Read in the reader, with word lookup
Զաքարիա Քանաքեռցի, Պատմագրութիւն · 3/3
[ԾԸ]
Սպանումն տանուտէր Աւագին:
Այրս այս Աւագ էր յԱյրարատայ ՚ի գաւառէն Կոտայից ՚ի գեղջէն Եղավարդայ յստորոտին Արայոյ: Եւ էր տանուտէր նոյն գեղջին` այր ճարտար, եւ ատենախօս, եւ պնդերես, եւ առաջի մեծամեծաց յարգոյ եւ պնդասիրտ: Եւ գեղականքն առանց հրամանաց նորա ոչ առնէին ինչ: Եւ զի ջուր գեղջն սակաւ էր, եւ ոչ էր բաւական յարբուցումն անդաստանաց նոցա, վասնորոյ գնացեալ ՚ի կողմն հիւսիսոյ ՚ի մէջ ձորոյ գտին ջուր ցրուեալ. եւ նոքա բազում չարչարանօք եւ յոլով ծախիւք հանին առու, եւ անդաստանօք Ղարայօրան գեղջն` որ է Սեաւ-աւեր, բերեալ խառնեցին ընդ ջուրն իւրեանց: Եւ էր տէր Ղարայօրան գեղջն տաճիկ մի` ազգաւ Ղաճար, լիրբ եւ անզգամ, հայհոյիչ եւ պղծաբերան, յանդուգն եւ անհնազանդ, չարագործ եւ շնացօղ, ինքնահաւան եւ գոռոզ, ամենեւին կամարար` եւ ծառայ` եւ հաճոյական սիրելի սատանայի: Սա իբրեւ ետես` թէ խառնեցաւ ջուրն ընդ բուն ջրոյն Եղավարդայ, լցաւ սատանայի չար նախանձովն, բորբոքեցաւ անիրաւութեամբ, եւ առաքեաց զոմանս ՚ի գեղականացն. որք գնացեալ քակեցին զառուն, եւ իջուցին զջուրն ՚ի գիւղն իւրեանց Սեաւ-աւեր. եւ պիղծն այն տէր գեղջին Հապուշ-Ղասիմ` շինեաց պարտէզս, եւ արար բուրաստան: Ցանեաց առաւետ, եւ արբուցանէր այնմ ջրով. եւ ոչ թողոյր գնալ յԵղավարդ ջուրն զայն: Եւ աղաչէին նմա Եղավարդեցիք, եւ նա ոչ լսէր, այլ ծեծէր, հայհոյէր` եւ անարգանօք արձակէր զնոսա: Վասնորոյ կարեվէր խոցեցան Եղավարդցիք. եւ գնացեալ գրեցին թուղթ գանգատանաց, եւ առաքեցին առ իշխանն, եւ ասացին, թէ Ղարայօրանն գեղովն` Եղավարդայ միոյ տան չափ ոչ տան հարկ. այլ Հապուշ-Ղասիմն իւրով անզգամութեամբն կամի քակել զայնպիսի' պատուական գեղ, որ քան զամենայն երկիրս Երեւանայ լաւ է արդեամբ: Վասնորոյ գրեաց թուղթ խանն առ պիղծն այն` եւ ասէ, չունիս դու իշխանութիւն առ ջուրդ այդ. թոյլ տո'ւր դմա գնալ յԵղավարդ ՚ի տեղի իւր: Իսկ նոցա առեալ զթուղթ տարեալ ցուցին այնմ շան: Իբրեւ ընթերցաւ, պատառեաց եւ ետի նոսա, եւ ասէ, տարեալ դի'ք ՚ի յամօթոյս կանանց ձերոց. եւ յարուցեալ եհար զնոսա փայտիւ, եւ հայհոյեաց եւ զբերան խանին. եւ գանիւ հալածեաց զնոսա: Եւ նոքա գնացեալ գրեցին միւս եւս արզայ, եւ զպատառեալ թուղթն եդին ընդ նմա, եւ ետուն ցխանն: Եւ իբրեւ լուաւ զպատառումն թղթոյն` եւ զարհամարհանս իւր, բարկացաւ սրտմտութեամբ յոյժ. եւ հրաման ետ նոցա` եւ ասէ, գնացէ'ք եւ կալեալ զշունն այն` եւ չարաչար սպանէ'ք, եւ կոտորեցէ'ք զնոսա` որք համախոհ են նմա` թէ' տաճիկ եւ թէ' քրիստոնեայ, եւ զգիւղն քակեցէ'ք, եւ զանդաստանս նոցա գրաւեցէ'ք, եւ հարկ նոցա դուք տո'ւք: Զայս հրաման սաստկութեամբ ետ. գրեաց եւ թուղթ` եւ ետ նոցա, եւ բերանով եւս պատուիրեաց: Իսկ նոցա առեալ զպատուէրս զայս, եւ գնացեալ ետուն գիր միմեանց, եւ թէ ոք ո'չ երթիցէ ՚ի կատարել զպատուէր խանին, Ժ ամէն ՚ի վեր տացէ տուգանս խանին: Եւ ապա գրոհ տուեալ ժողովեցան ՚ի մի. եւ ոմն երիտասարդ զգեցուցին ՚ի հանդերձից իւրեանց, եւ եդին ՚ի գլուխ նորա աւել, եւ նստեցուցին ՚ի վերայ իշոյ, եւ անուանեցին զնա` Աւելագլուխ իշով թագաւոր. եւ ելին ամբոխիւ ամենեքեան զուռնայով եւ դահուլով` ծափօք եւ պարուք, խաղալով եւ խնդալով ամենայն արուք մինչեւ կանայք եւս երգելով: Եւ յորժամ մերձ եղեն Ղարայօրան գեղջին, տանուտէր Աւագն խրատ ետ նոցա` եւ ասէ, մի' գուցէ արիւն հեղուք` եւ լինիք պարտապան արեան. այլ հարեալ ծեծանօք` կիսամահ արարէ'ք եւ թողէ'ք, այն բաւական է նոցա մահ: Իսկ Ղարայօրանցիք տեսին զբազմութիւն ամբոխին, եւ գիտացին` զի վասն չար առնելոյ գան նոքա: Իսկ անիծեալն Հապուշ-ղասիմ նստեալ էր աթոռով, եւ հրաման տայր արբուցանողաց պարտիզին: Եւ ծանուցին նմա, թէ ահա' ամբոխ գայ ՚ի վերայ քո. եւ նա ոչինչ արար փոյթ. այլ ասէր, գիտեմ` զի աղաչել գան առ իս, եւ ես դարձուցանեմ զնոսա արհամարհանօք եւ անարգանօք: Եւ ահա եկեալ հասին ամբոխն. եւ հրամայեաց աւելագլուխն, հարէ'ք` ասէ, եւ սպանէ'ք զշունդ զայդ: Յայնժամ կալեալ զնա` արկեալ յերկիր առաթուր, եւ հարկանէին անողորմ աքացի եւ բռնցի, փայտիւ եւ քարիւ, եւ եդին տոռ յոտսն` եւ քարշէին: Իսկ անիծեալն այն գիտաց` որ մահու հարկանէին, անճարացեալ` եւ ո'չ եգիտ հնար ինչ զերծանելոյ, անկաւ առ ոտս Աւագին, եւ եմուտ ՚ի մէջ Բուց ծնկացն, եւ կալեալ զերկորիսն ծծէր` եւ ասէր, շուն քո եմ, զաղբդ քո լիզեցից, մի' թողուր սպանանել զիս, եւ ես եղէց քեզ շուն: Եւ ապա գթացեալ առ նա Աւագն` անկաւ ՚ի վերայ նորա, եւ ասէ, զիս սպանէ'ք փոխանակ դորա, եւ թոյլ տո'ւք դմա: Եւ ապա դադարեցին ՚ի հարկանելոյ: Իսկ կանայքն անիծելոյն յորժամ լուան զբօթն զայն, ելին ՚ի վրանացն արտաքս` ճչալով, ճղճղալով եւ ճվալով. ոմն ասէր, զզաւակ իմ վիժեցի. ոմն ասէր, զորդին իմ սպանին. ոմն աղաղակէր, ահա կալեալ պղծեցին զիս: Սակայն ոչինչ օգտեցան յայսցանէ. այլ աւելագլուխն բարակ ողորով փոքր փոքր հարկանէր զնոսա` եւ ասէր, ելեալ կորէ'ք աստի: Իսկ նոքա բերեալ զուղտսն, եւ նստան ՚ի վերայ նոցա` եւ փախեան: Իսկ պիղծն այն ո'չ կարաց գնալ վասն բազում հարուածոցն. յետ երից աւուրց ապա ողջացաւ, եւ ելեալ կորեաւ. եւ երէց գեղջն` Յօհան անունն` փախեալ անկաւ ՚ի ձոր անդր, եւ եմուտ յորջ մի աղուիսու` եւ զերծաւ: Իսկ ՚ի գեղականացն` որք կամակից էին նմա, կալեալ բազում հարին եւ վիրաւորեցին, եւ քակեցին զտունս նոցա, եւ տիրեցին գեղջն: Իսկ անիծեալն Հապուշ-Ղասիմ շրջէր ՚ի ծածուկ. եւ եկաց մինչեւ ցաշունն. եւ միաբանեցոյց ընդ ինքեան Գ տաճիկ եւ սուտ քրիստոնեայ մի, եւ գիշերի գնացին յԵղավարդ. եւ տաճիկքն մնացին յեզր գեղջին, եւ զսուտ քրիստոնեայն առաքեցին առ Աւագն, եւ ասեն, այս ինչ բարեկամ տաճիկ եկեալ կայ արտաքոյ գեղջին, եւ շտապով երթայ ՚ի Նիգ գաւառ հրամանաւ խանին. վասնորոյ խնդրէ զքեզ եւ զորդի քո Սարուբէկ, զի ունի ինչ ասել քեզ: Իսկ Աւագն ՚ի տան միում կայր ընդ Բուց հարկահան տաճկաց, եւ որդին ՚ի սպասու կայր նոցա: Եւ գնացեալ սուտ քրիստոնեայն` ասաց նմա զոր ուսեալն էր: Իբրեւ լուաւ Աւագն զանուն բարեկամին, վաղվաղակի յարեաւ, առեալ եւ զորդին գնաց ընդ Հային: Իբրեւ տեսին զնա` կալան. եւ ՚ի ձայն բարձր գոչէր պիղծն` եւ ասէր, որ ես եմ Հապուշ-ղասիմն, որ Աւագ զիս ո'չ էսպան, ես զնա սպանանեմ. եւ որդին զերծեալ մինչեւ ազդ արար գեղջին, եւ նոքա սպանին զնա` եւ կորեան: Եւ բարձեալ զնա տարան ՚ի գիւղն. եւ ՚ի վաղիւն ծանուցին խանին. եւ հրամայեաց խանն գտանել զնա. եւ ոչ գտին. քանզի գնաց նա յԱրտաւիլ. եւ առեալ անտի գիր զղջման, եւ եկեալ յԵրեւան շրջէր ՚ի ծածուկ. եւ ՚ի նոյն ձմեռն սատակեցաւ եւ տարեալ գօռեցին. եւ ՚ի նոյն գիշեր Գ տաճիկ հանին ՚ի գօռէն, եւ պատառեալ զպատանն` պատեցին ՚ի պարանոցն. եւ սրեալ երկայն փայտ հաստ` եդին ՚ի նստոյ տեղն, եւ ցցեալ ՚ի վերայ գօռին, հատին եւ զերանն, եւ եդին ռեխն, եւ փախեան: Եւ վաղիւն տեսեալ զայն` ծանուցին խանին: Ասէ խանն, շունն այն մինչ կենդանի էր, ռեխն պահէր զանտէրն իւր. եւ յորժամ սատակեցաւ, երեւի ՚ի մէջ ռխին: Եւ ո'չ ետ թաղել զնա. թողին ա'յնպէս. շունք եւ ագռաւք լափեցին: Իսկ Աւագն նահատակեալ վասն ժողովրդեանն, եւ պսակեցաւ ՚ի Քրիստոսէ:
[ԾԹ]
Նահատակութիւն Բաղդասար պատանւոյն:
Պատանիս այս Բաղդասար էր յԵւդոկիա քաղաքէ` որ այժմ ասի Թուխաթ: Ազգաւ Հայ. եւ էր քրիստոնեայ ծնողաց զաւակ: Գոյր սոցա դրացի մի տաճիկ, արուեստիւ կօշկակար. եւ ետուն զԲաղդասարն նմա աշակերտ: Եւ առեալ տաճիկն զԲաղդասարն` եւ գնաց ՚ի Զմիւռին. եւ անդ վաստակէին զարուեստն իւրեանց: Եւ յաւուր միում ելեալ ուսթայն գնաց ՚ի գործ ինչ, եւ յամեցաւ: Եւ եկին հարկահանքն` որք յօտարաց առնուն, եւ ասի սա խարաճ, եւ ասեն ցԲաղդասար, տո'ւր զխարաճն: Ասէ Բաղդասարն, թոյլ տո'ւք` զի գայցէ ուսուցիչն իմ, եւ տացէ զոր ինչ խնդրէք: Իսկ նոքա ոչ ներեցին. այլ առեալ տարին առ հարկապետն: Եւ ասէ հարկապետն, ընդէ՞ր ոչ տաս զխարաճն քո: Ասէ երանելի պատանին, ասացի, ներեցէ'ք մինչեւ գայցէ ուստայն իմ, եւ նա տացէ: Ասէ հարկապետն, ե'կ տաճկացի'ր, եւ մեք թողումք զխարաճն քո. այլեւ յաւելումք տալ քեզ դրամս բազումս: Ասէ Բաղդասարն, վասն Ե մարջլի զհաւատն իմ ո'չ թողում: Եւ ապա անօրէնքն կալեալ անմեղ մանուկն, արկեալ յերկիր, բռնութեամբ թլպատեցին. եւ ետուն ՚ի շալակ համալի, եւ տարեալ արկին ՚ի խանութն իւրեանց: Եւ եկեալ ուսթայն` ետես զաշակերտն իւր ա'յնպէս վիրաւորեալ. բարկութեամբ ելեալ գնաց առ խարաճղին. կագէր եւ հայհոյէր զնոսա` ասելով, մի՞թէ անօրէնութեամբ ուրացուցանելն օրէնք ինչ են: Եւ հրամայեաց հարկապետն` հանել զնա արտաքս: Եւ գնացեալ ՚ի խանութն իւր, եւ ամենայն օր տեսանէր, զի լայր մանուկն, եւ կայր տրտմութեամբ: Ապա ասէ վարպետն ցաշակերտն իւր, որդեա'կ իմ Բաղդասար, ահա յայտնի եղեւ եւ վասն քո. վասնորոյ ոչ կարես կալ աստէն քրիստոնէութեամբ. արի' եւ գնա' առ ծնօղսն քո, եւ անդ որպէս կամիս` այնպէս կա'ց: Եւ ետ նմա դրամս, եւ յանձնեաց զնա կարաւանապետին: Եւ եկեալ առ ծնօղսն, եւ պատմեաց լալով: Եւ ծնօղքն ասացին, որդեա'կ, ահա ամենեքեան իմացան զքէն, եւ դու ո'չ կարես ծածկաբար պաշտել զհաւատս քո, ե'րթ գնա' դու յաշխարհն Հայոց ՚ի սուրբ Էջմիածին եւ յամենայն վանորայքն, եւ անդ համարձակ պահեա' զհաւատ. մի' գուցէ աստ կալեալ զքեզ, վշտացուցանեն զքեզ: Իսկ երանելի մանուկն Բաղդասար` որպէս երկիր բարի ընկալաւ զսերմն ուրախութեան, եւ ետ զպտուղն հազարաւոր. եւ առեալ զօրհնութիւնս ծնօղացն` եւ թոշակ ինչ վասն պիտոյից ճանապարհին` եւ ուղղեաց դէմս իւր գնալ յԱյրարատ: Եւ ելեալ լալով եւ խնդութեամբ գնաց եւ եհաս ՚ի սուրբ Էջմիածին. եւ յամենայն վանորայս շրջագայեալ որպէս Վահան Գողթնացին, եւ ապա գտեալ վարդապետ մի Զաքարիա անուն, աշակերտեցաւ նմա, եւ ուսաւ Սաղմոսն եւ ՚ի բերան ունէր: Եւ եղեւ ՚ի մեռանել վարդապետին, եւ գնացեալ նորա յԵրեւան քաղաք, եւ յարեցաւ առ ոմն քրիստոնեայ համարուեստ իւր, եւ կայր անդէն միամտութեամբ: Իսկ չարն սատանայ յարոյց ոմն տաճիկ ՚ի վերայ նորա. եւ եկեալ առ երանելին` եւ ասէ, ես եմ Թուխաթեցի, եւ ծնօղք քո բազում աղաչեցին ինձ ասելով, թէ վասն Աստուծոյ` յորժամ գնաս յԵրեւան, զմեր տղայն որոնեա', ուր եւ իցէ գտեալ` ընդ քեզ բերցես. եւ շրջեցայ յամենայն վանորայս. եւ ահա աստ գտի զքեզ. ե'կ` զի երթիցուք: Իսկ միամիտ պատանին Բաղդասար զնենգութիւն նորա ոչ իմացաւ. այլեւ զգութն ծնօղաց անկաւ ՚ի միտն, եւ պատրաստեցաւ ՚ի գնալ: Ասէ տաճիկն, թէ գո՞յ քեզ դրամ` տո'ւր ՚ի փոխ, զի տաց զմաքսն իմ, եւ գնամք յԱրզրում. անդ վաճառեցից ապրիշումս` եւ տաց զփողն քո: Եւ անմեղ մանուկն հանեալ ետ միամտութեամբ` զոր ինչ ունէր. եւ ելեալ ընդ կարաւանի, եւ գնացեալ հասին ՚ի Կարին: Եւ ետես Բաղդասար զոմն տաճիկ` մերձակայ դրկից հօր իւրոյ` եւ համարուեստ ինքեան. որ ՚ի տեսանելն զմիմեանս` խնդացին յոյժ: Եւ ասէ տաճիկն, ես կամէի գալ յԵրեւան վասն քո ըստ խնդրոյ ծնօղաց քոց. եւ որովհետեւ աստ եկիր, ՚ի միասին գործեսցուք, եւ ՚ի միասին գնասցուք: Եւ կային սիրով, եւ գործէին զարուեստն: Իսկ անիծեալ տաճիկն` որ պատրանօք եհան զնա` եւ եբեր յԱրզրում, իբրեւ ետես` թէ մնաց աստ, եւ ոչ կամի գնալ ընդ ինքեան, զչարեցաւ: Եւ վասն դրամին` զոր էառ, վարանէր թէ զիա՞րդ ուրասցի: Յաւուր միում գիտաց` թէ ընկեր նորա գնացեալ է ՚ի գիւղ` բերել զպիտոյս իւրեանց. գնացեալ առ փաշայն, եւ մատնեաց զերանելի մանուկն Բաղդասար, եւ ասէ, տաճկի որդի մի ՚ի Թուխաթոյ` գնացեալ յԵրեւան առնէր Հայութիւն. եւ առեալ բերի մինչեւ ցաստ. աստ եւս առնէ Հայութիւն: Եւ փաշայն եդ ընդ նմա Բ զօրականս` եւ ասէ, գնացեալ բերէ'ք զնա: Իսկ անիծեալն այն անկեալ առաջ եւ զօրականքն զկնի, եւ յորժամ մերձ եղեն` ուր էր մանուկն, եւ պիղծն այն կացեալ ՚ի բացեայ, եւ մատամբ եցոյց զկրպակն` եւ ասէ, ա'յն է բնակութիւն նորա. քանզի անիծեալն այն երկնչէր յընկերէ նորա: Եւ տեսեալ զնա զօրականքն` ասեն, դո՞ւ ես Թուխաթեցի Բաղդասարն: Ասէ պատանին, այո' ես եմ: Ասեն զօրականքն, արի' զի խնդրէ զքեզ փաշայն: Իսկ պարկեշտ մանուկն գիտաց` զի պիղծն այն վասն դրամին իւրոյ մատնեաց զնա. եւ ելեալ ՚ի խանութէն` ետ բանալին ՚ի միւս խանութպանն` եւ ասէ, յորժամ ընկերն իմ գայցէ, տո'ւք զբանալիդ ՚ի նա: Եւ ինքն ելեալ խնդութեամբ գնաց ընդ զօրականսն. եւ եմուտ առ փաշայն, եւ ետ ողջոյն: Ասէ փաշայն, դու ՚ի մեր աշխարհին տաճիկ ես եղեր. եւ գնացեալ ես յԱճամստան` դարձեալ ես քրիստոնեայ. արդ դարձեալ դարձի'ր ՚ի տաճկութիւն, եւ ես կարգեմ զքեզ զօրագլուխ: Ասէ մանուկն, ես քրիստոնէից ծնունդ եմ, եւ սնեալ եմ քրիստոսական հաւատովն, եւ բնաւ ո'չ գիտեմ տաճկութիւն: Ասէ փաշայն, զայդ` զոր ինչ եւ ասես` սուտ խօսիս: Դու մի' զոք յոյս եւ ապաւէն առնուլ, այլ ե'կ ՚ի ճշմարիտ հաւատս մեր. եւ թէ ո'չ գաս, չարաչար մեռանիս: Ասէ Բաղդասարն, ես զհաւատս իմ ոչ թողում. եւ դու զոր ինչ առնելոց ես ընդ իս` արա': Եւ հրամայեաց իշխանն տանել զնա ՚ի բանտ` եւ դնել զոտսն ՚ի կոճեղս` որ է թօմրուղ: Եւ ապա եկեալ տաճիկ ընկեր նորա, եւ տեղեկացաւ` թէ եկեալ տարին առ փաշայն, եւ գիտաց` որ վասն հաւատոյն են տարեալ. եւ գնացեալ առ իշխանն` աղաչէր` զի թողցէ զնա. եւ ասէ, թոյլ տո'ւր դմա երթալ ՚ի դժոխս, զի՞նչ օգուտ է Թուրքութիւն դորա մեզ: Զայս ասէր` թերեւս զերծուցեալ փախուսցէ զնա գնալ յԵրեւան: Եւ ոչ լուան նմա. այլ անարգանօք սաստեցին նմա: Եւ գնացեալ ՚ի բանտն, եւ անկաւ զերեսօք նորա, լայր եւ ասէր, վա~յ որդեա'կ, լաւ էր թէ չէի տեսեալ զքեզ, քան թէ տեսի ՚ի տառապանս: Եւ ասէ ցնա երանելին Բաղդասար, աղաչեմ զքեզ ուստա'յ, վասն Աստուծոյ եւ քո որդւոյ արեւուն` բե'ր ինձ երէց մի, զի հաղորդեսցէ զիս. գիտեմ` զի ոչ թողուն զիս կենդանի: Եւ ելեալ Թուրքն գնաց եգիտ երէց մի Յակոբ անուն, որ երբեմն լեալ էր մաքսապետ. որ եկեալ հաղորդեաց, եւ զգուշացոյց մի' երկնչել ՚ի մահուանէ: Եւ ՚ի վաղիւն հանեալ ՚ի բանտէն` կացուցին առաջի իշխանին: Եհարց իշխանն, թէ ՚ի խելս եկի՞ր, թէ դեռ եւս կաս ՚ի խելագարութեան: Ասէ Բաղդասարն, ես ՚ի բնէ խելօք էի. բայց թէ լսեմ քեզ, յայնժամ խելագարիմ: Յայնժամ սրտմտեալ իշխանն` ասէ, դու ոչ ընկալար զբանս իմ, զի ես զքեզ մեծացուցանել կամէի, եւ դու զայն անարգեցեր: Ասէ մանուկն, ես վաղուրեմն ասացի, թէ արա' զոր ինչ կարօղ ես, զի ահա կամ պատրաստ: Եւ բարկացեալ իշխանն` հրամայեաց տաճկաց հանել զնա արտաքոյ քաղաքին` եւ սպանանել: Եւ առեալ տանէին զնա. եւ ՚ի ճանապարհին հարկանէին եւ կռփահարէին, թքանէին: Իսկ նա գնայր սաղմոսելով, եւ ասեր, Երանի' ամենեցուն` որ երկնչին ՚ի տեառնէ, եւ գնան ՚ի ճանապարհս նորա. եւ առեալ տարին ՚ի բլուրն` որ ասի Սուրբ Նշան, եւ անդ հատին զգլուխ սրբոյն: Եւ քրիստոնեայքն հրամանաւ իշխանին վեր առեալ զպատուական մարմին սրբոյն գլխովն` եւ արիւնաշաղախ հողն` եւ տարեալ ՚ի հասարակաց գերեզմանն` ՚ի հարաւակողմն Եկեղեցւոյն ՚ի ներքոյ որմոյն հանգուցին զսուրբն. եւ էր ժամն Ը աւուրն, եւ պայծառ արեգակ: Եւ ահա գունդ մի բոլոր` որպէս հուր վառեալ` պատառելով էջ յերկնից, եւ հարաւ յեկեղեցին, եւ ցնդեալ ՚ի վերայ գերեզմանի սրբոյն: Եւ տեսեալ զայն բազում տաճկաց, եւ երկմտեցան ՚ի հաւատոցն: Իսկ իմ գոլով անդ ամ մի, բայց ՚ի ժամ նահատակութեան սրբոյն ոչ պատահեցայ. այլ ՚ի վաղիւն հարցի ցԹուրք ընկեր նորա. եւ նա պատմեաց զամենայն ՚ի ծննդենէն մինչեւ ՚ի նահատակութիւնն. եւ ես գրեցի որպէս լւայ: Կատարեցաւ սուրբն Բաղդասար ՚ի թուին ՌՃԺԳ, յաւուր տօնի սրբոց Հռիփսիմեանց: Յետ երից ամաց նահատակեցաւ գղիր Յակոբն, եւ եդաւ մերձ ՚ի գերեզման Բաղդասարին:
[Կ]
Նահատակութիւն Շնորհաւորին:
Կինս այս Շնորհաւոր էր յերկրէն Մարաց` հաւատով քրիստոնեայ, ազգաւ Հայ, եւ էր այրի` ոչ ունելով ուստր կամ դուստր. եւ բնակիւր ընդ եղբօր իւրում ՚ի միում տան. գործէր ձեռամբ իւրով, եւ կեցուցանէր զինքն: Եւ եղեւ յարկածիցն սատանայի ցանկացաւ չար տրփանօք Քուրտ մի ընդ նա: Եւ առաքէր առ նա կաւատ պառաւունս` հաւանել չար կամաց նորա` եւ պոռնկիլ ընդ նմա: Իսկ բարեպաշտ կինն անարգանօք յետս դարձուցանէր զնոսա: Եւ յաւուր միում ինքն Քուրտն եկեալ առ նա` խօսէր բանս զազիրս եւ աղտեղիս: Ասէ ցնա պարկեշտ եւ սրբասէր կինն, ո'վ Քուրտ` ՚ի բաց ե'րթ յինէն, մի' գուցէ եկեալ եղբայրն իմ` եւ տեսանէ զքեզ ընդ իս խօսելով, չարաչար սպանանէ զքեզ. մինչ նա զայս խօսէր, եկին ոմանք անդ. եւ Քուրտն ելեալ գնաց: Եւ ՚ի միում աւուր երթայր Շնորհաւորն ՚ի գործ իւր. եւ ահա պատահեալ շունն այն Քուրտ, եւ ձգեալ զձեռս առ զօձինս նորա, քարշէր առ ինքն, շամբշէր եւ կամէր համբուրել: Իսկ պարկեշտն այն կին հարկանէր զերեսս նորա, ճանկէր եւ թքանէր: Եւ եղբայր Շնորհաւորին ՚ի հեռաստանէ ետես, զի քոյր իւր բռնադատէր, փութանակի եհաս առ նա` եւ ասէ, ա'մլղուն, զի՞նչ աղբ լափես, մի՞թէ անտէր է դա. եւ հանեալ զխանճալն` եւ եհար զփող Քրտոյն` եւ եսպան զնա. եւ ինքն խոյս ետ անտի: Եւ տեսեալ զայն այլ Քրտաց, գնացեալ պատմեցին պարոնին իւրեանց: Եւ պարոնն առաքեալ տարաւ առ ինքն զՇնորհաւորն` եւ ասէ, ո՞ւր է եղբայր քո` որ եսպան զՔուրտն: Ասէ կինն, ո'չ թէ եղբայրն իմ եսպան զնա, այլ ես սպանի զնա. վասնզի չարութիւն կամէր առնել. վասնորոյ սպանի զնա: Ասէ պարոնն, որովհետեւ դու սպաներ, ե'կ տաճկացիր, զի շնորհեմք քեզ զվնասդ: Ասէ Շնորհաւորն, Աստուած մի' արասցէ. քանզի սպանի զնա` եւ եղէ մահապարտ, եւ եթէ ուրանամ զՔրիստոս, լինիմ աստուածուրաց եւ ատելի Աստուծոյ: Եւ բարկացեալ Քուրտն` ասէ, եթէ թողումք զդա կենդանի, լինիմք մեք ծաղր ամենեցուն. եւ ասէ ցայլ Քուրտսն, հարէ'ք զմլղունդ այդ` եւ սպանէ'ք: Յարեան ՚ի վերայ նորա որպէս գազանք ՚ի վերայ որոճի` փայտիւ եւ խանչալով, եւ նահատակեցին զպատուական կինն Շնորհաւոր` բարի հաւատով: Եւ եկեալ քրիստոնէիցն, եւ բարձեալ թաղեցին զնա պատուով ՚ի փառս Քրիստոսի: Եւ ՚ի թուին ՌՃԼԳ գնացի ես Ոսկւոյդար (յԻսկիւտար) քաղաք, ՚ի մէջ Այսմաւուրաց գտի զայս, եւ գրեցի որպէս եւ էր:
[ԿԱ]
Նահատակութիւն Պատուական կնոջ:
Կինս այս պատուական էր ՚ի Վայոց ձորոյ, ՚ի գեղջէն Արբայ, դուստր Խաչկայ. եւ եղեւ խօսեցեալ ընդ ումեմն երիտասարդի Միրման կոչեցելոյ: Յաւուր միում անկաւ երիտասարդն ընդ նմա. որ եւ յղացեալ` եւ ծնաւ որդի: Իսկ եւ իշխանն Նախչուանայ Մուրատ-խան-Սուլթան կամեցաւ ըմբռնել զերիտասարդն. եւ նա իմացեալ փախեաւ եւ գնաց յԱրարատ ՚ի Նորագաւիթ գիւղ: Եւ իշխանն առաքեալ տարաւ առ ինքն զկինն Ազիզ, քանզի այս էր անունն նորա, որ թարգմանի Պատուական: Ասէ ցնա սուլթանն, դու ընդէ՞ր արարեր բոզութիւն, եւ ծնար շնութեամբ որդի: Ասէ կինն, ես ընդ ամուսնոյ իմոյ անկայ, եւ ՚ի նմանէ ծնայ. եթէ ամուսնութիւնն մեղս իցեն, ապտքէն դուք ամենեքեան ամուսնացեալ էք: Ասէ իշխանն, մեք օրինօք եմք ամուսնացեալ` եւ ո'չ որպէս դու բոզութեամբ: Ասէ կինն, օրինօք ամուսինն մին լինի, եւ դուք բազումս առնուք. վասնորոյ ամենեքեան բոզ էք: Ասէ իշխանն բարկութեամբ, հա~յ, ղախպայ դու ՚ի պատերազմ մտեր ընդ իս. ինձ չէ' ինչ փոյթ. այլ ե'կ տաճկացի'ր. ապա թէ ո'չ` չարաչար սպանից զքեզ: Ասէ կինն, բաւական էր ինձ մեղանչումն պոռնկութեամբ: Իսկ թէ ուրանամ զհաւատն իմ, լինիմ ուրացօղ` եւ բազում մեղաց պարտապան: Ասէ իշխանն, զայդ ասելով ո'չ գոյ քեզ հնար զերծանելոյ` բայց թէ ոչ գայցես ՚ի հաւատս մեր: Ասէ Ազիզն, ուղիղ հաւատ եւ օրէնք այս որ ունիմ ես, այլ հաւատ ոչ գիտեմ: Հրաման ետ իշխանն դահճացն` եւ ասէ, կապեցէ'ք տոռ զմէջս դորա, եւ տարեալ կախեցէ'ք ՚ի մինարայէն, եւ սպառնացէ'ք. եւ թէ ոչ ուրանայ, կտրէ'ք զպարանն` եւ արկէ'ք ՚ի վայր, զի անկեալ մեռցի: Եւ առեալ տանէին զնա կռփահարելով եւ հարկանելով. եւ հանին ՚ի գլուխ մինարային արտաքու քաղաքին, կախեալ` հարկանին ծայրիւ թրոյն, եւ ասէին, Սալաւաթ ասա' Մահմատին, ահա մեռանիս: Ասէ կինն, յաւուր միում մեռանելոց եմ, բարուոք է փութով մեռանիմ իմով հաւատովս` քանթէ ուրացութեամբ` օտար հաւատով եւ չար անուամբ: Իբրեւ տեսին դահիճքն զհաստատ միտս նորա, հատին զպարանն. եւ անկաւ յերկիր Պատուականն այն կինն գովելի, եւ վախճանեցաւ: Եւ ժողովեցան Նախչուանայ մեծամեծ քրիստոնեայքն, եւ գնացին առ Սուլթանն, եւ խնդրեցին զերանելին թաղել. եւ առեալ տարան ՚ի հասարակաց գերեզմանն, եւ թաղեցին մեծաւ պատուով ՚ի ՌՃԺԸ թուին:
[ԿԲ]
Նահատակութիւն Կատարեալ կուսին:
Կոյսս այս էր ՚ի գաւառէն Գողթանայ ՚ի գեղջէն Շաղկերտոյ, եւ էր անուն նորա Թամամ, որ է կատարեալ` կամ լցեալ, դուստր առն միոյ անզգամի` Մալխաս անուն, եւ էր տանուտէր Շաղկերտոյ: Իսկ գեղականքն ասացին ցնա, ե'կ տո'ւր զհամար տանուտէրութեան քո. եւ ետ զհամարն, եւ մնաց ՚ի վերայ նորա բազում եւս, եւ խնդրէին ճնշիւ: Իսկ նա պատրեաց զնոսա` եւ ասէ, թոյլ տո'ւք ինձ աւուրս երիս, եւ ես հատուցից: Եւ նա ելեալ փախստեամբ` եւ գնաց յԱսպահան առ իշխանն Նախչուանու Մահմատ-ռզայ-խան` եւ ասէ, դուստր իմ տաց որդւոյ քում, եւ դու զերծո' զիս ՚ի գեղականաց անտի: Իսկ իշխանն արար ըստ կամաց նորա. գրեաց առ շինականսն Շաղկերտոյ, թէ ես առի զհամար դորա, եւ ինձ եհաս զամենայն. եւ դուք չունիք հրաման խօսել ընդ դմա: Եւ որդին իւր Մուրթուզայ-ղուլի էր յԵրեւան նստեալ Տեղապահ յետ Զալին. գրեաց առ նա, թէ առաքեա' ՚ի Շաղկերտ` եւ բե'ր առ քեզ զդուստր տանուտէր Մալխասին: Եւ լուեալ զայս ՚ի հօրէն, առաքեաց զարս հանդերձ կնաւ տաճկի` ածել զկոյսն Թամամ: Եւ գնացին հրաւիրակքն, մատուցին զչար աւետիքն: Եւ մինչեւ ցայժմ ոչ էին լուեալ զայս աղջիկն եւ մայրն. յորժամ լուան, աղաղակէին, ճանկէին զերեսս, ճողէին զհերս, լային եւ հառաչէին: Իսկ տաճիկքն կալեալ զերանելի կոյսն Կատարեալ, մերթ ՚ի քարշ, մերթ ՚ի յոտին, եւ տարեալ մուծին ՚ի ժանուարն: Իսկ պիղծն Մալխաս պատուէր առաքեաց առ Մուրթուզայն` եւ ասէ, ա'յնքան մի' խօսեսցիս ընդ դստեր իմոյ, մինչեւ ես եկեալ արարից զհարսանիսն: Եւ առեալ տարին զնա յԵրեւան` եւ ցուցին Մուրթուզայ-ղուլուն: Եւ տեսեալ զգեղեցկութիւն նորա, զարդարեաց զնա ոսկւով, եւ արծաթով, եւ դիպակով, եւ այլ եւս զարդուք պճնեցոյց, եւ մնայր գալստեան հօր նորա, զի արասցէ զհարսանիս: Իսկ երանելի կոյսն Կատարեալ ո'չ ուրախանայր, ո'չ ուտէր, եւ ո'չ ըմպէր: Այլ միշտ զմտաւ ածէր, թէ որո՞վ հնարիւք կարիցէ զերծանել: Եւ նստէր հանդէպ ձորոյն. եւ ՚ի գլուխս բարձր քարանցն զննէր` գոնեա'յ խոնարհ տեղի ինչ գտցէ, զի իջեալ փախիցէ. եւ ոչ եգիտ ցած տեղի: Եւ ապա ՚ի գիշերի միում խորհեցաւ ՚ի միտս իւր, թէ անկայց ՚ի քարանցս ՚ի վայր, բարուոք է իմով կամաւ եւ Քրիստոսի հաւատովն մեռանել, քան ուրացութեամբ մնալով կենդանի: Եւ կնքեալ խաչ զերեսն, անկաւ ՚ի բարձր քարանցն ՚ի վայր, եւ ուշաթափ եղեւ սակաւ մի. եւ ապա յարուցեալ հայի ընդ կամուրջն` որ ՚ի վերայ Հուրաստան գետոյն, եւ անցեալ ընդ նոյն` ուղղէ զինքն գնալ ՚ի Կարբի: Եւ ահա պատահեաց տաճիկ մի, եւ աղաչեաց առ նա կոյսն. եւ ետ նմա ապազի մի` եւ ասէ, ցո'յց ինձ զճանապարհ Կարբւոյ. եւ նա եցոյց նմա` եւ ասէ, պատեա' զայգեստանաւդ եւ մո'ւտ ՚ի Նորագեղ, եւ անդ ցուցանեն քեզ ճանապարհ: Եւ նա գնացեալ էանց զգիւղն, եւ առապար ճանապարհաւ երթայր` եւ ո'չ գիտէր թէ ո'ւր գնայր. եւ հայեցեալ տեսանէ` զի առաջի իւր գնան բազմութիւն տաճկաց` արք եւ կանայք` բեռնակիր անասնօք` հանդէպ լերինն Արայի լեռնանալ: Եւ փութացեալ եհաս նոցա, զմտաւ ածեալ` թէ ՚ի շէն ինչ երթան նոքա: Ո'չ նոքա հարցին ցնա` թէ ո՞վ ես, կամ ո՞ւր երթաս, եւ ո'չ նա եհարց ցնոսա ինչ, եւ անմռունչ գնայր ընդ նոսա զկնի նոցա: Եւ գնացեալ հասին հանդէպ գեղջին Եղավարդայ: Եւ սուրբ կոյսն եհարց տաճկացն վասն գեղջն. եւ նոքա ասացին, գեղ է Հայոց` եւ կոչի Եղավարդ: Եւ ապա մեկնեցաւ ՚ի նոցանէ, եւ ուղղեաց զինքն դէպ ՚ի գիւղն. եւ եմուտ ՚ի տուն քրիստոնէի միոյ, եւ ասաց զամենայն` զոր ինչ վասն իւր. եւ աղաչէր նոցա` կոչել քահանայ մի, զի հաղորդեսցէ զիս, գիտեմ` զի ահա սպանանեն զիս: Եւ նոքա գնացեալ բերին այրի երէց մի` Մկրտիչ անուն, եւ խոստովանեցաւ եւ պատմեաց նմա զամենայն վարս ՚ի ծննդենէ մինչեւ ցօրն` յորում էր, եւ հաղորդեցաւ մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի: Եւ տէր գեղջին տաճիկ Ուղարլու, ասաց արձակել զնա` ուր եւ կամի` գնասցէ: Իսկ ոմն պիղծ` Սահակ անուն, որ էր տանուտէր գեղջին Եղավարդայ, ասաց, ես երկնչիմ յիշխանէն, զի մի' վտանգ ինչ կրեցից սակս դորա: Եւ գնացեալ պատմեաց իշխանին: Եւ ասէ իշխանն, ես փոյթ ինչ արարի վասն նորա. որովհետեւ այդպէս է, գնացեալ մերկացուցէ'ք զնա, եւ կորուսէ'ք զինքն: Եւ եդ երկու տաճիկ ընդ պղծոյն Սահակայ. որ գնացեալ կապեցին զերանելին, եւ հեռացուցին ՚ի գեղջէն, եւ մերկացուցին ՚ի զարդուցն. եւ արձակեցին զանկապան ոտիցն իւրեանց, որ չաշուրբաղի, եւ ետուն ցՍահակ. եւ նա խեղդեաց զսուրբ կոյսն Թամամ` կատարեալն բարի մահուամբ եւ ուղիղ հաւատով, մաքուր մտօք եւ ճշմարիտ սիրովն Քրիստոսի: Եւ կուտեցին զքարինս ՚ի վերայ նորա, եւ թողեալ գնացին: Եւ ՚ի վաղիւն եկն պիղծ հայր սրբոյն` եւ ասէ ցիշխանն, ցո'յց ինչ զդուստրն իմ: Ասէ իշխանն, դուստրն քո զկեանս իւր քեզ շնորհեաց. եւ պատմեաց նմա զամենայն: Ասէ այրն, դու ոչ կարացեր պահել կին մի, արդ ընդէ՞ր սպաներ, տո'ւր զմարմին նորա. եւ ետ նմա զնոյն Սահակն, եւ գնացեալ եհան ՚ի ներքոյ քարանցն, եւ տարեալ ՚ի գիւղն Եղավարդ, եւ ժողովեցան քահանայք եւ ժողովուրդք բազում, եւ թաղեցին ՚ի ներքոյ որմոյն եկեղեցւոյ հարաւոյ. եւ եմուտ արեգակն, եւ մտին յեկեղեցին պաշտել զերեկոյեան ժամն. եւ յաւարտ ժամուն` գնացին ոմանք` զի համբուրեսցեն զգերեզման նորա. եւ տեսին որպէս մանր կայծ հրոյ ՚ի վերայ գերեզմանին, եւ գրոհ տուեալ միմեանց` գնացեալ տեսին լոյսն ՚ի վերայ գերեզմանին. եւ ա'յնքանք մնացին անդ` մինչեւ նուազեցաւ լոյսն: Եւ իմ լուեալ` գնացեալ իմացայ հաւաստեաւ ՚ի Մկրտիչ երիցոյն. եւ գրեցի զանուն ՚ի վերայ տապանին եւ զթուականն ՌՃԽ:
[ԿԳ]
Պատմութիւն Պարոն Այվազին եւ տան նորա:
Ի գեղաքաղաքէն Կարբւոյ` որ յերկրին Արարատեան, էր այր ոմն Յակոբջան անուն` ազգաւ Հայ, մեծատուն եւ փարթամ: Սա ունէր երիս որդիս, զՏօլվաթ-բէկ, զՄսր-խան եւ զԱղլու-Բաբ: Եւ ինքն Յակոբջան ամուսնացոյց զաւագ որդին իւր զՏօլվաթ-բէկ: Եւ ինքն գնաց ՚ի վաճառականութիւն յաշխարհն Օսմանցւոց. եւ մեռաւ ՚ի քաղաքին Պրուսայ, որ է Բուրսա: Եւ որդի նորա Տօլվաթ-բէկ ամուսնացոյց զեղբայրսն. եւ կային հնազանդ նմա: Եւ ինքն Տօլվաթ-բէկ սկսաւ ՚ի բարեգործութիւն. նախ` զտուն իւր լցոյց ամենայն բարութեամբ. բազմացոյց զանասունս, զայգիս եւ զջրաղացս, եւ զպիտոյս ամանաց, եւ այլ գոյքն: Եւ ապա սկսաւ առ հոգեւորն. զի սիրէր զքահանայս եւ զմիայնակեացս, զվանորայս եւ զանապատս. եւ զոր ինչ պիտոյ էր` տայր, թէ' զգեստ, թէ' գիրք, թէ' մօմ, թէ' խունկ, թէ' ձէթ, եւ այլ զոր ինչ պակասութիւն գոյր` նա լնոյր: Այլեւ զհանդերձ միակեցացն, զշալ, զմազեղէն, եւ զկօշիկս. եւ զպահոց կերմունսն անպակաս տայր: Եւ ծնաւ բազում որդիս, զԱյվազ, զՍտեփաննոս, զՄալխաս, զՈսկան, զԱղա-բաբ եւ զՄկրտիչ: Իսկ Մսր-խան ծնաւ Յակոբջան եւ Պօղոս. եւ Աղլու-բաբն ծնաւ զԵրեմիա եւ զՆիկողայոս: Իսկ ինքն Տօլվաթ բէկ գնաց ՚ի Գանձակ Աղուանից, որ է Գեանճայ, զի գնեսցէ ապրշումս. եւ անդ վախճանեցաւ: Եւ բերեալ զմարմին նորա ՚ի գիւղն իւրեանց ՚ի Կարբի, եւ թաղեցին մերձ ՚ի սուրբ Կիրակոս եկեղեցին` ՚ի գերեզմանն` զոր ինքն գնեալ էր, ՚ի թուին ՌՃԻԵ ՚ի յունվարի Ե: Իսկ Մսր-խանն մեռաւ ՚ի Զմիւռին, որ է Իզմիր, եւ անդ թաղեցաւ: Եւ Աղլու-բաբն մեռաւ ՚ի Ջօճանէթ, որ է Գիլան, եւ թաղեցաւ յԱրտաւիլ: Որոց հանգիստ եւ արքայութիւն լիցի ՚ի Քրիստոսէ. ամէն: Եւ այլք ամենեքեան կան միաբան աւելի քան Լ` ՚ի միում տան, արու եւ էգ: Եւ աւագ որդի Տօլվաթ-բեկին պարոն Այվազ էր գլխաւոր ամենեցունցն: Սա այս պարոն Այվազ եղեւ հետեւօղ բարի գործոց առաւել քան զհայր իւր: Նախ սկսաւ տունն իւր կարգաւորել. զի արար զամենայն ընտանիս իւր միաբան, միակամ, միախորհուրդ, միասիրտ, որպէս թէ մի շունչ եւ մի հոգի: Ո'չ ոք ասէր վասն իւր աւագ գոլ, կամ մեծ, կամ առաջին, ամենայն արուքն կային հրամանաւ պարոն Այվազին. եւ կանայքն կային հրամանաւ բարեպաշտօն եւ աստուածապաշտ մօր նորա Մարիամու` հլու եւ հպատակ, հնազանդութեամբ եւ խոնարհութեամբ, եւ ամենայն բարեձեւութեամբ: Զկնի նորա շինուածոց եւ ընչից հետեւեցաւ. եւ բազմացոյց զինչսն, եւ զարարս, եւ զանասունս եւ զխաշինս, զձիս եւ զկիսաէշս. եւ տնկեաց զայգիս եւ զբուրաստանս. շինեաց եւ ծով մի մեծ ՚ի տեղին` որ կոչի Կարբւոյ-դաշտ, եւ յեղանակս գարնան լնոյր ուխից ջրով. զի յամարան եղանակին բաւական լիցի անդաստանաց գեղջին. եւ այլ բազում բարութիւնս մարմնաւորս արար եւ յաւել վասն ինքեանց: Կայ ինձ ասել եւ վասն հոգեւոր բարութեան նորա. քանզի սիրօղ էր նա վանականաց եւ անապատաւորաց, եւ զամենայն պիտոյս նոցա կատարէր` թէ' հոգեւորն եւ թէ' մարմնաւորն. վասնզի յեղբարց իւրոց մի մի առաքէր ՚ի վաճառականութիւն, ոմն` յաշխարհն Պարսից, ոմն` Յունաց` ՚ի գնել ՚ի վաճառել. եւ ՚ի շահուցն տայր ՚ի պէտս եկեղեցեացն` խունկ, մոմ, ձէթ, զգեստ եւ անօթս եկեղեցեացն. այլ եւ մարմնաւոր պիտոյսն, հանդերձս եւ զկօշիկս. զպղպեղ` որ է տաք դեղ, թուղթ. այլեւ զխաշանց կաթն շնորհէր վանորէիցն` առնել պանիր. եւ գինի` որք խնդրէին` ոչ խնայէր. այլեւ էր աղքատասէր եւ ողորմասիրտ. եւ վասն համեստութեան ամենայն ոք սիրէր զնա. եւ զխօսս նորա ամենայն ոք ընդունէր. զի այո'ն` այո էր, եւ ո'չն` ոչ. զի առաջի մեծամեծաց յարգոյ էր եւ պատուական: Իսկ Կաթուղիկոսն Նահապետ առաւել ունէր սէր ընդ նա. եւ զոր ինչ ասէր Այվազն, նա սիրով ընդունէր զասացեալն` եւ ո'չ երկրորդէր: Եւ այսպէս զարդարեալ էր հոգւով եւ մարմնով` ամենայն բարեձեւութեամբ: Եւ ՚ի վերայ այսր ամենայնի յաւել եւս մեծ բարութիւն. զի շինեաց ՚ի մէջ գեղջն եկեղեցի մեծ` հոյակապ` կոփածոյ քարամբք, չորիւք սեամբք, կաթուղիկէ ազնիւ. եւ բազմացոյց զանօթն եւ զգեստն. եւ շուրջանակի պարսպեաց ապառաժ քարամբք: Այլեւ եբեր ջուր յՈրդկան գեղջէ փողրակաւ եւ գնկաւ մինչեւ ՚ի դուռն եկեղեցւոյն, զի ՚ի ձմռան եղանակին մի' պակասեսցի ջուր ՚ի գեղջէն: Եւ յետ այսմ ամենայն բարի գործոց` խորհեցաւ եւ խորհուրդ բարի. եւ առեալ գանձս բազումս ՚ի բաժին սուրբ Երուսաղէմի` եւ գնաց ՚ի թուին ՌՃԽԸ. որոյ տէր Աստուած լիցի ճանապարհակից. զի խաղաղութեամբ գնասցէ, բարութեամբ գարձցի: Եւ Տէր Աստուած անսայթաքելի պահեսցէ զնա մինչ ՚ի մարմնի է. եւ յետ աստեացս արժանի լիցի արքայութեանն երկնից, երանական ձայնին եւ անթառամ պսակին. ամէն: Եւ տուն նորա այնպէս կայ բարեկարգութեամբ` որպէս եւ գրեցաք:
[ԿԴ]
Իշխանք յետ Զալին:
Զկնի Զալ խանին առաքեաց թագաւորն Պարսից Շահ-Հիւսէին յԵրեւան զայր ոմն Մուրթուզայ-ղուլի-խան անուն` նստիլ Տեղապահ. որ էր ինքն որդի Մահմատ-աղայ-խանին Նախչուանու: Սա եկեալ նստաւ յԵրեւան` մեծաւ յուսով ակնունելով մնալ աստէն` եւ լինել աւագ իշխան. եւ առնէր դիւրութիւն երկրին. թեթեւացոյց եւ հարկն: Եւ միշտ առաքէր աղերս թագաւորին` եւ զկաշառս մեծամեծացն արքունի` թերեւս կամեսցեն զԵրեւան տալ նմա: Եւ ո'չ եղեւ` զոր ինչ կամէրն. վասնորոյ կամեցաւ հնարիւք իմն կողոպտել զերկիրն. եւ պատճառ իմն եգիտ, թէ հրաման է թագաւորին` զի գինի ոչ երեւեսցի յաշխարհին Երեւանայ. եւ առաքեաց զարս յամենայն գաւառսն` կնքել զամենայն կարասս եւ գուբս գինւոյ: Եւ ելեալ շրջեցան եւ կնքեցին զամենայն կարասս եւ զգուբս: Այլեւ գնացին ՚ի լեռնային գաւառսն, ուր բնաւ ոչ գտանի գինի, եւ կնքեցին զպուտկունս մածնի եւ թանի: Եւ այսպէս տառապեցոյց զերկիրն, մինչեւ ժողովեցան գաւառապետք եւ տանուտեարք, եւ գրեցին մուրհակս բազում դրամոց, եւ ետուն նմա, եւ առին հրաման վասն գինւոյն: Եւ գաւառապետքն գրեցին գեղորէիցն. եւ ժողովեցին զդրամն` եւ ետուն նմա: Եւ ապա եկին կնքօղք պուտկացն եւ կարասուցն, եւ առին եւ նոքա կաշառս, եւ ապա քակեցին զկնիքն. եւ կացեալ Բ տարի եւ կէս, եւ ապա առաքեաց թագաւորն զմի ՚ի ծառայից թագաւորական` Մահմատ-ղուլի անուն. որ եկեալ նստաւ իշխան ՚ի քաղաքն Երեւան: Սա առաջ ոստիկան էր յԵրեւան ՚ի վերայ արքունական հարկայն, զոր ինքեանք Շահ-մալի ասեն. եւ գիտէր ամենայն նեղութիւնք եւ տառապանք աշխարհին, եւ ճշտիւ կողոպտումն եւ բազմութիւն հարկացն: Իսկ բարութիւն ցուցեալ ամենայնի` եւ արար ուղղութիւն եւ սէր առ ռամիկ հարկատուքն. եւ ՚ի բազում տեղիս թեթեւացոյց զհարկն եւ զձեռամաքս ՚ի ճանապարհաց. եբարձ եւ զամենայն գողս եւ աւազակս: Եւ հրաման արար եւ շինութեան եկեղեցեացն. եւ ՚ի դատաստանի ճշմարտասէր եւ առանց կաշառաց: Եւ ոչ առաքէր հարկահանս յերկիրն, զի մի' նեղեսցեն զռամիկսն, այլ ինքեանք ժողովեալ առ սակաւ սակաւ հատուսցեն: Եւ այսպէս կայր նա լաւութեամբ մինչ էր նա յԵրեւան: Եւ ապա եկն հրաման արքունուստ գնալ ՚ի պատերազմ ՚ի վերայ Գօրկի խանին Վրաց. եւ յամեցաւ անդ տարի մի. եւ դարձաւ յԵրեւան, եւ կայր նոյն լաւութեամբն: Եւ ապա առաքեաց թագաւորն հրաւիրակ, եւ տարեալ կացոյց զնա գլուխ զօրաց, զոր ինքեանք Թուանքչի-բաշի ասեն. որ եկաց ամս Գ եւ կէս: Աւա~ղ վասն նորա, որ ոչ մնաց այնպիսի բարի այր: Զկնի նորա առաքեցաւ ՚ի թագաւորէն իշխան Երեւանայ Ֆարզալի ոմն, որ էր ՚ի թոռանց Ամիրգունայ-խանին, այր ագահ եւ ռիշտ, կողոպտող եւ գերփող, եւ կաշառօղ, անիրաւ ՚ի դատաստանի, եւ կաշառօք թիւրէր զդատաստանն. յորժամ ոք գանգատէր յումեքէ, առանց քննութեան առնոյր տուգանս. որք մի փողոյ տեղիք էին, նա Ի փող առնոյր. այսպէս իմա' զամենայն: Բազմացան եւ գողք ՚ի շէնս եւ աւազակք ՚ի ճանապարհս եւ յանդաստանս: Քանզի աւազակք համարձակ մտանէին ՚ի փարախս խաշանց, եւ քշեալ տանէին. եւ գողք մտանէին ՚ի գոմս, եւ զանասունս հանեալ տանէին աներկիւղ: Եւ թէ ըմբռնէին զգողսն` եւ տանէին առ իշխանն, եւ նա առնոյր տուգանս, եւ արձակէր առանց պատժոց. եւ նոքա գնային, եւ դարձեալ առնէին գողութիւն: Եւ էր տագնապ մեծ յաշխարհին Արարատեան: Եւ ՚ի թուին ՌՃԽԸ այսպէս է` զոր գրեցաք, եւ ապագայն Աստուած գիտէ:
[ԿԵ]
Չարչարանօք մահ Ստեփաննոս վարդապետին:
Իսկ Կաթուղիկոսն Նահապետ կայր յիւրում գործս ՚ի սուրբ Էջմիածին, եւ յաւելոյր շինութիւնս ՚ի սուրբ աթոռն Էջմիածին եւ յամենայն վանորայք. բայց կարի սաստիկ էր ՚ի վերայ յանցաւորաց. եւ եթէ ոք պակասութիւն ինչ գործէր, սա կալեալ հրապարակաւ կախէր` եւ գանալից առնէր, եւ տուգանէր մարմնաւոր իշխանութեամբ. հարէր զմօրուսն եւ գանգուրն, եւ արկանէր ՚ի բանտ` եւ շղթայէր: Եւ այսպէս ահարկութեամբ կայր ՚ի վերայ ամենայն եկեղեցականաց եւ քահանայից: Եւ վասն այսմ գործոյ վիրաւորեցան ոմանք ՚ի սեւագլխոց ՚ի մերումս յաշխարհէ, եւ գրովք միաբանեցան ընդ եպիսկոպոսացն Նախչուանայ եւ Գողթանայ: Եւ գրեցին առ Ստեփաննոս վարդապետն` որ էր Առաջնորդ Ասպահանայ եւ Ջուղայու, թէ կաթուղիկոսս այս խանգարեաց ամենայն կարգ եւ օրէնք` զոր սահմանեալ էին նախնիքն մեր, եւ ինքն զոր ինչ եւ կամի` այնպէս վարէ առանց կանոնաց եւ վկայութեանց գրոց: Եւ այլ բազում ամբաստանութիւնս սուտ գրեցին առ նա, եւ ասացին, դու ե'կ եւ լե'ր մեզ Կաթուղիկոս. եւ մեք լիցուք հնազանդ հրամանաց քոց. թերեւս ուղղեսցի կարգ մեր եւ կրօնք: Զայս գրեցին` եւ կնքեալ ետուն ՚ի վարդապետ մի Մատթէոս անուն Կարբեցի` մականուն Բատրադեն: Եւ առեալ զթուղթն, եւ գնացեալ յԱսպահան, եւ ետ ցՍտեփաննոսն զգիրն: Եւ ընթերցեալ ծանեաւ զամենայն, կարծեաց հաւատի եւ ճշմարիտ լինիլ: Բայց զկատարածն ոչ իմացաւ, եւ ոչ զասացեալն ՚ի մարգարէէն. եթէ ո'չ տէր շինէ զտուն, ՚ի նանիր: Եւ ՚ի պատիր բանիցս նոցա խաբեցաւ մեծ ճգնաւորն Ստեփաննոս, եւ հետեւեցաւ սնափառութեան: Եւ բազում գանձս ծախեալ յարքունիս, բազում միջնորդաւ էառ արքունուստ տոմս` որ է ռաղամ Կաթուղիկոսութեան` գալ ՚ի Սուրբ Էջմիածին: Եւ առաջագոյն առաքեաց զաշակերտն իւր Աղէքսանդրոս վարդապետն` գնալ եւ առաքել զՆահապետն ՚ի վանքն Տաթեւու, եւ ինքն նստիլ Տեղապահ մինչեւ ցգալն իւր: Իսկ Նահապետն ելեալ ՚ի սուրբ Էջմիածնայ, եւ ո'չ գնաց ՚ի Տաթեւ, այլ գնացեալ ՚ի Թաւրէզ` եմուտ յարքունիսն, զոր ինքեանք ասեն Շահ-օճաղի, եւ ո'վ ոք մտանէ անդ, եւ թէեւ մահապարտ իցէ, ո'չ ոք ասէ նմա ինչ: Եւ ապա եկն եւ Ստեփաննոսն ընդ Ֆարզալի խանին, եւ իմիասին գնացին յԵրեւան: Եւ Նահապետն եւս գնաց զկնի նոցա, եւ նստաւ ՚ի Խնկելոյ - Ձորգեղ` որ է Ձորագեղ: Եւ Ստեփաննոսն օրհնեցաւ Կաթուղիկոս, բայց ոչ կարաց վարել զիշխանութիւն Կաթուղիկոսութեան: Քանզի Նահապետին բազումք կային բարեկամք թէ ՚ի մերում յաշխարհիս` եւ թէ' յԱսպահան. որք ոչ կամէին զԿաթուղիկոսութիւն Ստեփաննոսին. որպէս եւ Աւետիս ոմն ՚ի Ջուղայոյ, որ երբեմն լեալ էր իշխան Ջուղայու, որ ասի Քալանթար. սա ՚ի հարկելոյ թագաւորին` ուրացաւ զՔրիստոս, եւ երկոքին դստերքն իւր աղերսեաց նմա, եւ եղեւ ինքնիշխան մեծ ՚ի վեր քան զյոգունս, եւ էր բարեկամ Նահապետին. որ եմուտ առ թագաւորն Շահ-Հիւսէին, եւ մեղմով ծանոյց նմա, թէ օրէնք է Հայոց, մինչեւ Կաթուղիկոսն նոցա կենդանի իցէ, այլ ոք ոչ լինի Կաթուղիկոս. եթէ մեռանի, եւ կամ կամաւ իւրով հրաժարի, եւ ապա այլ վոմն կացուցանեն Կաթուղիկոս ընտրութեամբ ամենայն ազգին: Իսկ Ստեփաննոսս այս թարց ընտրողութեան ազգին` ինքնագլուխ եղեալ է Կաթուղիկոս. եւ ահա առաջին Կաթուղիկոսն կենդանի է: Եւ իբրեւ լուաւ Շահն, եւ բարկացեալ յոյժ` գրեաց առ իշխանն Երեւանայ Ֆարզալի խան` առնուլ ՚ի Ստեփաննոսէն Ռ թուման տուգանս, եւ ինքն համախոհօքն դնել ՚ի բանտի. եւ արար այնպէս: Եւ էին համախոհք նորա` Պետրոս վարդապետ Վայոց-ձորոյ, որ է Աթոռակալ Սուրբ Էջմիածնի. Գրիգոր վարդապետ ՚ի Մուղնոյ վանից. Յովհաննէս վարդապետ ՚ի Ծաղկունոց-ձորոյ. որք ընդ նմա եդան ՚ի բանտի ընդարձակ, եւ ետուն տուգանս նոքա` եւ արձակեցան: Իսկ Ստեփաննոսն հանին ՚ի թեթեւ բանտէն, եւ եդին ՚ի մթին եւ գարշահոտ զնտան, եւ ոտքն ՚ի ծնգացն եդին ՚ի կոճեղս` որ է տօմրուղ, եւ ՚ի ներքոյ թիկանցն քար ողորկ. եւ ՚ի զազրութենէ հոտոյն` եւ յաճմանէ հերացն` եւ ՚ի բազմանալոյ որդանցն վշտացեալ` մեռաւ անդէն. եւ ըստ կտակաց նորին տարեալ ՚ի Խոր-վիրապն` եւ թաղեցին անդ ՚ի թուին ՌՃԽԷ եւ ՚ի յունվար Դ:
[ԿԶ]
Քաշանք աղջկանցն:
Է ազգ մի ՚ի մէջ Պարսից, որք ասին Գիլաք. եւ ՚ի մէջ այսմ ազգիս կայր աղջիկ մի չքնաղ եւ վայելուչ. զնա գովեցին առաջի Շահ-Հիւսէին թագաւորին Պարսից: Եւ հրամայեաց Շահն բերել զնա առ ինքն. եւ յորժամ ետես Շահն զգեղեցկութիւն երեսացն, զբազմութիւն հերացն, զվայելչութիւն հասակին, եւ զկարմրութիւն այտուցն, զմեծութիւն աչացն, զյարմարութիւն յօնիցն, եւ փոքրութիւն բերանոյն, զմանրութիւն ատամանցն, զլայնութիւն երեսացն, եւ հիացեալ մեծաւ զարմացմամբ, եւ ասաց, յայսմանէ բերջիք ինձ Ժ եւս յայսմ ազգէ: Եւ ելեալ ներքինիքն հարճիցն շրջէին ՚ի մէջ Գիլաքացն վասն այնմ իրաց: Եւ համբաւ եհաս յամենայն տէրութիւնն Պարսից, թէ` ԷՌ Օզբէկ` որ է Պարթեւ` եկեալ են ՚ի հաւատս Պարսից, եւ ոչ գիտեն լեզու, վասն այնորիկ շրջին ՚ի մէջ ամենայն ազգաց` ժողովել ԷՌ աղջկունս` մէն մի տալ նոցա, զի ուսուցանէն նոցա լեզու տաճկաց: Եւ վասն այս սուտ համբաւոյս լրոյն` ո'վ ոք ունէր կոյս մի ՚ի Ժ ամէն ՚ի վեր` ետուն առն, թէ' քրիստոնեայք եւ թէ' այլազգք: Այլ եւ աղջկունքն ելեալ շրջէին ՚ի վայրի. եւ թէ տեսանէին երիտասարդ, ըմբռնէին ՚ի հանդերձէ նորին, աղաչէին տիրել ինքեանց, զի մի' անկանիցիմք ՚ի գէրութիւն: Եւ յաղագս այսմ իրաց Ղ անորայքն ամենայն երկրի գտին դուռն շահից. քանզի հրաման հանին յամենայն գաւառ իշխանութեան իւրեանց. եւ ժողովեցին զմնացեալ աղջկունս` վտիտս եւ անգեղս, որպէս թէ հրամանաւ Շահին. եւ ՚ի ծնօղաց նոցա առնուին զգինս, եւ արձակէին զաղջկունս: Նոյնպէս արար եւ իշխանն Երեւանայ Ֆարզալի խան. եւ ժողովեաց բազում աղջկունս աւելի քան Շ, եւ բերեալ զպառաւ կանայք զննել զնոսա, եւ ՚ի չհաւանելն` առին զգինս նոցա ՚ի ծնօղաց, եւ թողին զդստերս նոցա. բայց մնացին Խ աղջիկ` որք ոչ կարացին տալ ծնօղքն զգինս: Այլեւ սակաւ ինչ գեղեցիկ էին` ՚ի մեծ գեղջէն Քանաքեռոյ. որք էին մինն Յովհաննէս երիցոյն` Մարճան անուն, մինն ՚ի Կարբւոյ` Սարգիս երիցու, որ ՚ի Քանաքեռ կայր առ քեռն իւրում` Բեկզատայ անուն. սա գեղեցիկ էր քան զնոսա: Մինն` Աստուածատուր անուն բարեպաշտ եւ երկիւղած քրիստոնէի` մականուամբ Բլպուլ կոչեցեալ, եւ անուն դստերն Շահզաման. պարկեշտ եւ համեստ, հարկաւոր եւ սրբաբերան, որպէս եւ մայրն իւր Յուստիանէ. որ եւ նա յաւուրս փոքր Շահ-Աբասին եւ Նաճաֆ-խանին քարշեալ եղեւ վասն այդմ իրաց. եւ բազում չարչարանս կրեալ` եւ ոչ գնաց. եւ զվարս նորա գրեալ եմ ՚ի յիշատակս Յայսմաւուրն իւրեանց. եւ վասն համբաւոյ մօրն` զդուստրն քարշեալ եղեւ: Եւ ՚ի մտանել նորա ՚ի ժանուարն, որ է քաճաւայ, հարկանէին զնա անողորմ. եւ բեկաւ թեւն, եւ բռնութեամբ մուծին ՚ի ժանուարն. եւ առեալ զնոսա` եւ տարեալ ցուցին Շահին: Եւ Շահն արհամարհեաց զնոսա, եւ հրամայեաց տալ զնոսա ՚ի կնութիւն ծառայից իւրոց: Եւ վասն Բ քահանայից դստերաց ոչ լսեմք ինչ: Այլ սակս Բլպլի դստերն բերէին պատգամ, թէ այր նորա մեռեալ է, եւ չունի այլ ոք ընտանի` զի տիրեսցէ նմա. եւ աղջիկն կայ ահաւասիկ աւանդ ՚ի տան քրիստոնէի միոյ ՚ի Խզիրան քաղաք, որ է Ղազուին: Եւ ահա հայր նորա հանդերձեալ է գնալ, գոնա' զերծուսցէ զնա: Եւ յաւարտել ճառիս եւ ՚ի վճարել տառիս` Քրիստոսի փառք յաւիտեանս:
Եւ յայսմ աւուր` որ զպատմութիւնս աւարտեցաք ՚ի թուին ՌՃԽԸ` եկն կարկուտ ՚ի մայիս Լ` ՚ի չափ ձուի հաւու, եւ փշրեաց զամենայն բոյսս:
[ԿԷ]
Հարցումն եւ պատասխանի արարեալ յինէն:
Ա. Հարց: Մի մարդ ունէր Ը լիտր ձէթ. Բ մարդ եկին զայն գնել. մին մարդն ունէր Գ լտրանոց աման, մինն ունէր Ե լտրանոց աման. արդ Ը լիտր ձէթն այդ չափովդ կէս արա', որ ամենուն լինի Դ լիտրն:
Լուծումն: Նախ Գ լտրանոցն լնում եւ թափեմ ՚ի մէջ Ե լտրանոցին. դարձեալ եւս լնում Գ լտրանոց` որ Բ լիտրն գնայ` մնայ Ա լիտր ՚ի մէջ Գ լտրանոցին. ա'յն Ե լտրանոցումն կայ Դ լիտր, եւ զայն թափեմ իւր առաջի ամանն. եւ զայն Ա լիտրն` որ Գ լտրանոցումն է, թափեմ ՚ի մէջ Ե լտրանոցին. դարձեալ լնում Գ լտրանոցն` եւ թափեմ ՚ի մէջ Ե լտրանոցէն ՚ի վերայ Ա լտերն, որ լինի Դ լիտր, եւ մնայ տեղն Դ լիտր:
Բ. Հարց: Մին գայլ, մին գառն եւ մի խուրցն խոտ, մի մի անցո' ՚ի գետն, որ ո'չ գայլն զգառն ուտէ, եւ ո'չ գառն զխոտն:
Լուծ: Նախ անցուցանէմ զգառն, եւ ապա զխոտն տանիմ, եւ գառն յետ բերեմ. գայլն տանիմ, եւ ապա գամ եւ խոտն տանիմ:
Գ. Հարց: Տէր Պետրոսն, Տէր Պօղոսն եւ Տէր Անդրէասն Գ կանոն Սաղմոս ասացին. եւ յետոյ տեսին` զի ամենն Բ կանոն էին ասացեալ. այն ո՞րպէս է:
Լուծ: Առաջ Տէր Պետրոսն եւ Տէր Պօղոսն ասացին Ա կանոն. եւ ապա Տէր Պօղոսն եւ Տէր Անդրէասն, որ լինի ամենուն Բ կանոն` հաւասար միմենց:
Դ. Հարց: Երեսուն ձի` Թ ցցէ կապեա', որ աւելի պակաս չգայ:
Լուծ: Ամեն ցցէ կապեմ Թ ձի, որ լինի ԻԷ ձի, եւ մնայ Գ ձի. ամեն Ա ձիու գլուխն առնեմ Գ պախուց, ամեն Գ պախուց` ամեն Ա պախուց կապեմ Ա ցից, որ լինի միաչափ:
Ե. Հարց: Կիրակոսն` Սարգիսն եւ Մարկոսն Ա ձիով Գ օր ճանապարհ գնացին. յետոյ տեսին, զի ամեն Բ օր հեծեալ էին. արդ ո՞րպէս է եղեր:
Լուծ: Նախ Կիրակոսն եւ Սարգիսն հեծին, եւ ապա Կիրակոսն եւ Մարկոսն. յետոյ Մարկոսն եւ Սարգիսն, որ լինի ամենն Բ օր:
Զ. Հարց: Երեք եղբարք ունէին Լ ոչխար. Ժ (հատն) Գ Գ ծնան, Ժ` Բ Բ, Ժ` Ա Ա. արդ բաժանեա' այդ ՚ի վերայ Գ եղբարցն միաչափ, բայց գառն ՚ի մօրէն չբաժանես:
Լուծ: Հինգ Գածինն` Ե միածինն տամ Ա եղբօրն. նոյնպէս Ե Գածինն` Ե միածինն միւս եղբօրն, իսկ Բածինն` միւս եղբօրն, որ լինի ամենուն Ժ ոչխար եւ Ի գառն` հաւասար:
Է. Հարց: Խօճայ մի Ճ փող ետ ծառային` թէ գնա' Ճ թռչուն բե'ր: Եւ գնացեալ գնեաց Ե պատն` Ե փող, Ե ճնճղուկն` Ա փող, Ա հաւն` Ա Ա փող: Արդ ասա'` թէ քանի՞ է պատն, քանի՞ հաւն, եւ կամ քանի՞ ճնճղուկն:
Լուծ: Պատն Ա` որ է Ե փող, Ե ճնճղուկ` Ա փող, այլ այդ որ Զ փող եւ Զ թռչուն, ՂԴ հաւ` ՂԴ փող, որ լինի Ճ թռչուն եւ Ճ փող. լաւ իմա':
Ը. Հարց: Մին ջոկ հաւք նստէին ՚ի ծառ մի. եւ մին ուրիշ հաւ եկաւ ասաց, բարի ձեզ Ճ հա'ւք: Ասացին, մեք Ճ չեմք. քանզի որքան մեք եմք, մեզ չափ այլ լինի, մեր կիսոյն չափ այլ, կիսու կիսուն չափ այլ, Ա դու գաս, ապա լինիմք Ճ: Արդ քանի՞ են եղեր բօլուկն:
Լուծ: ԼԶ են եղեր. քանզի երկու ԼԶ` ՀԲ լինի, եւ ԼԶ ՚ի կէսն` ԺԸ, որ լինի Ղ. ԺԸ ՚ի կէսն Թ, որ լինի ՂԹ. Ա այլ, նա լինի Ճ:
Թ. Հարց: Քանի մի հաւք նստէին ՚ի վայրի: Քանի մի այլ հաւք եկին` եւ ասեն, ձեզանէ մինն գայ առ մեզ, եւ մեք այլ ձեզ չափ լինիմք: Եւ նոքա ասեն, ո'չ, այլ ՚ի ձեզանէ Ա գայ առ մեզ, մեք Բ լինիմք, դուք Ա. արդ որքա՞ն են եղեր:
Լուծ: Առաջինքն Է, յետինքն Ե. թէ առաջնոցն մէկն գայ առ յետինսն, Զ նոքա լինէին` Զ սոքա: Եթէ յետնոցն մինն գայ առ նոսա, նոքա Ը լինին` եւ սոքա Դ: Լաւ տե'ս:
Ժ. Հարց: Ջաղացպանն եւ իւր աղջիկն, երէցն եւ իւր կինն, Գ բաղարջ` ամենին Ա տուր սաղ, կտոր չանես:
Լուծ: Ջաղացպանի աղջիկն երիցու կինն է, Գ են, Գ բաղարջն տո'ւր ամենուն մինն. այդ է լուծումն:
ԺԱ. Հարց: Փիլիսոփայ մի առաքեաց զաշակերտսն իւր` որսալ ձուկն. գնացին եւ դարձան ունայն: Ասէ վարպետն, կալա՞յք ինչ. ասեն աշակերտքն, զոր իչ կալաք` թողաք, եւ զոր ինչ ոչ կալաք` ընդ մեզ բերաք. արդ զիա՞րդ է այն:
Լուծ: Գնացեալ ոչ կալան ինչ. եւ նստեալ քթիւ արարին, զոր ինչ ոջիլ գտին, ոչ սպանին, այլ վայր ձգեցին. եւ որ մնաց հադերձումն, զայն բերին. զոր ոչ իմացաւ Փիլիսոփայն, գնացեալ խեղդեցաւ. այս էր լուծումն նորա:
[ԿԸ]
Ծանուցումն յիշատակաւ:
Ի սպառել ժամանակիս եւ ՚ի վերջին դարուս` ՚ի նուաստանալ ազգիս Հայոց, եւ ՚ի զօրանալ ազգին Պարսից, յորում նեղիմք եւ տառապիմք ազգի ազգի կեղեքմամբ եւ պէսպէս աւարմամբ, ՚ի թուիս մերում Ռերրորդի` Ճերրորդի ՚ի քառից տասանց եւ երկից չորից, ՚ի թագաւորութեանն Պարսից Շահ-Հիւսէինի, եւ յիշխանութեան տանս Արարատեան Ֆարզալի-խանի, եւ ՚ի Կաթուղիկոսութեան Հայոց` որ ՚ի սուրբ Էջմիածին` Տեառն Նահապետի Եդեսացւոյ` եղեւ աւարտումն պատմութեանս յերկրիս Արարատեան ՚ի գաւառիս Անբերդու ՚ի գերափառ մենաստանս եւ ՚ի սուրբ ուխտս ՚ի Սիւղի վանաց, որ այժմ ասի Յօհաննուվանք, մերձ ՚ի գիւղաքաղաքն Կարբի` որ յոտին Արագածու` հանդէպ Արայու` ՚ի գլուխս բարձր քարանցս` ՚ի վերայ կարկաջահոս եւ ծիծաղագնաց գետին Քասաղու, աշխատութեամբ իմում բազմավէր եւ փինատ Զաքէոսի Քանաքեռցւոյ` որ ՚ի ծառայութենէ նոյն վանացն Յովհաննու, ՚ի խնդրոյ ոմանց բանասիրաց` եւ մերում յօժարութեամբ: Արդ որպէս առաջագոյն ծանուցաք, թէ զոր ինչ լուաք ՚ի համբաւոյ` զայն գրեցաք, թէ' սուտն եւ թէ' ճշմարիտն, եւ թէ գովութիւն լիցի եւ թէ' սուտ պարսաւանք` նոցա լիցի. եւ մեք զհրամայեալսն արարաք. եւ դուք որպէս եւ կամիք` այնպէս արարէ'ք: Վասնորոյ աղաչեմ ո'վ լուսածնունդ զաւա'կք մկրտութեամբ աւազանին որդեգրեալք հօրն երկնաւորի` բազմաչարչար նահատակութեամբ սուրբ Լուսաւորչին, յԱզգանազեան ազգէ սերեալք, մի' վարկպարազի համարել զաշխատանս ստորասուզեալ եւ առաթուր ծառային ձերոյ: Այլ ընկալարո'ւք զսա որպէս կաթիլ մի ՚ի ծովէ, եւ հատ մի յողկուզոց բազում վիպաց ձերոց` կալարո'ւք եւ զսակաւս, եւ մի միայն զլաւն յարգեցէ'ք. այլ եւ զպակասն վատիւն լնուցուք, որպէս զխեցեղէնն ընդ ոսկոյն, եւ սեաւն ՚ի նկարս: Եւ Քրիստոսի Աստուծոյ փառք յաւիտեանս, ամէն:
ՀԱՏՈՐ ԵՐՐՈՐԴ
[Ա]
Կոնդակ սուրբ ուխտին Յովհաննու վանից:
Ցուցմունք ժամանակաց եւ պատմութիւնք նոցին գրեալ եղեւ յառաջնոց պատմագրաց. որք ՚ի ժամանակս եւ ՚ի դարս գրեցին` որպէս գիտացին` ըստ իւրեանց իմաստութեանն` զերից ժամանակաց, այսինքն` զանցեալն ընթեռնլով, զներկայն գրելով, եւ զապագայիցն յուշ առնելով` յայտ արարին: Ոմանք յաճախաբանութեամբ. ոմանք համառօտելով. ոմանք յառաջագիրք, եւ ոմանք ժամանակագիրք` որպէս եւ պատմութիւնն իւրեանց ցուցանէ ըստ ոճին իւրեանց: Ոմանք փիլիսոփայական ճարտասանութեամբ, եւ ոմանք Աստուածաշունչ գիտութեամբ: Ոմանք լի իմաստութեամբ, եւ ոմանք աշխարհօրէն: Եւ որո'վ իւիք եւ է` մեզ ծանուցին զանցեալն. զի եւ մեք ներկայումս ուսանելով` ապագայիցդ ծանուսցուք: Որպէս եւ ես վերջինս ՚ի ծնունդս եկեղեցւոյ` քանքարաթաքոյց ծառայ Քրիստոսի Զաքարիա` գոլով ՚ի փարթամ աւանէն Քանաքեռոյ` որ եկեալ բնակեցայ յԱստուածաբնակ եւ ՚ի հրաշափառ սուրբ մենաստանս Յովհաննու վանից` առ դրունս մեծի Ամլորդւոյն Յովհաննու Կարապետին` առ ոտս երիցս երանեալ քաջ Րաբունապետին Զաքարիայի, եւ նորուն յաջորդի Յովհաննէս վարդապետի` ամս ԽԷ, ընկալեալ աստիճան Արշիդիակօնութեան: Եւ յամենայն օր դեգերէի` թէ' ընդէ'ր ոչ գոյ հաստատուն կոնդակ վանացս, որ ամենայն արձանք որմոցն գրեալ լինի ՚ի նմա, եւ վարանէի միշտ առ այն: Այլեւ խորհէի առնել, սակայն ոչ լինէի ձեռնհաս յաղագս երկուց. նախ` զի ընդ ձեռամբ տերանց էի. երկրորդ` ՚ի մեջ մարմնաւոր զբաղմանց: Բայց յետ վախճանի տերանց իմոց վերոգրելոց` հարկեցայ յայժմուս Առաջնորդէս ՚ի Սարգիս վարդապետէ խոհեմոյ եւ բանասիրէ, արարի ինձ օժանդակ հոգին սուրբ` եւ ամենամաքուր Կոյսն Մարիամ, եւ միջնորդ ունելով ողջախոհ տատրակն եւ անմեղ աղաւնին զսուրբ Կարապետն, եւ սկսայ առնել ՚ի ժամանակի ծերութեան իմոյ` Կ ամի կենաց իմոց` ՚ի թուին ՌՃԼԶ: Եւ թէ տացէ կարողութիւն նոյն Հոգին Սուրբ աղօթիւք ձերովք յայտ արարից` որպէս եւ գիտեմք` թէ' ՚ի պատմագրաց, թէ' ՚ի յիշատակարանաց, թէ' յարձանաց, եւ թէ' ՚ի լրոյ իմաստուն արանց եւ ՚ի գիտուն ծերոց, նշանակեցից զամենայնն ստուգութեամբ. զի որք զկնի մեր գայցեն` ընթեռնլով ՚ի միտ առնուն: Որպէս եւ Մովսէս ասէ, հարցջի'ր հարց քոց, եւ պատմեսցի քեզ ՚ի ծերոց, եւ ուսցիս զամենայն` որպէս եւ կամիս: Վասնորոյ եւ դու ո'վ մտերիմ հարազատ` որ ընթեռնուս` մի' ապախտ համարեսցիս, զի կարողութիւն իմ ա'յսքան է: Ողջ լե'ր ամենայնիւ:
[Բ]
Յաղագս եկեղեցեաց` թէ յորո՞ւմ ժամանակի շինեցան, եւ ո՞վ ոք էին շինօղք:
Զի թէպէտ բազումք շինեցին եկեղեցի ՚ի բազում տեղիս յազգս Հայոց, այլ մեք նշանակեսցուք թէ` յորո՞ւմ ժամանակի կամ յորո՞ւմ ձեռօք բազմացան եկեղեցիք աշխարհիս Հայոց: Եւ զոր լուայ ՚ի գրոց` յայտ արարից: Արդ` յետ համբառնալոյն Քրիստոսի` վիճակեցաւ աշխարհս Առաքելոցն, եւ անկաւ աշխարհս Հայոց` Թադէոսի: Եւ եկեալ առ Աբգար արքայ Հայոց եւ Ասորւոց, եւ բժշկեաց զնա ՚ի վերաց նորա` որպէս պատմէ Մովսէս Խորենացի` համեղ ոճով: Եւ յետ հաւատալոյ թագաւորին եւ ամենայն զօրացն, նախ ընդ շինեցաւ եկեղեցի` ձեռամբ Թադէոսի. զի առաջին հաւատացեալքն ազգս Հայոց է: Եւ առաջին շինեալ եկեղեցի ա'յն է` զոր շինեաց Թադէոս, եւ յայլ տեղիս բազմացան եկեղեցիք: Երկրորդ` յետ հաւատալոյ մեծազօր եւ Քրիստոսապսակ արքային Տրդատայ` շինեցան բազում եկեղեցիք` ձեռամբ սուրբ Լուսաւորչին եւ քաջին Տրդատայ, նախ` հրաշափառ Կաթուղիկէն` ՚ի Վաղարշապատ քաղաքի` զսուրբ Էջմիածինն, զՇողակաթն, զսուրբ Գայիանէն, եւ զսուրբ Հռիփսիմէն, որպէս պատմէ քաջ քարտուղարն Ագաթանգեղոս, որ ազգաւ Լատին: Երրորդ` մեծն Ներսէս` թոռն թոռի Լուսաւորչին` բազմացոյց եկեղեցիս եւ ահա պատմէ Բուզանդ: Չորրորդ` Թարգմանիչքն Սահակ եւ Մեսրոպ ՚ի բազում տեղիս շինեցին եկեղեցիս. եւ պատմեն ամենայն պատմագիրք: Հինգերրորդ` Ներսէս Շինօղն, եւ ահա յայտ է, զի ՚ի գործոյն անուանեցաւ Շինօղ` վասն շինելոյ բազում եկեղեցիս: Վեցերրորդ` Զաքարիա սպասալար Հայոց մեծաց եւ Վրաց: Սա զօրացեալ ՚ի վերայ ամենայն ազգաց, զոր պատմէ Կիրակոս, եւ մեք յիւրում տեղւոջն պատմեսցուք, որ եւ սա շինեաց բազում վանորայս եւ եկեղեցիս ՚ի գիւղորայս եւ յամենայն իշխանութեան իւրոյ: Եւ ահա ասացաք վասն եկեղեցեաց, զոր ինչ եւ գիտէաք` գրեցաք զամենայն:
[Գ]
Յաղագս շինութեան Յովհաննու վանից:
Ամենայն բանք մեր` զոր գրեցաք, յաղագս այսմ վանաց է, զորմէ հանդերձեալ եմք ճառել: Քանզի բազում պատմագիրս ընթերցայ, եւ ոչ կարացի իմանալ` թէ յորմէ՞ է շինեալ սա: Վասնորոյ ո'վ ոք յիմաստնոց վարդապետաց տեսանէի, եւ հարցանէի վասն սորա` ասեն, մեք ՚ի հնախօսաց գիտեմք` զի ՚ի Լուսաւորչէն է շինեալ սուրբ Կարապետն: Ընդ որս եւ Թաւրիզեցի Առաքեալ վարդապետն` որ տեղեակ էր ամենայն պատմագրաց, որ եւ արար զպատմութիւնս աւերման աշխարհիս Արարատեան ՚ի մեծ Շահ-Աբասէն, սա պատմեաց, թէ (յետ) լուսաւորելոյ զաշխարհս` սուրբ Լուսաւորիչն եւ բարեպաշտն Տրդատ շինեցին զսուրբ Կարապետն, եւ եդին անդ ՚ի նշխարաց նորա. եւ ինքեանք անդ յապահովս լինէին յեղանակս ամարայնոյ: Եւ ասաց վկայ քեզ, զի ունի Դ դրունս. զի Յոյնք առնեն այնպէս, Գ դուռն ՚ի հարաւոյ կողմն, եւ փայտեայ գաւիթ ՚ի վերայ` վասն աղօթելոյ ռամկաց, Ա դուռն յարեւմուտս, որով քահանայքն մտանէին: Այսքան լուաք յԱռաքել վարդապետէ: Իսկ ունիմք եւ այլ վկայ. զի յաւուրս մեր եկին ուխտաւորք ՚ի Կոստանդնուպօլսոյ. եւ յետ համբուրելոյ զամենայն սրբութիւնսն` ասացին, ո՞ր է Լուսաւորչի Խաչն: Եւ մեք ցուցաք նոցա յարեւմտեան դուռն ՚ի գաւիթն` Խաչն` որ կառուցեալ կայ. եւ ասացաք, սմա ասեմք Լուսաւորչի Խաչ: Եւ ոմն ՚ի նոցանէ հանեալ ՚ի գրպանաց իւրոյ առասան, եւ չափեաց զերկայնութիւնն եւ զլայնութիւն Խաչին: Եւ մեք հարցաք զպատճառն: Եւ նա ասաց. գնացաք ՚ի Թորդան, եւ ցուցին մեզ Խաչ մի, եւ ասեն, այս սուրբ Լուսաւորիչն է շինեալ եւ հաստատեալ իւրն հասակաւ, սմին նման մի եւս գոյ ՚ի գաւառն Կարբի` ՚ի սուրբ ուխտն Յովհաննու վանք, եւ մեք չափեցաք զնա եւ զսա, ահա ստոյգ նման են միմեանց` չափով եւ տեսութեամբ: Վասնորոյ եւ մեք այսու համբաւօքս գիտեմք շինեալ զսա ՚ի սուրբ Լուսաւորչէն եւ ՚ի մեծէն Տրդատայ. ահա այսքանս ՚ի համբաւոյ լուաք:
[Դ]
Ի գրոց վկայութիւնք:
Թէպէտ ՚ի համբաւոյ ստոյգ գիտեմք ճշմարիտ գոլ շինեալ սա ՚ի սուրբ Լուսաւորչէն. սակայն ՚ի գրոց եւս գիտեմք փոքր ՚ի շատէ, եւ դոյզն բանիւ գրեցից եւ զայն եւս: Վասն զի ՚ի Կոնդակն Տաթեւու գրեալ է, թէ` «Մեծ Կաթուղիկոսն Մուշէ գնացեալ համբուրեաց զդուռն եկեղեցւոյն Տաթեւու, եւ նստաւ. եւ առաքեաց առ Երիցակ զայրւոյ որդին (՞) Յովհաննու վանից, որ յոտին Արագածու, որ էր դպրապետ եւ նօտար իւրե: Այս Մուշէ վեշտասաներրորդ Կաթուղիկոս էր յետ Լուսաւորչին` յառաջ քան զթուականն մեր: Վասնորոյ գիտեմք շինեալ ՚ի սուրբ Լուսաւորչէն զՅովհաննու վանք: Եւ այլ եւս վկայութիւնք գրոց գտի: Եւ Թագաւորութեանց եւ Մնացորդաց գիրք մի կայ ՚ի վանքս, եւ յիշատակարանն գրեալ է ՚ի նմա այսպէս. «Աստանօր յանկ ելեալ աւարտեցաւ հրեշտակապատում տառս Աստուածային մատենից, որ պատմէ զվէպս անցեալ ժամանակաց ընտրեալ յառաջագոյն ազգին Իսրայէլի, զկարգ թագաւորացն, եւ զյորովայնէ կոչումն սրբոց մարգարէից, եւ կոչի Թագաւորութեան գիրք. առ սմին եդեալ զմնացորդսն, եւ զմնացորդաց մնացորդսն. զոր յոյժ ցանկացօղ եղեալ ոմն ՚ի յընտրեալ քահանայից Աստուծոյ Աշոտ կոչեցեալ, եւ ՚ի խնդիր ելեալ իբրեւ ական պատուականի, ետ գծագրել զսա ՚ի յարդար ստացուածոց իւրոց: Քանզի սոյն այս այր ընտրեալ գոլով ըստ մարմնական քաղաքականութեան ՚ի հռչակեալ մայրաքաղաքէն Դըւնայ, կեցեալ սակաւ ինչ ամս ընդ ամուսնութեան կարգս, եւ մնացեալ այրի` ոչ ունելով զաւակ մարմնական, յանապատս փութացեալ, զաւակ ստանալով զտառս Աստուածային մատենից. որ եւ ստացեալ զսա ձեռամբ տրպի եւ աղկաղկի Գէորգ կոչեցելոյ` մականուամբ Մանկիկ` ՚ի տիս համբակութեան, ՚ի մայրաքաղաքէն Անւոյ եկեալ եւ պանտխտացեալ ՚ի դրան Սրբոյ Կարապետիս: Եւ եղեւ գործառնութիւնս այսմ իրի յայսմ ամի, յորում վերստին նորոգեցաւ սուրբ Կարապետս մեծահռչակ` քարամբ պատուականօք. քանզի յառաջ փայտիւ էր ծածկեալ գլուխ սորա, զոր այս այր Աշոտ բազում աշխատութիւն յանձն առեալ` կիսատ թիակօքն զկիրն ՚ի վեր հանելով` տայր ՚ի շալակս եղբարցն տանել: Արդ` ընդ հովանեաւ սորին Սրբոյ Կարապետիս գծագրեալ եղեւ այս քաղցրաճաշակ պատմութիւնս` ՚ի մէջ բազմախուռն միանձնացեալ եղբայրութեանս, եւ տուաւ ՚ի սոյն եղբայրանոցս սուրբ, յիշատակ հոգւոյ իւրոյ: Եւ յետոյ եղեւ հայր վանացս յամի թուականութեանս Հայոց` նոր եդելոյ յերկրորդ ամի, յաւուրս Տեառն Մովսիսի Կաթուղիկոսի` որ ՚ի Վաղարշապատ: Շնորհողին ամենայն բարեաց Աստուծոյ փառք յաւիտեանս. ամէն: Ընդ նմին եւ Գէորգ մանկիկս մի' անտես առնէք յիշել յաղօթսե: Այսքանս ՚ի գրոց գիտեմք շինեալ սուրբ Կարապետն ՚ի Սուրբ Լուսաւորչէն:
[Ե]
Թէ ընդէ՞ր կրկին անուն է սմա:
Որպէս եւ բազում անգամ հարցեալ եմք յԱռաքել վարդապետէն, եւ ուսեալ եմ ՚ի նմանէ, հարցաք եւ զայս եւս, թէ' Մարտիրողոք ճառընտիրն եւ այլք` Սիւղի վանք, եւ կամ Սովի վանք ասեն սմա. իսկ Կոնդակն Տաթեւու եւ Կիրակոսս, եւ Թումա, եւ Յայսմաւուրքն, եւ այլք` Յովհաննու վանք: Պատասխանի ետ վարդապետն` եւ ասէ, յորժամ սուրբ Լուսաւորիչն շինեաց զսա, Սիւղոս ոմն վերակացու կարգեաց, եւ անուամբ նորա կոչեցաւ Սիւղի-վանք: Իսկ յաւուրս թարգմանչացն` Ղազար Փարպեցին էր Առաջնորդ, եւ գրէր զպատմութիւնն, Յովհան ոմն կարգեցին տեսուչ, ուստի կոչեցաւ Յովհաննու վանք: Եւ յաւուրս Մեծին Ներսէսի ուրուկք եւ գոթիք` որք նքողեալք էին ՚ի սովոյ, անդ ժողովեցան, եւ անուանեցաւ Սովի վանք: Ահա յայտնեցաք զերկանուն լինելն, զոր լուաք յԱռաքեալ վարդապետէ: Բայց Սովի-վանք ոչ յիշի ՚ի բազում տեղիս:
[Զ]
Յաղագս Թեմի եւ վիճակի վանացս:
Ջանիւ եւ յօժարութեամբ մտեալ եմ յասպարէզ բանիս` առ ՚ի ցուցանել եւ յայտ բերել ստուգութեամբ սակս յառաջիկայ գործոյս: Եւ զի փոքր ՚ի շատէ ծանուցաք զշինօղ վանացս, եւ զանուանսն նորա: Եւ այժմ կամիմ յուշ առնել զթէմ եւ զվիճակ սորա` թէ' ՚ի գրոց պատմութեանց, թէ' յարձանաց, թէ' ՚ի լրոյ համբաւոց` համառօտեցից. զի մի' վարկպարազի լիցի զաշխատանս իմ: Նախ ասացից ՚ի համբաւոյ` զոր լուայ ՚ի նոյն Առաքել վարդապետէ: Զի ասէր, թէ յետ շինելոյ սուրբ Կարապետին, գրեաց կոնդակ սուրբ Լուսաւորչին, եւ հաստատեաց կանոնաւ, զի յԵրասխաձորոյ մինչեւ ցՀուրաստան գետ` լինել թէմ բաժնի վանացս: Այլեւ ծեր Եպիսկոպոս մի կայր ՚ի վանքս` Յովհաննէս անուն` Կարբեցի` մականուն Գայլ, որ ժամանակ ինչ Առաջնորդ լեալ էր վանացս, ճարտար տօմարագէտ: Նա ասէր` թէ մեծ Կոնդակ գիրք մի կայր ՚ի վանքս, զի ՚ի սրբոց Թարգմանչացն մինչեւ ցմեզ ամենայն Առաջնորդաց անուանքն եւ արարմունքն, եւ զոր ինչ յիշատակ տուած էր ՚ի նոցունց ժամանակաց, զամենայն գրեալ կայր անդ, եւ զկէսն առանց գրելոյ թուղթ, զի յետին առաջնորդքն գրեսցեն զանուանս եւ զարարեալս իւրեանց: Զայս կոնդակն կայր` ասէր` մինչեւ զմեզ: Եւ յորժամ Ջալալիքն աւար առին վանքս, զայն կոնդակն անյայտ եղեւ. ոչ գիտեմք` թէ նոքա՞ տարին` թէ այլք: Այլ զի'նչ եւ իցէ` անյայտ եղեւ: Ի մէջ այնմ գրքի գրեալ էր` ՚ի Քասաղ գետոյ մինչեւ ցԱխուրեան գետ` թէմ եւ վիճակ լեալ սուրբ Կարապետիս: Այսքանս ՚ի Գայլէն: Երէց մի Վարդան անուն` ՚ի գաւառէն Նգայ` ՚ի գեղջէն Վարդաբլրոյ` արուեստիւ քարահատ, ասէր, ես ուսանէի ՚ի Յօհանավանք. բազում անգամ գնացի ՚ի Շիրակաւան, եւ հաս եւ իրաւունքն ժողովեալ բերէի ՚ի Յօհանավանք: Այս Վարդան երէց զամենայն անուանս Ապարանու գեղորէիցն ասաց հայերէն, եւ ես գրեցի: Այր մի բարեպաշտօն` Գալուստ անուն` ՚ի գաւառէն Ապարանուց` ՚ի գեղջէն Վարդենուց, (ասէ) ես ընդ Գրիգոր վարդապետին` որ էր Առաջնորդ Յօհաննու վանից, ՚ի Շիրակայ բերեալ եմք զպտղին եւ զսրբադրամն, զիւղն եւ զպանիր, եւ զամենայն հասն վանիցն ՚ի Յօհաննավանք` սայլիւ մինչեւ ցՈրդկան` որ ասի Սէլախրամ, եւ անտի գրաստով տարեալ եմք ՚ի վանքն, վասնզի ես մշակ էի վանացն: Մարգարէ անուն ոմն ՚ի Նգայ, ՚ի գեղջէն Աբնագեղոյ` ասէր, մեք բնակէաք ՚ի Ճարճակիս գեղ, եւ հայր իմ անդ մեռաւ, եւ հոգեբաժին նորա տարաք ՚ի Յօհանավանք` ճրագակալ մի` հինգ աչքի, եւ տուաք Գրիգոր վարդապետին: Եւ դեռ եւս կայ ՚ի վանքս, եւ պահեմք զնա վասն վկայութեան: Թորոս ոմն ՚ի Նգայ` ՚ի Խոտավիտ գեղջէ, այր շատագէտ եւ ճարտարախօս. սա բազում ինչ պատմեաց, թէ մեք եւս բնակէաք ՚ի Ճարճակիս, եւ ես փոքրաւոր էի մաքսաւորացն` որք ՚ի Քասաղ. եւ յորժամ Գրիգոր վարդապետն եւ կամ ՚ի միաբանիցն գնային ՚ի Շիրակաւան, զի զհասն վանից ժողովեալ տարցեն ՚ի Յօհանավանք, բերէին մեզ գինի եւ միրգ, եւ մեք ոչ առնուաք զսակ մաքսին: Եւ որդի Թորոսին Տէր Կիրակոս, որ եղեւ Եպիսկոպոս, եւ նստաւ Առաջնորդ Տեղերոյ, զոր ինչ լուեալ էր ՚ի հօրէն իւրմէ Թորոսէ սակս Յօհաննու վանից, ձեռագրով ետ մեզ. եւ ահաւասիկ ունիմք զայն արդեօք: Յօհաննէս ոմն` ՚ի նոյն գեղջէ Խոտավիտոյ` ասէր, յորժամ Փիլիպպոս Կաթուղիկոսն գնաց յԱրագած, զի զցրուեալ ջուրսն խառնեսցէ ընդ Քասաղ գետն, եւ Ապարանցի մելիք Տէր Յովասափն եւ ես ընդ նմա էաք. եհարց Կաթուղիկոսն ցմելիքն, թէ` այս երկիրս որո՞յ վանքի էր թէմ: Ասէ Մելիքն, ՚ի Քասաղ գեղջէ մինչեւ ցՂփչաղն` սուրբ Կարապետին էր թէմ, եւ Շիրակաւան հետ Մարմառաշինու ՚ի միասին Բ վանացն էր սուրբ Կարապետին եւ Մարմարաշինու: Այսքան եւ այլ բազում գոն վկայութիւնք ՚ի լրոյ, եւ ոչ գրեցաք, զի մի' լիցի շատախօսութիւն: Այսուհետեւ զոր գիտեմք ՚ի գրոց, զայն գրեմք:
[Է]
Վկայութիւնք ՚ի գրոց` թէ ո՞ր է թէմն սորա:
Վասնզի յանձն առաք առ ՚ի յայտնել սակս սուրբ մենաստանիս, եւ զոր ինչ գիտեմք ՚ի գրոց յաղագս թէմի` ցուցից եւ զայն առանց ձանձրանալոյ: Չոքայ ես ՚ի սուրբ ուխտն Սանահին ՚ի պէտս ինչ իրաց, եւ էր Առաջնորդ Սարգիս Եպիսկոպոս յազատ ազգէ, այր խոհեմ եւ յոյժ հանճարեղ. եւ խօսեցաք ընդ նմա ՚ի գրոց: Եւ նա ՚ի կարգ բանիցն ասաց: Է մեզ գիրք մի հին, եւ ՚ի բազում տեղիս յիշէ Յօհանավանք: Եւ մեք խնդրեցաք զայն. որ եւ բերեալ ետ ինձ հին եւ վաղեմի գիրք փտեալ եւ մեծ` որ ոչ կարացի զամենայն ընթեռնուլ. եւ զոր ինչ ողջ էր` զայն սկիզբն արարի յընթեռնուլ մինչեւ ցաւարտ, եւ զպիտանիսն գրեցի` եւ վեր առի այսքանս: «Եւ մեռաւ հայրն Մարմառաշինու, եւ նստաւ ՚ի տեղի նորա հայր զարմանալին եւ սքանչելագործ այրն Աստուծոյ Երեմիայ, այր պարկեշտ եւ սուրբ, եւ գիտուն, զարդարեալ ամենայն առաքինութեամբ` կրկին մարդով` ներքնօք եւ արտաքնօք, եւ առնէր հրաշս եւս, զոր մի ՚ի բազմացն ճառեցից: Մերձ ՚ի վանացն գոյր ջրաժողով փոքրիկ ծովակ, եւ սուրբն գնացեալ առ ափն ծովակին` աղօթէր: Եւ եկեալ մի յաշակերտաց նորա ՚ի միւս կողմն ծովակին` ձայնէր առ հայրն: Եւ նա ոչ լսէր ձայն աշակերտին, վասնզի բազմութիւն գորտաց աղաղակէին: Իսկ սքանչելի այրն Աստուծոյ Երեմիայ սաստեալ գորտացն` ասէ, լռեցէ'ք: Իսկոյն լռեցան գորտքն. եւ մինչեւ ցայսօր կան լուռ` եւ ոչ խօսինե: Եւ այլ բազում բանք են գրեալ: Եւ մեք այսքանս կարեւոր համարեցաք գրել: Եւ յետ բազմաց զայս ինչ եւս գրեալ էր: «Ի սոյն ժամանակս սքանչելին Երեմիայ` հայրն Մարմառաշինու` թողեալ զտուն իւր ձեռնասուն աշակերտին իւրոյ Սոսթենեայ, եւ ինքն գնաց ՚ի սուրբ եւ ՚ի հռչակաւոր մենաստանն` յանապատն Յօհաննու վանից` առ զարմանալին Մխիթար հայր անպատին. եւ անդ ճգնեալ, եւ անդ վախճանեալ, եւ անդ թաղեցաւ: Եւ ՚ի ժամ մահուն եկեալ Սոսթենէս աշակերտ նորա, ընդ նմա եւ Գրիգոր վարդապետ առ Սկայորդին (՞), եւ թաղեցին զնա հանդերձ հայր Մխիթարիւ. եւ դարձեալ եդին դաշինս ՚ի մէջ իւրեանց, զի սիրով լիցին առ միմեանս, եւ զվիճակեալ թէմսն երկուց վանացն ՚ի միասին լիցին, եւ մի' հարստահարեսցեն զմիմեանս` ՚ի գետոյն Քասաղու մինչեւ ցդուռն Կարուց եւ Ծաղկոցաց. եւ հայրն Յօհաննու վանից իշխօղ լիցի Մարմառաշինու: Եւ գրեցին կոնդակն Յօհաննու վանից, եւ եդին կնիք Սոսթենէս եւ Գրիգոր վարդապետքն, զոր գրեցաք, Վաղթանկ իշխան, եւ ազատքն Արուճայ եւ Թալնայ, եւ այլք` որք գտան անդ. եւ կանգնեցին խաչ, եւ արձան գրեցին ՚ի վերայ գերեզմանին Երեմեայ, եւ գնացին յիւրաքանչիւր տեղիս: Եւ գիրն` որ գրած էր ՚ի վերայ գերեզմանին` այս է. ՆՁԲ թուին, ես հայր Երեմիա` Առաջնորդ սուրբ ուխտին Մարմառաշինու` սիրեցի զվարս միայնութեան, աւանդեցի զվերակացութիւն ուխտին իմո անդրանկին իմում Սոսթենէսի, եւ ես եկեալ բնակեցայ յանապատի աստ, եւ ՚ի տեղւոջս ընկալայ զփոխումն. արդ աղաչեմ` յիշեսջի'ք ՚ի Քրիստոսե:
[Ը]
Վասն Զաքարեայ զօրավարին:
Քանզի յառաջագոյն խոստացաք առնել զպատմութիւն Զաքարէ զօրավարի, թէ ո՞ւստի եւ կամ ո՞րպէս էր. զի համառօտ պատմէ Կիրակոս: Ի յերկրին Բաբիլացւոց` այր ոմն քրիստոնեայ` Զաքարիա անուն` կարգեալ իշխան յազգէն Մարաց, եւ վշտացեալ ՚ի նոցանէ, ոչ կարաց կեալ անդէն: Եւ գտեալ ժամանակ, առնու ամենայն ընդոծինս, ծառայս եւ աղախինս, ախիւ բանակի իւրոյ հատուածեալ ՚ի Բաբիլական երկրէն, անկանի առ տէրութիւնն Պարսից: Եւ անտի գայ մեղմով եւ մտանէ ՚ի սահմանս Հայոց, եւ գնայ յերկիրն Վրաց: Եւ անդ գտեալ իշխանութիւն ՚ի թագաւորացն Վրաց, մեծանայ յոյժ: Եւ յետ նորա որդի իւր Վահրամ: Եւ յետ նորա` որդի իւր Սարգիս, որ եւ եղեւ իշխան մեծ: Սմա եղեն որդիք երկու, անուն առաջնոյն Զաքարէ, եւ երկրորդին Իւանէ. եւ սիրեցեալք եղեն սոքա յաչս թագուհւոյն Վրաց, որ Թամարն կոչիւր, դուստր Գէորգայ քաջի` որդւոյ Դեմէտրեայ: Սա սիրեաց զնոսա. եւ արար Իւանէ Աթապակ, եւ Զաքարիա կարգեաց զօրավար եւ սպասալար Հայոց մեծաց եւ Վրաց. եւ ետ ՚ի ձեռս նորա զզօրս իւր: Եւ նա իսկոյն զօրացաւ մեծաւ զօրութեամբ: Իսկ ինքն Զաքարէ ժողովեալ զօրս ամենայն Հայոց եւ Վրաց, եւ գնացեալ էառ զբազում քաղաքս ՚ի տաճկաց եւ ՚ի Պարսից, ՚ի Բաղիշոյ մինչեւ յԱրտաւիլ հնազանդ արար ՚ի ներքոյ ձեռաց թագաւորութեանն Վրաց. ՚ի հարկի կացոյց եւ զՍուլթանն Կարնոյ: Եւ զոր երկիր եւ էառ, շինեաց անդ եկեղեցի, մանաւանդ յեզերսն Արագածու, նախ զՅօհաննու վանք, զՀառիճու վանք, զՏեղերու վանք, զՅուշւոյ վանք, զՍաղմոսավանք, եւ այլ բազում վանս եւ եկեղեցիս ՚ի գիւղորայս: Եւ ապա ինքն Զաքարէ վախճանեալ փոխեցաւ յանանց թագաւորութիւնն, եւ թաղեցաւ ՚ի Սանահին. եւ զտեղի նորա կալաւ որդի իւր` որոյ անունն էր Շահանշահ:
[Թ]
Վասն շինութեան Յօհաննու վանից:
Բայց զի` որպէս ասացաք գալուստ առաջնոյն Զաքարիայի ամենայն ծառայիւք, ունէր եւ ծառայ մի եւս Սարգիս անուն` յազգէ Աժդահակայ` որ Վաչուտանց կոչէին: Այս Սարգիս տեւեաց մինչեւ ցվերջին Զաքարիա, եւ ծնաւ նա որդի մի, եւ անուանեցաւ Վաչէ. որ սիրեցաւ ՚ի Զաքարէէ, եւ եղեւ հաւատարիմ տան նորա: Եւ վասն միամիտ ծառայութեան իւրոյ` կարգեաց զնա իշխանաց իշխան, եւ ետ նմա մեծութիւն եւ իշխանութիւն ամենայն Արագածոտանն, Շիրակայ, Նգայ, Անբերդու` եւ ամենայն եզերաց նորա` մինչեւ ցԵրասխաձոր: Եւ հրամայեաց շինել եկեղեցիս եւ վանորայս, զոր ՚ի վերոյ ասացաք: Նախ եւ առաջ հրաշափառ մենաստանն Յօհաննուվանից` կից ընդ հին եկեղեցւոյն, որ յանուն սուրբ Կարապետին: Իսկ մեծն Վաչէ քակեաց զփայտեայ գաւիթն` որ ՚ի հարաւոյ կողմն զերկու դուռնն խցեալ, եւ զմինն թողեալ: Եւ ապա սկսաւ շինել հաստ եւ երկայն քարիւ, կարմիր եւ սեաւ կոփածու: Եւ սիւնք չորք` ՚ի չորեսին կողմանս, յորոց վերայ կամարքն չորք, սեաւ եւ երկայն … աւորօք, եւ կամարքն ՚ի վերայ նոցա` սեաւ եւ կարմիր, եւ ՚ի կողմն հարաւոյ` երկուս գրաբեմբս գեղեցկաշէնս: Եւ ՚ի գլուխ աւագ խորանին` կարգ մի կարմիր քար` եւ կարգ մի սեաւ: Եւ ՚ի սիրտ բեմբին աստղանման փորածու նկարեալ. եւ յարեւմտեան թեւն եւ առաստաղն կարգ մի սեաւ` եւ կարգ մի կարմիր` կոճկէն` գեղեցիկ յարմարեալ: Չորս լուսամուտ ՚ի հարաւոյ կողմն, Գ բոլոր, Ա երկայն, մին աւագ խորանին, եւ երեքն յարեւմտեան կողմն, Ա բոլոր, Բ երկայն, չորս ՚ի Կաթուղիկէն: Երկու խորան աւագ խորանին յաջմէ եւ յահեկէ. զոր քարեայ աստիճանօք ելանեն: Երկու այլ ՚ի ներքոյ նոցա' երկու յարեւմտեան կողմն` յաջմէ եւ յահեկէ դրան: Երկու այլ ՚ի վերայ նոցա, զոր քարեայ սանդխով ելանեն մետասան աստիճանօք: Եւ աւազան ըստ պատշաճին` ՚ի հիւսիսոյ կողմն: Մին դուռն յարեւմուտս. մին ՚ի մէջ հին եկեղեցւոյն ՚ի հիւսիսոյ կողմն: Եւ ամենայն խորանացն մէն մի լուսամուտ, եւ սեղան կառուցեալ ՚ի տեղի պատարագի: Իսկ արտաքոյ կողմանէ Բ ղարղիլ ՚ի հարաւակողմն` գեղեցիկ փորուածոյ. Բ յարեւելից կողմն. եւ ՚ի յարեւելեան թեւն աղիւսաձեւ կարմիր եւ սեաւ քար. եւ ՚ի ներքոյ նորա` որպէս կշիռս. լուծն եւ թաթքն միաչափ. եւ ՚ի հարաւոյ կողմն խաչ ՚ի վերայ լուսամտին, եւ յարեւմտեանն նոյնպէս: Սալաթոռքն փորածու նկար, թէ' չորս թեւքն, թէ' չորեքին փուզէքն, թէ' ներքոյ գտակին: Իսկ զամենայն դոնսն տափակ, եւ ՚ի պարանոց Կաթուղիկէին մետասան սիւնք: Նոյնպէս ՚ի գտակն մետասան ելեւէջ, եւ խաչաթոռն նման չորից կերպիցն կենդանեաց, եւ ՚ի վերայ նորա խաչն Աստուածընկալ ՚ի փրկութիւն հոգւոց մերոց. եւ աւարտեցաւ ՈԿԶ թուին. եւ օրհնեալ անուանեցաւ սուրբ Կաթուղիկէ` գեղեցիկ եւ զարմացուցիչ տեսողացն, եւ խորան եւ տաճար բնակարան փառաց որդւոյն Աստուծոյ, յորում պատարագի Քրիստոս Գառն Աստուծոյ: Եւ ինքն իշխանն Վաչէ վախճանեալ դնի ՚ի մէջ եկեղեցւոյն` առաջի գրաբեմբին` ՚ի դրան խորանին` ՚ի հարաւոյ կողմն. որոյ հանգիստ եւ արքայութիւն պարգեւեսցի ՚ի Քրիստոսէ օրհնելոյն յաւիտեանս, ամէն: Եւ զտեղի նորա կալաւ որդի նորա Քուրտ` հրամանաւ Շահանշահի:
[Ժ]
Վասն շինութեան գաւթին:
Ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ ելին Հոնաց աշխարհէն ազգն Նետողաց` որ կոչին Թաթար, եւ տիրեցին Հայոց եւ Վրաց: Նուաստացաւ եւ թագաւորութիւնն Վրաց, եւ էր ընդ ձեռամբ կնոջ միոյ` որոյ անուն էր Ռուզուքան` դուստր Թամարին, զոր ՚ի վերոյ յիշեցաք, եղբօր Լաշային, թոռն Գիուրգայ թագաւորին Վրաց. իբրեւ ետես նա` թէ ոչ կարէ ընդդէմ կալ նոցա, յանձն առնէ զերկիր իւր Շահանշահի, եւ ինքն փախչի յԱփխազս: Իսկ Շահանշահ` եթէ կամաւ` եթէ ակամայ` հնազանդի ազգին Նետողաց, եւ հաճոյանայ նոցա: Եւ իսկոյն հրամայէ Քրտոյ ծառայի իւրոյ, որ կարգեալ էր իշխան ՚ի նմանէ ՚ի տեղի հօրն, զի շինեսցէ գաւիթ ՚ի վերայ եկեղեցեացս, զոր հայր իւր շինեալ էր: Իսկ իշխանն Քուրտ իբրեւ էառ զհրամանս զայս, իսկոյն ժողովէ զամենայն քարահատսն, եւ սկսանի շինել գաւիթ մեծ ՚ի վերայ Կաթուղիկէին` յարեւմտեան կողմն, ՚ի թուին ՈՂԹ` հրաշափառ եւ մեծածախ, ինն հոյակօք` ՚ի վերայ չորից սեանց, այլեւայլ յօրինուածօք` սեաւ քարիւ եւ զարմանալի լուսանցօք խաչաձեւիւք: Եւ ՚ի վերայ տանեացն երկոտասան սիւն: Եւ ՚ի վերայ սեանցն զգտակն` դոնքն բոլոր: Եւ ՚ի գլուխ գտակին խաչաթոռն: Եւ խաչ երկաթեայ ՚ի վերայ նորա մարդաչափ: Եւ ՚ի մէջ սեանցն կախեալ զանգակ զարթուցիչ: Եւ աւարտեցաւ ամ մի` ՚ի Չ թուին: Եւ ինքն իշխանն Քուրտ թողեալ զմարմնաւոր փառսն, հետեւեցաւ անանց փառացն: Եւ գնացեալ ՚ի Սեւան կղզին, եւ զգեցաւ հանդերձ միայնակեցի, եւ եղեւ կրօնաւոր. եւ վախճանեցաւ անդ, եւ կենդանացաւ առ Քրիստոս: Եւ թաղեցաւ ՚ի գաւիթ եկեղեցւոյն, որ յանուն սուրբ Կարապետին. զի յարիցէ փառօք, եւ պսակեսցի ՚ի Քրիստոսէ: Եւ յիշատակ նորա եղիցի օրհնութեամբ: Եւ ՚ի տեղի նորա նստաւ որդի իւր, որոյ անուն էր Հասան:
[ԺԱ]
Յաղագս վախմից եւ յիշատակաց:
Փառաւորեցաւ հրաշափառ եւ գերահռչակ սուրբ մենաստանն Յօհաննու վանից` ձեռամբ մեծամեծ իշխանացն Վաչէի եւ Քրտոյ` ամենայն կարգօք հոգեւորօք եւ մարմնաւորօք, պաշտմամբ եւ պատարագօք, սաղմոսերգութեամբ եւ ամենայն բարեձեւութեամբ: Եւ ահա ամենայն ոք ցանկայր փութալ գալ եւ տեսանել զկարգաւորութիւն վանացն` եւ զմիաբանութիւն բազմութեան եղբարցն: Եւ ՚ի տեսանելն զայս ամենայն ուղղութիւնս, ամենայն ոք ցանկայր տալ զինչս` եւ զստացուածս` եւ արարքս, ոմանք այգի, եւ ոմանք հող. ոմանք արարք, եւ ոմանք գիւղ. ոմանք անասուն, եւ ոմանք դրամս. ոմանք զինքեանս, եւ այլք զորդիս. ոմանք անօթս եկեղեցւոյ, եւ այլք զինչս մարմնաւորս: Եւ այսպէս մեծացաւ եւ փարթամացաւ սուրբ ուխտն Յօհաննու վանից` հրաշափառապէս: Իսկ որք ետուն զինչս, գրեցին յորմունս եկեղեցեացն` եւ յիշատակարանս գրոց. եւ ահա դեռ եւս կան, եւ երեւին դեռ եւս արձանքն եւ զտուեալ յիշատակսն յորմունսն: Վասնորոյ առեալ մեր զայնոքիկ` գրեցաք ՚ի Կոնդակի, թէ' արձանքն` որ յորմունս, եւ թէ' յիշատակարանս գրոց ՚ի բաց հանաք: Եւ որոց եւ թուականն ՚ի գլուխ արձանին էր, եւ մեք նոյնպէս ՚ի գլուխն գրեցաք, թէ սկիզբն, թէ մէջն, եւ թէ վերջն, նոյնպէս եւ մեք գրեցաք. որ ոչ գոյր թուական, զնոյն եւ մեք ոչ գրեցաք, զի ընթեռնելով զարձանն եւ զկոնդակն` ոչ յարին առ միմեանս, եւ զմեզ այպանիցեն` սուտ համարելով զմեզ: Եւ որք ինչս էին տուեալ, մեք զայն ոչ գրեցաք. զի գրեալ են նոքա ՚ի գիրն կենաց: Եւ զոր ինչ գրեցաք, ՚ի կարգին զթուականն, զի մի' յետ եւ առաջ լիցի թուականն, այլ կարգաւ զամենայն, թէ' ՚ի տաճարն, եւ թէ' ՚ի գաւիթն, մեք զկարգն ուղղեցաք: Նոյնպէս նշանակեցաք զտեղին, թէ այս ինչ է գրեալ յայս ինչ տեղւոջ, թէ' ՚ի գաւիթն, եւ թէ' ՚ի տաճարն` զտեղին նշանակեցաք, զի յընթեռնուլ Կոնդակիս` դիւրեաւ գտցեն յորմունսն, եւ մի' վրիպիցեն: Նախ զնկարագիրն թէեւ կարի աշխարհօրէն էր եւ անյարմար, եւ մեք զնոյն գրեցաք, եւ զշարադրութիւնն` ոչ փոխեցաք, զի մի' ընթերցողքն այպանիցեն զմեզ, եւ զաշխատանս իմ ապախտ առնիցեն: Այլ որպէս եւ էրն` նոյնպէս գրեցաք. որք են այսք:
Ի տաճարն ՚ի գլուխ աւանդատանն:
ՈԿԵ թուին. Շնորհօք բարերարին Աստուծոյ ես Վահրամ` որդի Եղբայրկան, եւ զուգակից իմ Թայիկ` ՚ի սկիզբն շինութեան եկեղեցւոյս` տուաք զամենայն ստացուածս մեր ՚ի ծախ սորա` եւ զԴպրավանաց այգին: Եւ Առաջնորդք Սուրբ ուխտիս սահմանեցին յամենայն ամի շրջագայութեան` Գ օր ժամ զնոր եկեղեցիքս, զՃրագալոյց, զԶատիկն, եւ զգալուստ Հոգւոյն` յանուն մեր պատարագել զՔրիստոս. Ա օր ինձ, Ա օր Թայիկանն. Ա օր բոլոր ազգին մերոյ: Կատարիչք գրոյս օրհնին ՚ի Քրիստոսէ. եւ որք խափանեն զԹ եկեղեցիս, դատին յԱստուծոյ եւ յամենայն սրբոց նորա. ամէն:
Ի տաճարն ՚ի հիւսիսոյ կողմն:
ՈԿԶ. ՚ի ծագմանէ շնորհացն Աստուծոյ, ՚ի հիմնարկել եւ ՚ի լուսաւորել եկեղեցեացս գաւառիս Արարատու` ՚ի ձեռն երկուց եղբարց հարազատաց Զաքարիայի եւ Իւանէի, եւ արդարածնունդ զաւակաց նոցա Շահանշահի եւ Աւագի, ես Վաչէ իշխանաց իշխան` որդի Սարգսի Վաչուտանց, սիրեցեալ ՚ի սոցանէ մեծաւ պատուով, վասն հաւատարիմ ծառայութեան իմոյ կոչեցայ ՚ի վերակացութիւն գաւառիս, միաբանեցայ հանդերձ զուգակցաւ իմով Մամախաթունաւ սուրբ ուխտիս վանացս Յօհաննու, բազում տրօք եւ ընծայիւք օգնական եղաք ՚ի շինութիւն մեծափառ նորակերտիս: Եւ առաջնորդք սուրբ ուխտիս հաստատեցին յամենայն ամի պատարագել զՔրիստոս յանուն իմ, զտօն Ղազարու, զամենայն եկեղեցիքս` զհին եւ զնոր, եւ զօր Խաչգիւտին` Մամախաթունին պատարագել զՔրիստոս, զհին եւ զնոր եկեղեցիքս անխափան` մինչեւ ՚ի գալուստ որդւոյն Աստուծոյ: Եւ որք չառնեն, դատին ՚ի Քրիստոսէ:
Արտաքոյ տաճարին ՚ի վերայ դրան արեւմտեան:
Շնորհօք բարերարին Աստուծոյ` Տէր Կոստանդին Կաթուղիկոս Հայոց` ՚ի թուին ՈՂԲ. յիշխանութեան Շահանշահի` որդւոյ Զաքարիայի, եւ ՚ի մերում նահանգիս Քրտին` որդւոյ Վաչէի, միաբանեցայ սուրբ ուխտիս Յօհաննու, եւ ետու Անբերդու երկիրս սեպհական վիճակ Սուրբ Կարապետիս ՚ի յԱպարանուց` ընդ որ բաժանի գետն Քասաղ` մինչեւ յԱշնակ: Եւ սպասաւորք սորա Մկրտիչ Եպիսկոպոս եւ եղբարքս խոստացան կատարել զյիշատակս մեր` յետ ելից մեր` Բ քառասունք, զամենայն ՚ի կարգին, եւ Սուրբ Կաթուղիկէն Թ խորանաւ` յամենայն ամի պատարագել զՔրիստոս ՚ի տօնի Տեառնընդառաջին. եթէ ոք յազատաց կամ յիշխանաց հանել ջանայ զվիճակս ՚ի սուրբ Կարապետէս, անէծս առցեն յԱստուծոյ, եւ յերից Սուրբ ժողովոյն, եւ ՚ի Սուրբ Գրիգորի Լուսաւորչի աջէս, եւ ՚ի մէնջ. ամէ~ն:
Ի գաւիթն ՚ի հիւսիսոյ կողմն:
Յամի ՈՂԹ. ՚ի տէրութեան Շահանշահի որդւոյ մեծին Զաքարիայի` ես Քուրդ` որդի Վաչէի, եւ ամուսին իմ Խորիշահ` դուստր Մարծպանայ եւ Մամքանայ, խնամօքն Աստուծոյ հաճոյ եղեալ այլազգի զօրացն Նետողաց, զանձն իմ եդի ՚ի վերայ եկեղեցեացն Հայոց. եւ վասն առ Աստուած սիրոյն կրկին հաստատեցաք զմիաբանութիւն մեր առ Սուրբ Կարապետս. եւ եղաք սկիզբն մեծափառ տանս, եւ բազում արդեամբք հասուցաք ՚ի կատար: Եւ սպասաւորք սրբոյս հաստատեցին ՚ի տարւոջն Ի օր ժամ. Ժ ինձ Քրդիս, եւ Ժ Խորիշահին. որչափ կենդանի ենք` Ժ Վաչէի, եւ Ժ Մամախաթունի, եւ յետ ելից մերոց` մեզ ՚ի Նոր Կիւրակէին սկսանին, եւ անպակաս առնեն: Որ խափանէ, մեր մեղացն պարտական է: Կատարիչք գրոյս օրհնին յԱստուծոյ. ամէն:
Արտաքոյ գաւթին ՚ի գլուխ դրանն:
Ի թուին ՉԷ. ՚ի կամս Աստուծոյ հզօրին, այս իմ հրաման եւ արձան սահմանի Շահնշահի, մանաւանդ որ Թայխուցէսի` որդւոյ Զաքարիայի, Ամիր սպասալարի Հայոց մեծաց եւ Վրաց, զոր գրեցի իմ շինած ժամատունս, տուի զգեղն Շալուաշէն ՚ի Սուրբ Կարապետս` յիշատակ հոգւոյ իմոյ եւ Խոշաքին, եւ յարեւշատութիւն որդւոց մերոց. եւ կրկին հաստատեցի զիմ հօրն հրամանքն` գիրն որ գրած են: Ես ՚ի ժամատունս որ տուեալ էր զգեղն Որդկան եւ զՏաճկամարգն, եւ ազատ էր արարեալ զամենայն հայրենիք սոցա` որ ՚ի գաւառիս, եւ հաստատեցի, որ Աբեղայ որ այրօղ լինի եւ աղմուկ անէ, գիշերօթ չտան առնել, ստացուածն տէրունի եղիցի: Արդ` եթէ ոք ՚ի թագաւորաց կամ յիշխանաց հանել ջանայ, մեր մեղացն պարտական եղիցի. ամէն:
Ի գաւիթ հարաւոյ որմն:
Ի թուին ՁԻԸ: Շնորհօք բարերարին Աստուծոյ` ՚ի տէրութեանն Հասանայ, մեք Վարդան վարդապետ եւ Մխիթարիչ ծառայք Քրիստոսի արարաք արդիւնս բազումս ՚ի փրկութիւն հոգւոց մերոց. տուաք եկեղեցւոյս զԿոնթեղուտն, որ էր հայրենիք Սուրբ Կարապետիս: Շինեցաք հնձանս մեծածախս: Արարաք քշոցս արծաթիս` պատեալ ոսկւով: Եւ սպասաւորք սրբոյս` Տէր Համազասպ եւ այլ եղբարք խոստացան ՚ի տարին ԺԲ ժամ` ՚ի տօնի Անդրէի առաքելոյ, Զ ինձ վարդապետիս, Զ օր Մխիթարչին: Արդ` եթէ ոք յառաջնորդաց կամ պարոնաց հանել ջանայ զընծայս մեր յեկեղեցւոյս, նզովեսցի մարդն այն յԱստուծոյ` եւ յերից սուրբ ժողովոյն, եւ մեր եւ բովանդակ ազգի մերոյ մեղացն պարտական եղիցի յահեղ հրապարակին: Կատարիչք գրոյս օրհնին յԱստուծոյ. եւ որ խափանէ, դատի ՚ի տեառնէ:
Ի տաճարն հարաւոյ որմն:
Թուին ՉԼԲ: Կամաւ բարերարին Աստուծոյ` Հասան իշխան` որդի Քրտին իշխանաց իշխանի` եւ մօր Խորիշահի, յազգէ Մամիկոնեանց, թոռն մեծին Վաչէի, եւ բարեպաշտ ամուսին իմ Արուս խաթուն, յազգէ Ուքանանց, տարաժամ եւ կէս աւուրց ելաք յաշխարհէ, աւանդեցաք զհոգիս մեր` եւ զամեն հայրենիսն` եւ զզաւակսն մեր` Դաւթի եղբօր մեր հարազատի եւ Աստուածասիրի, վասն սիրոյն Աստուծոյ եւ փրկութեան հոգւոց մեր տուաք ՚ի սուրբ Կարապետս` ես եւ եղբայր իմ Դաւիթ զմեր գանձագին գեղն զՎահրամագեղ եւ զՂամազանցն` իւրեանց ամէն հող ու ջրով` եւ բնորդի մարդկօք. Կարբի զմեր գնած եւ զմեր ձեռատունկ այգին, եւ զՔարկենց փոսն, եւ զՈրդկան, որ սեփհական հայրենիք էր եկեղեցւոյն, եւ ՚ի չար եւ ՚ի դառն բերմանց ժամանակիս ելեալ էր ՚ի վանացս, բազում աշխատութեամբ եւ յոլով ծախիւք դարձուցաք ՚ի սուրբ ուխտս. ընծայեցաք եւ պահարան զարդարեալ ոսկւով եւ արծաթով: Եւ Առաջնորդ սուրբ ուխտիս տէր Համազասպ եւ եղբարքս սահմանեցին կատարել զյիշատակս մեր` մին քառասունք պատարագել զՔրիստոս յանուն մեր. Ի. հասանայ, Ի. Արուս խաթունին: Արդ` եթէ ոք թագաւորաց, կամ յիշխանաց ՚ի մերոց կամ յօտարաց` զի'նչ եւ իցէ պատճառանօք հանել ջանայ զմեր յիշատակն ՚ի սուրբ Կարապետէս զվերոյգրեալս բովանդակ, մարդն այն նզովեսցի յամենասուրբ Երրորդութենէն, յերից սուրբ ժողովոյն եւ յամենայն սրբոց:
Ի տաճարն ՚ի վերայ աւազանին:
Թուին ՉԽԹ: Շնորհիւ բարերարին Աստուծոյ` ես ՀէպէճԴաւիթ` որդի Հոնային, թոռն Ալուեցւոյն, եւ ամուսին իմ Նանա` դուստր Տուտկան, վասն առ Աստուած սիրոյն վերստին հաստատեցաք զմիաբանութիւն հարցն մեր ՚ի Սուրբ Կարապետս. վասն փրկութեան հոգւոց մեր տուաք շինական ՚ի շինութիւն Ձորագեղին Աւետիս մականուն Կոնկիկ. արարաք եւ այլ արդիւնս: Առաջնորդ վանացս տէր Համազասպ եւ այլ եղբարքս խոստացան պատարագել յանուն մեր ՚ի տարին Զ պատարագ` ՚ի տօնի Կոստանդիանոսի թագաւորի, Դ. Հէճուպին, Բ. Նանային. որչափ կենդանի եմք` հարցս առնեն Խոնային եւ Գէլին. եւ յետ ելից մեր յաշխարհէ` ՚ի մեր անուն կատարեն անխափան: Կատարիչք գրոյս` օրհնին յԱստուծոյ, եւ խափանօղքն դատին ՚ի Քրիստոսէ. ամէն:
Ի Գաւիթն ՚ի հիւսիսոյ որմն:
Թուին ՊՀԴ: Կամաւն անմահին Աստուծոյ` ես Զաքարիա, թոռն Գամրիկէլին, եւ որդւոյ պարոն Ազիզ բէկին, գնեցի զգեղն Մօղնի հալալ արդեանց իմոց: Սուրբ Գէորգայ մուտքն` Սուրբ Կարապետիս էր. զիմ բաժինն էլ Կարապետիս տուի, յիշատակ ինձ եւ ծնողաց իմոց. եթէ ոք խափանել ջանայ, մեր մեղացն պարտական լինի:
Ի տաճարն աւագ խորանի որմն:
Թուին ՊՀԶ: Շնորհօք բարերարին Աստուծոյ` ես պիտակ վարդապետ Սիմէօն ընծայեցի զիս (զիմ) նորընծայ Յայսմաւուրք Սուրբ Կարապետիս վասն փրկութեան հոգւոյ իմոյ եւ քաւութեան յանցանաց իմոց. որքան իմ գիրքս կայ, հանապազ զայս կարդան ՚ի յատենիս, զմեզ յիշեն ՚ի Քրիստոս ՚ի յոյսն իմ ՚ի սուրբ աղօթս իւրեանց:
Ի գաւիթն ՚ի հարաւոյ որմն:
Յամի ՌԼԳ թուին: Ես Դօլվաթ բէկ, թոռն Մալխութին, գնեցի հալալ արդեանց իմոց Ոսկով հող, տուի ՚ի դուռն Սուրբ Կարապետին` յիշատակ ինձ: Եւ սպասաւորքն խոստացան ՚ի տարին Ա պատարագ` Կարմիր կիրակի օրն:
Ի տաճարն յարեւմտեան որմն:
Թուին ՌՁԸ: Զօրութեամբ հոգւոյն սրբոյ` ես Երեւանցի Աւագս, որդի Աղաբաբին, եւ ամուսին իմ Դաստագուլ միաբանեցաք եւ գնեցաք Ա ստակ մուլք ՚ի Փարպի, եւ տուաք ՚ի դուռն Սուրբ Կարապետիս` ՚ի յիշատակ հոգւոց մերոց եւ փրկութեան յանցանաց, եւ յարեւշատութիւն զաւակաց մերոց: Եւ առաջնորդ սորա Զաքարիա վարդապետ հանդերձ Կ միաբանօք խոստացան պատարագել զՔրիստոս վասն մեր` զտօն Մեծահրաշին` յամենայն ամի: Արդ` եթէ ոք ՚ի մերոց, կամ յօտարաց, որդւոց կամ դստերաց` հանել ջանայ զմեր տուեալ տասանորդն, դատի յԱստուծոյ եւ յամենայն ընտրելոց նորա: Որք հակառակին, Ճ ոսկի տուգանս տացեն: Իսկ կատարօղքն օրհնին ՚ի Տեառնէ. ամէն:
Աւետարանի յիշատակարանէն:
«Մեք Հանավանցիք, ես Շահվէլիս, ես Զաքարէս, Միրզէս, ես Ամրումս, ես Քեչիս, ես Զաքարի տղայ Միրզէս, ես Աւետիս, ես Հուրու տղայ Հանէս, ես Ղօչիս, ես Մկրտիչս միաբանեցաք` Դիլանճու Ամրումի այգին տուինք յիշատակ սուրբ Կարապետիս. ինչ մարդ էս բանիս միջումն այլեւայլ խօսք յետ եւ յառաջ բան ասայ ու կտրայ, Սուրբ Կարապետն իւր յիշատակն կտրայ. մեք սպասաւորքս խոստացաք ՚ի տարւոջն` Բ ժամ` ՚ի տօնի Վարդավառին` սուրբ Խաչին: Կատարօղք աղաչանաց գրոյս օրհնին ՚ի յԱստուծոյ եւ յամենայն սրբոց, յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն: Հա~յր մեր որե: ՚Ի թուին ՌԾԸ:
Արձանք` որոց ոչ գոյ թուական:
Զարձանսն` որոց գոյր թուական, զայնոսիկ գրեցաք ըստ բանին եւ ըստ գրոյն: Այժմ գրեցից զայնոսիկ` որք ոչ ունին թուականք, զնոյն ոճովն եւ գրովն, եւ զնոյն նշանակութիւն տեղեացն. զորոց զկարգսն գիտացից, ՚ի կարգի գրեցից. իսկ որոց ոչ գիտացից յետ եւ առաջ լինելն, եւ դուք ներեցէ'ք:
Ի գաւիթն ՚ի հիւսիսոյ որմն:
Շնորհիւն Աստուծոյ` ՚ի տէրութեան պարոն Դդօփալ Թամարի, իւր թագաւորաց որդի մեծին Մելքիսեդեկի` Գեօրգի` ես Ամսաջան, որդի Գրիգորին, եւ ամուսին իմ Բէուճ, հէնց էլավ պարոնաց ձեռնէ զերկիրս առին, ես չբաժինեցայ ՚ի ծառայութենէ: Աստուած պարոնաց աջողումն երետ, երկիրս երեկ, Ոհանավանք ինձ տվին հէրէնիք. հասարակաց տունս խլած էր, էգոց հողի շարատ էր դրած, մեք էլ հասարակ ՚ի Սուրբ Կարապետս ապսպարեցաք, վանաց էգոց հողի շարինատ վեր կալաք վասն արեւշատութեան պարոնաց մերոց, եւ պարոն Աթապակ Շահանշահի եւ Շրվանշահի հոգւոյն համար, եւ արձան գրեցաք յաւիտենական. ես Ամսաջանս վեր կալայ եւ հաստատեցի պարոնացն հրամանաւ, ո'վ որ զայս արձանս խափանել ջանայ, պարոնաց եւ մեր մեղաց պարտական ելնի, դատի յԱստուծոյ. վարձս Յուդայի եւ Կայենի առցէ. եւ յերից սուրբ ժողովոցն նզոված եղիցի: Եւ սպասաւորք սուրբ ուխտիս խոստացան ՚ի տարւոջն ԺԲ պատարագս` ՚ի տօնի Հոգւոյ գալստեանն, Գ. Շահնշահի, Գ. Շրվանշահի, Բ. Ջանի, Բ. Ամսաջանի, Բ. Բէսուճի: Կատարօղք գրոյս օրհնին յԱստուծոյ. ամէն:
Ի վերայ Մատուռի խաչին:
Զաստուածաբնակս զայս խորանս եւ զխաչս տէրունական` ես Նանայս` դուստր մեծ Ռ[1000]ապետին Սարգսի` որդւոյ Զաքարէի` որդւոյ աւագ Սարգսի, կանգնեցի ՚ի վերայ նորակերտ վարդապետիս Մարգարէի, որ իսկիզբն յաշակերտութեան իւրոյ որդիացաւ ինձ, եւ առաւել եղեւ քան զծնունդ յորովայնի. եւ հոգայր զօգուտն հոգւոյ իմոյ. եւ իմ տեսեալ զյօժարութիւն սրտի նորա, անկայ ՚ի շինութիւն պարսպին` նորա առաջնութեամբ: Եւ մինչ նա յայս բարւոյ գործոյս վերակացութեան էր, մերձեցաւ կատարած կենաց նորա, եւ ՚ի հող էջ մանկահասակ, եւ մեզ սուգ անմխիթար եղեւ փոխումն նորա: Եւ ես Նանայս աղէխարշեալ ՚ի գթոյ նորա, զայս գտի հնար սփոփանաց անձին իմոյ, զփոքր յիշատակս զայս ՚ի դիրս նորա հաստատել, զի անմոռանալի լիցի առաջի Աստուծոյ յիշատակ նորա, եւ անվախճան առ ՚ի սէր որդիութեան նորա: Արդ` ո'վ մանկունք նոր սիօնի` սիրով ցաւակցութեամբ յիշեսջի'ք զտարաժամ փոխեցեալն` զամենաշնորհն զՄարգարէ, զի պայծառ եւ զուարթ երեսօք տեսցէ զՔրիստոս. եւ մերս անշարժ մնասցէ միաբանութիւն ՚ի դուռն սուրբ Կարապետիս, եւ ՚ի հանդերձեալն առաջի Աստուծոյ. ամէն:
Ի Տաճարն ՚ի հարաւոյ որմն:
Կամաւն բարերարին Աստուծոյ Հօր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն, ես Թէոդոս` մականուն Չրքին, Իշխանաց իշխան, որդի Անբերդեցի Քրդին Իշխանաց իշխանին, որդւոյ Տայիրին, թոռն մեծ Քրդին, որդի արի եւ քաջին Վաչէի, զայս հաստատ արձան գրեցաք, եւ տուաք ՚ի մեր պապանց հալալ գանձագին հայրենիք, ՚ի հանդէն Սերկեւելւոյ ՚ի սուրբ Կարապետս եւ ՚ի սուրբ Կաթուղիկէն, որ եդեալ էր շիրիմ պարոն հայրն իմ, այր Ամատունի, տէրն Խոռն Կայծակովէն գութանաւի գլխովն, որ ճանապարհն Գուբթայիս Սերկեւելւոյ ծովն, Սաչնի ըղեղ, եւ կաւանոցն հայրենիք է Սուրբ Կարապետիս. այս իմ տուած հանդս ՚ի Սերկեւելւոյ հանդէն էլ հէնց հաստատ հայրենիք է Սուրբ Կարապետիս. եւ ես Խուանդ խաթուն` ամուսին Անբերդեցի Քրդին, մայր Չրքնին եւ Թայիկին, կրկին հաստատեցի զվերոյգրեալս: Եւ եղբարքս խոստացան մի Խ պատարագել զՔրիստոս` ամեն ամի: Արդ` եթէ ոք յիմոց կամ յօտարաց հանել ջանայ զմեր ընծայն ՚ի Սուրբ Կարապետէս, մարդն այն նզովեսցի յԱստուծոյ, եւ յերից սուրբ ժողովոցն. մասն Յուդայի եւ Կայենի առցէ, եւ մեր մեղացն պարտական եղիցի: Կատարօղք գրոյս օրհնին յԱստուծոյ եւ ՚ի սրբոց:
Ի գաւիթն յարեւելեան որմն:
Ողորմութեամբն Աստուծոյ, ես Զաքարիա, որդի Վաղթանկայ, եղբայր Ջալալին, եւ ամուսին իմ Խորիշահ, դուստր Վասակայ, միաբանեցաք սուրբ ուխտիս, եւ գնեցաք զԱշտարակոյ Նորքն, եւ տուաք ՚ի սուրբքս. եւ սոքա խոստացան Զ օր ժամ ՚ի տօնի Թէոդոսի թագաւորին: Ով խափանէ` դատի ՚ի Տեառնէ:
Ի գաւիթն յարեւմտեան որմն:
Յանուն Աստուծոյ, ես Տէր Յուսիկ Երեւանայ, եւ ամուսին իմ Սօլթան խանում, միաբանեցաք, տուինք մեր հալալ գանձագին հայրենի այգին ՚ի դուռն Սուրբ Կարապետիս: Եւ սպասաւորքն խոստացան ՚ի տարւոջն Դ պատարագ, Բ ինձ, Բ կողակցին իմոյ. ո'վ խափանէ, վարձս Կայենի առցէ. ամէն:
Ի Տաճարն ՚ի գլուխ նդատան:
Ես Թայիկս ետու զիմ այգին, որ է Աթարկենց` ՚ի սուրբքս. եւ սոքա կարգեցին ՚ի տարին` Ը օր ժամ ՚ի տօնի Բարսղի, Բ ինձ, Բ Կիմաթին, Բ Մխիթարայ, Բ Աթարկան: Ո'վ չառնէ, դատի ՚ի Քրիստոսէ:
Ի Տաճարն ՚ի հիւսիսոյ որմն:
Օգնութեամբն Աստուծոյ, ես Մխիթար քահանայ, աշակերտ մեծին Ռուփինայ քահանայի, ետու զիմ այգին ՚ի Սուրբ ուխտս, որ է Տանծուտ, եւ սպասաւորք սորա սահմանեցին ՚ի տարին` Դ օր ժամ` ՚ի տօնի Սրբոյն Յակովբայ. Ա ինձ, Ա Խաչկայ, Ա Ռատինկայ, Ա Գինէվարդին. որ չառնէ, ՅԺԸ Հայրապետացն նզովի:
Ի Տաճարն ՚ի հարաւոյ որմն:
Յուսով անմահին Աստուծոյ, ես Ջանխաթունս, դուստր Աւագ պարոնին եւ Թաքան խաթունին, միաբանեցայ սուրբ Կարապետիս, ետու զիմ կէս այգին, որ ՚ի Խութուխթէ գնելի զուսփանց փոխ: Եւ տէր Համազասպ, եւ եղբարքս խոստացան տարին` Դ օր ժամ ՚ի տօնի Թեկղի. որչափ կենդանի ենք` իմ մօրն առնեն, եւ յետ ելից իմ` ինձ: Որ խափանէ` դատի ՚ի Տեառնէ:
Ի տաճարն ՚ի հարաւոյ որմն:
Կամաւն անմահին Աստուծոյ, ես Մխիթար եւ Պետրոս քահանայք միաբանեցաք սուրբ ուխտիս, եւ տուաք Կորընկանին մեր բաժինն, եւ այլ արդիւնք, ՚ի շինութիւն եկեղեցւոյս, եւ սոքա հաստատեցին Գ օր ժամ. Բ մեզ, եւ Ա Յովհաննէս սարկաւագին կենդանութեան, ՚ի տօնի Դաւթի եւ Յակովբայ: Ով չառնէ, նզովի ՚ի Քրիստոսէ:
Ի Տապանատան ՚ի հարաւոյ որմն:
Ես Աշոտ, որդի Երկաթայ, տարաժամ ելաց յաշխարհէ, տուի զիմ այգին ՚ի Սուրբ Կարապետս: Եւո սոքա խոստացան ՚ի տարին Դ պատարագ, Բ ինձ, Ա իմ հօրն, Ա մօրն: Եւ ես Ռուզուքան մայր Աշոտոյ` իմ հայրենիք` թէ ինչք` տուի սուրբ Կարապետիս յետ ելից իմ: Կատարօղքն օրհնին յԱստուծոյ:
Արտաքոյ տաճարին ՚ի հարաւոյ կողմն:
Շնորհօքն Քրիստոսի, ես Աղայդոն երէց Յարենւոյ, որդի Մնդարայ, միաբանեցայ Սուրբ ուխտիս, գնեցի զայգին Խառաբելանց, եւ ետու ՚ի սուրբքս. եւ սպասաւորք սորա սահմանեցին ՚ի տարին Դ ժամ` ՚ի տօնի Կիւրղի: Ով չառնէ, նզովեսցի ՚ի Քրիստոսէ:
ՅՕշականու եկեղեցւոյն ՚ի հիւսիսորմն:
Ի թուիս ՉԼԷ: Յառաջնորդութեան Տէր Համազասպայ, եւ ՚ի պարոնութեան Սահմանդինին, եւ իւր որդւոցն Ամիրբէկին, Հազարբէկին, ես գէշ մարդս էի Ամիրայ, եւ Հաւիկս Ձեռնաւոր, թողաք զսուրբ Կարապետի այգեացն զյՕշականւոյ Ամիրին ու զՁեռնաւորին հարկն` զինչ որ կայր, վասն փրկութեան հոգւոց մերոց, եւ յարեւշատութիւն պարոնաց: Արդ (ով ոք) յետ ժամանակաց զընծայս մեր խափանել ջանայ, ՅԺԸ Հայրապետացն նզոված է, եւ վարձս Յուդայի առցէ, եւ հող օրհնութեան զնա մի' ծածկեսցէ: Կատարիչք գրոյս օրհնին յԱստուծոյ. ամէն:
Անգիր յիշատակարանք:
Զոր ինչ գտաք յարձանս յորմունս եկեղեցեաց` եւ կամ ՚ի յիշատակարանս գրոց, զայնոսիկ գրեցաք աստէն: Այժմ զայնոսիկ գրեսցուք` որք ոչ գոն գրեալ ուրեք, եւ զանուանս նոցա յայտ արարից թէ այս ինչ գիւղ այս ինչ անուն այգի, կամ պարտէզ, եւ կամ հող, այսքան օր: Եւ զայնոսիկ` որք գրեալ են յարձանսն, զայնոսիկ եւս նշանակեցից. զի լիցի կրկին վկայ: Նախ ՚ի Կարբի` Տէր Մխիթարի այգին, Տէր Ղազարի այգին, զՏանծուտ այգին, Տէր Յուսիկի պարտէզն, զԾովիխոտհարքն, զԿոնթեղուտ հող` Գ օր, զՆաղարաչին` Ա օր, զԾովն Բ օր, զԳիլէպատն` Ա օր, զՅովիտի Պարոնենց հողն` Գ օր:
Ի Յովհաննու վանք:
Դիլանճոնց այգին, Խուտիկենց այգին, Գաֆարի պարտէզն, Թէինենց պարտէզն, Վանքի տակի դէմն` գետափան սազն Մեծառաւիտանոցն Դ օր, Չախմախենց հողն` Ե օր, Փշուտն որ է Ջաֆարենց` Ա օր, ուռետակն` որ է Կաւանոցն` Գ օր, Խոճենցն` Բ օր, Թէինենց հողն` Բ օր, Կնկուզոցն` Ա օր, ղռերն` Գ օր, եւ այլ մանունք ՚ի Սերկեւիլի, Վասակամուտն` Է օր, եւ Անապատն այգւովն եւ թեմերովն, ՚ի Յուշի զՍերմակորուստն` Բ օր, ՚ի յՈվս զՔառենց հողն` Բ օր, եւ զպարտէզն ընկուզաւոր, ՚ի Փարպի Թարաղուլու պարտէզն` հնձանով եւ կալովն, եւ մեծ այգին` որ ՚ի պողոտայն` որ գնայ ՚ի Կարբի, եւ Ջանբաբենց հողն` Ա օր, ներքի խոպանն` որ է Թորոսենց` Գ օր, Ա բրնծահան, Բ ջրաղաց ՚ի Փարպի, Ա ձիթաղաց ՚ի Կարբի` մերձ ՚ի կալերն, Ա ձիթաղաց, Ա ջրաղաց ՚ի Յօհանավանք, Ա ձիթահանք` Բ կալով` Բ դրքատնով, եւ Ա ջրաղաց` որ ասի Խրխնճան` յԱպարան` ՚ի գիւղն Քասաղ, Զ ըստակ մուլք` Որդկան, Զ ստակ` Յօհանավանք:
[ԺԲ]
Թէ ո՞վ ոք էին Առաջնորդ վանացս:
Իսկ Յովհաննու վանաց Առաջնորդացն ՚ի խնդիր ելաք գտանել զամենայն, եւ ոչ կարացաք հասու լինել ամենեցուն: Սակայն զոր ինչ լուաք ՚ի համբաւոյ եւ ՚ի պատմագրաց, եւ ՚ի յիշատակարանաց գրոց եւ յարձանաց, զնոսին գրեցաք եւ նշանակեցաք` թէ ուստի՞ գտաք: Այլեւ զվարս եւ զգործս նոցունց` աստ բացայայտեցից, նաեւ զթուականսն ՚ի սկիզբն անուանց նոցա, որպէս թէ ՚ի թուին այսքան` Հայր այս անուն ոք: Եւ որոց ոչ գտի թուական, եւ ես ոչ գրեցից, այլ միայն նշանակեցից, զթիւն եւ զտեղի որքանութեանն թողից, զի ո'վ զկնի մեր գտանէ` նա գրեսցէ զորքանութիւն թուոյն: Եւ որոց գտի ուստի' լինելն, յայտ արարից` թէ այս ինչ Հայր` այս ինչ տեղացի:
Եւ որոց ոչ գտից, թողից զտեղին, զի որք զկնի մեր գտցեն, գրեսցեն. իսկ թուականքն ոչ սկիզբն Հայր լինելոյ նորա, այլ յորո'ւմ ժամանակի պատահեցաք, զայն գրեցաք, որք են այսոքիկ Առաջնորդք եւ Հարք կոչեցեալք:
Նախ սուրբն Գրիգոր Լուսաւորիչ, զոր շինեաց զսուրբ Ա Կարապետն, եւ եդ անդ ՚ի մասանց նորա, եւ ինքն լինէր յապահովս անդ: Եւ ՚ի կենդանութեան իւրում կարգեաց Հայր եւ վերակացու զոմն յաշակերտաց իւրոց` Սիւղիոս անուն. Բ ուստի կոչեցաւ Սիւղի վանք, եւ մինչեւ ցայսօր կոչի ՚ի մէջ Մարտիրողոք ճառընտրին: Ղազար Փարպեցի եղեւ հայր` Հրամանաւ Գ Սրբոյն Սահակայ եւ Մեսրոպայ, որ եղեւ դպրապետ եւ թարգմանիչ, եւ արար զպատմութիւնն: Եւ ՚ի կենդանութեան իւրում Ղազար կարգեաց Հայր եւ վերակացու Յօհան ոմն, Դ որով անուանեցաւ Յօհաննու վանք, եւ ասի մինչեւ ցայսօր. այսոքիկ լուաք յԱռաքել վարդապէտէ, զոր յառաջագոյն ասացաք:
Այսքան յառաջ քան զթուականն: Այսուհետեւ գրեսցուք թուականաւն, որ է այս:
Ե Թուին Բ. եղեւ Հայր Աշոտ Դըւնացի: Ի սորա ժամանակս շինեցաւ քարամբ զսուրբ Կարապետի գլուխն. զի յառաջն փայտեայ էր: Զայս ուսաք ՚ի յիշատակարանաց գրոց:
Զ Թուին ՃԾԲ. եղեւ Հայր Յօհան: Ի սորա աւուրս եղեւ մարտիրոսութիւն Վահանայ Գողթան Տեառն: Այս Յօհան եդ ընդ նմա զմիայնակեացն կրկնում (՞) գալստեան նորին: Զայս լուաք ՚ի Մարտիրողոք ճառընտրէն եւ Յայսմաւուրքէն:
Է Թուին ՆՁԲ. եղեւ Հայր Մխիթար: Ի սորա աւուրս եկն Երեմիա հայրն Մարմարաշինու, եւ եղեւ կրօնաւոր, եւ (արար) միաբանութիւն ՚ի մէջ Յօհաննու վանից եւ Մարմարաշինու: Եւ անդ մեռաւ սքանչելին Երեմիա, եւ ահա գերեզման նորա կայ. եւ այլ բանք սորա գրեալ եմք յառաջագոյն: Զայս ուսաք ՚ի պատմագրէ ՚ի սուրբ ուխտն Սանահին:
Ը Թուին Ու. եղեւ Հայր Խաչիկ: Եւ զայս ուսաք յարձանաց խաչի, որ է ՚ի հասարակաց գերեզմանատունն:
Թ Թուին ՈՂԲ. եղեւ Հայր Մկրտիչ: Ի սորա ժամանակս էր Կոստանդին Կաթուղիկոս. եւ սորա յաւուրս շինեցաւ գաւիթն: Զայս ուսաք յարձանաց. եւ սմա առաքեաց Կաթուղիկոսն աղերս:
Ժ Թուին ՉԻԸ. եղեւ Հայր Համազասպ: Այս Համազասպ բազում արդիւնս արար, եւ բազմացոյց զգրեանս Աստուածային. որ եւ բազումք կան դեռ եւս: Սա էր յաւուրս որդւոց իշխանին Քրդոյ, եւ վարէր զԱռաջնորդութիւնն մարմնաւոր իշխանութեամբ. եւ էր ինքն յազգէ Մամիկոնէից, այր փառահեղ եւ ահարկու տեսողացն: Զայս ուսաք ՚ի բազում գրոց յիշատակարանաց եւ յարձանաց ՚ի բազում տեղիս:
ԺԱ Թուին ՉԿ. եղեւ Հայր Վասիլ: Զայս ուսաք յարձանաց խաչին` յորում գրեալ էր, «զՎասիլ հայր Յօհաննու վանից` Առաջնորդ Շիրակայ եւ ամենայն Անբերդու, յիշեցէք ՚ի Քրիստոս: թուին ՉԿե:
ԺԲ Թուին ՉԿԷ. եղեւ Հայր Ներսէս: Սա ազգական էր Համազասպայ. զայս ուսաք ՚ի յիշատակարանաց գրոց, զոր ետ գրել. եւ բազումք կան գրոց նորա առ մեզ:
ԺԳ Թուին ՊԱ. եղեւ Հայր Աբրահամ: Ի սորա աւուրս ամենայն ինչ եղեւ հասարակաց, եւ ոչ ոք ստացաւ առանձին ինչ. զայս ուսաք յարձանաց եկեղեցւոյ:
ԺԴ Թուին ՊՂ. եղեւ Հայր Կարապետ: Ի սորա աւուրս եղեւ նորոգումն սուրբ Էջմիածնի, եւ նստաւ Կաթուղիկոս Կիրակոս Ճգնաւորն Վիրապեցի: Ի սորա աւուրս հաստատեցաւ լինիլ Աթոռակալ սուրբ Էջմիածնայ Հայրն Յօհաննու վանից, եւ տասանորդել յամենայնէ, եւ տալ Յօհաննու վանից: Զայս ուսաք ՚ի Թումայ պատմագրէն եւ յԱռաքել վարդապետէն. վասնզի յորժամ առնէր պատմագիր Առաքել վարդապետն, մեք օգնէաք նմա ՚ի սրբագրելն` եւ յընթեռնուլն զգրեանս. վասն այնորիկ մեք հարցանէաք նմա, եւ նա տայր պատասխանի. եւ զայս եւս ուսաք ՚ի նմանէ, թէ` տասանորդն եկեալ է ՚ի Յօհաննու վանք:
ԺԵ Թուին ՊՂԲ. եղեւ Հայր Գաբրիէլ Վաղարշապատեցի, եւ Յօհան վարդապետ. սոքա Աթոռակալք էին ՚ի Սուրբ Էջմիածին, եւ տմարդութիւն ցուցին առ երթեւեկսն. վասնորոյ դժկամակ եղեալ առ այն, եւ արարին ժողով բազմութեան. եւ հալածեցին զսուրբ Կաթուղիկոսն Կիրակոս, եւ եդին Կաթուղիկոս զՄակուեցի Գրիգոր Եպիսկոպոսն: Զայս ուսաք ՚ի Թումայ պատմագրէ: Այս Գաբրիէլ էր գրագիր, եւ գրեաց զբազում գիրս` Յայսմաւուրք, Ճաշոց, Գանձարան, Շարակնոց, եւ ահա ՚ի բազում տեղիս երեւի ՚ի գրոց նորա:
ԺԶ Թուին . . . եղեւ Հայր Գրիգոր Յօհաննու վանից եւ Բջնւոյ, եւ էր սա ՚ի նոյն գեղջէն Բջնւոյ, եւ Հայր երկուց վանացն: Սա բազում գիրս ետ գրել, եւ ահա ուսաք զայս ՚ի գրոց անտի:
ԺԷ Թուին . . . եղեւ Հայր Խաչատուր, մականուն Ալթի-ղօլաճ: Սա շինեաց ջրաղաց մի` եւ երկուս ձիթահանս ՚ի միում տան ՚ի գիւղն իւր Քասաղ, եւ ետ յիշատակ ՚ի սուրբ Կարապետն: Եւ է այժմ ջրաղացն շէն, եւ կոչի Խրխնճան. զայս ուսաք ՚ի Դայլ Եպիսկոպոսէն` զոր յառաջն գրեցաք:
ԺԸ Թուին . . . եղեւ հայր Նահապետ, եւ էր սա ՚ի Նգայ, եւ եղեւ հայր Յօհաննու վանից, Սաղմոսավանից, եւ Յուշւոյ վանից: Սա բազում գրեանս յաւել ՚ի Սաղմոսավանք. զայս ուսաք ՚ի նոյն Գայլէ:
ԺԹ Թուին . . . եղեւ Հայր Միքայէլ. զսա գտաք ՚ի բանադրանաց թղթէ. բայց ոչ գիտեմք յորում ժամանակի:
Ի Թուին ՌԺԹ. եղեւ Հայր Գրիգոր վարդապետ Կարբեցի. սա այն Գրիգորն է, զոր յառաջն յիշեցաք: Զայս ուսաք ՚ի Գալուստ անուն բարեպաշտ քրիստոնէէ. զոր յիշեցաք յառաջագոյն վասն այս Գրիգորիս, եւ քննեցաք սակս թուոյն, եւ այն էր զոր գրեցաք:
ԻԱ Թուին ՌԽԲ. եղեւ Հայր Մատթէոս. սա կանգնեաց խաչ մի ՚ի գաւիթ եկեղեցւոյն, այր խոհեմ եւ երկիւղած: Զայս ուսաք ՚ի յիշատակարանաց աւետարանի:
ԻԲ Թուին ՌԽԸ. եղեւ Հայր Ղուկաս Յօհաննու վանից, եւ Տեղերոյ եւ Վժանայ: Սա գրեաց աւետարան մի, եւ եդ յիշատակ ՚ի դուռն Յօհաննու վանից, եւ գոյ այժմ ՚ի գիւղն Փարպի: Զայս ուսաք մեք ՚ի նոյն աւետարանէ:
ԻԳ Թուին ՌԿԵ. եղեւ Հայր Յովասափ, ՚ի բնիկ գեղջէ վանացս, եւ ահա կոչին Սեթենք: Սա կազմել ետ Ճաշոց մի, եւ անտի ուսաք մեք զնա եւ զթուական նորուն. եւ գիրքն կայ ահաւասիկ:
ԻԴ Թուին ՌՀԸ. եղեւ Հայր Յովհաննէս Կարբեցի, որ է Գայլն. զոր յիշեալ եմք բազում անգամ: Սա յոյժ տեղեակ էր տօմարի. ՚ի սորա աւուրս աւար առաւ սուրբ ուխտս յելուզակաց, զոր Ջալալի կոչեն, որպէս պատմէ Առաքեալ վարդապետ: Զայս ուսաք ՚ի նոյն Գայլէ:
ԻԵ Թուին ՌՁ. եղեւ Հայր եւ դպրապետ Ղուկաս բազմահեանճար վարդապետ` հրամանաւ Մովսէս Կաթուղիկոսի: Զայս ուսաք յաշակերտաց նորա:
ԻԶ Թուին ՌՁԳ. եղեւ Հայր Յովհաննէս Եպիսկոպոս Կարբեցի, այր ճգնաւոր եւ սուրբ, եւ գիտուն ամենայն հին եւ նոր կտակարանաց եւ պատմութեանց: Սա այն Յովհաննէսն է` զոր եօթն ամ պայքարեալ ընդ դիւաց, եւ յաղթեաց նոցա ՚ի յանապատն Լմա: Եւ ելեալ անտի, եւ գայ լինի Հայր ՚ի Յօհաննու վանք` ամս Բ: Եւ … … ՚ի գիւղաքաղաքէն Կարբու, այր խոհեմ եւ հեզ, հրամանաւ Զաքարիայի, որ բարւոք կարգաւորեաց զամենայն: Եւ սորին որպիսութիւնն եւս ճառեցից յետոյ:
Լ Թուին ՌՃԻԸ եղեւ Հայր Սարգիս վարդապետ` հրամանաւ Յովհաննէս վարդապետի. եւ սա եւս էր ՚ի քաղաքագեղէն Կարբու. սորին եւս ճառեցից յետոյ. եւ է այժմ, եւ վարէ զԱռաջնորդութիւնն` ըստ բերմանց ժամանակիս. յորոյ տէր լիցի սատար եւ օգնական, եւ ինքն օրհնեալ եղիցի յամենայն ժամ. ամէն:
[ԺԳ]
Պատմութիւն եւ վարք Զաքարիա վարդապետի:
Էր սա ՚ի Վաղարշապատ քաղաքէ, որդի Յովհաննէս քահանայի, ծնեալ ՚ի նոյն քաղաք: Եւ մինչ էր ստնդեայ ՚ի գիրկս մօր իւրոյ, թագաւորն Պարսից Շահ-Աբաս առաջին, ա'յն` որ զամենայն երկիրս Արարատեան գերեցոյց եւ տարաւ յաշխարհն Պարսից, ընդ նոսին գնաց եւ տէր Յովհաննէսն ամենայն ընտանեօքն: Եւ որդի նորա Զաքարիա սնաւ եւ զարգացաւ, եւ ետուն զնա յուսումն գրոց առ Ջուղայեցիսն: Եւ էր արագամիտ յոյժ, եւ կարի փոյթ քան զուսումնակից մանկունսն. վասնորոյ փութով ուսաւ զՍաղմոս եւ զՇարական, եւ ապա առաքելական եւ մարգարէական մատեանսն` եւ զԱստուածաշունչ գիրսն բովանդակ. ուսաւ եւ գիր բոլոր եւ նօտր: Գիտէր եւ Ե ազգաց լեզու` այսինքն` Հայերէն եւ Տաճկերէն, Պարսկերէն եւ Գաղիերէն եւ Հնդկերէն, եւ ճարտարախօս, եւ արագալեզու, ճոռոմաբան, եւ քաջազրուց, յաջողակ ամենեւին եւ բաղդաւոր, ատենախօս եւ պնդասիրտ: Եւ յորժամ եկն յԱսպահան Դաւիթ Կաթուղիկոսն, գնաց Զաքարիա` եւ յարեցաւ ՚ի նա, եւ եղեւ նմա նօտար: Եւ կացեալ առ նմա ժամանակ ինչ, եւ յետոյ ընկալաւ աստիճան Քահանայութեան մանկական տիօք, եւ կուսակրօն սրբութեամբ պատարագէր զՔրիստոս: Եւ այնպէս կացեալ ժամանակ ինչ, մինչեւ որ եկեալ անդ կրկին Լուսաւորիչն Մովսէս վարդապետն Տաթեւացի` բազում աշակերտօք, եւ Զաքարիայն լուեալ զբարի համբաւս նորա, գնացեալ առ նա, եւ աշակերտեցաւ նմա, եւ շրջէր միշտ ընդ նմա. եւ էր քաջ քարտուղար նմա, մինչեւ առեալ հրաման Կաթուղիկոսութեան 1629 վարդապետն Մովսէս, եւ գայ ՚ի Սուրբ Աթոռն Էջմիածին, ընդ նմին եւ Զաքարիայն. եւ ընկալեալ ՚ի նմանէ իշխանութիւն վարդապետական, եւ ծառայէր նմա: Եւ վախճանեցաւ Մովսէս` կացեալ Կաթուղիկոս ամս Դ, եւ ամիսս Գ: 1632 Եւ ապա եղեւ Կաթուղիկոս Տէր Փիլիպպոս Աղբակեցի, եւ արար զԶաքարիայն` Եպիսկոպոս, եւ գաւազան ետ, եւ առաքեաց զնա ՚ի Նուիրակութիւն յաշխարհն Յունաց: Եւ դարձաւ ՚ի Սուրբ Աթոռն Էջմիածին: Եւ հարկեալ ՚ի Կաթուղիկոսէն, երթեալ նստի Առաջնորդ ՚ի Յօհաննու վանք` ՚ի թուին ՌՁԶ, եւ վերստին հաստատեցին զտասանորդն յամենայնէ տալ Յօհաննու վանից` որպէս էրն յառաջագոյն սահմանեալ յառաջին Կաթուղիկոսացն: Եւ եկեալ տիրեաց վանացն, եւ սկսաւ առնել շինութիւն: Եւ շինեաց ՚ի մէջ հին պարսպին պարիսպ ՚ի հարաւոյ կողմն եկեղեցւոյն, զտնտեսատունն, զսեղանատունն, զխցերն, եւ զհոյակապ աղիւսաշէն հրուանդանքն: Եւ ժողովեաց բազում անասունս, զձիս եւ զջորիս, եւ զերամակս մատակ ձիոց, եւ զեզինս, եւ զգոմէշս, եւ զխաշինս, եւ զհողս, եւ զայգիս, զԶ ստակ մուլք Յոհանավանուց, Զ ստակ մուլք Որդկանայ, Ա ստակ եւ կէս Սերկեւիլոյ, Ա ստակ Փարպի, եւ Ա ստակ Բրնծաղաց: Եւ առաքեաց թուղթ օրհնութեան ՚ի վերայ Ջուղայու մեծամեծացն. որ հանին նօմոս արքունական ՚ի փոքր Շահ-Աբասէն Պարսից, որ ազատ լինի ՚ի հարկաց արքունի` թէ' այգի, թէ' հող, եւ թէ' այլ ամենայն ինչ, զոր ինչ վարեմք եւ ցանեմք, առանց հնգորդի եւ տասանորդի զամենայն ժողովեմք յշտեմարանս` եւ վայելեմք առանց աշխատանաց: Նաեւ ժողովեաց զբազում գրեանս, եւ ստացաւ բազում աշակերտս, որ եւս ես տրուպ Զաքէոս ընդ նոսա: Հաստատեաց եւ Դպրատունս, եւ զնուաստութիւն իմ կարգեաց ուսուցիչ մանկանցն: Եւ եբեր Ջուղայեցի Սիմէօն վարդապետն, որ ուսոյց մեզ արհեստ արտաքնոց: Եւ Իլովացի Նիկողայոս վարդապետն բերեալ, որ ուսոյց զերաժշտութիւնն: Եւ այլ ամենայն բարեկարգութիւն եմոյծ նա անդ, եւ ամենայն ինչ հասարակաց, եւ ոչ ոք ստացաւ առանձին ինչ: Եւ այսպէս հաստատեաց ամենայն բարեկարգութեամբ, աղօթիւք եւ պատարագօք. եւ զարդարեցաւ սուրբ ուխտն Յօհաննուվանք` հոգեւորօք եւ մարմնաւորօք ՚ի փառս պարգեւողին ամենայնի: Այլեւ էր ինքն Զաքարիա յաջողակ ամենայն իրօք: Զի առաջի մարմնաւոր իշխանացն ոչ անկանէր բան մի յերկիր. այլ էր այո'ն` այո, եւ ո'չն` ոչ: Նաեւ էր առատաձեռն. զի պատուիրեաց խոհարարացն, զի աղքատքն առանց կերակրոյ ոչ արձակել (սցին), այլ զոր ինչ եփեսցի` տալ աղքատացն: Եւ այսպէս ուղղեաց զՍուրբ տունն ամենայն բարեձեւութեամբ: Եւ ՚ի թուին ՌՂԵ տարեալ զձեռնասուն աշակերտն իւր Յօհաննէս վարդապետն Կարբեցի` ետ ձեռնադրել Եպիսկոպոս, եւ կարգեաց ՚ի տեղի իւր, եւ ինքն գնաց յերկիրն Պարսից` ՚ի քաղաքն Ասպահան` ՚ի մէջ Ջուղայեցւոց. եւ կացեալ անդ Բ ամ, եւ առեալ ՚ի նոցանէ բազում դրամս, եւ դարձաւ անդրէն ՚ի ՌԼԷ թուին. եւ ՚ի ՌՃ թուին ձեռն էարկ ՚ի նորոգել զեկեղեցիսն. եւ զբազում քարահատս բերեալ, եւ Զ ամիսն աւարտեցաւ զչորեսին եկեղեցիսն: Զկնի այսորիկ կրկին հաստատեաց ՚ի տեղի իւր զՅովհաննէս վարդապետն, եւ ինքն հրաժարեալ շրջէր աստ եւ անդ: Եւ ՚ի ՌՃԵ թուին գնաց յԵրուսաղէմ, եւ դարձեալ եկն: Եւ ապա ամենայն միաբանք սուրբ Էջմիածնի գնացեալ բերին ՚ի սուրբ աթոռն Էջմիածին վասն կարեւոր պիտանութեանն, պահէին զնա անդէն, զի երթեւեկողսն շահեսցէ, եւ զչարագործսն ըմբերանեսցէ: Եւ նա կայր անդ որպէս հայր եւ դաստիարակ ամենեցուն: Եւ փորեաց զգերեզմանն իւր առաջի զանգակատանն, եւ սալայատակ արար զտեղին: Եւ յորժամ աւարտեցաւ զսալսն, ՚ի նոյն օր տկարացաւ, եւ ՚ի վաղիւն փոխեցաւ առ յոյսն ամենայնի Քրիստոս` ՚ի ՌՃԸ թուին, յունիս ամսոյ Լ, յաւուր կիւրակէի Վարդավառին, եւ եդաւ ՚ի տապանի անդ` զոր ինքն փորեաց. եւ վախճանեցաւ աստ, եւ ահա կենդանի է առ Քրիստոս. որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն:
Իսկ Յօհաննէս վարդապետն, որ էր փոխանորդ նորա, ՚ի գիւղաքաղաքէն Կարբու, այր հեզ եւ հնազանդ, խոհեմ եւ հարկաւոր, ողորմասիրտ եւ հիւրընկալ, անյիշաչար եւ հաճելի ամենեցուն. եւ վասն բարութեան վարուց նորա` ամենայն ոք գայր առ նա, եւ հարցանէր. եւ մխիթարեալ գնային: Սա կացեալ բարեձեւութեամբ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, շինեաց անապատն` որ ՚ի ձորն Սերկեւիլոյ ՚ի վերայ Քասաղ գետոյ, զպարիսպն, զտնտեսատուն, զսեղանատուն, զխցերս, զփայտեայ ժամատուն: Եւ տնկեաց այգի բազում եւ ազգի ազգի մրգօք անուշահամ եւ քաղցրահոտ. եւ բազմացոյց զմիաբանսն. եւ ահա կան հանապազ ՚ի պաշտօն եւ ՚ի փառաբանութիւն Աստուծոյ բարձրելոյն փառօք: Շինեաց եւ ձիթաղաց մի ՚ի գիւղն Կարբի` մերձ ՚ի կալերն: Նոյնպէս շինեաց եւ հովանոց մի վայելուչ ՚ի հայրենի այգին իւր, որ կոչի Տէր Մխիթարի այգի: Բազմացոյց զմիաբանսն` աւելի քան զԽ, որք ամենեքեանքն միասիրտ եւ միակամ էին: Այլ եւ շինեաց եւ գաւիթ մի ՚ի վերայ տապանատանն յարեւմտեան կողմն` կից ընդ մեծ գաւթին` ՚ի հիւսիսոյ կողմն` կոփածու վիմօք: Եւ մինչ չեւ էր եղեալ աւարտ, կարգեաց ՚ի տեղի իւր զՍարգիս վարդապետն, որ էր ձեռնասուն աշակերտ իւր, ՚ի ՌՃԻԸ թուին. եւ ինքն վաղճանեալ զբարուոք մահն ՚ի նոյեմբերի ՚ի ԺԴ յաւուր տօնի սրբոյն Յովհաննու Ոսկեբերանի, եդաւ ՚ի գաւիթն` զոր ինքն շինեաց. եւ մահացեալ աստէն` կենդանացաւ առ Քրիստոս` թողեալ մեզ զբարի անուն իւր:
Իսկ Սարգիս վարդապետն եւս էր ՚ի գեղաքաղաքէն Կարբու, որդի մեծատան բարեպաշտի եւ երկիւղածի, Կարապետ կոչեցեալ, յազգէ Մսրեցի. որ ՚ի տիս մանկութեան ետ զնա ՚ի Սուրբ ուխտս Յօհաննուվանք: Եւ կացեալ համեստութեամբ եւ պարկեշտ վարուք, ուսաւ զվարս բարիս եւ զկրօնս հոգեւորս: Եւ տեսեալ զբարի վարս նորա Յօհաննէս վարդապետն, ՚ի տիս մանկութեան արար զնա Քահանայ կուսակրօն. ես ՚ի նա զՏաճարապետութիւնն: Եւ կացեալ ժամանակ ինչ պարկեշտութեամբ, ետ նմա իշխանութիւն վարդապետութեան ՚ի թուին ՌՃԻԸ: Եւ տեսեալ զհաւատարմութիւն նորա եւ զմտերիմ ծառայութիւնն, ետ նմա վերակացութիւն սրբոյ տանս. եւ էր յայնժամ ԻԸ ամաց: Եւ ինքն Յօհաննէս վարդապետն հրաժարեալ` շրջէր աստ եւ անդ մինչեւ ՚ի գալ Կաթուղիկոսին Եղիազարու, զի տացէ ձեռնադրել Եպիսկոպոս: Եւ չեւ եւս էր եկեալ Կաթուղիկոսն, մեռաւ ինքն` որպէս պատմեցաք. եւ էր Տեղապահ ՚ի սուրբ Էջմիածին Իլովացի Ստեփաննոս վարդապետն, որ բազում վարդապետօք եւ Եպիսկոպոսօք եկն ՚ի թաղումն: Այլ նա` որ ՚ի սկզբանէ չարն է, յարոյց սատան ՚ի վերայ Սարգիս վարդապետին, եւ որպէս Երոբովամ Սողոմոնի, եւ զի մախօղք գոյին նմա բազումք, որք հակառակէին նմա, եւ ահա յարեան ՚ի հեռաստանէ, եւ ետուն զկաշառս բազումս բազմաց` եւ հաւանեցուցին զոմանս: Սակայն` զի ոչ եղեւ ըստ կամաց նոցա, վասնզի գրոհ ետուն ռամիկք գեղջին Կարբու, եւ հալածեցին զմախօղսն, եւ հաստատեցին դարձեալ զՍարգիսն: Այլ նոքա ոչ համբերեցին, որպէս երբեմն եղեւ առ Ակռականդացին, նոյնպէս արարին առ սա. զի յարուցին զոմն կին, եւ մատնեցին զնա առ մարմնաւոր դատաւորս. սակայն եւ զայնու եւս ոչ կարացին ստնանել. վասնզի ռամիկքն Կարբու` որք գիտէին զսրբութիւն եւ զպարկեշտութիւն նորա, յարեան ՚ի վերայ Բդեշխին, եւ կորզեցին ՚ի ձեռանէ նորա, եւ տարեալ հաստատեցին ՚ի տեղի իւր. վասնզի ինքեանք չարք էին, եւ մատնեցին զմիմեանս առ նոյն բդեշխն: Եւ ըստ Սողոմոնի` արդարն յորսողաց փրծանի, եւ փոխանակ նորա մատնի ամբարիշտն. զի փորեցին խորխորատ ընկերին, եւ ինքեանք անկան ՚ի ներս: Եւ ահա մատնեցան ՚ի բանտ եւ ՚ի շղթայս, ՚ի կապանս եւ ՚ի ձաղանս: Եւ ետես զնոսա Սարգիս վարդապետն` եւ զտանջանս նոցա, եւ յիշեաց զբան Սուրբ ……… զՍարգիս վարդապետն Եպիսկոպոս ՚ի թուին ՌՃԼԱ. եւ ետ նմա Կոնդակ, եւ առաքեաց ՚ի գերափառ ուխտն Յօհաննուվանք: Եւ ահա կայ եւ առաջնորդէ ժողովրդեան իւրում, եւ վարէ զիշխանութիւնն` ըստ բերմանց ժամանակիս` որպէս եւ զարժանն տայ կրել: Որոյ տէր լիցի Առաջնորդ` աստ ըստ մարմնոյ, եւ ՚ի հանդերձելումն` ըստ հոգւոյ: Եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն:
Մինչեւ ցաստ գրեցաք զարձանսն` եւ զկարգս Առաջնորդացն, եւ թողաք թուղթ, զի զկնի մեր եկօղ Եպիսկոպոսքն` եւ զվարս նոցա գրեցէք հանդերձ յիշատակարանաւ:
[ԺԴ]
Վասն Սրբոյն Գէորգայ Զօրավարի:
Գրեցից եւ վասն սրբոյն Գէորգայ` թէ ուստի՞ եկն յաշխարհս Հայոց, եւ կամ թէ զիա՞րդ գնաց յերկիրն Վրաց: Որպէս բազում անգամ հարցաք յԱռաքեալ վարդապետն, եւ նա բազում ինչ ծանոյց մեզ, նոյնպէս հարցաք եւ վասն սրբոյն Գէորգայ: Եւ նա ասաց, թէ` յորժամ նահատակեցաւ սուրբն Գէորգ ՚ի Գամիրս, ՚ի պահեստի կայր զմարմինն` մինչեւ յաւուրս մեծին Ներսիսի. սա բերել ետ զմարմին նորա, եւ եդ ՚ի Յօհաննուվանք: Որով ժողովեաց զուրուկսն եւ զգոթիսն` մինչեւ ցբազում ժամանակս, յորում նուաստացաւ իշխանութիւնն ՚ի Հայոց ազգէ, եւ անկաւ ՚ի ձեռս այլոց ազգաց. սակայն երկիրն Շիրակայ եւ գաւառն Կարբու էր ընդ ձեռամբ թագաւորացն Վրաց: Յորում ժամանակի կալաւ ցաւ չարաչար գոթութեան որդի արքային Վրաց, եւ ոչ գտաւ բժշկութիւն: Ապա պատմեցին նմա, թէ է վանք մի ՚ի ներքոյ իշխանութեան քում, որ կոչի Յօհանավանք, ՚ի գաւառն Կարբի, եւ է անդ մարմինն Սրբոյն Գէորգայ, եւ ժողովեալ են անդ ամենայն ուրուկք եւ գոթիք, եւ գտանեն բուժումն ՚ի սրբոյն Գէորգայ. արդ առաքեա' զորդի քո անդ` եւ ողջասցի: Եւ լուեալ զայս թագաւորն, եւ ուրախ եղեւ. եւ հանդերձեաց զորդի իւր բազում պատրաստութեամբ, զի առաքեսցէ անդ: Եւ կին թագաւորին կացեալ հակառակ` ոչ կամէր` ասելով, նախ` թէ որդի է թագաւորի, ՚ի գնալ դորա անդ` վրդովի երկիրն, երկրորդ` թէ միամօր է ինձ, գուցէ պատահիցի դմա մահ, եւ ես աղէխարշեալ տոչորիմ: Իսկ թագաւորն տարակուսեալ` ոչ գիտէր թէ զի՞նչ արասցէ. եւ ապա խորհեցաւ առաքել եւ բերել զոսկերս սրբոյն Գէորգայ: Եւ պատրաստեցին արս իմաստունս բազում աղերսիւ, եւ թուղթ աղաչանաց եւ սպառնալեաց. եւ զի Կաթուղիկոս ոչ գոյր յԷջմիածին, (առաքեաց) առ Եպիսկոպոսն Յօհաննու վանից եւ առ իշխանսն Կարբու: Եւ եկեալ դեսպանացն առ սուրբ ուխտն, եւ զհրամանս արքունի ցուցին. բայց իշխանքն Կարբու դժկամակ եղեալ` արհամարհեն զհրամանն արքունի: Իսկ նոքա անճարացեալ` առաքեն զպնդադեսպանս առ թագաւորն, եւ ծանուցանեն զիրսն: Իսկ թագաւորն ժողովէ բազում մանկունս ազատացն, եւ առաքէ պատանդս: Բայց վասն մանկանցն` զորս առաքեցին, ոմանք` Խ ասէին, ոմանք` Լ, եւ այլք այսքա'ն եւ այնքան. այլ զոր ճշմարիտն է` երկոտասան գոլ նոցա, զոր եկեալ ՚ի դուռն Յօհաննու վանից: Իսկ նոքա պահեալ զմանկունսն անդ, եւ զմասանցն սրբոյն թողին աստէն յատամանց եւ արիւնն, եւ բոլոր մարմինն հանդերձեցին առաքել, Բ աբեղայ Դ երեց` եւ աշխարհականք Ը` ընդ նմա առաքեցին, նոյնպէս թուղթ սիրոյ եւ աղաչանաց, եւ պայմանաւ առաքեցին զոսկերսն բովանդակ: Եւ յորժամ հասին ՚ի Տփխիս քաղաք, լուան զմահ որդւոյ թագաւորին, որոյ անունն էր Բէժօ, եւ անուն թագաւորին Դաթօ: Եւ կամեցան անդուստ դարձուցանել զսուրբն: Իսկ սոպռ ազգն Վրաց ոչ կամեցան թողուլ` մինչեւ ազդ արասցեն թագաւորին. վասն զի էր նա ՚ի Կածարէթ, եւ ինքեանք շինեցին եկեղեցի, եւ եդին զոսկերս սրբոյն: Եւ եկեալ թագաւորն ոչ եթէ եթող դառնալ անդրէն, այլեւ մեղադրէր պաշտօնէիցն, թէ դուք սպանիք զորդին իմ, եւ վասն դորա եղեւ մահ որդւոյն իմոյ. եւ ձաղանօք արձակեաց զնոսա. եւ առաքեաց զնշխարն յերկիրն Կածարէթոյ, որ այժմ ասի Չխար, եւ է այժմ անդ մինչեւ ցայսօր: Իսկ յորժամ դարձան պաշտօնեայքն ունայն, եւ պատմեցին զեղեալսն, որ մինչեւ ցայնվայր պատուով ընդունէին զորդիսն ազատացն Վրաց, այժմ արկին ՚ի բանտ եւ ՚ի կապանս, եւ տառապեցուցին զնոսա, զի թերեւս ծնօղք նոցա բողոքելով խնդրեսցեն զորդիս իւրեանց` դարձուցանելով զնշխարն. եւ ոչ եղեւ: Եւ այնպէս մնաց նա յաշխարհն Վրաց. եւ որդիքն Վրաց մնացին յաշխարհ Հայոց մինչեւ ցայսօր ժամանակի:
[ԺԵ]
Վասն մնացեալ նշխարաց սրբոյն:
Բայց մասունք սրբոյն` որ մնաց ՚ի Յօհաննուվանք մինչեւ բարձաւ իշխանութիւնն Վրաց յաշխարհէն Հայոց, եւ տիրեցին տաճիկք, որք են Օսմանցիք: Եւ յորժամ գային ուխտականքն յաւուր տօնի սրբոյն, ՚ի խուռնամբոխ ժողովրդենէն մանկունք ինչ անկանէին ՚ի քարանցն ՚ի վայր, եւ տեարք տեղեացն կալեալ զվանականսն տուգանէին. որով վշտացեալ նոցա` յաւուր տօնի սրբոյն տանէին զսուրբն ՚ի Կարբի: Եւ անդ եւս լինէր նեղութիւն, զի ոչ գտանիւր տեղիք ուխտականացն: Ապա խորհեցան Կարբեցիք, եւ շինեցին փոքրիկ մատուռ մի մերձ ՚ի գիւղն Մօղնի ՚ի վերայ ճանապարհին, եւ փայտեայ գաւիթ ՚ի վերայ նորա, եւ ՚ի տօնի սրբոյն տանէին անդ. եւ յետ կատարման ուխտին, դարձեալ տանէին ՚ի Յօհաննուվանք: Եւ յետոյ վշտացեալ ՚ի տանելն եւ ՚ի բերելն, խորհեցան թողուլ անդէն զսուրբ մասունսն, եւ աբեղայ մի ՚ի վանացն` անդէն կալ` եւ սպասաւորել, եւ զմուտն առաքել ՚ի Յօհաննուվանք, մինչեւ ցբազում ամս: Եւ յետոյ եղեւ նա վանք. եւ գոթիքն ելեալ ՚ի Յօհաննուվանից, եւ գնացին անդ. եւ զմուտս ուխտականացն առնէին Բ բաժին. զի մի ՚ի միաբանիցն Յօհաննուվանից անդ նստէր տարին ՚ի բուն, եւ զոր ինչ գոյր` երկուս բաժինս առնէին ՚ի վերայ երկուց վանացն: Եւ զի եկօղք եւ երթօղքն ՚ի վանացն ուտէին եւ ըմպէին, եւ Յօհաննուվանք ոչ օգնէր նմա, եւ էր այն պակասութիւն մեծ Մօղնու վանացն, եւ տրտնջէին տրտունջ մեծ: Եւ ապա խորհրդով Կարբու մեծամեծացն սահմանեցին, զի յաշնան ուխտին` զոր ինչ եւ գայցէ` զկէսն նորին տայցեն Յօհաննուվանից` թէ' դրամ` եւ թէ' այլ ինչ. ոչ տարւոյ մուտքն տան ՚ի Յօհաննուվանք, եւ ոչ աշնան ուխտի մսխածին ընկեր լինին, այլ միայն զոր անկանի յաշնան ուխտին` զկէսն նորին տանին առանց ծախի: Եւ այս սահման է մինչեւ ցայսօր. զի յաւուր Եշաբաթի գնան միաբանքն Յօհաննուվանից, եւ նստին անդ մինչեւ ցԲշաբաթի, եւ կիսեալ յամենայնէ բերեն ՚ի Յօհաննուվանք: Որ եւ ես բազում անգամ գնացեալ եմ, եւ արարեալ այնպէս` որպէս գրեցաք: Իսկ ՚ի մերում ժամանակի` Եպիսկոպոս ոմն Մարտիրոս անուն` քակեաց զմատուռն եւ զգաւիթն, եւ շինեաց կոպիտ քարիւ հոյակապ եկեղեցի, եւ շուրջանակի պարսպեաց: Եւ յետոյ եղբօրորդի նորա Յովհաննէս վարդապետ քակեաց զայն` եւ շինեաց կոփածու քարամբք եկեղեցի զարմանալի, եւ յարեւմտեան դրանն զանգակատուն. եւ չեւ եւս էր կատարեալ զսակք տանեացն` վախճանեցաւ. եւ եղբօրորդին իւր Դաւիթ վարդապետ կատարեաց զայն. եւ է այժմ հրաշափառ եկեղեցի, եւ Դաւիթ վարդապետ Առաջնորդ նորին:
[ԺԶ]
Թէ զի՞նչ եղին որդիք ազատացն Վրաց:
Հարցի ցԱռաքել վարդապետն վասն որդւոցն Վրաց` թէ զի՞նչ եղեն: Եւ ասաց. գիտեմ` զի մնացին աստէն յաշխարհս յայս. բայց ոչ գիտեմ` թէ զի՞նչ եղեն: Այլ զի հայրն իմ Զաքէիս Մկրտիչ` էր յորդւոցն Վրաց, եւ էր կարի ճոռոմաբան եւ ճարտարախօս. ուսեալ էր եւ լեզու Պարսից եւ Գաւրաց. ընթերցեալ էր եւ Սաղմոսն, եւ ՚ի բերան ունէր. եւ նա ունէր գիրք մի, որ ՚ի վաղու գրած էր ժողովածու բազում ինչ. եւ վասն որդւոց Վրաց գրեալ կայր բան յորդւոցէ յորդի մինչեւ ցհաւն իմ Խաչատուր: Իսկ հայրն իմ գրեալ էր ՚ի հօրէ եւ յեղբարց իւրոց` եւ վասն իւր. զայն գիրքն կայր առ մեզ. եւ յորժամ եղեւ ահագին շարժն, գիրքն այն անյայտ եղեւ. եւ զկարգս որդւոցն Վրաց գրեալ էր այսպէս. եւ ես ընթերցայ զայն` զոր ինչ գրեալ էր: "Իսկ որդիքն Վրաց մնացին ՚ի Յօհաննուվանք: Եւ յետ Բ ամաց հրաման ետուն գնալ` ուր եւ կամին: Երկուքն գնացին յաշխարհն իւրեանց. մինն մեռաւ ՚ի Յօհաննուվանք. մինն եմուտ վարձու մշակ ընդ ումեմն Վրացւոյ գնալ յաշխարհն Յունաց. եւ մինն զերծաւ ՚ի կապանաց` մինչ ՚ի բանտի էին, եւ փախեաւ: Իսկ եօթանեքին ոչ գնացին յաշխարհն իւրեանց` ասելով, եթէ գնամք մեք յաշխարհն մեր, զմեզ առաքեն պատանդս յաշխարհն Պարսից, եւ հանեն զմեզ ՚ի հաւատոց մերոց. բարւոք է մեզ կալ յայս բարի եւ գովելի աշխարհս: Եւ այսպէս ցրուեցան ամենեքեան: Եւ ոմն մնաց ՚ի Յօհաննուվանք` Թ էին անուն, եւ այժմ կոչինԹէինենք. ոմն գնաց յԵղէվարդ` Ազիպէ անուն, եւ այժմ ասին Ազիպէկենք. ոմն գնաց ՚ի Քանաքեռ` Մուցա անուն, եւ ահա կոչին Մոծակենք. ոմն գնաց ՚ի Մօղնի` Խաչօ անուն, եւ ահա կոչին Խաչիկենք. ոմն գնաց ՚ի Բիւրական` Ստեփաննոս անուն, եւ ծնաւ որդի Բաբաճան անուն, եւ ահա կոչին Բաբաճանենք. ոմն գնաց ՚ի Ղազարաւան` Շալովէ անուն, եւ ծնաւ որդի Բաբա անուն, եւ ահա կոչին Բաբենք. եւ ոմն Ղապօ անուն` առեալ զքոյր իւր Աղուտա անուն` գնաց ՚ի Քանաքեռ, եւ ահա կոչին Ղապօնք: Բայց քոյր նորա ոչ ՚ի հօրէ` եւ ոչ ՚ի մօրէ, այլ մայր նորա Մարիամ վախճանեալ յաշխարհին Վրաց, եւ հայր նորա Գալիկ երթեալ բերէ այլ կին` Թիթօ անուն, ընդ իւր ունելով զօրիորդն Աղուտա: Եւ յորժամ առաքեցին Ղապօ պատանդ ՚ի Յօհաննուվանք, ընդ նմա եդին եւ զքոյրաթիւն իւր Աղուտա: Եւ նա ամուսնացուցեալ զնա ՚ի Քանաքեռ, եւ ահա կային Աղուտենք` մականուամբ Բօնկանք: Իսկ Ղապօ յարի առ աւագն գեղջին, եւ նա ամուսնացուցանէ զնա ընդ աղախին իւր Բուրսա անուն, եւ ծնանի զԳալիկ եւ զՄովսէս: Այս Մովսէս լինի քաջ եւ կորովի, եւ ուժեղ, որ եւ պատմի քաջութիւն ՚ի սմանէ: Եւ զի տէր գեղին հրամայէ լծել ՚ի սայլն զերկուս գոմէշս` եւ գնալ յանդաստանն` որ կոչի Աւանափոս, եւ բերել զորայն, եւ նա արար այնպէս. եւ բարձեալ գայր. եւ յազդմանէ չարին բեկանի միոյ գոմշոյ ոտն. եւ Մովսէս արձակեալ զոտնաբէկն, եւ ինքն լծի ընդ միւս գոմէշոյն, եւ բերեալ զորայն թափէ ՚ի կալն: Եւ ապա երթեալ ինքնին եւ զգոմէշն բառնայ ՚ի շալակ իւր` եւ բերէ ՚ի գիւղն: Եւ անդ պատահեալ դեսպանք Վրաց, որք երթային ՚ի Պարսս, եւ տեսեալ զայն, խլայեն զնա յոտից մինչեւ ցգլուխ. եւ երթեալ պատմեն յամենայն տեղիս: Եւ յաւուրս Աղուհացիցն բառնայ ՚ի շալակ իւր հաց եւ պուտկաւ խորտիկ աւելի քան Ի մարդոյ կերակուր, եւ տանի բրողաց այգւոյ տեառն իւրում, ՚ի ձորն` որ այժմ ասի Ամիր-Դատենց ձոր, առ ափն Հուրաստան գետոյ. եւ յորժամ հասանի ՚ի գլուխ բարձր քարափանցն, եւ ահա ……… քոյր իւր նմա ՚ի կնութիւն, որոյ անուն էր Խատիճա-Սուլթան: Եւ Մովսէս ծնանի զՍուքիաս: Եւ Սուքիաս ծնանի զմիւս Մովսէս: Եւ Մովսէս ծնանի զմիւս զՍուքիաս, զԳալիկ, եւ զՄիրզա, եւ զԽաչատուր, եւ դուստր մի` զոր անուանեցին զանուն հանւոյն իւրոյ` Խատիճա-Սուլթան: " ԶՄիրզան ես Զաքարիայս տեսի: Այսքան էր գրած յայն գիրքն` զոր ես ընթերցայ: Այս է պատմութիւն մանկանցն Վրաց, եւ այս կարգ հարց իմոց: Այլ զոր ինչ կարգ հաւոյն իմոյ Խաչատուրին է` եւ որդւոց իւրոց, զայն գրեալ էր հայրն իմ Մկրտիչ. ա'յս էե: Եւ Խաչատուր ծնաւ զԶաքարիա, զՄարգարէ, եւ զՕղլանփաշա դուստր, եւ ինձ (զիս) զՄկրտիչ: ԶՄարգարէն տան յուսումն գրոց ՚ի վանք Քանաքեռու. եւ ուսեալ, առնեն զնա աբեղայ` երկոտասան ամաց: Եւ յաւուր մեծի ուրբաթին հրամայեն նմա առնել պատարագ: Եւ նա ոչ գիտելով զխորհուրդ աւուրն, առնէ պատարագ: Եւ լուեալ զայս Կաթուղիկոսն Առաքել, բանադրէ զնա: Իսկ նա երթեալ անկանի առ ոտս Կաթուղիկոսին, եւ ասէ, հրամանաւ Եպիսկոպոսին իմոյ արարի: Եւ Կաթուղիկոսն արձակէ զնա` եւ ասէ, մի' կալ ՚ի Քանաքեռ, այլ ե'րթ ՚ի Յօհաննուվանք, եւ անդ կա'ց: Եւ նորա եկեալ ՚ի Յօհաննուվանք` անդ մնայ, եւ անդ մեռանի, եւ անդէն թաղի: Եւ էր ԺԹ ամաց` յորժամ մեռաւ նա: Իսկ Զաքարիա մինչ չեւ էր ամուսնացեալ, եւ պահէր զայգին` որ առ ափն Հուրաստան գետոյ` ՚ի ներքոյ կամրճին, եւ դեռ եւս ունիմք զայն, եւ կոչի Ղապոնց ձոր, ունէր եւ շուն մի զօրեղ` Ուրտիա անուն, եւ Զաքարիա պահէր զայգին հանդերձ շամբն: Եւ ՚ի գիշերի միում եկին գողք Զ ՚ի գեղջէն Ղզլղալոյ, եւ կամէին նախ սպանանել զԶաքարիայն: Եւ ծանոյց շունն զգալուստ նոցա: Եւ Զաքարիա առեալ զշունն, եւ գնացեալ գտանէ զնոսա: Եւ նոցա կամեցեալ փախչել, եւ Զաքարիա զհետ մտեալ, հարկանէ երկաթապատ մահակովն, եւ սպանանէ զմինն: Եւ շունն եւս առնու զմինն ՚ի ներքոյ իւր, եւ լափելով սպանանէ: Եւ մինն կամեցեալ փախչել, եւ անկանի ՚ի բարձրութեանց քարանցն, եւ սատակի: Մինն կամեցեալ անցանել ընդ գետն եւ փախչել, եւ եղէգն ինչ պատի ոտամբն, եւ մնայ կախեալ ՚ի գետն, եւ սատակի: Եւ մինն պատահի ընկերի իւրոյ, եւ կարծեցեալ թէ Զաքարիայն գոլ, հարկանէ զնա կացնաւ, եւ սպանանէ, եւ ինքն փախչի միայն: Եւ ՚ի վաղիւն ազդ առնեն փաշային Օսմանցւոց: Եւ նա տարեալ զԶաքարիայն` մեծարէ զնա, եւ յանձն առնէ նմա զգիւղն Քանաքեռ: Եւ յորժամ Ջալալիք բազմացան յաշխարհիս Երեւանայ, եւ Զաքարիայն թագնաբար մտանէ ՚ի տուն մի Զ արամբք` ըմպել գինի: Եւ ծանուցեալ Ջալալւոցն` եւ արք Ի պատեն զդուռն. եւ Զաքարիա քաջապէս ելեալ արտաքս, եւ սպանանէ զերկուս ՚ի նոցանէ: Եւ ապա շրջապատեն զինքն, եւ սպանանեն ընկերօքն: Եւ հայրն նորա Խաչատուր լուեալ` ՚ի կսկծոյն նեղասրտեալ մեռանի: Եւ մնայ Մկրտիչն հանդերձ մարբն իւրով Շահնապաթիւ` եւ քերբ իւրով Օղլանփաշայիւ: Եւ գաւառապետ նահանգին Կոտէից` մելիք Դաւուտ անուն, կոչէ առ ինքն զՄկրտիչն, եւ վասն ճարտարութեան նորա` կարգէ զնա վերակացու տանն իւրոյ, եւ ամենայն ինչ յանձնէ նմա, եւ առնէ ինքեան նօտար: Եւ առաքէ յերկիրն Պարսից` ՚ի գաւառն Գուլփէքան, եւ բերէ անտի զքէնի իւր զԽոսրով հանդերձ արամբ եւ դստերբ, եւ բնակեցուցանէ ՚ի գիւղն իւրեանց Արծնի: Եւ դուստր նորա ամուսնացուցանէ ընդ Մկրտչին, որոյ անուն էր Խանաղա. եւ ծնանի զԽաչատուր եւ զիս զԶաքարիայս: Եւ Խաչատուր ամուսնացեալ ծնանի զԿիւրեղ: Եւ Զաքարիա լուաւ` թէ պատանդ եմք սուրբ Կարապետին, եւ հօրեղբայրն իմ անդ մեռեալ է, եւ ինքն եւս եկեալ բնակի անդ ամս Ծ անհաճոյ վարուք. որ եւ արար զԿոնդակս: Ահա այսքան եւ այսպէս: Արարօղին եւ ստեղծողին ամենայնի փառք յաւիտեանս. ամէն:
Վասնորոյ աղաչեմ առ լուսածնունդ զաւակք սուրբ աւազանին` յորդեգրեալք հօրն երկնաւորի` բազմաչարչար նահատակութեամբ սուրբ Լուսաւորչին, համակրօն եւ միադաւան Ասքանազեան շառաւիղէ սեռեալք, որք մակաղեալք կայք ՚ի գոդ եւ ՚ի ծոց սուրբ Կարապետիս, մի' վարկպարազի համարիք զաշխատանս ստորասուզեալ եւ գետնամածեալ ծառայի ձերոյ, ընդ բազում երախտեաց ձերոց ընկալարո'ւք եւ զսակաւս իմ: Վասնզի են յոգունք` որ յոգունց զյոգունս ձօնեն, եւ ես փոքրս ՚ի փոքունց զփոքունս ընձեռեցի: Որպէս ՚ի նկարսն զսեաւն շարայարեալ, ընդ մեծին զմանունսն կարգեալ. վասնորոյ ընկալարո'ւք զխեցեղէնս ՚ի պէտս արտաքոյ լաւացն, զի մի' ՚ի ժամու պիտոյիցն զլաւն վատթարեսցի: Ողջ լերո'ւք ամենայնիւ առ յամենայն իրս:
Ի թուիս Ն Ն Ճ Ճ Ծ Ծ Ժ Ժ Ե Ե Գ Գ:
(Գծեցաւ ձեռամբ յոգնամեղ Գրիգորի Երեւանցւոյ):