ի ցեղէն որ ասի Էլիղամարլու, եւ անուն նորա Ապաղ, ո'չ որպէս միւս տաճիկս լիրբ եւ հայհոյիչ, այլ ամրաբերան եւ լաւ. սա յաւուր միում գնայր երիվարաւ ՚ի դաշտէն Վաղարշապատու. եւ հասեալ յակունս Մեծամօր գետոյ` որ այժմ ասի Սեաւ-ջուր, եւ տեսանէ նստեալ կին մի ՚ի վերայ աղբերն` զարդարեալ ազնիւ զգեստիւք եւ զարդուք. եւ ոչ խօսեցաւ Ապաղն. եւ անցեալ գնաց: Եւ իբրեւ հեռացաւ սակաւ մի, եւ տեսանէ նստեալ ոմն զկնի իւր ՚ի վերայ ձիոյն: Ասէ Ապաղն, ո՞վ ես դու: Ասէ դեւն, ես այն կինն եմ` որ նստէի ՚ի վերայ աղբերն, եւ դու տեսեր զիս` եւ ոչ խօսեցար ընդ իս: Ասէ Ապաղն, արդ զի՞նչ խնդրես յինէն: Ասէ դեւն, ես կամիմ լինել քեզ կին: Ասէ Ապաղն, ես ունիմ կին. եթէ տեսանէ զքեզ կին իմ, զքեզ եւ զիս սպանանէ: Ասէ դեւն, ես ոչ երեւիմ կնոջ քո, եւ ոչ այլ ումեք` բայց միայն քեզ: Եւ ձայնն իմ լուիցեն, եւ զիս ոչ տեսանեն. ուր եւ կամիս դու առաքել զիս, երթամ եւ բերեմ քեզ պատգամ: Պահեմ անվնաս զհօտս քո` եւ անդեայս եւ զերամակս մատակ ձիոց քոց, որ ոչ գող եւ ոչ գազան կարիցեն մերձենալ, եւ ոչ անկանիլ ՚ի տեղի վնասու: Ազդ առնեմ քեզ` զինչ որ լինիցի ՚ի վերայ երկրի: Զայս ամենայն եւ այլ այսպիսի բանիւք մոլորեցոյց զայրն. եւ հաւանեալ նմա, եւ առեալ գնաց ՚ի տուն: Եւ էր ընդ նմա միշտ, եւ շնայր ընդ նմա հանապազ. եւ պահէր զերամակս ձիոցն: Եւ յաւուր միում մատակքն արածէին, եւ մինն որոշեցաւ ՚ի հօտէն. եւ ահա գայլք Բ յարեան ՚ի վերայ նորա` եւ կամէին պատառել. եւ վրնջաց մատակն` եւ եկեալ դեւքն կալան զգայլսն, եւ տարին ՚ի մէջ երամակացն. եւ յարեան ՚ի վերայ գայլոցն երամակքն, եւ ոտամբ եւ ատամամբ կոծելով եւ աքացելով սպանին զգայլսն: Դարձեալ յայլում աւուր գնացեալ էր Ապաղն այլուր. եւ գողք երամակաց ձիոցն մասն ինչ գողացան. եւ ծանուցին կնոջ Ապաղին. եւ նա ասէ, ոչ կարեն վատնել նոքա զձիսն մեր. զի թէ իմանայ կին Ապաղին` երթեալ բերէ զնոսա: Եւ յետ Բուց աւուրց եկին ամենայն ձիքն` եւ ընդ նոսա խրոխտ երիվար մի: Եւ այսպէս կայր բարեկամացեալ ընդ դիւին: Եւ եղեւ` զի ՚ի կալանս արարին Ապաղն, եւ կապանօք առաքեցին յաշխարհն Պարսից. եւ մինչդեռ անդ էր, երթայր դեւն առ նա, եւ տայր զրոյց նմա ՚ի տանէ նորա. եւ ՚ի նմանէ բերէր պատգամս ՚ի տուն նորա: Եւ եղեւ դառնալ նորա յաշխարհէն Պարսից, եւ գալ ՚ի տուն իւր. եւ տկարացաւ կին նորա. եւ բերին ՚ի սուրբ ուխտն Յօհանավանք: Եւ շնորհօքն Աստուծոյ բժշկեցաւ. եւ գնացեալ պատմեաց առն իւրում զսքանչելիս սուրբ Կարապետին. եւ վասն այնորիկ ծանօթացաւ Ապաղն վանքին. եւ արար բարեկամութիւն երթեւեկութեամբ: Եւ մեք ՚ի նմանէ ուսաք` հարցանելով. իսկ նա պատմեաց մեզ զամենայն ստուգութեամբ:

[ԼԴ]

Իշխանութիւն Նաճաֆ-Խանին:

Զի որպէս գրեցաք զըմբռնումն Մահմատ խանին որդւոյ Լալա բէկին` եւ կապանօք տանիլն յԱսպահան, եւ Շահն փոխանակ նորա առաքեաց յԵրեւան զոմն ՚ի հարազատ ծառայիցն իւրոց` Նաճաֆ անուն: Սա եկեալ տիրեաց տանս Արարատեան մեծաւ զօրութեամբ. քանզի սիրէր զնա թագաւորն Շահ-Աբաս. եւ էր կարի խրոխտ եւ ահարկու ՚ի վերայ ամենայն զօրաց իւրոց: Սա գրեաց թուղթ գանգատանաց ՚ի մեծամեծացն, եւ առաքեաց առ Շահն: Իսկ Շահն գրեաց նմա` թէ ո'վ ոք որ գիտես` ըմբռնեա' եւ արա' ՚ի կալանս: Եւ յորժամ էառ զհրամանս զայս, իսկոյն առաքեաց զօրս, եւ կալեալ արս ԺԷ ՚ի մեծամեծացն, եւ եդ կունդ ՚ի պարանոց նոցա, եւ եդ ՚ի բանտի. եւ անուանքն նոցա զբովանդակն ոչ գիտեմ, այլ Է միայն` որք են այս. Գ եղբարք` Դալու-Նապի, Դալու-Զօհրաբ, Դալու-Սուլէյման, Ապաղ վերոյգրեալն, Թէլղահ, Էդիլ, Մուրատի, եւ այլ Ժ եւս: Եւ յետ աւուրց առաքեաց զնոսա յաշխարհն Պարսից` ՚ի քաղաքն` որ կոչի Մովր: Եւ մնացին անդ որքան Նաճաֆն յԵրեւան էր: Այս Նաճաֆս եղեւ բարեկամ Զաքարիա վարդապետին վասն խօսելոյ Պարսիկ լեզուաւն. եւ էր Կաթուղիկոս յԷջմիածին պատուական Տէրն մեր Յակովբ Ջուղայեցի, որ գնային առ խանն ՚ի միասին` եւ գային: Մեռաւ Զաքարիա վարդապետն ՚ի թուին ՌՃԸին: Եւ առաքեաց խանն ՚ի վանս Յօհաննու եւ ՚ի սուրբ Էջմիածին, զի կնքեսցեն զդրունս մառանացն եւ տանցն, մինչեւ գայցէ Կաթուղիկոսն. վասնզի գնացեալ էր նա յերկիրն Գողթան: Եւ ապա ծանուցին նմա, թէ` ՚ի կենդանութեան իւրում եդեալ է ՚ի տեղի իւր Առաջնորդ, եւ ոչ է անտէր տունն: Եւ ապա հրամայեաց բանալ զդրունս տանցն` զոր կնքեցն: Եւ էր խանս այս անարի եւ երկչոտ. քանզի գնայր սա յամառան եղանակին ՚ի գաւառն Կոտէս ՚ի յակունս բազմութեանց աղբերացն` որ ասէին Խըռխ-Պուլաղ, որ է Խ աղբիւր: Եւ անդ գովեցին զակունս Քասաղ գետոյն` եւ զբարութիւն գաւառին Նգայ: Եւ հրամայեաց տանել զինքն անդ բանակօքն, զի անդ անցուսցէ ամառն. եւ մնացին անդ աւուրս ինչ: Եւ լուաւ, թէ ահա Օսմանցիքն` որք են ՚ի Կարս` ժողովեալ են, զի յանկարծակի անկցին ՚ի վերայ քո: Եւ իբրեւ լուաւ զայս` եւ հաւատաց ճշմարիտ լինել` վասնորոյ երկեաւ, եւ հրամայեաց` զի փախիցեն ուր եւ կամին. եւ ինքն հեծեալ ՚ի ձի` եւ փախեաւ ՚ի Կարբի. եւ բազումք թողին զղամբարս իւրեանց եւ զկարասի` եւ փախեան ընդ խանին: Իսկ խոհարարքն եդեալ էին կաթսայ ՚ի վերայ հրոյ` եւ եփէին կերակուր վասն խանին. եւ իբրեւ տեսին` թէ փախեաւ խանն, նոքա թափեցին զկիսեփեաց կերակուրն, եւ առին զկաթսայսն` եւ փախեան: Եւ լուեալ զայս Օսմանցիքն` ծիծաղեցան, եւ անուանեցին զնա Փլաւ-թօքեան-խան, եւ ասի մինչեւ ցայսօր: Իսկ Օսմանցւոց ժողովումն այս էր: Զի լուան նոքա` թէ խանն եկեալ է մերձ ՚ի սահմանս իւրեանց, երկեան թէ ստութեամբ է անդ նստեալ, մի' գուցէ ՚ի յեղակարծումն ժամու եկեսցէ յերկիրս մեր եւ աւար առցէ: Նոքա այս կասկածս ունէին. եւ սա ՚ի նոցանէ երկուցեալ փախեաւ. եւ եղեւ ծաղր եւ առակ: Եւ լուաւ Շահն` եւ կամէր պատուհասել զնա, այլ խնայեաց, զի ծառայ էր նորա: Եւ ասաց, թէ Երեւան շատ մերձ է Օսմանցւոց երկրին. վասն այն երկեա'ւ Նաճաֆ խանն` թէ մի' գուցէ Օսմանցիքն գերեն զինքն: Արդ առաքեցից զնա ՚ի մէջ երկրատեղիս, զի Օսմանցիքն ոչ կարասցեն գերել զնա: Եւ հրամայեաց նմա ելանել յԵրեւանայ` եւ գնալ ՚ի Շամախի ամենայն ընչիւք իւրովք. եւ ելեալ գնաց: Բայց յիշէր զբարելի երկիրն Արարատեան` եւ ոգւոց հանէր: Արդարեւ բարելի է երկիրն Արարատեան` ծառովք եւ տնկովք, պտղովք եւ սերմանեօք, ծաղկովք եւ բուսովք, լերամբք եւ դաշտիւք, գետովք եւ աղբերօք, այգեստանեօք եւ բուրաստանօք, թռչնովք եւ չորքոտանեօք, էրէիւք եւ որսովք, եւ ամենայն բարութեամբ լի եւ առատ: Զայս ամենայն զմտաւ ածէր Նաճաֆ Խանն, զբօսանաց տեղիսն` եւ ամենայն վայրքն` յիշէր եւ գովէր: Վասնորոյ գովիչքն ողբս երգեցին վասն հեռանալոյն նորա յԵրեւանայ` եւ օտարանալոյն ՚ի տար աշխարհ, եւ բնակելոյն յանբարի եւ նուաստ երկրին:

[ԼԵ]

Վասն Յակովբ Կաթուղիկոսին:

Սա այս Երանելի Հայրս մեր եւ պատուական Հայրապետս Յակոբ էր յԱսպահանայ` ՚ի գիւղաքաղաքէն Ջուղայու, որդի բարեպաշտի, եւ աշակերտեցաւ Խաչատուր վարդապետին Կեսարացւոյ, որ էր Առաջնորդ Ջուղայու, եւ ուսաւ ՚ի նմանէ զամենայն վարս առաքինութեան` եւ զամենայն գիտութիւնս Աստուածային գրոց. եւ եղեւ կուսակրօն քահանայ: Եւ յետ մահուան վարդապետին Խաչատրոյ եկն ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին, եւ Կաթուղիկոսն Փիլիպպոս ետ նմա իշխանութիւն վարդապետութեան, եւ առաքեաց յաշխարհն Յունաց ՚ի նուիրակութիւն: Եւ դարձաւ անտի` եւ եկն ՚ի սուրբ Էջմիածին: Եւ կացոյց զնա Կաթուղիկոսն Աթոռակալ եւ Հրամանատու. եւ կացեալ բազում ժամանակս ՚ի գործն այն` բարւոք կառավարելով զհոգեւոր եւ զմարմնաւոր կարգաւորութիւնսն: Եւ յետ բազում ժամանակաց մնալոյ նորա ՚ի սուրբ Էջմիածինն` գնաց ՚ի սուրբ Նախավկայի վանքն` որ է ՚ի Շամբի-ձորգեղ. եւ քակեալ զհին եւ խարխալեալ եկեղեցին, եւ շինեաց գեղեցիկ յօրինմամբ. զպարիսպն` զխոհանոցն` եւ զխցերն շինեալ աւարտեաց: Եւ մինչ էր նա անդ ՚ի սուրբ Նախավկայի վանքն, մեռաւ Փիլիպպոս Կաթուղիկոսն ՚ի սուրբ Էջմիածին ՚ի ՌՃԴ թուին: Եւ առաքեցին սուրհանդակ, եւ բերեալ զնա` եւ օրհնեցին Կաթուղիկոս ՚ի Ծաղկազարդի կիւրակէն: Եւ նա այնուհետեւ սկիզբն արար բարեգործութեան. եւ բազմացոյց զմիաբանս սուրբ Աթոռոյն: Աւարտեաց եւ զշինութիւն Զանգակատանն: Շրջէր եւ ՚ի վանօրայսն, եւ զոր ինչ պակասութիւն տեսանէր վանիցն` թէ' հոգեւոր եւ թէ' մարմնաւոր կարիս լցուցանէր: Հաստատեաց` զի յամենայն տարի տացեն ամենայն վանից Ժ լիտր ձէթ վասն եկեղեցւոյն լուցանելոյ. եւս Ի լիտր գինի ՚ի պէտս երթեւեկողացն: Եւ ապա գնաց յԱսպահան ՚ի տեսութիւն փոքր Շահ-Աբասին, զի առցէ հրաման վասն Կաթուղիկոսութեան իւրոյ: Նախ ետես Իշխանաց Իշխանն, զոր Էհտիմալ-Դօլուաթ ասեն, եւ ծանոյց նմա զխորհուրդ իւր: Եւ ասաց իշխանն, յորում աւուր ազդ արարից քեզ, եկեսցես: Եւ գնացեալ պատրաստեաց պատշաճաւոր աղերս եւ Յ ոսկի ըստ սահմանի առաջին Կաթուղիկոսացն: Գրեաց եւ գիրս մաղթանաց, որ է արզայ: Եւ կայր զգուշութեամբ` մեծաւ յուսով աղօթելով առ Աստուած վասն աջողելոյ գործոյն: Եւ յաւուր միում Դշաբաթի` եկն հրաւիրակ նմա գնալ ՚ի կոչն արքունի: Եւ կոչեալ առաջի նորա, եւ ընծայեաց զաղերսն: Եւ հայեցեալ ՚ի նա արքայն` ասէ, դու տաճի՞կ ես` թէ կռապաշտ: Ասէ Կաթողիկոսն, Աստուած մի' արասցէ, ոչ եմ կռապաշտ, սակայն եւ տաճիկ եւս չեմ: Ասէ Շահն, ապա զի՞նչ ես: Ասէ Կաթուղիկոսն, քրիստոնեայ եմ: Ասէ Շահն, դուք Քրիստոսի զի՞նչ ասէք: Ասէ Կաթուղիկոսն, զի'նչ որ գրեալ են մարգարէքն, մեք նոցա բանիւն կամք, թէ բարի է, նոքա վարձս առցեն. եւ թէ չար է, նոքա պատժեսցին: Ասէ Շահն, դուք Աստուա՞ծ ասէք Քրիստոսի: Ասէ Կաթուղիկոսն, այո': Իսկ տաճիկքն ակն ունէին` թէ` ահա պատառ պատառ առնէ զնա: Քանզի որպէս ասէ Սողոմոն, թէ սիրտք թագաւորաց ՚ի ձեռին Աստուծոյ են: Եւ ինքն Շահ դարձոյց զերեսն առ մեծամեծսն` եւ ասէ Պարսիկ բարբառով, թէ մեք եւս ասեմք նմա Աստուած` զի՞նչ վնաս իցէ. եւ ապա հրամայեաց Կաթուղիկոսին` եւ ասէ, նի'ստ Խալիֆայ: Եւ զի գիտէր լեզու Պարսից, յորժամ լուաւ զբարբառ Շահին, ուրախ եղեւ կարի առաւել: Ասէ Շահն ցԿաթուղիկոսն, ասա' զվկայութիւնս մարգարէիցն` որ վասն Քրիստոսի: Եւ ապա սկսաւ Կաթուղիկոսն ասել, սկսեալ ՚ի Մովսէսի մինչեւ ցՔրիստոս մեկնել զամենայն. եւ լսէին մեծամեծքն զոր ինչ Կաթուղիկոսն ասէր: Եւ յաւարտելն ասէ Շահն, ահա սա վկայ բերէ զմարգարէսն, առ այս դուք զի՞նչ պատասխանէք: Եւ ՚ի բազմելոցն ոչ ոք ասաց ինչ: Դարձեալ ասէ Շահն, արդ զի՞նչ է կամք քո` գրեա' արզ, եւ ես կատարեցից զխնդիրս քո: Եւ երկիրպագեալ արքային` ելեալ գնաց. եւ գրեաց թուղթ առ նա, թէ հզօր եւ մեծ թագաւորի ոտաց հողէն յայտ լիցի, զի հրամայեցեր` թէ թղթով ծանո' մեզ զխնդիրն քո. եւ ծառայ քո ոչ խնդրէ վասն իւր ինչս, այլ խնդրէ յիշատակ ՚ի տէրութենէ քումմէ մնալ յաւիտեան յաղագս կենաց քոց եւ զաւակացդ ազգէ յազգ, այսինքն զտասանորդս գեղին Էջմիածնի շնորհել վանիցն. վասնզի ՚ի բնէ վանիցն լեալ է, եւ ՚ի թուլութենէ Առաջնորդացն մերոց` խաներն յափշտակեալ են` առանց գիտելոյ թագաւորաց` ինքեանք վայելեն: Իսկ թագաւորն իբրեւ ընթերցաւ զգիրն, հրամայեաց որոնել զտաւթարն. եւ քննեալ զտաւթարն` եւ ոչ գոյր, եւ ծանուցին Շահին: Եւ հրամայեաց արքայն գրել արքունական հրամանաւ Նօմոս` որ է ռազամ, եւ տալ նմա, զի թէ կոյր պառաւ մի եւս նստցի յԷջմիածին, տիրեսցէ նմա, եւ ոչ ոք յիշխանաց կամ ՚ի թագաւորաց մի' իշխեսցեն հպիլ կամ մերձենալ տասանորդացն այնմիկ (այնոցիկ). եւ ո'վ ոք հակառակի` թշնամի է Շխ-Սաֆու օճաղին: Եւ գրեալ զայս եւ զռաղամ հրամանաց Կաթուղիկոսութեանն, եւ կնքեալ ետուն ցնա: Զոր եւ առեալ եկն ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին. եւ սկսաւ բուռն հարկանել բարեգործութեան: Նախ զտասանորդ գեղորէիցն գնել, այսինքն զՔասախուն` որ է ՚ի Նիգ գաւառ, զԹեղնեացն, զՍանտոյն, զՍեւաւեր, զՆորք, զՆորագեղ, զԲադռինճ, զԲիւրական, եւ այլ բազում տեղաց, որ է այժմ ընդ իշխանութեամբ սուրբ Էջմիածնի: Այլեւ ՚ի ներքոյ երկրի նաղմ արարեալ` յԲ տեղւոջ է հանեալ ջուր, մինն հեռի ՚ի գեղջէն Էջմիածնայ` տարեալ յանդաստանս ՚ի յոռոգանել զարտորայսն. եւ մինն բերեալ ՚ի գիւղն, զի ՚ի ձմերանի արբցեն անասունք: Եւ ՚ի վերայ այսմ ջրոյ շինեաց ջրաղացս եւ բրնծահանս. եւ արար ծով` եւ ելից ձկամբ: Տնկեաց եւ տունկս առ ափամբ ծովակին. եւ սերմանէին բազում սերմանս, եւ այլ բարութիւնս բազումս: Զի՞նչ ասացից եւ վասն հոգեւոր գործոյն` եւ բազմացուցանելոյ միաբանիցն: Եւ այլ բազում են բարութիւնք սորա, եւ մեք ոչ գրեցաք, զի մի' գայթակղեսջիք. եւ զմնացորդս բանիցն եւ զմահն նորա գրեսցուք ՚ի տեղի իւրում:

[ԼԶ]

Վասն իջանելոյ լուսոյն յերկնից:

Զայս պատմութիւնս պարտ է առաջ գրել ՚ի թուին ՌՁՂ, բայց ՚ի մոռացմանէ աստ գրեցաւ: Քանզի մինչ մանուկ էի ես ՚ի տան մերում ՚ի Քանաքեռ, եւ յաւուր Խաչվերացին գնացաք ընդ հօր իմում յայգին մեր, որ մերձ է ՚ի գիւղն Կարմիր-բերդ կոչեցեալ` առ ափն Հուրաստան գետոյն` ՚ի ներքոյ կամրճին: Եւ ՚ի մտանել արեգականն, հայրն իմ աղօթեր յերեկոյեան ժամն. չեւ եւս էր մթացեալ, այլ լոյս աւուրն դեռ եւս կայր, յանկարծակի պատառեցաւ կապուտակ եթերն յարեւելից կողմն, եւ էջ լոյս սաստիկ եւ ահագին, լայն եւ յերկայն, եւ էջ մինչեւ մերձենալ յերկիր, եւ լուսաւորեաց ճառագայթ նորա զտիեզերս պայծառ առաւել քան զարեգակն. եւ սկիզբն լուսոյն ճախր առնոյր` որպէս անիւ երթայր դէպ ՚ի հիւսիս` հանդարտութեամբ եւ մեղմով, եւ ճառագայթեալ լոյսն կարմիր եւ սպիտակ, եւ առաջի լուսոյն որպէս թէ աստղ ՚ի չափ արուսեկին ընթանայր բացագոյն թզաչափ մի, եւ հայրն իմ թողեալ զժամ աղօթիցն` սկսաւ լալով երգել զշարական գկ. Լոյսդ որ ընդ լուսով Աստուածութեան. Զ շարական աւարտեալ` մինչ երեւիւր լոյսն, եւ ապա հեռացաւ եւ եղեւ աներեւոյթ: Եւ լուաք` թէ մինչեւ յԱխլցխէ տեսեալ են զաստուածային եւ հրաշափառ լոյսն:

[ԼԷ]

Սպանումն Յովհաննէս վարդապետին:

Այս Յովաննէս վարդապետս էր ՚ի Նոր-Ջուղայու, որդի Էդկարին` որ ասի Քթռէշ, որ էր աշակերտ վարդապետին Կեսարացւոյ, որ էր Առաջնորդ Ջուղայու: Եւ հրամանաւ վարդապետին Խաչատրոյ գնաց Յովհաննէս ՚ի Ֆռանգստուն ՚ի քաղաքն Լեւօռնայ, եւ ուսաւ զտպագրութիւն. եւ դարձաւ յԱսպահան առ վարդապետն Խաչատուր, եւ հաստատեցին անդ ՚ի Ջուղայ զտպարան. որ եւ տպեցին զգիրս բազումս: Եւ ապա եկն վարդապետն Յովհաննէս ՚ի սուրբ Էջմիածին: Եւ Կաթուղիկոսն Փիլիպպոս արար զնա Եպիսկոպոս, եւ առաքեաց ՚ի Հին-Ջուղայ, զի նստցի Առաջնորդ վանիցն: Եւ նա գնացեալ կայր անդ եւ հովուէր զհնազանդեալսն իւր: Եւ այր մի ՚ի նոյն գեղջէն Ջուղայու, եւ էր նա պարտական ումեմն տաճկի, որ ազգաւ Քանկառլու, որ եկեալ առ քրիստոնեայն` եւ խնդրեաց զպարտս իւր: Եւ նա ոչ կարաց հատուցանել: Վասնորոյ բարկացեալ տաճիկն` եւ բռնութեամբ քարշեալ զդուստր նորա` եւ տարաւ ՚ի տուն իւր. եւ ասէ ցայրն, եթէ յայս նիշ աւուր զդրամն իմ ոչ տացես, եւ ես զդուստրն քո ոչ տաց քեզ: Իսկ այրն անճարացեալ` ոչ գիտէր զի՞նչ արասցէ: Եւ ապա ելեալ գնաց առ վարդապետն, աղաչէր ցնա, եւ ասէր, վասն Աստուծոյ մի' կորուսանէր զհոգի դստերն իմոյ, եւ դու ազատեա' զնա ՚ի ձեռաց անօրինին, եւ փոխանակ նորա որդին իմ կացցէ քեզ ՚ի ծառայութեան: Եւ լուեալ վարդապետն զաղաչանս նորա` ետ նմա դրամ ըստ բաւականին. զոր եւ տարեալ ետ տաճկին, եւ առեալ զդուստր իւր, եւ գնացեալ խնդութեամբ, եւ տարեալ զորդին յանձնեաց վարդապետին. եւ ասէ. ա'յնքան կացցէ առ քեզ, մինչ ես առ սակաւ սակաւ հատուցից զդրամն քո: Եւ արարին այնպէս: Իսկ անիծեալ տաճիկն լուաւ, թէ վարդապետն է եղեալ պատճառ ազատելոյ աղջկանն, վասնորոյ ոխացեալ ընդ վարդապետին, եւ հնարէր թէ զիա'րդ հանցէ զոխն: Եւ զի ունէր ծանօթութիւն ընդ վարդապետին, եւ յաւուր միում գնաց ՚ի վանքն սիրոյ աղագաւ. եւ ՚ի սրտի իւրում մթերեալ ունէր զոխն, եւ զննեալ իմացաւ ելեւմուտ վանիցն, եւ որքանութիւն միաբանիցն: Եւ գնացեալ միաբանեցոյց ընդ իւր արք չորք չարագործք քան զինքն, եւ դիպօղ աւուր գտեալ գնացին այլում ճանապարհաւ ՚ի վանքն. եւ հարին զդուռն վանիցն, եւ ձայնէին բանալ: Եւ նոքա արկեալ էին սեղան ՚ի դրան եկեղեցւոյն, եւ կամէին ճաշակել. եւ իբրեւ գիտացին, թէ` ծանօթն իւրեանց է, բացին զդուռն, եւ տեսին զնոսա, զի սպառազինեալք էին. եւ սկսան թաքչիլ ՚ի մէջ վանիցն. եւ վարդապետն եմուտ յեկեղեցին` եւ աղխեաց զդուռն, եւ բերեալ զգրքակալն` նեցուկ արար դրանն. եւ անկեալ ՚ի վերայ գրքակալին` եւ խօսէր ընդ նոսա: Իսկ տաճիկքն արտաքուստ հարին թուանքով զդուռն, եւ էանց գուլուլն եւ ծակեաց զդուռն եւ զգրքակալն, եւ ՚ի սիրտ վարդապետին անցեալ եւ բեւեռեցաւ յորմն բեմբին: Եւ սպանին զամենայն` ով ոք էին ՚ի վանքն. եւ մանուկն` որ փոխանակ քեռն իւրոյ էր, փախեալ թաքեաւ ՚ի մէջ քակորացն. եւ որոնեալ գտին եւ սպանին: Կողոպտեցին զվանքն եւ զեկեղեցին թէ' հոգեւոր եւ թէ' մարմնաւոր` մինչեւ հացահան երկաթն եւս: Եւ ելեալ արտաքս` հնարիւք փակեցին զդուռն պարսպին, եւ այլով ճանապարհաւ գնացին ՚ի տեղիս իւրեանց: Եւ յետ Բ ուց աւուրց` իբրեւ տեսին գեղականքն` թէ ո'չ ոք գայ ՚ի վանականացն ՚ի գիւղն, եւ ասացին, արդեօ՞ք նեղացեալ իցեն վանականքն ՚ի վերայ մեր, վասն այնորիկ ոչ գան: Ապա աւագ երէցն եւ Բ արք պատրաստեցին կերակուր եւ գինի, եւ առեալ գնացին ՚ի վանքն. եւ ծեծեցին զդուռն պարսպին, եւ ոչ գոյր ձայն. եւ հայեցան ՚ի վեր` եւ տեսին` զի ագռաւք ելեւէջս առնէին. եւ ասեն. թէ սքանչելիք իմն է: Եւ ապա ելին ՚ի գլուխս բարձր քարանցն` որ ՚ի վեր քան զվանքն, եւ տեսին փայտեայ սեղան ՚ի դրան եկեղեցւոյն, եւ ՚ի վերայ նորա հաց եւ խորտիկ, եւ պնակ գինոյ եւ բաժակ, եւ արք Բ անկեալ յերկիր, եւ ծանեան թէ սպանեալք են: Եւ ազդ արարին գեղջն. եւ գրոհ տուեալ գեղջն` եւ եկին բազումք բերելով ընդ ինքեանս սանդուխս, եւ կապեցին Բ եւ Գ ՚ի մի, եւ ելին ՚ի պարիսպն. եւ ոմն իջուցին ՚ի մէջ պարսպին, որ եբաց զդուռն, եւ մտին ՚ի ներքս, եւ տեսին կոտորեալ զամենայն բնակիչս վանիցն, եւ աւար արարեալ զամենայն ինչսն: Եւ ազդ արարին իշխանին Նախչուանայ. եւ հրամայեաց թաղել զսպանեալսն. եւ ապա որոնեցին զգողսն` եւ գտին. բայց ոչինչ կարացին առնել, զի հաւատարիմք բազում ունէին. այլ փոքր ինչ յանօթից եկեղեցւոյն դարձուցին յետս, եւ այլն ամենայն կորեաւ: Եւ այսպէս եղեւ մահ Յովհաննէս վարդապետին: Բայց ասեմ, թէ ընդ մարտիրոսս ընկալցի մահ նորա. քանզի վասն ազատելոյ զհոգի քրիստոնէին եղեւ մահ նորա:

[ԼԸ]

Վասն չարութեանն Օնոփրիոսի:

Եթէ զչարութիւն սորա զամենայն պատմեմք, բազում են, եւ լսողքն գայթակղին, եւ մեք Ժ նէն զմինն գրեմք համառօտ: Էր նա յԵրեւան քաղաքէ. մինչ մանուկ էր, հայրն նորա Խաչիկ տարեալ զնա ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին, եւ ետուն ՚ի դպրատունն: Եւ իբրեւ զարգացաւ, ըստ կախարդական բարուցն` խոնարհութիւն ցուցանէր` մինչ պատրել զամենեսեան. եւ հրամանաւ Փիլիպպոս Կաթուղիկոսին արարին զնա աբեղայ, եւ առաքեցին ՚ի Սեւան կղզին` լինել Հայր անապատին: Եւ կացեալ ժամանակ ինչ, եւ դարձաւ ՚ի սուրբ Էջմիածին. եւ կեղծաւորեալ զինքն ցուցանէր որպէս թէ զմի ոք ՚ի կատարելոցն, մինչեւ հաւանիլ Յակոբ Կաթուղիկոսին, եւ ետ նմա իշխանութիւն վարդապետական, եւ առաքեաց զնա ՚ի Նուիրակութիւն ՚ի քաղաքն Տիգրանակերտ: Եւ գնացեալ անդ` եւ եցոյց զինքն առաքինի եւ պարկեշտ, մինչզի գողացաւ զսիրտս ամենեցուն, եւ հաւանեցոյց զնոսա խնդրել զինքն Առաջնորդ ինքեանց: Եւ ժողովեալ նուիրակն այն, եւ առեալ քահանայս եւ զոմանս ՚ի պատուաւոր արանց, եւ եկին ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին. եւ ցուցին զթուղթն Յամթեցւոց` եւ զխնդիրս նոցա: Իսկ մեծ Կաթուղիկոսն Յակոբ թէպէտ գիտէր զանզգամութիւն նորա, այլ վասն խնդրոյ նոցա արար զնա Եպիսկոպոս, եւ ետ եւ գաւազան մեծ, եւ կոնդակաւ առաքեաց զնա ընդ խնդրականացն: Եւ նորա գնացեալ ՚ի Յամիթ, եւ խնդրեաց ՚ի քաղաքացեացն բերել նօմոս արքունի: Եւ նոքա գնացեալ բերին: Իսկ նա այնուհետեւ յայտնեաց զչարութիւնն իւր ըստ գրեցելոյն, անհնար է օձի թողուլ զթոյնն, եւ Եթովպացւոց` զթխպութիւնն, եւ կարճի` զխայթոցն: Ըստ նոյն սարասի ունէր եւ սա մթերեալ զչարութիւնն ՚ի սրտի իւրում. եւ ժայթքեաց ՚ի գարշ սրտէ իւրոյ զպիղծ մաղձ իւր: Եւ առեալ թուղթ բազում եւ կցեաց ընդ իրեար, եւ գրեաց առ սուրբ Աթոռն Էջմիածին, եւ առ Կաթուղիկոսն Յակոբ` եւ առ միաբանք Աթոռոյն` եւ առ ամենայն վանորայս` եւ առ Առաջնորդս նոցա` բազում հայհոյանս, եւ զխօսս անարգս, բարբանջմունս եւ ղօղանջումն սուտ եւ զուր, վայրապար հաչմունս որպէս շուն կատաղեալ ընդ Տեառն իւրոյ: Եւ յաւարտ հաչմանն գրեալ էր, թէ ես զձեր գործն գրեցի յայսմ թղթի, եւ թողի եւս տեղի թուղթ գրելոյ, զի դուք գրեցէք առ իս ՚ի վերայ այդմ թղթի` զոր ինչ եւ գիտէք յինէն: Եւ առաքեաց զթուղթն ՚ի սուրբ Էջմիածին. եւ ընթերցեալ զթուղթն, եւ լուան զհաչմունս նորա, եւ եդին ՚ի գրատուն ՚ի պահ, զի գիտացին որ ՚ի կորուստ անձին իւրոյ գրեաց զայն: Եւ ապա սկսաւ ընդ քաղաքացիսն հաչել, եւ առնել անզգամութիւն, զոմանս հայհոյելով, զոմանս անիծանելով, ոմանց զուր ասելով, զոմանս ընդ իրեարս ձգելով քսմսական բանիւ: Այլեւ ունէր գործս զազիր եւ գարշ. եւ վիրաւորեալ տաղտկացոյց քաղաքացիսն ամենայն. վասնորոյ կամեցան մատնել զնա ՚ի ձեռս իշխանին: Եւ իմացեալ ծանեաւ` զի չարիք գալոց էր ՚ի վերայ իւր, եւ ՚ի գիշերի գաղտ ելեալ փախեաւ հեծեալ ՚ի ջորի, եւ ճամբար իւր եդեալ յաւանդ. եւ այսպէս ճողոպրեալ ՚ի նոցանէ` գնալով եհաս մինչ ՚ի սուրբ Էջմիածին. եւ էր յաւուրս Յինանցն Զատկի. եւ վասն հպարտութեան իւրոյ` ոչ գնաց յողջոյն Կաթուղիկոսին, այլ յերեկոյին կացեալ անդէն, եւ ՚ի գիշերին կամեցաւ գաղտ փախչիլ, եւ գնալ յԵրեւան. զոր եւ իմացեալ Միաբանիցն` ազդ արարին Կաթուղիկոսին. եւ առաքեաց զկնի նորա արս, եւ հասին նմա ՚ի գիւղն Կաւակերտ. եւ կամէր զերծանիլ ՚ի նոցանէ, եւ ելեալ ջորւով ՚ի տանիս մի, եւ բլաւ տունն, եւ անկաւ ինքն եւ ջորին ՚ի տունն. եւ գնացեալ կալան զնա եւ կապեցին. եւ նստուցին ՚ի վերայ ջորոյն, եւ առեալ տարան ՚ի սուրբ Էջմիածին` եւ արկին ՚ի բանտ: Եւ գրեաց Կաթուղիկոսն թուղթ ՚ի վերայ ամենայն Առաջնորդաց վանորէից` գալ ՚ի դատաստան դատապարտելոյն Օնոփրիոսի. եւ եկին ամենեքեան հանդերձ իշխանաշուք արամբք: Էր անդ եւ Կաթուղիկոսն Աղուանից Տէր Պետրոսն` եւ արք փառաւորք Ջուղայեցիք. եւ յետ երից աւուրց հանին ՚ի բանտէն զչարագործն Օնոփրիոս շղթայեալ, եւ կացուցին ՚ի մէջ բազմութեանց. եւ բերին զգարշելի գիրն` որ գրեալ էր ՚ի Յամթոյ, եւ ետուն ՚ի ձեռն վարդապետի միոյ ընթեռնուլ ՚ի լուր ամենեցուն: Եւ ՚ի ծագիլ արեգական մինչեւ ցերրորդ ժամ աւուրն ընթերցան, եւ ոչ աւարտեցաւ վայրահաչութիւն նորա: Եւ ասէ Պետրոս Կաթուղիկոսն, այլ զի՞նչ պիտոյ են ընթեռնուլդ եւ լսել գարշելի եւ աղտեղի խօսս, ահա լուաք ամենեքեան զհայհոյութիւն եւ զաղտեղի զրոյցս դորա, եւ մնացեալն թղթին իբրեւ զնոյն իմացարո'ւք, եւ թէ ունիք դատաստան ինչ` արարէ'ք: Եւ ապա ասէ Խաչատուր վարդապետն` որ էր առաջնորդ Գողթան գաւառի, ո'վ լիրբ եւ անզգամ` յորո՞ւմ ժամանակի տեսեր այդպիսի գործ ՚ի Միաբանիցս, որ այդպիսի աղբ թափեցեր ՚ի հոտեալ ռխէդ: Եւ էր անդ այր մի Ջուղայեցի, որ ունէր հերձուած ինչ, որում ասէին Սեաւ-Պետրոս, ասէ, յորժամ եկն Փիլիպպոս Կաթուղիկոսն յԱսպահան, եւ սա Սարկաւագ էր նմա. յաւուր միում երթայր դերձակն Թումիկ ՚ի քաղաքն, եւ սա զկնի նորա բացագոյն երթայր եւ հայհոյէր. եւ ես զկնի սորա գնայի` եւ ասացի սմա, ընդ ո՞ւմ խօսիս սարկաւա'գ: Եւ սա ասէ, ո՞վ է սա որ գնայ առաջի մեր: Ասացի, ուսթա Թումիկն է: Ասէ, սա՞ է հերձուածօղ Թումիկն: Ասացի, այո': Եւ ասէ, ահա տեսանեմ, զի հրեշտակ բարձր ՚ի վեր քան զգլուխն կայ, եւ Բ դեւ ՚ի վերայ երկուց ուսոյն նստեալ են, եւ դա խօսի ընդ նոսա: Եւ դարձաւ առ նա` եւ ասէ, որ յայնմ աւուր տեսեր զհրեշտակս եւ զդեւս, այսօր ընդէ՞ր ոչ տեսեր` թէ զի՞նչ էր գալոց ՚ի գլուխ քո: Եւ զայս լուեալ ծիծաղեցան ամենեքեան: Եւ ասէ Պետրոս Կաթուղիկոսն, զի՞նչ ասես, տո'ւր պատասխանի: Ասէ Օնոփրիոսն, թէ այսպէս եւ թէ այնպէս` եկեալ եմ առ ոտս ձեր, մեղայ: Ասէ Խաչատուր վարդապետն, զիա՞րդ իցէ դա մեղայ. զի յայնմ աւուր` յորում եկիր այսր, ընդէ՞ր ոչ գնացեր յողջոյն Կաթուղիկոսին, այլ ՚ի գիշերի փախստական եղեալ, քակեցեր եւս զտուն ողորմելի քրիստոնէին. եւ այժմ պատիր բանիւ կամի՞ս զերծանիլ ՚ի պատժոց. այր անօրէն չարիք իւր որսան ՚ի կորուստ: Եւ ելեալ Կաթուղիկոսն` առեալ մկրատ եւ խուզեաց զգանգուրն` եւ ասէ, ձեռս այս` որ եդի ՚ի գլուխ քո, սա պատժեսցէ զքեզ. բերանս` որ բացաւ ՚ի վերայ քո, սա անիծեսցէ եւ նզովեսցէ զքեզ: Զայս արարեալ առաքեցին զնա եւ եդին ՚ի մահահոտ եւ խաւարային բուրգ մի: Եւ կարգեցին ծառայ, զի հաց տացէ նմա, եւ կացցէ անդ` եւ աղօթեսցէ վասն մեղաց իւրոց: Եւ կացեալ անդ աւուրս ինչ, եւ վասն գարշահոտ լինելոյ բանտին` տկարացաւ, եւ ծանուցին Կաթուղիկոսին. եւ հրամայեաց հանել զնա անտի` եւ դնել ՚ի վերնատուն ցամաք: Եւ առաքեաց յԵրեւան` եւ բերին զքոյր նորա Մուղում` եւ պատանի մի ընդ նմա, զի ծառայեսցէ եղբօր իւրոյ: Եւ կացեալ անդ մինչեւ ողջացաւ: Բայց յորժամ գայր ոք առ նա, եւ նա մտանէր ՚ի ներքոյ մահճի, եւ վոչայր. եւ յորժամ ելանէին, նա նստէր յուտել եւ ըմպել: Եւ յաւուր միում առաքեաց զքոյրն յԵրեւան, եւ ասէ, յայս ինչ աւուր առաքեա' զջորի իմ յայս ինչ տուն ՚ի գիւղն Էջմիածին, եւ այս ինչ այր ընդ նմա: Եւ ինքն ունէր բարեկամս ՚ի սուրբ Աթոռն, եւ աղաչանօք միաբանեցոյց ընդ ինքեան. եւ ՚ի գիշերի միում ընդ խաղաղանալ ժամուն` կախեցին զինքն ընդ պարիսպն, եւ պատանին ընդ նմա. եւ էր ջորին պատրաստ, եւ նստաւ ՚ի վերայ նորա, եւ ՚ի գիշերին այնմիկ գնաց յԵրեւան. բայց կայր երկիւղիւ: Եւ ոչ կարաց կալ անդէն, այլ կալեալ վարձկանս, եւ գնաց մինչ ՚ի Նախիջեւան, եւ անտի ՚ի Թաւրէզ եւ ՚ի Ղազուին, եւ գնաց մինչեւ յԱսպահան: Եւ գնացեալ ՚ի տուն խօճայ Վարդանին, եւ բազում միջնորդութեամբ բազմաց հաշտեցաւ ընդ Կաթուղիկոսին: Եւ եկեալ ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին, եւ շրջէր այսր եւ անդր` խորհելով չարիս:

[ԼԹ]

Իշխանութիւն Աբաս խանին:

Հրաման եղեւ ՚ի փոքր Շահ-Աբաս թագաւորէն Պարսից առ Նաճաֆ խանն` որ էր իշխան Երեւանայ` գնալ ՚ի Շամախի. եւ փոխանակ նորա առաքեաց զԱբաս խանն` որ էր որդի Ամիրգունայ-խանին, այր ծեր եւ պակասեալ եւս ՚ի լուսոյ. որ արար բարեկամութիւն ընդ Յակովբ Կաթուղիկոսին, ոչ կարի ագահ, այլ չափաւոր: Սա ետ այգին` որ ՚ի հօրէ նորա անկեալ էր յԷջմիածին` մերձ ՚ի սուրբ Հռիփսիմէն` Կաթուղիկոսին Յակոբայ: Եւ հանապազ երթայր ՚ի սուրբ Էջմիածին` զբօսանաց աղագաւ. եւ ՚ի ժամ աղօթիցն գնայր յեկեղեցին, նստէր աթոռով, եւ տայր երգել քահանայիցն, եւ ինքն ունկն դնէր: Եւ պատուէր տայր զօրացն, զի յինքենէ կերիցեն, եւ ոչ զոք մի' խոցիցեն: Եւ յորժամ ելանէր ՚ի գնալ, տայր պարգեւ վանիցն: Նաեւ ՚ի դատաստանս` իրաւարար եւ ճշմարտասէր զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց: Եւ ՚ի սորա ժամանակին շրջէր Օնոփրիոս ՚ի վանորայս, եւ արծարծէր զչարութիւն իւր, եւ յիշէր զչարիսն իւր. որպէս հուր թաքուցեալ ՚ի ներքոյ յարդի, եւ կամ իժ ծրարեալ ՚ի վարշամակի. այսպէս եւ սա զծածուկ չարիսն իւր յիշէր առ այնոսիկ, որք իբրեւ զինքն էին անուղիղ եւ յանդիմանեալ ՚ի Կաթուղիկոսէն. այժմ մի սբանեցոյց ընդ ինքեան, եւ գրեցին բազում հայհոյանօք սուտս ՚ի Կաթուղիկոսէն առ Եղիազար վարդապետն, որ Պատրիարգ (էր) Երուսաղէմի, թէ դու ե'կ ՚ի սուրբ Աթոռս, եւ մեք քեզ տամք զԿաթուղիկոսութիւնն Էջմիածնի` արքունական նօմոսիւք: Եւ ահա առաքեցաք առ քեզ զՕնոփրիոս վարդապետ, զի զքեզ փառաւորապէս բերցէ ՚ի սուրբ Աթոռս: Զայս գրեցին, եւ ընդ հաւատարմաց իւրեանց առաքեցին յառաջագոյն. եւ յետոյ գնաց Օնոփրիոսն զկնի թղթոյն: Եւ եղեւ` զի Կաթուղիկոսն Յակոբ բերեալ զձեռնասուն աշակերտն իւր Իսահակ վարդապետ Մակուեցի` արար Եպիսկոպոս, եւ եդ ՚ի տեղի իւր Աթոռակալ եւ Տեղապահ. եւ ինքն ելեալ գնաց ՚ի սուրբ Երուսաղէմ: Եւ այնոքիկ` որք միաբանեալ էին ընդ Օնոփրիոսին` սկսան չարիս առնել Սահակին եւ սուրբ Աթոռին: Եւ եհաս համբաւս այս առ Կաթուղիկոսն յԵւդոկիա քաղաք` որ է Թուխաթ, եւ դարձաւ անտի, եւ եկն դարձեալ ՚ի սուրբ Էջմիածին: Եւ նոքա` որք կամէին չարիս առնել Աթոռին, յորդորեցին զՕնոփրիոսն` եւ առաքեցին հրաւիրակ Եղիազարին. եւ ելեալ գնաց մինչ ՚ի Կարին: Իսկ Եղիազարն իբրեւ լուաւ զդառնալն Կաթուղիկոսին, քամահանս վարկաւ ինքեան` եւ ՚ի խոր խոցեցաւ ՚ի սրտի իւրում. վասնորոյ ժողովեաց զամենայն Եպիսկոպոսունս յայնմ նահանգի ՚ի Բերիա քաղաք` որ է Հալապ, եւ օրհնեցաւ Կաթուղիկոս ինքնագլուխ: Եւ իբրեւ լուաւ Օնոփրիոսն, վաղվաղակի գնաց առ նա խնդութեամբ. եւ միաբանեցան ՚ի միասին, եւ գնացին ՚ի ըՍտամպօլ, եւ առին արքունական նօմոս, որ է ՚ի կողմանց Պարսից սեւագլուխ մի' անցցէ ՚ի կողմս Օսմանցւոց: Այլեւ ետուն գիր` թէ յամենայն ամի յաւելումք ՚ի գանձս արքունի Մ մարչիլ: Եւ այնպէս կային նոքա խնդութեամբ ՚ի վերայ չար արարմանց իւրեանց:

[Խ]

Գնալն Կաթուղիկոսին ՚ի Ստամպօլ:

Յորժամ եղեւ Եղիազարն Կաթուղիկոս, էր յայնմ ժամանակին վարդապետ մի Կաֆայեցի Մարտիրոս անուն, որ էր Պատրիարգ ՚ի Կոստանդնուպօլիս, եւ բարեկամ էր սա Էջմիածնայ, զի ՚ի Յակոբայ էր ձեռնադրեալ Եպիսկոպոս: Սա գնացեալ առ վաճառականս` որք էին ՚ի կողմանցն Պարսից, եւ էին անդ արք Բ, անուն միոյն` Միրզայ, եւ միւսոյն` Խոսրով` ՚ի Ճահուկ գեղջէ Նախչուանայ, արք երեւելիք եւ մեծանուն. եւ սոքա ընդդիմանային Եղիազարին. եւ նա ունէր Աբրօ անուն ոմն բարեկամ. եւ ինքն Եղիազար էր յոյժ ճարտարախօս եւ ճոռոմաբան, ատենազրոյց եւ բաղդաւոր, պնդերես եւ աներկիւղ. որ եւ ճարտարութեամբն իւրով ամենեցուն սիրտն առ ինքն ձգեաց` զքրիստոնեայս պատիր բանիւ` եւ զտաճիկսն կաշառօք. քանզի փարթամ եւ ընչիւք. եւ այսպէս գողացաւ զմիտս ամենեցուն, եւ դարձոյց զսիրտս նոցա առ ինքն: Իսկ բարեկամք Էջմիածնին ո'չ կամեցան առնել ինչ առանց Կաթուղիկոսի. վասնորոյ միաբանեցան ամենայն բարեկամք Էջմիածնի, եւ առաքեցին զնոյն Մարտիրոս վարդապետն հրաւիրակ առ Կաթուղիկոսն: Եւ եկեալ նա ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին յաւուրս պահոց Յայտնութեան, եւ ժողովեցան ամենայն Առաջնորդք վանորէից, Եպիսկոպոսք եւ վարդապետք, եւ հարք, եւ անապատականք, եւ աշխարհական արք երեւելիք, եւ մեծաւ փառօք ուղարկեցին զԿաթուղիկոսն ՚ի Կոստանդնուպօլիս: Եւ ժողովեցան առ նա ամենայն բարեկամք նորա` որք ՚ի կողմանցն Պարսից` որք ՚ի կողմանցն Օսմանցւոց, եւ առաքեցին զԿաթուղիկոսն յԱնդրիանուպօլիս` որ է Անտրանա (Էտիրնէ կամ Էտրէնէ), զի տիրէր թագաւորն Սուլթան-Մահմատ: Գնացին ընդ նմա Խոսրովն եւ Միրզայն: Եւ կայր այր մի մեծ առ թագաւորն, որ բազմէր ընդ թագաւորին ՚ի սեղան, որոյ անունն էր Ղայմաղ խան. սա էր բարեկամ Խոսրովին. եւ միշտ գնայր առ նա Խոսրովն, եւ բերէր նմա կումաշ հանդերձս, վաճառէր նմա` եւ առնոյր զգինն լիով. եւ այսպէս հաւատարիմ լինելով` սիրէր զնա Ղայմաղ խանն` եւ ունկն դնէր նմա, եւ լսէր զբանս նորա: Այս Խոսրովս ծանոյց նմա վասն Կաթուղիկոսին. եւ առեալ տարաւ առ նա, եւ ծանօթացոյց նմա: Եւ գանկատեաց նմա զամենայն ինչ, եւ ծանոյց որ ինչ ՚ի բնէ լեալ էր: Այլեւ եցոյց զթուղթն Մահմատ թագաւորին` որ տուեալ էր Փիլիպպոս Կաթուղիկոսին: Եւ իմացեալ ծանեաւ զամենայն Ղայմաղ խանն, եւ ասաց ցնօտարն իւր, զոր ինչ ասիցէ քեզ Բաբդ, դու գրեա' արզուհալ, յայս ինչ աւուր երթայ թագաւորն ՚ի մեծ ջամին աղօթք ՚ի կէս աւուրն, եւ դու սո'ւ զամենայն միաբանս քո իւրեանց հանդերձիւն եւ խաթիշարիֆն, եւ գնացեալ ՚ի գլուխ պողոտային` յորժամ գայ թագաւորն եւ տեսանէ զձեզ, եւ թէ վասն ձեր հարցանէ մեզ, մեք տամք նմա պատասխանի: Եւ թէ ոչ հարցանէ, դուք առ սակաւ մերձ եկա'յք, եւ ասա'ցէք, սատաթլու փատիլահ, արզուհալումայ մուրուաթ էյլա: Եւ յայնժամ զոր ինչ Աստուած կամեսցի` զայն լիցի: Զայս ասաց Ղայմաղ խանն, եւ հրամայեաց գնալ ՚ի տեղի իւր, եւ պատրաստ լինել` զոր ինչ պատուիրեցի առնել մեծաւ զգուշութեամբ: Եւ ՚ի պայմանեալ աւուր ուրբաթու կէս աւուրն գնացին ՚ի գլուխ բուն պողոտային` որ էր ուղիղ իսկզբէն մինչեւ աւարտն, եւ կանգնեցան միաբանութեամբ: Եւ ահա ելեալ թագաւորն բազմութեամբ երթայր, եւ եմուտ ՚ի պողոտայն, եւ հայեցեալ տեսանէ զսեաւ ժողովն` եւ ասէ ցՂայմաղ խանն, Լալա'յ` զի՞նչ են սեաւքն այնոքիկ: Ասէ Ղայմաղ խանն, լուեալ է իմ` թէ Պատրի ոմն եկեալ է յԱճամստանայ, եւ կամի համբուրել զոտս քո: Եւ առաքեաց Ղայմաղ խանն սուրհանդակ մի` զի ընդ առաջ գայցեն. եւ ունէր Կաթուղիկոսն յաջոյ ձեռին զխաթիշարիֆն Փիլիպպոս Կաթուղիկոսին, եւ ՚ի ձախոյ ձեռն զարզն, եւ համբարձեա զձեռսն` եւ լայր կսկծանօք եւ դառն հեծանօք: Եւ հրամայեաց արքայն առնուլ զթուղթսն. եւ խոնարհեցոյց Հայրապետն զգլուխն` եւ ասէ, ուխտեալ է իմ համբուրել զոտս թագաւորին, եւ իմով ձեռամբ տալ ՚ի նա զթուղթսն: Եւ կոչեցին զԿաթուղիկոսն առ արքայն. եւ ետես զնա` զի լայր, ասէ, մի' լար ըհտիար. եւ էառ զթուղթն: Եւ Կաթուղիկոսն կալեալ զոտս` եւ քսէր զերեսն: Իսկ թագաւորն խոնարհեալ եւ կալաւ զմօրուաց նորա` բարձրացոյց` եւ ասէ, մի' լար բաբա'յ, զի զխնդիր քո կատարեցից: Եւ բացեալ զխաթիշարիֆն` ասէ, իմ է տուեալ սա, եւ ո՞վ է որ ընդդիմանայ սմա. եւ բացեալ եւ արզն ընթերցեալ` ասէ, յորո՞ւմ աշխարհի է Ուչքիլիսայն: Ասէ Ղայմաղ խանն, ՚ի կողմն Պարսից է: Ասէ արքայն, ընդէ՞ր ոչ երթայ առ թագաւորն Պարսից ՚ի դատաստան: Ասէ Ղայմաղ խանն, թշնամի սորա ՚ի մերում կողմանց է: Ասէ արքայն, զի՞արդ կարիցէ առնել նա իշխանութիւն յաշխարհին Պարսից` եթէ ՚ի մերում կողմանց իցէ: Ասէ Ղայմաղ խանն, լո'ւր Սատաթլու: Զի Բ գլխաւոր տեղի աղօթից գոյ Հայոց, մինն ՚ի քում իշխանութեան է, որ կոչի Երուսաղէմ` ՚ի կողմն Արապստանայ. եւ յամենայն ամի գան ուխտ անդ ՚ի կողմանցն Պարսից բազումք եւ անթիւք, եւ տան մաքսս բազումս ՚ի ճանապարհին. եւ Երուսաղէմի անթիւ տան դրամս, եւ յաւելու ՚ի գանձ արքունի: Այլեւ յԳ ամին միանգամ առաքեն յԵրուսաղէմայ յերկիրն Պարսից` եւ ժողովեն զբազում ոսկի եւ արծաթ եւ զդիպակ հանդերձս, եւ բերեն յԵրուսաղէմ, եւ է նա օգուտ ազգի մերում: Իսկ ՚ի մերս կողմանէ ոչ գնան բազումք յԷջմիածին. եւ թէ գնան եւս, ոչ տան նոցա ա'յնքան` որ իւրեանց կերածն եւ ըմպածն վճարէ: Եւ նոքա եւս առաքեն յԳ ամին միանգամ Նուիրակ ՚ի մերս կողմ, բայց ոչ տան որպէս նոքա տան, այլ սակաւ, մեր Ժ տունն` նոցա մի տանն չափ ոչ տան, եւ զայն եւս Եղիազարն կամի չտալ: Եւ զայս ծանուցանեն Շահին. եւ նա պնդապահս տայ առնել աշխարհին իւրոյ չգնալ յԵրուսաղէմ, եւ զնուիրակն եւս արգելուն, եւ այն պակասութիւն մեծ լինի թագաւորութեան մերում, նա թէ եւ խռովութիւն եւս անկանի ՚ի մէջ Բուց թագաւորութեանց: Իբրեւ լուաւ զայս Խոնթկարն Մահմատ, սոսկացաւ յոյժ` եւ ասէ ցՂայմաղ խանն, հրամայեցաւ քեզ հոգալ զամենայն գործ դորա, եւ զգլուխ թշնամւոյ դորա ՚ի մօտոյ բերէ'ք առ իս: Զայս ասացեալ գնաց յաղօթանոցն: Եւ Ղայմաղ խանն արար զամենայն` զոր ինչ հրամայեաց արքայն. եբարձ ՚ի դիւանէն Ճ մարչիլ մուղատայն: Եհան խաթիշարիֆն` եւ ետ ցԿաթուղիկոսն. հրամայեաց` զի ամենայն հակառակք նորա հալածեսցին ՚ի դրանէ իւրոյ: Եւ ապա եկեալ Եղիազարն առ նա` եւ արարին հաշտութիւն ընդ միմեանս: Եւ գնաց Կաթուղիկոսն յԵրուսաղէմ. եւ դարձաւ եւ եկն ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին փառաւորապէս, եւ վարէր զԿաթուղիկոսութիւնն, որպէս արժան էր առնէր զամենայն:

[ԽԱ]

Դարձ Կաթուղիկոսին յԷջմիածին` եւ լինիլ ՚ի դիպահոջ:

Մինչ էր Կաթուղիկոսն Յակոբ ՚ի Կոստանդնուպօլիս, միւս Աբաս խանն էր յԵրեւան, եւ եկն փոխանակ նորա Սաֆի խանն` ազգաւ Լակզի: Սա ՚ի գալն իւրում` երեւեցոյց զինքն լաւ յաչս ամենայնի. բայց յետոյ եղեւ չար. եւ յաւուր միում ելեալ գնաց ՚ի զբօսանս, եւ եհաս մինչեւ ՚ի ծովն` զոր Կաթուղիկոսն արարեալ էր, ետես զծովն եւ զայգին, եւ զգեղեցկութիւն վայրացն, ցանկացաւ նմա. եւ առաքեաց առ Աթոռակալ Մատթէոս վարդապետն, եւ խնդրեաց զտեղին: Իսկ Աթոռակալն պատասխան արար, թէ ո'չ կարեմ տալ. զի տէր դորա է յԱշխարհին Հայոց, գուցէ եկեսցէ` եւ անարգանս եւ նախատինս արկցէ` մինչեւ լինիմք կատակ: Զայս իբրեւ լուաւ, ՚ի խոր խոցեցաւ, եւ որպէս զսլաք եմուտ ՚ի սիրտն նորա: Եւ եղեւ գալ Յակոբ Կաթուղիկոսին յԱթոռն իւր ՚ի սուրբ Էջմիածին. եւ գնացեալ առ խանն, եւ տարեալ ընդ իւր աղերս ըստ պատշաճին, եւ խօսեցան բազումս վասն աշխարհին Օսմանցւոց պատերազմին եւ վասն այլ բազում իրաց: Եւ եղեւ դարձեալ գալ խանին յԷջմիածին. եւ գնացեալ ՚ի զննին առ ծովն, այժմ եւս խնդրեաց խանն զծովս: Ասէ Կաթուղիկոսն, զիա՞րդ տաց զնա քեզ, քանզի կեանք մեր եւ կենդանութիւն` նա է ՚ի տեղի սերմանելոյ, եւ հանգստարան միաբանից մերոց: Ասէ խանն, փոխեա' զնա ընդ այգւոյ, եւ կամ վաճառեա': Ասէ Կաթուղիկոսն, մեք զնա վաղմ արարաք Էջմիածնի, այլ ո'չ գոյ հնար ելանել նմա ՚ի դրանէ նորա: Եւ աստ եւս խոցեցեաւ խանն. զի Բ անգամ արհամարհեալ ելեւ բան նորա. եւ հնարիւք կամէր յորոգայթ արկանել զԱթոռն: Եւ ապա յետ աւուրց գնաց Կաթուղիկոսն առ խանն` եւ ասէ, ես գնալ առ Շահն, եւ առնուլ հրաման ՚ի նմանէ վասն իմ: Ասէ խանն, դու մի' գնասցես, մեք աստի հոգասցուք զբանն քո: Ասէ Կաթուղիկոսն, գոյ պարտս ՚ի վերայ մեր բազում, գնամ ժողովել անտի` եւ հատուցանեմ զպարտսն: Ասէ խանն, աստ առցուք ՚ի վաճառականացն` եւ տացուք զպարտս քո: Ասէ Կաթուղիկոսն, եթէ առնումք ՚ի վաճառականաց, ուստի՞ հատուցանեմք նոցա. քանզի գոն եւ գործք մեր ՚ի դրան արքային, եւ վասն այնոցիկ եւս գնամ հոգալ: Զայս ասացեալ` ելեալ գնաց. եւ յետ աւուրց ել եւ գնաց, եւ եհաս մինչեւ ցԱստապատ: Իսկ իշխանն խորհեցաւ ՚ի մտի իւրում` եւ ասէ, ես բազում անարգանս ասացի նմա, մի' գուցէ երթեալ գանկատեսցէ յինէն առ Շահն ընդ այլ գանկատաւորացն, եւ փորձութիւն բերցեն ՚ի գլուխ իմ: Եւ վաղվաղակի առաքեաց զկնի նորա զինուորս` եւ ասէ, ուր եւ իցէ նա` գտեալ` ածէ'ք առ իս: Եւ գնացեալ զօրականացն յԱստապատ, եւ բռնութեամբ բերեալ հասուցին յԵրեւան, եւ ծանուցին իշխանին. Եւ կոչեաց առ ինքն` եւ ասէ, ես ասացի քեզ մի' գնալ, զի աստի հոգամք զգործն քո. արդ երթեալ նի'ստ յԱնապատն Երեւանայ, եւ ես հատուցից զպարտս քո: Եւ այսպէս ՚ի դիպահոջ արար զնա. եւ ետ պահապան նմա Աբաս-անուն ոմն տաճիկ, եւ պատուիրեաց նմա զգուշութեամբ պահել` զի մի փախիցէ: Իսկ Կաթուղիկոսն առաքեաց առ նա պատգամս խիստս` եւ ասէ, ես երթայի առ ոտս Շահին, եւ դու կալանաւոր արարեր զիս որպէս մահապարտ: Արդ թէ արժանի եմ մահու` սպան զիս, ապա թէ ոչ` ընդէ՞ր կամ ՚ի բանտի: Իսկ իշխանն առաքեաց առ նա` եւ ասէ, ոչ սպանանեմ զքեզ եւ ոչ արձակեմ, այլ այդր կաց մինչեւ մեռցիս: Եւ ինքն ժողովեաց զամենայն փարթամ եւ մեծատուն մարդիկ, եւ էառ ՚ի նոցանէ ՌՅ թուման դրամ. եւ պատճառ եդ` թէ աթոռին պարտն տամք, եւ յետոյ ձեզ հատուսցեն Էջմիածնի նստօղքն: Եւ պատրեաց զամենեսեան, եւ ինքն լափեաց, եւ ոչ ետ նմա փող մի: Եւ այսպէս արար զԿաթողիկոսն կալանաւոր, եւ ինքն կայր սնոտի յուսով:

[ԽԲ]

Փախուստ Կաթուղիկոսին եւ կորուստ խանին:

Զոր ինչ արար նա ընդ Կաթուղիկոսն` ոչ իմացաւ թէ ՚ի կորուստ անձին իւրոյ արար: Քանզի դրամատեարքն` յորոց առեալ էր խանն` յոմանց Ժ թուման, յոմանց Ի` որպէս գրեցաք, սոքա գային առ Կաթուղիկոսն` եւ խնդրէին զդրամն. գային եւ գնային, եւ ոչ էր հնարս առնլոյ: Եւ ասէին, դու ջանա' ելանել այտի, եւ մեք դատ առնեմք Շահին ՚ի Խանէն, եւ դրամն մեր առնումք շահիւն ՚ի դմանէ: Իսկ Կաթուղիկոսն թէպէտ էր ՚ի դիպահւոջ, այլ յամենայն օր ելանէր եւ գնայր ուր եւ կամէր: Եւ եղեւ` զի ՚ի Յունաց աշխարհէն գայր կարաւան ՚ի յԱրարատ: Ասէ Կաթուղիկոսն ցԱպաղն` որ էր պահապան նմա, ե'կ զի երթիցուք ընդ առաջ կարաւանին: Ասէ Ապաղն, գո ինձ գործ ինչ` ես ոչ կարեմ գալ, ե'րթ դու: Եւ էր օրն այն Համբարձում Տեառն: Եւ Հայրապետն զամենայն կարասի իւր Ը աւուրբք առաջ առաքեալ էր յԱրտաւիլ, եւ յայնմ աւուր զկարասի իւրոյ անձինն Բ բեռն առաքեաց յԵղեւարդ գիւղ, եւ ասաց մնալ առ ափն ջրոյն` եւ հայել ինձ. եւ ինքն ՚ի կէս աւուրն հեծաւ զջորի իւր` եւ առաջի արկեալ զՎարդան սուրհանդակն, եւ յիշեաց անունն Յիսուսի Քրիստոսի` բարեխօս արարեալ զՏօնն, եւ ել ՚ի ճանապարհ: Եւ ՚ի վերայ Նորագեղոյ գնաց առապար ճանապարհաւ. եւ մերձ ՚ի մտանել արեգականն` եհաս յԵղեւարդ. եւ առեալ անտի Բ արս քաջասիրտս եւ աներկիւղս թուանքով, եւ ընդ նոսա գնացեալ ՚ի գաւառն Նիգ ՚ի գիւղն Ձորոյբերան, որ այժմ ասի Գուլաւտի, եւ անտի եւս առեալ բարեպաշտ այր մի` Եաւրի անուն, եւ անցեալ ՚ի Տաշիր, եւ գնաց ՚ի Լօռի ՚ի գիւղն Դսեղ: Եւ անտի եւս առեալ արս երիս, եւ եղեն բազումք. եւ անցեալ գնացին ՚ի կողմն Աղուանից ՚ի Բարկուշատ եւ մինչեւ ՚ի սահմանս Պարսից, եւ հասին յԱրտաւիլ. եւ էառ զճամբարն իւր` զոր առաքեալ էր առաջագոյն, եւ ելեալ անտի` եւ գնաց եհաս յԱսպահան. եւ այսպէս զերծաւ, եւ կայր նա յԱսպահան: Իսկ տաճիկն` որ պահէր զնա` եկն յանապատն, ետես` զի ոչ էր անդ, գնաց ՚ի պանդոկն ՚ի մէջ կարաւանին, եւ ոչ ետես զնա: Գնաց յԷջմիածին, եհարց, եւ ոչ ոք գիտէր զնա. դարձաւ եւ եկն յանապատն Երեւանայ, այլ եւ ոչ գոյր: Եւ էր անդ Սարկաւագ մի Յակովբ անուն Ջուղայեցի` մականունն Բհամ, ասէ, ահա նա փախեալ (է), ե'կ զի մեք եւս փախիցուք, զի մի' նեղեսցեն զմեզ: Ասէ Ապաղն, դու միայն ես, եթէ փախիցես` կարող ես. ես զիա՞րդ փախեայց, զի տուն իմ աւար առնեն, գնացեալ ասացից խանին: Եւ էր խանն ՚ի Կոտէս գաւառի ՚ի վերայ ականց աղբերացն` որ ասի Ղռխ-պուլաղ, որ է Խ աղբիւր, անդ յապահովս լինիւր: Եւ գնացեալ Ապաղն պատմեաց խանին: Եւ նա գիտէր` որ կորուստ եղեւ ինքեան փախուստ նորա, եւ բարկացեալ ՚ի վերայ Ապաղին` եւ էառ ՚ի նմանէ տուգանս Լ թուման. եւ ապա թողեալ անդ զհարճսն, եւ ինքն միաձի ելեալ զօրօքն գնաց յԵրեւան, եւ առաքեաց յամենայն վանորայս եւ անապատս` գիւղս` որոնել, եւ առնել գիր ամենայն ումեքէ, զի ով ոք տեսցէ զնա` կալեալ բերցեն առ ինքն. եւ շրջեցան յամենայն երկիրն, եւ դարձան ունայն: Ապա առաքեաց դեսպանս փութագնաց ընդ ամենայն կողմանս աշխարհի` ՚ի Վրացտուն, ՚ի Գանճայ, ՚ի Թաւրէզ, ՚ի Նախչուան, ՚ի Խոյ, ՚ի Կարս, յԱխլցխէ, եւ յայլ կողմանս, գնացին` եւ ոչ տեսին զնա. եւ թէ տեսին եւս, յորդորեցին զնա ՚ի գնալ: Յետ այսորիկ ժողովեաց ամենայն վանորէից Առաջնորդս, եւ գեղորէից տանուտեարսն, եւ զգաւառապետսն, եւ զամենայն մեծամեծսն` ՚ի քաղաքն Երեւան. եւ ինքն գրեաց բազում ամբաստանութիւնս, եւ զոր ինչ չարիք` զոր ինքն գործեալ էր, զայն ամենայն յօդեաց ՚ի վերայ Կաթուղիկոսին. եւ ձեռամբ պնդադեսպանի առաքեաց առ Շահն, եւ պատուիրեաց` զի մի' տեսցէ Էհտիմալ-Տօլուաթն, զի թշնամի իմ է ասէ: Եւ գնացեալ դեսպանն` այլում ձեռամբ հասոյց զթուղթն առ Շահն. մինչդեռ ընթեռնոյր Շահն զթուղթն, եմուտ Էհտիմալ-Տօլուաթն ՚ի ներս, եւ ետ ՚ի նա զթուղթն. եւ ընթերցաւ զկէս թղթին` եւ ասէ, Սաֆի-ղուլի խանն քակէ զերկիրն, եւ ինքն զիւր վնասն դնէ ՚ի վերայ սեւագլխոց. եւ պատառեաց զթուղթն, եւ էարկ ՚ի հուր` զոր պատգարակօք եդեալ էր վասն ծուխ ըմպելոյ: Իսկ Կաթուղիկոսն յորժամ եհաս յԱսպահան, նախ գնաց առ Էհտիմալ-Տօլուաթն, եւ ասաց նմա զամենայն` զոր ինչ կրեաց նա ՚ի խանէն, եւ զգործս Յունաց աշխարհին: Իսկ Էհտիմալ-տօլուաթն ասաց, գրեա' արզ, եւ զոր ինչ կամիս, եւ ես տաց զնա Շահին: Իսկ նա գնացեալ նախ պատրաստեաց յիսուն ոսկին` որ սահմանեալ էր առաջին Կաթուղիկոսացն տալ Շահին վասն իւր ռաղամին: Եւ ապա սաղաւաթ գալստեան իւրոյ ՚ի նորոգ թագաւորէն` քահրբարեայ մոմտան, եւ մարճանեայ պատկեր մարդոյ, Ժական ոսկի, Ժ սհաթ ոսկի, եւ այլ ինչ պատշաճաւոր. գրեաց եւ գիր գանգատանաց ՚ի խանէն, եւ էր պատճէն այս. թէ ՚ի բնէ է ամենայն ազգ Հայոց` ուր եւ իցէ` թէ' յաշխարհին Օսմանցւոց, թէ ՚ի Ֆռանգաց, թէ Հնդկաց, թէ' Մոսկովաց, եւ ուր եւ գտանի յազգէն Հայոց, ամենեքեան հնազանդին Էջմիածնի` որ է ՚ի ներքոյ տէրութեան քում. եւ ըստ օրինաց մերոց հարկս տան բնակչաց Էջմիածնին, եւ նոքա զարքունական հարկն տան: Եւ ՚ի մերում ժամանակի յաշխարհին Օսմանցւոց բարձին զայն` եւ ոչ կամէին տալ. եւ թագաւորական հրամանաւ հատին զայն: Եւ մեք յուսացաք ՚ի Շխ-Սաֆու օճախն, եւ գնացաք առ Խոնթկարն բազում պարտօք եւ չարչարանօք, թագաւորի խաթիշարիֆովն, եւ հազիւ կարացաք դարձուցանել առ ՚ի ներքոյ տէրութեան քում: Եւ յորժամ եկաք ՚ի մերս յաշխարհ, եւ զոր ինչ արժան էր` աղերսեցաք խանին, եւ առաք ՚ի նմանէ հրաման` գալ եւ համբուրել զհողս ոտից քոց. եւ եկաք Զ աւուրց ճանապարհ. եւ խանն առաքեալ դարձոյց զմեզ յետս, եւ եդ ՚ի բանտի. եւ յաղագս մեր` զամենայն մեծամեծսն կալեալ տուգանեաց, եւ զերկիրն ամենայն գնացին ՚ի կողմն Օսմանցւոց վասն ագահութեան նորա: Եւ մեք զերծեալ փախստեայ եկաք առ ոտս քո. եւ եթէ արժանի եմ մահաւ, արիւն իմ շանց քոց լիցի կերակուր: Զայս եւ այլ զոր ինչ պակասութիւն արարեալ էր` գրեաց զամենայն. եդ ընդ նմա զխաթիշարիֆն Խունթկարին, եւ ձեռամբ Էհտիմալ-տօլուաթին` որոյ անունն էր Շխալի խան, առաքեաց առ Շահն: Եւ Շահն տեսեալ զԽաթիշարիֆն, ասէ, եթէ Խունթկարն զմերն սիրէ, մեք ընդէ՞ր ոչ սիրեմք, (զի) Սաֆի խանն այդքան չարիքդ բերէ ՚ի գլուխ նորա: Յիշեցուցին նմա եւ այլ գանգատաւորաց բանքն: Էր անդ եւ Լակզաց խանն, եւ նա եւս ասաց, Սաֆի խանն ա'յնքան ապրանք առաքեաց ՚ի տուն իւր, զի ես Յ թուման մաքս առի, թո'ղ զբեռանցն: Լուաւ զայս Շահն, եւ հրամայեաց գրել առ Միրզայ Իպրահիմն` ՚ի Թաւրէզ, որ ասէին Հատրբէճան Վաղրի, զի գնասցէ յԵրեւան, եւ զՍաֆի-խանն եւ զորդի նորին Մէհուպ-ալի անուն ըմբռնեալ կապեսցես, եւ զտուն նորա աւար առցես, մինչեւ ցկանանց ոտաց շորն եւս հանցեն, եւ զինքն եւ զորդի իւր առաքեսցեն կապանօք ՚ի բերդն Ղալայ ՚ի Գուլապի, որ էր բերդ Վարդաջրի: Եւ կապեալ զնա` ետ ՚ի ձեռն Բայադ Ապաղին` զոր առաջն գրեցաք դեւ կնոջաւն: Եւ ոմն Սարու խան առաքեալ ՚ի Շահէն` նստոյց անդ Տեղապահ մինչեւ խան եկեսցէ: Բայց յորժամ եհաս հրաման Շահին առ Միրզայ Իպրահիմն, էառ ընդ իւր Է այր եւս, եւ գնացեալ հասին մինչ ՚ի դաշտն Շարուրայ. եւ լուան` թէ խանն ՚ի Կոտայս է ՚ի վերայ բազմութեանց աղբերացն. եւ ՚ի վերայ Գառնւոյ գնացին թագնաբար, եւ ելին ՚ի գլուխ բլրի միոյ. եւ հայեցեալ նշանեցին զվրանն. եւ նիշ արարեալ գնացեալ մտին ՚ի վրանն, եւ ոչ գոյր ոք անդ, բայց միայն փոքրիկ մանուկ որդին իւր խաղայր ընդ նմա: Եւ Ը եքին նոքա բարձրացուցին զլախտն` այսինքն թօփուզն, եւ կարկառեցին ՚ի վերայ նորա` ասելով, կալանաւոր ես Շահին, մի' շարժիր: Եւ նա ասէ, բարի է, ցո'յց ինձ ռաղամ Շահին: Եւ նոքա հանեալ ետուն ցնա. եւ առեալ համբուրեաց` եւ եդ ՚ի վերայ գլխոյն: Եւ իբրեւ ընթերցաւ, եդ զձեռն ՚ի վերայ ձեռացն` եւ ասէ, կապեցէ'ք: Եւ նոքա մատուցեալ մերկացուցին զնա` եւ կապեցին զձեռս յետս, եւ եդին շղթայ յոտսն. եւ մանուկ որդի նորա լայր. եւ ասեն, մի' լար. եւ մնաց մինն անդ, եւ Է գնացին ՚ի վրանս կանանցն, եւ հանին զնոսա արտաքս` ճվճվալով, ճղճղալով, ճղալով, ոռնալով, հայհոյելով, աղաղակելով: Իսկ Թուրքերն մերկացուցին զազնիւ հանդերձս նոցա, եւ զգեցուցին այլ հանդերձ, եւ եդեալ ՚ի վերայ ուղտու` առաքեցին յԵրեւան: Եւ Բ տաճիկ փութացան ՚ի բերդն, եւ փակեցին զդրունսն, եւ գրեցին զամենայն ինչս նորա յարքունիս: Եւ այլն արարին այնպէս` որպէս եւ գրեցաք:

[ԽԳ]

Թագաւորութիւն Շահ Սուլէյմանին:

Զկնի փոքր Շահ-Աբասին թագաւորեաց որդի նորա Շահ Սաֆի` մի ամ: Զկնի սորա` եղբայր նորա Շահ Սուլէյման ՚ի ՌՃԺԷ թուին: Բայց ասեն վասն սորա` Շահ-Սաֆին ինքն գոլ, եւ ունէր անուն այլ. եւ յորժամ թագաւորեաց` անուանեցին անուն հաւուն իւրոյ Շահ-Սաֆի: Եւ ՚ի թագաւորելն իւրում` իսկոյն տկարացաւ. եւ ասէ, անունս այս ոչ եղեւ ինձ ուղիղ. եւ փոխեցին զանունն, եւ եդին Սուլէյման: Եւ ոմանք ասացին, ոչ է սա Շահ-Սաֆին: Այլ յորժամ Շահ Սաֆին եղեւ Շահ, սկսաւ գործել շնութիւն պղծութեան, եւ բռնութեամբ տայր բերել զկանայս մեծամեծ իշխանացն` եւ շնայր ընդ նոսա: Յաւուր միում տարաւ բռնութեամբ կին ուրումն իշխանի. եւ ոչ կամէր կինն: Վասնորոյ առեալ կնոջն դանակ փոքրիկ` եւ եդ զայն գաղտ ՚ի ծոց իւր` եւ գնաց: Եւ յորժամ հուպ եղեւ Շահն առ կինն, նա զՅուդիթայն արար ընդ երկրորդ Հողէփեռնեայ, հարեալ զդանակն ընդ կոկորդն, եւ այնպէս սատակեցոյց. եւ ինքն ելեալ արտաքս` ասէ ցներքինիս կանանց, արդ պատուեցի Շահն ձեր ըստ արժանոյն իւրոյ. զայս ասացեալ` ել եւ գնաց աներկիւղ: Եւ ներքինեացն մտեալ տեսին` զի թաւալէր ՚ի մէջ արեանն. եւ գաղտ կորուսին զնա: Եւ բերեալ զեղբայր նորա Սուլէյման թագաւորեցուցին: Արդ թէ' սուտ եւ թէ' իրաւ` մեք այսպէս լուաք որպէս եւ գրեցաք: Ահա այս Շահ Սուլէյմանս է` որ ըմբռնեաց զՍաֆի խանն, եւ պատուեաց զՅակոբ Կաթուղիկոսն: Առ սա եկն Հերակլ թոռն Թամրազի, զոր պատմեսցուք յետոյ: Այս Շահ Սուլէյմանս ունէր որդի մի` կարի քաջ եւ ուժեղ, եւ կարի ՚ի նետաձգութիւնս. եւ պահէր զնա հայրն վասն թագաւորութեան. եւ ուր եւ գնայր` տանէր եւ զորդին, արկեալ զիւրեաւ զթուրն եւ զկապարճս նետիցն, զաղեղն: Եւ յաւուր միում մտեալ Շահն ՚ի բուրաստանն` եւ զորդին առաջի իւր, եւ հանեալ զնետն եդ ՚ի յաղեղն, եւ եհար զծառն. եւ էանց նետն թափանց յայն կողմն ճանտարի ծառոյն: Եւ զայն տեսեալ հայրն` ոխացաւ ընդ որդւոյն, եւ կամեցաւ կորուսանել զորդին. բայց ոչ յայտնի: Այլ գաղտ ասէ ցներքինապետն, յորժամ գայ նա ՚ի մէջ հարճին, ՚ի ննջելն իւր հարէ'ք եւ սպանէ'ք զնա` եւ գաղտ կորուսէ'ք: Եւ ծանուցին մօր նորա. եւ գնաց մայրն, աղաչէր առ սկեսուրն իւր` որ մայր էր Շահին, եւ ասէ, որդին քո կամի սպանանել զորդի իմ, աղաչեմ զքեզ վասն Աստուծոյ եւ արեւշատութեան իւր` մի' տայք կսկիծ սրտի իմոյ մահւամբ նորա. այլ տարեալ հեռացուցէ'ք իւրով մահուամբ մեռանել: Եւ գնացեալ մայրն աղերսէր որդւոյն մի' հեղուլ զարիւն, եւ լիցի մեզ սուգ: Եւ Շահն ասէ, արարից զնա ըստ կամաց քոց: Եւ ասէ ցորդին, ե'րթ ՚ի Ֆահրապատ, եւ անդ կացջի'ր մինչեւ կոչեցից զքեզ. եւ պատուիրեաց տանողացն, թէ յորժամ հասանէք ՚ի տեղին` սպանէ'ք զնա, եւ զգլուխն բերէ'ք առ իս: Եւ առեալ գնացին. եւ ՚ի միում աւուր եմուտ Շահն ՚ի մէջ կանանց, եւ ընդառաջ եղեւ նմա մայրն իւր` համամայր քոյրն եւ մին ՚ի կանանց հօր իւրոյ. եւ ո'չ իմացաւ թէ քոյրն իցէ, եւ էարկ զդաստառակն ՚ի վերայ նորա` որպէս թէ գնասցէ ընդ նմա ՚ի գործ մեղաց: Ասէ մայրութիւն, քոյր քո է դա. եւ բարկացեալ առ այն, եւ հանեալ զթուրն, եւ եսպան զքոյրն եւ զմայրութիւն. եւ ելեալ գնաց: Եւ իսկոյն բերին զպատգամ սպանման որդւոյն, եւ ապաշաւեաց զմահ երիցն. եւ ՚ի կսկծոյն դեւահարեալ խելագարեցաւ, եւ խօսէր վայրապար. եւ բանայր զառնացի անդամն` եւ քսէր ընդ որմունսն, եւ անկեալ յերկիր թաւալիւր: Եւ ներքինապետն ծանոյց Էհտիմալ-Տօլուաթին. եւ կորուսին զնա ծածկաբար. որ թագաւորեաց ամս ԻԵ: Եւ եդին ՚ի տեղի նորա միւս որդին Հիւսէին ՚ի թուին ՌՃԽԳ:

[ԽԴ]

Կորուստ Օնոփրիոսին:

Որպէս եւ գրեցաք` թէ Եղիազարն եղեւ Կաթուղիկոս, եւ Օնոփրիոսն գնաց առ նա, եւ միաբանեցաւ ընդ նմա ամենայն սրտիւ. եւ քարոզէր ճարտարութեամբ. եւ անուանեաց զԵղիազարն երկրորդ սուրբ Լուսաւորիչ. եւ վասն ճարտարախօսութեան եւ ճոռոմաբան արագ արագ զրուցելոյն` անուանեցին զՕնոփրիոսն` Կարկուտ. եւ էր ընդ Եղիազարին համախոհ: Եւ յորժամ գնաց մեծ Կաթուղիկոսն Յակոբ ՚ի Կոստանդնուպօլիս, բազումք եկին առ նա. եւ իբրեւ գիտաց Կարկուտն` թէ ո'չ կարէ դիմամարտել ընդ արեգական, արար կագ ընդ համախոհին իւրոյ Եղիազարու, եւ կեղծաւորեալ` ասէ` զինքն որպէս թէ զղջացեալ, եկն առ Կաթուղիկոսն Յակոբ, անկաւ յոտս նորա, եւ ասէ, ահա ծանեայ զանօրէնութիւն իմ` եւ զբարերարութիւն քո. մի' յիշէր զչարիս իմ: Իսկ մեծ Հայրապետն հաւատաց սուտ եւ նանիր բանից նորա, եւ ետ նմա թուղթ, եւ առաքեաց ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին` լինել անդ Աթոռակալ: Եւ եկեալ նստաւ փքացեալ: Արդ անհնարին է հրոյ թողուլ զայրեցողութիւնն. եւ հողմոյ` ցրտութիւնն, եւ առն ամբարշտի` զչարութիւնն: Քանզի յորժամ եկն սա ՚ի սուրբ Աթոռն Էջմիածին, սկսաւ նոր չարիս գործել. եւ եհան մուրհակ սուտ` այսինքն թամասուկ` վասն Զաքարիա վարդապետին, թէ Յ թուման պարտի ինձ: Միւս եւս չար մուրհակ, թէ ես Զաքարիա վարդապետս ունիմ Ռ թուման ՚ի Յօհանավանք` թէ' դրամ եւ թէ' այլ ինչ, զայն ամենայն ետու ՚ի ձեռն հոգեւոր որդւոյն իմոյ Օնոփրիոս վարդապետին, զի'նչ որ նա հաճեսցի` այնպէս արասցէ: Եթէ ոք հակառակեսցի նմա, զամենայն ինչ իմ յարքունիս լիցի: Ցուցեալ զայս Բ գիրս, եւ պահանջէր Յ թումանն խստութեամբ: Իսկ Յովհաննէս վարդապետն` որ նստեալ էր ՚ի տեղի Զաքարիային Առաջնորդ ՚ի Յօհանավանք, ՚ի տարակուսի լեալ, եւ անճարացեալ ո'չ գիտեր` թէ զի'նչ արասցէ, զի ոչ ունէր նա լեզու հրապարակախօս լինել: Վասնորոյ ողորմութիւն ՚ի Տեառնէ եհաս նմա: Քանզի եկն յԱսպահանայ այր մի Ջուղայեցի Աղամալ անուն, եւ էր նա բարեկամ Զաքարիա վեարդապետին, եւ յոյժ սիրելի Յօհանավանից, որ ունէր մուրհակ բազում վաճառականաց, որ արարեալ էին զնա յինքեանց տեղի` տէր ընչիցն իւրեանց, զի ուր իցեն պարտատէրք` նոքա տացեն զպարտս իւրեանց Աղամալին: Եւ էր ՚ի մէջ Ջուղայու մեծ ոմն Սաֆռազ անուն, որ էր աւագ Ջուղայու, եւ եղբայր Օնոփրիոսին Պօղոս անուն. սա պարտ էր խօճայ Սաֆռազին Շ թուման ձեռագրով իւրով. այժմ եկեալ Աղամալն խնդրէր զՇ թումանն: Լուաւ եւ զսուտ մուրհակն` որ վասն Յօհանավանացն արարեալ էին. կալաւ Աղամալն զՊօղոսն, եւ եդ կունդ ՚ի պարանոցն. եւ կախեալ ՚ի դրան բերդին` այնքան հարին փայտիւ զոտսն` մինչեւ առին զսուտ մուրհակսն, եւ պատառեցին: Բայց . . . թուման անցին ՚ի Պօղոսէն Շ թումանէն: Եւ յետ գնալոյ Աղամալին` արար միւս եւս չարութիւն Օնոփրիոսն. զի դարձեալ արծարծեաց զՅ թումանն Յօհանավանից. ասէ, բռնութեամբ առիք զմուրհակն իմ. վասնորոյ տո'ւք զՅ թումանն իմ. եւ ճշտիւ պահանջէր: Եւ ՚ի նոյն աւուրն եկն Կաթուղիկոսն յաշխարհէն Յունաց. եւ սաստեալ լռեցոյց զնա: Եւ զի համառօտ պատմեցից զպատմութիւն նորա չարութեանն. եւ յորժամ ՚ի դիպահոջ եղեւ Կաթուղիկոսն, ետ նմա Նուիրակութիւնն գաւառին Գեղամայ: Յորժամ փախեաւ Կաթուղիկոսն. եթող զՆուիրակութիւնն, եւ եկն` եղեւ բարեկամ խանին. եւ խորհէին զչարիս վասն Կաթուղիկոսին. ամենայն օր նոր համբաւ հանէին` թէ վասն Օնոփրիոսին կաթուղիկոսութեան ռաղամ է գալիս: Եւ յորժամ կործանեցաւ խանն, Կարկուտն անկաւ ՚ի տարակուսանս. վասնորոյ անճարացեալ` եւ ինքն ելեալ գնաց յերկիրն Պարսից, զի գոնեա' հաշտեսցի ընդ նմա Կաթուղիկոսն: Եւ հասեալ ՚ի գիւղն Նիդբայ, եւ ահա եկին ՚ի դիւանապետէն արք` եւ ըմբռնեցին զնա, եւ եդին կունդ ՚ի պարանոցն, եւ առեալ տարին մինչեւ ՚ի Զանկեան քաղաք. եւ անդ եդին զնա ՚ի պահս, եւ ինքեանք գնացին ՚ի Ղազուին. եւ ծանուցին Կաթուղիկոսին. եւ նա բարկացեալ ասէ, որո՞յ հրամանաւ արարիք զայդ, զի ես ոչ գիտեմ: Ասեն, հրամանաւ դիւանապետին արարաք: Եւ ապա հրամայեաց Կաթուղիկոսն արձակել զնա` եւ բերել առ ինքն. եւ եկեալ առ նա` եւ արար սէր ընդ նմա. եւ ետ ՚ի նա վերակացութիւն գործոց տանն. եւ միամտութեամբ սէր առնէր ընդ նա: Իսկ չարն ա'յն այլ ոչ դադարէր գաղտնի առնել զլրբութիւնն: Քանզի առանց գիտելոյ Կաթուղիկոսին արար պարտս բազում, եւ հոգայր չարութիւն, զոր յետոյ գրեցից: Իսկ Կաթուղիկոսն միւսանգամ պատրաստեաց աղերս. եւ գրեաց արզ, եւ առեալ գնաց առ Շահն, եւ մատոյց աղերսն եւ արզն: Եւ Շահն ասաց, ես վաղուրեմն ետու դմա հրաման, դեռեւս ա՞ստ է դա: Ասեն մեծամեծքն, ո'չ գոյ դմա ռաղամ, վասն այն ոչ կարէ գնալ: Եւ հրամայեաց Շահն տալ ռաղամն` եւ զարքունական խիլայն ըստ սովորութեանն, գեղեցիկ պատմուճան ոսկենկար, եւ գօտի պատուական, եւ սամուր վերարկու, եւ գլխոյ քծափ` որ է մանտիլ, եւ երիվար զօրեղ. եւ ՚ի պատիւ երեսաց նորա արար եւ իշխան զՍաֆի խանն` որ էր որդի Ռոստամ խանին Թաւրիզոյ, եւ առաքեաց յԵրեւան. եւ ՚ի նա յանձնեաց զԿաթուղիկոսն: Եւ մեք ելեալք ՚ի Ղազուինոյ Կարկուտիւն (եւ) ընդ դեսպանացն Ֆռանգաց` եւ եկաք ՚ի Թաւրէզ: Եւ Կաթուղիկոսն գնաց ընդ խանին ՚ի Արտաւիլ, եւ անտի ՚ի Թաւրէզ ընդ խանին. եւ յետ աւուրց ելեալ խանն գնալ յԵրեւան, եւ Կարկուտն եւս գնաց: Յետ երկուց աւուրց գնաց եւ Կաթուղիկոսն. եւ ՚ի Յայտնութեան Ճրագալուցին Օնոփրիոսն եմուտ յԵրեւան, եւ վաղիւն Կաթուղիկոսն: Եւ Կարկուտն զգեստաւորեցաւ առնել Ջրօրհնէք առաջի խանին: Եւ հանին զգեստն, եւ զգեցուցին Կաթուղիկոսին: Եւ արարին մեծահանդէս Ջրօրհնէք առաջի խանին. եւ յերկրորդ աւուրն հրաման էառ ՚ի խանէն, զի գնասցէ ՚ի սուրբ Էջմիածին, որպէս եւ կամի առնել ընդ Կարկտին` արասցէ: Եւ ելեալ գնացին. եւ ՚ի ճանապարհին ազդեցին Կարկուտին զկորուստն իւր. եւ այլագունեցաւ գեղ նորա որպէս ածուխ. բայց ոչինչ կարաց առնել: Յորժամ մտին ՚ի սուրբ Էջմիածին, ՚ի մէջ եկեղեցւոյ առեալ մկրատ Կաթուղիկոսն` եւ խուզեաց զգլուխն, եւ ապա զմօրուսն. եւ ասէ նա, աղաչեմ վասն Աստուծոյ` զգլուխս խուզեցեր, մօրուսս մի' խուզեր: Ասէ Կաթուղիկոսն, ո'վ ատելի Աստուծոյ` դու ասացեալ ես, թէ ես հատանեմ զգլուխ Կաթուղիկոսին, եւ հաստատեմ զնա ՚ի վերայ Իջման տեղին, եւ առնել ՚ի վերայ նորա պատարագ: Արդ մե՞ծ իցէ մօրուս քո քան զգլուխ իմ, ընկա'լ զփոխարէնն. եւ խուզեալ զամենայն հերսն, եւ տարեալ արկին զնա յառաջին զնտանն իւր շղթայիւք: Եւ ապա յուզել սկսան զինչս նորա. եւ գտին մի բեռն զգեստ կանանց, կեռկեռ կօշիկ, եւ կերպաս ոտնաշոր, եւ ոսկետտուն լաչակս, եւ ոսկեզարդեայ քօղ երեսաց, եւ այլ այսպիսի' զարդարանքս կանանց: Եւ ապա ասացին նմա, ուր թագուցեալ էքն զռաղամսն. եւ զմլքերոյ կապալայքն: Եւ նա ուրանայր` թէ ոչ գիտեմ. եւ ապա եդին կոճղ ՚ի յոտս նորա, եւ ա'յնքան բրածեծ արարին զնա ՚ի բանտին` մինչեւ առաքեաց զքեռորդին իւր յԵրեւան քաղաք, եւ ետ բերել զամենայն. եւ ՚ի մէջ թղթոցն գիրս արքունի` մին վասն Կաթուղիկոսութեան, Բ` վասն հնազանդ լինելոյ նմա ամենայն եկեղեցականաց, Գ` վասն մելիքութեան ազգաց իւրոց: Եւ ապա առաքեցին զնա ՚ի Սեւան կղզի` դնել իսենեկի, եւ ոչ թողուլ մտանել զոք առ նա: Կացեալ անդէն աւուրս ինչ, ՚ի տրտմութենէ սրտին եւ ՚ի բազում վշտացն` հեծեծանօք մեռաւ եւ բարձաւ ՚ի միջոյ. եւ ո'չ եղեւ արժանի օրինաւոր մահուամբ մեռանել:

[ԽԵ]

Իշխանութիւն միւս Սաֆուն:

Յետ կործանման Լակզի Սաֆի խանին` ապա առաքեցաւ յԵրեւան Տեղապահ` ոմն Սարուխան բեկ անուն` ամս Բ. եւ Սաֆի-ղուլի խանն, որ էր որդի Ռոստամ խանին Թաւրիզու: Սա եկեալ նստաւ յԵրեւան, եւ սկսաւ նորաբոյս չարիս գործել: Առաքեաց ՚ի Թաւրէզ, եւ ետ բերել անտի բոզ կանայս, որ ո'չ էր բնաւ սովորութիւն մերս աշխարհի` պահել բոզս. սա այժմ հաստատեաց զայն եւս: Եհան հրաման` թէ յաւուր անձրեւու քրիստոնեայք արտաքս մի' ելցեն ՚ի տանց, զի հոտ գարշ ելանէ ՚ի նոցանէ, եւ զտաճիկսն ապականէ: Այլեւ պնդապահս արար, այսինքն ղատաղայ, թէ ո'վ ոք ՚ի մեծատանց եւ կամ յօտարականաց մեռանի` թարց հրամանաց իմոց ոչ թաղել` ոչ քրիստոնեայ եւ ոչ տաճիկ: Այլ եւ բազմացան աւազակք ՚ի ճանապարհի, եւ գողք ՚ի շէնս. վասն այս պատճառի ո'չ ոք կարէր գնալ ՚ի ճանապարհ, զի կողոպտէին: Եւ ՚ի բազում եկեղեցիս մտին գողք, եւ աւար առին: Եւ այսպէս կայր երկիրս ամենայն ՚ի մէջ բազում տառապանաց: Վասնորոյ ժողովեցան ամենայն տաճիկք, եւ արարին խորհուրդ, եւ եդին գլխաւոր ինքեանց զոմն Ֆաթալի անուն, եւ անուանեցին զինքեանց Ղարափաչայ: Եւ խորհեցան զկորուստ խանին` ասելով, սա եբեր զբոզս աստ, եւ ամենեքեան գնան առ նոսա. եւ օրինաւոր կանայք արհամարհեալ լինին: Ասէ, յաւուրս անձրեւի քրիստոնեայք մի' ելցեն արտաքս. մեք ահա դրացի եմք քրիստոնէից, եւ խառն ՚ի խուռն կամք ընդ նոսա. առեւտուր ՚ի միասին լինի, եւ շահս բազումս ունիմք ՚ի նոցանէ, եւ սա կամի զրկել զմեզ ՚ի շահից մերոց: Եւ զի ասէ, յաղօթարանս քրիստոնէից Մուսրման մի' մտցէ. արդ զամենայն ցաւագարս մեր եկեղեցիքն բժշկեն. այլ եւ տեղի զբօսանաց մերոց եկեղեցիքն են. զմեռեալս թարց հրամանաց իմոց` ասէ` ոչ թողել, ապա ուրեմն հարկս կամի առնուլ ՚ի մեռելոց: Եւ զգողս ո'չ պատժէ, այլ առնու տուգանս` եւ թողու. եւ նոքա դարձեալ առնեն գողութիւն: Զայս եւ այլ բազում չարիս նորա գրեցին. եւ ձեռամբ թագաւորական ծառայի առաքեցին առ Շահն. եւ ինքեանք յարեան ՚ի վերայ խանին, եւ մուծին ՚ի տուն, եւ ո'չ թողին ելանել արտաքս: Այլ եւ կնքեցին զամենայն դրունս ամբարացն, եւ չափով տային զկերակուր նորա: Եւ այսպէս տառապանօք պահեցին զնա, մինչեւ եկն այլ խան, եւ զնա հալածեցին. եւ ելեալ գնաց յԱսպահան. եւ երկիրս մնաց խաղաղ:

[ԽԶ]

Մահ Տեառն Յակոբայ կաթուղիկոսին:

Մեծ հայրապետն Յակոբ յորժամ դարձաւ ՚ի Ղազբնոյ` եւ եկն յաթոռն իւր ՚ի սուրբ Էջմիածին, եւ խանն եւս եկն յԵրեւան, եւ ընթերցան զռաղամ խանին. զի գրեալ ՚ի նմա, թէ` առանց Կաթուղիկոսին մի' ինչ արասցես. եւ դժուարին թուեցան նմա, եւ ակամբ հայէր: Այլ եւ պարտատուքն` որ դրամ էին տուեալ փոխ Կարկտին, եւ թասկինակ էին առեալ յանուն սուրբ Էջմիածնին, նոքա գային եւ խնդրէին զպարտսն: Իսկ Կաթուղիկոսն ձանձրացաւ ՚ի բազում պարտատուացն. վասնորոյ առանց գիտելոյ խանին` ելեալ գնաց ՚ի Տփխիս քաղաք Վրաց, թերեւս կարասցէ ժողովել զդրամս, զի օգնութիւն լիցի պարտուցն: Իսկ խանն իբրեւ գիտաց զերթալն նորա, երկեաւ` թէ մի' գուցէ երթիցէ առ Շահն` եւ գանգատեսցէ յինէն: Վասնորոյ առաքեաց նմա հրաւիրակ Հաթամ բէկ անուն. եւ գնացեալ ՚ի Թիֆլիզ, եւ բազում աղաչանօք աղերսէր դառնալ: Եւ Կաթուղիկոսն ասէր, ես ահա ունիմ բազում պարտս, եւ եկի աստ` գոնեա' հնարեցից զերծանիլ. այլ դու դարձի'ր` եւ ողջոյն մատո' յինէն նմա: Եւ կացեալ անդէն աւուրս ինչ, եւ սակաւ ինչ վճարեաց ՚ի պարտուցն: Եւ ապա ելեալ գնաց ՚ի ծովեզերն. եւ նստեալ ՚ի նաւ, եւ գնաց ՚ի Բիւզանդիայ. եւ անդ եւս վճարեաց ՚ի պարտուցն փոքր ինչ: Եւ տկարացաւ, եւ վախճանեալ հանգեաւ ՚ի Տէր յայնմ ամի ՚ի թուին ՌՃԻԹ յօգոստոսի Բ. եւ տարան զնա ՚ի քաղաքն Ղալաթայ` ՚ի հասարակաց գերեզմանն` ՚ի տեղին` որ կոչի Բէկօղլի. եւ Գ. տակ Աթոռ հաստատեցին ՚ի վերայ. եւ առնէ սքանչելիս եւ բժշկութիւնս. զոր մի ՚ի բազմացն պատմեցից, զոր տեսի աչօք իմովք: Քանզի յաւուր` յորում հանգուցեալ են զնա ՚ի տապանի, Բշաբաթի պատահեալ, վասնորոյ յամենայն Բ շաբաթի առնեն պատարագ քահանայքն Ղալաթու, եւ գնան ՚ի գերեզմանն Հայրապետին, զի ժողովուրդք գան յուխտ, եւ օրհնեն զգերեզմանն, եւ տան Խաչհամբոյր: Նոյնպէս եւ ես գնացի անդ, եւ ետու պատարագ առնել. եւ յետ պատարագին առի երեց մի Յակոբ անուն` որ էր աշակերտն իմ, եւ գնացի ՚ի գերեզման սրբոյն Յակովբայ, եւ ասացի քահանայիցն առնել պաշտօն. եւ էր տաղաւար մի շինեալ հանդէպ գերեզմանի նորա` երեսբաց, եւ գծուծ այր մի եբեր զշուրջառն` աւետարանն եւ բուրվառն, եւ խօսէր տաճկերէն: Եւ ես կարծեցի զնա հոռոմ գոլ, կամ ասորի, եւ կամ թէ հայ` որ ոչ գիտէ խօսել հայերէն: Եւ յետ օրհնելոյ գերեզմանին ետու դրամ Յակոբ երիցուն` զի բաժանեսցէ քահանայիցն: Ետ եւ գծուծ առն քանի մի ստակ. եւ նա տարեալ ետ ցքւոյ. եւ բերեալ ետ ըմպել երիցանցն: Եւ մինչեւ կամէի հարցանել զո'վն եւ զուստին գծուծ առնն, ահա եկն փառաւոր տաճիկ մի` եւ Գ կին ընդ նմա: Եւ բերին վասն գծուծ առնն ձիթապտուղ, եւ քացախ, եւ հաց իւղով` որ ասի սիմիթ, եւ խաշեալ բակլա, եւ սիսեռն, եւ պանիր, եւ պնակաւ գարէջուր` որ է բօղայ, եւ եդ ՚ի տաղաւարն, եւ ինքեանք վառեցին բազում մոմս ՚ի վերայ գերեզմանին, եւ շուրջ գային զգերեզմանաւն աղաչելով: Եւ ես հարցի Յակոբ երիցուն, թէ ո՞վ են սոքա: Ասէ երէցն, դոքա տաճիկ են. եւ է փառաւոր երիտասարդն որդի աղքատին. այս մին կինն` կին սորա է, մինն` նո'յն է սորա եւ կին որդւոյն, մինն դուստր սորա է, եւ մատամբ եցոյց ինձ: Իսկ գծուծս այս էր իշխան մեծ առաջի Վազրին. եւ յանկարծակի տկարացաւ սա, եւ եղեւ անդամալոյծ, եւ ոտքն կցան ընդ ծունկն ՚ի ներքոյ նստոյ տեղին. եւ բազում բժիշկ եկեալ ո'չ կարացին բժշկել զդա: Եւ է տուն դորա մերձ ՚ի ծովն իՍտամպօլ քաղաք: Յաւուր միում տեսանէ դա, զի բազում արք եւ կանայք մտեալ ՚ի նաւ` անցանեն յայն կողմն ծովուն, եւ հարցանէ դա` թէ ո՞ւր երթան նոքա. եւ ասեն, յԱճամստանայ Պատրի մի եկեալ եւ վախճանեալ է աստ, եւ դոքա գնան յուխտ ՚ի գերեզման նորա: Իսկ դա ասացեալ է ազդմամբն Աստուծոյ, արդ առեալ տարէ'ք զիս ՚ի գերեզման նորա, եւ յուսամ առ Աստուած` որ աղօթիւք նորա ողջանամ, եւ այլ ոչ մեկնիմ ես ՚ի տապանէ նորա: Եւ ստիպեաց զորդին իւր, որ առեալ եդին ՚ի կուր, եւ անցուցին յայս կողմն. եւ եդին ՚ի շալակ համալի, եւ բերին աստ. եւ ՚ի գալն պաղատանօք բողոքէր առ Աստուած. եւ յորժամ իջուցին` եդին մերձ առ գերեզմանն. եւ լալով ասէր, փի'ր Եաղո'ւպ` յուսով եւ հաւատքով դիմեալ եկի առ քեզ. կամ տո'ւր մահ, եւ կամ բժշկեա' զիս, երկուցն զմինն շնորհեա' ինձ: Զայս ասաց պաղատանօք, եւ ՚ի վերայ նստոյ տեղին շուրջ եկն զգերեզմանաւն: Եւ ահա ողորմութեամբն Աստուծոյ պարզեցան ոտքն, եւ ապա նստաւ ՚ի վերայ ծնկացն, եւ շրջեցաւ դարձեալ զգերեզմանաւն. եւ ահա կանգնեցաւ յոտին, լայր եւ պաղատէր. եւ կալեալ զվերին քար գերեզմանին, եւ ՚ի վերայ ոտին շուրջ եկն դարձեալ. եւ ահա արձակեցան ամենայն յօդուածքն, շրջէր ուղիղ որպէս էրն առաջագոյն: Եւ ապա անկեալ ՚ի ներքոյ տապանին, եւ ա'յնքան եհար զճակատն ՚ի քարն` մինչեւ այտուցեալ ճակատն` եւ բարձրացաւ քան զգլուխն. ահա յա'յն օրէ մինչեւ ցայսօր ոչ մեկնի դա աստի, տիւ եւ գիշեր աստ է. եւ շինեաց զտաղաւարդ այդ, եւ բնակի ՚ի դմա. ոչ ուտէ միս եւ ոչ ըմպելի ինչ. եւ կերակուր դորա այդ է` զոր եւ տեսանես: Եւ լուաւ թագաւորն զդմանէ, առաքեաց առ դա` թէ ընդէ՞ր ծառայես գիսաւորի գերեզմանին, զի դու մուսրման ես: Իսկ սա պատասխանի արար, թէ սա բժշկեաց զիս, վասն այն ծառայեմ սմա, եւ զհաւատս իմ պահեմ: Եւ ետուն թոյլ` եւ ասեն, որպէս եւ կամի` կացցէ, եւ զհաւատն իւր պահեսցէ. եւ ահա այս պատմութիւն նորա` զոր լուայ եւ տեսի: Բայց յորժամ դարձայ ես յերկիրս մեր, լուայ թէ ՚ի ներքոյ հարկի եդեալ են զգերեզման նորա: Յետ այնորիկ եկեալ են դեսպանք ՚ի Ֆռանգաց, եւ խօսիւք յանդիմանեալ զթագաւորն, թէ դուք ՚ի մեռելոց հարկս առնուք. յայսմ պատճառ է թողեալ են հարկն: Այսքա'ն եւ այսպէս եղեւ մահ Տեառն Յակոբայ:

[ԽԷ]

Պատմութիւն վասն Վրաց:

Զպատմութիւնս Վրաց սակաւ գրեցից: Քանզի առաջին եւ մեծ Շահ-Աբասն քակեաց եւ աւերեաց երկիրն Կախեթու, եւ զԹամրազ որդի թագաւորին Աղէքսանդրի տարաւ ընդ իւր ՚ի Պարս. եւ պահեալ անդ ժամանակ ինչ, եւ ապա ետ նմա իշխանութիւն. եւ առաքեաց ՚ի Կախէթ ՚ի հայրենի երկիր իւր` տիրել նմա, եւ կալ հնազանդ Շահին. եւ նա կայր անդ ըստ պատուիրանաց Շահին: Յետ Շահ-Աբասին եղեւ թագաւոր թոռ նորա Շահ-Սաֆի. եւ յետ նորա որդի իւր փոքր Շահ-Աբաս: Ի սորա ժամանակին էր իշխան ՚ի Տփխիս Ռոստամ, ազգաւ Բագրատունի: Սա թշնամի եղեւ Թամրազին. եւ կամէր երկիր նորա յափշտակել, եւ զնա հնազանդեցուցանել ընդ իւրով իշխանութեամբն: Իսկ Թամրազ ոչ հնազանդէր նմա, եւ ոչ թողոյր իշխանութեան նորա մտանել ՚ի տէրութիւն իւր: Իսկ Ռոստամ գրգռեցաւ պատերազմիլ ընդ նմա: Եւ Թամրազն եւս զինեցաւ ընդ դէմ նորա մարտիւ պատերազմի: Եւ որդի մի էր նորա Դաւիթ անուն` ծնեալ ՚ի Փարի կնոջէ իւրոյ, որ էր դուստր Գօրկի թագաւորին Թիֆլիզոյ, եւ քոյր Լաւարսափին: Այս Դաւիթս խնայեաց ՚ի ծերութիւն հօրն, եւ ոչ եթող մտանել ՚ի պատերազմ: Այլ ինքն մտեալ ՚ի զգեստ պատերազմին` զինեցաւ ընդ դէմ նոցա: Իսկ զօրքն Թիֆլիզու էին Ալաւերտ: Եւ ՚ի զօրացն Պարսից առաքեցին ՚ի կողմն Միլանել քէմին: Եւ յորժամ խմբեցաւ պատերազմն, եւ Դաւիթ մեծաւ քաջութեամբ եմուտ ՚ի մէջ բազմութեան զօրացն Ռոստամին: Իսկ Պարսիկքն որք կային ՚ի քմին, իբրեւ լուան զձայն փողոց պատերազմին, յայնժամ ելին նոքա ՚ի միւս կողմանէ զօրացն Կախեթոյ, եւ ՚ի մէջ առեալ զզօրսն Վրաց` պատահեցան Դաւթին, հարեալ սպանին զարին Դաւիթ: Եւ տեսեալ զօրացն զմահ Դաւթին թողեալ եւ փախեան, եւ Պարսիկք հալածեցին զնոսա մինչեւ ՚ի սահմանս Կախեթոյ: Իսկ Թամրազն կայր հեծեծանօք եւ դառն կսկծանօք: Իբրեւ ետես նա` թէ ո'չ կարէ դիմամարտել նոցա, եւ ուղղեաց զինքն գնալ առ Շահն, ասէ, բարուոք է թէ Շահն սպանանէ զիս` քան թէ ծառայակիցն իմ: Եւ յարուցեալ գնաց. եւ թագաւորն Շահ-Աբաս ընկալաւ զնա սիրով, եւ պահեաց առ ինքն ժամանակ ինչ. եւ ապա ետ նմա թուղթ եւ իշխանութիւն տիրել երկրին իւրոյ: Եւ գրեաց սաստ Ռոստամին, մի' ունել իշխանութիւն ՚ի վերայ Թամրազին. եւ արձակեաց զնա գնալ ՚ի տեղի իւր: Եւ նա ելեալ յերեսաց թագաւորին` գնաց. եւ ոչ եհաս յերկիր իւր, այլ մեռաւ ՚ի ճանապարհին: Իսկ թոռն նորա Հերակլ` որ էր որդի որդւոյն նորա Դաւթի` իբրեւ լուաւ զմահ հաւոյն իւրոյ, երկեաւ նա մնալ անդ ՚ի Կախէթ, այլ ելեալ ՚ի Կախեթոյ` եւ գնաց ՚ի Մոսկով, եւ անդ լիներ: Եւ Շահ Աբասն բազում անգամ առաքեաց առ նա հրաւիրակ` գալ առ ինքն: Եւ նա ո'չ եկն` երկուցեալ ՚ի մահուանէ: Յետ Շահ Աբասին եղեւ թագաւոր` որդի նորա Շահ Սուլէյման. սա առաքեաց այր մի Ջուղայեցի Գրիգոր անուն` թղթով եւ երդմամբ, որ գնաց եբեր զնա ՚ի քաղաքն Խզիրան, որ է Ղազուին. քանզի անդ էր Շահն, ՚ի թուին ՌՃԻԴ յապրիլի ԻԳ: Անդ էր եւ մեծ Կաթուղիկոսն Յակոբ, եւ մեք եւս ՚ի ծառայութիւն նորա:

[ԽԸ]

Պատմութիւն երկուց արանցն:

Ռոստամ խանն` զոր գրեցաք` ազգ է Բագրատունեաց. զի յետ անկանելոյ թագաւորութեան նոցա` եւ աւերմանն Անւոյ` մնացեալքն յազգէն Բագրատունեաց գնացին յաշխարհն Վրաց: Եւ յորժամ վերացաւ եւ թագաւորութիւնն Վրաց, անկաւ երկիրն ՚ի ձեռս Պարսից. եւ նոքա ետուն իշխանութիւն Բագրատունեաց` տիրել ամենայն սահմանացն Վրաց: Եւ սերեցան Բագրատունիքն որդւոց յորդիս մինչեւ յայս Ռոստամս. որ ծնաւ որդի մի ՚ի Մարիամայ կնոջէ իւրոյ, որոյ անունն էր Լաւարսափ, որ պահէր փոխանակ իւր լինել իշխօղ Վրաց: Եւ յաւուր միում առեալ զորդի իւր բազում զօրօք` եւ գնացին յորս էրէոց` ՚ի տեղին որ ասի Ղարա-եազ, որ է Սեաւ գարուն: Եւ եղեւ` զի զհետ եղեն որսոցն, եւ ամենեքեան փութային սպանանել զորսն: Եւ ՚ի խուռն արձակմանէ թուանքացն` հարին զորդի թագաւորի զԼաւարսափն` եւ սպանին: Եւ Ռոստամ երկեաւ յինքենէ, փախեաւ եւ գնաց ՚ի քաղաքն Թիֆլիզ: Եւ արար խնդիր սպանողաց որդւոյ իւրոյ, եւ ոչ կարացին իմանալ: Եւ ապա դատապարտեցին Բ այր, միոյն անուն` Բայանտուր Հայ ՚ի Մամիկոնեան ազգէ` որ ասեն Թումանեցի, եւ միւսոյն անուն` Շիշուշ` Վրացի` ազգաւ Բարաթեցի, զսոսա դատապարտեցին` եթէ դուք էիք մերձ նմա` յորժամ սպանին զնա, կամ գիտէք դուք զսպանօղ նորա, եւ կամ դուք էք սպանեալ: Եւ բարձրացաւ բարբառս այս, Հայքն ասէին` Վրացին է սպանեալ, եւ Վրացիքն ասէին` Հայն: Եւ ապա ասացին Սամարթելի` այսինքն` դատաստանաւ մենամարտիլ, ո'վ ոք յաղթի` նա է սպանեալ զորդի թագաւորին: Եւ հաստատեցաւ բանս այս ՚ի մէջ նոցա, զի ելանիցեն երկուքն միայն: Եւ կազմեցին զինքեանս, զգեցան զգեստ պատերազմի, եւ զինեցան զինուք, համբուրեցին ծունկ թագաւորին, անցին յայն կողմն Կուր գետոյն` յարեւելից կոյս քաղաքին: Իսկ նենգաւոր ազգն Վրաց հրապարակաւ խրատ ետուն երկոցունց, թէ յորժամ յասպարէզն մտանէք` մի' մարտնչիք յառաջագոյն, այլ արշաւեցուցէք զերիվարս այսր եւ անդր, թերեւս ողորմեսցի թագաւորն, եւ ո'չ թողու պատերազմել: Զայս խրատս ճշմարիտ իմացաւ Բայանդուրն: Իսկ Կայէնանման ազգն Վրաց գաղտնի խրատ ետուն Շիշուշին` թէ դու փոքրահասակ ես եւ անզօր, եւ Բայանտուրն յաղթամարմին է եւ զօրեղ, դու ո'չ կարես դիմամարտել նմա. այլ յորժամ նա խաղս առնէ երիվարաւն, դու ջանա հարկանել զնա նիզակաւն, թերեւս կարասցես արկանել զնա յերկիր: Եւ ապա երկոքեանն եւս մտին յասպարէզն: Եւ խանն եդ ընդ նոսա Գ տաճիկ` եւ ասէ, ո'վ ոք ՚ի նոցանէ անկանի յերկիր, դուք անկերո'ւք ՚ի վերայ նորա, եւ մի' թողուք սպանանել: Եւ Բայանդուրն յառաջեաց քան զՇիշուշն, եւ նա զկնի նորա եմուտ ՚ի մէջ թամբին, եւ նիզակն ուղղեաց դէպ ՚ի Բայանդուրն, եւ եհար զգեղարդն ՚ի փոր Բայանդուրին, ՚ի ներքոյ պորտոյն թափանցոյց ՚ի միւս կողմն, ՚ի մէջ մսոյն եւ մորթոյն էանց գեղարդն: Իսկ Բայանդուրն ցանցեալ փրթոյց զգեղարդն ՚ի ձեռանէ Շիշուշին, եւ եդ ՚ի վերայ ղաշի թամբին, եւ լախթովն եհար եւ եբեկ զնիզակաբունն, եւ էարկ յերկիր, եւ մնաց գեղարդն ՚ի փորն: Եւ Շիշուշն փախուստ առեալ գնայր: Իսկ Բայանդուրն մտրակեալ զերիվարն` եհաս նմա շեշտակի, եւ եհար լախթովն զպարանոցն նորա` եւ կախեցաւ ՚ի ձիոյն. եւ կամէր միւսանգամ հարկանել. եւ զի բուռն լախտին շաղախեալ էր արեամբ, փրթաւ ՚ի ձեռանէ նորա. եւ եհան զթուրն` զի հարցէ զնա. զի խելագարեալ էր Շիշուշն, անկաւ յերկիր, եւ Բայանդուրն եբեր զթուրն ՚ի վերայ եւ հարաւ, զձէտ ձիոյն եհատ ՚ի բնէ: Եւ տաճիկքն անկան ՚ի վերայ Շիշուշին, եւ ոչ թողին սպանանել զնա: Եւ ապա Հայք եւ տաճիկք խուռն ելին եւ … ցեալ բարձրացուցին զԲայանդուրն` եւ բերին առ իշխանն. եւ պատուէր ետ բժշկաց` բժշկել զնա. եւ սիրեաց քան զչափն աւելի: Հրամայեաց` զի առ վաղիւն հանցեն զՇիշուշն, եւ յօ'դ յօ'դ մանրեսցեն` եւ արկցեն շանց: Եւ էր նորա եղբայր մի աբեղայ` Քրիստափոր անուն, որ էր խոստովանահայր թագուհւոյն. որ գնացեալ աղաչեաց նմա վասն փրկութեան եղբօր իւրոյ. եւ նա աղաչեաց առ այր իւր. եւ ոչ սպանին զնա: Սակայն զոր ինչ գոյր Շիուշին, թէ ծառայք եւ թէ աղախինք, թէ գեղ եւ թէ այգի, թէ անասուն, եւ այլ ամենայն զոր ինչ գոյր նորա` հրամայեաց գրով տալ բովանդակ Բայանդուրին. եւ արարին ըստ հրամանի նորա: Յայսմ վայրի Վիրք փոքր ինչ խոնարհեցան ՚ի գոռոզութենէ իւրեանց: Հայք երգս նախատանաց յօրինեցին լեզուաւ նոցա, եւ ամենայն տան յաւարտ ասէին. Շիշուշ ծատի, Բայանդուր մօուտայ. որ է Շիշուշ փախի'ր, Բայանդուրն գալիս է: Եւ յերգելն զայս մանկանց Հայոց, Վրացիքն ամօթ կրէին: Լուաւ զայս թագաւորն Սանի-Աբաս, այսինքն փոքր Շահ-Աբաս, եւ կոչեաց զԲայանդուրն, եւ ետ նմա իշխանութիւն մեծ Տփխիս քաղաքին. եղեւ այս ՚ի ՌՂԹ թուին:

[ԽԹ]

Ապստամբութիւն Գօրկի խանին:

Իբրեւ ետես Ռոստամն` թէ մեռաւ որդին իւր, եւ այլ ոչ ոք ունի յիշատակ` որ ժառանգ լինի թագաւորութեան իւրոյ, կոչեաց զոմն յազգէ Բագրատունի` Վաղթանկ անուն, եւ արար զնա որդեգիր, եւ ասէ, յորժամ ես մեռանիմ, դու լե'ր թագաւոր փոխանակ իմ: Եւ յետ սակաւուց մեռաւ նա. իսկ Վաղթանկն առեալ ընդ իւր բազում ազատ որդիս` եւ գնաց առ Սանի-Աբաս թագաւորն Պարսից` որ է փոքր Շահ-Աբաս. ընկալաւ ՚ի նմանէ զիշխանութիւնն, եւ անուանեցաւ Շահ-Նաֆաս, որ է Շունչ արքայի: Եւ կացեալ բազում ժամանակ, եւ յետ Աբասայ թագաւորեաց որդի նորա Սուլէյման. եւ առաջի սորա չարախօսեցին զՇահ-նաֆասէն: Եւ ելեալ իւրով կամաւ գնալ առ թագաւորն` եւ ցուցանել զմիամտութիւն նոր: Եւ ունէր նա բազում որդիս, զՆաղարալի, զԳօրկի, զՊատառայ, զԲէժօ, եւ զԼէոն. եւ առեալ զորդի իւր զԳօրկի` եւ գնաց: Իբրեւ մերձ եղեւ Ասպահանայ, լուաւ թէ` յաւուր` յորում տեսանէ զքեզ Շահն, արկանէ առաջի առիւծուց: Վասնորոյ առեալ դեղ մահացու` եւ վճարեցաւ ՚ի կենաց: Եւ որդի նորա Գօրկի տարեալ ցուցին թագաւորին: Բայց ոմանք ասեն վասն սորա, թէ անդ պատանդ էր. ոմանք ասեն, ընդ իւր տարաւ Շահ-նաֆասն. եւ ոմանք ասեն, աստի գնաց յետ մահու հօրն: Սակայն ինչ եւ իցէ, տեսեալ զնա թագաւորն Սուլէյման` ետ նմա տեղի հօրն, եւ մեծաւ փառօք առաքեաց ՚ի Թիֆլիզ. որ եկեալ տիրեաց Վրաց աշխարհին բազում ժամանակս: Յետ Սուլէյմանին նստաւ որդի իւր Հիւսէին: Ի ժամանակի սորա ապստամբեցաւ Գօրկի: Քանզի ասէին, թէ` էր սորա դուստր մի չքնաղ եւ գեղեցիկ, ազնիւ եւ աննման. եւ Գօրկին առաքեաց բազում աղջկունս թագաւորին յազգէն Վրաց. եւ նոքա գովեցին առաջի թագաւորին զդուստր նորա: Եւ Շահն առաքեաց ՚ի խնդիր նմա: Իսկ Գօրկին ոչ առաքեաց զդուստրն, այլ զնախատինս եւս ասաց, թէ դուք Պարսիկքդ սպառեցիք զազգս մեր, ոմանք բռնութեամբ եւ ոմանք խաբէութեամբ, ոմանք պատրանօք եւ ոմանք կեղծաւորութեամբ: Հայրն իմ մեռաւ վասն ձեր. եւ խստութեամբ հանիք ՚ի հաւատոյն: Եւ զեղբայրն իմ արգելեալ էք այդր. զդո՞ւստրն իմ եւս խնդրէք: Արդ զի՞նչ վնաս կրեցիք դուք ՚ի մէնջ, որ ա'յսքան տառապանս հասուցանէք մեզ: Այս` եւ այլ բազում նախատինս ասաց, եւ գիտաց` զի արհամարհանք եւ նախատինք մեծ եղեւ Շահին: Քանզի եւ բազում չարախօսութիւնս եւս արարեալ էին զնմանէ, յաւելաւ եւս զայս ՚ի վերայ նորա, եւ եղեւ կատարեալ թշնամութիւն. վասնորոյ զամենայն ինչս իւր ծածկաբար առաքեաց ՚ի Խորին Վիրս. եւ ինքն եւս առեալ զհամախոհս եւ զհոմանիսն իւր` փախեաւ եւ գնաց` ուր եւ կարաց, ՚ի մէջ մայրեաց թագեաւ: Իսկ Շահն իբրեւ լուաւ զփախուստ նորա, առաքեաց ՚ի գաւառն` որ ասի Խունսար, որ է Արեան-գլուխ, եւ ետ բերել անտի զթոռն Թամրազի զՀերակլ, եւ ետ նմա խանութիւն Թիֆլիզոյ, եւ անուանեաց զնա Վալի-խան, եւ մեծաշուք փառօք առաքեաց ՚ի Տփխիս: Եւ ինքն հրամայեաց զօրս գումարել ՚ի վերայ Գօրկուն. եւ ժողովեցան բազում զօրք ՚ի բազում տեղեաց` յԵրեւանայ, ՚ի Նախչուանայ, ՚ի Գանճայու, ՚ի Թիֆլիզոյ եւ յայլ տեղեաց, եւ գնացին ՚ի վերայ նորա. եւ նա թագուցեալ կայր ՚ի մէջ մայրեացն: Յորժամ գնացին Պարսիկքն ՚ի վերայ նոցա, նոքա մտանէին ՚ի մայրին, եւ ՚ի գիշերի անկանէին ՚ի վերայ զօրացն, կոտորէին զնոսա, եւ աւար առնէին զինչսն. եւ յորժամ յառնէին տաճիկքն, նոքա մտանէին ՚ի մայրին: Վրացիքն հմուտ էին վայրացն, եւ նոքա ոչ. վասնորոյ բազում չարիս անցուցին ՚ի վերայ տաճկացն: Ո'չ թէ միանգամ եւ երկիցս եղեւ այս, այլ բազում անգամ. որքա'ն նոքա գնացին ՚ի վերայ Վրաց, Վրացիքն ղօղեալք ՚ի ցերեկի, եւ ՚ի գիշերի անկանէին ՚ի վերայ նոցա, եւ առնէին որպէս գրեցաք: Բայց երկիրն Վրաց դարձաւ աւերակ. զի Պարսիկքն ՚ի գնալն իւրեանց` ուր եւ պատահէին` կողոպտէին, աւար առնէին ինչսն, եւ զշէնսն այրէին` եւ ասէին, գնացեալ պատգամ տարէ'ք Գօրկի խանին, թէ այսպէս առնեմք զամենայն երկիր քո: Իսկ Վրացիքն նոյնպէս աւերէին` եւ ասէին, ասացէ'ք Վալի խանին, տե'ս թէ` զի'նչ արարաք երկիրն քո. եւ այսպէս երթեւեկութեամբ երկուց զօրացն աւերեցան Մուխրան եւ Գօրկի: Եւ յորժամ դեսպանքն Պարսից գնացին առ Գօրկին, եւ նա միամտութիւն ցուցանէր` ասելով, ես ոչ եմ թշնամի Շահին, այլ ծառայ ստրուկ եմ Շահին, եւ հող ոտաց նորա: Ես թէեւ վասն հակառակութեան եկեալ եմ աստ, այլ ՚ի մահուանէ փախեալ եմ: Զայս խօսէր միշտ` մինչեւ հաւատալ Շահին. եւ միջնորդութեամբ Աբաս խանին Գանձակայ` որ էր բարեկամ Գօրկուն, արար հաշտութիւն ընդ նմա: Քանզի գրեաց թուղթ սիրոյ եւ երդման, եւ (յղեաց) խլայս յոտից մինչեւ ցգլուխ, եւ երիվար զօրեղ` եւ քաջալերութիւն` գնալ առ նա աներկիւղ` եւ ո'չ երկնչել: Եւ վասն այսց քաջալերանացս ելեալ գնաց մինչեւ ցԵրեւան. եւ զետղ առեալ անդ մինչեւ եկին ՚ի Գեանճայու արք ՚ի խանէն` ուղղեկից նմա: Եւ ապա եդ ընդ նմա խանն Երեւանայ ուղղեկիցս, եւ առաքեցին զնա փառաւորապէս. եւ եհաս յԱսպահան. եւ ասացին Շահին զգալուստն նորա: Եւ Շահն առաքեաց ընդառաջ նորա, բերեալ իջուցին ՚ի վայելուչ ապարանս արքունի: Եւ ապա խնդրեաց զնա Շահն` գնալ առ ինքն: Իսկ Գօրկին առեալ առասան եդ ՚ի պարանոցն` եւ կախեաց ՚ի թիկանցն, եւ զթուրն կախեաց ՚ի վերայ սրտին. եւ այնպէս եմուտ առ Շահն: Եւ տեսեալ զնա Շահն` ասէ, զի՞նչ է այդ Գօրկի խան: Պատասխանեաց Գօրկին` եւ ասէ, ես մահապարտ եւ յանցաւոր գտայ առաջի քո. արդ` կամ պարանաւս այս կախեա' զիս, եւ կամ թրովս այս սպա'ն: Ասէ Շահն, ո'չ թրով սպանանիս եւ ոչ պարանաւ կախիս, այլ կաս ընդ իս` եւ խրատես զիս: Եւ պատուեաց զնա` եւ սիրեաց յոյժ. եւ է ընդ նմա միշտ. եւ այժմ կայ այսպէս ՚ի թուականս այս` որ կամք յայժմումս ՌՃԽԷ: Բայց Վալին յորժամ գնաց ՚ի Թիֆլիզ, սկսաւ չարիս. զի հրաման եհան` զանգակ ոչ հարկանել, եւ ժամկոչ ոչ կոչել, եւ առաջի մեռելոց խաչ ոչ բարձրացուցանել. եւ այսու պատճառաւ կամէր զհաւատս քրիստոնէից բառնալ: Վասնորոյ միաբանեցան քրիստոնեայքն` Հայք եւ Վիրք, եւ գրոհս տուեալ գնացին ՚ի դուռն նորա, եւ աղաղակելով պախարակէին, եւ այպանէին` ասելով, դու ուրացար զհայրենի հաւատն քո` եւ եղեր ուրացօղ Քրիստոսի, եւ զմե՞զ եւս կամիս հանել ՚ի հաւատոց մերոց. արդ լռեա' յունայն խորհրդոցդ, եթէ ոչ` քարկոծ առնեմք զքեզ: Զայս իբրեւ լուաւ` երկեաւ, մի' գուցէ ապստամբեսցին, եւ անկանիցին ՚ի կողմն Գօրկուն, եւ յարիցեն ՚ի վերայ իմ առ ՚ի սպանանել զիս: Եւ ապա դադարեցաւ ՚ի սնոտի գործոյն. եւ այս եղեւ այսպէս յայսմ ժամանակի, եւ ապագայն Աստուած գիտէ:

[Ծ]

Իշխանութիւն Զալին:

Զի որպէս ասացաք` ամենայն զօրքն Երեւանայ յարեան ՚ի վերայ երկրորդ Սաֆի խանին, եւ մուծին զնա ՚ի ծակ, եւ ոչ թողին զնա ելանել արտաքս. եւ ինքեանք գրեցին առ Շահն. որ եւ բազումք գանգատեալք` որպէս եւ առաջ գրեցաք: Վասնորոյ կոչեաց զՄիրզայ Իպրահիմն, որ ասէինն Հատրբէճան-վազրի, եւ եդ ընդ նմա Վալի խանն, որ էր ազգաւ Վրացի, եւ փեսայ էր Աբաս խանին` որ էր իշխան Երեւանայ. եւ Զալս այս ընդ նմա եկն յԵրեւան: Սա վարէր ամենայն գործն իշխանութեան. որ եւ հմուտ եւ տեղեակ էր ամենայն իրացն Երեւանայ, եւ գիտէր եւ ճանաչեր զամենայն արսն Երեւանայ, թէ ո'վ ոք էին վնասակարք եւ աւերիչք Երեւանայ: Եւ եկին ՚ի սահմանս Արարատեան. ոչ ծանուցին զգալուստն իւրեանց ումեք, զի մի' ելցեն բազմութիւնք ընդ առաջ նորա, որ ինքեանք ռատաթ ասեն, որպէս սովորութիւն էր Ղանորէիցն առնել. սա ոչ արար այնպէս. այլ ՚ի գաղտնի եմուտ ՚ի բերդն. ետ բերել զդուքսն` որ է Շխ-Իսլամ, եւ ոմանք եւս ՚ի մեծամեծացն. եւ առաջի նոցա ընթերցան ռաղամ թագաւորին: Եւ որք անդ էին` համբուրեցին զծունկն. եւ մունետիկն ելեալ աղաղակէր, ահա Զալ խան եղեւ տէր Երեւանայ. ումրի չօխ օլսուն: Եւ ՚ի նմին ժամու հրամայեաց ըմբռնել այր մի ազգաւ Ղաճար` ՚ի ցեղէն որ ասի Քուրտ, որոյ անուն էր Հիմաթ-բէկ` Դ որդւովքն, որոց անւանքն էին` Իսա-խան, Զաման-խան, Սալա-խան, Ղասիմ-խան. զի նոքա էին վնասակարք աշխարհին. զնոսա ըմբռնեալ` ետ կունդ ՚ի պարանոց նոցա, եւ եդ ՚ի բանտի. եւ յետ աւուրց առաքեաց առ Շահն. այլ ոչ եւս կարացին կալ հաստատ` թէպէտ եւ արձակեցան: Յետ սոցա ըմբռնեաց այր մի Այրումլու Տաշտամուր անուն. վասն զի յառաջին զանորէիցն ապստամբեալ էր, եւ Զալս այս այլ հնարիւք իմն ըմբռնեաց զնա, եւ կախեալ ՚ի ոտանէն` բրածեծ արարին ա'յնքան` մինչեւ մերձ ՚ի մահ լինել. եւ ապա արկին ՚ի բանտ. եւ բազում տուգանս առին, եւ արձակեցին. եւ գնաց ՚ի տուն իւր ՚ի Շիրակ. եւ ՚ի բազում հարուածոց անտի մեռաւ: Բայց վասն այս խանիս ոչ կարեմ ասել վատ ինչ. վասնզի ծնունդ քրիստոնէից էր, գթայր ՚ի քրիստոնեայս: Յառաջին ամի սորա եղեւ ահագին շարժն Արարատեան երկրին. զոր յառաջիկայս պատմելոց եմ: Սա հրամայեաց շինել զամենայն աւերեալ եկեղեցիսն. զոր եւ շինեցին բազում եկեղեցի` ՚ի բազում տեղիս: Եւ յաւուրս այսոսիկ ելեալ գնաց ՚ի Կոտէս գաւառն լեռնանալ. եւ ՚ի Քանաքեռ գիւղն ելեալ ՚ի բլուր գեղջին` եւ հայէր յաւերեալ տեղիսն, եւ ափսոսայր: Եւ դարձաւ ՚ի թիկանց կողմն` եւ ետես զեկեղեցին, եւ եհարց` թէ զի՞նչ է այս. եւ ասեն, թէ եկեղեցի էր: Ասէ խանն, ընդէ'ր ոչ շինէք զդա: Ասեն գեղականքն, քանզի ոչ ունիմք կարողութիւն: Ասէ խանն, ա'յնքան ոչ ունիք կարողութիւն` զի փայտիւ ալութայ առնել, զի պառաւունք ձեր աղօթեսցեն. ահա ես շնորհեցի Ժ թուման ՚ի հարկէ ձերոյ, եւ դուք շինեցէ'ք զեկեղեցիս: Եւ ՚ի նոյն օր սկսան շինել զհողն. եւ ծածկեցին ըստ հրամանի խանին: Եւ այսպէս կայր սիրով ընդ քրիստոնեայս` մինչ էր նա յԵրեւան:

[ԾԱ]

Վասն ահագին շարժին Երեւանայ:

Ի թուին ՌՃԻԸ ՚ի յունիս ամսոյ Դ` աստուածասաստ բարկութիւն եղեւ ՚ի վերայ երկրին Արարատեան. զի հայեցաւ աստուած բարկութեամբ յարարածս իւր. յետ Համբարձման Գ շաբաթի աւուր յԷերրորդ ժամուն յանկարծակի գոռաց երկիր որպէս ամպքն. յետ գոռալոյն ահագին թնդմամբ շարժեցաւ. երկիրն Արարատեան առհասարակ դողայր եւ երերիւր, ըստ ասացելոյն, ո՞հայի երկիր, եւ տայ դողալ նմա. եւ թէ հիմունք երկրի տատանէին. եւ եկեալ շարժս այս ՚ի կողմանց Գառնւոյ` եւ փլան ամենայն շինուածք եւ գեղեցկայարկ բնակութիւնք, եւ վանորայք, եւ եկեղեցիք: Այսոքիկ են աւերեալ եկեղեցիք, Աղչոց-վանք, Այրի-վանք, Հաւուց-թառ, Տրդակերտն (Տրդատակերտն), Խորվիրապն, Ջրվէզ, Ձագավանք, երեք եկեղեցիք յԵրեւան, Նորագաւիթ, Նորգեղ, Ձորագեղ, Նորք, Գամրէզ. եւ բերդն Երեւանայ ՚ի հիմանց տապալեցաւ. մզկիթ եւ մինարայք. ՚ի բազում տեղիս աղբիւրք բղխեցին, եւ բազում աղբիւրք խցան: Եւ փլան քարափունք, եւ լցան առուքն, եւ արգելին զգնացս ջուրց: Եւ բազում գեղորայք քակեցան: Եւ ՚ի Քանաքեռ գիւղ ոչ մնաց բուն մի հաւու. եւ էր զարմանք, զի ՚ի նոյն Քանաքեռ ՚ի տուն մի անկան չորեքին որմունք, եւ տանիքն ՚ի վերայ չորս սեանցն եկաց անշարժ` որպէս թէ կախեալ զօդոյն: Եհաս շարժն մինչ ՚ի գիւղաքաղաքն Կարբի, եւ Գ արք մեռան: Եւ ՚ի սուրբ ուխտն Յօհանավանք փլան ամենայն գեղեցիկ ապարանքն, եւ եկեղեցին խախտեցաւ. եւ մեք հազիւ զերծաք ՚ի մահուանէ: Եւ նոքա` որք մնացին ՚ի տակ հողոյն, զոր ինչ կարացին հանել` հանին, եւ զոր ոչ կարացին` եղեւ գերեզմանք նոցա տունք իւրեանց: Եւ մեռեալքն յոլովք էին քան զկենդանիս: Զի թէպէտ յամենայն տեղիս ոչ կարացի իմանալ զմեռեալսն, այլ ՚ի հայրենի գիւղն իմ Քանաքեռ թուեցին զմեռեալսն ՌՄԻԸ. ոչ մնաց շուն, ոչ կատու եւ ոչ հաւ: Եւ յամեաց շարժն մինչեւ ՚ի հոկտեմբեր ամիսն: Եւ յամենայն օր գոռայր երկիրն, օր Գ, օր Դ, օր Ե, եւ ապա գայր շարժն. բայց վնասն յառաջի օրն եղեւ. որք մնացին կենդանի` կապերտավրանօք բնակէին յայգիս` եւ ՚ի պարտէզս` եւ յանվայր տեղիս. եւ յառաջին օր շարժին եկին դեսպանք յԱրզրումայ` եւ տեսին զշարժն: Իսկ խանն ՚ի նոյն օր առաքեաց դեսպանս առ Շահն, եւ ծանոյց զաւերումն շարժին. եւ դեսպանացն Օսմանցւոց ոչ եթող գնալ` մինչ ՚ի գալ պատգամաց Շահին: Եւ յետ ԵԺան աւուր եկն փութագնացն, եւ հրաման շինելոյ բերդին եւ եկեղեցեացն. եւ մունետիկն գոչէր, թէ հրաման է Շահին, զի քրիստոնեայք շինեսցեն զեկեղեցիսն` զոր քակեալ է. եւ յայսմ պատճառէ շինեցաւ ՚ի բազում տեղիս եկեղեցիք թէ' ՚ի նորա ժամանակին եւ թէ' յետ նորա. եւ ապա արձակեաց զդեսպանսն: Եւ ապա եկն մեծ իշխան Միրզայ-Իպրահիմն, զոր ասէին Հատրբէճան-Վազրի, նստաւ յԵրեւան. եւ կոչեաց զմերձակայ ղանորայս, զՆախչուանայ, զՊարաւայ, զԶակամայ, զԼօռոյ, եւ զՍուլթանսն, զՄակուայ, զԱկուռոյ, զՈւտարակայ (գուցէ զԱշտարակայ), զԾարայ: Եւ եկին սոքա` եւ շինեցին զբերդն երեքորմեայ ամրագոյն քան զառաջինն: Եւ զկամուրճն` որ ՚ի ներքոյ բերդին էր ՚ի վերայ Հուրաստան գետոյ` որ ասի Զանկի, զնա եւս շինեցին ամրագոյն. եւ զառուքն` որք խափանեալ էին, նորոգեցին, եւ բերին զջուրն ՚ի քաղաքն Երեւան: Եւ ապա հաստատեցաւ կարգն Երեւանայ ամենայն պիտոյիւք մարմնաւորօք` որքա'ն եւ իշխէր սա Երեւանայ:

[ԾԲ]

Գալն Եղիազար Կաթուղիկոսին:

Յորժամ վախճանեցաւ մեծ Հայրապետն Յակոբ ՚ի Կոստանդնուպօլիս, Մարտիրոս վարդապետն Կաֆայեցի` որ բարեկամ էր նմա, եւ էր Պատրիարգ յԵրուսաղէմ, սա գրեաց թուղթ մխիթարական ՚ի սուրբ Էջմիածին, եւ ծանոյց նոցա` թէ մի' գուցէ թարց հարցանելոյ այսց կողմանց առնէք Կաթուղիկոս: Այլ գրովք ձերովք հարցէ'ք սոցա, այսինքն` Եղիազարին, որ ինքնագլուխ եղեալ էր Կաթուղիկոս, եւ կայր լռեալ, եւ նստեալ ՚ի Բերիա` որ է Հալապ: Առ որ ժողովեցան ՚ի սուրբ Էջմիածին ամենայն վանորէից Առաջնորդք, եւ Եպիսկոպոսք, եւ վարդապետք, եւ իշխանաշուք մարդիկք, եւ գրեցին առ նա. եւ ՚ի մէջ թղթին գրեալ էին, թէ` սրբութիւն քո Հռոմկլայեցի գոլով` արժան ես ՚ի շարս նախնեաց ունել: Եւ ընտրեցին զոմն վարդապետ` Պետրոս անուն` որ էր Եպիսկոպոս Գողթան գաւառին, այր ճարտար եւ բանիբուն, եւ առաքեցին առ նա: Եւ գնաց Պետրոսն. առեալ ածէ զնա ՚ի սուրբ Էջմիածին: Ի թուին ՌՃԼԱ յօգոստոսի ԺԴ. ՚ի փոխման … Աստւածածնին նստաւ յԱթոռ Կաթուղիկոսութեան ՚ի սուրբ Էջմիածին: Սա էր այր ճոռոմաբան եւ ճարտար, բաղդաւոր եւ պնդերես, ատենախօս: Սա յորժամ նստաւ Կաթուղիկոս, եկին յամենայն կողմանց ՚ի հնազանդութիւն սմա. եկն եւ Կաթուղիկոսն Աղթամարայ, եւ էառ օրհնութիւն ՚ի նմանէ` եւ գնաց: Սա արար շինուածս ՚ի սուրբ Հռիփսիմէն, տունս գեղեցկաշէն, հրուանդանս եւ հովանոցս. եւ հաստատեաց Միաբանս: Նոյնպէս եւ ՚ի սուրբ Մայրն Գայիանէ շրջապատեալ պարսպեաց. եւ յարեւմտեան դրանն արտաքոյ կողմանէ շինեաց խորանս, եւ ՚ի նոյն տեղին հիւսիսոյ կողմն շինեաց զգերեզմանն իւր, զտնտեսատունս եւ զխուցսն. եւ հաստատեաց եւ Միաբանս, զի ժամ եւ պատարագ մատչի հանապազ: Այլ եւ կանգնեաց կճեայ Կաթուղիկէ ՚ի վերայ Իջման տեղին. եւ հաստատեաց սեղան` առնել պատարագ. եւ յերկու կողմն եկեղեցւոյն բարձրացոյց յերկրէ, եւ արար ամպիոն, եւ կանգնեաց սեղան պատարագի: Եւ շինեաց որմն ՚ի մէջ եկեղեցւոյն ՚ի հարաւոյ դրանէն մինչեւ ՚ի դուռն հիւսիսոյ. զի անդ կացցեն յաղօթս, եւ մի' առաջի աւագ խորանին: Եւ ՚ի տանիս եկեղեցւոյն յերիս տեղիս կանգնեաց Կաթուղիկէ: Այլ արար բարութիւնս. վասնզի պարտս գոյր Աթոռոյն, եւ գային պարտատուքն խնդրել զպարտս. եւ նա ասէ, ես ոչ եկի պարտս տալ, այլ եկի շինուածս առնել. եւ թէ ստիպէք զիս վասն պարտուց, ես գնամ անդ` ուստի եկի. զայս առնելով վերացոյց զամենայն պարտս Աթոռոյն: Եւ եկաց նա այսպէս խրոխտ` ահարկու զամենայն աւուրս իւր. եւ մեռաւ ՚ի թուին ՌՃԼԹ յօգոստոս ամսոյ ՚ի ԺԴ, յորում աւուր եկն ՚ի սուրբ Էջմիածին. կացեալ Կաթուղիկոս ամս Ը: Եւ զկնի նորա եղեւ Կաթուղիկոս ձեռնասուն աշակերտ իւր Նահապետ Եդեսացին, որ այժմս է: Այս երկու Կաթուղիկոսաց ՚ի ժամանակի շինեցաւ եւ նորոգեցաւ բազում վանորայս եւ եկեղեցիս: Սոքա առնուին հրաման յիշխանէն վասն շինութեան եկեղեցեաց: Բայց զկարգ եւ զկանոն առաջին Կաթուղիկոսացն քայքայեցաւ ՚ի սուրբ Աթոռոյն եւ յամենայն վանորէից վասն թոյլ տալոյ նոցա. զի ամենայն Առաջնորդք ըստ կամաց իւրեանց. առնէին. եւ Կաթուղիկոսացն ոչինչ լինէր փոյթ. զի ինքեանք զոր ինչ յիւրեանց աշխարհին վարեալ էին, զնոյն եւ աստ առնէին: Այլեւ զոր ինչ պակասութիւն տեսանէին աբեղայից եւ երիցանց, բերեալ գերծէին զգլուխսն եւ զմուրուսն. եւ բրածեծ առնէին մահու չափ: Եւ այսպէս կային ՚ի ժամանակս կենաց իւրեանց:

[ԾԳ]

Վասն նշանացն երկնից:

Յառաջ քան զշարժն եղեւ նշան ինչ յերկինս. զի տեսին ՚ի գիշերի միում յօդս` որպէս թէ նիզակաբունս կապուտս` եւ երկայն եւ լայն` ՚ի հարաւոյ եւ ՚ի հիւսիս, եւ երկոքին ծայրքն բարակ որպէս դեղարդի. եւ սակաւ սակաւ դարձոյց զտտունս իւր յարեւելս եւ յարեւմուտս. եւ այնպէս կացեալ յաւուրս Ի` եւ անյայտ եղեւ: Յետ այսորիկ երեւեցաւ աստղ մի ՚ի Միջերկրեայս` սաստիկ մեծ քան զայլ աստեղս, դեղին գունով, ունելով զհերս երկայն եւ լայն` սպիտակ որպէս զձիւն, ձգեալ դէպ յարեւմուտս. եւ փայլէր հերքն` որպէս թէ կայծս թափել յերկիր, եւ ահարկու տեսողացն. եւ կացեալ այնպէս ամիս մի, եւ լինէր երկօրեայ երեւիւր մինչեւ ցառաւօտ, երբեմն ՚ի մէջ գիշերի, եւ երբեմն յառաւօտին եւ երբէք ո'չ շարժէր ՚ի տեղւոջէն. եւ ապա եղեւ անյայտ: Յետ այսորիկ երեւեցաւ յարեւելս աստղ մի կարմիր որպէս որդան, եւ ունէր երիս գէսս, մին սպիտակ, մին աստղագոյն եւ մին խարտեաշ` բոլորագունդ, ինքն բարձր, եւ գէսքն կախեալ դէպ ՚ի երկիր, ինքն կայր անշարժ, գէսքն շարժէին երբեմն երբեմն. եւ կացեալ աւուրս վեց, եւ յետ վեց աւուրց գէսքն ցրուեցան, եւ ինքն երեւիւր ՚ի բազում աւուրս. եւ կորեաւ անհետ:

[ԾԴ]

Վասն միւս նշանին երկնից:

Մինչդեռ մանուկ եկ ես ՚ի հայրենի գիւղն իմ Քանաքեռ, եւ խօսէաք ընդ յարակից մանկունս. եւ ՚ի կարգ զրուցաց ասացին մանկունքն, թէ օձն ապրի մինչ ՚ի Ռ ամն, եւ ՚ի Ռ ամէն լինի վիշապ, եւ հրեշտակք Աստուծոյ քարշեն զնա յերկինս, եւ թողուն ՚ի վերայ մեծամեծ վիմաց` եւ սատակի: Զայս առասպել մանկանց. սակայն ինձ հաւատարիմ գոլ թուի. զի ՚ի ժամանակի ծերութեան իմոյ` մինչ էի ես ՚ի սուրբ ուխտն Յօհանավանք, յաւուր միում յԷերրորդ ժամուն ՚ի պարզոյ` յարեւմտեան կողմն երկինքն վառեցաւ որպէս հուր, եւ կայծակունք իջանէին ՚ի վայր, երբեմն ցելոյր որպէս փայլակն, եւ երբեմն խաղաղանայր. եւ հրոյն կախեալ կայր ՚ի վայր որպէս առասան մինչ ՚ի երկիր. եւ ՚ի ծայր պարանին կապեալ կայր որպէս վիշապ` կապուտ որպէս ամպ` գլուխն եւ մէջն եւ տուտն որպէս ճշմարիտ վիշապ, եւ տուտն շարժէր այսր եւ անդր, գլուխն եւ մէջն գալար առնոյր. եւ առ սակաւ բարձրանայր յերկրէ, եւ եհաս մինչեւ ՚ի հուրն. եւ մնաց անդէն փոքր մի. եւ ապա պատառեցաւ հուրն դարձեալ. եւ վիշապաձեւն սեւացեալ որպէս ածուխ` անկաւ յերկիր յանկարծակի. բայց ոչ իմացաք` թէ ո'ւր անկաւ. սակայն ա'յսքան բազումք տեսին որպէս եւ գրեցաք:

[ԾԵ]

Պատերազմ Օսմանցւոց ընդ Ֆռանգաց:

Ի թուին ՌՃԼԱ զօրաժողով արար թագաւորն Օսմանցւոց Սուլթան Մահմատ զամենայն հնազանդեալս իւր, եւ գնաց ՚ի վերայ ամուր քաղաքին Ֆռանգաց Փէչայ. եւ էր քաղաքս այս ընդ իշխանութեամբն կայսերն, զոր ինքեանք Եփրաթօլ ասեն. եւ էր յոյժ անառիկ. քանզի Գ կողմն ձոր էր, եւ բակ պարսպեալ` բարձր եւ լայն. եւ ՚ի մէջ երկուց որմոցն` պողոտայ, եւ Բ դրունք կախեալ յերկու ծայրսն պողոտային. Ա դուռն ՚ի վերայ բուն քաղաքին ներսին որմոյն, Ա դուռն արտաքին որմոյն. այս չորեքին դրունք հանդէպ միմեանց, ո'չ ՚ի վերայ երկրի հաստատեալ, այլ կախեալ ՚ի վերուստ ՚ի վայր, մեքենայիւք քարշէին եւ իջուցանէին ՚ի վայր: Եւ մին կողմն քաղաքին դաշտ էր եւ դիւր, որում դրունքն էին. յայսմ կողմանէ պատերազմէին տաճիկքն սաստիկ եւ յոյժ. նոյնպէս եւ Ֆռանգքն պատերազմէին: Եւ յորժամ խստացաւ պատերազմն, պատրեցին զնոսա Ֆռանգքն. քանզի ՚ի ժամուն պատերազմին խաչն հանդերձ վառ … ունին, եւ բարձրացուցանեն զԽաչվառն մինչ յաղթութիւնն ինքեանց է. իսկ յորժամ յաղթութիւնն թշնամեացն լինի, խոնարհեցուցանեն զխաչվառն: Եւ յայսմ պատերազմիս պատրեցին զնոսա: Քանզի զներսին դուռն պնդեցին, եւ զԲ դուռն պողոտային քարշեցին ՚ի վեր. նոյնպէս եւ արտաքին դուռն եւս քարշեցին ՚ի վեր` եւ թողին ՚ի բաց: Եւ ապա խոնարհեցուցին զխաչվառն: Եւ Հագարացիքն տեսին եւ հաւատացին ճշմարիտ գոլ, եւ հնչեցին զփողսն պատերազմին. եւ աղաղակէին ալտք ղալայի, որ է` առաք զբերդն. եւ այսպէս մտին ՚ի մէջ երկու պարսպացն, եւ լցաւ պողոտայն ծագէ ՚ի ծագ: Եւ ապա իջուցին Լատինք զերկոսին դրունս պողոտային, եւ մնացին ՚ի ներս աւելի քան զկէսն Իսմայելացւոց: Եւ քրիստոնեայքն բարձրացուցին զխաչվառն, հնչեցին զփողսն, եւ ասէին, վիվօ~ վիվօ~. որ է` ուրախ լերո'ւք, ուրախ լերո'ւք: Եւ իբրեւ տեսին Օսմանցիքն զխաչն բարձրացուցեալ, սկսան փախչել. եւ Ֆռանգքն ծպտեցան զկնի նոցա, հալածելով եւ կոտորելով իսպառ փախուցին մինչ ՚ի քաղաքն իւրեանց Պուտան. եւ որք մնացին ՚ի պողոտայն` գերի արարին: Եւ ԺԱ փաշայ ամենայն զօրօք իւրեանց գնացեալ խառնեցան առ զօրսն Ֆռանգաց, եւ եղեն քրիստոնեայ. եւ առ սակաւ սակաւ տարան եւ զնոսա… իւրեանց առ ինքեանս: Առին Ֆռանգքն զՊուտան քաղաք, եւ հարկատու արարին զտաճիկսն: Նոյնպէս առին զԲէլրղաթ, եւ ամս Գ կացին անդէն. եւ յետ երից ամացն կոտորեցին զամենայն քաղաքն, եւ թողին դատարկ, եւ գնացին ՚ի տեղիս իւրեանց: Զայս պատմեաց ուղտապան ոմն տաճիկ Եւդոկացի, որ փախեալ էր ՚ի պատերազմէն: Եւ ահա է պատերազմ, եւ զկատարածն Աստուած գիտէ:

[ԾԶ]

Պատուհաս Զմիւռնոյ:

Մինչ էաք մեք ՚ի Զմիւռին քաղաք ՚ի թուին ՌՃԼ ՚ի մայիս ամսոյ Է, ՚ի յԵրրորդ ժամու աւուրն եկն յարեւելից կողմանէ մարախ` սաստիկ յոյժ` եւ որպէս անձրեւ կարկտախառն, ըստ ասելոյն Սողոմոնի, առանց թագաւորի է մարախ. եւ իբրեւ ՚ի միոջէ հրաման առնեն. եւ ա'յնքան եկն` որ ստուեր արար երկրի, եւ զճառագայթս արեգական արգելեաց. եւ տիւն եղեւ գիշեր: Եւ անկաւ ահ ՚ի վերայ ամենայն ումեք, եւ ամենայն արուեստաւորք խափանեցան, եւ աղխեցին զդրունս խանութից եւ տանց. եւ թռչունքն որք կային ՚ի քաղաքին` նոքա ոչ կարացին շարժել ՚ի տեղւոջէ իւրեանց, եւ լռեցին ՚ի խօսից: Եւ ՚ի Ե ժամէ աւուրն մինչեւ ցԸ ժամն եկն, եւ գնացեալ թափեցան ՚ի ծովն. եւ ալիք ծովուն ձգեցին արտաքս, եւ նեխեցաւ գէշն. եւ ՚ի գարշ հոտոյն տագնապէին քաղաքն. վասնորոյ փորեցին զաւազն` եւ լցին ՚ի փոսն, եւ ծածկէին աւազով. եւ արգելաւ հոտն: Եւ յետ աւուրց դարձեալ եկն մարախն, բայց ո'չ որպէս զառաջինն, այլ սակաւ, եւ կէս ժամու չափ: Յետ երից ամաց եղեւ սով սաստիկ երկրին Լիկիացծւոց, մանաւանդ ՚ի Զմիւռին քաղաք: Քանզի Ֆռանգքն կալան զճանապարհս ծովուցն, եւ ոչ գնաց ցորեան ՚ի Կոստանդնուպօլիս, եւ եղեւ սղութիւն. եւ ծանուցին թագաւորին` թէ ցամաք ճանապարհաւ երթայ ցորեան ՚ի Զմիւռին: Եւ ապա արար հրաման եւ պնդապատուէր, թէ այլ ուրեք մի' երթիցէ ցորեան, բայց միայն ՚ի Ստամպօլ: Վասնորոյ անկաւ սովն ՚ի Զմիւռին, եւ սաստկացաւ առաւել յոյժ. եւ կերին ամենայն անսուրբ կենդանի. եւ ՚ի պակասիլ կենդանեացն, ժողովէին զթրիք ձիոց` եւ աղային, եւ առնէին հաց: Այլեւ ոսկր ժողովէին, եւ մանրէին կացնաւ` եւ աղային, եւ առնէին հաց. եւ մինչ ջերմ էր` ՚ի կեր գայր. եւ երբ հնանայր` ոչ գայր ՚ի կեր. մանրէին` եւ ապա ուտէին: Այլեւ զփտեալ ծառս եւ զտերեւ ծառոց չորացուցանէին, եւ փշրէին եւ ուտէին. եւ ոչ օգնէր նոցա զայն, այլ առաւել վնասէր զկերողսն. բազում քրիստոնեայք զուստերս եւ զդստերս իւրեանց սակաւ գնոյ վաճառէին տաճկաց առ ՚ի կեցուցանէլ զինքեանս. եւ բազումք զմանկունս իւրեանց տարեալ արկանէին առ դրունս տաճկաց` եւ փախչէին. եւ տաճիկքն առեալ զնոսա տանէին առ ինքեանս` եւ առնէին զնոսա տաճիկ: Բարձաւ սէր եւ գութ բարեկամաց, ողորմութիւնք եւ տուրքեւառք եւ խնամք վերացան. բարեկամք եւ սիրելիք օտարացան ՚ի միմեանց: Եւ այսպէս տառապէին ամենեքեանք. եւ եկաց սովն տարի մի: Եւ յետ երկուց ամաց ել եւ աստուածասաստ բարկութիւն ՚ի վերայ Զմիւռնոյ. զի հայեցաւ Աստուած բարկութեամբ յարարածս իւր, եւ եղեւ շարժ սաստիկ եւ ահագին. եւ փլան ամենայն գեղեցիկ շինուածք, եկեղեցիք եւ պանդոկք, մզկիթք եւ մինարայք անկան. եւ ծովն եռայր` որպէս կաթսայ, եւ բազում նաւք հարան ընդ միմեանս` եւ խորտակեցան. եւ որք կային անդ` ջրասուզ եղեն: Եւ բազումք մնացին ՚ի ներքոյ հողոյն` եւ ոչ կարացին հանել. եւ տունք նոցա գերեզմանք ինքեանց եղեն ըստ մարգարէին: Եւ ՚ի նոյն աւուր եղեւ կրկին բարկութիւն Աստուծոյ ՚ի վերայ նոցա. վասնզի անկաւ հուր` եւ այրեաց զմնացեալն` զոր ՚ի շարժէն եղեն կրկին պատժեալ. որ եղեւ կատարեալ առ նոսա ասացեալն` թէ մնացեալն ՚ի կարկտէն` կերիցէ մարախ. զայնոսիկ ՚ի վերայ Զմիւռնոյ եկն. զի նախ եկն մարախն, եւ ապա սովն, զկնի շարժն, եւ ապա հուրն: Բայց քակեալն ՚ի շարժէն զեկեղեցիսն` գեղեցկայարմար շինեցին վերստին: Քանզի վաճառականքն յարեւելից ծանուցին թագաւորին Օսմանցւոց. եւ նոքա եղեն պատճառ ոչ միայն Հայոց, այլեւ Յունաց եւ Ֆռանգաց եւ ամենայն քրիստոնէից` որք կային ՚ի Զմիւռին:

[ԾԷ]

Անզգամութիւն Հրէից:

Ի քաղաքն Թեսաղոնիկէ, որ այժմ ասի Սելանիկ, Հրեայք բազում են բնակեալ անդ: Ասեն, թէ աստ պահեն կուսան աղջկունս վասն գալստեան Մեսիային իւրեանց: Եւ են փարթամք եւ հարուստք, ընչաւէտք եւ մեծատունք. որ եւ հպարտացան` եւ եղեն չքաւորք. խորհեցան խորհուրդ նանիր ինքեանց: Քանզի ժողովեցան նոքա ՚ի վայր միում. կոչեցին եւ զգլխաւորս հաւատոյն իւրեանց` որ ասի խախամ, որ է հայրապետ. եւ ասեն, օ'ծ ՚ի վերայ մեր թագաւոր` որում եւ հաւանիս դու: Եւ նա ընտրեաց զոմն Սողոն անուն, այր իմաստուն, եւ ճարտար, եւ գիտուն օրինաց իւրեանց: Այլեւ գեղեցիկ տեսլեամբ, եւ երկայն հասակաւ: Եւ օծին զնա` եւ անուանեցին Մալէքիմ Սողոն, որ է Սողոմոն թագաւոր. եւ զգեցուցին նմա պատմուճան սպիտակ եւ ազնիւ. եւ եդին ՚ի գլուխ նորա թագ երեքճղեայ` կարմիր եւ կանանչ. եւ բազմեցուցին զնա ՚ի վերայ բարձր գահի, եւ եդին ՚ի ձեռն նորա գաւազան ոսկէզօծ. եւ պատեցին զմիջով նորա թուրս ոսկէպատենս, եւ ինքեանք անկեալ երկիրպագանէին: Եւ կարգեցին ԲԺան դատաւորս ընդ ԲԺան ցեղիցն. ընտրեցին եւ բիւրապետս, Ռարապետս, Ճապետս, Ծապետս, զզօրագլուխս եւ զզօրս բազումս: Եւ գրեցին յամենայն երկիր` ուր եւ գոն Հրեայք, զպատճէն զայս: Լուարո'ւք ամենայն ազգ Հրէից, որք էք օրինօքն Մովսիսի. զի ահա շնորհօքն Աստուծոյ` մեք թագաւորեցաք աստէն, եւ կամիմք զազգն տաճկաց եւ զքրիստոնեայսն հարկատու առնել` ՚ի Հայոց Ժ ոսկի, եւ ՚ի Յունաց Ը. եւ դուք պատրաստ եղերո'ւք յաւագ տօնին տաճկաց` որ ասեն Ղասում-գունի, նոքա ամենեքեան փութան ՚ի գիշերապաշտօնն իւրեանց ՚ի մզկիթն, եւ դուք վառեալք զինուք անկերո'ւք ՚ի վերայ նոցա` եւ կոտորեցէ'ք զնոսա, զմանկտիս եւ զկանայս նոցա ծառայեցուցէ'ք: Իբրեւ զայս ամենայն առնիցէք, եւ ապա լինիմք մի անձն եւ մի խորհուրդ. գայլք եւ գառինք ՚ի միասին ճարակեսցեն: Յայնժամ գայ Մեսիայն` եւ բնակի առ մեզ: Առաքեցին զթուղթս յամենայն տեղիս ձեռամբ սուրհանդակաց, մինչեւ ՚ի Ասպահան եւս գրեցին: Եւ ապա բաժանեաց զամենայն քաղաքս Օսմանցւոց ՚ի վերայ իշխանաց իւրոց. եւ ինքն էառ զԲիւզանդիա տեղի արքունի ինքեան: Եւ ետ զՊրուսա` որ է Բուրսա, Ովսէ անուն ումեմն, եւ զԱնդրիանուպօլիս` որ է Անտրանա, ումեմն իշխանի. աստանօր եղեւ յայտնի չարութիւն նոցա: Զի Ովսէն այն` որ ետուն նմա զՊրուսա, ասէ, ես ծննդեամբ եւ սննդեամբ Անդրիանացի եմ, տո'ւր ինձ զհայրենի քաղաքն իմ: Ասէ թագաւորն, զայն` որ ետու քեզ, դու նմա իշխեա', եւ ոչ ունիս դու իշխանութիւն ՚ի վերայ այլում քաղաքի: Ասէ Ովսէ, ես զհայրենիսն իմ ոչ տամ այլում. ՚ի վերայ այսմ բանի եղեւ աղմուկ եւ կագ: Եւ հրամայեաց թագաւորն արկանել յերկիր զՈվսէն, եւ բրածեծ առնել: Այնքա'ն հարին զնա, մինչեւ եղեւ կիսամահ, եւ քարշեցին արտաքս: Եւ էր ուրբաթ գիշերի, եւ ամենայն տաճիկքն գնային աղօթել ՚ի մզկիթն: Իսկ Ջհուտն Ովսէ գնաց սակաւ առ սակաւ մինչեւ յաւագ մզկիթն, ուր եւ փաշայն գայր աղօթել, եւ անկաւ առ դրան մաչիթին: Եւ ՚ի լուսանալն եկին մոլնայքն, եւ տեսին զՋհուտն, եւ ասեն, ե'լ եւ գնա' աստի, զի ահա գայ փաշայն: Ասէ Հրեայն, ունիմ ինչ ասել փաշային, զի օգուտ մեծ լիցի ազգի ձերում: Եւ թոյլ ետուն մինչեւ աղօթել փաշային. եւ ապա տարին զՋհուտն առ փաշայն. եւ գնացեալ համբուրեաց զոտս փաշային, եւ նստաւ առ նմա, եւ պատմեաց զամենայն մի ըստ միոջէ` աւելորդօք: Եւ լուեալ փաշայն` սոսկացաւ անձն նորա. եւ ասէ, որքա՞ն ժամանակ է` որ արարեալ են խորհուրդդ այդ: Ջհուտն ասէ, ԲԺան. մարդ միշտ յամենայն երեկոյեան գան մինչեւ ՚ի միւս երեկոյն ուտեն եւ ըմպեն, եւ առնեն խորհուրդ. նոքա գնան` եւ այլք գան, նոյնպէս առնեն: Բայց յերեկոյս բազումք գան վասն վաղուեան` որ շաբաթ է, եւ ո'չ ելանեն արտաքս. զոր ինչ չար խօսին` վաղիւն խօսին: Եւ ապա կոչեաց փաշայն բազումս ՚ի մեծամեծացն` եւ ասէ, լերո'ւք պատրաստք, զի ՚ի լուսանալ առաւօտուն գնալ (գնացեալ) ընդ Հրէիս ըմբռնել (ըմբռնեսցուք) զԵահուտիսն: Եւ ՚ի լուսանալն` առաջի իւրեանց արկին զՋհուտն` եւ գնացին` ուր էին ժողովեալ նոքա ընդ թագաւորին իւրեանց: Եւ մտին ՚ի տունն, եւ տեսին` զի բազմեալ էր թագաւորն ՚ի բարձր գահի: Ասէ գլխաւորն տաճկաց, Ջհուտ` դուշ օնտան, փաշայ սանի իստէիր. որ է այս, է'ջ այտի, զի խնդրէ զքեզ փաշայն: Նա` որ թագաւորել կամէր, եւ զտաճիկսն կոտորել, ահա այժմ դողայր եւ վրվթայր, եւ բեկբեկ ձայնիւ աղաչէր, եւ կամէր մերկանալ ՚ի հանդերձէն: Եւ ո'չ թողին, այլ կապեցին զամենեցունց զձեռս յետս, եւ առեալ տարին առ փաշայն: Եհարց փաշայն զամենայն, եւ ստուգիւ տեղեկացաւ: Եւ ապա հրամայեաց կոտորել զնոսա. եւ Խախամի զլեզուն եւ զքիթն, զշրթունսն, զականջսն, զմատունս ձեռացն եւ ոտիցն, զերկորիսն զամենայն հրամայեաց հատանել: Եւ ասաց մունետկաց, զի կոչեսցեն բարձր ձայնիւ, թէ ամենայն ոք` որ լսէ զձայնս մեր, թէ' քրիստոնեայք եւ թէ' տաճիկք, անկերո'ւք ՚ի վերայ ազգին Հրէից, զմեծամեծսն կոտորեցէ'ք, զմանկունսն գերեցուցէ'ք, զկանայս նոցա խայտառակեցէ'ք պղծելով, եւ զինչս նոցա աւար առէ'ք, յափշտակեցէ'ք եւ մի' խնայէք. եւ ո'վ ոք յափշտակեսցէ ՚ի նոցանէ ինչս` ինքեան լիցի, բայց զսպանումն նոցա մի խնայեսցէ: Զայս լուարո'ւք ամենեքին զհրամանս մեծ փաշային: Եւ զի շաբաթ էր օրն, եւ Հրէայքն ամենեքեանքն ՚ի տան էին, եւ ո'վ ոք լուաւ զձայն մունետկին, արար` որպէս լուաւ. եւ կոտորեցին յաւուր յայնմիկ Գ մասն Հրէից, եւ մինչ ՚ի Գ օրն սպառեցին զամենայն: Բազումք ՚ի նոցանէ տաճկացան, եւ բազումք խառնեցան ընդ քրիստոնեայսն. շատք ելին ՚ի քաղաքէն եւ փախեան. եւ այլք զինչս իւրեանց տային քրիստոնէից, եւ թաքչէին ՚ի տան նոցա: Եւ այսպէս եղեն նոքա սպառեալք ողորմելի մահուամբ. եւ յընչից նոցա բազումք փարթամացան` եւ եղեն հարուստք: Եւ զկուսանս` որ պահէին վասն Մեսիային, հանեալ տարին առ փաշայն, որ էին ԲԺան, հրապարակաւ ապականեցին: Եւ փաշայն էառ իւր բաժին զտուն թագաւորին նոցա, եւ անթիւ եւ անհամար գանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ. եւ ապա գրեաց գիր զպատճէն, եւ առաքեաց առ Խոնթկարն: Վասնորոյ եւ Խոնթկարն գրեաց ամենայն հնազանդելոց իւրոց, զի ուր իցեն Հրէայք ՚ի ներքոյ տէրութեան իւրոյ, զի բազում հարկս դիցեն ՚ի վերայ նոցա, զի չքաւորեսցին` եւ մի' լիցի նոցա լրբութիւն: Եւ այսպէս տառապեցուցին զՀրէայս բազում եւ ազգի ազգի հարկապահանջութեամբ: Թէպէտ եւ մեք զայս լւեալ էաք յայլմէ, բայց ո'չ ուղիղ: Եւ գնացի ես ՚ի Զմիւռնոյ ՚ի Կոստանդնուպօլիս նաւով. զայս պատմեաց Հոռոմ սարկաւագ մի Յենի անուն, որ է Յօհան. որ եւ ինքն էր ՚ի Սալենիկոյ քաղաքէն: